Book Title: Anandrushi Abhinandan Granth
Author(s): Vijaymuni Shastri, Devendramuni
Publisher: Maharashtra Sthanakwasi Jain Sangh Puna
Catalog link: https://jainqq.org/explore/012013/1

JAIN EDUCATION INTERNATIONAL FOR PRIVATE AND PERSONAL USE ONLY
Page #1 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AcArya pravara zrIAnandaRSi abhinandana gantha (jaina vidyA evaM prAkRta bhASA kA jJAna koSa) 28828 for private & Personal use only Page #2 -------------------------------------------------------------------------- ________________ za Hong E TANNIRNIN phra AcArya pravara zrI Ananda RSi abhinandana grantha ain Education Hatemational Step (jaina vidyA evaM prAkRta bhASA kA jJAna koSa ) 2929292 Page #3 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Page #4 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrI jaina zvetAmbara sthAnakavAsI varddhamAna zramaNasaMgha ke AcAryapravara zrI AnandaRSi jI mahArAja ke amRta mahotsava samAroha ke pAvana upalakSa meM AcAryapravara zrI AnandaRSi abhinandana grantha [jaina vidyA evaM prAkRta bhASA kA jJAnakoSa] Page #5 -------------------------------------------------------------------------- ________________ parAmarzadAtA maNDala rASTrasanta upAdhyAya zrI amara muni marudharakesarI pravartaka - muni zrI mizrImala jI mAlava kesarI saubhAgyamala jI mahArAja bahuzruta zrI madhukara muni jI pravartaka zrI vinayaRSi jI paM0 muni zrI yazovijaya jI paM0 muni zrI suzIlakumAra jI sAdhvI zrI sumatikuMvara jI sampAdaka maNDala zrI vijaya muni zAstrI zrI devendra muni zAstrI sAdhvI dharmazIlA ema. e. DaoN0 e0 ena0 upAdhye pro0 dalasukhabhAI mAlavaNiyA DaoN0 narendra bhAnAvata DaoN0 bhAgacandra jaina 'bhAskara' DaoN0 vaziSTanArAyaNa sinhA paM0 zobhAcandra bhArilla paM0 badarInArAyaNa zukla pro0 mAdhava zrI0 raNadive pradhAna sampAdaka zrIcanda surAnA 'sarasa' prakAzaka : zrI mahArASTra sthAnakavAsI jaina saMgha, sAdhanA sadana, nAnApaiTha, pUnA - 2 mudraka : durgA priMTiMga varksa, daresI 2, AgarA-4 bhagavAna zrI mahAvIra ko 25vIM nirvANa zatAbdI varSa vi. saM. 2031 mAgha, I. san 1975 pharavarI saMyojaka candrabhAna DAkaliyA ( zrIrAmapura ) saMcAlAla bAphanA ( dhUliyA ) saMpra eraka zrI ratana muni zrI kundana RSi mUlya cAlIsa rupaye Page #6 -------------------------------------------------------------------------- ________________ namo AyariyANaM jainadharma-bhUSaNa, zAsana samrATa, parama zAMtamUrti AcAryapravara. zrI Ananda RSi jI mahArAja janma : vi. saM. 1657 cicor3I (mahArASTra) dIkSA : vi. saM. 1670 pUjyapAda zrI ratna RSi jI ma0 ke san toucation internana kara-kamaloM dvArA, mirI gA~va (mahArASTra) . Page #7 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Page #8 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavAna zrI mahAvIra kI 25vIM nirvANa zatAbdI kA yaha aitihAsika avasara saMpUrNa mAnava jAti ke lie eka parama saubhAgya-prasaMga hai| vizeSakara bhagavAna mahAvIra ke anuyAyI jaina samAja ke lie to atyanta gauravamaya avasara hai| bhagavAna mahAvIra ke jana kalyANakArI saMdeza Aja cAroM ora mukharita ho rahe haiM tathA jana-jIvana meM satya-ahiMsA aura vizvamaitrI ke bhAva sphUrita ho rahe haiM yaha atyanta harSa kA viSaya hai| isI aitihAsika prasaMga para bhagavAna mahAvIra kI paramparA ke prabhAvaka sUtradhAra zrI vardhamAna sthAnakavAsI jaina zramaNa saMgha ke AcArya pravara zrI Ananda RSi jI ma0 kA amRta mahotsava manAyA jA rahA hai| yaha sone meM sugandha jaimA avasara hamAre hAthoM meM AyA hai / AcArya zrI kA hRdaya bar3A vizAla hai, ve saralatA kI mUrti haiM, tyAga vairAgya kI dhArA unake jIvana meM pravAhita ho rahI hai| mAnavatA ke pracAra hetu unhoMne apanA 75 varSa kA mUlyavAna jIvana samarpita kiyA hai| satya-ahiMsA aura vizvamaitrI ke pracArArtha unhoMne hajAroM mIla kI pada yAtrAeM kara jana-jIvana ko udbodhita kiyA hai| mahArASTra meM zikSA kA pracAra kara yahA~ kI sIdhI-sAdI dharmapriya janatA ko purAnI rUr3hiyoM se mukta kara ekatA aura samAja sevA ke kSetra meM bar3hAne kA zreya AcArya pravara ke gauravamaya kRtitva ko hI hai| Aja se lagabhaga 5 varSa pUrva jaba AcAryapravara rAjasthAna ke aMcala meM vihAra kara rahe the taba maiMne, mere parama sahayogI zrI candrabhAna jI DAkaliyA tathA mahArASTra saMgha ke aneka pramukha kAryakartAoM ne AcArya deva ko mahArASTra meM puna: padhArane kI prArthanA kI thii| kyoMki AcArya pravara kA 75 vAM janma dina 5 varSa bAda AnevAlA thA aura usa avasara ko hama 'amata mahotsava' ke rUpa meM manAne ko utsuka the| lagAtAra do varSa ke bhakti bhare Agraha ke pazcAta mahArASTra kI prArthanA svIkRta huI aura hama logoM ne amRta mahotsava manAne kI yojanA bnaaii| Page #9 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ( 4 ) san 1973 meM AcArya zrI kA nAgapura cAturmAsa huA, vahA~ mahArASTra ke sthAnakavAsI jaina saMgha kI vizAla sabhA huI, kAryakartAoM ne yaha nizcaya kiyA ki agale varSa AcAryapravara kA amRta mahotsava atyanta samAroha ke sAtha manAyA jaavegaa| isa prasaMga para AcArya zrI ko eka vizAla abhinandana grantha bheMTa karane kA bhI nizcaya huaa| abhinandana grantha ke sampAdana kA bhAra suprasiddha lekhaka aura sampAdaka zrIyuta zrIcanda jI surAnA 'sarasa' ko soMpA gyaa| zrI surAnA jI ne athaka parizrama aura utsAha ke sAtha isa kArya ko sundara rUpa meM saMpanna kiyA hai yaha hama sabake lie prasannatA kA viSaya hai| amRta mahotsava ke upalakSa meM aneka sthAnoM para vidyAlaya, cikitsAlaya evaM vAcanAlaya Adi prArambha kiye gaye haiM / kyoMki sAhityika kArya ke sAtha hI jana sevA kA kArya bhI ho yaha AcArya pravara kI vizeSa abhiruci rahatI hai aura preraNA bhii| isI preraNA kA bala pAkara hamane sevA kSetra meM aneka yojanAeM prArambha kI hai, hama vizvAsa karate haiM ki hamAre ve kAryakrama bhI sundara rUpa se calate rheNge| abhinandana grantha ke prakAzana meM jina sajjanoM ne udA artha sahayoga kiyA hai, maiM unako hRdaya se dhanyavAda detA huuN| sAtha hI una vidvAnoM, munivaroM evaM zubhecchu sajjanoM kA hRdaya se AbhArI hU~ jinhoMne AcArya pravara ke prati zraddhA sumana ke rUpa meM apanI racanAe~ tathA saMdeza bhejakara zraddhAbhivyakti kI hai| sabake prati kRtajJatA kI bhAvanA ke sAtha -saMcAlAla bAphanA saMyojaka Page #10 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sampAdakIya bhagavAna mahAvIra ke anugAmI jyotirdhara AcAryoM kI paramparA meM AcArya pravara zrI Ananda RSijI kA nAma svarNAkSaroM meM likhA gayA 1 bhagavAna mahAvIra ke Adarza aura siddhAnta inake jIvana ke kaNa-kaNa meM mukharita haiM / ye sAdhutA ke zrRMgAra hai, mAnavatA ke divya hAra haiM, jJAna aura sevA kI akhaNDajyoti inake jIvana ko Alokita kara rahI 1 aise saMta vizva ke lie prakAza puMja banakara Ate haiM / saMta kA jIvanavrata hI samarpaNa hai, ve mAnavatA ko sukha, zAnti, prema, jJAna aura sadbhAva mukta hasta se bAMTate haiM / AdAna meM nahIM, pradAna meM, grahaNa meM nahIM, samarpaNa meM hI unakA vizvAsa hai, phira ve hamArI zraddhA aura bhakti kA pratIka yaha 'abhinandana grantha' svIkAra kareMge ? hama unheM abhinandana samarpita kareM aura ve use grahaNa kareMge ? yaha eka prazna cinha mana meM khar3A huA thA / gata varSa jaba nAgapura meM AcAryapravara ko abhinandana grantha samarpita karane kA nizcaya huA aura usake sampAdana kA dAyitva mujhe soMpA gayA to mere mana meM ukta prazna khar3A huA / eka rAtabhara vicAra manthana karatA rahA / sahasA hI eka samAdhAna sphurita ho gayA / mahApuruSoM kA abhinandana unake lie nahIM, kintu Ama janatA ke lie hI hotA hai / mandira meM bhagavAna kA prasAda baTatA hai, bhagavAna kahA~ use grahaNa karane Ate haiM ? kintu hamArI antara zraddhA, bhAvanA bhagavAna ko pratIka mAnakara Ama janatA ke lie vaha prasAda vitarita karake kRtakRtyatA anubhava karatI hai / kyA abhinandana grantha ke sambandha meM bhI vahI bAta nahIM ho sakatI ? saca bAta to yaha hai ki aise mahAna vyaktitva ko kendra mAnakara vidvAnoM aura vicArakoM kI cintanadhArA utprerita ho jAtI hai aura kucha 'uttama' tathA cirasthAyI sarjanA kara DAlatI hai / vaha jJAna - vijJAna kI nava sarjanA, anuzIlanAtmaka cetanA tathA vicAra sAmagrI Ama pAThakoM ke lie eka atyanta upayogI aura prasAda kI bhAMti grahaNIya bana jAtI hai / vAstava meM isa abhinandana graMtha kA ayojana AcArya zrI ke lie nahIM, kintu hajAroM jJAna-pipAsu janoM ke lie hI huA hai / isakA samarpaNa bhI Page #11 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ( 6 ) AcArya zrI ke lie nahIM, kintu jJAna aura vicAra kI pyAsI usa janatA ko hI hai, kintu usa jana zraddhA kA kendra AcArya zrI hai, isalie AcArya zrI ke mAdhyama se yaha abhinandana grantha usa jJAna-pipAsu jana ke lie hI hai | AcArya pravara isakA grahaNa apane lie nahIM, kintu zraddhAlu jana ke lie hI kareMge jaise devatA prasAda svIkAra karate haiN| AcArya zrI Ananda RSijI kA vyaktitva bar3A vyApaka hai, cumbakIya hai| ve jIvana ke 74 basanta dekha cuke haiM, 60 varSa se adhika kA samaya ve jJAna evaM sevA kI sAdhanA meM bitA cuke haiN| Aja hajAroM vidyArthI saMskRta - prAkRta aura tatva jJAna kI parIkSAe~ dekara vidyA ke kSetra meM gatizIla haiN| isakA mUla preraNA kendra AcArya zrI haiN| unakI preraNA se saikar3oM gAMvoM aura laghu nagaroM meM aneka prakAra kI cikitsA sevA ke mAdhyama se jana sevA kA kArya ho rahA hai, ve alpabhASI haiM, kintu zakti ke puMja haiM, preraNA ke adbhuta kendra hai| jJAna pracAra aura jana sevA unake jIvana ke do mahatsaMkalpa haiM ve unako sAkAra kara rahe haiM / aise saMta puruSa rASTra puruSa hote haiM ina rASTra-puruSoM kA abhinandana rASTra kA abhinandana hai, mAnavatA kA abhinandana hai / hama unakI sevA meM yaha abhinandana grantha samarpita karake svayaM ko gauravazAlI smjheNge| prastuta abhinandana grantha meM chaha khaNDa haiM : prathama khaNDa meM AcAryapravara ke garimA maNDita jIvana vRtta kI sarala jhAMkI hai| unake kRtitva ko vibhinna dRSTikoNoM se rakhane vAle aneka vicArakoM ke lekha aura samIkSAtmaka nibandha haiM / AcArya zrI ke ujjvala vyaktitva ke prati hRdaya kI asIma zraddhA vyakta karane vAle, munijanoM evaM bhakta zraddhAluoM ke bhAva sumana haiM, zabdoM ke sUtra meM guMthe hue / dvitIya khaMDa meM AcArya pravara dvArA pradatta preraNAprada pravacanoM kA sAhitya to samudra kI taraha laghu rUpa yahAM prastuta kiyA hai, aura sAdhAraNa pAThakoM ke laghu saMkalana hai / AcArya zrI kA pravacana vizAla hai, usI meM avagAhana kara usakA gayA hai, jo vidvAnoM ke lie bhI paThanIya lie bhI upayogI hai| tIsarA khaMDa kAphI bar3A ho gayA hai| honA bhI thA / usameM dharma aura darzana jaise gahana viSayoM kA samAveza jo hai / darzana evaM dharma ke vividha aMgoM para vivecanApUrNa maulika sAmagrI pAThakoM ko milegI / caturtha khaMDa prAkRta bhASA aura sAhitya kA khaMDa hai| cUMki prAkRta jaina darzana evaM dharma ko samajhane kI kuMjI hai, prAkRta jJAna ke binA jaina darzana kA prAmANika jJAna prApta kara pAnA kaThina kyA, asaMbhava jaisA hI hai| AcAryapravara ne prAkRta bhASA ke pracAra ke lie advitIya zrama kiyA hai| hajAroM vidyArthiyoM ko AkarSita kiyA hai, aura aneka vidvAna taiyAra kiye haiN| isa dRSTi se prAkRta bhASA AcArya pravara kI jIvana Page #12 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ( 9) sAdhanA kA eka aMga bana gaI hai| AcArya pravara ke abhinandana grantha meM prAkRta ke sambandha meM kucha na Aye, yaha kaise hotA ? hamArI kalpanA to isI khaMDa ko sabase adhika vizAla aura navInatama sAmagrI se samRddha karane kI thii| lekina prAkRta ke vidvAnoM ne apekSAkRta prAkRta ke anya viSayoM para hI apane praur3ha vidvattApUrNa nibandha diye haiM, ataH prAkRta bhASA khaMDa kucha choTA avazya hai, para jitanI sAmagrI hai, viziSTa hai, ataH thor3A bhI sAra pUrNa hai| pAMcavAM khaMDa itihAsa aura saMskRti se sambandha rakhatA hai| pAThakoM ko jaina itihAsa evaM jaina saMskRti se sambandhita maulika sAmagrI isameM milegii| AcArya pravara kA pArivArika sambandha jisa RSi saMpradAya ke sAtha sambaddha hai, usake pAMca sau varSa kA saMkSipta itihAsa bhI pAThaka isameM par3ha sakeMge / lekhoM kA saMgraha hai / unameM hue bhI bhASA kI ekarUpatA hai, isIlie saMniviSTa kara diyA gayA hai| chaThA khaMDa vividha viSayoM ke aMgrejI viSayoM kI vividhatA hote una lekhoM ko eka khaMDa meM isa prakAra yaha grantha chaha khaMDoM meM vibhakta haiN| AcArya eka prakAra se dharma cakravartI hote haiN| cakravartI ghaTlaMDAdhipati hotA hai--anAyAsa aura anAyojita rUpa se hI grantha ke chaha khaMDa - AcArya pravara ke dharma cakravartitva kI sAkSI de rahe haiM / -- , grantha ke sampAdana meM parAmarzadAtAmaMDala kA evaM sampAdaka maMDala kA hArdika sahayoga milatA rahA hai; jisake lie maiM kRtajJa to hU~, parantu zabdoM dvArA AbhAra vyakta karake usa sahayoga kI gaMbhIratA ko kama nahI karanA cAhatA / DA0 narendra bhAnAvata (rAja0 vi0 vi) DA0 bhAgacandra jaina, ( nAgapura vi0 vi0), DA0 vaziSTanArAyaNa sinhA (kAzI vidyApITha) evaM pro0 raNadive (chatra0 kAleja, satArA) kA AtmIya bhAva sadA rahA hai, tadanurUpa unakA viziSTa sahayoga bhI milA hai| mere snehI pro0 zrIcanda jaina (ujjaina) kA bhI isameM bar3A saujanyapUrNa sahayoga prApta huA hai| maiM una AtmIya sahayogiyoM ke prati hRdaya se kRtajJa hU~ / lekhaka vidvAnoM, manISI munivaroM, evaM zubhakAmanA saMdeza bhejanevAle samasta AdaraNIyajanoM ke prati vinata hai ki unake sahayoga se hI yaha 'abhinandana grantha' apanI sundara evaM viziSTa sAmagrI ke sAtha Aja pAThakoM ke hAthoM meM pahu~ca rahA hai, aura hama hajAroM zraddhAluoM kI zraddhA kA piMDIbhUta rUpa banakara AcArya pravara ke abhinandana samAroha kI zobhA bana rahA hai| vinIta - zrIcanda surAnA 'sarasa' Page #13 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Page #14 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zubha kAmanAeM evam sandeza 6 Page #15 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Page #16 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AzIrvacana nANeNaM daMsaNeNaM ca caritteNa taheva y| khantoe muttiIe vaDDhamANo bhavAhi y| -uttarAdhyayana 22 / 23 jaya jaya naMdA ! jaya jaya bhaddA ! bhadaMte ! abhaggehi nANa-daMsaNacarittehi ajiyAI jiNAhi iMdiyAI jiyaM ca pAlehi samaNadhammaM / - kalpasUtra Page #17 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zubhakAmanA rASTrapati bhavana, naI dillI-4 patrAvalI saM 8-ema 74 30 disambara, 1974 priya mahodaya 24 disambara 1974 ke Apake patra se rASTrapati jI ko yaha jAnakara prasannatA huI ki AcArya zrI Ananda RSi jI ke sArvajanika abhinandana samAroha kA Ayojana kiyA jA rahA hai| samAroha kI saphalatA ke liye ve apanI zubha kAmanAe~ bhejate haiM / bhavadIya -khemarAja gupta bhArata ke rASTrapati kA upa-saciva, uparASTrapati, bhArata naI dillI disambara 27, 1974 priya mahodaya ApakA dinAMka 24, 1674 kA patra prApta huA, dhanyavAda / __ mujhe yaha jAnakara prasannatA huI ki Apa AcArya zrI Ananda RSi kA sArvajanika abhinandana AgAmI dinAMka 13 pharavarI, 1975 ko pUnA meM karane jA rahe haiM aura isa avasara para unheM eka abhinandana graMtha bhI bheMTa kiyA jaayegaa| maiM abhinandana samAroha tathA graMtha kI saphalatA ke liye apanI hArdika zubha kAmanAyeM bhejatA huuN| ApakA, -vA0 dA0 jattI [uparASTrapati bhArata] Page #18 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Page #19 -------------------------------------------------------------------------- ________________ amRta-mahotsava samAroha ke adhyakSa lokapriya rAjanetA nAmadAra zrI vasaMtarAva nAIka [ mukhyamaMtrI-mahArASTra ] Page #20 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mukhyamantrI mahArASTra, sacivAlaya, bambaI 22 bI. Ara. dinAMka : 2 janavarI 1975 AcArya zrI Ananda RSi jI mahArAja kA janma mahArASTra ke andara ahamadanagara jile ke ciMcoDI nAmaka gAMva meM huA aura ha varSa kI Ayu meM hI sthAnakavAsI samAja ke pUjyanIya svargavAsI 1008 zrI ratna RSi jI mahArAja se dIkSA grahaNa kI, Aja ve jIvana ke 75veM varSa meM cala rahe haiM / unhoMne jaina samAja ko hI nahIM, balki akhaMDa bhArata meM saba mAnava jAti ke sarvAMgINa unnati ke lie aneka prayAsa kiye aura lagabhaga 12 varSa pUrva unako akhila bhAratIya sthAnakavAsI samAja ke AcArya samrATa-pada para virAjita kiyA gayA aura Aja bhI ve isa pada ko vibhUSita kara rahe haiN| yaha mahArASTra ke lie gaurava kI bAta hai| pUjya AcArya zrI ne Aja taka aneka grantha likhe haiM aura samAja ke kamajora garIba logoM ke lie kaI eka hAIskUla, kaoNleja aura chAtrAlaya prArambha kiye haiN| vaise prAkRta vidyApITha aura prAkRta bhASA ko mahattva dekara hajAroM vidyArthI usakA lAbha uThAte haiN| aise mahAna saMta puruSa kA amRta mahotsava honA atyanta Avazyaka hai| usase samAja ko preraNA milatI rahe aura deza ke lie, vizeSa rUpa se mahArASTra ke liye gaurava kI bAta ho ske| aise amRta mahotsava para unakA abhinandana grantha prakAzita ho rahA hai / isa stutya grantha ko merI zubha kAmanA / -vasantarAva nAIka Page #21 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zabhakAmanA mukhyamantrI uttara pradeza vidhAna bhavana, lakhanaU 1-1-75 priya surAnA jI, ApakA 24, 12, 1674 kA patra sadhanyavAda prApta huaa| jAnakara prasannatA huI ki AcArya pravara zrI AnandaRSi jI kA sArvajanika abhinandana kara abhinandana grantha samarpita kara unake prati apane prema, AsthA evaM kRtajJatA kA paricaya de rahe haiN| aise samAja sevI ke prati yaha vicAra AnA svAbhAvika hI hai| / ukta samAroha ke sollAsa sampanna hone ke lie kRpayA merI zubha kAmanAyeM svIkAra kreN| sadbhAvanAoM sahita, ApakA .-hemavatInandana bahuguNA mukhyamantrI rAjasthAna jayapura 4 disambara, 1973 priya mahodaya, ____ mujhe yaha jAnakara bar3I prannasatA huI ki AcArya zrI AnandaRSi jI ke 75 veM varSa praveza ke avasara para unakA sArvajanika abhinandana kara unheM abhinandana-grantha samarpita karane kA Ayojana kiyA jA rahA hai| zrI Ananda RSi jI ne sAdhupana ke dIrghakAla meM zikSA saMsthAoM ko sthApita kara aura aneka bhASAoM tathA gahana viSayoM kA jJAna prasArita kara samAja ko viziSTa dena dI hai| maiM isa avasara para apanI zubha kAmanAeM preSita karatA huuN| -harideva jozI Page #22 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ( 13 ) rAju bhavana saMdeza rAjyapAla rAja bhavana karNATaka baiMgalora 17 disambara, 1973 priya zrIcandajI surAnA, ApakA patra milaa| mujhe yaha jAnakara bar3A harSa huA ki jaina-AcArya zrI Ananda RSi jI ke 75 veM varSa ke padAparNa ke avasara para Apa unakA sArvajanika abhinandana karane jA rahe haiM aura usake upalakSa meM eka abhinandana grantha bhI prakAzita karanA cAhate haiN| mujhe vizvAsa hai ki AcAryajI ke dhArmika aura zaikSaNika kSetra meM unakI apAra sevA ke kAraNa janatA meM eka naI jAgRti paidA hogI aura vaha usase lAbhAnvita hogii| Apake abhinandana samAroha kI saphalatA ke lie maiM apanI zubha kAmanAeM bhejatA huuN| -mohanalAla sukhAr3iyA rAjyapAla RAJ BHAVAN uttara pradeza Lucknow 10 janavarI, 1975 mujhe yaha jAnakara harSa hai ki AcArya pravara zrI Ananda RSi jI mahArAja kA eka sArvajanika abhinandana karane kA nizcaya kiyA gayA hai, tathA isa avasara para eka abhinandana grantha bhI bheMTa kiyA jaayegaa| bhAratIya saMskRti evaM AdhyAtma vAda nizcaya hI aise hI santoM tathA RSiyoM kI tapasyA para AdhArita evaM vikasita hotA rahA hai / mujhe yaha vizvAsa hai ki isa Ayojana se hamAre dezavAsiyoM, vizeSakara navayuvakoM va vidyArthiyoM ko apanI gauravamayI saMskRti ke adhyayana tathA usake zAzvata mUlyoM ko grahaNa karane kI preraNA prApta hogI tathA maiM Ayojana kI saphalatA hetu apanI hArdika zubha kAmanAe~ bhejatA huuN| -ma0 cainnA reDDI GOVERNOR OF RAJ BHAVAN TAMILNADU MADRAS-600022 3rd November. 1973. Dear I am glad to know that an Abhinandan --Granth is proposed to be presented to Acharya-Pravara sri Aananda Rishi.ji on the occasion of his 75th birthday. I after my greetings and respects to him and wish him many happy returns of the day. -K. K. Shah Page #23 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ( 14 ) zabhakAmanA rakSAmaMtrI, bhArata naI dillI 4 navambara, 1973 priya surAnAjI, Apake dvArA yaha jJAta huA ki AcArya zrI AnandaRSi-abhinandana grantha prakAzana samiti dvArA unake 75 veM varSa meM praveza karane ke avasara para unakA abhinandana kiyA jA rahA hai, aura unheM eka grantha samarpita kiyA jaaegaa| AzA hai, grantha meM AcArya jI kI jIvanI, tapasyA evam dhArmika sevAoM kA samucita digdarzana hogaa| samAroha saphala ho evaM grantha upayogI siddha ho / -jagajIvana rAma nauvahana aura parivahana maMtrI naI dillI (bhArata) 27 disambara 1974 yaha harSa kA viSaya hai ki AcArya pravara zrI Ananda RSi jI mahArAja kA abhinandana 13 pharavarI ko pUnA meM ho rahA hai| AcArya zrI kA pavitra jIvana jana-sAdhAraNa ke lie preraNAsrota rahA hai| AcArya zrI kI zraddhA ke pratIka abhinandana graMtha bheMTa karane kA kArya sarAhanIya hai| maiM isa avasara kI saphalatA ke lie apanI hArdika zubha kAmanAe bhejatA huuN| --kamalApati tripAThI Page #24 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AcAryapravara zrI Ananda RSi abhinandana grantha : jina ke hAthoM se vimocana evaM samaparNa ho rahA hai| janapriya netA nAmadAra zrI madhukara rAva caudharI [ vittamaMtrI-mahArASTra ] Page #25 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Page #26 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ( 15 ) muni zrI vidyAnanda jI mahArAja meraTha u0 pra0 31 agasta, 1973 yaha jAnakara prasannatA huI ki Apa AcAryapravara zrI Ananda RSi jI ke sammAna meM abhinandana grantha prakAzita kara rahe haiM / AcArya zrI Ananda RSi jI ne samAja eva rASTra kI mahatI sevAeM kI haiM, ataH sajjanoM kA karttavya hai ki unheM sAdhuvAda deveM / - zubhamaste vitta, alpa bacata va vanamaMtrI mahArASTra rAjya sacivAlaya, muMbaI-32 4 janavarI, 1674 hArdika prasannatA kI bAta hai ki jaina AcArya zrI Ananda RSijI ke jIvana ke 74 varSa pUrNa hone ke upalakSa meM jaina samAja kI ora se unakA sArvajanika abhinandana kiyA jA rahA hai aura isa avasara para unheM abhinandana grantha samarpita kiyA jA rahA hai / bhAratIya saMskRti RSiyoM, muniyoM, sAdhu evaM santoM kI paramparA se bharI par3I hai / unake upadeza hameM sAMskRtika virAsata ke rUpa meM mile haiN| hamArI aitihAsika bhAvanAoM ke anusAra AcAryapravara zrI AnandaRSi jI kA abhinandana kiyA jAnA apane meM eka sarvopari kArya hai / maiM AcArya zrI AnandaRSi jI ke apane jIvana ke 74 veM varSa pUrNa karake 75 veM varSa meM praveza karane ke upalakSya meM unake bhAvI jIvana meM dIrghAyu hone ke prati hArdika zubha kAmanA prakaTa karatA hU~ aura abhinandana grantha samarpaNa samAroha kI saphalatA cAhatA hU~ / -ma0 dha0 caudharI saMdeza Page #27 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zubhakAmanA ( 16 ) [bhU0pU0 rASTrapati zrI vI0 vI0 giri kA saMdeza ] rASTrapati sacivAlaya rASTrapati bhavana naI dillI 4 disambara, 1973 priya mahodaya, yaha jAna kara prasannatA huI ki jaina AcArya zrI AnandaRSijI agale 75 varSa meM praveza kara rahe haiM aura isa upalakSa meM Apane unakA sArvajanika abhinandana kara unheM eka abhinandana grantha samarpita karane kA Ayojana kiyA hai| Apake isa prayAsa kI saphalatA ke lie rASTrapatijI apanI zubha kAmanAeM bhejate haiM / khemarAja gupta rASTrapati kA upa-saciva [bhU0 pU0 uparASTrapati zrI gopAlasvarUpa pAThaka kA sandeza ] uparASTrapati sacivAlaya naI dillI 10 disambara, 1673 priya mahodaya, avasara para unheM eka uparASTrapati jI ko yaha jAnakara prasannatA huI ki Apa AcArya zrI Ananda RSi jI ke 75veM janma divasa ke avasara para unakA sArvajanika abhinandana karane jA rahe haiM aura isa abhinandana grantha bhI bheMTa karane kA nizcaya kiyA gayA hai / uparASTrapati jI abhinandana samAroha tathA grantha kI saphalatA ke lie apanI hArdika zubha kAmanAyeM bhejate haiM / - vi0 ke0 esa0 ayyaMgAra bhArata ke uparASTrapati ke nijI saciva Page #28 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saMdeza sadasya, rAjya sabhA 11 vizvambharadAsa mArga, naI dillI dharma-mAnava jIvana kI sukha-zAMti kA kalpavRkSa hai| manuSya kI sevA, saMsAra kA bhalAI aura pratyeka jIva ke prati karuNA, dharma kA mukhya rUpa hai| sAdhu saMta dharma ke dvArA jana-jIvana ko sukhI evaM zAMtimaya banAne kA prayatna karate haiN| isalie bhAratIya samAja meM unake prati apanI hArdika zraddhA aura sadbhAvanA kA prAbalya hai| AcAryapravara zrI Ananda RSi jI kA abhinandana grantha isI zraddhA kA pratIka hai| isa graMtha ke dvArA Apa sAhitya, dharma aura darzana kI bhI sevA kareMge / 'eka paMtha do kAja' vAlI bAta caritArtha hogii| ___abhinandana graMtha jaina dharma va darzana ke sAtha-sAtha bhAratIya tatva cintana va saMskRti ko bhI ujAgara karegA aura yaha eka saMgraharaNIya vastu bnegii| AcArya zrI ko merI hArdika vandanAMjali sUcita kareM, ApakA graMtha upayogI ho, yahI zubha kAmanA / -lokanAtha mizra DA. govindadAsa saMsada sadasya (loka sabhA) 33, phirojazAha roDa, naI dillI 11 disambara, 1973 mahodaya, AcArya pravara zrI AnandaRSi kA abhinandana bahuta hI ucita bAta hai| unhoMne tyAga aura tapasyA kA anupama udAharaNa saMsAra ke sammukha rakhA hai / Aja deza ko aise hI caritroM kI AvazyakatA haiM / ve zata varSa kI Ayu prApta kara isI prakAra utthAna kI ora agrasara raheM yahI bhagavAna se prArthanA hai| Page #29 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zubhakAmanA (seTha) acala siMha saMsada sadasya 32 A gArDanaroDa AgarA AcArya zrI AnandaRSi jI ma0 ne sthAnakavAsI jaina samAja ko ekatA-saMgaThana aura vidyA vikAsa kI dizA meM Age bar3hAyA hai| unakA hRdaya bahuta sarala, milanasAra hai / ve samAja ke pratyeka vyakti ke sAtha bar3e prema aura sadbhAva pUrvaka bAtacIta karate haiN| eka dharmanetA aura lokanetA ke upayukta guNa unake vyaktitva meM haiN| unake amRta mahotsava prasaMga para abhinandana kara abhinandana grantha bheMTa kiyA jArahA hai| yaha grantha unake garimAmaya vyaktitva ke anurUpa hI hogA aisA mujhe vizvAsa hai / merI zubha kAmanAyeM ! -acala siMha sadasya loka sabhA 3 disambara, 1674 AcArya zrI AnandaRSijI ne zikSA, sAhitya evaM saMskRti ke sambandha meM lokopayogI aura yazasvI kArya kiyA hai| unake kAryoM se dhArmika zraddhA aura rASTrIya ekatA meM vRddhi huI hai| vaha hamAre bIca bahuta dinoM taka jieM, svastha raheM aura janatA kI sevA kareM aisI merI bhagavAna vizvanAtha se prArthanA hai / -sudhAkara pANDeya Page #30 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ( 16 ) banArasIdAsa caturvedI bhUtapUrva saMsada sadasya jJAnapura (vArANasI) AcArya pravara zrI AnandaRSijI ke abhinandana-utsava tathA abhinandana grantha kI saphalatA maiM hRdaya se cAhatA huuN| zAstrIya viSayoM para to merA jJAna nagaNya hai, isalie lekha lekhana meM maiM asamartha huuN| __ ahiMsA, aparigraha aura anekAnta ina tInoM siddhAntoM se saMsAra kA bahuta hita ho sakatA hai aura unakA adhika se adhika pracAra honA caahie| sarva dharma samanvaya kA kArya bhI mahattvapUrNa hai| zraddheya amara muni jI ne usa dizA meM atyanta prazaMsanIya kArya kiyA bhI hai| __ Ajakala jaisA siddhAnta, sAhitya janatA ke sAmane A rahA hai usakI ora bhI jaina jagata kA dhyAna jAnA caahie| kRpayA AcArya zrI taka mere praNAma pahuMcA diijie| DA0 gaMgAzaraNa sinhA (bhU0 pU0) sadasya, rAjyasabhA, naI dillI AcArya AnandaRSi jI ko unake pacahattaraveM janma divasa para abhinandana grantha arpita karane aura unakA sammAna karane kA kAryakrama jina sajjanoM ne banAyA hai, ve dhanyavAda ke pAtra haiN| unhoMne eka upayogI, Avazyaka aura mahattvapUrNa kArya apane hAtha meM liyA hai| zrI AnandaRSi ne sirpha AdhyAtmika kSetra taka hI apane kArya ko sImita nahIM rakhA hai| zikSA aura jana-mAnasa ke utthAna aura vikAsa ke kSetra meM atyanta mahattvapUrNa kArya kie haiN| sAdhanA ke sAtha-sAtha loka samanvaya unake kAryoM aura jIvana meM huA hai| donoM kSetra meM unakI dena hai| unhoMne sArvajanika kAryakartAoM aura mumukSuoM kA mArga darzana kiyA hai| unake lie Adarza upasthita kiyA hai| unake abhinandana kA prayAsa abhinandanIya hai / ___ ina zabdoM ke sAtha maiM AnandaRSi jI ke prati apanI zraddhAMjali arpita karatA hU~ aura yaha kAmanA tathA prArthanA karatA hU~ ki vaha abhI bahuta samaya hamAre bIca meM jagamaga prakAza stambha kI taraha bane rahakara mArgadarzana karate rheN| Page #31 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ( 20 ) upasabhApati zubhakAmanA uttarapradeza vidhAna pariSad vidhAna bhavana, lakhanaU priya surAnA jI, 7 janavarI, 1975 mujhe yaha jAnakara atyanta prasannatA huI ki AcArya pravara zrI AnandaRSi jI mahArAja kI sevAoM ke upalakSa meM Apa unheM zIghra hI eka abhinandana grantha samarpita karane jA rahe haiM / bhAratIya samAja ke zaikSika, dhArmika, naitika evaM sAmAjika utkarSa ke lie jo satata prayatna evaM mahAna sevA AcArya jI kara rahe haiN| usase bhAratIya samAja niHsaMdeha lAbhAnvita ho rahA hai| dharma aura darzana ke kSetra meM aneka vidvAna unake jaise tejasvI aura mahAnasaMtapuruSa se jJAna prApta kara janatA ko apanI jJAnavANI evaM anubhava se mArgadarzana kara rahe haiN| aise tapasvI aura vidvAna saMta ko sArvajanika abhinandana grantha samarpita karane kA jo nizcaya kiyA gayA hai vaha eka sarAhanIya kArya hai| maiM isakI saphalatA ke lie kAmanA karatA huuN| -devendrapratApasiMha adhyakSa-bhArata jaina mahAmaNDala bambaI pUjya AcArya zrI AnandaRSijI mahArAja sthAnakavAsI varddhamAna zramaNasaMgha ke tejasvI vidvAna AcArya samrATa haiN| isa vRddhAvasthA meM bhI satata jAgarUka rahakara apanI sAdhanA evaM jana-jana ko padayAtrA dvArA naitika mArgadarzana de rahe haiM / AcArya zrI kA jIvana tyAga, tapasyA ke sAtha-sAtha saralatA aura saumyatA kA pratIka hai| Apane saMgha meM dharma evaM darzana ke viddhAna taiyAra karane meM athaka parizrama kiyA hai| aneka sthAnoM para ApakI sadpreraNA se zikSaNazAlAeM evaM vidyAmaMdira chAtra chAtraoM ko saMskAra de rahe haiN| pUjya AcArya zrI eka antarmukhI evaM sAdhanA zIla santa haiM / jinheM nAma aura yaza kA moha nahIM hai kintu kRtajJabhAva se samAja unakI mahAnatA aura tyAga kA abhinandana kara rahA hai jo abhinandanIya hai| isa avasara para maiM pUjya AcArya zrI ke caraNoM meM apanI bhAvapUrNa zraddhA arpita karatA hU~ aura unake tyAgamaya jIvana kI abhyarthanA karatA huuN| -zAdIlAla jaina Page #32 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ( 21 ) saMdeza satyanArAyaNa mizra sampAdaka-jIvana prabhAta bambaI AcArya pravara zrI Ananda RSi jI ko 75vIM varSa gAMTha para unheM abhinandana grantha bheMTa karane kI yojanA kI maiM hRdaya se saphalatA cAhatA huuN| unakA saccA abhinandana to yahI hai ki unake vicAroM evaM vyaktitva se jo vyakti prerita, prabhAvita haiM, ve svayaM apane jIvana meM use lAne kA prayatna kreN| saMpAdaka-jaina jagata, pradhAnamaMtrI-bhAratajaina mahAmaMDala, bambaI 7-1-75 RSi sampradAya ne dakSiNa bhArata meM vizeSakara zikSA-pracAra aura sevA kA mahattvapUrNa kArya kiyA hai| aneka sthAnoM para jJAnamaMdiroM kI sthApanA isakA jvalanta pramANa hai| ina jJAnamaMdiroM meM na kevala dhArmika zikSA pustakoM se hI dI jAtI hai, balki chAtra-chAtrAoM kA jIvana bhI adhyAtmakI saurabha se surabhita kiyA jAtA hai| usI RSi-paramparA meM pUjya AcArya zrI AnandaRSi jI eka tejasvI, puNyavAna AcArya haiN| ApakA svabhAva atyanta Rju hai aura vRttiyoM se pApabhIrU aura sahaja santa hai| AcArya zrI prasiddhi ke moha se dUra rahakara apanI sAdhanA meM saMlagna rahate huye dharma aura sAhitya kI sevA meM saMlagna haiN| merA pUjya AcArya zrI se bahuta purAnA AtmIya saMbaMdha hai, aura jaba jaba bhI unake caraNoM meM baiThane kA avasara milA mujhe Atmika prasannatA huii| aise AcAryapravara kA abhinandana bhAratIya saMskRti evaM tyAga kA abhinandana hai| samAja ko isa abhinandana se svayaM gauravabodha hotA hai| abhinandana ke avasara para maiM atyanta vinamratApUvarka apanI hArdika zraddhA arpita karatA hU~ aura kAmanA karatA hU~ ki AcAryapravara varSoM taka saMgha aura zAsana kI sevA karate huye jana-jana ko AdhyAtmika Aloka se Alokita karate rheN| -riSabhadAsa rAMkA Page #33 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ( 22 ) yazapAla jaina zabhakAmanA sampAdaka-jIvana sAhitya naI dillI 5 navambara 1973 baMdhuvara, mujhe yaha jAnakara hArdika prasannatA huI ki AcArya zrI Ananda RSi jI apane udAtta jIvana ke 75veM varSa meM praveza kara rahe haiM aura usa zubha avasara para unheM eka abhinandana-grantha bheMTa kiyA jA rahA hai| isakA abhinandana karatA hU~ aura kAmanA karatA hU~ ki AcArya mahArAja zatajIvI hoM aura mAnava-samAja kA nirantara mArga darzana karate rheN| __ AcArya zrI ne jaina dharma, darzana tathA samAja kI jo sevA kI hai, vaha niHsandeha atyanta mahattvapUrNa hai| vaha aneka bhASAoM ke jJAtA haiN| unhoMne aneka graMthoM kA nirmANa kiyA hai| itanA hI nahIM, unhoMne cAra darjana se adhika vidyA-mandiroM kA nirmANa karAyA hai / yaha unakI racanAtmaka dRSTi kA paricAyaka hai / vaha jaina saMta haiN| saMtoM kA jIvana nirmala, sarala tathA saumya hotA hai| AcArya mahArAja meM ina sabhI guNoM kA samAveza hai| isake sAtha hI unakA vyaktitva bar3A hI prakhara hai| ___adhikAMza dharma puruSa apanI sAdhanA ekAnta meM karate haiM / ve saMsAra ko mAyAjAla mAnakara usase palAyana karate haiM / AcArya Ananda RSi jI una saMtoM meM se nahIM haiN| vaha samAja meM rahate haiM aura samAja kA aharniza hita cintana tathA hita sAdhana karate rahe haiM / unhoMne jaina dharma tathA darzana kA sandeza paidala ghUma-ghUmakara ghara-ghara pahu~cAyA hai aura aneka vidvAnoM ke nirmANa meM sahAyaka hue haiN| aise zreSThajana kA jitanA abhinandana ho, utanA hI acchA hai| gAMdhIjI ne kahA thA, "merA jIvana hI merA sandeza hai|" maiM mAnatA hU~ ki AcArya zrI kA vAstavika abhinandana to tabhI hogA jabaki samAja unake jIvana ke AdarzoM ko sammukha rakhakara tadanusAra AcaraNa kre| __ maiM AzA karatA hU~ ki jaina tathA jainetara samAja unake guNoM kA smaraNa karegA aura unake AdhAra para apane jIvana ko ddhaalegaa| maiM AcArya mahArAja ko isa maMgala avasara para apane Antarika abhinandana arpita karatA huuN| Page #34 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ( 23 samAjaratna, padmazrI AnandarAja surAnA EX. M. L. A. 'prANimitra' svarNapadaka sammAnita mahAmaMtrI zrI a0 bhA0 zve0 sthA0 jaina kAnphreMsa bhAI zrI surAnA jI ApakA kRpA patra milA / parama zraddheya AcArya pravara zrI AnandaRSi jI mahArAja ke amRta mahotsava prasaMga para unheM abhinandana grantha bheMTa karane kA upakrama ho rahA hai yaha jAnakara prasannatA huI / Apake sampAdakatva meM yaha kArya ho rahA hai, ataH kArya uttama hogA yaha to vizvAsa hai / AcArya pravara ne jaina zAsana kI akathanIya sevAe~ kI hai / dharma pracAra ke lie aneka kaSTa sahanakara sudIrgha yAtrAe~ kI haiM / prAkRta bhASA evaM jainadharma va darzana ke adhyayana-adhyApana tathA pracAra-prasAra meM unakA yogadAna cirasmaraNIya to rahegA hI, sampUrNa jaina samAja ke lie gaurava kA viSaya bhI hogA / aise santa AtmA AcArya pravara ke prati merI koTi-koTi vinamra vandanA ! -AnandarAja surAnA phatahasiMha jaina sampAdaka taruNa jaina tripoliyA jodhapura ( rAjasthAna ) priya mahodaya, pUjya AcArya zrI jI kA abhinandana sthAnakavAsI jaina samAja ke lie gaurava kA viSaya hai / sthAnakavAsI jaina samAja unakI mUlyavAna sevAoM ke RNa se abhinandana grantha bheMTakara kucha aMzoM meM uRNa ho sakegA / saMdeza Page #35 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zubhakAmanA ( 24 ) saMpAdaka - navabhArata TAimsa 10 janavarI, 1675 priya mahodaya ApakA patra milA / yaha jAnakara atyanta prasannatA huI ki zrI AnandaRSi kA abhinandana kiyA jA rahA hai / vAstava meM yaha bar3e gaurava kI bAta hai ki samAja aise manISiyoM-tyAgiyoM kA abhinandana kareM jinhoMne nisvArtha bhAva se samAja kI sevA kI ho| merI ora se bhI mahArAja zrI kA abhinandana svIkAra kreN| - akSaya kumArajana DA0 kastUracanda kAsalIvAla ema0 e0 pI-eca0 DI0 nirdezaka : jaina sAhitya zodha saMsthAna, jayapura AcArya pravara zrI AnandaRSi jI mahArAja zramaNa jagata ke prakAzamAna puMja haiM / bhagavAna mahAvIra dvArA pratipAdita ahiMsA evaM anekAntavAda ke ve pratIka haiN| unhoMne apanA samasta jIvana Atmacintana ke atirikta deza evaM samAja meM samarpita kara rakhA hai | AcArya zrI kA jIvana eka khulI pustaka ke samAna hai / sAhitya sAdhanA kA unhoMne vrata le rakhA hai tathA aba taka isa dizA meM mahattvapUrNa kArya kiyA hai / maiM AcArya pravara ke prati apanI vinamra zraddhAMjali samarpita karatA hU~ / DA0 haridatta zAstrI ema0 e0 pI-eca0 DI0 vyAkaraNa vedAntAcArya AcAryavaryo jinapuNyacarya:, zaktyuccayo dInamahAsamarthaH / sosprAkRtaiH saMgamanerajayaH, pratIkSya AnandamaharSi varNaH // 1 // mahAtmanAM vAcibalaM vadanti, rAjJA balaM sainyabhaTe gadanti / dantAbalAH saMhananAptazauryAH, pArAka Ananda maharSi varNaH // 2 // AsaMsAropacittaM sadasatkarma bandhAzritAnAm, Adhi vyAdhi prajanakaraNa kSutpipAsAditAnAm / mithyAjJAnaprabala tamasA nAtha! bAMdhIkRtAnAm, tvaM nastrAtA bhava karuNayA''nanda ! tUrNaM maharSe // 3 // Page #36 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ( 25 ) saMdeza DA0 ramezacanda ema0e0 pI-eca0DI darzana vibhAga, paTanA vizvavidyAlaya paTanA (bihAra) "sarvajana hitAya, sarvajana sukhAya' kI bhAvanA se ApUrita maharSi mAnava samAja ke mitra haiM / ve apanI sAdhanA dvArA prANi mAtra ke hitacintana meM lIna rahate haiN| ataeva kRtajJatA vyakta karane hetu unakA sammAna, abhinandana karanA eka sAdhAraNa-sA prayAsa mAnA jAyegA unake upakAroM se uRNa nahIM ho sakate haiN| ___ AcArya pravara zrI AnandaRSijI ke prati zubhakAmanAe~ samarpita karate hue bhAvanA vyakta karatA hU~ ki ve apane zataMjIvI maMgalamaya jIvana dvArA digbhrAnta mAnava ko kalyANa mArga kA digdarzana karAte rheN| abhinandana-grantha samarpaNa evaM sArvajanika sammAna karane hetu gaThita samiti dhanyavAdAI hai ki usane AcAryapravara ke siddhAntoM ko AtmasAt karane ke prati apanI niSThA arpita kI hai muni zrI maganalAla jI ma0 kAraMjA AcArya samraTa zrI Ananda RSi jI ma0 jaina AgamoM ke marmajJa manISI aura saumyatA kI jI mujhe ApakI sevA kA avasara milA hai, nAgapura cAturmAsa meM ApakI sevA meM rhaa| maiMne nikaTa se dekhA hai, ApakI sevA meM jo bhI vyakti AtA hai, vaha hRdaya meM eka apUrva zAMti aura apanApana anubhava karatA hai| kisI ke mana meM dvaSa va kAluSya ke bhAva bhI hote haiM to ve svayaM hI dhula jAte haiM aura usake antaraMga meM zraddhA kI dhArA bahane lagatI hai / AcArya pravara ke vyaktitva kA jAdU kucha alakha va agamya hai| AcArya deva kI chatrachAyA meM jina zAsana nirantara unnati karatA rahe yahI merI hArdika maMgala bhAvanA hai| Page #37 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zabhakAmanA DA0 madhusUdana prasAda ema0 e0 pI-eca0 DI0 paTanA vizvavidyAlaya, paTanA AcArya zrI Ananda RSi jI ke 75 veM janmotsava para abhinandana grantha prakAzana ke lie merI badhAI svIkAra kreN| AcArya pravara kI sAdhanA jana sAdhAraNa ke lie Atma-kalyANa hetu prerita karatI rahe, yahI merI maMgala kAmanA hai| 11 kalAiva roDa kalakattA-1 18 janavarI 75 priya zrIcanda jI, ___ AcArya pravara zrI AnaMda RSi jI mahArAja kA 13 pharavarI ko pUnA meM abhinadaMna ho rahA hai, yaha jAnakara bahuta hI prasannatA huii| pUjya AcArya mahArAja ne jaina saMskRti kI aneka aura mahatI sevA kI hai / unakA jIvana Adarza hai| unhoMne anekoM zikSaNa zAlAoM kI sthApanA kI hai| maiM isa avasara para unako bAra-bAra namaskAra karatA hUM aura unakA abhinadaMna karatA huuN| sAhU zAnti prasAda jaina sureza catura mauhatA maMtrI-vardhamAna jaina sevA-samiti bAlAghATa (ma0 pra0) 22, disambara 1973 "jaba jaba pAvana caraNa kamala-par3a jAte isa isa dharatI tala pr| bhakti bhAva se hRdaya nichAvara, zraddhA puSpa bheMTa caraNoM para // " AcArya pravara zrI AnandaRSi jI ma0 sA0 ke caraNoM-meM zata-zata vandana ! zramaNa saMghAcArya, jaina divAkara cAritra cUr3AmaNi, bAla brahmacArI jainAcArya zrI zrI 1008 zrI AnandaRSi jI ma. sA. kI 75 vIM varSagAMTha kI pAvana belA meM "zrI varddhamAna jaina sevA samiti bAlAghATa" AcArya pravara ke caraNoM meM apanI zata-zata vandanAMjaliyAM samarpita karate hue jana-jana kA kalyANa karane hetu AcArya samrATa cirAyu hone kI kAmanA karatI hai| Page #38 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ( 27 ) saMdeza DA0 saMjIvanaprasAda ema0 e0 pI-eca0 DI0 kisAna mahAvidyAlaya sohasarAya (nAlandA) 24 disambara, 1973 vijJAna ke caramotkarSa para mAnava-mana jina zaMkA-AzaMkAoM ke jar3a bindu para Akara Tika gayA hai, vahA~ mana ko gatizIla, zaMkAoM ko nirmUla aura anapekSita avarodha ko niSkaMTakita karane meM usa dharma kA mahat yoga ho sakatA hai jisane DhAI hajAra varSa pUrva hI "pudgala" avadhAraNA ko svIkAra kara jagata aura jIvana kI tAtvika vyAkhyA kI hai| RSiyoM kA jIvana, yuga kA itihAsa vaimanasya ke nAza kA saMketa aura sat dharma evaM jAgaraNa kA saMdeza hotA hai| vartamAna bhArata meM phailI jAtIyatA, phUTa, ApasI sandeha, niSkriyatA evaM bhraSTAcAra ke unmUlana kA prayAsa jisa sakriya aura karuNApUrNa DhaMga se zrI Ananda RSi jI ne sAmAjika stara para jana sAdhAraNa meM lIna hokara kiyA hai usakI prazaMsA, abhyarthanA karanA hamArA dharma aura punIta kartavya hai / Apa saboM kI dRSTi idhara mur3I ataH Apako sAdhuvAda detA huuN| kAntIlAla coraDiyA sampAdaka-jaina jAgRti, pUnA-(mahArASTra) AcAryapravara Ananda RSi jo ke nAma kI taraha guNa evaM darzana bhI Ananda prada haiN| ApazrI kI svAbhAvika saralatA aura mAnasika mAdhUrya mAnava mAtra ko apanI ora AkArSita karate haiN| zikSA, sAhitya ke kSetra meM Apake dvArA kie gae kArya samAja ko smaraNIya dena hai| ___AcArya zrI kI jJAna-garimA aura saMyama-sAdhanA mAnavIya jIvana ko gaurava gAthA hai| ataeva ve cirAyu hokara hameM mArga darzana karAte raheM yahI merI zubha kAmanA hai| Page #39 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ( 28 ) zubhakAmanA jahA ya gagaNamajjhe, viyAsai joissIMdo cNdo| evaM saMgha AyAsammi, sohai ANandAyario // 1 // jahA ya sahassarassI sUro, pabhAsei pAusakAlammi / evaM cauvihasaMghammi, guNarassIe Ayario // 2 // pArijAio supuSphaM, savva pupphesu kahai raayaa| tahA samaNasaMghesu, nAyao vutto risI ANando // 3 // pupphassa maghamaghAo, rasalicchu bhamarA paribhamanti / sAvaya sAvayANaM, samUho, daMsaNalicchavA samAgacchanti // 4 // ujjANammi sohai layA, cittavicitta pupphesu / evaM sapakkha parapakkhesu, Ayario lahai sohA // 5 // riuNaM vasaMtariuo saDariuNaM mhio| saDdaMsaNana ANando, Namo ANaMdAyariyassa // 6 // jahA vasaMta riu pADei, saDiya galiya pattANaM / Nava pattapupphadANaM, karei savvapANINaM // 7 // evaM pujjapAya ANaMdo, moyai dugguNa vasaNAo suguNa gaNa bhavvajIvANaM, ANaMdo payacchai ANaMdo // 8 // Ayario siri ANaMdo, samudda iva gunnrynnaayro| dhIro vIro sugaMbhIro, Namo Namo guNarAsissa // 6 // jayajaya purisasiMho, purisuttamo purispunnddrio| dhamma sArahio dhannaM, mama dijjau jaya vijayaM // 10 // Namo saMgha nAyagassa, samaNasaMgha govAlassa / "pabhA" vaMdai bhujjo bhujjo, sirao caraNa kamalammi / / 11 // --jaina sAdhvI prabhAkaMvara jaina siddhAnta AcArya, sAhityaratna Page #40 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ( 26 ) saMdeza jaise jyotiSiyoM ke indra caMdramA AkAza meM sazobhita hotA hai| aise saMgha rUpI AkAza meM AnaMda RSijI mahArAja suzobhita hote haiN| prAtaH kAla meM jaise sahasra kiraNavAlA sUrya prakAzita hotA hai, aise aneka guNa rUpI kiraNoM se caturvidha saMgha meM AcArya kahe gaye haiM / saba puSpoM meM pArijAta arthAt gulAba kA phUla rAjA kahalAtA hai aise zramaNa saMgha meM pUjya Anada RSijI mahArAja nAyaka kahalAte haiN| paSpa kI saurabha se AkaSita hokara rasa ke lobhI bhramara jaise paSpoM ke samIpa paribhramaNa karate haiM aise hI AcArya zrI ke darzana aura vANI ke pipAsa zrAvaka aura zrAvikAoM ke saMgha Ate haiN| bagIce meM jaise citra-vicitra puSpoM se yukta latA suzobhita hotI hai / isI taraha se svapakSa aura parapakSa meM AcArya zobhA ko prApta hote haiN| RtuoM meM jaise vasaMta Rtu saba RtuoM kA rAjA kahalAtA haiM, aise hI darzana ke jJAtA AcArya saMgha ke nAyaka kahalAte haiN| aise AcArya zrI ko vaMdanA ho| vasaMta Rtu jaise sar3e gale pattoM ko girA detI haiM aura saba prANiyoM ko naye patra puSpoM kA dAna detI hai| aise hI pUjyapAda zrI AnaMdaRSijI mahArAjasAhaba bhavya prANiyoM ke durguNoM ko chur3Akara sadguNarupI puSpa phaloM kA dAna dete haiN| AcArya samrATa zrI AnaMda RSijI mahArAja samudra ke sadRza hai, guNaratnoM ke sAgara hai| dhIra vIra aura gaMbhIra hai, aise gUNarAsI se yukta AcArya zrI ko namaskAra ho| puruSoM meM siMha sadRza AcArya zrI kI jaya jaya hove| puruSoM meM uttama puNDarika kamala ke samAna nirmala, he dharma sArathI ! Apa ko bAra bAra dhanyavAda ho aura mujhe bhI jaya vijaya deve / he saMgha ke nAyaka ! Apako namaskAra ho| he zramaNa saMgha ke gopAla! Apake caraNa kamala meM "prabhA" bAra bAra vaMdanA karatI hai / Page #41 -------------------------------------------------------------------------- ________________ hArdika badhAI AcArya samrATa kA amRta mahotsava pUnA zrI saMgha ko hArdika badhAI AcArya samrATa ne gata varSa zrAvaNa sudI 1 ke dina 75veM varSa meM praveza kiyA / AcArya zrI kI pavitra vRtti, zAMta svabhAva, satra ko sAtha meM lekara Age bar3hane kA svabhAva, mamatAbharI dRSTi Adi guNoM kA sabhI bhaktoM para supariNAma honA svAbhAvika hai / AcArya zrI kA amRtamahotsava manAyA jAya, yaha sabhI zrAvaka-zrAvikAoM kI Antarika tIvra bhAvanA thii| kintu jaba bhI yaha prazna AcArya zrI ke sanmukha upasthita kiyA jAtA, sivA inkAra ke aura koI javAba nahIM miltaa| Akhira AcArya zrI ke nikaTavartI bhaktoM ne svayaM nirNaya le liyA / AcArya zrI kI sammati ho na ho, amRta mahotsava manAnA hI hai| isa nirNaya ne saMgha meM bijalI-sI Ananda lahara phaila gaI / AcArya samrATa apane ziSyagaNa ke sAtha varSAvAsa ke lie bambaI padhAre / bambaI saMgha ne amRta mahotsava manAne kA nirNaya bhI kiyA thaa| parantu anyAnya kAraNoM se mahotsava manAne meM kaThinAiyA~ nirmANa huI aura amRta mahotsava sthagita-sA rahA / cAturmAsa ke pUrva se hI pUnA zrI saMgha kA AcArya samrATa ko Agraha bharA nimaMtraNa thA hI; saMvatsarI hote hI pUnA se bar3I bhArI saMkhyA meM zrAvaka-zrAvikAeM AcArya zrI kI sevA meM prArthanArtha phuNce| cAturmAsa samApti ke bAda pUnA kI ora vihAra karanA AcArya zrI ne svIkRta kiyaa| taba kyA thA / pUnA zrI saMgha kA hosalA bar3ha gyaa| pUnA zrI saMgha ne amRta mahotsava ke lie AcArya samrATa ke zrI caraNoM meM prArthanA kii| kintu bar3appana kI bhAvanA se kosoM dUra rahane vAle AcArya zrI svIkRti kaise dete? unakA TAlamaTola vAlA javAba milaa| parantu pUnA zrI saMgha ne nirNaya le liyA ki ho na ho, amRta mahotsava pUnA meM manAnA hI hai aura vaha bhI bar3e utsAha evaM dhUma dhAma ke sAtha / pUnA zrI saMgha ke kAryakartAoM meM yaha bhI nizcaya huA ki isa mahotsava kA pUrA kharca sirpha pUnA se hI ho / isa kArya ke lie bAhara se candA vasUla nahIM karanA hai / ye samAcAra presa meM dete samaya taka sunA hai, pUnA zrI saMgha ne Page #42 -------------------------------------------------------------------------- ________________ abhinandana samAroha ke mukhya saMyojaka bhArata ke prasiddha udyogapati, samAjasevI, sthAnakavAsI jainasamAja ke agragaNya netA, dAnavIra tathA karmaTha kAryakartA zrImAna saMcAlAla jI bAphanA Page #43 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Page #44 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ( 31 ) hArdika badhAI do lAkha rupaye ikaTThe kie haiM / samasyA eka khar3I huI ki AcArya samrATa kA abhinandana graMtha chapavAne ke lie kucha candA ikaTThA kiyA gayA thA aura kucha AzvAsana bhI prApta hue the| taba yaha taya rahA ki grantha-prakAzana ke lie bAhara se jo candA A rahA hai, usakA upayoga usI kAma meM kiyA jAe / isa grantha-nirmANa ke kArya meM karIba pacAsa hajAra (50000) rupayoM kI lAgata kA andAja hai| yaha rakama pUnA se bAhara ke dAtAoM se A jaaegii| amRta mahotsava saMpanna karane meM pUnA ke kAryakartA utsAha ke sAtha saMlagna haiN| mahArASTra rAjya ke mukhyamaMtrI nA. vasantarAvajI nAIka amRta mahotsava kA adhyakSapada bhUSita kreNge| AcArya samrATa ke gaurava grantha kA vimocana mahArASTra rAjya ke vittamaMtrI nA0 madhukara rAvajI caudharI ke zubha kara kamaloM se sampanna hogaa| bhagavAna mahAvIra kA 2500vA~ nirvANa mahotsava varSa evaM AcArya pravara kA amRta mahotsava ina donoM samArohoM kI pavitratA meM dIkSA mahotsava manAkara vRddhi kI jA rahI hai| inhI sumaMgala evaM pavitra avasaroM se lAbha uThAnA mahArASTra kA gaurava hai| mahArASTra sthAnakavAsI jaina saMgha kA dvitIya adhivezana bhI pUnA meM ho rahA hai| pUnA zrI saMgha dvArA nirmita amRtamahotsava samiti ne itane kAma utsAha evaM lagana ke sAtha dhUmadhAma se saMpanna karane kA jo bIr3A uThAyA hai, yaha mahArASTra ke sthAnakavAsI samAja ke itihAsa meM apUrva suvarNa avasara mAne jaaeNge| hama pUnA ke zrI vardhamAna zve0 sthAnakavAsI jaina zrI saMgha kA abhinandana karate haiM aura yaha durlabha kArya karane kA suavasara prApta karane meM saphalatA prApta kI, isake lie hama pUnA zrI saMgha evaM amRta mahotsava samiti ko hArdika badhAI dete haiN| -saMcAlAla bAphanA saMyojaka Page #45 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zubha nAmAvalI AcArya samrATa pU0 zrI AnaMda RSijI mahArAja ke amRta mahotsava prityartha deNagI dene vAle pUnA ke sajjanoM kI zubha nAmAvalI rupaye 8100 zrI0 surajamalajI ratanacaMda jI mohanalAla jI lukaDa bandhu (mai0 navamahArASTra cAkaNa oNIla mIla) 7501 zrI0 candrabhAnajI rUpacaMdajI DAkalIyA 5101 zrI devicaMdajI uttamacaMdajI saMcetI 5001 zrI0 navalakhA eNDa sansa 5001 zrI. motIlAlajI gaMbhIramalajI koThArI 5001 zrI bAbUlAlajI zeSamalajI coraDIyA 5001 mai punA dAla mIla (harakacaMdajI kezaracaMdajI pArakha) 5001 zrI0 motIlAlajI salerAjajI tAlerA 5000 mai0 borA ANi kaMpanI 2551 zrI0 rUpacaMdajI uttamacaMdajI karNAvaTa 2501 zrI0 cunIlAlajI biradIcaMdajI phulaphagara 2501 zrI0 dhanarAjajI chaganamalajI ANi kaMpanI 2501 zrI0 devicaMdajI mulatAnacaMdajI 2501 zrI0 bhikamadAsajI kisanadAsajI pokharaNA 2501 zrI0 rUpacaMdajI dagaDUrAmajI muthA 2501 zrI. mohanalAlajI umedamalajI bhaMDArI 2501 mai nahAra bradarsa (zAMtIlAlajI nahAra) 2501 zrI0 cAMdamalajI hemarAjajI kaTArIyA 2501 zrI0 lakhamIcaMdajI kacaradAsajI luMkar3a 2501 zrI0 harakacaMdajI kevalacaMdajI coraDIyA 2501 zrI0 bAlArAmajI rAmacaMdajI ANi kaMpanI 2501 zrI. popaTalAlajI basaMtalAlajI koThArI 2501 zrI. bansIlAlajI panAlAlajI talegAMvakara 2501 zrI. dipacaMdajI dayArAmajI ruNavAla 2501 zrI0 candrakAMtajI hastImalajI muthA 2501 zrI. ramezacaMdajI sobhAcaMdajI TATIyA 2501 zrI0 gautamacaMdajI sUkharAjajI seThIyA Page #46 -------------------------------------------------------------------------- ________________ abhinandana samAroha ke preraNA sUtra jaina samAja ke vayovRddha netA, dAnavIra, aneka saMsthAoM ke preraNAstaMbha, pramukha kRSi paMDita evaM udyogapati, zrImAna candrabhAna jI DAkaliyA--zrI rAmapura Page #47 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Page #48 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ( 33 ) zubha nAmAvalI 2501 zrI0 harakacaMdajI rUpacaMdajI talegAMvakara 2501 zrI0 panAlAlajI dhanarAjajI borA 2501 zrI. caMdrabhAnajI rUpacaMdajI karNAbaTa 2501 zrI0 esa0 vhI0 botharA ANi kaMpanI 2501 zrI. popaTalAlajI mANikalAlajI luNAvata 2501 zrI0 phakIracaMdajI rAmacaMdajI khivasarA 2501 zrI0 bAbUlAlajI uttamacaMdajI bhaMDArI 2501 zrI0 DaoN0 kAMtIlAlajI hastImalajI saMcetI 2501 zrI0 mANikacaMdajI motIlAlajI nahAra 2501 zrI. parazarAmajI cunIlAlajI coraDIyA 2501 mai0 muthA pArakha ANi kaMpanI 2501 zrI0 nathamalajI kAMtIlAlajI baladoTA 2101 zrI0 uttamacaMdajI sukharAjajI kuvAr3a 2101 zrI. prakAzacaMdajI mohanalAlajI bAphaNA 2101 zrI0 ema0 ke0 ostavAla vakIla 1501 zrI. motIlAlajI mohanalAlajI ziMgavI 1501 zrI0 uttamacaMdajI kAMtIlAlajI 1501 zrI0 naulAkhA bradarsa 1501 mai0 'vaibhava' amaracandajI uttamacandajI gAMdhI 1501 zrI0 gaNezamalajI gambhIramalajI kaTAriyA 1501 zrI0 mohanalAla jI haMsarAjajI luNAvata 1501 zrI0 ke0jI0 bA~ThIyA bradarsa 1501 zrI0 harakacandajI kisanadAsajI DAkalIyA 5101 mai0 bAphaNA oNTomobaoNIlsa 1101 zrI. motIlAlajI panAlAlajI luNAvata 1101 zrI0 madanalAlajI misarIlAlajI coraDIyA 1101 zrI. motIlAlajI nemIcandajI saraNota 1101 zrI0 hIrAlAlajI ratanacandajI muthA 1101 zrI. tArAcandajI bansIlAlajI muthA 1101 zrI0 hIrAcandajI kapUracandajI khATera 1101 zrI0 mulacandajI sakhArAmajI kAMkarIyA 1101 zrI0 bhuracandajI rAyacandajI koThArI 1101 zrI0 panAlAlajI caMdanamalajI borA 1101 zrI0 uttamacandajI dipacandajI coraDIyA 1101 zrI0 hakamIcandajI coraDIyA (praviNamasAlA vAle) 1101 zrI. motIlAlajI tArAcandajI nahAra Page #49 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ( 34 ) zubha nAmAvalI 1101 zrI. popaTalAlajI harIlAlajI nahAra 1101 zrI0 nemIcandajI phattecandajI dugaDa 1101 zrI. ramaNalAlajI sukharAjajI seThIyA 1101 zrI. tArAcandajI bhivarAjajI ANi kampanI 1101 zrI. mukacandajI bhAgacandajI mAvaDIkara 1101 me0 mulacanda klaoNtha kaoNrnara 1101 mai0 saMcetI bradarsa 1101 zrI. sUryakAMtajI zaMkaralAlajI khiMvasarA 1101 zrI0 mANikacandajI gaNezamalajI rAyasonI 1101 zrI0 mukanadAsajI jhumbaramalajI rAyasonI 1101 me0 botharA ANi kampanI (cAkanavAlA) 1101 zrI dhoDirAmajI dalIcandajI khiMvasarA 1101 zrImatI sadAbAI lAlacandajI phulaphagara 1101 zrI0 lAlacandajI mukanadAsajI lalavANI 1101 zrI0 desaDalA bandhu (nhAvarekara) 1101 zrI0 bansIlAlajI navalamalajI surapurIyA 1101 zrI. jainabhAI 1101 zrI0 cunIlAlajI kuMdanamalajI khivasarA 1101 zrImatI samaratabena trIMbakalAla mehatA 1101 zrI0 surajamalajI dhanarAjajI siMgavI 1101 zrImatI AnaMdIbAI bacharAjajI sAMDa 1101 DaoNkTara sI0 DI0 gugale 1101 mai0 kaTArIyA gUgale ANi kaMpanI 1101 zrI0 umedamalajI kezaracaMdajI puMgalIyA 1100 zrI0 kezaracaMdajI uttamacaMdajI luNAvata 1001 mai kirtI klaoNtha sToarsa (caMdanamalajI gAMdhI) 1001 mai0 kundanamala eNDa sansa 501 zrI prakAza kumAra jI tArAcanda jI nahAra 501 zrI. premarAja jI mANikacanda jI 501 me0 jayakumAra enDa bradarsa 501 zrI0 jhubaMralAlajI cAMdamalajI copar3A 501 zrI0 dhanarAjajI praviNacandra ANi kampanI 501 me0 lAlacanda TrAnsaporTa (zrI0ela0Ara0rAMkA) 501 zrI. saMpatalAlajI cAMdamalajI copar3A 501 zrI. zAMtIlAlajI mohanalAlajI lalavANI 501 zrI. kAMtIlAlajI phulacandajI coraDiyA (jaina jAgRtI) Page #50 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 501 501 501 501 zrI0 nemIcandajI khemacandajI ziMgavI zrI kezaracandajI punamacandajI guMdecA zrI0 amolakacandajI bherUdAsajI cuttara zrI0 bAlacandajI jivarAjajI rAyasonI 501 zrI0 ratilAla durlabhadAsa enDa kampanI zrI0 dhanarAjajI tArAcandajI sAkaMlA me0 dhanaMjaya TreDiMga kampanI 501 35 ) 501 501 501 501 zrI0 vRndAvanadAsajI pI0 turakhIyI zrI0 kezavalAla khetazI vhorA 501 50 1 zrI0 kundanamalajI khiMvarAjajI koThArI 501 zrI0 harakacaMdajI luNakaraNajI sAMkalA 501 501 zrI0 mohanalAlajI tArAcaMdajI bhaTevarA sau0 nirmalabena bAbUbhAI gAThANI maiM 0 coraDIyA bradarsa 501 501 501 501 zrI0 kundanamalajI gulAbacaMdajI bhaMDArI zrI0 pradIpakumArajI popaTalAlajI khiMvasarA zrI0 surajamalajI kundanamalajI saMcetI 501 zrI0 nathamalajI kasturacaMdajI loDhA 501 zrI0 sobhAcaMdajI ramaNalAlajI gAdIyA 501 zrI0 rAyacaMdajI rAmacaMdajI luNAvata 501 zrI0 kanakamalajI pradIpakumArajI munota 501 zrI0 nopatalAlajI bhagavAnadAsajI sAkaMlA 501 zrI0 zazikAMtajI jhuMbaralAlajI rAyasonI zrI0 gulAbacaMdajI zAMtIlAlajI kuvADa 501 zrImatI sonIbAI uttamacaMdajI karNAvaTa 501 zrI0 cunIlAlajI hajArImalajI ruNavAla me0 minA klaoNtha sToarsa (hukamIcandajI bhaMDArI ) zubha nAmAvalI p Page #51 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AbhAra darzana abhinandana grantha prakAzana ke liye nIce likhe dAna dAtA mahAnubhAvoM kI zuma nAmAvalI rupaye 11001 zrImAn caMdrabhAnajI rUpacaMdajI DAkalIyA zrIrAmapura ji. ahamadanagara 5001 zrImAn saMcAlAlajI chaganamalajI bAphaNA, dhUlIyA 2501 zrImAn navalamalajIsaradAramalajI pugaliyA, itavArI sarApha bAjAra, nAgapura 2501 , kAMtIlAlajI ratanacaMdajI bAMThIyA panavela ji0 kulAbA 2101 , mizrIlAlajI suvAlAlajI bAphaNA, pArolA roDa, dhuliiyaa| 2000 zrImAn agaracaMdajI mAnamalajI cairITebala TrasTa 103, miTa sTrITa, madrAsa 2001 zrImAn zAMtIlAlajI biradIcaMdajI luNAvata, mubArakamaMjhIla, hya jesa roDa, maMbaI naM0 7 1501 nAgasI hIrajI dharmArtha TrasTa, itavArI nAgapura 1501 zrImAn zAdIlAlajI niraparAjajI jagatabhUSaNajI jaina, barAra hAUsa, abdula rehemAna sTrITa, mubaI naM0 3 1001 zrImAn mohanalAlajI caMdUlAlajI kaTArIyA anAja bajhAra, itavArI, nAgapura 1001 zrImAna caMpAlAlajI koThArI cairITebala TrasTa, muMbaI meDoja sTrITa phorTa mubaI 2001 zrImatI sire kuvarabAI javAharalAlajI muNota, amarAvatI mahArASTra 2501 zrImAna caMpAlAlajI saMkalecA mu. po0 jAlanA, auraMgAbAda 2001 zrImAna pukharAjajI sAgaramalajI lukaDa Co paramA phIlmasa (prA0) li. 11 olDa prabhAdevI roDa, muMbaI naM0 25 Page #52 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Page #53 -------------------------------------------------------------------------- ________________ hamAre ArAdhya gurudeva pUjya pAda zrI ratna RSi jI mahArAja AcArya pravara zrI Ananda RSi jI ke zraddhaspada gurudeva prAtaH smaraNIya zAstravizArada pUjyapAda zrI ratna RSijI mahArAja -- Page #54 -------------------------------------------------------------------------- ________________ eka puNya smRti mere gurudeva .-AcAryapravara Ananda RSi - samyak darzana, jJAna evaM cAritra prApti meM sahAyaka, muktimArgadarzaka pUjya gurudeva zrI ratnaRSi jI ma0 ke caraNAravindoM meM zata-zata vaMdana haiM ajJAnatimirAndhAnAM jnyaanaanyjnshlaakyaa| cakSurunmIlitaM yena tasmai zrIguruve namaH // ApazrI ke ananta upakAra hI mere jIvana ke pAtheya haiN| Apa hI merI jJAna-dhyAna, japa-tapa sAdhanA Adi ke AdhArabhUta haiN| ataeva maiM sarvAtmanA Apake guNagAna karate huye bhI uRNa nahIM huuN| ApazrI kI guNAvaliyoM ke liye-- saba dharatI kAgada karU lekhani saba vnraay| sAta samudra kI masi karU (to bhI) guru guna likhA na jAya // ApazrI indriyajayI, brahmacarya ke ArAdhaka, kaSAyavijetA, paMca mahAvratoM ke dhAraka, aSTa pravacanamAtAoM (pA~ca samati, tIna gupti) se saMyukta the aura inhIM ke saMskAroM ko siMcita kara mere jIvana meM nita nUtana oja-teja kA aMkurAropaNa kiyA hai, sanmArga meM sthApita kiyA hai| ApazrI dvArA pradatta saMskAra haiM satyaM vada / dharma cara / svAdhyAya-pravacanAbhyAm na pramaditavyam / satya bolo| dharma kA pAlana kro| svAdhyAya-pravacana meM pramAda na karanA / ApazrI virAgI the, akiMcana the lekina Apako prApta saMpadAyeM anupameya thIM / bar3e-bar3e indra, nAgendra evaM narendra bhI unako prApta karane ke liye lAlAyita rahate haiM / ApakI sampattiyA~ bhoga kI nahIM, varan yoga kI sAdhaka haiM aura ve haiMAcAra, zruta, zarIra, vacana, vAcanA, yati, prayoga aura saMgrahaparijJA / mere jIvana ko saMvArane meM ukta aSTa sampadAoM kA upayoga kara mujhe bhI AdhyAtmika vaibhava se sampanna bnaayaa| ____ apane jIvana nirmAtA gurudeva ke guNAnuvAda ke liye svAnubhavoM kI aMjali ke katipaya saMsmaraNa prastuta karatA hai| jo mere liye mArgadarzaka hone ke sAthasAtha saMyama sAdhakoM ke liye bhI avalaMbanabhUta haiN| Page #55 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ( 38 ) mere gurudeva merI mAtuzrI dhArmika AcAra-vicAra evaM samyaka zraddhA sampanna thiiN| ahaniza AtmasAdhanA ke liye samudyata rahatI thiiN| parivAra ke lAlana-pAlana meM, saMtAna ko naitika banAne meM prayatnazIla rahatI thiiN| pratidina sUryodaya ke samaya sAmAyika, pratikramaNa Adi dhArmika anuSThAnoM se prArambha hokara rAtrizayana taka unakA hI pArAyaNa hotA rahatA thaa| jIvana meM saMtoSa thA ataH parivAra meM sukha-zAnti bhI svayaM aThakheliyA~ karatI thii| na AkAMkSA thI aura na lAlasA aura jaba ye donoM nahIM thIM to IrSyA kI upasthiti kaise ho sakatI thii| isI bIca kavikulabhUSaNa paM0 ratna pUjyapAda zrI triloka RSi jI ma0 ke paTTadhara ziSya gurudeva zrI ratnaRSi jI ma0 kA pardApaNa merI janmabhUmi ciMcoDI meM huA / gurudeva kA padArpaNa merI mAtuzrI ke liye AhlAdakara huA aura mere jIvana ke liye eka navonmeSa kA saMvAhaka bnaa| gurudeva ke padArpaNa hote hI mAtuzrI hulAsabAI ne hulasita hokara bhAvanA vyakta kI-beTA ! nemicanda, sAmAyika to maiM kara letI haiM, lekina pratikramaNa yAda na hone se yathAvidhi nahIM ho pAtA aura gA~va meM bhI anya kisI ko pratikramaNa nahIM aataa| ataH isa zubha yoga ko prApta kara pratikramaNa sIkha le / saMbhavataH Aja ke samaya meM mere bAlyajIvana kA ukta prasaMga mahattvapUrNa pratIta na ho, lekina yaha avazya pratibhAsita kara detA hai ki usa samaya kA jana jIvana dhArmika saMskAroM ke arjana ke lie utsuka hote huye bhI jJAnAbhyAsa ke sAdhanoM ke suyoga se vaMcita thA / saMta munirAjoM, vidvAnoM kA saMyoga kvacit evaM kAdAcitka thaa| aise samaya meM AcAra saMpadA ke dhanI gurudevazrI ne grAma-grAma aura nagara-nagara meM dhArmika jJAna vikAsa ke liye prayAsa kiye| sAmAyika pratikramaNa Adi ke prArambhika jJAna se lekara sUtroM ke abhyAsa kI ora janamAnasa ko tatpara bnaayaa| hA~ to 'mana bhAvai aura veda batAvai' ke anusAra maiM pratikramaNa ko kaMThastha karane ke liye taiyAra huaa| maiM hI nahIM, anya samavayaska baMdhu bhI sIkhane lge| utsAha evaM spardhA se bahuta thor3e samaya meM pratikramaNa kaMThastha karane ke bAda thokar3oM ko kaMThastha karane lagA / bhaktipUrNa pada bhI kucha yAda ho jAne se yathAvasara gIta ke svaroM ko bhI gunagunAne lgaa| zrotAoM ko bhI sukha milatA evaM svayaM meM AnandAnubhUti karatA / isa anubhUti aura abhyAsa se maiM isa niSkarSa para AyA ki sukha bAhya meM nahIM antara meM hai, sAMsArika kAryoM meM nahIM AdhyAtmika sAdhanA meM hai| apane vicAroM ko gurudeva ke zrIcaraNoM meM nivedana kiyA ki apane antevAsI ke rUpa meM mujhe aMgIkAra kara lIjiye / gurudeva ne bhAvanA kI anumodanA karate huye bhI pharamAyA ki AyuSman ! apane pArivArika janoM, mAtA, bhAI Adi kI svIkRti prApta Page #56 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mere gurudeva karane ke pazcAt hI dIkSA ke sambandha meM vicAra ho sakatA hai| bAta bhI yathArtha thI, parivAra ke jyeSThoM kI zubhakArya meM AjJA lenA arthAt varada AzIrvAda pradAna karane jaisA hotA hai| apanI bhAvanA evaM gurudeva ke saMketa ko pUjya mAtuzrI se nivedana kiyaa| mAtuzrI ne pratyuttara meM kahA ki beTA ! saMyama sAdhanA meM agrasara hone kI bhAvanA prazaMsanIya hai, lekina abhI bAlyAvasthA ke kAraNa saMyama pAlana meM kaThinAI A skegii| ataH jJAnAbhyAsa kro| pUjya gurudeva aura mAtuzrI kI bhAvanA ke sambandha meM Aja vicAra karatA hU~ to eka Adarza evaM yathArthatA ke darzana hote haiM ki jaise AcAra ke binA jJAna meM oja nahIM AtA hai, vaise hI jJAna ke binA AcAra kA pAlana bhI nahIM ho sakatA hai| vyakti cAhe kitanA bhI parizramI ho aura usameM kArya karane kI kSamatA bhI ho lekina kArya ko saphala banAne kI buddhi na ho to zrama kA apavyaya hotA hai aura kArya ucita rUpa meM sampanna nahIM ho pAtA / dUsarI bAta yaha bhI hai ki AdhyAtmika sAdhanA meM agrasara sAdhaka ke liye sAdhanA meM agrasara hone ke pUrva Atmaviveka honA pramukha hai / ataeva kisI prakAra kA Agraha na kara maiM jJAnAmyAsa ke liye vizeSarUpa se prayatnazIla rahane lgaa| jo kucha bhI buddhi thI aura gurudeva se zikSA lI thI, usakI punarAvRtti krtaa| pUjya gurudeva jaba vibhinna kSetroM meM vihAra karate haye pUnaH mere janmasthAna ke nikaTavartI mirI gA~va padhAre taba maiM bhI mAtuzrI ke sAtha jJAnAbhyAsa ke liye sevA meM upasthita huA / pAThyakrama ke anusAra thokar3oM Adi ko kaMThastha karane ke sAtha sarvaprathama dazavakAlika sUtra kA adhyayana prArambha huaa| gurudeva zrI vAMcana dete, usake artha ko samajhAte aura usameM gabhita sAra kI vivecanA karate the / idhara merI buddhi meM vikAsa hote jAne se gAthAoM ke uccAraNa aura artha samajhane se eka anokhe Ananda kI anubhUti karatA aura adhika se adhika jijJAsApUrvaka naye jJAna ke liye lAlAyita rahatA / inhIM dinoM bAMborI meM dIkSA mahotsava hone se mAtuzrI ke sAtha vahA~ gayA / bAMborI meM dIkSA mahotsava ke avasara para vibhinna saMta, satiyoM ke darzana kiye aura sabase bar3A lAbha mujhe yaha huA ki satIziromaNi mahAsatI zrI rAmakuvara jI ma0 kI pradhAna ziSyA mahAsatI zrI sundara jI ma. se mahAvIra stuti 'zrIpucchI suNaM' kA abhyAsa karane kA gurudeva ne pharamAyA / mahAsatI zrI jI ne bahuta hI jJAna, viveka evaM prasannatA ke sAtha abhyAsa karAnA prArambha kara diyaa| yaha abhyAsa kathA ke mAdhyama se nIti kA jJAna karAnA jaisA siddha haa| mahAvIra stuti ke sAtha aura dUsare-dUsare jJAna kI jAnakArI milii| aba maiM kucha zAstroM ke antarrahasya ko samajhane lAyaka bana gayA / Page #57 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ( 40 ) mere dIkSA mahotsava ke avasara para mere abhyAsa, bhAvanA aura sAdhanA meM agrasara hone kI pUrNa dRr3hatA ko dekhakara mAtuzrI ne mujhe pUjya gurudeva ke sAtha rahakara sAdhanA kI taiyArI karane ke liye AjJA de dI / yaha haiM mere prArambhika jIvana ke katipaya saMsmaraNa / jinameM mAtuzrI ne apane moha kI apekSA saMtAna ke vikAsa hetu vAtsalya aura viveka ko pramukhatA dI svArtha kI apekSA parArtha ke liye tyAga kiyA aura pUrNa rUpa se parIkSA karake yogya guru ke suyogya ziSya banane ke liye gurudevatrI ko arpita kara diyA ki 'zivAste panthaH santu / ' 1 aba to jJAna evaM saMyama meM paripakvatA prApti ke liye abhyAsa aura adhyayana kI ora mana kendrita ho gyaa| dainika kAryoM ke atirikta samaya meM adhyayana aura adhyayana ke sivAya anya koI kArya nahIM rahe the / isa samaya meM kiyA gayA adhyayana vizeSa lAbhadAyaka rhaa| jitanI adhyayana meM gati bar3hatI jAtI thI utanI hI aura naye adhyayana ke liye jijJAsA bar3hane lgii| sAtha hI saMyama sAdhanA ke liye pUrNa taiyArI dekhakara gurudeva ne bhAgavatI dIkSA dene kA vicAra kiyaa| unakA vicAra mere liye mahAna harSadAyaka thaa| zrI saMgha kI anumati, pArivArika janoM kI sthiti se mirI grAma meM bhAgavatI dIkSA sampanna ho gii| dIkSA ke uparAnta zAstrIya adhyayana ke sAtha-sAtha vyAkaraNa, sAhitya, nyAya Adi va saMskRta prAkRta bhASAoM ke paThana-pAThana kA krama banA rahA yogya vidvAnoM kA suyoga prApta hone se do mAha meM zabdarUpAvalI, dhAturUpAvalI, samAsa cakra, raghuvaMza ke do sarga samApta huye / vihAra karate huye gurudeva manamAr3a padhAre / vahA~ kAzI ke vidvAna zrI vyaMkaTeza lele zAstrI ke pAsa laghusiddhAntakaumudI kA adhyayana dasa mAha meM samApta huaa| isa prakAra se saMskRta meM kucha gati ho jAne se tathA sUtroM kI pratiyoM kI AvazyakatA hone para maiMne gurudeva se nivedana kiyA ki zAstroM kI pratiyA~ cAhiye, jisase adhyayana hotA rhe| gurudeva ne jijJAsA aura ruci dekhakara zrAvakoM se Avazyaka sUtra va granthoM ke liye saMketa kiyA aura ve prApta ho gaye una dinoM adhikatara hastalikhita zAstroM ke par3hane-par3hAne kA pracalana thA / ataH vibhinna sthAnoM ke lipikAroM ke lipibhedoM se aneka prakAra ke akSaroM kI banAvaTa kA bhI sugamatA se jJAna ho gayA jisase prAcIna lipiyoM ke par3hane meM kucha na kucha sahAyatA milatI thI / saMskRta vyAkaraNa laghusiddhAnta kaumudI kA adhyayana to acchI taraha se ho cukA thA tathA saMskRta sAhitya evaM bhASA kA vizeSa jJAna prApta karane kI dRSTi se gurudeva ne siddhAnta kaumudI ke adhyayana kI AjJA dii| pUnA se zrI siddhezvara zAstrI jI ko gayA aura Akara adhyayana prArambha ho gyaa| maiM adhyayana meM rata rahatA aura gurudeva zrI svayaM ziSya ko adhika se adhika samaya zikSaNa ke liye milane ke dRSTikoNa se gocarI jAte, dekha-rekha rakhate aura samaya-samaya para gurudeva Page #58 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ( 41 ) __ mere gurudeva pragati kI jAnakArI karate rahate / isa prakAra se chaha mAha bIta gaye / eka dina maiM adhyayana karake kucha jaldI A gayA thaa| samaya dina ke gyAraha baje kA hogaa| gurudeva pAnI lekara Aye, lekina vRddhAvasthA aura zarIra kI sthUlatA ke kAraNa sAMsa bhara gyaa| gurudeva ke svAsthya ko dekhakara maiMne nivedana kiyA ki adhyayana ke atirikta kucha samaya sevA kA diijiye| sevA ke sAtha adhyayana hone se mujhe vizeSa lAbha hogA / lekina gurudeva kI eka hI bhAvanA thI ki ziSya kA bauddhika vikAsa adhika ho, adhyayana ke liye adhika samaya mile / ataeva apane svAsthya kI ora vizeSa dhyAna na dete huye pharamAyA-Ananda ! samaya mAtra kA pramAda na karo-yaha bhagavAna kA vacana dhyAna meM rkho| mere zarIra kI cintA karane kI jarUrata nahIM hai, yaha to asthAyI hai, jJAna sthAyI hai ataH usakI prApta ko pramukha maano| yaha thA guru kA Adarza aura usake Aloka meM mujhe adhyayana ke acche se acche avasara prApta hote rhe| vyAkaraNa kA adhyayana ho rahA thaa| lekina bIca-bIca meM vyavadhAna A jAne se gurudevazrI ne vicAra kiyA ki saMskRta ke kendra pUnA meM ziSya ke liye vyavasthA kI jAye to yogya rahegA / yaha vicAra kara pUnA padArpaNa kiyA aura vidvAnoM kI vyavasthA karane kA vicAra kiyaa| lekina una dinoM saMskRta ke jaina vidvAna to the nahIM aura dUsare vidvAna jainoM ko pArizramika dene para bhI par3hAne ke liye taiyAra nahIM hote the| lekina jahA~ cAha vahA~ rAha ke anusAra sAmayika patroM meM vijJApana dene se aneka vidvAnoM ke patra aaye| unameM se cayana karake paM0 zrI rAjadhArI tripAThI zAstrI jI adhyApana ke liye niyukta haye / gurudeva ne bhI zAstrI jI kI vidvattA aura pratibhA kI parIkSA karake zikSaNa ke liye niSNAta pAyA / tripAThI jI vidvAna the, sAtha hI utsAhI the| aTThAisa mAha meM siddhAnta kaumudI pUrNa karAne kA kahakara bhI use bIsa mAha meM hI samApta karA diyaa| Apa jo kucha par3hAte, usako yAda karAte aura rAtri meM punaH AvRtti karA ke dUsare dina Age pATha dete the / svAsthya ThIka na hone para bhI apane niyamita adhyApana meM unhoMne vyavadhAna nahIM Ane diyaa| dina rAta sthAnaka meM rahanA aura adhyayana karAnA hI unake kArya the| zrI tripAThI jI ne siddhAntakaumudI ke sAtha jainendra vyAkaraNa, zAkaTAyana vyAkaraNa, prAkRta vyAkaraNa, sAhityadarpaNa, kAvyAnuzAsana, naiSadhIya caritraH, vidvad mukhamaMDana kAvya, veNIsaMhAra, mudrArAkSasa, mRcchakaTika vizvaguNAdarzacampU vikramorvazIya, ratnAvalI, subhASitaratna saMdoha, aSTAdaza smRti, piMgala chanda sutra, siddhAnta muktAvalI pratyakSa khaMDa tathA mAghakAvya va neminirvANa kAvya kA bhI adhyayana kraayaa| anya vidvAnoM dvArA laghu kaumudI, tarka saMgraha, nyAyadIpikA, vRttaratnAkara, sindUra prakara, raghuvaMza, kirAtArjunIya Adi granthoM kA adhyayana karAyA gayA thaa| Page #59 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ( 42 ) mere gurudeva gurudeva svayaM jaina AgamoM evaM anya nyAya, siddhAnta, darzana graMthoM kA adhyayana karAte the| isa saba adhyayana kA phala yaha huA ki karIba chaha sAta varSa meM aneka granthoM kA abhyAsa karane kA maukA milaa| yaha adhyayana kAla itanA gauravaNIya hai ki Aja bhI usakI smati hRdaya ko pulakita kara detI hai| una dinoM zikSaNa ke liye vizeSa ruci dekhI jAtI thI aura adhyayana karane vAle pUrNa manoyoga pUrvaka talasparzI jJAna prApta karane kI ruci rakhate the| una dinoM gurujanoM aura vidvAnoM kI yaha bhAvanA rahatI thI ki hamArI apekSA yaha ziSya vanda adhika vidvAna aura niSNAta bane / vividha bhASAoM se paricaya ukta adhyayana se mujhe to lAbha hI lAbha milA / mAtRbhASA mAravAr3I hone se tathA bAlyakAla meM marAThI zAlA meM zikSaNa hone se unheM sahajarUpa meM jAna sakA lekina ina saMskRta aura prAkRta granthoM ke abhyAsa karane se unakA bhI jJAna huaa| gurudeva kA yadyapi vihAra kSetra vizeSa rUpa se mahArASTra prAnta rahA, lekina gujarAtI bolI kA adhyayana hotA rahA / kaI gujarAtI vidvAna lekhakoM kI pustakoM ke par3hane kA maukA milA jisase usake mahattva ko jAnA / vairAgyAvasthA meM urdU tathA dIkSA ke bAda pAtharDI cAturmAsa meM phArasI kA bhI adhyayana kiyA / hindI bhASA kA zikSaNa to adhyayana kAla meM hotA hI rhaa| ina saba bhASAoM kI jAnakArI ho jAne ke bAda gurudeva ne aMgrejI bhASA kA jJAna karane ke liye Adeza diyA aura usakI bhI vyavasthA ho gii| ukta kathana kA sArAMza yaha hai ki gurudeva zikSA ke prati vizeSa dhyAna dete the aura usameM uddezya yaha thA ki yogya avasthA meM DAle gaye saMskAra jIvana paryanta lAbhadAyaka hote haiN| unhIM kI dIrghadRSTi kA pariNAma yaha huA ki ve saMskAra Aja bhI mujhe pratyeka samaya, paristhiti meM mArgadarzaka ke samAna upayogI siddha ho rahe haiM / ___ gurudevazrI ziSya aura saMta maMDala meM zikSA prasAra kI bhAvanA ke sAtha zrAvaka varga evaM jana sAdhAraNa ko bhI zikSita aura saMskArI banAne ke liye dhyAna dete the| jahA~ bhI vihAra, cAturmAsa hotA aura usa samaya vahA~ jaisI sthiti hotI tadanurUpa svayaM zikSaNa dete / zAlA, pustakAlaya Adi kI vyavasthA ho bhI jAtI thI lekina koI zAlA cAra-chaha mAha, to koI varSa, do varSa taka cala kara raha jAtI kintu pAtharDI meM saMsthApita zrI tiloka jaina pAThazAlA kramaza: vikAsonmukhI banatI gaI aura Aja hAIskUla ke rUpa meM vyavasthita cala rahI hai| isakI zAkhA ke rUpa meM ciMcauDI aura mANikadaur3I meM eka-eka hAIskUla cala rahe haiN| Page #60 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ( 43 ) mere gurudeva gurudeva ke sadupadeza se zrI sIvarAja jI pArakha garaDA nivAsI ne bIsa hajAra rupaye jJAna khAte meM dAna dekara puSTa banA diyA thaa| usa rakama kI Aya se aneka saMta satiyoM ke liye abhyAsa kI vyavasthA kI gaI, sthAnaka bhavanoM ke nirmANa meM sahAyatA dI aura Aja bhI tiloka jaina pAThazAlA pAtharDI, zrI phatecanda jaina vidyAlaya vicavaDa, zrI amola jaina pAThazAlA kaDA ko sahAyatA mila rahI hai / ghor3anadI, mirI, AlakuTi Adi sthAnoM para pustakAlaya sthApita haye the| ve bhI apane kSetroM meM acche pustakAlayoM meM mAne jAte haiM / gurudevazrI zAstrajJa pravacanakAra hone ke sAtha-sAtha vidvAna kavi the| Apane zrI dharmapAla caritra, vajrodara siMhodara caritra, kalAvatI satI caritra, zrI maNicandra guNacandra caritra Adi caupAI kAvya grantha likhe haiN| sAmAjika kurUr3hiyoM jaise vivAha prasaMgoM para rAtri bhojana, vezyA nRtya, bArUda ke paTAkhe Adi chor3anA tathA anya prakAra ke pradarzanoM meM dhana kA apavyaya karanA Adi ke unmUlana ke liye saMghoM ko AhvAna kiyA aura saMghoM ne likhita rUpa se apane yahA~ kurUr3hiyoM kA unmUlana karane kI zapatha lii| garudeva ne apane yuga meM sRjana kA zaMkhanAda kiyaa| unakA eka hI svara thA--nirmANa karo ! vyakti nirmANa se lekara samaSTi nirmANa ke liye unakA nirdeza hotA thaa| mahArASTra prAnta meM Aja jo kucha bhI saMghoM meM cetanA dikha rahI hai, usake sUtradhAra gurudeva the| unhoMne amRta bIjoM kA vapana kiyA aura Aja kI pIr3hI unake phaloM kA AsvAda le rahI hai| ve sabake the aura saba unake the| sAtha hI 'abhayadayANaM' Adarza to unake jIvana meM prati kSaNa jhalakatA thaa| ahiMsaka kI sannidhi meM janmajAta paraspara virodhI prANI bhI apanA baira tyAga dete haiM evaM hiMsaka bhI hiMsA se uparata ho jAte haiM, isake udAharaNa bhI gurudeva ke jIvana meM dekhe haiN| unake alAvA bhI aise aneka dRzya va saMsmaraNa smRti meM haiM jo tapaHpUta saMyama sAdhakoM meM svAbhAvika rUpa se pAye jAte haiM / ata: unakA ullekha nahIM kiyA hai| prastuta saMsmaraNa mere jIvana meM anubhUta haiN| Aja jo kucha bhI apane meM pAtA hU~ vaha gurudeva kI dena haiM / gurudeva AcArya the aura AcArya AcAra Adi ATha saMpadAoM ke dhanI hote haiN| unhoMne AThoM saMpadAoM ko janahitAya, lokahitAya vitaraNa kara prANimAtra ko kalyANa kA mArga dikhAyA hai| aise guru mere mana meM sadaiva base raheM / maiM to yahI cAhatA hU~ guro bhakti sadAstu me| Page #61 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vi Sa yA nu krama prathama-khaNDa AcArya pravara zrI AnandaRSijI : vyaktitva evaM kRtitva [vyaktitva evaM vizeSatA] DA0 kumArI jyoti sAkale zrI jJAna muni zrI kamalA jaina 'jIjI' zrI devendra muni, zAstrI muni zrI phUlacandajI 'zramaNa' eka indradhanuSI vyaktitvaH AcArya zrI Ananda RSijI AcArya zrI Ananda RSijI, apanI najara meM jyotirdhara AcArya zrI AnandaRSi : jIvana-darzana vividha vizeSatAoM ke saMgama AcArya Ananda RSi AgamoM meM AcArya kA svarUpa : __ aura AcArya zrI Ananda RSi zikSA-prasAraka zrI AnandAcArya prAkRtabhASA evaM zramaNa saMskRti ke pravaktA ___ AcArya zrI AnandaRSijI AcArya zrI : eka jIvana darzana maharSi Ananda aura unakA tattvacintana kartavyaniSTha sevA ko sAkAramUrtiH pUjya AcArya zrI Ananda RSijI AcArya pravara zrI AnandaRSijI kA antaraMga citra, zabda paTala para paM0 udayajaina, dharmazAstrI zrI saubhAgyamala jaina, eDavokeTa 56 m zrI ravIndra kumAra koThArI DA0 bhAgacanda jaina 'bhAskara' sAdhvI zrI zItalakaMvarajI zrI subhASa muni Page #62 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrI ratanamuni 65 ( 45 ) AgamoM Adarza meM AcArya zrI kA vyaktitva bimba vAk saMyamI kintu karmayogI AcArya zrI kA anupama jIvana dharma ke pracAra-prasAra meM AcArya zrI Ananda RSijI kA yogadAna zramaNa saMgha ke svarNa kaMkaNa kI eka dIptimAna maNi jIvana-sparzI pravaktA AcArya deva zrI Ananda RSi kA pravacana-vizleSaNa mahAsatI trizalAkumArIjI muni zrI rozanalAlajI DA0 acyutAnanda ghilDiyAla 110 112 upAdhyAya zrI amaramuni 124 muni zrI nemicandajI pro0 zrIcanda jaina 128 zrI saubhAgya muni 'kumuda mahAsatI zrI zIlakumArI zrI jinendra muni 12 zrI rAjendra muni, zAstrI marudharakesarI muni zrI mizrImalajI 37 muni subhASacanda, jaina si0 vizArada' 50 zrI puSkara muni 35 zraddhArcana koTi-koTi abhinaMdana ! dharma aura saMskRti ke sajaga praharI jyotirmaya jIvana tuma salAmata raho hajAra varSa zrI Ananda abhinaMdana ! zraddhArcana : AcArya deva ke prati zramaNasaMgha kI variSTha vibhUtiAcArya zrI AnandaRSi jI abhinandana belA AI AnandamUrti : AcArya zrI Ananda RSi AnandadAtA: AnandaRSi jI abhinandanA abhinandanaH eka jAgarUka cetanA kA mahArASTra kA kohenUra Ananda paMcaka : abhinandana abhinandana zata-zata vAra zraddhA ke do phUla tuma mahAna ho ! vaMdanA ANaMda paMcayathuI Ananda RSi bhajAmi zrI gaNeza muni zAstrI, svAmI zrI raghuvaradayAlajI mahAsatI puSpAvatIjI zrI madhukara muni DA0 narendra bhAnAvata mahAsatI sumatikaMvara jI vidyAvinodI zrIsukanamuni muni mahendrakumAra 'kamala' zrI kastUra muni muni zrI rUpacandrajI 'rajata' mahAsatI yazakaMvarajI paM0 vidyAbhUSaNa maNitripAThI zrI jineza muni, vizArada xx ur 9 9 x wur mX95 or , 204 Page #63 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ( 46 zraddhAsumana AcArya pravara kA abhinandana bhAvAJjali sumanAJjali zata zata vaMdana ApaNAM AcArya zrI udAratA kI maMjula mUrti mere praNAma haiM Ananda ke caraNoM meM zraddhA ke sumana AcAryAnanda-paJcaka unako vandanA hamArI hai| zraddhA sumana AcAryA-arcanA mahArASTra ke mAna - gaurava Ananda ke mAna sarovara cama cama camake haiM ananta ananta zraddhA ke amara kendra hArdika zraddhAna dvitIya khaNDa zraddhA ke sumana zraddhAcaMna tubhyaM namaH sAdhvI suzIlAkumArI 68 zrI saradAramala caupar3A 100 DA0 jayakizanaprasAda khaMDelavAla 101 pravartaka muni zrI hIrAlAlajI 102 muni zrI zAntiRRSi 102 pravartaka zrI ambAlAlajImahArAja 103 zrI jItamala lUNiyA 104 zrI tilakadhara zAstrI vaidya amaracanda jaina zrI madana muni 'pathika' zrIraMgamuni zrI hIrA muni 'himakara' mAnava jIvana kA sadupayoga jIvana mahala kI nIMva : vicAra mIThI bAnI bolie DA0 bhAgacandra jaina 'bhAskara' muni ramezakumAra zrI phakIracanda mehatA suni zrI bhAgacanda 'vijaya' zrI magana muni 'rasika' muni zrI kanhaiyAlAla 'kamala' muni zrI hemacandajI upaprarvataka svAmI vrajalAlajI kaviratna candanamuni (paMjAbI) bahuzruta zrI madhukara muni pravacana paMkhur3iyA~ upadeza zravaNa kA pAtra jIvana vikAsa kA sopAna - anuzAsana AcAraH paramo dharmaH 143 148 154 158 162 165 105 106 107 hw' 106 111 116 117 118 116 123 123 127 136 140 Page #64 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 174 177 sahayoga sarvatra Avazyaka prIta kI rIta kyA hai ? sukha kI khoja jAkI rahI bhAvanA jaisI saMgata kIje sAdhu kI kama khAe, sukha pAe bhAvanA bhavanAzinI kaSAyamuktiH kilamuktireva mana kI mahimA sukha kA sAdhana-dharma UMghe mata baTohI! guNa pUjA karie 164 166 204 tRtIya-khaNDa dharma aura darzana 226 236 zrI vijaya muni zAstrI, zrI puSkara muni jI DA. sAgaramala jaina pro. dalasukhabhAI mAlavaNiyA / DA. kRpAzaMkara vyAsa 248 265 2 bhAratIya darzana ke sAmAnya siddhAnta jainadarzana meM ajIva tattva nizcaya aura vyavahAraH kisakA AzrayaleM? ___ zUnyavAda aura syAdvAda nayavAda : siddhAnta aura vyavahAra kI tulA para jJAnavAda : eka parizIlana syAdvAda siddhAnta : eka anuzIlama jaina rahasyavAda banAma adhyAtmavAda jaina-darzana kA kabIra-sAhitya para prabhAva dharma kA sArvabhauma rUpa paMcAstikAya meM 'pudgala' dharma kA vaijJAnika vivecana karma-siddhAntaH bhAgya-nirmANa kI kalA nayavAdaH siddhAnta aura vyavahAra kI tulA para aparigraha aura samAjavAdaHeka tulanA 0 zrI devendra muni zAstrI 277 zrI devakumAra jaina zrImatI puSpalatA jaina ema. e. 330 vidyAvatI jaina ema. e. 342 pravartaka zrI vinaya RSijI 354 DA. hukumacanda pArzvanAtha saMgave, DA. vIrendrasiMha 368 zrI kanhaiyAlAla lor3hA, ema. e. 378 zrI zrIcanda corar3iyA, nyAyatIrtha 362 zrI saubhAgyamala jaina, eDavokeTa 400 / Page #65 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 48 ) ( jaina AcAra saMhitA jaina sAhitya meM kSatra-gaNita mAlavakesarImani zrI saubhAgyamalajI 404 DA. mukuTa bihArIlAla agravAla caturtha-khaNDa / prAkRta bhASA aura sAhitya prAkRtabhASA: udgama, vikAsa muni zrI nagarAjajI DI0 liT aura bheda-prabheda pAia-bhAsA zrI candanamuni prAkRta tathA ardhamAgadhI meM pro. esa. esa. phisake antara aura aikya prAkRta bhASA kA vyAkaraNa parivAra mahAsatI zrI dharmazIlA ema. e. prAkRta-vAD-maya meM zabdAlaMkAra DaoN. rudradevatripAThI, AcArya prAkRta sAhitya kI vividhatA aura zrI agaracanda nAhaTA vizAlatA akSaravijJAnaH eka anuzIlana muni zrI mohanalAla 'sujAna' apabhraza meM vAkya-saMracanA ke sAMce DaoN. ke. ke. zarmA rAjasthAnI bhASA meM prAkRta-apabhraza DA. premasumana jaina ke prayoga vikramorvazIya nATaka ke caturtha aMka ke DaoN. rAjArAma jaina prAkRta apabhraza padyoM kA mUlyAMkana prAkRta bhASA ke pracAra-prasAra meM zrI badarInArAyaNa zukla AcArya zrI kA yogadAna Page #66 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ( 46 ) paMcama-khaNDa itihAsa aura saMskRti 105 DaoN. narendra bhAnAvata DaoN chaganalAla zAstrI zrI javAharalAla muNota 151 jaina dharma kA sAMskRtika mUlyAMkana jaina zramaNasaMgha : samIkSAtmaka parizIlana kyA jaina sampradAyoM kA ekIkaraNa saMbhava hai ? zrI kRSNa kA vAsudevatva: jainadRSTi purAtattva-mImAMsA jaina saMskRti meM saMgIta kA sthAna granthoM kI surakSA meM rAjasthAna ke jainoM kA yogadAna mathurA kA prAcIna jaina-zilpa jaina sAhityAMtIla kAhI pramukha AcArya va tyAMce pramukha grantha RSi saMpradAya ve pAMca sau varSa zrI mahAvIra koTiyA 155 purAttatvAcArya muni zrIjinavijayajI 158 zrImatI nirupamAdevI khaMDelavAla 181 DaoN0 kastUracanda kAsalIvAla 187 zrI gaNezaprasAda jaina 164 pro0 e. esa. more zrI kundana RSi 207 218 Page #67 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ( llo) SaSTha-khaNDa English Acharya Anand Rishijee-"A Redeemer of The Modern Wasteland" -- Satish Kumar Jain 1 Religious Awakening --Dr. A. N. Upadhye 6 The Vedic Gayatri Mantra & Its Metamorphosis in the Jainism -Dr. N. M. Kansara 8 The Jaina Idea of Universe - Prof. M. S. Ranadive 17 Human Nature and Destiny in Jainism - Dr. Bashishtha Narain Tripathi 23 A Reflection on the Life of Tirthankara Mahavira :--Dr. J. C. Sikdar 37 Varahamihira and Bhadrabahu --Dr. 4jay Mitra Shastri 52 Page #68 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AcArya pravara 2:00.00 zrI Ananda RSi jI vyaktitva kRtitva Page #69 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Page #70 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ARIOR koTi-koTi abhinandana ! -saubhAgya muni "kumuda" HA Sammeltd [kavi, gItakAra, kuzalapravaktA evaM samAja saMghaTaka zramaNa ] hrs jaya madhu-siJcita-mAnasa, jaya-jaya, mAnavatA ke cira varadAna / jaya prazAnta pAvana prakRtimaya, Atma tattva ke anusandhAna // jaya niketa zama-dama-karuNA ke, jaya ziva mArga vilAsI / jaya saMthama ke sajaga devatA, anekAnta vizvAsI // samiti-gupti-dhana ratna mahAvrata ke adhikArI dhanya / jina-patha sevA-dharma parAyaNa, kauna Apa-sA anya ! // jaya Aloka sumaMDita jIvana, pragati-pUrNa itihAsa / yuga-yuga ke Adarza sadA jaya, aDiga atula vizvAsa // saMgha-aikya ke agradUta jaya, mUrtimanta ratnatraya ke ArAdhaka jaya, sadA saphala aNagAra // jaya mAdhuryamUrti manamohaka, cidAnanda ke dhAma / jaya jAgRta-viveka sarvadA, jaya sevA niSkAma // yuga ke abhinava caraNa tumhArA, koTi-koTi abhinandana / "kumuda" zreya patha anugAmI, 'Anandakanda' ko vandana ! // aacaar| BHIS tkh fo ApApravara abhiyAna zrIAnandamanthazrAAnanda anya52 Page #71 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [] DA0 kumArI jyoti sAkale, ema. bI. bI. esa. [yuvApIr3hI kI ciMtanazIla lekhikA tathA sevAbhAvI cikitsikA, amarAvatI zramaNa-paramparA ke nIlagagana meM camakatA caya eka indradhanuSI vyaktitva : AcAryapravara zrI AnandaRSi ANA varSA se pUrva yA varSA ke pazcAt jaba kabhI nIlagagana meM indradhanUSa kI manohara chaTA chitarAtI hai to darzaka mugdha hokara dekhate rahate haiM, usa suramya dRzya ko dekhate-dekhate A~kheM aghAtI nahIM, mana bharatA nahIM aura hRdaya kI utsukatA kama nahIM hotI / bAra-bAra usa nayana-mohana chavi ko dekhane hRdaya uchAleM bhara-bhara umagatA hai, A~kheM lapakatI haiN| kabhI usa indradhanuSa meM cAra raMga dIkha par3ate haiM, kabhI pA~ca, kabhI sAta / vAstava meM usameM kitane raMga haiM, A~kheM nizcaya nahIM kara pAtIM, basa usake ramya-raMgoM ko dekhate-dekhate hI mana vibhora hotA rahatA hai| janazramaNa AcAryapravara AnandaRSi jI ke vyaktitva kA darzana karate samaya bhI mana meM isI prakAra kI bhAvanAe~ umagatI haiM / jaba-jaba jJAna kI A~khoM meM zraddhA kI jyoti jagatI hai aura AcAryazrI ke svaccha, saumya, dhavala-veza-parimaMDita deha ke bhItara eka divya vyaktitva kI pratimA kA darzana karate haiM--- to sacamuca aisA hI lagatA hai| unakA vyaktitva kitane ramaNIya raMgoM meM raMgA hai, kaha pAnA kaThina hai| samajha pAnA bhI kaThina hai, sirpha anubhUti hotI hai| unake vividha suramya rUpoM ko dekhakara kabhI lagatA haiAcAryazrI saralatA kI sAkAra mUrti haiM, vinamratA ke puMja haiN| kabhI-kabhI unakI divya jJAna-sAdhanA kI chavi ke darzana hote haiM to lagatA hai--jJAna kA athAha sAgara ThAThe mAra rahA hai, asaMkhya-asaMkhya jJAnaurmiyAM uchala rahI haiM / vividha bhASAoM kA parijJAna, darzana aura dharma kI sUkSmAtisUkSma dhAraNAoM kA vivecana buddhi ko cakita kara detA hai| unase bAta karate samaya lagatA hai-vANI mizrI-se bhI mIThI hai, mAdhurya chalaka rahA hai / zabdoM kA viveka bar3A gaharA hai, bhASA kA saMyama bar3A hI sUkSma hai| jo kucha bolate haiM-hiyaM, miyaM, aduTTha-hitakara, mitAkSara aura sundara bolate haiN| koI dhArAzAstrI (vakIla) bhI unakI vANI ko kAnUna ke kAMToM se pakar3a nahIM sakatA / zabdoM meM sAra, bhASA meM bhAva aura mAdhurya yoM chalakatA hai jaise aMgUroM ke gucche hoN| ve sacce vAgmI haiM, vAgIzvara haiN| ve anuzAsanapriya haiM, svayaM gurucaraNoM ke kaThora anuzAsana meM rahakara zikSA aura saMskAroM kI pti kI hai, isalie eka sainika kI bhA~ti na kevala svayaM anuzAsita jIvana jIte haiM, kintu dUsaroM ko bhI anuzAsana kI preraNA dete rahate haiM-vANI se kama, vyavahAra se hI adhika ! unakA jIvana anuzAsana kI jItI-jAgatI tasvIra hai| yA Page #72 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mA eka indradhanuSI vyaktitva : AcAryapravara zrI AnandaRSi 5 vijjA-viNaya-saMpanne-kA zAstrIya Adarza unake jIvana ke kaNa-kaNa se mukharita hotA-sA lagatA hai| vidyA ke sAtha vinaya, vinaya ke sAtha viveka, viveka ke sAtha vAgmitA, vyavahArapaTutA Adi aneka divya-bhavya guNoM kI zrRMkhalA aisI jur3I huI hai ki jaise maNi-muktA-maMDita mAlA meM eka-eka bahamUlya muktA guthI huI ho| unakI pratibhA bar3I vilakSaNa hai / mahAvIra agara Aja hote to apane isa priya ziSya ko-Asupanne dIhapanne-AzuprajJa, dIrghaprajJa kahakara saMbodhita karate / navanavonmeSazAlinI unakI sUkSma evaM dharmazuddha pratibhA bar3I camatkArI hai / bacapana meM ve jaba par3hate the to bar3e-bar3e nyAya evaM vyAkaraNa ke AcArya jo adhyApaka banakara Aye the, unake sUkSma tarkoM aura mUla-grAhI jijJAsA-pradhAna praznoM se katarAne lage the| bacapana meM hI pratibhA kI AzAtIta sphUraNA thI aura satyonmukhI jijJAsA bhii| vahI jijJAsA jisane darzana ko janma diyA, indrabhUti gautama ko mahAvIra ke samavazaraNa taka AkRSTa kiyA aura vizAla vAGmaya kI sarjanA kI, AnandaRSi jI meM bhI usIprakAra kI sphUrta jijJAsA Aja bhI dekhI jAtI hai| isI pratibhA aura sphUrta jijJAsA ne AnandaRSi ko zrutajJAna kI amUlya nidhi kI kuMjI sauMpI, ve vidyAsampanna bne| na kevala svayaM vidvAna bane kintu inake mana meM vidyAprasAra kI eka akSaya lau bhI prajjvalita huI / jisakI jyoti se dUra-dUra ke pradeza Alokita hue| hajAroM andhakArAcchanna hRdayoM meM jJAna kA divya Aloka jagamagAyA / zikSApracAra kI eka anUThI dhuna hai AcAryazrI ke hRdaya meM / jaisI dhuna kabhI mahAmanA mAlavIya jI ke hRdaya meM jagI thI aura unhoMne apanA tana-mana-jIvana arpita kara cirasmaraNIya sarasvatI mandira ke rUpa meM kAzI hindU vizvavidyAlaya kI sthApanA kI thii| kucha vaisI hI anUThI, adbhuta aura vilakSaNa dhuna AcAryapravara ke jIvana meM dRSTigocara hotI hai| yadyapi inhoMne eka mahAmaMdira kI sthApanA na karake, aneka saikar3oM kI saMkhyA meM choTe-choTe zikSAkendra, vidyAlaya, pAThazAlAe~ sthApita kI haiM / Aja bhI jahA~ jAte haiM, vidyAzAlA kI sthApanA, jJAnakendra, parIkSA kendra kA nirmANa unakA sabase pahalA lakSya rahatA hai| aisA lagatA hai ki isa jJAnapuruSa ke kaNa-kaNa meM zikSAprasAra kI eka divyajyoti jala rahI hai, jo jvAlA banakara samasta ajJAna-timira ko lIla jAnA cAhatI hai| AcArya AnandaRSi, satyaniSThA ke eka amara pratIka haiM--saccassa ANAe uvaTThie mehAvI mAra tarai-satya kI ArAdhanA meM upasthita medhAvI mRtyu ko jIta letA hai| AcAryapravara ke sandarbha meM yaha zabdAvalI sAkAra ho rahI hai / satya meM unakI niSThA hai, isalie nahIM ki ve satyamahAvratadhArI haiM, kintu isalie hai ki satya ke sivAya jIvana kA aura koI mArga hI unake samakSa nahIM hai / satya kI ArAdhanA meM ve sarvAtmanA samarpita ho gaye haiN| ve kisI bhI mUlya para, pratiSThA, paramparA aura bhaktoM kI bhakti ke mUlya para bhI satya kI avahelanA nahIM krte| sabase utkRSTa aura sabase pramukha satya kI ArAdhanA hI unake jIvana kA vrata hai| ahiMsA aura karuNA AcAryazrI ke jIvana-sarovara kI do manohara pAleM haiN| jaise sarovara ke / kinAre kabhI bhI dekho zItalatA aura hariyAlI kA sAmrAjya milegA, usI prakAra isa ahiMsaka tapasvI ke jIvana taTa para kabhI-bhI Apa vicaraNa kareMge to ahiMsA kI hariyAlI khuziyAlI aura karuNA kI zItalatA, zAMtatA se ApakA tana-mana pulaka-pulaka utthegaa| unake mana meM karuNA kA madhura rasa chalakatA rahatA hai, jaba bhI unakI vANI suno, bar3I madhura, sneha-snigdha, AtmIya bhAvoM se bharI aura karuNA kI rasadhArA se A plAdita ! ve apane pratyeka kArya meM sarvaprathama yaha dekhate haiM ki kisI ke mana ko, kisI ke hRdaya ko koI AghAta na pahu~ce, kisI prakAra kI Thesa yA coTa na lage / pada-pada para ve isI bAta se ciMtita rahate haiM ki unase kisI kA kucha bhalA ho sake yA nahIM, para kisI kA bhI, bhale hI unakA apanA ziSya AcAryapraabhiAcAryapravabhina zrIAnandamazrIAnandamAna viwwwimmmmmmmmmmmm.rainrammar, Page #73 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AMRARIAN . nu ......hadanADD . .. LAA AAAA .. . . AcAryapravabhina AcAryapravabhina zrIAnanda anya zrIAnandA 6 AcAryapravara zrI AnandaRSi : vyaktitva evaM kRtitva ho, usakA ahita na ho| zAstra kI bhASA meM ve savvabhUya hiyadaMsI-sarvabhUta-hitadarzI haiM, pratyeka prANI kA hita karane vAle haiN| zramaNa saMgha kA itanA vizAla saMgaThana aura usakA gurutara dAyitva unake kandhoM para hai, saMgaThana meM anuzAsana mukhya hotA hai aura anuzAsana meM kaThoratA baratanI hotI hai| lekina Azcarya hogA ki ve AcArya jaise gurutara pada kA mahAna uttaradAyitva sambhAlate hue bhI, saMgaThana ko sucAru rUpeNa nibAhate hue bhI, kabhI kaThoratA nahIM baratate / unakA mana phUloM-sA komala hai, unakA dila mAM ke samAna karuNA hai / lagatA hai ve sacce karuNAzIla santa haiN| __ AcAryapravara kA kartavya virAT hai, bahuraMgA hai, isalie use indra-dhanuSI vyaktitva kahanA adhika upayukta hogA / ve zramaNa haiM, AcArya haiM, anuzAstA haiM, zikSA-prasAraka haiM, vidyApremI haiM, vidvAna haiM, kuzala pravacanakAra haiM, dIna-dukhI mAnavatA ke sacce hitaiSI haiM, sarala haiM aura eka mahApuruSa kI bhA~ti pUjA-arcApratiSThA-sammAna pAte hue bhI bar3e vinamra, udAra aura sAtvika vRtti ke saMta haiN| bhArata kI RSi-paramparA ke ve sacce maharSi haiM, usa maharSi ke caraNoM meM koTi-koTi bandanA ! dharma aura saMskRti ke sajaga praharI : AcArya zrI -- mahAsatI zrI zIlakumArI bhAratIya saMskRti eka zAzvata jIvanazakti hai| sudIrgha atIta kAla se Adhunika yuga taka mahAna AtmAoM ke jIvana aura unakI zikSAoM se preraNA kI lahareM pravAhita huI haiN| una santa bhagavantoM ne apanI gatizIla AdhyAtmikatA, gambhIra anubhavoM va sevA aura tyAgamaya jIvana ke dvArA hamArI sabhyatA aura saMskRti ke sArabhUta tattva ko jIvita rakhA hai| AcArya zrI AnandaRSi jI mahArAja eka aise hI santa ratna haiN| ApazrI dharma aura saMskRti ke sajaga praharI haiN| ApakA vyaktitva vibhinna raMgoM se nirmita citra kI bhAMti suhAvanA hai, sAgara kI bhA~ti lubhAvanA hai / Apa vaktA haiM, lekhaka haiM, anuzAstA haiN| maiMne aneka bAra ApazrI ke darzana kiye haiM, vArtAlApa kiyA hai| zramaNa saMgha kA gaurava kisa prakAra bar3he, zramaNI samudAya kA kisa prakAra vikAsa ho sake, isa para maiMne aneka bAra vicAra nivedana kiye / maiM cAhatI hU~ ki AcAryazrI ke Adeza-nirdezAnusAra zramaNa-sammelana aneka huye haiM, para Aja dina taka zramaNIsammelana nahIM huaa| santa-sammelanoM meM zramaNiyA~ pahu~cI bhI para unakA vahA~ para koI astitva nahIM rahA hai| Aja AvazyakatA hai zramaNiyoM kA eka virAT sammelana ho, jisameM unake AcAra aura vicAra ke lie koI Thosa kadama uThAyA jAya / samAja AcAryapravara kA abhinandana kara rahA hai| maiM lekhikA nahIM hai, jo apane hRdaya ke virATa bhAvoM ko vistAra se likha sakaM, para maiM socatI hU~ ki abhinandana meM zraddhA kI pramukhatA hotI hai, zabdoM kI nhiiN| vizAla zabdADambara meM bhAva lUpta ho jAte haiM isalie eka hI zabda meM kahU~ ki he yuga puruSa ! AcArya deva ! Apa dIrghakAla taka hamArA netRtva karate hue hamAre AdhyAtmika utkarSa ko karate raheM / hamArA saMyamI jIvana dina dUnA aura rAta caugunA camakatA rahe / Page #74 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - zrI jJAnamuni (kuzala pravaktA, aneka pustakoM ke lekhaka, prAkRta-saMskRta Adi vibhinna bhASAoM ke vidvAn kavi, prabhAvazAlI jaina saMta ] vyaktitva-vizleSaNa AcArya zrI AnandaRSi jI, apanI najara meM NA AcArya zabda kA artha hai-A maryAdayA caryate iti AcAryaH / arthAt jisa mahApuruSa kA AcaraNa maryAdA-pUrNa hotA hai, use AcArya kahate haiN| AcAryadeva maryAdA kI A~khoM se dekhate haiM, maryAdA kI rasanA se bolate haiM, maryAdA ke kAnoM se sunate haiM aura maryAdA ke pA~voM se calate haiN| adhika kyA, AcAryapravara kI saba pravRttiyA~ maryAdA kI chatra-chAyA tale hI sampanna hotI haiN| isIlie jaina-darzana AcAryapada ko eka mahattvapUrNa sthAna pradAna karatA hai| hamAre mahAmahima AcAryasamrATa pUjya zrI AnandaRSi jI mahArAja ke caraNoM meM jisa kisI vyakti ko bhI baiThane kA avasara milA hai, vaha yaha acchI taraha jAnatA hai ki AcAryapada kI zAbdika arthavicAraNA pUjya AcAryadeva ke jIvana meM akSarazaH caritArtha ho rahI hai| jaba AcAryazrI paMjAba padhAre the aura inakA jammU (kazmIra) meM cAturmAsa thA to usa samaya inake punIta caraNoM meM rahane kA isa sevaka (lekhaka) ko bhI avasara milA thaa| maiMne AcAryazrI ke jIvanazAstra kA nikaTa se parizIlana kiyA hai| isI kAraNa maiM binA kisI jhijhaka ke kaha sakatA hU~ ki AcArya zrI AnandaRSi jI mahArAja sAdhu-maryAdA kI sajIva pratimA haiM, inake jIvana-bhavana meM saMyama-maryAdA ke dIpaka sadA jagamagAte rahate haiN| hamAre zramaNa saMgha ko AcAryazrI ke maryAdA pUrNa jIvana para mahAn gaurava hai| yaha bhI vastusthiti hai ki inake maryAdita AcAra-vicAra kI samujjvalatA se sAdhujagata bhI Aja apane ko gauravAnvita anubhava kara rahA hai| kaviratna upAdhyAya zrI amaramuni jI mahArAja ke zabdoM meM yadi kahaiM to-'zvetAmbara sthAnakavAsI jaina zramaNa saMgha ko yadi svarNa-kaMkaNa kI upamA dI jAe to nizcita hI AcAryapAda pUjya zrI AnandaRSi jI mahArAja usa svarNa-kaMkaNa meM jaTita sarvAdhika dIptimAna tejasvI maNi ke rUpa meM dekhe jA sakate haiN| AcAryazrI ke sarala, vinamra evaM nirmala vyaktitva kI zubha AbhA ne na kevala usa maNi ke apane vaiyaktika gaurava ko bar3hAyA hai, apitu usase svarNa-kaMkaNa ko bhI gaurava-maNDita kiyA hai| pUjya AcAryazrI kI guNasampadA zrI sthAnAGgarAtra ke chaThe sthAna ke anusAra AcArya meM chaH bAtoM kA honA nitAnta Avazyaka hai|' mahAmanA AcArya zrI AnandaRSi jI mahArAja ke AcArya-jIvana meM ye chaH bAteM spaSTa rUpa se dRSTigocara ho rahI haiN| ve chaH bAteM isa prakAra haiM 1. zraddhAvAna-AcAryapada kA vahI vyakti adhikArI ho sakatA hai jisakA antarjagata zraddhA aura NE 1 saDDhI, sacce, mehAvI bahussue, sattimaM appAdhikaraNe / -sthAnAMga sUtra 6 nindA andhAAnandaER Page #75 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AcArya prava abhinandana ! 8 AcArya pravara zrI AnandaRSi : vyaktitva evaM kRtitva niSThA kI pAvana jyoti se sadA jyotirmAna rahatA hai / jise deva, guru, dharma para aTUTa zraddhA nahIM hotI, jo kSaNa-kSaNa meM apanA vizvAsa badalatA rahatA hai, aisA avyavasthita citta vAlA vyakti AcAryapada ke samujjvala evaM tejasvI siMhAsana para AsIna nahIM ho sakatA / hamAre mahAmahima AcAryasamrATa pUjya zrI AnandaRSi jI mahArAja pUrNa zraddhAvAna mahApuruSa haiM, jinendra-vANI ke pUrNa rasiyA haiM, jainAgamoM kI pratyeka paMkti ke pratyeka akSara para inako aTUTa zraddhAna hai| jainAgamoM ke prati agAdha zraddhA yA to jainadharmadivAkara, sAhityaratna, jainAgamaratnAkAra, AcAryasamrATa, paramazraddheya gurudeva pUjya zrI AtmArAma jI mahArAja ke jIvana meM dekhI yA phira jainadarzana evaM prAkRta bhASA ke mUrdhanya vidvAna AcAryadeva pUjya zrI AnandaRSi jI mahArAja ke jIvana meM dekhane ko milii| maiMne svayaM anubhava kI A~khoM se dekhA hai ki ye donoM mahApuruSa jainAgamoM ke pratyeka akSara ko bhagavAna kI vANI tathA mantrasvarUpa mAnakara calate rahe haiM / Aja ke vaijJAnika yuga meM vyAkhyAnamaMca para baiThakara lacchedAra bhASA meM maJjula pravacana kiye jA sakate haiM, vidvAnoM aura vicArakoM ke hRdayoM ko chUne vAle lekha bhI likhe jA sakate haiM, parantu jainAgamoM para saccI AsthA rakhanA aura unhIM ko apanA zraddhA kendra mAnakara calanA tathA jinendrabhagavAna prarUpita siddhAntoM kI paridhi meM rahate hue apane viSaya kA pratipAdana karanA sAdhAraNa bAta nahIM hai / hama sabakA yaha saubhAgya hai ki hamAre AcAryapravara pUjya zrI AnandaRSi jI meM yaha vizeSatA savA solaha Ane upalabdha hotI hai / 330 Le Yu phra AcArya pra Lepe 576249 2. satyavAdI - jo vastu jisa rUpa meM hai, use usI rUpa se abhivyakta karanA satya hai / satya kA bhASaNa karane vAlA vyakti satyavAdI hotA hai / satya bolane vAlA manasA, vAcA, karmaNA satya ko bhagavAna mAnakara usakI ArAdhanA evaM paripAlanA karane vAlA tathA asatya se sarvathA dUra rahane vAlA vyakti AcAryapada kI vibhUSA se vibhUSita ho sakatA hai| jisa vyakti kA apanI bhASA para niyantraNa nahIM hai, binA socesamajhe jo mu~ha meM AyA bola detA hai aura jo bhASA ko satya ke saurabha se surabhita nahIM kara pAtA vaha vyakti AcAryapada ke samucca aura AdarAspada dAyitva ko abhigata nahIM kara sktaa| hamAre santaziromaNi, paNDitaratna pUjya zrI AnandaRSi jI mahArAja pratyeka dRSTi se satyavAdI haiM / ye sadA satya bolate haiM, satya likhate haiM, satya par3hate haiM, satya par3hAte haiM aura nirantara yatra-tatra sarvatra satya ke hI pAvana dIpa jagAte haiM / svanAmadhanya AcAryazrI kisI bhI zabda ko rasanA se nikAlane se pahale use tolate haiM, usake hAni-lAbha kA vicAra karate haiM aura jo bolate haiM phira use jIvana meM DhAlate haiN| kisI ko kucha kaha diyA aura kisI ko kucha aura hI kaha diyA, aisI sthiti pUjya AcAryadeva kI nahIM hai / ye apanI bAta ke pUre dhanI haiM, apanI kathita bAta se rattI bhara bhI idhara-udhara nahIM hone pAte / logoM kI kAnAphUsI se apanI sthiti ko DA~vADola nahIM karate / sthAnakavAsI jainasamAja kA yaha saubhAgya mAnatA hU~, jise aise satyavAdI netA AcArya ke rUpa meM samprApta ho rahe haiM / 3. medhAvI - medhA dhAraNA-zakti kA nAma hai / medhAvAna vyakti hI AcArya ke gauravAspada sthAna ko prApta kara sakatA hai / hamAre zAstravizArada, AcAryavara pUjya zrI AnandaRSi jI mahArAja eka medhAvI yuga-puruSa haiN| ye prAcIna bhASAoM meM saMskRta aura prAkRta tathA prAntIya bhASAoM meM se hindI, marAThI, gujarAtI, urdU, phArasI, rAjasthAnI aura aMgrejI bhASA ke bar3e acche jAnakAra haiM, Aja ina bhASAoM para inakA vAJchanIya adhikAra hai / ina vividha bhASAoM kA parijJAna medhAvI vyakti ke binA kauna kara sakatA hai / ina bhASAoM meM unhoMne aneka pustakeM likhI haiN| apanI ojasvinI medhAzakti ke bala para anekoM dharmasaMsthAnoM tathA anekoM zikSaNa saMsthAoM ko janma diyA hai| mevA - prakarSa ke kAraNa hI inhoMne samAja kI anekoM ulajhI huI gutthiyoM ko sulajhAkara samAja ko zAnta vAtAvaraNa pradAna kiyA hai / inake medhAvI jIvana ke anya anekoM camatkAra dRSTigocara hote haiM / udAharaNArtha apanI anubhUta eka do ghaTanAe~ prastuta karatA hU~ / Page #76 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AcArya zrI AnandaRSi jI : apanI najara meM . FICE R caya paramazraddheya AcArya zrI AnandaRSi jI mahArAja paMjAba pradeza meM viharaNa karate hue mukeriyAM (jilA hoziyArapura) pdhaare| vahA~ para eka TIcara yUniyana hai| pUjyazrI ke mukeriyAM padhArane para TIcara yUniyana ke adhyApaka aura adhyApikAe~ 20-30 kI saMkhyA meM ikaTThe hokara dharmacarcA karane ke vicAra se pUjyazrI kI sevA meM upasthita huA karate the| mujhe acchI taraha se smaraNa hai ki adhyApaka loga pUjya AcAryadeva ke sAmane bar3e-bar3e gambhIra aura cintanIya prazna rakhA karate the, unako vizvAsa thA ki ye vayovRddha santa Aja ke ulajhe hue praznoM ko samAhita nahIM kara sakeMge, parantu prazna sunane ke sAtha hI pUjya AcAryadeva tatkAla hI unakA samAdhAna kara dete| zraddheya AcAryadeva kA medhA-vaibhava dekhakara adhyApaka loga Azcaryacakita raha gaye / prAyaH ajainoM meM yaha dhAraNA pAyI jAtI hai ki jaina sAdhu anapar3ha aura azikSita hote haiM, ataH ye loga kisI bhI prazna kA samAdhAna nahIM kara sakate, para jaba AcAryazrI ke bauddhika camatkAra dekhe to sabake saba bar3e prabhAvita hue aura zraddhApUrNa hRdaya se natamastaka hokara inake medhAvaibhava ke gIta gAte nahIM thakate the| saM0 2017 kI bAta hogI / jainadharmadivAkara, AcAryasamrATa pUjya zrI AtmArAma jI mahArAja ne zramaNasaMghIya dUSita paristhitiyoM ke kAraNa zraddhAspada upAcArya pUjya zrI gaNezIlAla jI mahArAja se apane pradatta samasta adhikAra vApasa lekara zramaNa saMgha kI gAr3I ko suvyavasthita rUpa se calAne ke lie eka "zramaNasaMghIya kAryavAhaka samiti" banAI thii| dUradRSTA paramagambhIra AcAryasamrATa zrI jI mahArAja ne zramaNasaMghIya adhikAra na to apane pAsa rakhe aura na hI zraddheya upAcArya zrI jI mahArAja ke pAsa rahane die, sabake saba adhikAra isa kAryavAhaka samiti ko sambhalA die the| isa samiti meM upAdhyAya paNDitaratna pUjya zrI AnandaRSi jI mahArAja, zraddheya pravartaka zrI pannAlAla jI mahArAja, paMjAba-pravartaka paNDita zrI zuklacandra jI mahArAja, kaviratna upAdhyAya zrI amaramuni jI mahArAja Adi pA~ca munirAja the| jaba isa samiti ke saMyojaka banAne kA prazna sAmane AyA to dUradarzI AcAryasamrATa pUjya zrI AtmArAma jI mahArAja ne hamAre sammAnAspada upAdhyAya pUjya zrI AnandaRSi jI mahArAja ko hI usakA saMyojaka bnaayaa| AcAryasamrATa pUjya zrI AtmArAma jI mahArAja ke mAnasa meM pUjya zrI AnandaRSi jI mahArAja ke medhApUrNa kArya-saMcAlana para kitanA adhika bharosA thA ? ve inakI pratibhAmayI yogyatA kA kitanA Adara kiyA karate the, vaha svataH hI spaSTa ho jAtA hai| AcAryapravara pUjya zrI AnandaRSi jI mahArAja ne bhI advitIya yogyatA, dUradarzitA tathA zAntipradhAna nIti ke mAdhyama se zramaNa saMgha ke mahAratha kA kahIM gatyavarodha nahIM hone diyaa| Aja bhI yaha mahAratha apanI abhirAma evaM avirAma gati se calatA calA A rahA hai| 4. bahuzruta-zAstroM ke jJAtA mahApuruSa ko bahuzruta kahate haiN| svadarzana aura paradarzana kA marmajJa vidvAna AcArya hotA hai| AtmA, paramAtmA, jIva, ajIva, naraka, svarga, loka aura paraloka ke sambandha meM apanA kyA vizvAsa hai ? anya paramparAe~ inake sambandha meM kyA mAnyatAe~ rakhatI haiM Adi sabhI tathyoM ko jo prAmANika rUpa se jAnatA hai, vaha vyakti AcAryapada ke pAvana Asana para virAjamAna ho sakatA hai| hamAre paramAdaraNIya santasamrATa pUjya zrI AnandaRSi jI mahArAja bahuzruta munirAja haiM / jaina tathA ajaina graMthoM kA inheM paryApta bodha hai| jaina tathA ajaina darzana ke gUr3ha rahasya inase anajAne nahIM haiN| jina vyaktiyoM ne zraddheya AcAryadeva ke pravacana sune haiM ve bhalIbhAMti jAnate haiM ki inake pravacanoM meM jaina, ajaina sabhI granthoM ke uddharaNa hote haiM, urdU, phArasI tathA aMgrejI bhASA ke prAsaMgika padya bhI sunane ko milate haiN| yahI kAraNa hai ki pUjya AcAryazrI ke pravacanoM se jainetara janatA bhI pUrNa utsAha, samullAsa aura zraddhAna ke sAtha pratilAbhita hotI hai| ina A~khoM ne svayaM dekhA hai ki jaba AcAryasamrATa pUjya zrI jI mahArAja phagavAr3A (jilA jAlandhara) meM padhAre to vahA~ eka kanyApAThazAlA meM pravacana diyA karate the| pUjya AcAryazrI apane pravacanoM meM jaba vaidika-paramparA ke jAne-mAne zrImadbhagavadgItA Adi granthoM AcAryapravabhiAcAryapravaAbhana zrIAnanda aza5zrIAnandaprasantha Page #77 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AcAryapravara zrIAnandazana AcAryapravabhina zrIAnandagrantha 10 AcAryapravara zrI AnandaRSi : vyaktitva aura kRtitva ke zloka surIle svara meM pharamAne lagate to ajaina loga Anandavibhora ho uThate the| pravacana-maNDapa zrotAoM se sadA bharA rahatA thaa| inameM bhI ajanoM kI saMkhyA apekSAkRta adhika rahatI thii| sabakI ramanA para yahI svara nAca rahe the---"AcAryasamrATa pUjya zrI AnandaRSi jI mahArAja sabhI matoM ke zAstrIya tathya sunAte haiM, bar3e U~ce vidvAna aura tejasvI santa haiN|" 5. zaktimAna-zakti zabda bala, sAmarthya, kSamatA aura prabhAva arthoM kA bodhaka hai| zakti tIna taraha kI hotI hai-1. mAnasika, 2. vAcanika aura 3. zArIrika / mana kI vRniyA~ jaba pUrNatayA saMgaThita ho jAtI haiM, taba vyakti meM eka zakti paidA ho jAtI hai, isa zakti ko mAnasika zakti kahate haiN| vacana kA ojasvI, tejasvI, aura sarvapriya honA tathA usakA niSphala na jAnA hI vAcanika zakti hai| zarIra kA nirdoSa, svastha, sundara aura sabala honA zArIrika zakti hai| ina vividha zaktiyoM meM mAnasika zakti prabala aura mukhya hai / mAnasika zakti ke prabhAva se carmacakSu banda kara lene para andara ke netra khula jAte haiM / aisI zakti vAlA vyakti hajAroM mIla dUra par3I vastu ko aise dekha letA hai jaise vaha bilakula pAsa meM hI par3I ho| jainadharmadivAkara AcAryasamrATa pUjya zrI AtmArAma jI mahArAja ne eka bAra isI mAnasika zakti ke AdhAra para ludhiyAnA ke krizciyana maimoriyala haoNspiTala meM baiThe hue kanaDA meM banI eka koThI kA sArA vivaraNa aise batA diyA thA jaise vaha koThI bilakula unakI A~khoM ke sAmane ho, jabaki koThI aura ludhiyAnA ke haoNspiTala kA phAsalA dasa hajAra mIla kA thaa| yaha saba mAnasika zakti ke hI camatkAra hote haiN| hamAre zraddheya pUjya zrI Ananda RSi jI mahArAja bhI apane pUrvAcArya pUjyapAda zrI AtmArAma jI mahArAja kI bhA~ti mAnasika zakti ke dhAraka mahApuruSa haiN| inakI mAnasika zakti ke camatkAra bhI anekoM upalabdha hote haiN| udAharaNArtha, kevala eka udAharaNa prastuta karatA huuN| AcArya zrI AnandaRSi jI mahArAja kucha munirAjoM ke sAtha rAjasthAna ke eka gA~va meM virAjamAna the / vahA~ para kisI Avazyaka kArya ke lie eka zrAvaka ko bulAne kI sthiti bana gaI / gA~va meM koI aisA sAdhana nahIM thA jisase zrAvaka ko tatkAla sUcita kiyA jA ske| ataH sabhI sAthI santa asamaMjasa meM the| santoM ko asamaMjasa meM par3e dekhakara AcArya zrI AnandaRSi jI mahArAja ne apanI mAnasika zakti kA prayoga karate hue pharamAyA "merA mana kahatA hai, jisa zrAvaka kI yahA~ AvazyakatA hai, vaha svayaM hI sAyaM samaya apane pAsa pahu~ca jaaygaa|" sabhI sAthI santa vismita the ki binA sUcita kie isa anajAne gA~va meM vaha zrAvaka kaise A sakatA hai ? parantu sAyaMkAla ke samaya sammukha Ate hue usa zrAvaka ko nihAra kara sabhI santa Azcaryacakita raha ge| AcArya zrI AnandaRSi jI mahArAja kI mAnasika zakti bar3I hI vilakSaNa hai| inake jIvana meM mAnasika zakti ke anekoM dRzya dRSTigocara hote haiN| adhika jAnakArI ke abhilASiyoM ko merI likhI haI "zramaNa-saMskRti ke pratIka, AcArya zrI AnandaRSi" nAmaka pustaka kA "adhyAtma-camatkAra" yaha adhyAya dekha lenA caahie| mAnasika zakti ke atirikta hamAre AcAryazrI vAcanika aura zArIrika zakti ke bhI dhanI haiN| inakI vANI meM aisA vilakSaNa mAdhurya aura prabhAva hai ki virodhI-se-virodhI vyakti bhI inake punIta caraNoM kA dAsa bana jAtA hai tathA vRddhAvasthA hone para bhI AcArya zrI eka ghumakkar3a santa haiN| hajAroM mIla kI padayAtrA karanA aura ghara-ghara jAkara ahiMsA, satya kA pAvana amRta bAMTakara janatA-janArdana kI sevA karanA zArIrika zakti kA hI camatkAra mAnatA huuN| zrI sthAnAGgasutra ke anusAra mAnasika, vAcanika aura zArIrika zaktiyoM kA dhAraka mahApuruSa AcArya hotA hai| zaktihIna nareza jaise apane sAmrAjya ko surakSita nahIM rakha sakatA, vaise zaktizUnya AcArya bhI apane saMgha ko vyavasthita evaM anuzAsita nahIM rakha sktaa| ataH AcArya kA zaktizAlI honA paramAvazyaka hai| hamArA sthAnakavAsI samAja bar3A bhAgyazAlI aura puNyazAlI samAja hai, jisake sira para eka zaktizAlI AcArya kA varada hasta TikA haA hai| gayA rAsa Page #78 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AcArya zrI AnandaRSi jI : apanI najara meM 11 mAvANa UUS 6. alpAdhikaraNa-alpa abhAva ko aura adhikaraNa kleza ko kahate haiN| jo vyakti kleza miTAne kA sAmarthya rakhatA hai, sneha, anurAga aura ekatA kA sajIva pratIka hotA hai tathA jo ApasI vairavirodha kI bhISaNa agni se jala rahe janamAnasa ko ApasI prema aura aikya kA madhura jala pilAkara usake santApa ko samApta kara detA hai, vaha AcAryapada ke yogya hotA hai| hamAre zramaNasaMgha ke jyotirdhara samrATa zrI AnandaRpi jI mahArAja prema aura satya ke sajIva pratIka haiN| ye kleza ke vAtAvaraNa se sadA dUra rahate haiM, kleza ko upazAnta karane ke lie yadi kahIM inheM apanI jholI bhI pasAranI par3e to bhI ye sadA saharSa taiyAra rahate haiN| inakI pavitra antarvINA se sarvadA yahI svara nikalate rahate haiM--'kleza daladala hai, isameM phaMse vyakti kA isase nikalanA muzkila hotA hai| eka dina use apane jIvana se hAtha dhone par3ate haiM tathA kleza kisI kA bhalA nahIM krtaa| yaha vyakti, parivAra, samAja aura rASTra ke antaHsvAsthya ko bigAr3a detA hai, ataH isase baca ke rho|' hamAre AcAryazrI ko zramaNasaMgha ke sarvocca adhikArI hone ke nAte bahuta-sI khaTTI-miTTI bAteM bhI sunanI par3atI haiM, para zAnti ke pAvana srota pUjya AcAryazrI pUrNa zAnti ke sAtha saba bAtoM ko sunate haiN| inakI zAntipriyatA tathA zAntipradhAna yaha nIti hI Aja zramaNa saMdha ke vizAla bhavana ko surakSita rakhe hue hai| anyathA vidhvaMsapriya vidveSI loga ise kabhI kA dharAzAyI kara dete / mahAna harSa kA sthAna hai ki zrI vardhamAna sthAnakavAsI jaina zramaNa saMgha ne saMghAdhipati pUjya zrI AnandaRSi jI mahArAja ke sabala kandhoM para jo dAyitva DAla rakhA hai, use pUrNa prAmANikatA, sAtvikatA, udAratA, dIrghadazitA tathA saMlagnatA se nibhAne kA satprayAsa kara rahe haiN| hRdayasamrATa pUjya zrI jI mahArAja kI yaha saMghasevA zramaNa saMgha ke itihAsa meM sadA abhivandanIya tathA cirasaMsmaraNIya rhegii| anAgata kAla kI pIr3hiyA~ inakI isa zramaNasaMdhIya sevA ke upalakSya meM unheM sadA apanI-apanI zraddhAMjaliyAM samarpita karatI rheNgii| sAdhanA ke amara pratIka, mahArASTrakesarI, AcAryasamrATa, pUjya zrI AnandaRSi jI mahArAja ke 75veM janmadivasa para unheM abhinandana-grantha samarpita karane kA jo Ayojana ho rahA hai, maiM isakA hRdaya se svAgata karatA huuN| jina mahApurupa ne jIvanagata apanI samUcI zaktiyA~ samAjotthAna aura samAja-nirmANa ke lie nichAvara kara dI hoM, unake prati kRtajJatA prakaTa karanA, unake paripUta caraNoM meM zraddhAsumana samarpita karanA hama saba sAmAjika vyaktiyoM kA kartavya bana jAtA hai / Aja isa kartavya kI pUrti hone jA rahI hai--yaha jAnakara hameM hArdika harSa ho rahA hai| isa Ayojana ke saMyojakoM ko unakI isa mujhabujha ke lie zatazaH dhanyavAda / AcAryapravara pUjya zrI Ananda RSi jI mahArAja ke 75ve varSa-divasa para "namo AyariyANaM" isa maMgalamaya pada kA uccAraNa karatA huA maiM unake parama pAvana caraNa-kamaloM meM apane zraddhAsumana samarpita karatA hai| sAtha meM zAsaneza bhagavAna mahAvIra kA smaraNa karatA huA hArdika bhAvanA karatA hU~ "AcArya deva ! Apa dIrghajIvI hoM, ApakA maMgalamaya varadahasta sadA hamAre sira para TikA rhe| jJAna, darzana, cAritra kI pAvana jyoti se caturvidha saMgha ko jyotirmAna banAte hue Apa mAnava jAti kA kalyANa karane meM saphala hoN|" ka THE jaya NIyAja RNO andu HSS43 ma : . . . . . . . " 6 www.jalilendrary.org POT private Personal use only Page #79 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jyo ti ma ya jI va na -jinendra muni, sAhitya vizArada, kAvyatIrtha [ zrI gaNeza munijI zAstrI ke suziSya, kavi evaM lekhaka ] guNasAgara AcAryapravara zrI "Ananda" AnandadAyaka haiN| DUba rahe jo bhavasAgara meM, unake sadA sahAyaka haiM / jJAnI dhyAnI parama tapasvI, saMyama patha ke ye sAdhaka / vAyuvega se bar3hakara avirala, bane zreSThatama ArAdhaka // ujjvala jJAnAloka saMga le, jo jaga meM haiM jyotirmAna / jinheM prApta kara harSita janagaNa, karate rahate haiM jayagAna // gauravazAlI mahimA bhArI, jagatItala para chAI hai| tapasteja ko AbhA tumane, ati ujjvala camakAI hai // vANI jinakI parama pAvanI, udbodhaka hai klyaannii| bhArata ke hara grAma nagara meM, [jA rahe haiM jinvaannii|| jJAnabhakti satkarma bhAva ko, nirmala dhArA bahatI hai| jIvana ke kaNa-kaNa meM jinake tyAga bhAvanA rahatI hai| dhIra vIratA dharaNI ke sama, jo jina-zAsana camakAte / jainadharma ke divya divAkara, jina vara-garimA-guNa gAte // zubhra jyoti kA puMja divAkara, jaga prakAza ko pAtA hai| jina ke Anandita svarUpa meM, jana Ananda samAtA hai // janma divasa kI zubha velA meM, guruvara kA ho abhinandana / jaga dvArAacita caraNoM meM, karuNAmaya ! zata-zata vandana // HWAND LIGHal Pn Page #80 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyAyasamATa pUjya zrI nidajhInImahArAja / dAtaNakarakamala- (Right falm) dhAki cinhAse paripurNa marA 370 pU.bhAbhyAryanImA dakSiNa hamA A 44 // AcArya samrATa pUjya zrI AnadapIjImahArAja vAmakarakamala Left. falm) pAyA myanhoye paripurNa bharA dumA pU.AcAryajIkA vAma hatA EXY LAYE E CENT AcAryapravara zrI Ananda RSi jI ke punIta kara-kamala-yugala kA sAmudrika adhyayana A ) muryareyA guruvalaya AtmarekhA gurupara budhdariravA dvimuja PALMIST: KANTILAL K.BHANDAR) SHRIRAMPUR Dist. Ahmednagar) Maharashtra stale (tasAreravAzehata) (TINo.440) Kantilal K Bhandari tilal K. Bhandart LSPIRAMANG LalEle ApakA-daliNakarakamala, AyAyesasATa pUjya zrI AnadaRSImahArAja AcAryasUmATa pUjya zrI.AnadaRSI mahArAja ApakAvAma-karakamana. Page #81 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Page #82 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 0 kamalA jaina 'jIjI' ema. e. [aneka pustakoM kI saMpAdikA, kaviyitrI ] gika jyotirdhara prAcArya zrI prAnandaRSi : jIvana-darzana bhagavAna mahAvIra ne kahA hai, jaise udaya hotA huA sUrya aMdhakAra kA nAza kara sarvatra prakAza phailAtA hai, usI prakAra jJAnI sAdhaka bhI apane divya jJAnAloka se saMsAra ko prabhAsvara banAtA rahatA hai| yahI bAta dUsare zabdoM meM AcArya bhadrabAhu ne kahI hai-dIva samA AyariyA AcArya dIpaka ke samAna haiM, ve jyoti ke pratIpta puMja haiN| ukta donoM sUktiyA~ hamAre zramaNa saMgha ke dvitIya paTTadhara AcArya zrI ke jIvana meM yathArtha hotI haiN| hama yahA~ zAbdika saMstuti se nahIM kintu AcAryapravara ke jIvana-darzana se hI isa bAta ko spaSTa karanA cAhate haiM / par3hie unake gauravamaya jIvana kI eka sarala-virala bhavya jhaaNkii| AcAryazrI kA janma mahArASTra prAnta ke cicor3I (zirAla) nAmaka grAma meM huA thaa| Apake pitA kA nAma zrI devIcandra jI gUgaliyA evaM mAtA kA nAma hulAsAbAI thaa| donoM hI atyanta dharmaparAyaNa evaM sadAcArI the| isa puNyAtmA dampati kA choTA-sA parivAra thaa| do putra evaM eka putrii| bar3e putra uttamacandra aura choTe nemicandra, jo ki Aja svanAmadhanya zrI AnandaRSi jI ke nAma se pukAre jAte haiM tathA zramaNa saMgha ke AcAryapada ko suzobhita kara rahe haiN| Apane bAlyakAla meM hI "honahAra biravAna ke hota cIkane pAta" kahAvata ko caritArtha kara diyA thaa| kyoMki prArambha se hI ApakA jIvana aneka vilakSaNatAoM se paripUrNa thA tathA ApakI pratyeka ceSTA anya sAmAnya bAlakoM se bhinna evaM nirAlI thii| jo bhI bAlaka nemicandra ko dekhatA, dA~toM tale aMgulI dabAkara raha jAtA thaa| kyoMki jisa laghuvaya meM sAmAnya bAlaka nAnA prakAra kI bAla-krIr3AoM meM tathA vibhinna prakAra ke Amoda-pramoda evaM khela-tamAzoM meM rata rahatA hai, usa sunahare zaizavakAla meM zrI nemicandra saMtasamAgama, bhajana-kIrtana tathA pravacana-zravaNa Adi meM ruci rakhate the| bAlaka samajhakara inheM aneka bAra dharma-sthaloM se nikAla bhI diyA jAtA thA, kintu apanI utkaTa ruci evaM tIvra lagana ke kAraNa ye kisI-nakisI prakAra vahA~ pahu~ca hI jAte tathA bAlayogI ke samAna tanmaya, aDiga evaM gaMbhIra rahakara atha se iti taka dharma-lAbha lete| bAlabhakta nemicandra svayaM bhI vilakSaNa gAyaka the| jaba logoM ko Apake kaMTha kI madhuratA aura mantramugdha kara dene vAlI adbhuta kSamatA kA patA calA to dhArmika-AyojanoM se unheM nikAla dene vAle vyakti hI unheM AgrahapUrvaka nimantraNa dekara apane AyojanoM kI zobhA bar3hAne ke lie bulAte the| pariNAma yaha hotA thA ki una AyojanoM meM cAra cA~da laga jAte the aura bhakti ke sAtha-sAtha mAdhurya kA srota baha nikalatA thaa| MP Page #83 -------------------------------------------------------------------------- ________________ upAya pra AcArya prava zrI Anandana grantha zrI Ananda anthana 14 AcArya pravara zrI AnandaRSi: vyaktitva evaM kRtitva 430 za vairAgya kA aMkura bAlaka nemicandra kA mAnasa yadyapi prArambha se hI urvarA bhUmi ke sadRza thA kintu eka aisI dukhada ghaTanA ghaTI ki usameM vairAgya kA aMkura bhI phUTa gyaa| eka divasa honahAra chAtra nemicandra jyoMhI apanI zAlA se lauTe, dekhA ki ghara meM vyAkulatA pUrNa koharAma macA huA hai / hakke-bakke se hokara jaba unhoMne pari sthiti kI jAnakArI kI to mAlUma huA ki unake pUjya pitA zrI devIcandra jI dukAna se lauTane ke pazcAta se hI udarazUla se pIr3ita haiN| gA~va ke suyogya vaidya unakA ilAja kara rahe haiM, kintu sampUrNa prayatnoM ke bAvajUda bhI marja bar3hatA jA rahA hai / kucha kSaNa avAk rahane ke pazcAt hI duHkhAtireka ke kAraNa vihvala putra nemicandra kaTe per3a kI taraha pitA ke zarIra para gira par3e tathA phUTa-phUTa kara rone lage, para usase kyA hotA ? huA vahI jo honA thA / apanI dharmaparAyaNA patnI, putra, putrI va samasta sambandhiyoM ke dekhatedekhate hI mahApatha ke usa pathika ne isa loka se prayANa kara diyaa| kucha ghaMToM meM hI harSamagna parivAra zokasAgara meM DUbane-utarAne lagA / pitA kA dehAnta putra ke mAnasa-manthana kA kAraNa banA aura bAlaka nemicandra ne usI samaya se saMsAra kI anityatA evaM janma-maraNa-janita klezoM ke viSaya meM vicAra karanA prArambha kara diyaa| pariNAma yaha huA ki sAMsArika sukhoM se virakta hokara unhoMne akSaya sukha kI prApti ke mArga para calane kI ThAna lii| isa prakAra vairAgya se anuprerita hokara nemicandra jI ne apanA samaya jJAnArjana, Izabhakti, saMtadarzana, zAstra zravaNa tathA cintana-manana Adi meM vyatIta karanA prArambha kara diyA tathA vaha bAla yogI apanI bAla- buddhi ke anusAra hI saMsAra meM rahate hue bhI saMsAra se virakta, jala-kamalavat rahane lagA / dharma para unakA vizvAsa eka aura bhI camatkArika ghaTanA se bar3hA, jo isa prakAra hai- eka bAra Apa apanI mAtA ke sAtha paramaviduSI evaM aneka zAstroM kI jJAtA mahAsatI jI zrI rAmaku~vara jI mahArAja evaM unakI suyogya ziSyAoM ke darzanArtha hivar3A (ahamadanagara) ge| vahA~ apanI mausI ke yahA~ Thahare tathA bIsa dina taka mahAsatI jI ke darzana, pravacana evaM vicAra-vimarza kA lAbha lete rahe / tadanantara mahAsatI jI ke mukhAravinda se maMgala pATha sunakara tA~ge se ravAnA hue| mArga meM acAnaka hI bhUmi ke samatala na hone se tAMge kA eka pahiyA gaDDhe kI aura tAMge ke Ter3he hote hI nemicandra sar3aka para A gire| baila ruke nahIM aura tAMge kA se nikala gayA / yaha saba kucha itanI zIghratA se huA ki mAtA hulAsAvAI kevala uThane ke alAvA aura kucha na kara paaiiN| kintu unheM mahAn Azcarya taba huA jaba ki tAMge se utarakara unhoMne putra ko kaleje se lagAkara zarIra para AI huI coTa kA patA lagAne kI koziza kii| para kahIM bhI eka bhI coTa yA ghAva unheM apane putra ke zarIra para nahIM milaa| bAra-bAra deva guru kI kRpA mAnate hue unhoMne donoM hAtha jor3akara mastaka se lagAe aura caina kI sAMsa lete hue gadgada svara se kahA - "yaha deva-guru-dharma kA pratApa hI hai beTA ki tU itane Upara se girA aura tAMge kA pahiyA bhI tere zarIra para gujara gayA kintu kahIM coTa nahIM AI / mahAsatI jI ke dvArA sunAe gae maMgalapATha ne hI tujhe bAla-bAla bacA liyA / " isa ghaTanA ne bhI nemicandra jI ke hRdaya meM jame hue dharma ke bIja ko sthira kara diyA aura unhoMne saMyama lekara AjIvana dharmArAdhana karane kA nizcaya kiyaa| isa saMkalpa ko kAryAnvita karane ke liye sarvaprathama unhoMne sarakArI pAThazAlA ko tyAga diyA / buddhi atyanta kuzAgra hone para bhI pitR-viyoga ke pazcAta ApakA mana usa marAThI zAlA meM nahIM lagA / ataH caturtha kakSA meM hI adhyApakoM ko namaskAra karake Apa skUla se bAhara A gae / ora jhuka gayA pahiyA unake Upara Artasvara se cIkha Page #84 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 5 AcArya samrAT pUjya zrI AnaMdaRSI ma. vAma padakamala padma-kamala (Lotus) daivatarekhA V (Initiation) matsyacinTa A udharekhA pAlakhI trikoNa (Triangle) DamarU 2000 (Fish) Kantilal K. Bhandari Palmist Steranpur Dist Ahmednagar Maharashtra State Phone 440 Insta hayendrashilt AcArya samrAT pUjya zrI. AnaMdaRSI ma. dakSiNa padakamala AcAryasavAra phuTIma AcArya deva zrI Ananda RSi jI ke pAvana-caraNa-yugala kA sAmudrika vizleSaNa A maMdIra (Temple) dhvaja (Flag) parvatacinha (Moumits) 4 trikoNa (Triangle) 2 aMbujA (spear) udhvarekSA (Vertical Line) matsyacinha(Fish) DARRA Page #85 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Page #86 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jyotirdhara AcArya zrI Ananda RSi : jIvana-darzana dRr3ha-saMkalpa nemicandra jI ne skUla chor3a diyA kintu apane saMkalpa ko nahIM chor3A / kevala arthopArjana kI kalA sivAne vAlI zikSA ko unhoMne nirarthaka samajhA / ataH saMsAra-mukta karAne vAle jJAna ko grahaNa karane kA nizcaya kiyaa| ve saMta-mahAtmAoM ke samparka meM rahakara zAstrIya jJAna prApta karane kA prayatna karate, AdhyAtmika pravacana sunate, svayaM svAdhyAya karate, niyama pUrvaka mAlA japate aura apane madhura kaMTha dvArA bhaktirasa-rita saMgIta kA nirjhara pravAhita karate hue apane mana ko dharmAbhimukha bnaate| samaya dhIre-dhIre saraka calA / mAtA hulAsAbAI pati-viyoga ke zoka se bahuta TUTa gaI thIM kintu amIma dhairya ke sAtha unhoMne apane Apako saMbhAlA tathA apane donoM putroM ke sunahare bhaviSya kI kalpanA karane lgii| una dinoM vivAha-sambandha bAlakoM kI alpa baya meM hI sampanna ho jAyA karate the ataH apane dvitIya putra nemicandra ke bAraha varSa samApta hote hI unhoMne bar3e putra uttamacandra jI se kahA-"putra, aba nemicandra kA vivAha kara denA hai| koI saMskArazIlA evaM sundara vadhU talAza karo tAki usase kUla kA gaurava bar3he tathA merA mana bhI santoSa evaM zAMti kA anubhava kara sake / ' . para jinakA vivAha karanA thA ve mahApuNyazAlI nemicandra jI samIpa hI to baiThe the ataH apane agraja ke uttara dene se pUrva hI bola par3e-"mA~ ! merI dhRSTatA ko kSamA kareM, para maiM vivAha kabhI nahIM kruuNgaa| mujhe AjIvana brahmacarya kI ArAdhanA karanA hai|" putra kI bAta sunakara mAtA para mAnoM vajra A giraa| Azcarya se abhibhUta hokara ve praznasUcaka dRSTi se beTe ko dekhatI hI raha gii| kucha kahanA cAhate hue bhI kahane ke liye unake maha se bola nahIM phuutte| yaha dekhakara nemicandra hI punaH bole-"mA~ ! Apa jaisI mAtA ko pAkara maiM dhanya huA huuN| Apane hama bhAI-bahana ko dharmaparAyaNa aura saMskAravAna banAne meM koI kasara nahIM rakhI aura aba bhI mujhe saMsAra meM sukhI dekhane ke liye Apa merA vivAha karanA cAhatI haiM kintu Apa jAnatI nahIM haiM ki isa saMsAra kA koI bhI sukha sthAyI nahIM hai aura isIliye maiM usa sukha ko pAne kA prayatna karanA cAhatA haiM jo akSaya rahatA hai / vivAha ke bandhana meM ba~dhakara to maiM kucha bhI nahIM kara skuuNgaa|" __ apane bAraha varSa ke nanheM-se bAlaka ke aise dRr3hatA pUrvaka kahe gae zabdoM ko sunakara mamatA kI mArI halAsAbAI kA~pa uThIM para AzA kI kSINa-sI rekhA kA sambala lekara hI vaha vihvala kI bhAMti bolIM"tumhArA kahanA ThIka hai beTA ! para tuma abhI choTe ho, khelane-khAne kI umra hai tumhArI, samaya Ane para dhIre-dhIre saba kucha krnaa|" "para samaya kA koI bharosA hai kyA mA~ ! pitAjI kI kyA umra thI ? para samaya unheM le gyaa| unake nidhana ke bAda se hI to mujhe vizvAsa ho gayA hai ki kAla kisI kI paravAha nahIM krtaa| merA bhI kyA ThikAnA hai ki maiM ucita samaya para hI jAU~gA / kAla kisI ke maMsUboM ko pUrA karane kA samaya nahIM detaa| isaliye hameM cAhiye ki jisa kSaNa mana meM zubha saMkalpa baneM, usI kSaNa se unheM kAryAnvita karane kA prayatna kreN| maiM bhI apanA eka kSaNa bhI vyartha jAne denA nahIM caahtaa| kevala kinhIM sacce pratha-pradarzaka saMta kI pratIkSA meM hU~, jinake caraNoM meM rahakara mujhe prakAza mile aura maiM sAdhanA ke patha para bar3ha skeN|" mAM kyA uttara detI ? vaha cintA aura nirAzA ke sAgara meM gote lagAne lgiiN| sAtha hI aise sUtra khojane kA prayatna karane lagIM, jinase pUtra ko samajhAyA jA ske| ghara baiThe gaMgA AI zrI nemicandra jI jina dinoM apanA virakta hRdaya liye suyogya guru pAne kI kAmanA kara rahe the, maubhAgyavaza unhIM dinoM meM RSisampradAya ke vidvadvarya evaM cAritracUDAmaNi saMta zrI ratnaRSi jI mahArAja yatra-tatra vicaraNa karate hue cicor3I gA~va meM pdhaare| .. ApApravara AbhandaH HI zrIAnandasanyAzrIAnandA anya Page #87 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AsAna va abhindana Ananda zrI Anandaprasa Chen abhinaMdana ha 16 AcAryapravara zrI AnandaRSi: vyaktitva evaM kRtitva pUjyapAda ke padArpaNa se ciMcor3I kI dharmaparAyaNa janatA harSavibhora ho gaI / mahAmAnya munirAja ke Agamana kI sUcanA pAkara hulAsAbAI bhI saparivAra unake darzanArthaM gaI / bAlaka nemicandra to gurudeva ke darzana kara avAk raha ge| unake suDaula zarIra, gauravAnvita mastaka, gauravarNa evaM bhavya AkRti ko dekhakara gadgada hote hue caraNoM meM jhuka ge| RSirAja ne bhI atyanta snehabhAva se inakI pITha para hAtha pherakara AzIrvAda diyA aura usake pazcAt sampUrNa parivAra ghara lauTA / kahA jA cukA hai ki hulAsAbAI atyanta dharmazIlA Adarza nArI thIM / unhoMne apane putra nemicandra se kahA - "beTA ! mahAmahima gurudeva ke rUpa meM hamAre liye to ghara baiThe hI gaMgA A gaI hai| isa suavasara se lAbha uThAnA caahie| tuma vaise hI kuzAgrabuddhi ho ataH maiM cAhatI hU~ ki tuma guru mahArAja se sAmAyika, pratikramaNa sIkha lo / " 'aMdhA kyA cAhe, do A~kheM' yaha kahAvata caritArtha ho gii| mAtA kI preraNA pAte hI mAno nemicandra jI ko manamAMgI murAda milii| ve avilamba munizrI ke samIpa pahu~ce aura unase jJAna-dAna dene kI vinamra prArthanA kii| inkAra karane kA savAla hI nahIM thA ataH hArdika prasannatA ke sAtha gurudeva ne ise svIkAra kiyA / nemicandra jI ne pahale sAmAyika sUtra kaMThastha kiyA, tatpazcAt zrAvaka pratikramaNa sIkhanA prArambha kara diyA / kintu vaha pUrA nahIM ho pAyA aura RSivarya zrI ratnamuni jI mahArAja cAturmAsa kAla samIpa A jAne se ahamadanagara ke nikaTavartI 'mirI' nAmaka grAma kI ora padhAra ge| cAturmAsa prArambha hone para apanA pratikramaNa pUrA karane ke liye nemicandra jI mAtA se AjJA lekara 'mirI' A gae tathA adhyayana prArambha kara diyA / cAturmAsa ke kAla meM Apane pratikramaNa ke anantara paccIsa bola evaM sar3asaTha bola ke thor3e Adi yAda kiye, aneka dhArmika stavana sIkhe tathA praznottaroM ke dvArA zAstrIya tathyoM kA jJAna bhI prApta kiyA / dhArmika vAtAvaraNa meM rahane ke kAraNa tathA AdhyAtmika jJAna prApta karane se ApakI vairAgyabhAvanA bhI dina-pratidina adhikAdhika puSTa hotI calI gaI aura Apane eka dina azaraNa bhAvanA para vivecana karate hue gurudeva ke mukhAravinda se pravacana meM eka gAthA bhI sunI asaMkhyaM jIviya mA pamAyae, jarovaNIyassa hu Natthi tANaM / evaM vidyANAhi jaNe patte kiM nu vihiMsA ajayA garhiti / - yaha jIvana asaMskRta hai / umra kA kaccA dhAgA TUTa jAne para punaH nahIM jor3A jA sakatA, ataH pramAda nahIM karanA cAhiye / vRddhAvasthA ko prApta hue prANiyoM ko zaraNa dene vAlA koI nahIM hai, kyoMki mRtyu se jIva ko bacAne meM koI samartha nahIM hai / isaliye pratyeka prANI ko yaha bhalI-bhA~ti samajha lenA cAhiye ki pramAdI, avivekI evaM hiMsaka pravRtti vAle ajitendriya puruSa anta meM Azaya yahI hai ki unheM koI bhI zaraNa nahIM de sakegA aura ve apane kukarmoM ke phalasvarUpa ananta kAla taka saMsAra - paribhramaNa kareMge / kisakI zaraNa leMge ? Jain Education- International isa gAthA ko sunane ke pazcAt to nemicandra jI kA mAnasa Andolita ho uThA aura unhoMne gurudeva se nivedana kara diyA ki ve unheM dIkSita kara ke apane caraNoM meM sthAna deM / uccakoTi ke jJAnI pUjyapAda zrI ratnaRSi jI mahArAja ne nemicandra jI ko samajhAne kA prayatna karate hue sasneha kahA " vatsa ! tuma abhI kevala teraha varSa ke choTe vAlaka ho / saMyama ke kaNTakAkIrNa evaM talavAra kI dhAra ke sadRza kaThina mArga para kaise cala sakate ho ? abhI tuma kevala dhArmika jJAna kI prApti kA hI prayatna karo / " kintu dRr3ha saMkalpa ke dhanI nemicandra saMyama kI kaThinAiyoM se bhayabhIta hone vAle kahA~ the ? vinamra Page #88 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jyotirdhara AcArya zrI AnandaRSi : jIvana darzana 17 TA ci " bhAva se bole-"bhagavan ! maiM teraha varSa kI hI Ayu kA hU~ to kyA huA? sunA hai ki svayaM Apane to mAtra bAraha varSa kI alpAyu meM hI yaha mArga apanA liyA thaa| isa prakAra jaba ki Apa bAraha varSa kI vaya meM hI dIkSita ho cuke the to merI Ayu to eka varSa adhika hI hai| phira maiM sAdhanA-patha para kyoM nahIM cala sakaMgA?" gurudeva phira kyA uttara dete / unheM to mUka hI honA pdd'aa| pariNAma anta meM vahI huA jo eka dRr3hasaMkalpI kA hotA hai ki "kArya vA sAdhayAmi dehaM vA paatyaami|" logoM ke nAnA prakAra se samajhAne para bhI aura mAtA ke rone, vilakhane ke bAvajUda bhI vi0 saM0 1970, mArgazIrSa zuklA 6, ravivAra ko teraha varSa kI umra meM "mirI' gA~va meM hI nemicanda jI kA dIkSA-mahotsava hajAroM logoM kI upasthiti meM atyanta dhUmadhAma se sampanna huA tathA Apane muni zrI AnandaRSi jI ke nAma se sAdhanA-patha para prathama caraNa rkhaa| navonmeSazAlinI pragalbha buddhi __muni zrI AnandaRSi jI yadyapi bAlyakAla se hI honahAra, medhAvI evaM tIvrabuddhi ke dhArI the tathA jJAnArjana kI asIma AkAMkSA rakhate the, kintu dIkSAgrahaNa karane ke pazcAt to Apane apanA dhyAna anya samasta viSayoM se haTAkara kevala sarasvatI kI upAsanA meM hI lagA diyA tathA apanI pragAr3ha bhakti, zraddhA evaM vinaya ke dvArA apane guru svanAmadhanya thA ratnaRSi jI mahArAja ke mana ko jIta liyaa| vairAgyAvasthA taka kI alpavaya meM hI Apane vIrastuti, dazavaikAlika sUtra, uttarAdhyayana sUtra ke bIsa adhyayana, paccIsa bola evaM sar3asaTha bola Adi kA adhyayana kara liyA thA aura dIkSA grahaNa karane ke uparAnta to bahuta thor3e kAla meM hI nandI sUtra, aupapAtika tathA prazna-vyAkaraNa sUtra, nizItha sUtra Adi kaI zAstroM kA jJAna bhI prApta kara liyaa| apane nUtana ziSya ke kriyA-kalApoM kI dRr3hatA evaM grAhyazakti kI tIvratA dekhakara gurudeva ko parama santoSa huA aura unhoMne zrI AnandaRSi jI ko saMskRta bhASA kA adhyayana karAne kA vicAra kiyaa| yaha vicAra usa samaya ke suzrAvakoM ke sammukha rakhA gayA tathA usake anusAra varakher3I se paMDita kRSNAjI nAmaka saMskRta ke atividvAna paMDita ko par3hAne ke liye bulavAyA gyaa| kevala do mAha kI alpAvadhi meM hI hamAre caritanAyaka ne paMDita jI se zabdarUpAvalI, dhAturUpAvalI, samAsacakra evaM raghuvaMza ke do sargoM kA adhyayana kara liyA tathA bar3I gaMbhIratA pUrvaka Age par3hanA jArI rkhaa| unake adhyayana kI sabase bar3I vizeSatA yahI thI ki ve pratyeka viSaya meM uThane vAlI sUkSma-sesUkSma jijJAsA athavA AzaMkA kA pUrNatayA samAdhAna cAhate the| prAyaH ve apanI zaMkA kA samAdhAna karane ke liye atisUkSma, cintana-pradhAna evaM pUrNatayA tarkasaMgata prazna paMDita jI ke sAmane rakhate the, jinakA uttara denA unake liye kaThina ho jAtA thA / Akhira ghabarAkara ve eka dina cale ge| isake pazcAta banArasa se vyaMkaTeza lele zAstrI ko bulavAyA gyaa| zAstrIjI ne zrI AnandaRSi jI ko laghukaumudI tathA kirAtArjunIya kAvya ke dUsare sarga kA sArtha jJAna kraayaa| kintu dasa mAha ke adhyApana kArya ke pazcAt hI ve bhI cala diye tathA munijI ke adhyayana kI samasyA kaThina ho gii| ___adhyApakoM ke thor3e dina par3hAne aura usake pazcAt par3hAne se inkAra kara dene ke kAraNa gurudeva zrI ratnamuni jI mahArAja ko bar3I hairAnI aura cintA huii| unhoMne sthAnIya thAvaka saMgha ke samakSa kahA"maiM to cAhatA thA ki Ananda prAkRta ke sAtha hI saMskRta bhASA para bhI pUrNa adhikAra prApta kara ke vidvAna bana jAya tathA saphalatApUrvaka jana-kalyANa kara sake, kintu aba to yaha saMbhava nahIM dikhAI detaa|" gurudeva kI bAta sunakara saMgha cakita evaM AzaMkita ho uThA aura bhIta svara se logoM ne pUchA"aisA kyoM bhagavan ? kyA munijI ko samajhane meM kaThinAI hotI hai ? ve par3ha nahIM pAte ?" gurudeva pracchannabhAva se bole-"are bhAI ! par3ha to vaha saba kucha letA hai kintu sAtha hI aise-aise gaMbhIra aura sUkSma prazna pUchane lagatA hai ki adhyApaka loga cakarA jAte haiM tathA hairAna hokara cala dete haiN|" Jump 24. AcAryapravabhiAcAryapravaraara zrIAnanda zrIAnanda Page #89 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AyAma zrI Ananda DD p 2000 abhiArya prasa antha zrI Ananda AcArya pravara zrI AnandaRSi : vyaktitva evaM kRtitva yaha sunate hI aneka zrAvaka muktabhAva se ha~sa par3e aura caina kI sAMsa lekara bole - "gurudeva ! Apane to hameM DarA diyA / bhalA yaha bhI koI cintA karane kI bAta hai ? pratibhAzAlI chAtra to apanI pratyeka zaMkA kA samAdhAna cAhegA hI / yahI to usakI vizeSatA aura pratibhA kA cihna hai / " "ApakI bAta satya hai zrAvaka jI, kintu Aja to usakI pratibhA mere liye samasyA bana gaI hai| aba use par3hAyA kaise jAya ?" gurudeva ne apanI kaThinAI upasthita ko / "Apa cintA na kareM bhagavan ! hama muni zrI AnandaRSi jI ke liye aura bhI yogya evaM prakAMDa paMDita lAne kA prayatna kareMge / " 20 18 abhindana antha zrAvaka saMgha ne apane vAyade ke anusAra prakAMDa vidvAna kI khoja Arambha kara dI aura anta meM bahuta soca-vicAra kara vidyA ke kendra kAzI se hI eka mahAvidvAna zAstrI jI ko bulavAyA gyaa| naye zAstrI jI ne bar3e utsAha se apane ziSya ko zikSaNa denA prArambha kiyA aura apanI sampUrNa zakti isa zubha kArya meM lagA dI / kintu kheda kI bAta rahI ki unakA utsAha bhI dhIre-dhIre samApta ho gayA aura chAtra kI tejasvitA ke kAraNa unakI buddhi ne bhI TakA-sA jabAva de diyaa| pariNAma yahI huA ki anya paMDitoM kI taraha ve bhI adhyApanakArya meM apanI asamarthatA prakaTa karate hue palAyana kara ge| yaha dekhakara mahAmahima zrI ratnaRSijI mahArAja atyanta khinna ho gae aura mana kI usI dazA meM Apane nizcaya kiyA ki hameM aise kisI kSetra meM vicaraNa karanA cAhiye jahA~ suyogya vidvAnoM kA abhAva na ho tathA AnandaRSi kA adhyayana nirvighna cala sake / isa vicAra ko kAryAnvita karane ke liye Apane pUnA kI ora vihAra kara diyaa| manokAmanA pUrNa huI pUnA bhAratavarSa kA eka suprasiddha nagara hai / saMskRta kI zikSA ke liye yaha sarvazreSTha kendrasthAna mAnA jAtA rahA hai| una dinoM bhI vahA~ aneka uttamottama saMskRta pAThazAlAeM thIM jo saikar3oM zikSApremiyoM kI AkAMkSA ko pUrNa karatI thIM / isIliye RSivarya zrI ratnaRSijI mahArAja apanI saMtamaMDalI sahita nirvI, rAhu Adi aneka sundara kSetroM ko apane caraNoM se pAvana karate hue pUnA meM pdhaare| vahA~ ke jainadharmAvalambI vyaktiyoM ko jaba Apake Agamana kI sUcanA milI to harSa se phUle na samAe tathA anirvacanIya Ananda se ota-prota hokara unhoMne gurudeva kA svAgata kiyA / apane honahAra evaM tejasvI ziSya AnandaRSi jI kA bhaviSya samujjvala banAne kI AkAMkSA liye huye apanI vRddhAvasthA evaM svAsthya kA vicAra chor3akara jagatavandya gurudeva zrI ratnaRSijI mahArAja pUnA padhAre evaM vahA~ kI janatA ko apane prabhAvazAlI pravacanoM se lAbhAnvita karanA prArambha kiyA / kintu zIghra hI unheM apane pUnA Ane ke uddezya kA dhyAna AyA aura Apa eka dina vahA~ ke pramukha zrAvakoM ko lekara prasiddha saMskRta pAThazAlA meM padhAre / vahA~ ke pramukha kAryakartA evaM vidvAna zrI gaNeza zAstrI goDabole the / unheM mahArAja zrI ne apanA uddezya batAte hue kahA - 'hameM apane choTe muni AnandaRSi ko saMskRta bhASA kA adhyayana karavAnA hai / kyA Apa unake liye kisI yogya vidvAna kI vyavasthA kara sakate haiM, jo karIba do ghaNTe kA samaya de sake ? pUrNa vetana kI vyavasthA karavA dI jaaygii|" phraM "yaha ThIka hai mahArAja ! hamArA kArya hI zikSaNa denA hai aura samaya bhI diyA jA sakatA hai / kintu vAstavikatA yaha hai ki hama kisI bhI jainadharma ke anuyAyI ko nahIM par3hAte, kyoMki jaina nAstika hote haiM ataH unheM jJAna-dAna denA hamArI dRSTi se nitAnta pApa hai / isa bAre meM hama apane siddhAnta ke pakke haiM aura isIliye hamArI vivazatA hai / " Page #90 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jyotirdhara AcArya zrI AnandaRSi : jIvana darzana 16 RRC Stest yA jJAna ke ThekedAra paMDitajI kI bAta sunakara pUjyapAda gurudeva evaM anya sabhI zrAvaka stabdha evaM cakita raha gye| kaTTara sAmpradAyikatA ke viSa se pIr3ita zAstrIjI gurudeva ko atyanta karuNA ke pAtra mahasUma hue aura unakI ajJAna dazA ke liye Antarika rUpa se dukhI hote hue bole "paMDita jI Apa vidvAna evaM jJAnI haiN| bhale hI hamAre muni ko Apa par3hAye athavA na par3hAyeM, mujhe isakA raMcamAtra bhI dukha nhiiN| aphasosa kevala isa bAta kA hai ki Apa jaise vidvAna evaM gambhIra puruSa bhI aisI galata dhAraNAyeM mana meM pAlate haiN| Apa jAnate hoMge ki nAstika ve kahalAte haiM jo AtmA, paramAtmA, puNya, pApa, bandhana, mukti aura paraloka meM vizvAsa nahIM rkhte| para yadi Apa jainadarzana ko uThAkara dekheM to sahaja hI jAna sakate haiM ki jainadharma ina sabhI ko mAnatA hai| yahI prayatna karatA hai ki pratyeka vyakti apanI AtmA ko pApa-bandhanoM se mukta kara ke paramAtmapada kI prApti kare / isaprakAra jainadharma pUrNatayA Astika hai, nAstika kadApi nhiiN|" "isake alAvA Apa kisI bhI dharma ke anuyAyI kyoM na ho koI harja nahIM, kintu anya dharma ke prati IrSyA aura dveSa rakhanA atyanta ahitakara tathA AtmA ko avanati kI ora le jAne vAlA hai| isIliye jaina zAstroM meM hI nahIM, apitu samasta hindU zAstroM meM dveSa bhAvanA ko nindanIya va tyAjya batAyA gayA hai| bhagavad gItA to ApakA hI mAnya grantha hai| usameM bhI yogezvara zrIkRSNa ne kahA hai adveSTA sarvabhUtAnAM, maitraH karuNa eva ca / nirmamo nirahaMkAraH, samaduHkha-sukhaH kSamI / / santuSTaH satataM yogI, yatAtmA dRDhanizcayaH / mayyapitamanobuddhiryo-madbhaktaH sa me priyaH / / -a0 12/13-14 arthAt he arjuna ! jo puruSa sarvabhUtoM ke prati dveSabhAva evaM svArtha nahIM rakhatA, sabakA snehI, dayAlu, mamatA evaM ahaMkAra se rahita hotA hai, sukha evaM duHkha meM samabhAva rakhane vAlA, kSamAzIla, saMtoSI, jitendriya evaM mujhameM dRr3ha nizcaya rakhane vAlA hai aura jo mujhameM arpita mana-buddhi vAlA hai, vahI merA bhakta mujhe priya lagatA hai| "to paMDita jI ! jaba kRSNa bhI dvaSAgni se rahita vyakti ko priya mAnate haiM taba Apa jaise jJAnavAna aura vidvAna ko to isa AtmavinAzaka agni se dUra hI rahanA caahie| Apa jaise paMDita bhI agara isake prabhAva se achUte nahIM rahe to phira Apase zikSA prApta karane vAle tathA anya sAdhAraNa vyakti kisa prakAra apane Apako bacA paaeNge|" / isa prakAra gurudeva ne zAstrI jI ko samajhAyA kintu paMDita jI apanI AtmA ko nirmala nahIM banA sake / phira upAya hI kyA thA? guru mahArAja unake liye bhI kalyANa-kAmanA karate hue apane nivAsasthAna para padhAra gye| vahA~ ke svAbhimAnI zrAvakoM ne usI samaya zrI Ananda RSi jI mahArAja ke zikSaNa hetu prasiddha samAcArapatra 'kesarI' meM suyogya vidvAna ke liye vijJApana bhijavA diyaa| pariNAmasvarUpa aneka Avedanapatra Ae aura unameM se vArANasI vizvavidyAlaya ke eka paMDita zrI rAjadhArI jI tripAThI ko bulavA liyA gyaa| yadyapi isa bIca aura bhI eka do adhyApaka Akara jA cuke the kintu tripAThI jI ke rUpa meM yogya zikSaka lambe kAla ke pazcAt mila ge| tripAThI jI zAstroM ke marmajJa evaM anubhavI vidvAna the tathA adhyApana ke bIca meM uThatI huI pratyeka zaMkA ke nivAraNa karane kI kSamatA rakhate the| idhara unake chAtra munithI atyadhika jJAnapipAsU, medhAvI evaM parizramI the ataH adhyayana evaM adhyApana, donoM hI kArya avirAma gati se cala pdd'e| kisI ko bhI kaThinAI mahasUsa nahIM huii| ARY Page #91 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AcArmapravabhiAcAryapravabhinaya zrAAnandagrantha zrAAnandA anya51 20 AcAryapravara zrI AnandaRSi : vyaktitva evaM kRtitva hamAre caritanAyaka ne jainAgamoM kA kAphI jJAna to pUrva meM ho kara liyA thA ataH tripAThI jI se "alaguttarapade' sUtra kA adhyayana prArambha kiyA tathA dhIre-dhIre vyAkaraNa zAstra meM siddhAnta kaumudI, jainendra vyAkaraNa, zAkaTAyana vyAkaraNa tathA prAkRta vyAkaraNa par3A / sAhitya meM-sAhityadarpaNa, kAvyAnuzAsana, naipadhIyacarita Adi kA jJAna kiyaa| smRtiyoM meM-aThAraha smRtiyA~ evaM nyAyazAstra meM-nyAyasiddhAntamuktAvalI kA bodha prApta kiyaa| sAtha hI chaMda zAstroM meM-piMgalazAstra kA parizIlana kara liyaa| ina sabake atirikta Apane prAkRta, saMskRta, marAThI, gujarAtI, rAjasthAnI, hindI, urdU, phArasI evaM aMgrejI, isa prakAra nau bhASAoM para bhI apanA adhikAra kiyaa| kahane kA Azaya yahI hai ki apanI vilakSaNa buddhi evaM aTUTa lagana se Apane jaina evaM jainetara siddhAntoM kA gambhIra jJAna karate hue prazaMsanIya vidvattA prApta kI tathA vyakti ko jahA~ eka-do bhASAoM para adhikAra karanA bhI kaThina hotA hai, vahA~ Apane nau bhASAoM para apanA Adhipatya jamA liyA / yadyapi aba ApakI umra 74 varSa ke karIba ho cukI hai tathA zArIrika durbalatA ke kAraNa ApakI AvAja utanI teja nahIM rahI, kintu Aja bhI Apake pravacanoM ko sunakara sahaja hI andAja lagAyA jA sakatA hai ki yuvAvasthA meM ApakI vANI kitanI bulanda rahI hogii| mujhe kaI bAra Apake marmasparzI evaM ojapUrNa pravacanoM ko sunane kA avasara milA hai aura usa samaya ApakI vANI kI tejasvitA tathA pratyeka bhASA ke padoM ko atyanta madhura evaM manomugdhakArI DhaMga se gAne kI kSamatA dekhakara daMga raha jAnA par3A hai| sabase vilakSaNa bAta to yaha hai ki aneka bhASAoM kA jJAna hone ke kAraNa Apa jisa bhASA meM bhI bolanA prArambha karate haiM, isa prakAra zuddha evaM dhArApravAha bolate cale jAte haiM, mAno vaha ApakI apanI hI mAtRbhASA hai| yaha saba pratApa prAtaHsmaraNIya gurudeva pUjyapAda zrI ratnaRSi jI mahArAja kA thA, jinhoMne apane duHkha-sukha evaM vRddhAvasthA kI raMcamAtra bhI paravAha na kara apane tejasvI ziSya zrI AnandaRSi jI mahArAja ko yogyatama banAne kA prayAsa kiyA aura tabataka prayatna karanA nahIM chor3A jabataka unakI manokAmanA pUrNa nahIM ho gii| usake pazcAt 'allIpura' nAmaka gA~va meM vi0 saM0 1984, jyeSTha kRSNA saptamI ke dina apane choTe ziSya muni zrI uttamacandra jI ko caritanAyaka evaM priya ziSya zrI AnandaRSi jI mahArAja ke hAthoM meM sauMpakara zrI ratnaRSi jI mahArAja paralokavAsI hue| caritanAyaka ko apane gurudeva ke viyoga kA jo marmAntaka duHkha haA, usakI abhivyakti lekhanI nahIM kara sktii| usa samaya jaba ki guru kI chatrachAyA unake mastaka para se haTa gaI thI, AcArya zrI jI kI umra kevala sattAIsa varSa kI thI tathA dIkSA grahaNa kiye hue caudaha varSa hI vyatIta hue the| una caudaha varSoM meM bhI unake gurudeva paramapratApI zrI ratnamuni jI mahArAja ne rAta ko rAta aura dina ko dina na samajhate hue apanA sampUrNa prayatna aura sampUrNa zakti ekAgra karake apane priya ziSya kI zikSA-dIkSA meM lagAI / ahanizi unakA dhyeya apane ziSya ko unnati ke sarvocca sopAna para pahuMcAne kA banA rahA aura ve apane prayatna meM saphala bhI hue| mAno pUrva meM hI unheM apane mRtyukAla kA AbhAsa ho gayA ho, isa prakAra nirantara tIvra tathA avirAma gati se unhoMne ziSya kI pragati karavAte hue mAtra sattAIsa varSa kI umra meM hI mahAn vidvAna evaM gambhIra vicAraka banA diyaa| aise guru ke vichoha kA duHkha hotA bhI kyoM nahIM, jinakI snehamayI chatra-chAyA meM samasta anya prapaMcoM se dUra rahakara ve kevala mAM sarasvatI kI ArAdhanA karate rahe tathA Atmika guNoM ko nikhArate rahe / kintu kAla para kisakA vaza calA hai ? vaha to lAkha prayatna karane para bhI tathA pada-pada para prahariyoM kI niyukti kara lene para bhI apane nirdhArita samaya para jIva ko le jAtA hai| kahA bhI hai N Page #92 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jyotirdhara AcAryazrI AnandaRSi : jIvana darzana 21 rakSaNa hetu sadA ho senA, sajI huI cturNgii| kAla balI le jAegA, dekheMge sAthI sNgii| yahI vicAra kara caritanAyaka ne apane hRdaya ko samhAlA tathA mAnasa meM uTha rahe guru-viyogajanya duHkha ke tIvra tUphAna ko zamana karane kA prayatna kiyaa| gurudeva ke abhAva meM apane Apako kartavya-bhAra se bojhila mAnakara unhoMne apane choTe gurubhAI muni zrI uttamaRSi jI ko sAntvanA pradAna kI tathA unake vyAkUla evaM udvigna mana ko samajhA-bujhAkara zAMta kiyaa| gurudeva ke nidhana ke pazcAt hI unakA samAja se tathA suzrAvakoM se samparka bar3hA tathA pravacana Adi kA sampUrNa bhAra una para aagyaa| kintu caudaha varSa ke dIkSita jIvana meM Apane aisI bahumukhI pratibhA hAsila kara lI thI ki kisI bhI dizA meM Apako asaphalatA kA sAmanA nahIM karanA par3A, saphalatA sadA hI Apake caraNa cUmatI rhii| isakA pramANa yahI hai ki eka dina sAmAnya muni kahalAne vAle zrI AnandaRSi jI mahArAja Aja zramaNa saMgha ke sarvocca pada para AsIna haiM, arthAt AcArya pada ko suzobhita kara Apa apane nAma ke anurUpa hI Ananda kI sAkAra pratimUrti haiM tathA sahaja saralatA, mRdutA evaM samayasUcakatA Adi anekAneka guNoM ke Agara haiN| sabase bar3I vizeSatA ApakI yahI hai ki jisa prakAra ghAsa ke eka pUle se sAgara garama nahIM hotA usI prakAra paristhitiyoM kI viSamatAe~ Apako kabhI bhI vikSabdha nahIM kara paatiiN| aisA lagatA hai mAno santoSa aura dhairya kA asIma sAgara hI Apake mAnasa meM laharAyA karatA hai / samajha meM nahIM A pAtA hai ki Apake kisa-kisa rUpa para prakAza DAlA jAya, sabhI to eka dUsare ko mAta karane vAle haiN| tapopUta jIvana pratyeka sAdhaka ko apane sAdhya kI prAptihetu aneka upayukta sAdhana juTAne par3ate haiN| mukhya rUpa se ve sAdhana jJAna, darzana, cAritra evaM tapa haiN| yahA~ para maiM bhI hamAre caritanAyaka AcArya zrI AnandaRSi jI mahArAja ke tapomaya jIvana para prakAza DAlane jA rahI haiN| Apane jJAna, darzana evaM cAritra ke sAtha-sAtha tapa kI bhI pUrNatayA ArAdhanA kI hai| kevala teraha varSa kI alpavaya meM saMyama grahaNa karake bhI Apane bhalI-bhAMti samajha liyA thA ki tapa-dharma kI sAdhanA yadyapi duSkara hai kintu AtmA ko muktAvasthA kI ora le jAnevAlI hai, isIliye dIkSita hone ke alpakAla ke pazcAt hI Apane aSTamI evaM pakkhI ke dina kabhI AyaMbila aura kabhI upavAsa karanA prArambha kara diyA thA / varSoM taka yahI krama calatA rhaa| kintu jaba Apake gurudeva pUjya zrI ratnaRSi jI mahArAja kA svargavAsa huA, Apake mAnasa meM aura bhI virakti A gaI tathA Apane unake nidhana ke pazcAt hI pA~coM tithiyoM meM AyaMbila karane kA nizcaya kiyaa| kucha varSoM ke pazcAt jaba isase bhI santoSa anubhava na huA to Apane eka mamaya AhAra lenA prArambha kiyaa| sAyaMkAlIna bhojana karanA chor3a diyA aura unodaro tapa ko parAkASThA taka phuNcaayaa| isa prakAra kevala vANI se hI nahIM, apitu kriyAtmaka rUpa se saMsAra ke samakSa Adarza upasthita karate hue batAyA ki mitAhAra mAnasika evaM zArIrika samAdhi kA sAdhaka hai aura isIliye AgamoM meM sAdhaka ko 'miyAsaNe' kahA gayA hai| AcArya zrI jI kI tapa ke prati bar3I aTUTa AsthA hai| yahI kAraNa hai ki Aja apanI isa vRddhAvasthA taka bhI Apa eka samaya hI AhAra karate cale jA rahe haiN| sAtha hI aSTamI evaM pakkhI ko AyaMbila athavA upavAsa karanA to chor3ate nahIM haiM para pratyeka cAturmAsa ke prArambha meM eka mahIne taka lagAtAra ekAsana bhI karate haiN| bhale hI svAsthya samIcIna rahe yA nahIM, ApakI tapasAdhanA meM vyatikrama nahIM hone paataa| AAAAAWARAVAwinarikaawaranaanaaras. MALAMA ILAANARAAJAAAAAAL SVIT EYENIyA dhAAzva ani zrAAnanda avadhAAnandA anya aara thA. .rr narivarxrver.. Page #93 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AcAryapravara Abhagandana 22 AcAryapravara zrI Ananda RSi : vyaktitva evaM kRtitva yA isa prakAra Apake tapopUta jIvana se spaSTa parilakSita hotA hai ki Apane tapa ke marma aura mahattva ko pUrNatayA samajha liyA hai tathA apane mana, jihvA evaM indriyoM para niyantraNa karake apane Apako saccA sAdhaka banAyA hai| tapArAdhana karanA sahaja nahIM hai, aneka janmoM ke saMcita puNyavAlA jitendriya puruSa hI Antarika aura bAhya, donoM prakAra ke tapoM kA ArAdhana kara sakatA hai aura usakI saccI tapasAdhanA hI use muktAvasthA kI ora agrasara kara sakatI hai| sAhitya-sAdhanA mahAmanA AcArya zrI jI ne jIvana ko jJAnamaya Aloka pradAna karane vAle sAhitya ke mahattva ko bhalI-bhA~ti samajha liyA thA aura isIliye unhoMne apane jIvana meM sAhitya ke bhaMDAra ko bharane kA sarvadA athaka prayatna kiyA / / maiM pahale hI batA cukI haiM ki ApakA aneka bhASAoM para pUrNa adhikAra hai| marAThI bhApA bhI una bhASAoM meM se eka hai| Apane aneka uttama granthoM kA marAThI meM anuvAda kiyA hai jo bhAva, bhASA evaM zailI kI dRSTi se atyanta prazaMsanIya evaM saphala sAbita huA hai| ApakI anuvAdita pustakoM kI tAlikA isa prakAra hai (1) AtmonnaticA sarala upAya / (2) anyadharmApekSA jainadharmAtIla vizeSatA / (3) vairAgyazataka / (4) jainadarzana ANi jainadharma / (5) jainadharmA viSayI ajaina vidvAnAMce abhiprAya (do bhaag)| (6) upadeza ratnakoza / (7) jainadharmAce ahiMsAtattva / (8) ahiMsA Adi / uparokta anuvAdita pustakoM ke alAvA bhI aneka pustakoM kA Apane vidvAnoM se marAThI meM anuvAda karAyA hai, jinakA parizodhana evaM saMzodhana Apane svayaM kiyA hai| aneka upayogI pustakoM kA anuvAda karAne ke sAtha-sAtha hindI bhASA meM pustakoM kI racanAe~ karAne kI bhI ApakI sadA ruci rahI hai| isake pariNAmasvarUpa jo pustakeM likhI gaI haiM, unakA krama isa prakAra diyA jA rahA hai (1) pUjyapAda zrI tilokaRSi jI mahArAja kA jIvanacaritra / (2) paMDitaratna pUjyapAda zrI ratnaRSi jI mahArAja kA jIvanacaritra / (3) zraddheya zrI devajIRSi jI mahArAja kA jIvanacaritra / (4) jJAna-kuMjara diipikaa| (5) RSisampradAya kA itihAsa / (6) AdhyAtma dshhraa| (7) samAja sthiti kA digdarzana / (8) satIziromaNi zrI rAmaka~vara jI mahArAja kA jIvanacaritra / (8) vidhavA vivAha Adi mukha cpettikaa| (10) samrATa candragupta rAjA ke solaha svapna / (11) citrAlaMkAra kAvya : eka vivecana / isa prakAra hamAre mahAmAnya caritanAyaka ne aneka pustakoM kA samayAbhAva hone para apanI hAdiva HINDI HORI DAAI Page #94 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jyotirdhara AcArya zrI AnandaRSi : jIvana-darzana 23 preraNA se anya vidvAnoM ke dvArA sAhitya kA nirmANa karAke satpathapradarzaka jJAna-koSa kI jo abhivRddhi kI hai, vaha sarAhanIya hai| vizeSakara aneka mahAn AtmAoM ke jIvana-caritra kA nirmANa karavAkara Apane mAnavamAtra ko sahI mArga-dizA batAne kA prayAsa kiyA hai| hamAre Agama kahate haiM jahA sui sasuttA paDiyAvina viNassai / tahA jIvo sasutto saMsAre na pariyaTTai // arthAt-jisa prakAra dhAge vAlI suI sahasA khotI nahIM aura agara kho jAtI hai to punaH usake milane kI sambhAvanA rahatI hai, usI prakAra jisa AtmA meM jJAna hotA hai, vaha bhaTaka nahIM pAtI aura kabhI bhaTaka jAtI hai to usake punaH saMbhalane kI AzA rahatI hai| jJAna ke isa mahattva ko dhyAna meM rakhakara hI AcArya zrI AnandaRSi jI mahArAja ne jJAna ke akSaya bhaMDAra ko bharane kA sadA prayatna kiyA hai tathA aba bhI karate cale jA rahe haiN| saMsthAe~ : sAhitya-sAdhanA kA kriyAtmaka pahalU pAThaka jAnate hoMge ki kisI bhI durlabha vastu ke bhaMDAra taka koI bhI vyakti ekadama nahIM pahu~ca sktaa| kevala bhautika sukha pradAna karane vAle hIre, motI tathA anya bahumUlya ratnoM ke piTAre athavA tijoriyoM taka pahu~cane ke liye bhI vyakti ko yogyatA hAsila karanI par3atI hai aura bhavana ke gupta sthAnoM taka jAne vAle mArgoM kI jAnakArI tathA aneka tAloM kI kuMjiyoM kA prayoga karanA sIkhanA par3atA hai| to phira sadA ke liye akSaya sukha pradAna karane vAle jJAna-koSa taka bhI manuSya pUrvApekSita yogyatA aura jJAna ke abhAva meM kaise pahu~ca sakatA hai ? usa koSa yA bhaMDAra taka pahu~cane ke liye bhI to use kramazaH choTI aura bar3I zAlAoM meM jAkara apanI yogyatA bar3hAnI par3atI hai tathA usa koSa meM rahe hue AtmA ko saMsAra-mukta karane vAle anupama sUtroM ko samajhane kA prArambhika jJAna prApta karanA hotA hai|| yaha bAta hamAre AcArya zrI jI kI najaroM se ojhala nahIM rahI aura isIliye Apane aneka sthAnoM para dhArmika saMsthAoM evaM zAlAoM kA nirmANa karavAyA hai tAki mumukSa athavA jijJAsU vyakti kramazaH vibhinna zreNiyA~ pAra karate hue samyak jJAna ke amRtamaya koSa ko prApta kara sakeM tathA usase samucita lAbha hAsila kara skeN| aisI mukhya saMsthAoM va zAlAoM meM se kucha kA paricaya denA Avazyaka hai| ataH vaha saMkSipta rUpa se diyA jA rahA hai (1) zrI ratna jaina pustakAlaya, pAtharDI-svanAmadhanya gurudeva zrI ratnaRSi jI mahArAja ke allIpUra (mahArASTra) meM svargavAsI hone ke pazcAt hI unakI pUNyasmati meM caritanAyaka zrI AnandaRSi jI mahArAja kI preraNA se ukta pustakAlaya kI sthApanA kI gii| jisameM hindI, aMgrejI, gujarAtI, phArasI, urda, saMskRta, prAkRta evaM marAThI Adi vibhinna bhASAoM kI lagabhaga bAraha hajAra uttamottama pustakeM haiM tathA do hajAra ke karIba hastalikhita amulya grantha bhI haiN| isake pravandhakoM ne dhArmika zikSA prApta karane ke icchuka zikSArthiyoM ke liye bhI upayukta sAhitya ke prakAzana kI samucita vyavasthA kI hai| isa prakAra 'zrI ratna jaina pustakAlaya' lagabhaga saiMtAlIsa varSoM se samAja kI sevA karatA calA A rahA hai aura isakA sampUrNa zreya hamAre pradhAnAcArya zrI AnandaRSi jI mahArAja ko hai| (2) jainadharma pracAraka saMsthA, nAgapura-yaha saMsthA bhI gurudeva zrI ratnaRSi jI mahArAja kI smRti meM zraddheya AcArya zrI jI mahArAja kI preraNA evaM prayatna se sthApita kI gaI hai| isa saMsthA kA uddezya rahA hai-jainetara samAja meM dharma kA pracAra va prasAra ho tathA samAja ke vyaktiyoM kA AtmotthAna ho sake aisI dhArmika pustakoM ko prakAzita karanA tathA alpamUlya meM unheM vitarita karanA, jisase adhika-seadhika vyakti unase lAbha uThA skeN| jainadharma ke virodhiyoM ke bhrama kA nivAraNa karanA bhI isakA eka mukhya uddezya rahA hai, jisake liye paryApta sAmagrI prakAzita kara yaha saphalatA prApta kara sakI hai| RAA ANNAcAryapranarabhimAna Page #95 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ````````rm` mdqr `Tfh animalAAN `@ `mr m r brhm mr@ mzm` `mlhh ```````````````````m AcAryapravabhiAcAryapravara AbhAra zrIAnanda anyazrIAnandagAntha wwimmind 24 AcAryapravara zrI AnandaRSi : vyaktitva evaM kRtitva . isa saMsthA kI saphalatA kA zreya bhI zraddheya AcArya zrI AnandaRSi jI mahArAja ko hai, jinake nAgapura cAturmAsa ke avasara para diye gae prabhAvazAlI pravacanoM ke dvArA saMsthA kA nirmANa huA aura aba taka bhI vaha saphalatApUrvaka apanA kArya kara rahI hai| (3) zrI tiloka jaina vidyAlaya, pAtharDI-yaha vidyAlaya yadyapi kavikula-bhUSaNa pUjyapAda zrI tilokaRSi jI mahArAja kI puNyasmRti meM paMDitaratna zrI ratnaRSi jI mahArAja kI preraNA se cAlU kiyA gayA thA kintu unake divaMgata ho jAne ke pazcAt bhI Ajataka hamAre caritanAyaka AcArya zrI jI ke nirIkSaNa evaM pUrNa sahayoga se kArya kara rahA hai| __jaisA ki isakA uddezya rahA hai, isa vidyAlaya ne aba taka mahArASTra prAnta ke hajAroM nirdhana, nAtha evaM asamartha vidyArthiyoM ko hAIskUla kI zikSA tathA sAtha hI dhArmika evaM vyAvahArika zikSaNa bhI diyA hai / isameM rahe hue anekoM chAtra Aja saphala DaoNkTara tathA vakIla Adi banakara ucca saMskArita jIvana-yApana kara rahe haiN| (4) amola jaina siddhAntazAlA, pAtharDI-jisa samaya vi0 saM. 1963 meM dhuliyA meM zAstroddhAraka evaM zAstravizArada pUjya zrI amolakaRSi jI mahArAja kA dehAvasAna huA, usake bAda hI bhusAvala meM RSisampradAya ko punaH saMgaThita karane ke liye tapasvI mahAmuni zraddheya zrI devajIRSi jI mahArAja ko RSisampradAya ke AcAryapada para tathA vidvadvarya zrI AnandaRSi jI mahArAja ko yuvAcArya ke pada para pratiSThita kiyA gyaa| usI punIta avasara para pUjya zrI amolakaRSi jI mahArAja ke smaraNArtha 'zrI amola jaina siddhAntazAlA' kI sthApanA kI gii| paramapUjya zrI AnandaRSi jI mahArAja ne prArambha se hI apanI sampUrNa zakti isa zAlA ka . unnati aura vikAsa meM lgaaii| usI ke phalasvarUpa anekAneka sAdhU-sAdhtrI evaM zrAvaka-zrAvikAoM ne isake mAdhyama se jJAnArjana kiyA hai| sAdhUvarga ke saiddhAntika zikSaNa kI ora AcArya zrI jI kA prArambha se hI dhyAna thA aura isa vicAra ko Apane isa mahAna zAlA ke dvArA kriyAnvita kiyA / / (5) zrI tiloka ratna sthA0 jaina dhAmika parIkSA borDa, pAthoM-yaha mahAna saMsthA kavikulabhUSaNa zrI tiloka RSi jI mahArAja evaM paMDita muni zrI ratnaRSi jI mahArAja ina donoM hI mahAna AtmAoM kI pAvana smRti meM hamAre caritanAyaka kI sadpreraNA se udita huI thii| isa saMsthA ne samAja kI avismaraNIya sevA kI hai tathA vartamAna meM bhI karatI calI jA rahI hai| isake mahAn uddezyoM ko cAra bhAgoM meM vibhAjita kiyA jA sakatA hai (ka) prakAzana--isake antargata bhagavAna mahAvIra ke siddhAntoM kA pracAra evaM prasAra karanA tathA vibhinna dhArmika saMsthAoM meM ekarUpatA lAne ke lie eka hI pAThyakrama nizcita karake parIkSAoM ke liye upayogI sAhitya kA prakAzana karanA AtA hai| isa borDa se aba taka pravezikA, prathamA, vizArada aura prabhAkara parIkSAoM ke liye anekoM pustakeM kaI saMskaraNoM meM prakAzita ho cukI haiN| jo hindI tathA gujarAtI donoM hI bhASAoM meM haiN| (kha) sampAdana-borDa ke dvArA samyaka darzana, jJAna evaM caritra kI upAsanA ke liye 'sUdharmA' nAmaka mAsika patrikA kA prakAzana bhI hotA hai| patrikA meM pratyeka dharmAvalambI vidvAna kI racanAoM ko sthAna diyA jAtA hai tathA dhArmika parIkSAoM kI gatividhiyoM kA ullekha bhI hotA hai| (ga) parIkSA-borDa kA parIkSA kArya isa saMsthA kI sabase mahattvapUrNa pravRtti sAbita huI hai| ise sampanna karane ke liye eka vizAla phaMDa sthApita kiyA gayA hai, jisakI Aya se parIkSA sambandhI samasta vyaya kiyA jAtA hai| saMtoM evaM mahAsatiyoM kI parIkSAe~ to pUrNatayA niHzulka lI hI jAtI haiM, gRhastha parIkSArthiyoM se bhI kevala itanA hI zulka liyA jAtA hai jo unhIM ke liye posTeja evaM rajisTrI meM Page #96 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jyotirdhara AcArya zrI AnandaRSi : jIvana-darzana 25 Avazyaka hotA hai / yaha bhI sirpha upAdhi parIkSAoM ke liye hI hai, anyathA zeSa parIkSAoM meM hajAroM vidyArthiyoM ke sammilita hone para bhI unase kisI bhI prakAra kA parIkSA-zulka nahIM liyA jaataa| praznapatra uttamottama vidvAnoM ke dvArA banavAe jAte haiM tathA samaya-samaya para parIkSAoM ke pAThyakrama meM parivartana karake navIna granthoM ko unameM sthAna diyA jAtA hai / (gha) pAritoSika-isa vibhAga ke antargata divaMgata munivara zraddheya zrI uttamaRSi jI mahArAja kI pavitra smRti meM "uttamajJAna-pAritoSika phaNDa" kI sthApanA kI gaI hai| jisake dvArA prathama zreNI meM acche aMkoM se uttIrNa hone vAle parIkSArthiyoM ko rajata padaka pradAna kiye jAte haiM tathA jo parIkSArthI padaka ke yogya aMka prApta nahIM karate, unameM se bhI jo yogya hote haiM, unheM uttama pustake pAritoSika ke rUpa meM dI jAtI haiN| AcArya zrI AnandaRSi jI mahArAja ke athaka prayatnoM se saMcAlita yaha saMsthA aisA abhUtapUrva kArya kara rahI hai jo itihAsa meM svarNAkSaroM se ullekha karane yogya hai| (6) zrI prAkRta bhASA pracAra samiti-isa samiti kI sthApanA ke mUla meM logoM kI prAkRta bhASA ke prati rahI haI upekSA aura anAdara hI hai| yadyapi isa bhASA ne hI ahiMsA evaM satya ke amara upAsaka maMgalamaya bhagavAna mahAvIra ke lokopakArI upadezoM ko hama taka pahu~cAyA hai tathA una amulya vicAroM kI sajaga praharI ke samAna rakSA karatI rahI hai, kintu sAmpradAyika viSa se ota-prota aneka vyakti ise azikSita evaM grAmINa logoM kI bhASA kahakara apamAnita karate haiN| yahI kAraNa hai ki hamAre zramaNasaMgha ke prathama AcArya svargIya pUjyapAda zrI AtmArAma jI mahArAja ke hRdaya meM isa bhASA ke pracAra va prasAra kI balavatI bhAvanA jAgRta huI thii| phalasvarUpa Apane 'prAkRta-bAlabodha' evaM 'prAkRta bAla manoramA' nAmaka do pustakoM kI racanA kI, tAki chAtra unakI sahAyatA se isa bhASA kA prArambhika jJAna karate hue uttarottara isakI taha meM pahuMca skeN| Adya AcAryasamrATa isa bhASA ke punarutthAna ke liye bahuta kucha karanA cAhate the kintu zArIrika asvasthatA ke kAraNa Apake saMkalpa kriyAtmaka rUpa nahIM le pAe tathA unakA kArya adhUrA raha gyaa| kintu parama saubhAgya kI bAta hai ki jisa kArya ko bhUtapUrva AcArya adhUrA chor3a gae, use pUrNa karane kA bIr3A unake prathama padadhara AcAryasamrATa zrI AnandaRSi jI mahArAja ne uThA liyA tathA vikrama saMvat 2021 ke apane jayapura cAturmAsa meM Apane isa samiti kI punIta sthApanA kara dii| yaha samiti skUloM, vidyAlayoM tathA dhArmika zAlAoM ke zikSArthiyoM ke liye prAkRtabhASA sambandhI pAThyakrama taiyAra karatI hai tAki isakA adhikAdhika pracAra ho sake tathA jijJAsu vyakti isake mahattva ko samajhate hue ise apanA sakeM / caritanAyaka ne isa samiti kI sthApanA karake prAkRtabhASA ke vikAsa evaM utkarSa ke lie jo Thosa kadama uThAyA hai, usakI jitanI bhI sarAhanA kI jAya kama hai| kahane kA abhiprAya yahI hai ki AcAryasamrATa zrI AnandaRSi jI mahArAja ne sAhitya-sAdhanA ke kriyAtmaka pahale para bhI pUrA dhyAna diyA hai tathA use saphala banAne meM uparokta saMsthAoM ke alAvA bhI anya aneka saMsthAe~ tathA dhArmikazAlAeM apanI satpreraNA se khulavAIM tathA purAnI saMsthAoM ko navajIvana dekara punaH cAlU kiyA hai| jinameM se katipaya ke nAma haiM (7) zrI amola jaina pAThazAlA, bambaI (8) zrI ratna jaina boDiMga, bodavar3a (8) zrI mahAvIra jaina pAThazAlA, pUnA (10) zrI mahAvIra sArvajanika vAcanAlaya, cicor3I (11) zrI vardhamAna sthAnakavAsI jaina vAcanAlaya, badanora caya +AAIR........dow A ADATADAKALA ApAyapravara abhizapAyapravara abhI zrIAnanda annAAnanda Abha MVWWWM vr.xviron m - ram------ - - Page #97 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dhAvAna prAAvAda 26 AcAryapravara zrI AnandaRSi : vyaktitva evaM kRtitva UC (12) zrI vardhamAna sthAnakavAsI jaina chAtrAlaya, rANAvAsa (13) zrI ratna jaina zrAvikAzrama, zrIrAmapura (14) zrI tiloka jaina pAramArthika saMsthA, ghor3anadI (pUnA) (15) zrI vardhamAna jaina siddhAntazAlA, pharIdakoTa (paMjAba) (16) zrI jaina zAlA, rAlegAMva (17) zrI jaina vidyAzAlA, hiMgaNaghATa . (18) zrI jaina vidyAlaya, baDanerA (16) zrI jaina vidyAlaya, bAmorI (20) zrI jaina zAlA, dhIMgAra (ahamadanagara) (21) zrI jaina pAThazAlA, mirI (dIkSAbhUmi) inake atirikta zrI zramaNopAsaka jaina hAyara saikeNDarI skUla, sadara bAjAra dehalI, zrI jaina hAyara saikeNDarI skUla cAMdanI cauka, dehalI meM ApakI hI preraNA se dhArmika evaM prAkRta bhASA ke zikSaNa kI vyavasthA cAlU kI gii| amRtasara meM pUjya sohanalAla jI mahArAja kI smRti meM sthApita vidyAlaya jo arthavyavasthA kI gar3abar3I se asthira-sA ho rahA thA, ApathI kI preraNA se use bhI punaH navajIvana diyA gayA aura usameM adhyayana kArya vyavasthita cAlU huaa| prazna uTha sakatA hai ki Aja ke yuga meM to bar3I-bar3I yunivasiTiyA~, kaoNleja evaM skUla zaharoM tathA gA~voM meM cala rahe haiM, phira kucheka zAlAoM ke na hone se bhI kauna-sI nyUnatA zikSA-prApti meM A pAtI ? , isa prazna kA samAdhAna yahI hai ki zahara-zahara evaM gA~va-gA~va meM rAjakIya zikSAzAlAe~ hone se pustakIya zikSA to phira bhI kAphI mAtrA meM prApta kI jA sakatI hai, kintu usameM saMskAroM kI saurabha nahIM A pAtI, jimase mAnava kA cAritrika vikAsa ho ske| aura usa saMskAra-rahita zikSA-prApta vyakti meM yadyapi bhautika sukhoM ke sAdhana juTA lene kI kSamatA to A jAtI hai para apanI AtmA ko unnata banAne kI kSamatA nahIM A pAtI / vaha svaguNadarzI aura paradoSadarzI to bana jAtA hai kintu paraguNadarzI tathA svadoSadarzI nahIM banane paataa| isIliye dIrghadRSTi caritanAyaka ne zikSA ke sAtha-sAtha dhArmika saMskAroM kA sumela karane ke liye aneka zAlAoM kI sthApanA karavAI tathA Aja bhI unheM saphala banAne ke liye satata prayatnazIla haiN| bar3hate caraNa "honahAra biravAna ke hota cIkane pAta"---jana-jana ke muMha se sunI jA sakane vAlI yaha kahAvata apane ApameM eka jvalanta satya chipAe hue hai, jisase koI bhI inkAra nahIM kara sakatA / saMyama grahaNa karane ke pazcAt Apane apane pUjyapAda gurudeva kI chatrachAyA meM rahakara mAM sarasvatI kI anavarata upAsanA kI tathA jJAna ke amara-koSa ko prApta kiyaa| usake pazcAt dattacitta se tapomaya saMyamasAdhanA prArambha kara dI, kintu pragati kI sarvocca zreNI ApakI pratIkSA kara rahI thI, ataH zanaiH zanaiH Apake pAvana caraNa usa ora bar3ha cle| RSisampradAya-RSisampradAya ke itihAsa para dRSTipAta karane se patA calatA hai ki isa sampradAya meM kaI varSoM taka AcAryapada kA sthAna rikta rahA, kintu jisa samaya ajamera meM sthAnakavAsI jaina sAdhu-sammelana huA, RSisampradAya ne apanI vizRMkhalita zakti kA punargaThana karake zAstroddhAraka, zAstravizArada, cAritracUDAmaNi zraddheya zrI amolakaRSi jI mahArAja ko sampradAya ke AcArya pada para pratiSThita kiyaa| yuvAcArya-AcAryapravara zrI amolakaRSi jI mahArAja ne zvetAmbara sthAnakavAsI jaina paramparA RATA Sai Page #98 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jyotirdhara AcArya zrI AnandaRSi : jIvana-darzana 27 SAI yA ya ke battIsa AgamoM kA hindI meM anuvAda kiyA tathA jainadharma kI gaharAI taka pahu~cAne vAle lagabhaga sattara granthoM kI svatantra racanA bhI kii| Apake liye yaha kahane meM bhI atizayokti nahIM hai ki ApakI sAnI ke kisI bhI vidvAna ne sAhitya ke bhaNDAra kI itanI abhivRddhi nahIM kii| kintu durbhAgya se AcArya pada para pratiSThita hokara Apa kevala cAra varSa taka hI samAja ko apanI sevAoM se lAbhAnvita kara svargavAsI ho ge| isa dukhada ghaTanA ke anantara RSisampradAya ke mahAmAnya munirAjoM kA bhusAvala meM sammelana haA tathA vahA~ para sarvasammati se svanAmadhanya tapasvIrAja zrI devajIRSi jI mahArAja ko RSisampradAya kA AcArya pada tathA maMgala murti paMDitaratna zrI AnandaRSi jI mahArAja ko yuvAcArya pada pradAna kiyA gyaa| mahAmAnya caritanAyaka apanI adbhuta pratibhA, vidvattA, kAryakSamatA evaM yogyatA ke bala para eka muni ke sthAna para yuvAcArya pada ke adhikArI bane tathA Apake kandhoM para samAja-sevA kI jimmedArI A gaI / vaise to isase pUrva bhI Apa pratyeka sevA kArya meM asIma utsAha evaM ruci se bhAga liyA karate the| jisa samaya se Apa yuvAcArya bane, Apane AcArya zrI devajIRSi jI mahArAja ke nirdezAnusAra apanI sampradAya kA mArgadarzana, muniyoM evaM mahAsatiyoM ke AcAra-vicAra sambandhI uccatA evaM unakI zikSAdIkSA kI aura pUrNa dhyAna dete hae dhuMAdhAra parizrama karanA prArambha kara diyaa| Apane apane dAyitva ko adbhuta kSamatA evaM saphalatApUrvaka nibhaayaa| AcArya pada kI prApti--vikrama sambat 1666 meM yuvAcArya caritanAyaka kA cAturmAsa bAmborI kSetra meM huaa| cAturmAsa pUrNa harSollAsa sahita vyatIta huA aura Apa tadanantara cA~dA (ahamadanagara) grAma / meM pdhaare| jina dinoM Apa cA~dA gA~va meM virAjate hue janatA ko apUrva dharma-lAbha pradAna kara rahe the, eka atyanta dumbada sUcanA AI pUjya AcArya zrI devajIRSi jI mahArAja ke dehAvasAna kii| cAroM ora harSa ke sthAna para zoka kA vAtAvaraNa chA gayA, kintu honI para kisakA vaza calA hai ? Apake svargavAsI ho jAne para pAtharDI zrI saMgha ke Agraha para punaH RSisampradAya ke mahAmuniyoM kA sammilana huA tathA sarvasammati se vikrama sambat 1666 meM caritanAyaka yuvAcArya zrI AnandaRSi jI mahArAja ko AcArya pada para pratiSThita kiyA gayA tathA Apa pragati ke zikhara para eka kadama aura cddh'e| pAMca sampradAyoM ke adhinAyaka (AcArya)--yaha to batAyA hI jA cukA hai ki caritanAyaka AcArya zrI AnandaRSi jI mahArAja meM bahumukhI pratibhA thI arthAt aneka vilakSaNa sadguNa Apake mAnasa meM zaizavAvasthA se hI nivAsa kiye hue the| unhIM ke kAraNa Apako pahale yuvAcArya pada tathA bAda meM RSisampradAya kA AcArya pada pradAna kiyA gayA / kintu ApakA ujjvala bhaviSya itane se hI santuSTa nahIM thA, vaha Apako abhI atyadhika U~cAI kI ora le jAne ke liye kaTibaddha thaa| vikrama samvat 2006 meM byAvara meM saMgha kI ekatA ko lekara santa-munirAjoM kA eka sammelana huA, jisameM nau sampradAyoM ke saMgaThana kA prayatna kiyA jA rahA thA / kintu yaha vicAra pUrNatayA saphala nahIM banA arthAt nau sampradAya ekatA ke sUtra meM nahIM ba~dha sake, phira bhI pA~ca sampradAyoM ne ekatA kA svAgata kiyA tathA eka hI mUtra meM ba~dhane kI yojanA bnaaii| sammilita hone vAle sampradAyoM ke mahAmAnya muniyoM ne apanI-apanI pUrva padaviyoM kA tyAga kiyA tathA RSisampradAya ke AcArya hamAre caritanAyaka ne bhI svecchA evaM harSa se kSaNa bhara meM hI apane pada kA tyAga kara diyaa| kintu tyAga meM kitanI camatkArika zakti hotI hai, ise samajha pAnA atyanta duSkara hai| nizcaya hI tyAga jima mAtrA meM kiyA jAtA hai, umase aneka gunI upalabdhi punaH ho jAtI hai| imI niyama ke anumAra caritanAyaka ne jaba eka sampradAya ke AcArya pada kA tyAga kiyA to unheM AcArya ani AcAryapraaza ramromenomer Personarrastromimir m irrormernamainenerery.org Page #99 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrIAnandagrantha zrIAnandA anya55 Aprava abhivabaabhinaya 28 AcAryapravara zrI AnandaRSi : vyaktitva evaM kRtitva pA~ca sampradAyoM kA AcArya pada prApta ho gyaa| yaha vyavasthA usa samaya taka ke liye kI gaI jabataka ki punaH bRhat sAdhu-sammelana kA Ayojana kiyA jAnA thaa| pradhAnamaMtrI pada-sthAnakavAsI jaina samAja ko susaMgaThita karane meM akhila bhAratIya zvetAmbara sthAnakavAsI jaina kAnphareMsa ne ghora prayatna kiyA tathA usake pariNAmasvarUpa sAdar3I meM eka virAT sAdhusammelana kA Ayojana kiyA gayA / isa sammelana meM paMjAba, rAjasthAna, mAlavA, mevAr3a, mAravAr3a tathA mahArASTra Adi sabhI prAntoM ke munirAjoM ne bhAga liyA tathA sabhI ne eka svara se apane-apane sampradAya kI padaviyoM kA tyAga kara eka AcArya ke netRtva meM "zrI varddhamAna sthAnakavAsI jaina zramaNa saMgha" kI sthApanA kI tathA jainadharmadivAkara parama zraddheya zrI AtmArAma jI mahArAja ko pradhAnAcArya, svanAmadhanya pUjya zrI gaNezIlAla jI mahArAja ko upAcArya pada tathA hamAre caritanAyaka paNDitaratna pUjya zrI AnandaRSi jI mahArAja ko zramaNa saMgha ke pradhAnamantritva kA dAyitva soMpA gyaa| pradhAnamantrI kA pada atyanta duSkara evaM jimmedArI se bharA huA hotA hai, kyoMki saMgha ke banAe hue niyama Adi saba usI ke dvArA kriyAtmaka rUpa dhAraNa karate haiN| hamAre caritanAyaka ne bar3I dhIratA evaM gambhIratA se apane mantrI pada ke uttaradAyitva ko nibhaayaa| yadyapi Apako apane kAryakAla meM anukUla tathA pratikUla, donoM prakAra kI paristhitiyoM kA sAmanA karanA pdd'aa| prazaMsA-prApti ke sAtha anekoM AropoM ko bhI jhelanA par3A, kintu ApakI dhIratA ne kabhI bhI apanI sImA kA ullaMghana nahIM kiyaa| virodhI vAtAvaraNa meM bhI zAnti aura sahiSNutA ne ApakA sAtha nahIM chor3A tathA jisa kArya ko bhI Apane apane hAtha meM liyA, use saphala banAne kA pUrNa prayatna kiyA tathA ApakI advitIya kAryakSamatA ke phalasvarUpa sAdar3I ke bRhat sAdhu-sammelana meM AcArya, upAcArya, pradhAnamantrI evaM mantrI padoM kI jo ghoSaNA kI gaI thI, usake anusAra bhInAsara-sammelana meM Apako upAdhyAya banA diyA gyaa| zramaNa saMgha ke sarvocca adhikArI (pradhAnAcArya)-pAThakoM ko vidita hai ki sAdar3I meM hue mahAsammelana meM divaMgata AcArya prAtaHsmaraNIya pUjya zrI AtmArAma jI mahArAja ko zramaNa saMgha ke pradhAnAcArya kA pada diyA gayA thaa| usa samaya vikrama samvat 2006 cala rahA thaa| bhUtapUrva AcArya zrI AtmArAma jI mahArAja kI prazaMsA karanA sUrya ko dIpaka dikhAne ke samAna hai| kevala gyAraha varSa kI umra meM Apane saMyama grahaNa kiyA thA aura usake pazcAt Apane jaina evaM jainetara sAhitya kA gaMbhIratama adhyayana kiyA / saMskRta evaM prAkRta sAhitya ke to Apa aise uccakoTi ke vidvAna the ki ApakI sAnI kA anya vidvAna milanA kaThina thaa| eka jarmana prophesara ne to Apako zAstrIya jJAna kA calatA-phiratA pustakAlaya batAyA thaa| vi0 saM0 1996 meM Apako paMjAba kA upAdhyAyapada tathA vikrama saM0 2006 meM sAdar3I-sammelana ke avasara para "zrI vardhamAna sthAnakavAsI jaina zramaNa saMgha" kA AcArya pada diyA gyaa| kintu zramaNa saMgha para ApakA varadahasta kevala dasa varSa taka hI rahA tathA vi0 saM02016 meM kaiMsara roga ne Apako ciranidrA meM sulA diyA aura zramaNa saMgha punaH chatravihIna ho gyaa| zraddheya AcArya zrI AtmArAma jA mahArAja ke dehAvasAna ke pazcAt zramaNa saMgha ke adhikAriyoM ke samakSa punaH samasyA uTha khar3I huI ki aba kinheM navIna AcArya banAyA jAya ? akhila bhAratavarSIya jaina kAnphareMsa ne zramaNa saMgha ke samasta pramukha munirAjoM se isa sambandha meM vicAra-vimarza karanA prArambha kiyaa| aneka sthAnoM para viziSTa maNDala bheje gae, phalasvarUpa aneka sujhAva bhI sAmane aae| tadanantara jaina kAnphareMsa ne AcArya pada kA nirNaya karane ke liye bambaI meM apanI janarala kameTI kI mITiMga bulvaaii| usa avasara para vidvAnoM tathA gambhIra vicArakoM ne apane vicAra isaprakAra vyakta kiye ki"svargavAsI AcArya paramazraddheya pUjya zrI AtmArAma jI mahArAja svayaM dUradarzI the| unhoMne apane jIvana kAla meM hI paMDitaratna pUjya zrI AnandaRSi jI mahArAja ko kAryakAriNI kA saMyojaka banAkara apanA jaya riyA Page #100 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jyotirdhara AcArya zrI AnandaRSi : jIvana-darzana padAdhikArI niyukta kara diyA hai| Apase adhika yogyatA AcArya pada ko prApta karane ke lAyaka anya kisameM hai ? vaise bhI upAdhyAya pada grahaNa karane ke pazcAt se aba taka Apa jisa vilakSaNa kAryakSamatApUrvaka zramaNa saMgha kA saMcAlana karate Ae haiM, use dekhate hue kevala Apa hI isa sarvocca evaM mahAn pada ke adhikArI banane kA adhikAra rakhate haiN|" yaha vicAra jisa samaya hamAre caritanAyaka ke samakSa rakhA gayA, Apane bar3I vinamratA se uttara diyA--"maiM to zramaNa saMgha kA eka sAmAnya sevaka huuN| Apake vicAroM ke anusAra merI yogyatA nahIM haiN| "kAryavAhaka samiti" ke saMyojaka ke nAte saMgha kI sevA karane meM hI mujhe parama santoSa hai, ataH adhika bhAra mujha para na DAlA jAye, yahI ThIka hai|" kintu zraddhApUrita tathA ekasvara se uThI huI AvAja kA virodha kaise kiyA jA sakatA thA ? pariNAma yahI huA ki caritanAyaka ko AcArya manonIta kara diyA gayA tathA vikrama saMvat 2021 meM Ayojita kiye gae muni-sammelana meM Apako AcArya pada kI pratIka punIta caddara or3hAI gii| isaprakAra prArambha meM rahe hue eka sAdhAraNa muni zrI AnandaRSi jI mahArAja apanI bahamukhI pratibhA evaM advitIya kAryakSamatA ke bala para kramazaH unnati ke sopAnoM para car3hate hue eka dina zramaNa saMgha ke sarvocca adhikArI bana ge| spaSTa hai ki ApakA sampUrNa jIvana samAjasevA meM vyatIta hotA rahA aura Aja bhI zramaNa saMgha ke AcArya ke rUpa meM samAja kI apUrva sevA karate cale jA rahe haiN|| ApakI sabase bar3I vizeSatA zAntipriyatA hai, jisake bala para Apa viSama-se-viSama paristhiti kA mukAbalA bhI bar3I dhIratA se karate haiM tathA kisI bhI hAlata meM apanA santulana nahIM khote / itanA hI nahIM, Apa apanA ahita karane vAle kA bhI hita karane ke prayatna meM rahate haiN| sAdhanA aura camatkAra sAdhanA kA kSetra bar3A vistRta aura jaTila hai| jabataka sAdhaka sAdhanA ke marma taka na pahu~ca jAya, tabataka use sAdhanA kA Ananda nahIM AtA aura sAdhanA kA to lakSya hI hai-AtmAnanda prApta krnaa| prazna uThatA hai ki kaisI sAdhanA se sAdhaka apane lakSya ko prApta kara sakatA hai ? isakA samAdhAna yahI hai ki viveka aura buddhi dvArA kaSTasAdhya sAdhanA karane vAlA sAdhaka hI apane nirdiSTa sAdhya ko pA sakatA hai| eka bAta aura dhyAna meM rakhane kI hai ki yadyapi sAdhaka kA uddezya apanA sAdhya siddha karanA hai, tadapi sAdhanA kAla meM usakI utkRSTatA. pavitratA evaM vizuddhatA se anacAhe hI aneka camatkArapUrNa ghaTanAe~ bhI ghaTatI huI dekhane ko milatI haiM, jinase prabhAvita hokara vyakti sAdhaka ke prati zraddhAniSTha bana jAte haiN| hamAre caritanAyaka mahAmAnya AcArya zrI AnandaRSi jI mahArAja kI tapopUta sAdhanA bhI aisI hI aneka camatkArika ghaTanAoM se paripUrNa rahI hai| ApakI vANI meM kucha aisI anupama zakti hai ki Apake mukhAraviMda se jo bAta nikalatI hai, usakI siddhi meM kabhI saMzaya nahIM rhtaa| aisI aneka ghaTanAoM meM se katipaya ghaTanAe~ pAThakoM ke liye dI jA rahI haiN| jIvanaDorI kaTate-kaTate bacI--vidvavarya paM0 nArAyaNaprasAda jI zAstrI ko jo ki aneka varSoM se AcAryasamrATa kI sevA meM rahate hue jJAnArthI santoM ko saMskRta evaM vyAkaraNa Adi kA jJAna dete A rahe haiM, zilAMga ke TI0 bI0 haoNspiTala meM cikitsA karavA rahe apane bar3e putra kA patra milaa| usameM likhA thA-"pitAjI ! azubha karmoM ke kAraNa merA svAsthya giratA calA jA rahA hai aura aba maiM maraNAsanna sthiti meM Apake ekabAra darzana kara lenA cAhatA huuN|" apane putra ke dvArA likhe gaye aise zabda sunakara kauna pitA apane citta ko kAbU meM rakha sakatA hai ? INE ApApravana abhimAcAryapravabhiH zrIAnanda zrIAnanda a50 Page #101 -------------------------------------------------------------------------- ________________ yavabhizApAryapravabhinaya zrIAnandagrantha zrIAnandakanna 30 AcAryapravara zrI AnandaRSi : vyaktitva evaM kRtitva zAstrI jI bhI atyanta vihala hokara AcAryadeva kI sevA meM upasthita hae tathA phUTa-phUTakara rote hue unhoMne sArI bAta Apake samakSa nivedana kii| zraddheya AcArya zrI AnandaRSi jI mahArAja ne dhairyapUrvaka zAstrI jI kI bAta sunI tathA unake duHkha ko smjhaa| tatpazcAt kucha kSaNa bAda hI Apa apanI varadAyinI vANI se gambhIratA pUrvaka bole"zAstrI jI ! dhairya rakhiye, dharma evaM guru kI sevA karane vAle vyakti ke sukha ko koI bhI tAkata naSTa nahIM kara sktii| Apa nizcinta hoM, eka jaina phakIra kI bAta asatya sAbita nahIM hogii|" aura sacamuca hI sacce phakIra kI bAta nirarthaka nahIM gaI tathA agale dina hI paMDita jI ko putra kA patra mila gayA, jisameM likhA thA-"maiM aba ThIka hai, cintA na kreN|" yaha ghaTanA vastutaH adbhuta hI hai ki TI0 bI0 jaise rAjaroga se grasta hI nahIM, apitu maraNAsanna vyakti bhI AcArya zrI ke AzIrvAda se pUrNa svastha hokara Aja bhI bambaI meM sukhapUrvaka jIvana-yApana kara bhaMDAra bharA hI rahA-dusarI ghaTanA bAmborI kI hai| vi0 saM0 2015 meM pUjya AcAryasamrATa zrI AnandaRSi jI mahArAja ke hAthoM sarasabAI nAmaka eka bahana kI dIkSA hone jA rahI thii| dIkSArthinI ke pitA ko karIba pandraha sau darzanArthiyoM ke bAhara se Ane kI AzA thI, ataH unhoMne lagabhaga do hajAra vyaktiyoM ke bhojana kA uttama prabandha kiyaa| kintu saubhAgyavaza bAhara se Ane vAloM kI saMkhyA cAra-pA~ca hajAra taka pahu~ca gaI to ve ghabarAye hue AcArya zrI jI mahArAja ke pAsa Ae aura Apase dIkSA ke pUrva eka bAra apane caraNoM se ghara pavitra kara dene kI prArthanA kii| isa prArthanA ko svIkAra karake jaba AcArya zrI jI ne unake ghara padArpaNa kiyA to maukA dekhakara gRhapati ne apanI kaThinAI unake sAmane vyakta kii| sunakara caritanAyaka muskarA diye aura bole"bhAI ! dharma kA bhaNDAra kabhI khAlI hotA hai kyA ? vaha to sadA hI bharA rahatA hai| usa para vizvAsa rakhate hue mana ko nizcinta bnaao| Ananda-hI-Ananda hogaa|" aura vAstava meM aisA hI huaa| dIkSAmahotsava ke pazcAt hajAroM vyakti bhojana kara gae kintu bhojya-padArthoM kA bhaMDAra phira bhI bharA hI rahA / arthAt dharma ke dhAraka ke vacana satya sAbita hue| gaI vastu A gaI-tIsarI ghaTanA isa prakAra ghttii| eka bAra zraddheya AcArya zrI jI kA cAturmAsa jabaki apanI janmabhUmi cicor3I gA~va meM thA, auraMgAbAda jile ke mAjala gA~va se sundarabAI nAmaka zrAvikA kA parivAra darzanArtha aayaa| gA~va choTA hone ke kAraNa moTara vahA~ caMda miniToM ke liye hI rakI tathA darzanArtha AI huI bahanoM kI eka peTI jisameM bahumUlya vastrAbharaNa evaM rupaye the, badala gii| agale dina prAtaHkAla peTI kholI gaI, saba ghora duHkha se dukhI ho gae aura "mullA kI daur3a masjida taka" kahAvata caritArtha karate hue sabhI AcAryadeva ke pAsa phuNce| sArI bAta sunakara AcAryasamrATa bole-"are bhAI ! yaha santoM kA darabAra hai| yahA~ cintAphikra kA kyA kAma? zubha karmoM kA sAtha rahe to gaI haI vastu mila pAnA kyA bar3I bAta hai ?" AzAnvita hokara cicor3IvAsiyoM ne bhare hue sanduka kI khoja prArambha kI tathA usa ghaTanA ke tIsare dina hI sandUka jyoM-kA-tyoM vApasa A gyaa| vacanasiddhi--eka aura bhI Azcaryajanaka ghaTanA hai| jabaki jainadharmadivAkara AcArya zrI AnandaRSi jI mahArAja rAjasthAna ke kisI gA~va meM virAje hae the, usa samaya eka prazna ko lekara Apake sAthI muniyoM se kisI viSaya para vArtAlApa prArambha ho gyaa| vArtA-kAla ke madhya meM eka khAsa thAvaka kI AvazyakatA haI, jisake binA vArtA kA nikAla saMbhava nahIM thaa| saba vicAra meM par3a gae ki aba unheM Page #102 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jyotirdhara AcArya zrI AnandaRSi jIvana-darzana 31 kisa prakAra yahA~ upasthita kiyA jAya, jabaki una zrAvaka ko na koI sUcanA dI gaI aura na hI unakI hI koI sUcanA Ane ke sambandha meM thii| saMyoga kI bAta hai ki acAnaka hI AcArya zrI jI ke mukhAraviMda se zabda nikale - "merA mana kaha rahA hai ki ve zrAvaka Aja hI sAyaMkAla taka Apa logoM ke pAsa AyeMge / " yaha sunakara sabhI saMta bar3e cakita evaM hairAna raha gaye, kintu sAyaMkAla hote-hote dekhA gayA ki macamuca hI ve dhAvaka sthAnaka kI ora cale A rahe haiN| vacanasiddhi ke isa adbhuta camatkAra ne kevala saMtoM ko hI nahIM, apitu grAmanivAsiyoM ko bhI AcAryadeva ke samakSa natamastaka kara diyA / sparza siddhi vacana-siddhi ke sAtha hI ApakI sparza- siddhi bhI kama camatkArapUrNa nahIM hai| mAlera koTalA kI eka ghaTanA hai- mAlerakoTalA nivAsI zrI rAmamUrti lohaTiyA rogagrasta ho gae tathA inakI gardana meM kucha aisI kharAbI ho gaI ki DAkTara ko chaha mahIne taka rahane vAlA plAsTika kA eka paTTA apanA pdd'aa| saubhAgyavaza unhIM dinoM carisanAyaka AcArya zrI jI mahArAja mAlerakoTalA padhAre tathA zrI rAmamUrti Apake darzanArtha phuNce| jyoMhI inhoMne vaMdana karane ke liye apanA mastaka jhukAyA, acAnaka hI AcAryasamrATa kA varadahasta inakI gardana ko chU gyaa| hAtha kA sparza hone kI dera thI ki gardana kI takalIpha kama hone lagI tathA chaha mahIne baMdhA rahane vAlA paTTA kucha dinoM meM hI chUTa gayA / viSa para vijaya - cA~dA nivAsI seTha tilokacandra jI guMdecA ne eka niyama le rakhA thA ki ve prativarSa cAturmAsa meM eka mahInA AcArya zrI AnandaRSi jI mahArAja kI sevA meM gujArA kreNge| apane niyamAnusAra ve vi0 saM0 2015 meM AcArya zrI jI ke cAturmAsa meM pAtharDI aae| guMdevA jI apane gA~va se bailagAr3I dvArA hI pAtharDI Ae the| vahA~ taka pahuMcate-pahuMcate rAtri ho gii| nirdiSTa sthAna para gAr3I rokI gaI tathA unakA majadUra sAmAna utArane lgaa| azubha saMyoga se majadUra ko eka vizAlakAya evaM viSadhara sarpa ne isa liyaa| majadUra chaTapaTA uThA / zrI guMdecA jI ko aura koI upAya usa samaya nahIM sujhA aura ve majadUra ko lekara turanta hI AcArya zrI jI ke nivAsa sthAna kI ora cala par3e / sabhI jAnate haiM ki viSa kA asara zarIra para bar3e vega se pahu~cate-pahu~cate to majadUra kI hAlata bahuta hI zocanIya ho gii| gurudeva se kahA - "bhagavan ! dayA karake isakI rakSA kIjiye mujhe to kalaMka lagegA hI, isakA parivAra bhUkhA mara jAyagA guMdecA jI kI prArthanA sunakara aura majadUra kI dazA dekhakara AcArya zrI jI ne turanta hI use maMgala-pATha sunAnA prArambha kara diyaa| maMgala-pATha kA zravaNa karate hI majadUra kI sthiti sudharane lagI tathA use zAMti kA anubhava hone lgaa| kucha dera meM hI viSa kA bhayAnaka prabhAva paryApta mAtrA meM kama ho gyaa| agale dina to vaha majadUra apane ko nava-jIvana pradAna karane vAle siddhapuruSa AcArya zrI AnandaRSijI mahArAja kA guNagAna karatA huA gA~va meM ghUmane lagA / honA hai| ataH AcAryasamrATa ke samIpa zrI guMdecA jI ne atyanta vikala hokara agara yaha kAla kA grAsa bana gayA to barbAda ho jAyagA / " / rukatA huA dila dhar3akane lagA- mAlerakoTalA meM DaoN0 dayAkRSNa jI eka atyanta pratiSThita vyakti haiM / eka bAra unheM bar3I burI taraha se hArTa-aTaika ho gyaa| hAlata aisI ho gaI ki unheM mRta hI mAna liyA gayA tathA cAroM ora unake prANAMta kI bAta phaila gaI / svanAmadhanya AcArya zrI jI una dinoM mAlerakoTalA meM hI virAja rahe the / kucha vyakti Apake pAsa badahavAsa se Ae aura Apase DaoN0 sAhaba ko maMgala pATha sunAne kI vinatI karane lge| logoM ke Agraha para gurudeva DaoN0 dayAkRSNa jI ke yahA~ padhAre tathA unheM maMgala pATha sunaayaa| para AyAma pravarA Agaradana AAnanda zrI J CHA E DI. SHE HAS Agana Page #103 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AcAryapravabhiAcAryapravabhi zrIAnandamazrIAnanda anna 32 AcAryapravara zrI AnandaRSi : vyaktitva evaM kRtitva vwwwamriram KACA cAroM ora jhaMDa-ke-jhuMDa khar3e hue vyakti mAnoM AsamAna se gira par3e hoM aisA anubhava karane lage, yaha dekhakara ki AcAryadeva ke maMgala-pATha tathA anya stotra Adi sunAte hI DaoN0 sAhaba apane Apako svastha anubhava karane lage tathA usake bAda bhI alpakAla meM hI pUrNa svastha ho ge| ina ghaTanAoM ko batAne kA abhiprAya kevala itanA hI hai ki utkRSTa sAdhanA camatkAroM kI prasavabhUmi hai / saccA sAdhaka kabhI bhI camatkAra paidA karane ke lie sAdhanA nahIM karatA / usako sAdhanA kevala apane karmoM kA kSaya kara AtmA ko saMsAra-mukta karane ke liye hotI hai kintu jisa prakAra kisAna anAja paidA karatA hai, kintu ghAsa usake anAja ke sAtha svayaM hI prApta ho jAtA hai usI prakAra apane lakSya mokSa ko prApta karane ke liye sAdhanA karane vAle sAdhaka kA jIvana svayaM hI camatkArapUrNa bana jAtA hai| eka udAharaNa se yaha bAta samajhI jA sakatI hai| eka bAra eka ziSya apane guru ke pAsa harSa-vihvala hokara daur3A-daur3A AyA aura bolA-"gurudeva maiMne bAraha varSa taka ghora tapasyA kI, usake pariNAmasvarUpa mujhe jala para calane kI camatkAra pUrNa siddhi prApta ho gaI hai|" gurujI ziSya kI bAta sunakara jhaMjhalAhaTapUrvaka bole-"murkha ! yaha kArya to do-cAra paise dene para mallAha hI kara detA / kyA tU kevala isa nirarthaka siddhi ke liye bAraha varSa taka ghora tapasyA karatA rahA? vaha to tujha yoM hI mila jAtI agara tU apanI AtmA kA uddhAra karane kA saMkalpa karake saccI sAdhanA athavA tapasyA krtaa|" udAharaNa se spaSTa hai ki mahApuruSa apanI sAdhanA se camatkAroM ko janma dene kI icchA kA ghora tiraskAra karate haiN| kintu unakI anicchA ke bAvajUda bhI unakI sAdhanA camatkArapUrNa bana jAtI hai, jaisI ki hamAre bAlabrahmacArI zraddheya AcArya zrI AnandaRSi jI mahArAja kI hai| pUrNa nirdoSa evaM pAvana sAdhanA ne hI ApakA jIvana camatkArika banA diyA hai| ziSyavRnda svanAmadhanya jainadharmadivAkara paramazraddheya pUjya AcArya zrI Ananda RSi jI mahArAja kA saMkSipta jIvana-paricaya diyA jA cukA hai| yadyapi Apake mahAn vyaktitva, tyAga, vairAgya, tapa, zAMti, sahiSNutA evaM utkaSTa saMyama-sAdhanA Adi sabhI ke viSaya meM jo kucha bhI likhA jAya, pUrNa nahIM kahalA sakatA, phira bhI zraddhAlu bhaktoM ke liye jo kucha likhA jA sake kAphI ho sakatA hai| kahA bhI hai sau borI dhAna kI, eka muTThI baangii| __ arthAt eka muTThI anAja ko dekhakara bhI vyakti sau boriyoM meM kisa prakAra kA dhAna hai, yaha jAna sakatA hai aura isIprakAra AcAryasamrATa kI mahAnatA ke viSaya meM thor3A kahane para bhI buddhimAna pAThaka Apake jIvana kI vizeSatAoM ko sahaja hI samajha sakate haiN| eka bAta aura bhI hai ki AcArya zrI jI kI vizeSatAoM ke viSaya meM batAte hue unakI ziSya-paramparA ke bAre meM batAnA bhI Avazyaka hai| ataH usa viSaya meM Age likhA jA rahA hai / Apake prathama ziSya zrI harSaRSi jI mahArAja hue| (1) zrI harSaRSi jI mahArAja-Apane vi0 saM0 1981 meM cA~dA nagara meM bhAgavatI dIkSA grahaNa kI thI / Apa vartamAna meM jainadivAkara zrI cauthamala jI mahArAja ke saMtoM kI sevA meM vicaraNa karate haiN| (2) zrI premaRSi jI mahArAja-ApakA janma kaccha pradeza ke antargata 'jarakhau bandara' meM huA thA tathA ApakA pUrva nAma zrI premajIbhAI thaa| bar3e hone para Apa vyApAra ke silasile meM khAnadeza ke amalanera sthAna para aae| vahA~ para Apane eka jApAnI kampanI meM savisa prArambha kI tathA kaI varSoM vahA~ para kArya kiyaa| kadAcit yaha silasilA calatA hI rahatA, kintu lagabhaga pacapana-chappana varSa kI Ayu % 3RESH ELEC. kAyA N Page #104 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jyotirdhara AcArya zrI AnandaRSi : jIvana-darzana KAM taka jaba Apa pahu~ca gae, Apake hRdaya meM tIvra vairAgya udita huA tathA Apane AcArya zrI AnandaRSi jI mahArAja ke caraNoM meM bhAgavatI dIkSA grahaNa kii| Apa atyanta sevAbhAvI tathA uttama vicAroM ko dhAraNa karane vAle muni the| Apake dvArA AcArya zrI ko samaya-samaya para atyanta upayogI parAmarza prApta huA karate the kintu AyuSya-karma kI alpatA ke kAraNa karIba dasa varSa taka sAdhu-jIvana kA pAlana karake hI Apa svargavAsI bana ge| ... (3) zrI motIRSi mahArAja -Apa nAma gAMva nivAsI seTha hajArIlAla jI sAhaba kAMkariyA ke suputra the| vi0 saM0 1954, bhAdrapada kRSNA caturdazI ko mAtA sundarabAI ke udara se ApakA janma huaa| mAtA-pitA kA svargavAsa hone ke pazcAt Apako saMsArika sukha bhogoM se aruci ho gaI tathA vi0 saM0 1962, phAlguna zuklA paMcamI ko Apane AcArya zrI AnandaRSi jI mahArAja ke karakamaloM se bhAgavatI dIkSA grahaNa kii| Apane saMyama grahaNa karake saMskRta tathA prAkRta Adi bhASAoM kA adhyayana kiyA tathA RSisampradAya ke itihAsa ko bhI lekhanIbaddha kiyaa| Apake honahAra hone ke kAraNa samAja ko Apase bar3I-bar3I AzAe~ thI kintu karAla kAla ne akasmAta hI bhopAlagaMja (bhIlavAr3A) meM Apako udarastha kara liyaa| (4) zrI hIrARSi jI mahArAja --Apa kaccha prAntIya desalapura nivAsI bIsA osavAla zrI khimajIbhAI ke honahAra putra the| jaba mahAmAnya caritanAyaka jI kA malADa (bambaI) padArpaNa huA, unake prathama pravacana meM hI Apako tIvra vairAgyabhAva utpanna ho gyaa| pariNAmasvarUpa Apane saMyama grahaNa karane kA dRr3ha nizcaya kara liyA tathA apane pitAjI ke dvArA punaH-punaH roke jAne para bhI loNAvalA nivAsI zrI mohanalAla jI coraDiyA ke sahayoga se vi0 saM0 1666, mAgha zuklA SaSThI, ravivAra ko paccIsa varSa kI Ayu meM AcArya zrI jI kA ziSyatva svIkAra kara liyaa| kAla kI gati bar3I gahana hai| isako bar3e-bar3e vizva-vijayI puruSa bhI nahIM roka sake / Apako dIkSA ke bIsaveM dina hI dasta aura vamana kI zikAyata huI tathA ikkIsaveM dina Apa apanI nazvara deha ko chor3akara svargavAsI bane / (5) zrI jJAnaRSi jI mahArAja-ApakI janmabhUmi sirasAlA (pUrva khAnadeza) thii| ApakA pUrva nAma zrI bAbUlAla thaa| vi0 saM0 1960 ke mandasaura cAturmAsa meM Apako parama zraddheya AcArya zrI jI kI sevA meM rahane kA avasara prApta huA tathA usI samaya se ApameM vairAgya ke aMkura prasphuTita ho gaye kintu gharavAloM ne ApakI zAdI ApakI anicchA hone para bhI sampanna kara dii| phala yaha huA ki Apane svayaM to saMyama grahaNa karane kA nizcaya kiyA hI, sAtha hI apanI patnI ko bhI apane vicAroM ke anukUla kara liyA / vi0 saM0 1966 meM ASAr3ha zuklA dUja ke dina ApakI patnI parama pUjya mahAsatI jI zrI raMbhAvara jI mahArAja ke pAsa pUjya zrI sumatiku~vara jI mahArAja kI nezrAya meM dIkSA grahaNa kara lI aura usake cAra dina pazcAt hI mirI gA~va meM Apane svayaM bhI AcArya zrI jI ke caraNoM meM munidharma svIkAra kara liyaa| (6) zrI puSpaRSi jI mahArAja-Apa mAravAr3a meM rANAvAsa nivAsI zrImAn chogAlAla jI kaTAriyA ke putra haiN| vi0 saM0 2006 meM zraddheya AcArya zrI rANAvAsa padhAre tathA unake sadupadezoM se prabhAvita hokara mArgazIrSa zuklA paMcamI, guruvAra ke zubha dina udayapura meM AcArya zrI jI ke kara-kamaloM se Apane bhAgavatI dIkSA grahaNa kii| Apako 'o'm zAMti' kA jApa atyadhika priya hai tathA apane samparka meM Ane vAloM ko bhI Apa isake japa kI preraNA diyA karate haiN| (7) zrI himmataRSi jI mahArAja --Apa maMgarUla cavAlA (barAra) nivAsI zrI chogamala jI HARMA A caya ra ApApravara abhiApApravana abhinaya zrIAnandAntha5 zrAAnandaragrantha Vipwww Page #105 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 34 AcAryapravara zrI AnandaRSi : vyaktitva evaM kRtitva sAhaba bhaNDArI ke putra the| ApakI vairAgyabhAvanA kA zreya mahAsatI zrI sireka~vara jI ko hai| AcArya zrI jI ke bhIlavAr3A cAturmAsa meM Apa unakI sevA meM rahe tathA vi0 saM0 2008, mArgazIrSa zuklA paMcamI ko Apane saMyama grahaNa kiyA thaa| ApakI adhyayana acchI abhiruci thii| (8) zrI candraRSi jI mahArAja-Apa kar3A nivAsI zrI cAMdamala jI ke nAma se prasiddha the / Apake pitA kA nAma zrI cunnIlAla jI tathA mAtA kA nAma zakkarabAI thaa| Apako ahamadanagara meM jI zrI ujjvala kumArI jI ke sadpadezoM se vairAgya utpanna haa| vi0 saM0 2010 meM AcArya zrI kA cAturmAsa jodhapura meM thaa| usI varSa Apane jJAna paMcamI ko AcArya zrI jI ke sAnidhya meM cAritradharma grahaNa kiyaa| Apa atyanta sevAbhAvI tathA svAdhyAyapremI santa haiN| Apako saba bhagata jI ke nAma se hI pukArate haiN| (6) zrI kundanaRSi jI mahArAja-Apa mirI grAma nivAsI zrI candanamala jI mehera ke pUtra haiN| gRhasthAvasthA meM ApakA nAma zrI manasukhalAla thaa| saubhAgyavaza AcArya zrI kA mirI gA~va meM zubhAgamana huA aura Apako bhI AcArya zrI jI ke pravacana sunane kA lAbha milaa| ApakI vairAgya bhAvanA jaba balavatI huI to Apake parivAra vAloM ko AjJA pradAna karanI pdd'ii| Apa dIkSA se pUrva tIna varSa taka AcArya jI kI sevA meM rahakara dhArmika adhyayana karate rhe| tatpazcAt vi0 saM0 2016, vaizAkha zuklA SaSThI ko apanI janmabhUmi meM hI Apa svanAmadhanya AcArya zrI jI ke padagAmI bane / ApakA sahaja aura sarala vyaktitva ati sarAhanIya hai| ApameM sevAbhAvanA, milanasAritA evaM gurubhakti paryApta mAtrA meM hai| zrI AcArya zrI jI ke pravacanoM ko janajana taka pahu~cAne kA zreya Apako hI diyA jA sakatA hai| (10) zrI vijayaRSi jI mahArAja-- ApakA janma madhyapradeza ke godAlA nAmaka grAma meM huaa| Apane vi0 saM0 2021 ke cAturmAsa meM AcArya samrATa ke caraNoM meM saMyamapatha kA avalambana liyaa| ApakI apane gurudeva meM ananya bhakti hai tathA Apa adhyayana meM bhI kAphI ruci rakhate haiN| (11) zrI dhanaRSi jI mahArAja-avasthA meM Apa vRddha haiN| ApakI janmabhUmi karmAlA hai| pitA kA nAma zrI mohanalAla jI kaTAriyA tathA mAtA kA nAma lagar3I bAI thA / vi0 saM0 2025 ke jamma cAturmAsa meM Apane AcArya zrI ke sAnnidhya meM dIkSA grahaNa kii| ApakI sevA evaM tapasyA meM acchI ruci hai| (12) zrI ratanamuni jI mahArAja-Apane marudharA ke paMDitaratnamuni zrI maMgalacandra jI mahArAja ke caraNoM meM bhAgavatI dIkSA grahaNa kI thii| Ajakala Apa zraddheya AcArya zrI jI kI AjJA meM vicaraNa karate haiN| Apa eka adhyayanazIla, pratibhA-sampanna evaM acche vyAkhyAtA mani haiN| Apake pitAjI kA nAma zrI khilUrAma jI khannA evaM mAtA kA nAma zyAmAdevI hai| ApakI janmabhUmi multAna (paMjAba) hai| Apa se samAja ko bar3I-bar3I AzAe~ haiN| isa prakAra caritanAyaka AcArya zrI jI kA ziSya samudAya bho "zAli ko rUMkha zAli ko parivAra" isa kahAvata ko caritArtha karatA hai tathA apanI saMyama sAdhana meM ramaNa karatA hai| aise santa samUha ko pratyeka zraddhAlu bhakta apAra AsthA lie hue apanA uttamAMga jhukAtA hai| kisI kavi ne kahA bhI hai saMta milyAM etA rale kAla jhAla jamacoTa / zIza namAyA Dhaha par3e lAkha pApa kI poTa / / kavitA ke bhAva vijJajana samajha hI gaye hoMge ki saMta-samAgama se kisa prakAra Adhi, vyAdhi evaM Page #106 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AcArya zrI AnandaRSijI mahArAja ke priya antevAsI kuzala sAhityakAra, vicAraka, vaktA evaM saMskRta-prAkRta ke satata abhyAsI evaM abhinandana grantha ke mukhya preraka zrI kundana RSi jI mahArAja Page #107 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Page #108 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jyotirdhara AcArya zrI Ananda RSi jI : jIvana darzana 35 RSENA upAdhi naSTa hotI hai| saMtoM kI mahimA to agama hai, isa viSaya meM jitanA bhI kahA athavA likhA jAya kama hai| varSAvAsa se lAbhAnvita kSetra AgamoM meM sAdhu ke lie navakalpI vihAra kA vidhAna hai, jinakA ve samIcIna rUpa se pAlana karate haiN| isa vidhAna ke anusAra pratyeka jaina muni vizeSa kAraNoM ke atirikta eka kSetra meM unatIsa dina se adhika nahIM tthhrte| kintu varSAvAsa meM unheM cAra mahIne eka hI sthAna para ThaharanA hotA hai| hamAre AcAryazrI ne bhI sAdhu maryAdA ke anusAra aba taka jina-jina kSetroM meM cAturmAsa kiye haiM unakI tAlikA nimna hai| saMkhyA vi0 saM0 kSetra saMkhyA vi0 saM0 kSetra 1971 manamAr3a 1968 borI (pUnA) 1972 lAsalagAMva 166 bAmborI (ahamadanagara) vAghalI cA~dA (ahamadanagara) 1674 mhAsA 2001 jAlanA (nijAma) velavaMDI 2002 amarAvatI (barAra) 1676 AlakuTI bodavar3a (khAnadeza) 1977 ahamadanagara belApura roDa pAtharDI ciMcor3I (ahamadanagara) 1676 kalama (nijAma) byAvara (rAjasthAna) 1980 ahamadanagara 2007 udayapura (mevAr3a) karamAlA (zolApura) bhIlavAr3A (rAjasthAna) 1982 cA~dA (ahamadanagara 2006 nAthadvArA (mevAr3a) 1983 bhusAvala (khAnadeza) 2010 jodhapura (mAravAr3a) 1984 hiMganaghATa (vardhA) 2011 bar3I sAdar3I (mevAr3a) 1985 nAgapura badanora (mevAr3a) 1986 amarAvatI (barAra) 2013 pratApagar3ha (mAlavA) 1687 cAndUra bAjAra zujAlapura (madhyapradeza) 1988 bodavar3a (khAnadeza) pAtharDI (ahamadanagara) 1689 pratApagar3ha (mAlavA) 2016 belApura-zrIrAmapura 1630 mandasora (mAlavA) 2017 bAmborI 1961 pAtharDI (ahamadanagara) 2018 AzvI (ahamadanagara) 1962 pUnA-khar3akI 2016 bambaI (ghATakopara) 1663 ghor3anadI (pUnA) 2020 zAjApura (madhyapradeza) 1994 bambaI (kAdAvAr3I) 51 2021 jayapura (rAjasthAna) 1965 bambaI (ghATakopara) 52 . 2022 dillI (cAMdanI coka) panavela (kulAbA) 53 2023 ludhiyAnA (paMjAba) 1967 ahamadanagara 54 2024 jammU-tavI (kazmIra) 2005 Porr mmmmmmmmmmms 2008 TWINTA 0212 I UN AcAryapravabhiAcAryapravabhi zrIAnanda anyazrIAnanda Page #109 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AcAryapravara AbhAcAryapravabhi Anann zrIAnandA grantha AcAryapravara zrI Ananda RSi : vyaktitva evaM kRtitva Xxx Gax IAN 2025 mAlerakoTalA (paMjAba) 58 2028 kuzAlapurA (Anandanagara dehalI (sabjI maMDI) mAravAr3a) 57 2027 bar3auta (uttara pradeza) 56 2026 sujAlapura (ma0 pra0) 60 3030 nAgapura (vidarbha) cAturmAsoM kI isa tAlikA se pAThakagaNa sahaja hI samajha sakate haiM ki hamAre AcArya samrATa ne anekAneka kaThinAiyoM kA sAmanA karate hue janahita kI bhAvanA se sudura prAntoM meM viharaNa kiyA tathA apanI amRtamaya vANI kI varSA se bhavya janoM ke saMtapta hRdayoM ko zItalatA pradAna kii| aise mahAmAnavoM kI chatrachAyA cirakAla saMgha para banI rhe| yahI jana-jana kI hArdika kAmanA hai| U tuma salAmata raho hajAra varSa ! 0 rAjendramuni zAstrI, kAvyatIrtha [jaina Agama va darzana ke vizeSa abhyAsI] cArya pravara kI mahattA, va gaurava garimA ko Alokita karane ke lie merI choTI sI mazAla kI AvazyakatA nahIM hai, na maiM una mahAn-bhAgyazAliyoM meM se hU~ jo sAdhikAra kaha sakU~ ki maiM unheM acchI taraha se jAnatA hU~, hA~ maiMne unake darzana sarvaprathama san 1964 meM rAyalA gA~va meM kiye the, jahA~ maiM apanI mAtA rAjavaidyA dhAyakuMvara doSI ke sAtha rahatA thaa| ApazrI vahA~ para kapAsa phaikTarI meM Thahare the| usake pazcAt ajamera zikhara sammelana meM bhI maiM mAtA jI ke sAtha darzana ke lie gayA thaa| maiMne san 1965 meM pUjya gurudeva rAjasthAnakesarI puSkara muni jI mahArAja ke pAsa dIkSA grahaNa kii| darzana kI utkaTa kAmanA hone para bhI vibhinna dizAoM meM vihAra hone se ApazrI ke darzana na ho sake / pUjya gurudeva ke sAtha bambaI se ugra vihAra kara san 1972 meM hama sANDerAva sammelana meM pahu~ce / vahA~ para ApazrI padhAre, ApazrI ke darzanoM kA saubhAgya milA / ApazrI ke darzana kara mujhe asIma Ananda kI anubhUti huii| maiMne anubhava kiyA-AcAryazrI bAlaka muniyoM ke sAtha bAtacIta karane meM nahIM katarAte haiM, unhoMne mere se pUchA-kahA~ taka adhyayana kiyA hai ? maiMne sakucAte hue kahA 'kAvyatIrtha', bhAratIya vidyA bhavana kI tathA pAtharDI kI zAstrI parIkSAe~ dI haiM, aura isa samaya 'sAhityaratna' kA adhyayana kara rahA hai, to unhoMne sira para hAtha pherate huye kahA-khUba adhyayana karo, adhyayana se jIvana camakegA, vicAroM meM nikhAra aayegaa| mujhe lagA AcArya zrI vastutaH eka jyoti-stambha haiN| mahAna vahI hai jo choToM se bhI pyAra karatA hai| merI hArdika kAmanA hai| "tuma salAmata raho hajAra varSa ! hara varSa ke dina hoM pacAsa hajAra !!" Page #110 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrI Ananda abhinandana pravartaka marudharakezarI muni zrI mizrImala jI mahArAja [ Azu kavi, ojasvI pravaktA, aneka ucca saMsthAoM ke saMpreraka tathA prabhAvazAlI vayovRddha saMta ] kuNDaliyA~ [1] dayA dharma dIpaka hagana, lavajI RSI pradhAna / tasa paTTAnupaTTadhara - RSI triloka mahAna / RSI triloka mahAna, jJAna darzana ko dariyo / kavi ravi ke jor3a, nAma puhavI meM kariyo / caraNAdika bhUSita guNI, Atama nAma banA gyaa| usake ziSa ratnesa pai, bhArati bhala kInI dayA || kavitta [2] heriyoM hajAroM cakha, deza aura videza bIca, paina kahIM dITha par3ayo, vANI vilakhAyagI / ratna ke karana ziSya, anekoM upAya soce, yogyatA ke zUnya jAnI, mAtA murajhAyagI / mahA mAyA mahArASTra, ciMcor3I prakhyAta pauMcI Ananda Anana bhAlI, khuziyAlI chAyagI / devicanda nandana au, Ananda aviMda ahA ! ArAmAta zrI brahmasutA alI, vana maMr3harAyagI / [3] udita mudita bhAga, jAga uThe bhAnU sama ratna ke amola jana- jana mana tana dekhI hulasAyage / ratna, vaina a~na vAre suNa Ananda hiyA meM ati, Ananda bar3hAyage / chora daI duni muni, guni vani agra Ayo ratana caraNa zubha, tAhi pai lubhAyage / bhASAyeM aneka par3hI, jJAna ko zaukIna bana tyAga aura vairAga vAro, kalaza car3hAyage / abhindana Aja Amadana Ananda Page #111 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AcArya pradabhanda zrI Ananda 382448 38 AcArya prahara AcArya pravara zrI AnandaRSi: vyaktitva evaM kRtitva granthara [ 4 ] dvIpa bAnidhi candra, janama jasA se lIdha dUdha ko dIpAya diyo, sittara unnIsa meM / bhAgavatI jaina dIkSA, zikSA yuta dhAra kara pAya gaye parIkSA meM, nambara ikkIsa meM / madhura girA paiM ati, mudita mAnava vRnda rAjA mahArAjA nAma ko aMkita kiyo, sarasa kavIza meM / seTha, anekoM vivudha Aya prema se prerita hoya, namata surIza meM // [ 5 ] prathama gaNIza nija, gaccha meM bane haiM Apa puni SaTa paTa bIca, mahAna gaNIza meM / vardhamAna sthAnakavAsI jaina zramaNoM meM bhaye haiM pradhAna mantrI, tantrI ke sUrIza meM / ajamIr3a gar3ha madhya, saMgha ke samrATa bane hija holInesa hada bane haiM budhdhIza meM / jayavanta raho laho jasa, sAre vizva mAMjha budha ziSya mizrI bhaNe, vacana azIza meM || kuNDaliyA~ [6] latA dayA lavajI RSI, ropI jaina samAja / sIMcI RSI triloka sI, ratna jamAyo sAja / ratna jamAyo sAja, Aja Ananda varSAyo / sujJa janoM ne eha, sura taru mana bhAyo / zramaNa saMgha meM jo phUle phale ahA yaha mile, bhAgya sarAU maiM kittA / cauguNI, saMgha saMgaThana kI lattA // [ 7 ] Ananda cahai AkhI duni, Ananda jIvana sAra / Ananda vina nara sura pazu bana jAte bekAra | vana jAte bekAra, phere saba mAlA mana se / dAna punya sava kareM, mile Ananda jo jinase / jina ziva hI budha rAma kA, prema se karate vaMdana / yAte hama bhI kare RSI, abhinandana || Ananda Page #112 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrI devendramuni, zAstrI sAhityaratna [ cintanazIla gadyakAra, aneka zodha granthoM ke viziSTa lekhaka ] dIptimAna nirmala gehuMA varNa, dArzanika mukhamaNDala para camakatI damakatI huI nizchala smitarekhA, utphulla nIla kamala ke samAna muskarAtI huI sneha - snigdha nirmala A~kheM, svarNa-patra ke samAna damakatA huA sarvatobhadra bhavya lalATa, karmayoga kI pratimUrti ke sadRza sugaThita zarIra, yaha hai hamAre paramArAdhya AcArya pravara kA bAhya vyaktitva / jise loga yugapravartaka AcArya AnandaRSi jI mahArAja ke nAma se jAnate haiM, pahacAnate haiM / vividha vizeSatAoM ke saMgama prAcAryapravara zrI AnandarSi O ve bAhara se jitane sundara haiM, nayanAbhirAma haiM, usase bhI adhika andara se manobhirAma haiM / unakI maJjula mukhAkRti para niSkapaTa vicArakatA kI bhavya AbhA jhalakatI hai aura unakI udAra A~khoM ke bhItara se bAlaka ke samAna sarala sahaja sneha sudhA chalakatI hai| jaba bhI dekhie vArtAlApa meM sarasa zAlInatA ke darzana hote haiM / hRdaya kI ucchala saMvedanazIlatA evaM udAtta udAratA dikhAI detI hai jo darzaka ke mana aura mastiSka ko eka sAtha prabhAvita karatI hai aura kucha kSaNoM meM hI jIvana kI mahAna dUrI ko samApta kara sahaja sneha sUtra meM bA~dha detI hai / prathamadarzana mahAsthavira zrI tArAcanda jI mahArAja aura zraddheya gurudeva rAjasthAnakesarI prasiddhavaktA puSkara muni jI mahArAja ke sAtha san 1947-48 kI mahArASTra kI yAtrA meM maiMne ApazrI kI yazogAthA, kIrti, pratiSThA Adi bahuta kucha sunI thI, kintu usa samaya mahArASTra meM mujhe ApazrI ke darzanoM kA saubhAgya nahIM mila sakA thA / san 1650 meM rAjasthAna ke padarAr3A gA~va meM ApazrI ke darzanoM kA avasara milA thA / prathama darzana meM hI netroM ko paritRpti kA anubhava huaa| usake pazcAt sAdar3I, sojata, ajamera, sANDerAva Adi santa-sammelanoM meM sAtha meM rahane kA avasara milA / jIvana ko nikaTa se parakhane kA samaya milA, jisa zraddhAMkura kA bIjAropaNa padarAr3A meM huA thA, vaha dina-anudina pallavita aura puSpita ho rahA hai / AcAryapravara kI mahatI kRpA mujha para hai / maiMne anubhava svarNagaruDa AcArya pravara ke sambandha meM likhane kI mujhe preraNA dI gii| mujhe aisA anubhava hone lagA ki kisI kITa pataMga ko svarNagaruDa ke viSaya meM apanA anubhava vyakta karane ko kahA gayA ho / AcArya zrI vizva rUpI AkAza ke svarNagaruDa haiN| unakA nirbhIka sAhasa, unakI pAradarzaka dRSTi, unakA jvalaMta tyAga Adi aise guNa haiM jinake kAraNa unakA samAja meM prabhAva hai aura pratiSThA kA uccatama sthAna hai / vizeSatAoM kA saMgama kiyA hai-AcArya pravara kA jIvana aneka vizeSatAoM kA saMgama sthala hai / unakA AsanAvarUna amara AbhAna Amada www. hool Shu Page #113 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AyAyapravAsa abhivedana AAnandana grantha AyAma pravara abhinaMdana AcArya pravara zrI Ananda RSi: vyaktitva evaM kRtitva 40 phra AkarSaNa vyaktitva asAdhAraNa hai| unake kamanIya kartRtva ne unake vyaktitva ko nikhArA hai| sAdhanA ke prathama caraNa meM hI unakI pragati kA adhyAya prArambha huA, pratikUla paristhitiyoM ne unakI pragati meM bAdhA banane kA prayAsa kiyA / kintu gaMgA ke nirmala pravAha kI taraha ve nirbAdha gati se Age bar3hate gaye | vaTa vRkSa kI bhAMti unakA vyaktitva sadA vistAra pAtA gyaa| unakI variSTha yogyatA kA hI yaha jvalanta pramANa hai ki ve sarvaprathama RSi sampradAya ke AcArya bane, phira pAMca sampradAya ke pradhAnAcArya bane phira dhamaNa saMgha ke pradhAna mantrI, upAdhyAya evaM AcArya bane / ojasvI AcArya Apa zramaNa saMgha ke eka ojasvI aura tejasvI AcArya haiN| ApakA jIvana eka sacce santa kA jovana hai| jisa kisI ne bhI Apako nikaTa se dekhA hai, usake mana meM Apake prati zraddhA aura prema bar3hA hai| ApazrI kI pragAr3ha vidvattA, adamya sAhasa, uttama kartavyaniSThA, advitIya adbhuta tyAga, nissIma karmaThatA, sneha aura saMgaThana kI nirmala bhAvanA ko dekhakara kauna mugdha nahIM huA? pralobhanoM ne Apako kabhI bhI vicalita nahIM kiyA / sattA dAsI hokara AI hai| adhikAra prApta karake bhI Apa zrI usI prakAra nirlepa haiM jaise jala meM kamala / AtmavizvAsa ke dhanI 1 prasita hai| bhArata ke murdhanya cikitsakoM AtmavizvAsa acintya zakti kA akSaya koSa hai| usameM amaMgala ko maMgala ke rUpa meM pariNata kara dene kI adbhuta kSamatA hai / mahAn vaha banatA hai jo AtmavizvAsa kA dhanI hai| zraddheya AcArya zrI kA Atma vizvAsa gajaba kA hai zarIra aneka vyAdhiyoM se kI rAya hai ki Apa vihAra na kareM, zArIrika vizeSa zrama na kareM, para ApazrI ne apane AtmavizvAsa ke bala para jana-jana ke mana meM svAga-niSThA, saMyama pratiSThA aura zuddha jainatva kA sandeza dene ke lie hajAroM mIla kI yAtrA kI hai| cikitsaka ApazrI ke Atma-vizvAsa ko dekhakara cakita haiN| ApakI sahiSNutA bejor3a hai| dIna manobhAvoM ko Apane kabhI Adara nahIM diyA hai| kaThoratA aura komalatA kA samanvaya Shui jIvana ke sarvAGgINa vikAsa ke lie kaThoratA aura komalatA ye donoM tattva apekSita haiM, anivArya haiN| kevala kaThoratA vikAsa ke mArga meM bAdhaka hai aura kevala komalatA bhI usakA sambala nahIM ho sakatI, mAtrA ke aucitya se hI donoM kI phalavattA hai| AcArya zrI ke jIvana kI AlocanA karate hue kucha Alocaka kahA karate haiM ki AcArya zrI AvazyakatA se adhika komala haiM, ve kisI para bhI anuzAsana nahIM kara sakate, Ananda ke zAsana meM jitanA Ananda lUTanA cAho lUTa lo para satya tathya yaha hai ki unake jIvana meM kaThoratA aura komalatA kA madhura samanvaya hai| unakA mAnasa jahA~ anuzAsana ke kSetra meM vajra se bhI adhika kaThora hai to zraddhAnvita betA ke lie kusuma se bhI adhika sukumAra hai| komalatA ko jo loga unakA dUSaNa mAnate haiM ve bhUla-bhare haiM, komalatA unakA dUpaNa nahIM apitu bhUSaNa hai / vAtsalya aura anuzAsana AcArya saMgha ke zAstA hote haiM / prazAsana unakA kArya hai| hajAroM zramaNa aura zramaNiyoM ko aura lAkhoM dhAvaka evaM dhAvikAoM ko unheM mArgadarzana denA hotA hai| unakA prazAsaka bhAva jisa samaya vAtsalya se bhAvita hokara saMgha ke sadasyoM ko apane kartavyoM kI ora agrasara karane ke lie utprerita karatA hai, usa samaya anuzAsana, anuzAsana na rahakara Atmadharma bana jAtA, usameM sahajatA aura AtmIyatA A jAtI hai / vaha anuzAsana bAhara se thopA huA nahIM, apitu Atmagata hotA hai| zraddheya AcAryazrI isa Page #114 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vividha vizeSatAoM ke saMgama : AcAryapravara zrI AnandaSi 41 prakAra ke prayoga sadaiva karate rahate haiN| unhoMne saMghIya anuzAsana ko hamezA pradhAnatA dI hai| anuzAsana kA ullaMghana karanA unheM bahuta hI akharatA hai aura ve anuzAsanAtmaka kArravAI bhI karate haiM, usake pazcAt unakA hRdaya vAtsalya se chalachalAne lagatA hai, jisase unakA kaThora anuzAsana bhI kisI ko kaThora pratIta nahIM hotaa| maiMne svayaM sANDerAva santa sammelana meM anubhava kiyA hai ki kisI ne anuzAsana kA bhaMga kiyA to ApazrI ne use kaThora daNDa pradAna kiyA, ApazrI kA ugra rUpa dekhakara vaha bhaya se kA~pa uThA, para dusare hI kSaNa uge prema se pucakArate hue kahA, dekho bhaviSya meM isa prakAra kA kArya na karanA / vivAdoM se dUra AcAryazrI ko vAda-vivAda pasanda nahIM hai| unakA yaha spaSTa abhimata hai ki vAda-vivAda se tattvavodha nahIM apitu kaSAya kI abhivRddhi hotI hai| yaha zakti kA apavyaya hai, nirarthaka zakti kA durupayoga karanA buddhimAnI nahIM hai| mujhe smaraNa hai ki ajamera zikhara sammelana ke avasara para eka vyakti Apa thI ke pAsa AyA aura kahA-maiM Apase zAstrArtha karanA cAhatA huuN| AcArya zrI ne muskarAte hue pUchA-kisalie? usane kahA--maiM Apako parAjita kara yaha udghoSaNA karU~gA ki zramaNa saMgha ke AcArya mere jaise se hAra gye| AcArya zrI ne usI prakAra muskarAte hue pUchA, usase tumheM ko kyA lAbha hogA? usane kahA-isase merA sampUrNa samAja meM yaza phailegaa| AcArya zrI ne kahA to phira tuma yaha mAna lo, maiM hArA aura tuma jiite| Agantuka AcArya zrI ke caraNoM meM gira par3A aura kahane lagA ki ApazrI ne to binA zAstrArtha kiye hI mujhe parAjita kara diyaa| dhyAnI aura svAdhyAyI jaina-saMskRti tapomUlaka rahI hai| yadi yaha kaha diyA jAya to atizayokti nahIM hogI ki muhammada ne apane bhaktoM ko namAja pradAna kI, IsA ne prArthanA dI, buddha ne dhyAnamArga kA upadeza diyA, pataJjali ne yoga para prakAza DAlA to bhagavAna mahAvIra ne tapomArga kA sandeza diyaa| bhagavAna mahAvIra ne svayaM ugra tapa kI sAdhanA kI aura apane anuyAyI varga ko bhI usa para bar3hane ke lie utprerita kiyaa| tapa ke dvAdaza prakAra meM svAdhyAya aura dhyAna kA bhI sthAna hai| maiMne AcArya pravara ke jIvana ko gaharAI se dekhA hai| mujhe anubhava huA hai ki AcArya pravara ke jIvana meM dhyAna aura svAdhyAya sAkAra ho uThe haiN| rAtri ke ekAnta zAnta kSaNoM meM jaba sabhI soye hue hote haiM taba ApazrI dhyAna meM tallIna hote haiN| maiMne ApazrI ke caraNoM meM jijJAsA prastuta kI to batAyA ki dhyAna AtmA kI eka mahAna zakti hai, dhyAna ke abhAva meM dhyeya kI pUrti kadApi sambhava nahIM hai| dhyAtA dhyAna se dhyeya rUpa bana jAtA hai / dhyAna cetanA kI vaha nirmala avasthA hai, jahA~ sampUrNa anubhUtiyA~ eka hI anubhUti meM vilIna ho jAtI haiM, vicAroM meM sAmaMjasya A jAtA hai, paridhiyA~ samApta ho jAtI haiN| jIvana aura svatantratA kI prastuta anubhUti meM jJAtA aura jJeya kA bheda nahIM rhtaa|| isa kathana se sahaja hI parijJAta hotA hai ki ApadhI kI dhyAna ke prati kitanI gaharI niSThA hai| dhyAna ke samAna svAdhyAya bhI ApazrI ke jIvana kA Avazyaka aMga hai| ApazrI ne Agama, tripiTaka aura vaidika sAhitya kA gaharAI se anuzIlana aura parizIlana kiyA hai| hajAroM gAthAe~, zloka, abhaMga, suktiyA~, stotra ApazrI ko kaMThastha haiN| ApazrI svAdhyAya karane meM itane tallIna ho jAte haiM ki usa samaya ApazrI ko kucha bhI dhyAna nahIM rhtaa| AhAra Ane para ApazrI AhAra karane ke lie nahIM AcAryaprava233 AcAryapravAsa abhi zrIAnandagrantha zrAAnandAnya51 Page #115 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrI Ananda antha WHAT 663 42 AcArya prava ndi AcArya pravara zrI Ananda RSi : vyaktitva evaM kRtitva baiThate para pahale svAdhyAya aura dhyAna karate haiN| ApazrI pharamAte haiM ki pahale bhajana aura phira bhojana / abha jIvana aura zikSA jIvana kA zikSA ke sAtha ghaniSTha sambandha hai / jIvana zarIra hai to zikSA usakA prANa hai / zikSA ke abhAva meM jIvana kA kucha bhI mUlya nahIM hai / zikSA se hI jIvana meM abhinava camaka aura damaka AtI hai / AcAryazrI samaya-samaya para zikSA para bala dete haiN| ApazrI ne prabala preraNA dekara zatAdhika sthAnoM para pAThazAlAe~ aura skUla va chAtrAvAsa khulavAye haiM / zrI tiloka ratna sthAnakavAsI jaina dhArmika parIkSA borDa ApazrI kI hI kalpanA kA mUrta rUpa hai, jisameM bhArata ke eka chora se dvitIya chora taka hajAroM vidyArthI, santa va satIgaNa baiThatI haiM, pravezikA se lekara AcArya taka adhyayana hotA hai / ApazrI kA abhimata hai ki jIvana ko saMskArI, vicArI aura AcArI banAne ke lie zikSA se bar3hakara anya koI upAya nahIM hai / Aja svatantra bhArata ke samakSa do samasyA haiM - zikSA aura rakSA / rakSA kI samasyA kA samAdhAna to dasa bIsa lAkha sainika kara sakate haiM para ajJAnAndhakAra ko miTAne ke lie sabhI ko zikSita bananA Avazyaka hai| zikSA kevala vyAvahArika hI nahIM apitu AdhyAtmika mI honI cAhie | sadAcAra aura nirmala jIvana hI saccI zikSA kA AdhAra hai / prAkRtabhASA ke premI Aja pAzcAtya sabhyatA kI cakAcauMdha meM mAnava apanI saMskRti, sabhyatA, aura bhASA ko bhI bhUlatA calA jA rahA hai / yahI kAraNa hai ki vaha prAcIna mahApuruSoM kI maulika vicAra - nidhi se vaMcita ho rahA hai aura asahAya kI bhAMti idhara-udhara bhaTaka rahA hai| ApazrI kA abhimata hai ki saMskRti kI AtmA sAhitya ke bhItara se apane asIma saundarya ko abhivyakta karatI hai| sAhitya sAmAjika bhAvanA, krAntikArI vicAra evaM jIvana ke vibhinna utthAna aura patana kI vizuddha abhivyaMjanA hai| vaha samAja ke yathArtha svarUpa ko avagata karAne vAlA darpaNa hai aura saMskRti kA pradhAna vAhana hai / vaha sArvadezika aura sArvakAlika 'satyaM zivaM aura sundaram' ko vyakta karatA hai aura gahana samasyAoM kA samAdhAna karatA hai| prAkRta sAhitya bhArata kI anamola nidhi hai / usameM AdhyAtmika, sAmAjika aura sAMskRtika prabhRti jIvana kI samasta bhAvanAe~ abhivyaMjita huI haiN| bhagavAna mahAvIra evaM tathAgata buddha ne isI bhASA meM upadeza pradAna kiyA hai| samrATa azoka ne zilA lekha aura stambha lekhoM ko isI bhASA meM utkIrNa karAyA hai / khAravela kA hAthI guphA lekha bhI prAkRta meM hI hai| hajAroM grantha isa isalie isa bhASA kA adhyayana Avazyaka hI nahI apitu anivArya honA caahie| vyaktiyoM ko isa bhASA kA gambhIra adhyayana karane ke lie preraNA pradAna kI hai| saMgaThana ke prabala samarthaka bhASA meM nirmita haiM, ApazrI ne zatAdhika AcArya zrI jIvana ke aruNodaya se hI saMgaThana ke prabala samarthaka rahe haiN| ApazrI ke spaSTa vicAra rahe haiM ki 'saMgaThana jIvana hai aura vighaTana mRtyu hai|' jaina samAja kI bikharI huI zaktiyoM ko dekhakara ApazrI ke mana meM apAra vedanA hotI hai aura hRdaya kI vedanA vANI ke dvArA aneka bAra mukharita huI hai| maiMne svayaM dekhA hai sAdar3I, sojata, ajamera va sANDerAva santa-sammelanoM meM ApazrI ne jo mAnasika va bauddhika zrama kiyA hai, vaha kisI se bhI chipA nahIM hai / isa samaya bhI Apa sampUrNa jaina samAja kI ekatA ke lie athaka parizrama kara rahe haiM / vANI ke jAdUgara bolanA eka kalA hai aura kalAoM meM usakA prathama sthAna hai| AcAryazrI kI vANI meM jAdU hai, jo zrotAoM ke dila ko bhI lubhA letI hai, mana ko moha letI hai / ApazrI kI jAdU bharI vANI se sAdhAraNa Page #116 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vividha vizeSatAoM ke saMgama : AcAryapravara zrI AnandaSi 43 vyakti hI nahIM kintu deza ke coTI ke vidvAna aura netAgaNa bhI prabhAvita hue haiN| ApakI vANI meM mRdutA, madhuratA aura sahaja sundaratA hai| bhAvoM kI lar3I, bhASA kI jhar3I aura tarkoM kI kar3I kA aisA madhura samanvaya hotA hai ki zrotA jhUma uThatA hai / ApakA pravacana madhura hI nahIM, ati madhura hotA hai / ApazrI ke pravacana kI tulanA mahAtmA gAMdhI ke pravacana se sahaja rUpa se kara sakate haiM / kalAmaya jIvana AcAryazrI kA jIvana kalAmaya hai / ve kalA ko jIvana ke lie mAnate haiM, ve laghu-se laghu kArya ko aura bar3e-se-bar3e kArya ko lAlitya aura mAdhurya se paripUrNa karanA cAhate haiM / sAdhAraNa-se- sAdhAraNa kArya ko bhI pUrNa manoyoga se karanA cAhate haiM / ApazrI kA mantavya hai ki jo kalA AtmA ko Atmadarzana karane kI prabala preraNA nahIM detI, vaha kalA nahIM, akalA hai| kalA kI kasauTI saundarya hai / jo sundara nahIM hai, hitakara nahIM hai, vaha kalA nahIM hai, aura dharma bhI nahIM hai / bahu bhASAvida bhASA kI dRSTi se AcAryazrI kA parijJAna bahuvidha aura bahuvyApI hai / saMskRta, prAkRta Adi prAcIna bhASAoM para unakA pUrNa adhikAra hai| hindI, gujarAtI, marAThI aura rAjasthAnI bhASA meM dhArApravAha se pravacana kara sakate haiM, likha sakate haiN| marAThI ApazrI kI mAtRbhASA hai / santa tukArAma ke abhaMgoM ko aura anya marAThI santoM ke bhajanoM ko Apa bar3I tanmayatA ke sAtha gAte haiM / mahApuruSa tyAga aura manasvitA, Adarza cintana aura puruSArthamaya jIvana, udAra vRtti aura satya para dRr3ha rahane kA Agraha, prema-pezala hRdaya aura nirbhaya kartavyaniSThA, sabake prati Adara bhAva aura saprayojana virodha karane kI kSamatA, vinamratA aura saiddhAntika akar3a eka sAtha nahIM raha pAtI / jahA~ rahatI hai vaha mAnava nahIM mahAmAnava hai / AcAryazrI ke jIvana meM inakA adbhuta milana huA hai, isalie ve sAdhAraNa puruSa nahIM, mahApuruSa haiM / abhinandana amRtaputra AcArya pravara kA eka virAT kAya abhinandanagrantha prakAzita honA cAhie, yaha merI hArdika utkaSTa abhilASA thI, maiMne anekoM bAra DAkaliyAjI, paM0 badrInArAyaNajI zukla aura sneha saujanyamUrti kundana RSijI ko preraNA dI, jo kArya Aja se varSoM pUrva honA cAhie vaha kArya Aja ho rahA hai, dera avazya huI hai para andhera nahIM huA, yaha prasannatA hai| zraddhA, sneha, sammAna Adi bhAva vyakta karanA hI unakA abhinandana karanA hai| maiM mAnatA hU~ ki AcAryapravara kA yaha abhinandana unake sadguNoM kA abhinandana hai, unhoMne sudIrghakAla taka jo samAja kI sevA kI hai, mArgadarzana diyA hai, usI kA yaha pratiphala hai / maMgala kAmanA AcAryapravara sudIrghakAla taka svastha aura prasanna rahakara hama sabhI kA kuzala netRtva karate raheM / samAja ko jJAna, darzana aura cAritra kI dRSTi se nirantara Age bar3hAte raheM, maiM apanI asIma zraddhA ke sAtha zata-zata maMgala kAmanAe~ arpita karatA huA gaurava kA anubhava karatA hU~ / AcArya prava ha mame za Calaja acal anya deva zrI Ananda ana za Page #117 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrAAnanda zrAAnanda amadana wrwww . mmm ... .. ." 0 pravartaka muni zrI phUlacandra jI 'zramaNa' [jaina AgamoM evaM prAkRta bhASA ke prakANDa vidvAn, tatvacintaka, bhAratIya darzana ke gahana adhyetA] AgamoM meM AcArya kA svarUpa aura usake pratIka AcArya zrI Ananda RSi DURBA NAL yadi svIkRta saMkIrNa AgrahoM ko chor3akara dekhA jAya to jainasaMskRti kI virATa sattA ke samakSa anAyAsa hI mastaka jhuka jAte haiM, kyoMki isakI mAnyatAeM sarvadA sasIma se asIma kI ora unmukha rahI haiM, isake samasta svara vyaSTi kI paridhiyoM se mukta hokara samaSTi kI ArAdhanA karate rahe haiN| paJcaparameSThI namaskAra isakA sAkSI hai| isa mahAmantra ke dvArA daivI bhAvanAoM kI ora yAtrA karane vAlA sAdhaka apane mahApatha kI maGgalamayatA ke liye sarvaprathama unako namaskAra karatA hai jinhoMne tyAjya ko tyAga diyA hai aura saMsAra kI dRSTi meM sAdhanA-patha para jo ajeya hai, use jIta liyA hai| vaha 'namo arihantANaM' kaha kara unake prati apanI ahaMtA ko samarpita kara tyAga aura vijaya kA bhAva grahaNa karatA hai| dUsare namaskAra meM vaha aura bhI U~cA uTha jAtA hai, taba vaha unheM namaskAra karatA hai jinhoMne prAptavya ko prApta kara liyA hai, jinake liye kucha bhI kartavya zeSa nahIM rahA, jo pUrNakAma ho cuke haiM, siddha, buddha aura Ananda-svarUpa ho cuke haiM, unhIM ke samakSa nata-mastaka jaina sAdhaka kI vANI 'namo siddhANaM' kahakara Atma-samarpaNa karatI hai| ina do namaskRtiyoM ke dvArA lokottara mahApuruSoM kA puNyasmaraNa karake aba vaha loka-yAtrA kI pAvanatA ke liye prastuta hotA hai, vaha unakI caraNa-zaraNa grahaNa karatA hai jinase vaha lokottara bhUmiyoM kI yAtrA karane kI zakti evaM vidhi prApta kara sakatA hai| unameM sarvaprathama vaha unheM namaskAra karatA hai, jinhoMne lokottara mahApuruSoM kI vANI ke marma ko samajhA hai, sAtha hI apanI AdhyAtmika zaktiyoM ke dvArA AcaraNIya sAdhanA kA unase bhI AcaraNa karavAyA hai jo isa puNya bhAvanA ko lekara unakI zaraNa meM Ae haiM, aise hI jo arihanta to nahIM, parantu arihantatva kI prApti ke liye prayatnazIla haiM unhIMke samakSa jainasAdhaka 'namo AyariyANaM' kahakara namaskAra karatA huA apane Apako unake caraNoM meM samarpita karatA hai| AcArya ko namaskAra karake jaina sAdhaka 'namo uvajjhAyANa' kahakara una vandanIya caraNoM meM bhI namaskAra karatA hai jo jJAna-razmiyoM ko sarvatra prasArita karate rahate haiM aura 'namo loe savvasAhUNaM' ke pAvana svaroM meM vaha una samasta jitendriya, tyAgI evaM sAdhanAzIla mahApuruSoM ke samakSa bhI nata-mastaka ho jAtA hai, jinakA jIvana usake liye sAdhanA-patha kA Adarza hai| arihanta, siddha, upAdhyAya evaM sAdhu-samUha ke madhya meM jisa mahAzakti ke darzana kie gae haiM, vaha 'AcArya' hai| AcArya kA dAyitva atyanta kaThina hai, kyoMki use calanA bhI par3atA hai aura calAnA bhI par3atA hai, vaha svayaM Upara uTha rahA hotA hai, parantu vaha unheM bhI Upara uThAnA nahIM bhUlatA hai jo usakI maGgalamayI zaraNa meM Ae haiM Upara uThane kI mahatI AzA lekr| ataH use dohare dAyitva kA nirvAha . Page #118 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AcArya zrI Ananda RSi 45 karanA par3atA hai / usake isI dAyitva ko dekhate hue usake liye 'AcArya' zabda kA prayoga kiyA gayA hai / kyoMki AcArya zabda kA artha hai jo jinopadiSTa AdhyAtmika maryAdAoM ke anukUla calatA hai / 1 jisane AcAra ke anurUpa apane ko DhAlA hai / 2 aura AdhyAtmika tAloM kI kuMjiyA~ pAne ke liye sAdhaka jisakA anukaraNa karate haiM | 3 mananazIla munIzvaroM ne AcArya ke vizeSa dAyitvoM kA saMketa karate hue kahA haisuttatthaviU lakkhaNajutto, gacchassa meDhibhUo ya / gaNatatti-vippagukko, atthaM vAe o Ayariyo | AcArya sUtra evaM sUtrArtha kA vettA ho, isa vizeSaNa meM AcArya kI mati-sampadA sambandhI utkRSTatA kI anivAryatA ghoSita kI gaI hai / dazAzruta-skandha sUtra meM ( dazA - 4) vacana - sampadA, vAcanA- sampadA, mati sampadA aura prayoga-mati sampadA ke rUpa meM AcArya ke bauddhika pakSa kA pratyeka pahalU pradarzita kiyA, gayA hai / usakI ye samasta sampadAe~ 'suttatthaviU' hone para hI vikasita ho sakatI haiM / yadi usakI kuzAgra ' buddhi ne samasta AgamoM ko grahaNa kara liyA hai aura usake marma ko samajha liyA hai, usI dazA meM vaha pratidina vyavahAra meM Ane vAle padArtha- jJAna ke samAna zAstra vacanoM ko grahaNa kara sakatA hai, zAstra-vacanoM ke vizeSa nirdezoM aura iGgitoM ko samajha sakatA hai, zAstra-vacanoM kI saGgatiyoM ke vaiziSTya ko jAnakara unake sambandha meM nizcayAtmaka tathyoM ko vyakta kara sakatA hai aura sAtha hI mahAjJAniyoM ke jJAna ke sAtha usakI buddhi tAdAtmya sthApita kara letI hai, ataH usakI jJAna zakti sadyaH sphuraNazIlA ho jAtI hai / mati-sampadA ke inhIM kramika staroM ko avagraha, IhA, avAya, aura dhAraNA kahA jAtA hai / 4 yadi AcArya kI jJAna-zakti utkRSTa hai, usakI pratibhA sarvadA vahI socatI hai jo zAstrAnukUla hai, sAMskRtika maryAdAoM meM Avaddha hai, to usakA pratyeka vacana jana-mana ke lie grAhya ho jAtA hai, janatA usakI vacana zakti ke samakSa nata mastaka ho jAtI hai, usakI vacana madhuratA jana-mana ke liye AlhAdakArI bana jAtI hai, usakI bauddhika paripuSTatA ke liye varadAna bana jAtI hai, usakI vANI rAga-dveSa evaM svArtha kI sImAoM ko tor3akara unmukta rUpa se pravAhita ho uThatI hai, usakI vANI se nizcaya kA Aloka prasArita hone lagatA hai, anizcayAtmakatA kA andhakAra usakI vacana sampadA ke samakSa kabhI A hI nahIM sakatA hai / zAstrakAra isIliye AcArya ko Adeya vacana, madhura vacana, anizritavacana aura asaMdigdha vacana kahate haiM / AcArya AcaraNa karatA hI nahIM, AcaraNa karavAtA bhI ; vaha jJAna- sampatti kA arjana hI nahIM karatA, usakA visarjana bhI karatA hai; use yogya vyaktiyoM ko bA~TatA bhI hai, parantu usI dazA meM jabaki vaha svayaM 'suttatthaviU' ho / jisake pAsa kucha hai, vahI dAtavya aura dene yogya pAtra kA vicAra bhI karegA / jisake pAsa kucha hai hI nahIM, vaha degA bhI kyA ? jisakA apanA jJAna koSa pUrNa ho cukA hai, vaha jJAna ke vitaraNa kI zailI para bhI vicAra karegA, usakI vidhi nirdhArita karegA, use vicArapUrvaka yogya vyakti ko hI bAMTegA, vaha kabhI kacce ghar3e meM pAnI bharane kI bhUla nahIM karegA, vaha jijJAsAzIloM ko utanA hI 1 A-maryAdayA carati gacchatItyAcAryaH / 2 AcAreNa vA carantItyAcAryAH / - Avazyaka cUrNi 1-663 3 A-maryAdayA tadviSaya-vinayarUpayA caryante sevyante jinazAsanArthopadezakatayA tadAkAMkSibhiH ityAcAryaH / - Avazyaka cUrNi TIkA 4 uggaha- mai- sampayA, IhA mai- sampayA, avAya mai- sampayA, dhAraNA - mai- sampayA / 5 Adeya - vayaNe, yAvi bhavai, mahura-vayaNe yAvi bhavai, aNissiya-vayaNe yAvi bhavai, aviddhavayaNe yAvi bhavai / - dazAzruta0 4/4 TECTOR abhinandana zrI Ananda anya 99 zrI Anandatra grantha Page #119 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrIAnanda prAAnanda madana 46 AcAryapravara zrI Ananda RSi : vyaktitva evaM kRtitva degA jitanA unake lie upayukta hogA, jitane ko ve apane jJAna-koSa meM saMjokara rakha sakate hoMge aura sAtha hI vaha apane ziSya-varga ko isa prakAra udbuddha karegA jisase unakI jJAna-dhArA bahumukhI hokara pravAhita ho ske|' AcArya kI bauddhika mahattA ke kucha anya mApadaNDa bhI nirdhArita kiye gaye haiN| AcArya para kevala anuyAyiyoM ke mArgadarzana kA dAyitva nahIM hai, use tarka kA Azraya lekara sUjha-bUjha se paripUrNa vacanAvalI se, dezakAla evaM vAtAvaraNa ke parijJAna pUrvaka apanI jJAna-dhArA meM unheM bhI snAna karAnA hotA hai jo bhaTake hue haiM, jo pratikUla sAdhanA ko Atma-sAdhanA samajhane kI bhUla meM ulajhe hue haiM, ataH AcArya kA yaha dAyitva hai ki vaha jo kucha kahe, jo kucha bole, vAtAvaraNa evaM zrotAoM kI vRttiyoM ko samajhakara bole, usakA pratyeka vacana deza-videza kI paristhitiyoM ke anukUla ho aura sAtha hI usakI pratyeka uktipratyukti zrotA ko parakha kara kahI gaI ho| 'suttatthaviU' vizeSaNa yaha bhI saMketa karatA hai ki AcArya ke lie zruta-sampadA-sampanna honA bhI Avazyaka hai| usane sarvajJa munIzvaroM dvArA kahe gae 'sUtroM' ko aneka dRSTiyoM se samajhA ho, usake sambandha meM aneka tattvavettAoM ke vicAroM ko jAnA ho, aneka sUtroM ko isa prakAra samajhA ho ki usakA jIvana sUtramaya bana gayA ho, usake bauddhika Aloka ke lie kucha bhI jJAtavya zeSa na raha gayA ho, sUtroM ke antastala kA sparza karake jIvana aura jagata kI adbhuta gaharAiyoM aura vicitra anubhUtiyoM ko jo vyakta kara rahA ho aura sAtha hI sUtroccAraNa ke sAtha-sAtha dhvani-zAstra ke anurUpa usake uccAraNa kI vidhiyoM se pUrNa paricita ho, vahI jIvana-sraSTA mUnIzvara AcAryatva ke mahAn dAyitva kA pAlana kara sakatA hai| mananazIla maharSi ne AcArya kI isI arthavattA ko samajhate hue hI use 'sUtrArthavid' kahakara usake mahApada kA samartha mUlyAMkana kiyA hai| yahA~ eka aura bAta bhI dhyAna dene yogya hai ki 'sUtra' zabda ke do artha haiM, jo kucha saMkSepa meM kahA jAya vaha bhI sUtra kahalAtA hai aura eka chora se dUsare chora taka pahuMcane ke sAdhanoM ko bhI 'sUtra' kahA jAtA hai| 'vizvasta sUtra' zabda sUtra zabda ke isI artha kI ora saMketa kara rahA hai| sUtra ke lie ho 'zruta' / zabda kA bhI prayoga kiyA gayA hai| tIrthaGkara devoM ne apane yuga meM jo kucha kahA vaha saMkSepa meM kahA-sUtra rUpa meM kahA / tIrthaGkaroM ne kucha bhI likhA nahIM, unase sUtroM ko sunA gayA, ataH sUtra hI zruta khlaae| bhAvI sudIrghaparamparA meM hone vAle AcArya svayaM tIrthaGkaroM ke mukha se sUtroM kA zravaNa nahIM kara sake, parantu apanI vyutpanna pratibhA ke AdhAra para ve aise vizvasta sUtra khoja lete haiM jinase ve sUtroM ke usa mula taka pahuMca jAte haiM jo tIrthaGkaroM ke samyak jJAna kI bhUmi meM kahIM gahare meM avasthita haiM, aisI vyutpanna pratibhA ke dhanI hI 'sUtravid' kahalAte haiN| sUtra ke rUpa meM jo bhI kahA gayA hai vaha saMkSipta zabdoM meM kahA gayA hai, ataH usake vAstavika abhiprAya kA bodhana, usakI bhAvAtmaka gaharAiyoM kA cintana aura tIrthaGkaroM ke Azaya kI sahI pakar3a karane vAlA prajJA-puruSa hI 'arthavid' hai| ataH 'sUtrArthavid' yaha eka hI vizeSaNa AcAryatva kI samasta bauddhika yogyatAoM kA sahI mUlyAMkana hai| 6 vijayaM uhisai, vijayaM vAei, parinivAviyaM bAei, attha-nijjAvae yAvi bhvi| -dazAzruta0 4 / 5 7 AyaM vidAya vAyaM pauMjjittA bhavai, parisaMvidAya vayaM pauMjjittA bhavai, khettaM vidAya pauMjjittA bhavai, vatthuvidAya vAyaM pauMjjittA bhavai / / 8 bahusuya yAvi bhavai, pariciyasuya yAvi bhavai, vicittasuya yAvi bhavai, ghosavisuddhikAraya bhavai / -dazA0 4 / 2 Page #120 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AcArya zrI Ananda RSi 47 , lakkhaNajutto AcArya ke lie dUsarA vaiziSTya batAyA gayA hai ki vaha 'lakSaNa-yukta' ho-'lkkhnnjutto| yaha lakSaNa zabda bhI AcAryatva kI vividha vizeSatAoM ko dhvanita karane vAlA hai, parantu merI vicAra-saraNI mujhe lakSaNa zabda ko 'AcArya kI zarIra-sampadA, para hI kendrita kara rahI hai, ataH maiM lakSaNa-yukta kA artha 'zarIra-sampadA-sampanna' mAnate hue AcArya ke isa vaiziSTya kA sAmAnya sA vizleSaNa karanA cAhatA huuN| sUtra ho yA artha, AcAra ho yA vicAra, sabakA Aramma zarIra se hI hotA hai| zarIra ke binA kucha raha nahIM sakatA / kucha bhI ho nahIM sakatA / AcArya ke antara kA parIkSaNa aura usakI prabhAvazIlatA kI parakha zarIra hI banA sakatA hai / zarIra-zAstrI zArIrika AkRtiyoM ke AdhAra para hI jIvana ke bhUta, bhaviSya aura vartamAna kA adhyayana kara lete haiN| lambe kAna mastiSka zaktiyoM ke ananta vikAsa kA paricaya dete haiM, hAtha ke aMguSTha-mUla kA ubharA haA bhAga vilAsa-priyatA kA paricAyaka hotA hai| khuradare evaM kaThora hAtha zramika jIvana kA saMketa karate haiM, isIprakAra antara meM jAgRta krodha kI lahara A~khoM meM lAlI, bhoMhoM meM tanAva, mastaka para Ar3I rekhAe~, dA~toM meM kar3akar3AhaTa aura hAtha-paira kI paTakana ke rUpa meM vyakta ho uThatI hai| isa prakAra zarIra se manovRttiyoM aura manovRttiyoM se zarIra kA adhyayana hotA hai, ataH AcArya ke lie usa vyakti ko upayukta samajhA gayA hai, jisakA zarIra na to adhika lambA ho aura na hI adhika ThiganA ho / AcArya kA zarIra yugAnurUpa maryAdA ke anukUla lambAI evaM U~cAI vAlA honA caahie| jaba zarIra-aGga vikRta hote haiM, beDaula hote haiM, jaba zarIra-tvacA AvazyakatA se adhika kAlI hotI hai, to isa zarIra-sampadA ke abhAva meM AcArya kI prabhAvazIlatA naSTa ho jAtI hai| vikRta zarIra ke sambandha meM eka lokokti-janya tathya sAmane A rahA hai sau meM zUra sahasa meM kAnA, savAlAkha meM aiMcAtAnA / aiMcAtAnA kare pukAra, maiM AyA gaMjA se hAra / yaha lokokti kevala netra-vikRtiyoM se manuSya kI hArdika vikRtiyoM ke parimANoM kI adhikatA ko vyakta kara rahI hai| ataH AcArya kA zarIra aisA ho jisake kAraNa na to vaha svayaM AtmahInatA, AtmaglAni evaM loka-lajjA kA anubhava kara rahA ho aura na hI vaha samAja lajjita ho jisa samAja ne use AcAryatva pradAna kiyA ho| AcArya kA zarIra susagaThita ho arthAt usake samasta avayava anupAta meM hoM, anupAta-hIna zarIra mAnasa-vikRtiyoM kA dyotaka hotA hai| sundara, komala, sugaThita gaura zarIra kI bhAvanAe~ sundara, paramparAbaddha evaM karuNA Adi komala bhAvanAoM se yukta evaM zuddha hotI haiM / mahApuruSoM ke zarIra isIlie komala hote haiM / gacchassa meDhibhUmo AcArya ke lie 'gacchassameDhibhUoM' vizeSaNa dekara usakI saMgaThana-zakti, anuzAsana-samarthatA evaM gaNa-pratipAlana kI yogyatA kI ora saMketa kiyA gayA hai| khalihAna meM baila calate haiM, madhya meM gar3e hue khUTe kI paridhi meM / khUTA kisI ko apane se nahIM bA~dhatA, parantu kisAna aura baila svayaM hI khUTe se ba~dhe rahate haiN| meDhibhUta AcAryatva kA nirvAha bhI vahI kara sakatA hai jo kisI ko bA~dhe to nahIM, parantu usakI prabhAvazIlatA ke sAtha svayaM hI saba baMdhate jaayN| khalihAna ke khUTe ke cAroM ora baila calate rahate haiM, kisAna bhI calatA rahatA hai, unake pairoM se anAja ke dAnoM para car3hA huA AvaraNa svayaM hI haTatA yA hai Aroha-pariNAha-saMpanne yAvi bhavai, aNotappasarIre yAvi bhavai, thirasaMghayaNe, bahapaNipUNidiya yAvi bhavai |-dshaashrut0 4 / 3 sAcArAtriAyAtrA zrIAnandAandha5 zrIAnandagrantha Ly . Page #121 -------------------------------------------------------------------------- ________________ "MNASAAN AcAryapravabhiAcAryapravara abhi zrIAnandapa grantha zrIAnandA anya 8 AcAryapravara zrI Ananda RSi : vyaktitva evaM kRtitva jAtA hai| AcArya kI zaraNa meM rahane vAle bhI sAdhanA ke patha para calate rahate haiM aura AtmA ke cAroM ora car3he hue kaSAyoM ke AvaraNa ko haTAte rahate haiM, AcArya apane anuzAsana meM rahane vAle sAdhu-sAdhviyoM ke lie varSAkAla meM ucita nivAsa kI yojanAe~ taiyAra karatA hai, unake lie zayyA Adi kI vyavasthA kA nirIkSaNa karatA hai, vaha sAdhakoM ko samayAnurUpa pratibodha detA hai, unameM yathAsamaya sAdhanA-saMlInatA | ko jAgRta karatA hai aura unheM bar3oM ke prati vinaya sammAna evaM Adara kA pATha par3hAtA hai| isa prakAra vaha saMgha kA stambha banakara use Azraya detA hai| AcArya kI isI sampadA ko zAstrakAra 'saMgraha-parijJA-nAma-sampada' kahate haiN| gaNatattivippamukko AcArya ke anya gauravamaya dAyitva kI ora saMketa karate hue use 'gaNatattivippamukko' vizeSaNa diyA gayA hai, arthAt vaha saMgha kI cintAoM se mukta ho, yadi vaha samartha anuzAsana vAlA hai to saMgha sambandhI cintAoM ko janma lene kA avasara hI na milegA, cintAe~ na hogI tabhI to vaha cintAoM se mukta raha skegaa| sAtha hI yaha vizeSaNa kahatA hai ki AcArya nirlipta ho, saMgha kI samasta vyavasthAoM ko anuzAsita karatA huA bhI sAkSI bhAva se rahatA ho / yadi AcArya apane ko zAsaka samajhane lagegA to usakA pAvana vyaktitva 'mAna' ke bojha se dabane lagegA, 'mAna' ko paha~cI hada halkI-sI coTa bhI krodha ko jAgRta kara detI hai, krodha ke jAgRta hote hI use apane krodhI svarUpa ke chipAva evaM durAva ke lie 'mAyA' kA sahArA lenA par3atA hai aura sAtha hI anuzAsita varga ke lie vaha saMgraha-vRtti ke rUpa meM lobha ko sambRddha karane ke lie bhI bAdhya ho jAtA hai / isa prakAra dhIre-dhIre vaha kaSAyoM ke sudRr3ha AkAra se ghirane laga jAtA hai| usa samasta avyavasthA se bacakara saMghavyavasthA kA sampAdana karate hue bhI nispRha rahanA par3atA hai, jisase vaha cintA-mukta raha ske|51 isalie dazavakAlika ke maharSi AcArya kI kartavya-niSThA para prakAza DAlate hue kahate haiM no hIlae no vi a khisaijjA, thaMbhaM ca kohaM ca cae sa pujjo|12 - AcAryatva ke pUjya pada ke yogya vyakti saMgha ke kisI bhI sadasya kI nindA evaM bhartsanA nahIM karatA vaha krodha aura mAna ke prabhAvoM se sarvadA mukta rahatA hai| jisake hRdaya ko apane bar3appana kA AbhAsa hone lagegA, use apane bar3appana kI cintA ho jAnI bhI svAbhAvika hai, yaha cintA hI samasta avaguNoM kA mUla hai, ataH AcArya vahI hai jo no bhAvaye no vi abhAviappA, akouhalle va sayA sa pujjo| __AcArya na to kisI kI prazaMsAvaliyoM kA gAna karatA hai aura na hI kisI se prazaMsAvaliyA~ sunatA hai, vaha saMsAra ke kheloM meM mana ko nahIM ramAtA, vaha samasta jIvana-lIlAoM ko dekhatA hai nispRha bhAva se| 'gaNatatti-vippamukko' kA yaha bhI saMketa hai ki usake samartha evaM prabhAvazIla anuzAsana meM saMgha kA pratyeka sadasya sabhI prakAra kI cintAoM se mukta ho jaay| AcArya kA yaha vaiziSTya usakI tapomayatA aura samyak vyavahArazIlatA kA bodhaka hai| aise hI AcArya ke tapaH prabhAva ke samakSa sabhI nata-mastaka hoMge aura usake nirdaNDa zAsana ko sabhI svIkAra kreNge| isIlie mananazIla maharSi saMgha ko nirdeza UE 10 dekhiye--dazA zruta0 4 / 8 11 cauviha kasAya-mukko / athavA-... caukkasAyAvagae sa puujjo| ---dazavakAlika 6 / 3 / 14 12 dazavakAlika 6 / 3 / 10 13 dazavakAlika hai|3|12 Page #122 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AcArya zrI Ananda RSi dete haiM ki 'samyagjJAna Adi ratnoM ke akSaya koSa ko prApta karane ke lie saMgha ko samAdhi-sampanna zrutazIla, prakhara pratibhAzAlI, mokSamArga ke mahApathika AcArya kI zaraNa meM rahakara usakI sevA karanI cAhie / 14 AcArya kI tejasvitA kI ora saMketa karate hue use tapate hue sUrya se upamita kiyA gayA hai / 15 sambhavata: isIlie 'jainadharmadivAkara' kI upAdhi pracalita huI hai / parantu tejasvI hote hue bhI AcArya ke svabhAva meM zItalatA honI cAhie, usake isI svabhAva ko vyakta karane ke lie use 'zazi' sama, kahA gayA hai / 16 AcAryatva ke mahato mahIyAn pada kI surakSA ke lie usa vyakti kA cunAva karane ko kahA gayA hai jisameM chattIsa viziSTatAe~ pAyI jAya~ -- paMcidiya saMvaraNo navaviha bahmaceraguttidharo, caviha kasAyamukko, ia aTThArasa gurNeha saMjutto / paMcamahanvayajutto paMca vihAyAra - pAlaNa - samattho / paMca samio tigutto, ia chattIsa guNehiM gurumajjha / AcArya vaha hai jo pAMcoM karmendiyoM kA vijetA ho, nau prakAra ke brahmacarya kA mahAsAdhaka ho, cAroM kaSAya jisake samakSa natamastaka hoM, jo pA~ca mahAvratoM kA niSThAvAn ArAdhaka ho, jo jJAnAcAra, darzanAcAra, cAritrAcAra, tapAcAra aura vIryAcAra rUpa pA~ca AcAroM ke pAlana meM samartha hoM / pA~ca samitiyoM aura tInoM guptiyoM kA dhAraka ho / ye chattIsa vizeSatAe~ AcAryatva ke gaurava ko surakSita karane vAlI haiN| AcAryatva kI isI mahatI mahimA, usakI gaganopama garimA ko dekhakara 'so dhano sa a puNo a, sa bandhU mukkhadAyaNoM' kahakara use gauravAnvita kiyA gayA hai / 46 uparyukta vizeSatAoM se yukta gauravamaya AcAryatva ke maiMne darzana kiye haiM pahale to jainadharmadivAkara zraddheyacaraNa AcArya zrI AtmArAma jI mahArAja meM aura aba usake darzana kara rahA hU~ tejasvI mahApuruSa zraddheya AcArya zrI AnandaRSi jI mahArAja meM / yaha dvimukhI darzana mujhe Atma-Ananda pradAna kara rahA hai / isI Ananda meM Atmavibhora hokara merA hRdaya kaha rahA hai- namo AyariyANaM namaH AcAryebhyaH / 14 mahAgarA AyariyA mahesI, samAhijoge suasIlabuddhie / saMpAvi kAme aNuttarAi, ArAhae tosai dhammakAmI / daza0 6 / 1 / 16 15 jahA nisaMte tavaNaccimAlI, pabhAsai kevalaM bhArahaM tu / - daza0 6 / 1 / 16 16 jahA sasI komui-joga- jutto, nakkhattatArAgaNa parivuDappA / khe sohas mile abhamukke, evaM gaNI sohai bhikkhumajjhe / daza0 | 1|15 AcArya pravarAsata abhinandana zrI Ananda antha zrI Croc so abhine nandagrantha 32 Page #123 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrAAnanyA mAApa apanA zraddhArcana : AcAryadeva ke prati -muni subhASacandra "jainasiddhAnta vizArada" [ghoratapasvIratna zrI vRddhicandajI mahArAja ke suziSya kavi evaM kuzalavaktA ] jayA ya manohara chanda _ [3] sarala mRdutA ati, candana zItalacanda / jainadharma divAkara, vibhAkara samatA ke / vadana sadana zubha, camake mukha nUra hai / / pragaTAye Atmajyoti, mithyAtva haTAte haiM / pUja haiM pravara vara, saba santa siratAja / prabhAvazAlI AkarSaka, sneha bharI dRSTi ati / zAntamUrti jyotirdhara, satya tapa zUra hai|| tejasvI lalATa bhavya, nizcala kahAte haiM / zramaNasaMgha paTTadhara, dvitIya AcArya Apa / siddhAntika niSThA sAtha, vyavahAra meM vAkpaTu / sahiSNutA adbhuta, jIvana sumadhura hai // gambhIratA vANI Apa, madhu barasAte haiM / / kahata subhASa muni, dhanya dhanya divya jyoti / kahata subhASa muni, dhanya dhanya divya jyoti / dayA ke sAgara deva, kSamA se bharapUra hai| kSamatA kA Adarza ho, sarvatra dikhAte haiM / / [2] [4] bAlabrahmacArI bhArI, mahAna hI mahAyogI / pavitra pAvana mana, paramArtha paricAyaka / Ananda kartavya niSThA, saba priyakArI hai| parama AcArya deva, parama sukhakArI hai / parama dhyAnI guNIvara, madhusama vANI dhr| Atma ke amanda canda, Ananda bhaNDAra ati / jainadharma netA zreSTha, dugurgoM ko TArI hai / / zuddhAcArI namratA ye, jIvana meM bhArI hai| jItakara kAma krodha, sAdhanA ke patha para / saMgha ziromaNI pyArA, jaina jaga ujiyArA / agrasara hue pUjya, para upakArI hai / / prakhara paNDita jJAnI, sacce saMyamadhArI haiN| kahata subhASa muni, dhanya dhanya divya jyoti / kahata subhASa muni, dhanya dhanya divya jyoti / saba ke hI mana bhAve, Apa manahArI hai| aharniza damakata, pUjya krAntikArI hai| dohA zAsaneza maMgala kAmanA, cira Ayu ho deva / karabaddha prArthanA yaha, kIrtimAna satmeva / / zramaNa saMgha phUle phale, taba chattara kI chaay| bane saMgaThana prabala ati, saba jana mana hulasAya // abhinandana ho pUjyavara, dina dina tava jayakAra / 'zraddhA sumana' arpaNa yaha, karo pUjya svIkAra // 4g Page #124 -------------------------------------------------------------------------- ________________ paM0 udaya jaina, dharmazAstrI, kAnor3a [aneka zikSaNa saMsthAoM ke saMcAlaka, krAMtadarzI zikSAzAstrI] iSirtel jJAna kI amara lau jalAne vAle manISI zikSA-prasAraka zrI AnandAcArya jA yA AnandAcArya Ananda kI, prasannatA kI aura abhivyakti kI sajIva mUrti haiN| jisane unake darzana kiye, prasanna mudrA meM paayaa| gA~va meM janmA eka mAnava, saMta evaM AcArya tathA AcAryapravara ke pada para kaise pahu~catA hai, yahI inakI saumya mudrA kI spaSTa sthiti hai| hRdaya sarala, mukhAkAra saumya aura kArya-pravRtti rasamayI, yahI guNa unheM dharma, sampradAya aura samAja ke uttama zikhara para le gye| inakA dharma yA sampradAya rUpa vizva meM spaSTa bhASita ho rahA hai| saMta, dharmamaya hote haiM aura AcArya sampradAyapoSaka hote haiN| ye zramaNa saMgha ke zreSTha pada para virAjakara uttama zAsaka rUpa meM AcAryapravara bane hue haiN| ye sampradAya sthiti meM uttama sthAna ke adhiSThAtA haiM lekina samAja-kalyANa ke kAryoM meM bhI ApakA vahI rUpa nikhara AyA hai| pAtharDI jaise choTe se gAMva meM vidyA kI sAdhAraNa zAlA prArambha kara Aja vividha jJAnAbhyAsa evaM parIkSaNa kendra banA denA inhIM kI supreraNA kA phala hai| dharma zikSA ke sAtha vyAvahArika jJAna meM samAja ke lAr3ale aura honahAra bacce isI AcAryapravara kI preraNA se varSoM se Age bar3he jA rahe haiN| jahA~ gaye vidyAzAlAe~, pAThazAlAe~, gurukula, chAtrAvAsa aura upAzraya Adi calAne ke upadeza dete rahe aura hara prAnta meM zikSA ke lie unake kiye gaye prayAsa tathA dI gaI preraNAe~ evaM asarakAraka upadeza sakriya ho, bar3hate jA rahe haiN| mahArASTra, mAlava, paMjAba aura uttarapradeza meM jahA~-jahA~ cAturmAsa kiye, eka-na-eka yAda smAraka rUpa meM banA ke aaye| sAdhu kahate haiM; AnandaRSi jI skUloM ke kAryoM ko dekhate haiM, chAtrAvAsoM aura skUloM meM dAna dene kA upadeza dete haiN| tyAga karane kI preraNAe~ dete haiN| eka dhanika apane dAtavya dAna ko unakI preraNA se samAja ke upayoga meM detA hai| yaha sAdhu-pravRtti ke khilApha hotA hai| rupaye-paisoM kA upadeza denA aura rupaye-paisoM kI preraNA denA sAdhuvRtti ke anukUla nhiiN| jaise bhI kaheM, kaise bhI kheN| sAdhu to sAdhu hI hai aura rheNge| zikSA-prasAra kArya aura dharma-prasAra kArya kI lagana eka sAdhanA hI to hai| kauna sAdhu kahalAne vAlA zramaNa tIna karaNa, tIna yoga kA tyAgI hai aura usakA yathAvata pAlana karatA hai| samAja ke sanmukha Aye aura apane ko siddha kare ki use mana, vacana aura kAyA se kisI bhI prakAra ke parigraha, jhUTha, corI, hiMsA aura kuzIla ke karane, karAne aura anumodanA ke doSa nahIM lagate haiN| sAdhu, sAdhanArata hotA hai| Atmika-sAdhanA meM aura cAritra-sAdhanA meM lagA huA hI sAdhanArata nahIM kahalA sktaa| zAsakatulya dharmAcAra vRddhi meM bhI usakI sAdhanA upayogI hotI hai| zAsana vRddhi bhI eka prakAra kI sAdhanA hai| jisakA hudaya pavitra ho, jisake mana meM rAgadveSajanita vikAra aura AcAryaprabhA AcAryapravara abhaya zrIAnanda anyazrIAnandamanthana 4-1- 1n r r r rr -.-..-. Page #125 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AcArya pravara abhiAcAryapravara AbhA zrIAnandagranthazrIAnanda an50 52 AcAryapravara zrI AnandaRSi : vyaktitva evaM kRtitva jayA kaSAyajanita vRttiyA~ dhIre-dhIre zamita hotI jAya~, vahI sAdhu hai| parigraha kA visarjana karAnA, tiranA aura tAranA kA hI kArya hai| mohakarma hI sAdhanA meM kamI lAtA hai aura moha-mamatA utAranA aura utArane kI preraNA yA upadeza denA kaise sAdhUtA nahIM kahalA sktaa| zramaNa kA kArya hai ki svayaM zrama kare, samabhAva rakhe aura samabhAva kI vRddhi kare aura jana-jana meM kA vistAra kare, parigrahI zrAvaka yA gRhastha yadi upadeza se viSamavRtti ko nahIM chor3ate to preraNA se viSamavRtti kA nAza karanA samayoga kA prasAra karanA hI hai| upadeza aura preraNA zabdoM kA phera hai| upadeza kA kriyAtmaka agalA kadama preraNA hI to hai| sAdhu apane cele muMDane ke lie saba kucha kriyAe~ kara lete haiN| lekina sAdhuvRtti-samavRtti-niSparigraha-vRtti aura nigaNTha dharma phailAne meM preraNA denA kaise sAdhucaryA se viparIta kArya hotA hai| AnandAcArya gRhasthoM ko tyAgI aura tyAgadharmI banAne ke lie nirantara upadeza dete haiN| preraNA karate haiM aura kAryarata bhI karate haiN| dharma ke kArya aura sAdhanA ke kArya bhinna nahIM hote| Aja sthAnakavAsI samAja kA bahula kSetra AnandAcArya ke prayAsa se zikSA meM Age bar3hA hai aura bar3ha rahA hai| AnandAcArya kA sadA yahI prayAsa rahA hai ki bhAvI pIr3hI ko susaMskRta banAne ke lie upayukta zikSA avazya dilAI jAya aura usake lie zikSAlaya, vasatigRha, chAtrAlaya aura zilpAlaya banAne aura vistAra karAne meM dhanatyAga-dAna kA upadeza aura dAna kI preraNA AvazyakIya hai| AnandAcArya kA hRdaya zikSA-pracAra ke kArya se bharA haA hai| mastiSka zikSAprasAra meM lagA huA hai aura zarIra zikSAprasAra kArya meM preraNA de rahA hai| merI dRSTi meM AnandAcArya kA janma sthAnakavAsI samAja meM zikSAprasAra ke lie hI huA hai; aisA bhAsita ho rahA hai| zikSAprasAra kA mUrtimaMta AcAryapravara zikSA kA avatAra bana gayA hai| prAkRta-bhASA-zikSA, saMskRta-bhASA-zikSA, hindI-bhASA-zikSA aura AcAra-zikSA ye inake jIvana ke jvalaMta kArya haiN| sAdhuoM meM zikSA, sAdhviyoM meM zikSA, baccoM meM zikSA, bacciyoM meM zikSA, navayuvA, praur3ha aura vRddhoM tathA navayuvatiyoM, praur3ha mahilAoM aura vRddha mahilAoM meM zikSA kA atyadhika prasAra karane vAlA mahAn sAdhaka AnandAcArya hai| jisakI raga-raga zikSA-pracAra-prasAra ke khuna se bharI haI hai| zikSA ke sAtha parIkSA kA kArya bhI apane pAtharDI kendra se dinoMdina vRddhi ko pA rahA hai| choTe skUla, bar3e skUla, apane skUla, parAye skUla, jainI skUla, ajainI skUla, janatA ke skUla aura rAjakIya skUla sabhI meM saccI zikSA aura saMskRta, prAkRta bhASA kI zikSA kA pracAra-prasAra kA isa yuga kA mahAn devatA yadi koI hai to AnandAcArya hai| isa Ananda kI mUrti AnandAcArya ko sote, uThate, baiThate, calate, khAte, pIte, carcA karate aura upadeza dete sabhI jagaha zikSAprasAra kI vArtA hI bhAtI hai aura isI sAdhanA meM unakI hara pravRtti suvAsita hai| aise zikSA-prasAraka AnandAcArya siddhi prApta karane meM dIrghAyu hoM, yahI zraddhAJjali arpita hai / Page #126 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 0 zrI puSkara muni [prasiddhavaktA, jaina AgamoM ke marmajJa manISI tathA jainasamAja ke agraNI munivara ] zramaNa saMgha kI variSTha vibhUti AcArya zrI AnandaRSi jI AcAryapravara mahAmahima AnandaRSi jI mahArAja zramaNa saMgha kI eka mahAn jagamagAtI jyoti haiN| jinakA jIvana sUrya ke samAna tejasvI aura cA~da ke samAna saumya hai / unakA jIvana sadguNoM kA samudra hai / usa samudra kA vargIkaraNa kisa prakAra kiyA jAya, yaha gambhIra cintana ke pazcAt bhI samajha meM nahIM A rahA hai / unake virAT vyaktitva rUpI sindhu ko zabdoM ke binduoM meM bA~dhanA bar3A hI kaThina hai / jahA~ taka mujhe smaraNa hai, maiMne sarvaprathama unake darzana byAvara meM kiye the / usa samaya Apa AcArya nahIM the | ajamera ke bRhad sAdhu-sammelana meM sammilita hone ke lie Apa apane ziSya uttamaRSi jI ke sAtha mahArASTra se vihAra kara padhAre the / hamane ApazrI kA madhura svAgata kiyaa| rAulI kampAuNDa meM usa samaya sammilita pravacana hue| Apake tana aura mana meM javAnI kA joza aThakheliyA~ kara rahA thA / ApazrI kA galA bar3A hI surIlA thA / pravacana meM Apane jo saMgIta kI sumadhura svaralahariyA~ cher3IM to zrotAgaNa Ananda se jhUma uThe / ajarAmarapurI ajamera meM bRhad sAdhu-sammelana kA bhavya Ayojana / jana-jana ke mana meM apAra utsAha barasAtI nadI kI taraha umar3a rahA thaa| eka-se-eka bar3hakara pratibhAsampanna santa padhAra rahe the / usa samaya sabhI santoM kI vyavasthA kI jimmedArI hama rAjasthAnI santoM para thii| jisase sabhI santoM ke sAtha hamArA madhura sambandha honA svAbhAvika thA / usa samaya AnandaRSi jI mahArAja ke hRdaya kI zuddhatA, mana kI saralatA aura apane siddhAntoM para pahAr3a kI taraha aTala rahate hue dekhakara mere mana meM unake prati sahaja zraddhA jAgRta huI / usake pazcAt vibhinna dizAoM meM vihAra hone se cAhane para bhI eka dUsare kA madhura milana cirakAla taka na ho sakA / san 1650 meM punaH ApazrI ke darzanoM kA saubhAgya milA / usa samaya Apa sAdhAraNa santa nahIM kintu viziSTa AcArya the / Apa RSisampradAya ke AcArya ke sAtha hI usa samaya divAkara samudAya, dharmadAsa jI mahArAja kI sampradAya prabhRti aneka sampradAyoM ke pradhAnAcArya the / mere ArAdhyadeva mahAsthavira zrI tArAcanda jI ke darzana ke lie Apa udayapura se vihAra kara padarAr3A padhAre / maiM bhI ApazrI ke svAgatArtha ATha mIla sAmane gayA / eka hI sAtha Thahare / usa samaya sthAnakavAsI jaina samAja jo vibhinna sampradAyoM meM vibhakta thA, usakA vikAsa binA eka hue nahIM ho sakatA - isa sambandha meM kaI dinoM taka vicAra carcAe~ hotI rahIM / maiMne dekhA - mahAn AcArya hone para bhI Apa meM vahI namratA hai, vahI saralatA hai aura vahI sneha hai / usa samaya ApazrI ne apane hAtha se likhakara kavikula- tilaka tilokaRSi jI mahArAja kI kamanIya kalAkRtiyA~ mujhe pradAna kiiN| usake pazcAt ApazrI se udayapura Adi anya sthAnoM para milana huA / SRD za So Fei upayAya prava aba Aganda- zrA Ananda anya zrI www.rainelibrary.org oporrovatrerasota ustro Page #127 -------------------------------------------------------------------------- ________________ virani / 54 AcAryapravara zrI AnandaRSi : vyaktitva evaM kRtitva san 1952 meM pUjya gurudeva zrI tArAcanda jI mahArAja ke sAtha hamArA varSAvAsa sAdar3I meM thaa| pUjya gurudevazrI kI prabala preraNA se sAdar3I meM bRhad sAdhu-sammelana kA Ayojana huaa| ajamera-sammelana ke pazcAt dIrghakAla ke bAda yaha sammelana huaa| zramaNa saMgha kA nirmANa huaa| ApazrI ko pradhAnamantrI pada pradAna kiyaa| maiM usa samaya sAhitya-zikSaNa mantrI bnaa| maMtrI hone ke nAte pradhAnamaMtrI ke sAtha samparka honA Avazyaka thaa| sojata meM maMtrI-maNDala kI baiThaka meM punaH ApazrI ke darzana he| gambhIratA ke sAtha vicAra-carcAe~ hii| usake pazcAt bhI zramaNasaMghIya santoM ko parIkSAe~ denI cAhie yA nahIM, isa prazna ko lekara ApazrI se khulakara patrAcAra huaa| pUjya gurudeva mahAsthavira zrI tArAcanda jI mahArAja kI vRddhAvasthA ke kAraNa bhInAsara-sammelana meM upasthita na ho skaa| bhInAsara-sammelana meM ApazrI upAdhyAya bane aura vyAkhyAnavAcaspati madanalAla jI mahArAja pradhAnamaMtrI bane / AcArya aura upAcArya ke adhikAroM ke prazna ko lekara zramaNa saMgha kI sthiti viSama ho gii| AcAryazrI aura upAcAryazrI ke svargavAsa ke pazcAt ApazrI adhikRta adhikArI muniyoM ke parAmarza se zramaNa saMgha kA saMcAlana karane lge| zramaNasaMghIya gambhIra samasyAoM ko sulajhAne ke lie aura sarvAnumati se AcArya banAne ke lie ajamera meM zikhara sammelana kA bhavya Ayojana kiyA gayA / usa sammelana meM ApazrI pdhaare| gulAbapurA, vijayanagara, byAvara aura ajamera sabhI sthaloM para ApazrI ke sAtha rhe| gulAbapurA se lekara ajamera taka kI isa lambI yAtrA meM aise aneka sAmAjika prazna Ae, jisase sAdhAraNa mAnava apane Ape ko bhUla jAya, para ApazrI ne apUrva dhairya ke sAtha una sabhI samasyAoM ke samAdhAna kA prayAsa kiyA, para vicalita nahIM hue| maiMne anubhava kiyA ki ApakI pragati kA yahI mUla maMtra hai| AcAryazrI ke sAtha merA aneka bAra matabheda huA hai| kitanI hI bAteM mujhe unakI bahuta hI pasanda AI haiM aura kitanI hI bAteM mujhe pasanda nahIM AI / maiMne unakA bahuta hI joradAra zabdoM meM virodhakiyA, para ApazrI kabhI bhI mere para nArAja na hae, ApakI kRpAdRSTi meM kiJcinmAtra bhI antara nahIM aayaa| pitR-tulya vAtsalya aura AtmIyatA meM kabhI kamI nahIM aaii| AcArya jaise gauravapUrNa pada para AsIna hote hue bhI apanI bhUla jJAta hote hI use svIkArane meM bhI kabhI saMkoca kA anubhava nahIM kiyaa| yaha hai ApakI mahAnatA ! rAjasthAna prAntIya santa-sammelana sANDerAva (rAjasthAna) meM pUnaH ApazrI ke darzanoM kA saubhAgya milA aura sAdar3I taka ApazrI kI sevA meM rahane kA avasara bhI milaa| maiMne anubhava kiyA-zarIra sAtha nahIM detA hai to bhI ApazrI ke mana meM apAra utsAha hai| ___ hamAre saMgha kA yaha parama saubhAgya hai ki AcAryazrI jaisA nararatna hamArA karNadhAra hai| hamArI AzAe~ aura AkAMkSAe~ unameM kendrita haiN| unakI saphalatA meM hamArA vaibhava hai, unakI zakti meM hamArA gaurava hai| ve dIrghakAla taka svastha rahakara saMgha kA kuzalatA ke sAtha saMcAlana karate rheN| unake netRtva meM hamArA saMgha jJAna, darzana aura cAritra kI nirantara abhivRddhi karatA rahe, yahI merI hArdika zubhakAmanA va bhAvanA hai| Page #128 -------------------------------------------------------------------------- ________________ abhinandana-belA AI -~-gaNeza muni zAstrI, sAhityaratna gItakAra, kavi, vaktA tathA aneka uccakoTi kI pustakoM ke lekhaka gara paTa 4 . liyA janma AcAryapravara ne vaha pAvana hai, mahArASTra kA grAma-ciMcor3I, tIrthadhAma hai| yugapuruSoM kA abhinandana karatI jo dharatI, unakA jIvana saphala aura vaha pUrNakAma hai // bAlyakAla se hI medhAvI, zAntacitta ho, dhuna ke dhanI nirantara nija kartavya-parAyaNa / zubha karmoM kA udaya svayaM hI dho detA hai, gurutara janmAntara ke kaluSita pApoM kA vraNa // saMskRta, aMgrejI, hindI, prAkRta, gujarAtI, tuma ho vividha bhAva-bhASAoM ke abhyAsI / vyAkhyAtA, racayitA, svayaM Agama-granthoM ke, jJAnasAdhanA sacamuca banI ApakI dAsI // sarasvatI ke samupAsaka-saMsthApaka yativara, jainAgamaniSNAta ! kAvyarasa ke anuraagii| bhavyamUrti, vidyAdhara, kinnara kahU~ Apako, vicara rahe haiM vasudhA para bana vaibhava-tyAgI // bhramaNa Apane paidala hI kara bhArata bhara kA, jana-jana meM naitikatA kA dekara udbodhana / mithyAvAdoM kA prativAda kiyA nirbhaya ho, durjana jana kA bhI jItA sajjanatA se mana // janmadivasa ke avasara para zata-zata vandana ho, jainadharma ke tattvoM ke sacce aaraadhk| pada vandana ke yogya ApakA abhinandana ho, vratI, tapasvI, pragati tantra ke tuma zrama-sAdhaka // Page #129 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrIAnanda grantha zrI Ananda tha zrI saubhAgyamala jaina, eDavokeTa [jaina samAja ke pramukhanetA, ciMtanazIla lekhaka tathA zikSA evaM rAjanIti ke kSetra meM vizeSa khyAtiprApta ] prAkRtabhASA evaM zramaNasaMskRti ke pravaktA AcArya zrI AnandaRSi jI / kucha vidvAnoM kA mata hai ki kisI kSetra kI bhUmi meM isa prakAra kA vAtAvaraNa hotA hai ki jahA~ mahApuruSoM kA avataraNa ho jAve / bhAratavarSa meM 'mahArASTra' aisI hI bhUmi vAlA pradeza hai jisane atIta meM kaI santoM ko janma diyA hai| samartha rAmadAsa, santa tukArAma, santa nAmadeva, santa jJAnadeva Adi mahApuruSa mahArASTra kI hI dena haiN| isI santa prasUtA mahArASTra ko hI yaha gaurava prApta hai ki jisane zramaNa saMgha ke AcArya muni zrI AnandaRSi jI ko janma diyaa| yaha eka daivayoga hai ki "Ananda" nAmasAmya kA jaina jagata hI nahIM zramaNasaMskRti meM prAvalya rahA hai tathA "Ananda" nAma ke mahApuruSoM ne zramaNa saMskRti ke unnayana meM bahuta mahattvapUrNa yogadAna diyA hai / yadi hama bhagavAna mahAvIra ke samaya kI bAta leM to hameM bhagavAna ke pramukha zrAvaka "Ananda" milate haiM unhIM ke samakAlIna gautama buddha ke pramukha ziSya bhI " Ananda " hI the / tAtparya yaha hai ki hamAre AcArya zrI AnandaRSi jI mahArASTra ke usI saMta paramparA ke eka jyotirdhara mahApuruSa haiM jinhoMne deza meM apane AcaraNa dvArA sAtvika jIvana tathA AdhyAtmikatA kA alakha jagAyA tathA deza ke lAkhoM vyaktiyoM ne jinase preraNA prApta kI / hamAre AcAryapravara bhI bAlyAvasthA se hI AdhyAtmikatA ke vicAroM se hI AplAvita the tathA usI ke pariNAmasvarUpa unhoMne bAlyAvasthA meM hI dIkSita hokara sAdhanAmaya jIvana prArambha kara diyaa| AcArya zrI bAlabrahmacArI haiM, ApakA jIvana sadaiva adhyayanarata rahA hai / Apane prArambha se hI prAkRta, saMskRta Adi prAcIna bhASAoM kA adhyayana karake jaina Agama kA gaharAI se adhyayana kiyaa| usake sAtha hI anya bhAratIya darzanoM kA bhI talasparzI adhyayana kiyA hai / isI kAraNa Apake pravAha pUrNa pravacanoM meM jaina darzana tathA anya bhAratIya darzanoM kA samanvaya dRSTigocara hotA hai| itanA hI nahIM, Apane urdU, phArasI, aMgrejI Adi bhASAoM kA adhyayana karake usakI sUktiyAM kaMThastha kara lI haiN| pravacana meM jaba Apa saMta jJAnadeva, nAmadeva Adi mahArASTrI saMtoM kI aubI, chaMda bhaktibhAvanA se tanmaya hokara lalita geya svara meM gAte haiM taba aisA lagatA hai ki yaha bhAratIya saMta apane mastiSka meM agAdha jJAna saMjoe hue jJAnaloka meM vicaraNa kara rahA hai aura zrotA maMtramugdha hokara svayaM tallIna ho jAtA hai / isa saMta ne svayaM adhyayana karate hue sAre deza meM prAkRta bhASA - pracAra ke lie kar3A parizrama karake yatra-tatra saMsthA sthApita karAI / pAThaka jAnate haiM ki prAkRta bhASA meM hI adhikatara jainasAhitya vidyamAna hai| yadi koI mUla jainasAhitya se paricaya prApta karanA cAhatA hai to use prAkRta kA avalaMbana lenA par3atA hai / kintu prAkRta Aja upekSita jaisI rahI hai| zAsana kA jitanA dhyAna saMskRta kI ora hai, usakA alpAMza bhI prAkRta kI ora nahIM hai / isI kAraNa isa saMta ne prAkRta pracAra ko apanA lakSya nirdhArita karake kArya kiyA hai / Page #130 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prAkRta bhASA evaM zramaNasaMskRti ke pravaktA : AcAryazrI AnandaRSi jI 57 AcArya zrI zramaNa saMgha meM purAtana pIr3hI kA pratinidhitva karate haiN| lagabhaga 6 dazaka taka sAdhanAmaya jIvana vyatIta karate hue saralatA, nicchalatA, niSkapaTatA kI sAkSAta mUrti ho gaye haiM / AcAryazrI jahA~ jJAna, dhyAna meM rata rahate hue lagabhaga 75 varSa kI Ayu meM bhI adhyayana karate tathA karAte rahate haiM, vahA~ apanI zramaNa kriyA meM bhI sajaga rahate haiN| adhikatara dekhA jAtA hai ki lambe jIvana meM kriyA jIvana kI eka rUr3ha pAramparika prakriyA ho jAtI usameM rasa nahIM rahatA, kintu AcAryazrI apane jIvana meM zramaNa-kriyA karate hue rasa lete haiM tathA kriyA ko kevala thothe rUpa meM nahIM apitu sajaga rahate hue usake uddezya ko dhyAna meM rakhakara pAlana karate haiM / yahI kAraNa hai ki AcAryazrI ke sAnnidhya meM jo zramaNa rahate haiM, vaha bhI isI prakAra apane jIvana ko dhanya mAnate hue zramaNajIvana vyatIta karate haiM tathA preraNA prApta karate haiM / AcAryazrI kA adhika kAryakSetra mahArASTra rahA hai kintu usake bAda bhI Apane pAda - vihAra karate hue jammU-kazmIra taka kI yAtrA karake jammU meM cAturmAsa kiyA hai tathA vahA~ para jJAna kI lau prajvalita kI haiM / sAre deza meM bhramaNa karate hue bhAratIya jana-jIvana ko preraNA dI hai| sAtvika jIvana bitAne ke lie prerita kiyA hai| Apake pravacanoM se jaina, ajaina saba lAbhAnvita hote haiM / eka tapopUta jIvana kI sAkSAta pratimA dekhakara apane ko dhanya mAnate haiM / vAstavikatA yaha haiM ki manuSya kI vANI jo pracAra karatI hai vaha itanA prabhAvakArI nahIM hotA, jitanA usakA AcaraNa / yadi kisI vaktA kA AcaraNa uccakoTi kA hai to usakA pravacana bhI prabhAvotpAdaka hogA tathA zrotA ke mana, mastiSka para amiTa prabhAva chor3egA / yahI sthiti AcAryazrI kI hai / vaha sAkSAta saMyamamUrti haiN| isI kAraNa zrotA para amiTa prabhAva chor3ate haiM / lekhaka ne AcAryazrI ke zAjApura- zujAlapura ke cAturmAsoM meM aise kaI dRzya dekhe haiM ki jaba itara dharmIya sajjanoM ne bhI AcAryazrI ke jIvana se prabhAvita hokara vrata grahaNa kie haiM / vAstava meM AcAryazrI kA svabhAva atyanta komala tathA pUrA jIvana paropakAramaya hai| jisa prakAra nadI, vRkSa sAre saMsAra ke upakAra ke lie haiM, usI prakAra yaha saMta apane jIvana ke 75 veM varSa meM bhI bhAratIya jana-jIvana meM zuddhatA, prAmANikatA, sAtvikatA, AdhyAtmikatA lAne ke lie athaka parizrama kara rahA hai / lekhaka kI yaha hArdika kAmanA hai ki yaha bhAratIya RSi apane jIvana ke saurabha ko luTatA huA hajAroM varSoM taka hamAre bIca rahe, tAki bhAratIya jana-jIvana Adarza banA sake / Ananda-vacanAmRta koI bhI samasyA aisI nahIM jo sulajha nahIM sake / koI bhI bImArI aisI nahIM jo miTa nahIM sake / hamArI bhIrutA, ajJAnatA aura nirNaya kI aparipakvatA se hI ve vikaTa aura durUha rUpa dhAraNa karatI haiM / samasyA ko sulajhAne ke lie viveka aura sAhasa kI jarUrata hai / jaise ki bImArI ko miTAne ke lie cikitsaka aura auSadhi kI / viveka cikitsaka kI bhA~ti samasyA ke sahI rUpa kA jJAna karA detA hai aura sAhasa auSadhi kI bhA~ti usakA nirAkaraNa karatA hai / jJAnahIna saMkalpa, vikalpoM kA jAla bunatA 1 saMkalpa ke pUrva agara viveka nahIM jagA ho to vaha vi, kalpa ke pUrva laga jAtA hai, arthAt saMkalpa vikalpa bana jAtA hai / shatru phra zrI Ananda antha : zrI Ananda grantha wwwww Page #131 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - svAmI zrI raghuvaradayAla jI [vayovRddha prabhAvazAlI saMta, pravaktA, samAja-sudhAraka evaM zikSA-prasAraka] AnandamUrti : prAcArya zrI prAnandaRSi zaile zaile na mANikya, mauktikaM na gaje gaje / sAdhavo na hi sarvatra, candanaM na vane vane / / bhAratIya saMskRti meM saMta jIvana apanA sarvocca sthAna rakhatA hai, kyoMki yaha eka calatA-phiratA tIrtha hai jo saMsAra ke tApatraya se pIr3ita prANiyoM evaM pApapUrNa paMkajAla meM phaMse hue vyaktiyoM kA uddhAra karatA hai tathA zAnti pradAna karatA hai / kabIra ke zabdoM meM Aga lagI AkAza meM, mari-jhari gire aMgAra / jo na hote sAdhujana, jala maratA saMsAra / saMsAra ke sabhI prANI inhIM tApatraya (AdhyAtmika, adhibhautika, Adhidaivika) se saMtapta haiN| pratyeka mastiSka meM yahI agni jala rahI hai| santagaNa prabhu-bANI rUpa amata se zItala karate haiN| santa bar3e paramArthI, zItala unake aMga / tapana bujhAveM aura ke, de de apanA rNg|| bhagavAna mahAvIra ne ahiMsA, saMyama aura tapa ko utkRSTa maMgala kahA hai| jina granthoM meM inakI vyAkhyA hai unako Agama kahate haiN| ve sAdhAraNa grantha na kahe jAkara logoM ke hRdaya meM zAstra ke nAma se sthAna pAte haiM tathA zraddheya bana jAte haiN| isI prakAra jisa vyakti ke andara ahiMsA, saMyama aura tapa rama jAya mAno jinake AcaraNa se ahiMsA, saMyama aura tapa kA prAkaTya ho ve sAdhAraNa vyakti na rahakara mahApuruSa, yugaprarvataka kahalAte haiN| inhIM guNoM se yukta hokara bahuta se mahApuruSa hue, hote aura hoMge / vartamAna samaya meM jainAgamadivAkara akhila bhAratavarSIya va0 sthA0 zramaNa saMgha se dvitIya paTTadhara mahAmahima prAtaH smaraNIya zrI svAmI 1008 zrI AnandaRSijI mahArAja AcArya pada se zobhAyamAna ho rahe haiN| + janma ApazrI ne saMvat vikramI 1957 meM mahArASTra ke madhya jilA ahamadanagara, grAma cicor3I meM dharmapremI zrAvaka mUrdhanya zrI devIcanda jI ke ghara janma grahaNa kiyA thaa| Apake pitA bhI jainadharma mAne zrAvaka evaM zAstra ke jJAtA the / samagra parivAra hI dharma raMga se raMgA haA thA / pUrva saMskAra se AryakSetra, uttama kula meM Apa janma lekara apane vaMza kI zobhA ko bar3hAne lge| Page #132 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AnandamUti : AcArya zrI AnandaRSi 56 saMskAra jisa parivAra meM Apane janma liyA thA vaha dharmoM meM zreSTha jainadharma ke raMga se raMgA huA thA hI, phira uccakoTi ke mahApuruSoM kA jaba kabhI grAma cicor3I meM Agamana hotA to Apake pitAzrI evaM mAtA santacaraNoM meM baiThakara dharmavacana kA lAbha avazya uThAyA karate / dhIre-dhIre Apake mana meM dharmaruci jAgI aura Apane sAmAyika pATha Adi sIkhanA prArambha kara diyaa| "honahAra viravAna ke hota cIkane pAta" ke anusAra Apa para dharma kA raMga car3hane lgaa| vairAgya santoM ke pravacana sunakara evaM pitAjI kA dehAvasAna dekhakara unheM saMsAra se viravita hone lagI aura antarAtmA ne yaha nizcaya kiyA ki dharma hI ekamAtra hamArA sAthI hai aura koI nhiiN| phira kyA thA yahI bhAvanA dRr3ha hote-hote vairAgyAMkura phUTa pdd'aa| phira to hara samaya dharma-cintana evaM navakArasmaraNa meM hI vyatIta hotA va baccoM meM khelane aura kinhIM anya kAmoM meM mana na lgtaa| aba to mana yahI kahatA ki aisA mahApuruSa mile jinake caraNoM meM sarvasva arpaNa kara sadA ke lie sUkhI ho jAU~, anAtha se sanAtha bana jaauuN| dIkSA Akhira vaha kSaNa A pahu~cA, jisakI mana meM cirakAla se bhAvanA ho rahI thI / arthAt parama bhAgya se AcArya zrI ratnaRSijI apanI ziSyamaMDalI ke sAtha padhAre, unake pAvana caraNoM meM baiThakara prabhuvANI sunane kA parama avasara prApta huA aura mana ne yahI nizcaya kiyA ki inhIM ke caraNoM meM rahakara apane kalyANa kA mArga svIkAra kruuNgaa| mana ke nizcaya ko gurucaraNoM meM vyakta kiyA, gurudeva ne sunA aura kahA parivAra se AjJA prApta kro| Apane ekamAtra apanI mAtA se AjJA mA~gI, kintu mAtA kI mamatA, mamatA hI hotI hai, bahuta hI kaThinatA se AjJA lI aura phira Apane AcArya zrI ratnaRSijI ke pAvana caraNoM meM 1970 meM mirI grAma meM bhAgavatI dIkSA grahaNa kii| zikSA dIkSA lekara Apa sAdhanA ke patha para agrasara hone lge| pUjya guruvarya kI sevA hI inakA mukhya vrata thA, isake sAtha ApazrI ko zAstroM kA abhyAsa bhI karavAyA jAne lgaa| zanaiH-zanaiH Apa zAstrajJAna meM praveza pAne lge| guruoM kA zubhAziSa evaM sevAvrata se ApakI buddhi kA vikAsa hone lagA aura jJAnapipAsA jAgI, janmAntara se pIr3ita evaM bubhukSita mAnasahaMsa ko jJAna rUpI motI prApta hone lge| sAtha hI anya bhASA jaise ki prAkRta, urdU, hindI, saMskRta, phArasI evaM AMgla bhASA kA bodha prApta karate rahe / pariNAmataH Apa uparokta sabhI bhASAoM meM apane vicAra anavaratagati se vyakta karate haiN| ___ kAryakSetra ApazrI kI yogyatA pragaTa hone lgii| Apane yoM to kaI bhASAoM meM pravINatA prApta kI kintu ApakA prAkRta bhASA se vizeSa lagAva rahA, kAraNa jaina vAGamaya prAkRta bhASA meM hai aura isa samaya vaha pichar3I huI hai| aisA samajhakara Apane jisa prakAra prabhuvANI kA prasAra ho vaisA kArya karanA cAhA / phalasvarUpa Apa prAkRta bhASA ke vikAsa ke lie vidyAmandiroM kI preraNA dene aura zAstrajJAna ke pracAra karane ke lie kaTibaddha hue| vidvAnoM kA sahayoga milane lagA, udAramanA seThoM ke sahayoga se Apane prAyaH 50 se adhika vidyAmandiroM kI sthApanA karavAI aura vartamAna meM pAtharDI vidyAzrama sabase bar3A aura mahAna vidyAkendra bnaa| jisameM sAdhu-sAdhvI evaM zrAvakagaNa bar3I ruci se vidyA-adhyayana karane lage aura parIkSAeM dene lage / Aja yaha vidyAlaya nirantara pragati patha para bar3hatA jA rahA hai| Apa prAcIna sAhitya para anusandhAna evaM prAkRta bhASA ke adhyayana meM 40 varSoM se nirantara hI lage hue haiM / sAtha-sAtha saMgha kI ekatA banI rahe, prabhu jA AcAryapravara abhinandana zrIAnandagranthAmA Page #133 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrI Ananda Ama anya AcArya pravara zrI AnandaRSi: vyaktitva evaM kRtitva 60 . vIra kA zAsana nirantara vikAsazIla rahe, isake liye bhI nirantara karmayogI kI bhAMti prayatnazIla haiN| yahI kAraNa hai ki saMgha ne ApabhI ko apanA saMrakSaka mAnakara vibhinna upAdhiyoM se alaMkRta kiyA yAnI Apa pradhAnamantrI banAe gae zAstroM meM niSNAta the| santoM ko par3hAnA, zaMkAoM kA samAdhAna karanA jaise kArya meM niSNAta hone se Apako upAdhyAya pada se saMgha ne vibhUSita kiyA thaa| Apane padoM ko nahIM, kArya ko mahattva diyA jisake pariNAmasvarUpa Apa Age se Age bar3hate gaye / AcArya pada Jiu Ananda AAnanda Amadana Tu kisI saMskRta ke vidvAna ne kahA hai ki AcArya kauna ho sakatA hai Acinoti zAstrArthAnAmAcAre sthApayatyapi / svayamAcarate yasmAdAcAryastena kathyate // uparokta zloka ke kathanAnusAra jaba ApabhI meM guNa pAye jAne lage, jainazAstrAnusAra jo AcArya ke 36 guNa pAye jAte haiM, unameM bhI ApakA pUrNa praveza ho gayA aura idhara paMjAba meM virAjamAna pUjyapAda mahAmahima AcAryasamrATa zrI AtmArAma jI mahArAja kA dehAvasAna ho gayA to isa abhAva kI pUrti ke lie nae AcArya sthApana kI khoja hone lgii| ApabhI para sabakI najara par3I jo guNa AcArya meM pAye jAne cAhie ve sabhI Apa meM vidyamAna the, basa phira kyA thA ApazrI ko AcArya pada para suzobhita kara diyA gyaa| isa prakAra se pUrNa uttaradAyitva bhagavAna mahAvIra ke pATa kA lekara apane kArya meM nirantara pragatizIla haiN| Apa jahA~ vyAkhyAna dvArA prabhu kA sandeza ghara para pahuMcAte haiM vahA~ anekoM granthoM ke siddhahasta lekhaka banakara prabhu-sandeza de rahe haiM / bihArakSetra Apane dakSiNa bhArata kI padayAtrA karate hue jahA~ ( ahamadanagara meM ) pAtharDI borDa kI sthApanA kI vahA~ Apane bhArata ke bar3e-bar3e nagaroM, janapadoM, grAmoM evaM anya sthAnoM kA bhale hI vaha pUrvI bhArata rahA ho yA uttarI bhArata, sarvatra padavihAra se hajAroM mIloM kI yAtrA kii| Apa jaba uttara bhArata kI yAtrA karate hue. paMjAba meM padhAre to usa yAtrA meM paMjAba ke antargata jAlaMdhara chAvanI bhI padhAre the / jAlaMdhara paMjAba kA eka bahuta bar3A nagara hai / isa jAlandhara chAvanI meM hama Thahare hue the, hamAre santa kA Aprezana huA thA / isa kAraNa hama upAzraya meM na Thaharakara eka koThI meM Thahare the jo nagara ke thor3I dUra para thI, to ApazrI (UTTA ne apanI maMDalI ke sAtha apanI udAratA pradarzita karate hue hamAre pAsa hI Thaharane kI kRpA kI thii| AcAryapada pratiSThita hote hue Apa mAna se bilakula dUra haiN| bhalA sUrya ke nikaTa andhakAra kahA~ raha sakatA hai| ApabhI ne jaba kabhI hameM sambodhita kiyA to nAma se nahIM apitu svAmI jI ke nAma se vyakti anAyAsa hI sicA calA AtA sambodhita karate / ApakI vANI meM itanI sarasatA hai ki koI bhI hai / ApazrI ne do cAturmAsa paMjAba meM aura eka jammU meM kiyA / huA kapUrathalA nagara meN| Apake mana meM sadA samAja ke ho yA uttarapradeza, gujarAta, mahArASTra sabhI prAntoM punaH dobArA darzanoM kA saubhAgya prApta prati samabhAva rahA karatA hai / bhale hI vaha paMjAba pradezoM meM bhagavAna ke saMgha kI sevA kI bhAvanA Apa meM sadA banI rahatI hai / Apake pavitra saMsmaraNa yA darzana tathA sambhASaNa sadA hI yAda raheMge / yaha milana bhale hI thor3e samaya kA thA kintu sadA ke lie amiTa chApa chor3a gayA hai / pracArakSetra ApazrI kA cAturmAsa 1966 kA ludhiyAnA meM aura 1667 kA jammU meM tathA 1968 kA cAturmAsa mAlerakoTalA meM huA, Apane jana-jana meM jAgRti paidA kI tathA eka bAra to samasta paMjAba Apake padhArane se jAgRta ho uThA thA / ApakI pAvana smRti meM jammU nagara meM Ananda bhavana kA nirmANa huA, tathA pharIdakoTa meM prAkRta zikSaNa saMsthA kI nIMva rakhI gaI tathA jainendra gurukula paMcakUlA, jilA ambAlA Page #134 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AnandamUrti : AcArya zrI AnandaRSi (hariyANA) nikaTa caMDIgar3ha meM prAkRta zikSaNa saMsthA kA nirmANa huA / paMjAba kI samagra janatA ne naitikatA tathA dhArmikatA evaM zikSA ke rUpa meM jo kucha Apase prApta kiyA vaha sadA ke liye amara rahegA / 75 varSa kI Ayu aura 61 varSa kI dIkSA meM Apane samagra bhArata kI padayAtrA meM jo kucha samAja ko diyA, vaha sadA ke lie smaraNIya rahegA / upasaMhAra uparokta jo kucha bhI unake abhinandana meM likhA gayA hai vaha atyalpa hai, hamArI saccI bhAvanA to isI meM hai ki jo kucha unhoMne hameM diyA hai, hama unhIM kI AjJA kA pAlana karate hue, samAja kI sevA karate hue prabhu ke pAvana mizana ko ghara-ghara pahu~cAe / sacce arthoM meM yahI hamArI sevA AcAryazrI ke prati hogI / anta meM yahI kahanA hogA ki - kAgaja saba dharatI karU lekhana saba vana rAya / saba samudra syAhI karU, taba guNa likhA na jAya // 61 zraddhA puSpa anta meM hamArI yahI sadbhAvanA hai ki yugoM paryanta AcArya zrI ke pAvana kara hamAre mastaka para raheM aura unakI chatrachAyA meM nirantara sAdhanA para pragatizIla raheM / anta meM inhIM maMgala kAmanAoM ke sAthaApa jie~ kaI hajAra varSa aura una varSoM ke hoM dina kaI hajAra / AnandadAtA : AnandaRSi jI [ mahAsatI puSpAvatI 'sAhityaratna' AcArya pravara AnandaRSi jI mahArAja zramaNa saMgha ke eka variSTha AcArya haiM / AcArya jaise gauravapUrNa pada para AsIna hone para bhI ApazrI meM abhimAna nahIM hai / ApakA sarala aura nizchala vyaktitva, dhIra zAnta prakRti aura akRtrima vyavahAra ko dekhakara kauna prabhAvita nahIM hotA / vANI se nahIM, vyavahAra se vyaktitva ko dekhA aura parakhA jAtA hai / vyavahAra jIvana kA darpaNa hai / usI meM jIvana kA tathya, satya aura kathya sabhI prativimbita hotA hai| jIvana kI vaha kasauTI hai / AcAryazrI kA jIvana isa kasauTI para pUrNa kharA utarA hai / maiMne AcAryazrI ke aneka bAra darzana kiye haiM aura jitanI bhI bAra darzana kiye haiM utanI hI bAra Ananda kI anubhUti huI hai / ApazrI nAma se hI kevala Ananda nahIM hai kintu Apa zrI kA samparka bhI Ananda pradAna karane vAlA hai / koI bhI jijJAsu ApazrI ke pAsa pahu~catA hai, use sahI samAdhAna milatA hai | ApazrI gambhIra cintaka haiN| ApazrI kI vANI madhura hai aura mana bhI madhura hai / Agama kI bhASA meM kahU~ to 'hiyayamapAvamakalusa jIhA vi ya mahura bhAsiNI Nicca' hRdaya akulaSa hai, niSpApa hai aura vANI meM madhura alApa hai / 'mahukuMbhe mahu pihANaM' hai / maiM AcAryapravara ke caraNoM meM zraddhAsnigdha zraddhAJjali arpita karatI hU~ aura maMgala kAmanA karatI hU~ ki ApazrI pUrNa rUpa se svastha rahakara hameM sadA mArga-darzana pradAna karate raheM / za mANa Man Yuan da AcArya pravAsa abhinandana AnandakA antha Page #135 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrIAnanda prAAnandha madana - zrI madhukara muni [aneka granthoM ke lekhaka, saMskRta-prAkRta bhASA ke gahana abhyAsI, sthAnakavAsI jaina samAja ke agragaNya muni evaM bahuzruta] abhinandanA parama zraddheya AcArya zrI AnandaRSi jI mahArAja ke zubha darzanoM kA lAbha sarva prathama mujhe vyAvara meM milA thaa| ajamera meM pahalA sAdhu-sammelana hone jA rahA thaa| usameM bhAga lene ke lie prAyaH sabhI prAntoM ke santa-munirAja dUra-dUra se rAjasthAna meM padhAra rahe the| Apa bhI apanI muni-maMDalI ke sAtha usa avasara para mahArASTra se isa ora padhAre the| maiMne pahale se ho yaha suna rakhA thA ki ApakI pravacana-zailI mahatI mano-mohinI hai| mere hRdaya meM yaha bhAvanA satata samudbhUta ho rahI thI ki kaba vaha svarNa sUrya samudita ho, jaba ki maiM Apake madhuratama pravacanoM ko zruti-gocara kara sakU ? aura yaha svarNa avasara mujhe byAvara meM mila hI gyaa| jaba Apa byAvara padhAre the, taba maiM apane gurujanoM ke sAtha pIpaliyA bAjAra sthita jaina sthAnaka meM ThaharA huA thaa| Apa kahIM anyatra virAjamAna hue the| Apake tIna pravacana jaina sthAnaka meM Ayojita kie gae the| "bhara UMgha vise sutelA jaina jaNAya cha re' viSaya para Apake pravacana tIna dinoM taka niraMtara hue the| usa samaya ApakI yuvAvasthA thii| svara sumadhura thaa| pravacana meM viSaya-pratipAdana-zailI bhI sundara thii| ataH ve pravacana atIva samayocita rhe| mere hRdaya para to una pravacanoM kA prabhAva sImAtIta par3A / usI samaya se maiM apane hRdaya se Apake sannikaTa pahu~ca gyaa| isake bAda to Apake darzanoM kA lAbha anekadhA milA aura ApakI sevA meM rahane kA saubhAgya bhI mujhe yadA-kadA milatA rahA / AcArya zrI jI kA apanA eka viziSTa vyaktitva hai| ApakA vyaktitva eka alaukika AbhA se satata AbhAsita rahatA hai| ApakI satsaMgati meM Ane vAlA pratyeka vyakti Apake vyaktitva se prabhAvita hue vinA nahIM raha sktaa| bAtacIta ke samaya meM bhI Apake mukha-maMDala para eka sarala, sahaja bhAvabhaMgimA nikharatI rahatI hai| dIkSA-paryAya meM laghutama santajana bhI jaba ApakI sevA meM pahu~cate haiM, taba Apa unakA bhI itanA Adara karate haiM ki unakA hRdayamaMdira sadA ke lie AcArya zrI jI kA siMhAsana bana jAtA hai| Apa apanI sampradAya ke to AcArya bane hii| kucha sammilita sampradAyoM ke Apa pradhAnAcArya bhI bne| jaba zrI vardhamAna sthAnakavAsI jaina zramaNa saMgha kI sthApanA huI to Apa usake kramazaH pradhAnamantrI, upAdhyAya va AcArya bane / isase yaha phalita ho jAtA hai ki Apa eka yogyatama anuzAstA haiN| zrI vardhamAna jaina zramaNa saMgha ko sabase pahale parama zraddheya zrI AtmArAma jI mahArAja kA netRtva milA aura isa samaya zramaNa saMgha Apake netRtva ko pA rahA hai| Apake netRtva meM zramaNa saMgha pragatizIla bane yahI eka mAtra zubhakAmanA / Page #136 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 0 ravIndrakumAra koThArI nAgapura jaina samAja ke utsAhI kAryakartA] jainadharma divAkara AcAryasamrATa : eka jIvana-darzana saMsAra meM jaba kabhI aMdhakAra kA Adhikya huA aura aMdhavizvAsa tathA anItiyoM kA prAbalya AyA, usI bIca aMdhakAra ke paTa vicchinna karake prAcI meM udaya hone vAle aruNa sadRza kisI-na-kisI mahAna AtmA ne mAnavatana dhAraNa kara apane prakhara vyaktitva se jana-mAnasa ko Alokita kiyaa| mahAna AtmAoM ke isI krama meM zrI vardhamAna sthAnakavAsI jaina zramaNa saMgha ke dvitIya paTTadhara, bAlabrahmacArI, mahAmahima, prAtaHsmaraNIya, jainadharma divAkara AcAryasamrATa, paNDitaratna, guruvarya pUjya zrI 1008 zrI AnandaRSijI mahArAja kA isa dharA para avataraNa vi0 saM0 1657 meM zravaNamAsa kI zuklapakSIya pratipadA (26 julAI 1900) ko huA thA / Apake pitA zrI devIcanda jI dhArmika vRtti ke puruSa the; mAtA hulAsakaMvara devI bhI mahAna dharmAtmA mahilA thiiN| vaise dharma-parAyaNa dampati se bAlaka nemicanda (sAMsArika nAma) kA arghya pAkara pAvana ciMcor3a grAma (ahamadanagara, mahArASTra rAjya) dhanya ho utthaa| teraha varSa kI sukUmAra avasthA meM Apa apanI mAtA se savinaya AjJA lekara parama pUjya zrI ratnaRSijI mahArAja kI zreyas chAyA meM Ae aura vi0 saM0 1970, mArgazIrSa zuklA 6, ravivAra ko mirIgA~va meM bhAgavatI dIkSA grahaNa kii| bAda meM munizrI ne saMyamasAdhanA ke prati aisI lagana lagAI ki vaha jIvanajyoti-sI jagamagA utthii| vi0 saM0 1984 kI jyeSTha kRSNa saptamI, somavAra ko 12 baje allIpura nAmaka grAma meM Apake guruvarya paNDita ratna RSijI svargastha ho ge| isa dukhada samAcAra ke pAtharDI (ahamadanagara) paha~cate hI unhoMne tatkAla svargastha guruvarya kI pAvana smRti meM AcArya zrI kI preraNA se eka pustakAlaya sthApita karane kA nirNaya kiyA / pustakAlaya kA nAma "zrI ratna jaina pustakAlaya" rakhA gyaa| Aja yaha eka samRddha pustakAlaya bana gayA hai| isameM gujarAtI, aMgrejI, hindI, urdU, phArasI, saMskRta, prAkRta aura marAThI Adi sabhI bhASAoM kI lagabhaga 12,000 pustakeM haiN| ke dUsare varSa jyeSTha kRSNa saptamI, saM0 1985 ko sadara bAjAra nAgapura meM "jainadharma prasAraka saMsthA" kI sthApanA AcAryazrI ke sadupadezoM se kI gii| isa saMsthA kA mukhya uddezya AcAra-vicAra kI dRSTi se jIvana-utthAna ke lie tathA jaina evaM jainetara samAja meM jainadharma kA pracAra-prasAra karane ke lie dhArmika pustakoM ko prakAzita karanA tathA svalpa mUlyoM meM unheM vitarita karanA hai| isake atirikta anekoM aisI saMsthAe~ AcAryazrI kI preraNA se cAlU huI tathA unhIM ke puNya pratApa se Aja bhI ye saMsthAe~, pAThazAlAe~ Adi vyavasthita rUpa se calakara jainadharma ke viSaya meM phailAe gae bhrama kA parihAra evaM saiddhAntika pracAra karatI haiN| vi0 saM0 1966 meM AcArya zrI devajIRSijI mahArAja ke sadara nAgapura meM svargastha ho jAne para A - .... . .. ............ A ccorrramaram Page #137 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - pravara abhisApAyapravara abhinaya Anandagrantha zrIAnandA anya50 64 AcAryapravara zrI AnandaRSi : vyaktitva evaM kRtitva mAgha kRSNa 6, budhavAra ke dina pAtharDI zahara meM Apako "RSisampradAya ke AcArya" pada se vibhUSita kiyA gyaa| yaha eka aisA yuga thA jaba sthAnakavAsI samAja ko sAmpradAyikatA ne burI taraha AkrAMta kara klAMtaprAyaH kara rakhA thA aura ekatA kI bhAvanA prAyaH samApta ho cukI thI-phalataH yaha sampradAya lagabhaga 22 bhAgoM meM baMTa cukA thaa| una sabhI sampradAyoM ke apane-apane pRthaka AcArya the, parantu samaya ne karavaTa badalI aura vibhinna sampradAyoM meM baMTA jainasamAja saMgaThana ke mahAsAgara meM vilIna hone ke sukhada svapna dekhane lagA / gambhIra maMtraNAoM ke pazcAta sabhI AcArya mahApuruSoM ne apUrva udAratA pradarzita kara vardhamAna sthAnakavAsI jaina zramaNa saMgha kI sthApanA kI tathA apanI padaviyAM zramaNa saMgha ko arpita kara diiN| aMtataH saMgha ke prayatnoM se sAdar3I (mAravAr3a) meM vi0 saM0 2006, vaizAkha zukla tRtIyA ke puNya dina sthAnakavAsI munimaNDala kA eka virATa sammelana Ayojita kiyA gayA, jisameM pUjya zrI AtmArAmajI mahArAja ko AcArya pada sauMpA gyaa| vi0 saM0 2016, mAghakRSNa 6 (30 janavarI 1963) ko AcArya zrI AtmArAmajI mahArAja ke svargavAsa ke pazcAt caturvidha saMgha kI ora se mahAmAnya zrI zrI AnandaRSijI mahArAja ko AcAryapada kI pratIka cAdara samarpita kI gii| caturvidha saMgha ke saMcAlana kA pUrNabhAra Apake hAthoM meM aayaa| zramaNasaMgha jo kAlacakra ke bahubidha prahAra se AkrAMta ho klAMtaprAyaH ho calA thA, ApazrI ne apanI pratibhA se use jAgrata kara apUrva prANavattA pradAna kii| yaha to mahAna puruSoM kI apanI paramparA rahI hai parantu unakA tana-mana-ciMtana evaM sampUrNa jIvana jana-kalyANArtha arpita hotA hai| unakI sAdhanA prANimAtra kA kalyANa karane ke lie hotI hai| samanvaya ke mahAna saMsthApaka-AcAryazrI kA sampUrNa jIvana nAnA sampradAyoM, jJAna ke nAnA pahaluoM evaM tattvaciMtana kI viziSTa dhArAoM kA eka aisA samanvita rUpa hai ki vaha svataH samanvaya kA eka saMsthApaka biba bana gayA hai| sarvajJa mahAvIra prabhu ke anekAntavAda evaM bhagavAna buddha ke karuNAvAda kA jIvita pratibiMba yadi Apa dekhanA cAhate ho to isa mahAna puruSa ke darzana kara leM, jisakI zAzvata kiraNoM se zramaNa saMgha pUrNataH Alokita hai| mahAna puruSa-gItA meM daivo svabhAva vAle mahAna puruSa kA varNana karate hae bhagavAna zrIkRSNa ne arjuna se kahA hai : ahiMsA, satya, akrodha, tyAga, zAMti, paradoSa-ciMtana-virakti, prANiyoM para dayA, nirlobhatA, mRdutA, zIlavartatA, acaMcalatA, teja, kSamA, dhairya, pavitratA, dveSahInatA, nirabhimAnatA, ye samasta guNa una vyaktiyoM ke haiM jo daivI svabhAva lekara mAnavatana dhAraNa karate haiN| ye samasta guNa AcAryazrI meM svabhAvatayA aMtahita haiN| isameM koI atyukti nhiiN| nirabhimAnatA ke prakaTa rUpa AcArya zrI jI apane jIvana ke mahApatha meM svataH saphala yAtrI siddha haye haiM aura vinaya ApakI vANI meM hI nahIM apitu pada-pada meM pratiSThita hai| mAnava-saMskRti ke sajaga praharI-Aja kA mAnava Atmika ahamanyatA evaM bhautikatA kI cakAcauMdha se itanA pathabhraSTa ho gayA hai ki mAnavatA kI kicit jhalaka bhI usameM dRSTigata nahIM hotii| sarvatra anAcAra, durAcAra, zoSaNa evaM utpIr3ana kA tANDava nRtya ho rahA hai / aise viSama yuga ko satpatha dikhalAnA mAnava-saMskRti ke saMrakSaka sAdhu vyaktitva kA hI kArya hai| Apa mAnava ko usa pAvana saMskRti kI ora le jAnA cAhate haiM jo dAnava ko mAnava banAtI hai tathA mAnava ko deva ke rUpa meM pratiSThita karatI hai| mahAna sAdhaka-mAnavahRdaya meM sAdhanA kA dIpa jalAne vAloM meM Apa aise sAdhaka haiM jinakI sAdhanA-jyoti yugoM se bhUle mAnava ko prakAza dekara satpatha pradAna karatI hai| Apane apanA sampUrNa jIvana jana-mAnasa ko sanmArga para lAne aura AtmasAkSAtkAra karAne tathA prANimAtra ke lie jIvana meM zAlInatA sthApita karane ke lie prastuta kara rakhA hai| Page #138 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AcAryasamrATa : eka jIvana-darzana 65 ALES ___ bhAratIya saMskRti ke Adarza saMta-saMta jIvana apane lie nahIM varana dUsaroM ke lie hotA hai / vaha apane sukha aura ArAma kI ciMtA na kara sadA parahita meM dattacitta rahatA hai| vaha prakRti kI taraha udAra bhAva se binA mAMge vizva ko sukha tathA zAMti kA mArga dikhalAtA hai tathA megha kI taraha sarvatra punIta sahasra dhArAe~ barasAtA rahatA hai| zraddheya AcAryazrI bhI bhAratIya saMskRti ke mahAna saMta haiN| bhArata meM sadA hI aise saMtoM kA mahattva rahA hai tathA Aja bhI saMtoM kI kamI nahIM hai, parantu AcAryazrI jaisI sAdhanA kI AbhA bahuta kama saMtoM meM pAI jAtI hai| vAstava meM pahAr3a evaM pahAr3I kI pratyeka caTTAna meM mANika nahIM milate, isI taraha sacce sAdhu bhI jahA~-tahA~ nahIM milte| deza aura samAja ke aise kIrtistambha svarUpa AcAryazrI apane mohaka upadezoM se sabhI ko samyak jJAna, darzana evaM cAritra se lAbhAnvita karate huye dIrghAyu ko prApta hoM, aisI merI bhAvanA hai| sAtha hI ApakI mahAna AcAragarimA aura vidvattA ke prati asIma zraddhA vyakta karate hue apanI kAmanAoM ke niSkampa dIpa jalAkara hArdika abhinandana karatA huuN| mAga Ananda-vacanAmRta AcAryoM ne zrAvaka zabda kA kitanA sundara vivecana kiyA hai-- zrA-arthAt zraddhAzIla va-arthAt vivekazIla ka-arthAt karmazIla zraddhA, viveka aura karma jisameM ho, vahI vAstava meM zrAvaka hai| C upAsaka zabda batAtA hai ki jisameM ye cAra guNa hoM, vahI vAstava meM upAsaka kahalAne kA adhikArI hai SORIGIN u-arthAt udyama pa--arthAt pavitratA sa-arthAt samatA ka-arthAt komalatA zramaNa meM nimna tIna guNa honA Avazyaka haiM zra-zraddhAbala ma-maMdakaSAya Na-namravRtti Annar... .----LAAAAAAAA AAAA A AAAminuraana :ACAAAAA..Leav GOOD AgArapravara abhimAnAryapravara abhaya zrIAnanda zrIAnandamanthana Page #139 -------------------------------------------------------------------------- ________________ DaoN. bhAgacanda jaina 'bhAskara' ema.e., pI-eca. DI. [bahubhASAvijJa, zodha lekhaka, saMprati pAli-prAkRta vibhAga, nAgapura vizvavidyAlaya ke adhyakSa ] MPA vicAra, AcAra aura pracAra ke triveNI saMgama maharSi Ananda aura unakA tattvacintana eka vizvasanta __ maharSi Ananda yadyapi sthAnakavAsI jaina sampradAya ke pradhAnAcArya haiM parantu unakI sArvabhaumika dRSTi ne unheM eka vizvasanta kI zreNI meM lAkara khar3A kara diyA hai| unakI jIvanadhArA eka ora jahA~ samyagdarzana, samyagjJAna aura samyakacAritra kI pavitra triveNI kA saMgama hai, vahIM dUsarI ora kalyANakAriNI sevA aura sarasvatI kI samanvita bhUmikA hai| kisI yugapravartaka RSi ke lie maharSi hone kA yaha apekSita saMkalpa hai, jise AcAryapravara AnandaRSi ne bar3I kuzalatApUrvaka ajita kiyA hai| mahArASTra ko vibhUti vi0 saM0 1657 meM janme bAlaka nemicanda ne cicor3I (ahamadanagara, mahArASTra) ko eka puNyasthalI kA rUpa de diyaa| pitA devIcanda gUgaliyA aura mAtA hulAsAbAI, donoM itihAsa ke vyaktitva bana gye| cAritracUDAmaNi santa ratnaRSi jI ke sAnnidhya meM lagabhaga 13 varSa kI avasthA meM bAlaka nemicandra Ananda ke nAma se pravajita hue / vibhinna bhASAoM aura sAhitya-vidhAoM ke adhyetA sAdhaka Ananda ne saM0 2021 meM saMgha ke AcArya pada ko suzobhita kiyA / jJAnajyoti ke jyotistambha / maharSi Ananda jJAnajyoti ke ajara-amara stambha haiN| unhoMne adhyAtma-sAdhanA ke samAna jJAnasAdhanA kA bhI bIr3A utthaayaa| ve sahI artha meM sva-para-prakAzaka jJAna ke pratIka bana gye| eka ora jahA~ unhoMne svayaM saskRta, prAkRta, apabhraMza, hindI, marAThI, gujarAtI aura aMgrejI bhASAoM meM vidvattA prApta kI, vahIM dUsarI ora ve aneka zaikSaNika aura sAhityika saMsthAoM ke prasthApaka bhI bne| unake dvArA prasthApita aura vyavasthApita saMsthAoM ke nAma isa prakAra haiM1. zrI tiloka jaina vidyAlaya pAtharDI (vi. saM. 1680) 2. zrI ratna jaina pustakAlaya, pAtharDI (vi. saM. 1984) 3. zrI jainadharma pracAraka saMsthA, nAgapura (vi saM. 1684) 4. zrI amola jaina siddhAntazAlA, pAtharDI (vi. saM. 1663) 5. zrI tiloka ratna sthAnaka0 jaina dhArmika parIkSA borDa, pAtharDI (vi. saM0 1993) zrI amola jaina pAThazAlA, dAdara, bambaI (vi. saM. 1664) 7. zrI mahAvIra jaina pAThazAlA, borI (pUnA) (vi. saM. 1668) 8. zrI ratna jaina boDiMga, bodavar3a (vi. saM. 1996) 9. zrI mahAvIra sArvajanika vAcanAlaya, cicor3I (vi. saM. 2005) Page #140 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 10. zrI vardhamAna sthAnakavAsI jaina vAcanAlaya, badanora 11 zrI vardhamAna sthAnakavAsI jaina chAtrAlaya, rANAvAsa 12. zrI vardhamAna jaina siddhAntazAlA, pharIdakoTa 13. zrI ratna jaina zrAvikAzrama, zrIrAmapura 14. zrI tiloka jaina pAramArthika saMsthA, ghor3anadI maharSi Ananda aura unakA tattvacintana 15. zrI prAkRta bhASA pracAra samiti, pAtharDI ye saMsthAe~ Aja bhI apanI jJAna-sAdhanA se samAja ko prakAza de rahI haiN| inake atirikta bIsoM saMsthAyeM aisI bhI haiM jo maharSi Ananda kA sahayoga pAkara jIvita raha sakI haiN| sudharmA mAsika patra bhI unake nirdezana meM samAja ko eka nayI dizA kA bodha karA rahA hai| "buka baiMka" jaise pleTaphArma kA nirmANa kara RSi jI chAtrajagata kI samasyAoM ko bhI khojane meM vyasta haiM / 4. jJAna kuMjara dIpikA 5. RSisampradAya kA itihAsa sAhitya sarjaka AcArya pravara AnandaRSi jI kuzala sAhitya sarjaka aura vividha bhASAoM ke paNDita haiM / marAThI bhASA aura sAhitya ke vizeSa adhyetA hone ke kAraNa unhoMne marAThI sAhitya ko anuvAdana ke mAdhyama se samRddha karanA adhika upayogI samajhA / abhI taka unake marAThI bhASA meM jo anudita grantha prakAzita hue haiM ve bhAva-bhASA kI dRSTi se prazaMsanIya kahe jA sakate haiM / granthoM ke AdyopAnta par3hane para pAThaka yaha anubhava karatA hai ki bhASA ke mAdhyama se yahA~ bhAvoM kI abhivyakti meM kahIM koI gatirodha nahIM / pravAhazIlatA unakI vizeSatA hai / yaha vizeSatA nimnalikhita anudita granthoM meM dekhI jA sakatI hai 1. AtmonnaticA sarala upAya 2. anya dharmApekSA jainadharmAtIla vizeSatA 3. vairAgyazataka 4. jainadarzana ANi jainadharma 5. jainadharmAviSayI arjanavidvAnAMce abhiprAya ( do bhAga ) 6. upadeza ratnakoza 7. jainadharmAce ahiMsAtattva (vi. saM. 2012 ) (vi. saM. 2012 ) (vi. saM. 2014 ) (vi. saM. 2016 ) (vi. saM. 2017 ) (vi. saM. 2021) 8. ahiMsA Adi maharSi Ananda sAhitya sarjaka hI nahIM, sAhitya sarjakoM ke nirmAtA bhI haiN| ve preraNA ke sUtra haiM / unakI satata preraNA aura saMyojanA se aneka granthoM kA praNayana ho cukA hai aura ho rahA hai / praNIta grantha isa prakAra haiM- 1. pUjyapAda zrI tilokaRSi jI mahArAja kA jIvanacaritra 2. paNDitaratna pUjya zrI ratnaRSi jI mahArAja kA jIvanacaritra 3. zraddheya zrI devajIRSi jo kA jIvanacaritra 6. AdhyAtma- dazaharA 7. samAja-sthiti kA digdarzana 8. satIziromaNi zrI rAmakuMvara jI mahArAja kA jIvanacaritra 6. vidhavA vivAha mukha capeTikA Adi 10. samrATa candragupta rAjA ke solaha svapna 11. citrAlaMkAra kAvya : eka vivecana AcArya prava zrI Ananda 67 Amanandana AAtA dI upra bhantha 51 zrI Ananda ronprivate & Persdifal Use Only. J yA wate Amadana antha Page #141 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AcArmaaeaaAcArga 24 grantha zrIAnandana 68 AcAryapravara zrI AnandaRSi vyaktitva evaM kRtitva pravacanakAra mahaSi Ananda zabdacitra ke nirmAtA, abhivyakti ke dhanI, vAkpaTutA ke pujArI tathA mRdutA aura saralatA ke pratIka haiN| unake kRtitva aura vyaktitva kI sabhI vizeSatAyeM unake pravacanoM meM jhalakatI haiN| unake adhyayana aura cintana kA gAMbhIrya vahA~ spaSTa ho jAtA hai| ve jisa viSaya ko prArambha karate haiM usakA sambandha anta taka banAye rakhate haiN| apane viSaya ko aneka upamAoM, udAharaNoM, kathAoM aura uddharaNoM ke mAdhyama se atyanta rocaka aura grAhya kara dete haiM / anta meM to pravacana kA sArAMza dekara zrotA ko pravacanakAra kA vyaktitva apanI ora AkarSita kara letA hai| zrotRvarga kI grahaNa-zakti ke anusAra upadeza dene kA kauzala AnandaRSi jI kI anyatama vizeSatA hai| tattvacintaka maharSi Ananda kI dRSTi bilakula sulajhI huI hai| unakI cintana-prakharatA aura pratibhA-vizadatA unake pravacana par3hane aura sunane para anubhava meM AtI hai| abhI taka AcAryapravara ke pravacanoM ke tIna bhAga prakAzita ho cuke haiN| prathama bhAga rAyapaseyaNisutra ke sUryAbhadeva ke varNana para AdhArita hai, dvitIya bhAga rAjya, peTa, mauta, tRSNA, agni, samudra, ghara aura mukti ina ATha khaMDoM kA vivecana karatA hai aura tRtIya bhAga uttarAdhyayana ke aTThAisaveM adhyAya kI paccIsavIM gAthA para pravacana prastuta karatA hai| inake atirikta kucha anya pravacana bhI unameM sammilita kiye gaye haiN| ina pravacanoM meM maharSi Ananda ke AdhyAtmika, dArzanika, sAmAjika evaM zaikSaNika jagata ke sandarbha meM vyakta tattvacintana aura samIkSAtmaka dRSTikoNa kA jo svarUpa udghATita huA hai, vaha saMkSepa meM isa prakAra haidharma : svarUpa aura upayogitA dharma kI kitanI bhI paribhASAe~ kI jAeM para yadi unameM jIvana ko sudhArane kI dizA kA nirdezana nahIM hai to ve saba adhUrI aura adhakacarI haiN| ataH dharma vahI hai jo prANimAtra kA upakArI ho aura use saMsaraNa ke cakkara se dUra karane meM samartha ho / maharSi Ananda kA mata hai "jIvana amUlya aura durlabha hai| ajJAna aura pramAda meM par3e rahakara isakI upekSA karanA ise miTTI ke mola ga~vA dene ke samAna hai| ataH pratyeka AtmakalyANa ke icchuka mAnava ko maMgalamaya dharma kA AdhAra dRr3hatA se grahaNa karanA cAhie / dharma kI amara jyoti hI isa saMsAra rUpI araNya meM bhaTakate hue jIva ko sahI mArga batA sakatI hai tathA use ananta sukha aura zAzvata zAnti rUpI amara-patha kI prApti karA sakatI hai| dharma kI zaraNa meM jAne para hI AtmA kA kalyANa aura maMgala ho skegaa|" dharma se RSivara kA matalaba kiyAkANDa se nahIM balki jIvana ko maryAdita aura susaMskRta hone se hai| unakA kahanA hai-"dharma se hamArA tAtparya bAhya ADambara yA dikhAve se nahIM hai| pUjA-pATha kara lenA, gaMgAsnAna kara AnA, tilaka-chApe lagA lenA yA kevala mukhavastrikA bA~dhakara ar3atAlIsa minaTa taka eka jagaha baiTha jAnA hI dharma nahIM hai / varan jIvana meM sadguNoM, sadvRttiyoM tathA avikArI bhAvoM kA lAnA hI dharma hai| saccA dharma kaSAya-viSa kA nAza karate hue jIvana ke lie parama rasAyana siddha hotA hai / "2 dharma ko RSi jI ne kalpavRkSa kI saMjJA dI hai| unake anusAra "dharma saMsAra kI apUrva vastu hai, dUsare zabdoM meM aisA kalpavRkSa hai jisakI zItala chAyA meM baiThakara pratyeka varga kA vyakti apane kaSAyajanita saMtApa ko miTA sakatA hai aura aisA divya srota hai, jisameM avagAhana karake pratyeka prANI apane AtmA 1 Ananda pravacana, bhAga 1, pR0 16 2 vahI, pR0 66 Page #142 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mahaSi Ananda aura unakA tattvacintana 66 SIN/ Vira gAnA kI pratyeka prakAra kI malInatA ko dho sakatA hai, samasta kaluSa ko bahA sakatA hai| dharma vaha cIja hai jise kevala manuSya hI nahIM, pazu bhI grahaNa kara sakatA hai|" "isalie ina bhAiyoM se merA kahanA hai ki dharma para dRr3ha rahanA tathA hAtha meM Aye hue dharma rUpI ratna ko asthira citta vAle nAdAna vyaktiyoM ke prabhAva meM Akara kahIM kho mata baitthnaa| merI to yahI hArdika AkAMkSA hai ki jo bhAI abhI isa mArga para nahIM Aye haiM, ve ise grahaNa kreN| jo ise grahaNa kara cuke haiM, apanA jJAna-dhyAna bar3hAveM aura jo jJAna bar3hA rahe haiM ve usake prasAra aura pracAra meM laga jaayeN| arthAt pratyeka vyakti apanA kadama bar3hAtA cale / "2 jJAna : svarUpa aura upayogitA jJAna vastU kI jAnakArI karAtA hai| para isa jJAna ko sAdhAraNa na hokara 'samyaka' honA Avazyaka hai| AcAryapravara ne kahA hai-.-"pratyeka vyakti ko jJAna hAsila karane meM pramAda nahIM karanA caahie| isa saMsAra meM eka mAtra 'samyak jJAna' hI AtmoddhAra meM sahAyaka banatA hai| jaba samyak jJAna kI prApti ho jAtI hai to AtmA meM viveka kI jAgRti hotI hai aura prANI svayaM hI sAMsArika bhogoM se virakta ho jAtA hai / unakA upayoga karatA huA bhI vaha unameM Asakta nahIM rahatA, anAsakta bhAva rakhatA huA apane karmoM kI nirjarA karatA rahatA hai| bhoga-vilAsa meM use tanika bhI ruci nahIM rahatI, vaha pratipala usa kSaNa kI pratIkSA kiyA karatA hai jisa kSaNa vaha isa saMsAra se mukta hogaa| yaha saba samyakjJAna kI badaulata hI ho sakatA hai| samyagjJAna ke abhAva meM kisI bhI zubha kriyA ko karane kI pravRtti nahIM hotii| jIvana vahI saphala kahalAtA hai jise jJAna ke Aloka se Alokita kiyA jAya / arthAt mAnava ko jJAna kI prApti karake usakI sahAyatA se apanI AtmA ko jAnanA-pahacAnanA caahie| usake vikAsa aura vizuddhi kA vicAra karanA cAhie tathA usameM chipI huI ananta zakti aura ananta zAnti kI khoja karanI caahie|"4 mana kI caMcala gati ko sahI mArga dene ke lie AcAryapravara kI dRSTi meM svAdhyAya, zubhacintana Adi jaina sAdhana atyanta upayukta haiN| ina zubha kriyAoM meM agara vaha lagA rahegA to use viSayavAsanAoM kI ora jAne kA avakAza hI nahIM mila paaygaa| svAdhyAya meM bar3I bhArI zakti chipI haI hai, isIlie ise mahAn tapa mAnA gayA hai / tapasyA samabhAva aura nirahaMkAra hokara kI jAya to usakA phala uttama hotA hai para sabase bar3A tapa aura sarvottama phala dene vAlA tapa svAdhyAya hI hai| jJAna-prApti ke sAdhanoM kA jikra karate hue AcAryapravara ne aise gyAraha upAya batAye haiM jinase satata jJAnArAdhanA kI jA sakatI hai| ye upAya haiM-puruSArtha, nidrAtyAga, Unodara, mauna, satsaMgati, vinaya, tapa, saMsAra kI asAratA kA jJAna, svAdhyAya, jJAnI kA sAnnidhya aura indriyvissy-tyaag| ina sabhI upAyoM para AcArya jI ne vistAra se vivecana kiyA hai|6 kalyANakAriNI kriyA ke sambandha meM abhyAsa kI bhI bAta kahI gaI hai| kriyA ke sAtha jJAna aura jJAna ke sAtha kriyA kA sambandha bhI jIvana meM saphalatA AURA 1 Ananda pravacana, bhAga 2, pR0 137 2 vahI, bhAga 2, pR0 160 3 vahI, bhAga 1, pR0 161-2; bhAga 3, pR0 23 4 vahI, bhAga 3, pR0 4 5 vahI, bhAga 2, pR0 12; bhAga 3, pR0 140 6 vahI, bhAga 3, pR0 23-250 7 vahI, bhAga 3, pR0 13 AcAyatasaAcAudaai mkhff```kh mn mqT`yd s`dty mrdm brfy hy mfyd w ykhy z `hdh my mmy mmy fy mwq` dy dy mn mt`dd mhrhh`: mty `qdt fy fr` mrGdGh AnandA zrIAnanda atha wommmmmmmmmmmmmmmmmmmmmy :-rrrow.comwww Page #143 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrI AnaMndA grAmathandana grAAnanda Amadana AcAryapravara zrI AnandaRSi : vyaktitva evaM kRtitva W za 70 prApti ke lie Avazyaka hai|" jJAna ke abhAva meM manuSya kaisI bhI bhakti aura sAdhanA kyoM na kare, vaha a~dhere meM DhelA pheMkane ke samAna hai / saphalatA ke sAdhana mAnava jIvana cintAmaNi ratna jaisA durlabha hai / ataH use vyartha nahIM jAne denA cAhie / jIvana kI saphalatA isI meM hai ki vaha mukti prApta kara le| etadartha sAdhaka hiMsA, pramAda, kaSAya, nidrA, ahaMkAra, vikathA Adi kA tyAga kare / cittadhArA ko viSaya- lAlasA se nirmUla kara de / AtmA kI ananta zakti para pUrNa vizvAsa rakhe / saMyamI hokara Atmacintana aura AtmasAdhanA meM laga jAya / Atmabala ke bar3hane se indriyoM kI prabalatA svayaM hI kama hogI tathA viSayAsakti ghaTatI calI jAvegI / isa sabakA pariNAma yaha hogA ki AtmA kA utthAna hogA tathA manuSya kA jIvana saphalatA ke rAjapatha para agrasara hotA calA jAyagA | satsaMgati satsaMgati bhI durlabha hotI hai / manuSya yadi santoM dvArA batAye mArga para cale to nizcaya hI AtmasvarUpa kA eka dina sAkSAtkAra ho sakatA hai / santoM kI saMgati se hI mUDha mAnava kA bauddhika vikAsa ho sakatA hai tathA usake hRdaya meM chAyA huA ajJAnAndhakAra naSTa hokara jJAna kA ujjvala prakAza phaila sakatA hai / satsaMgati se hI manuSya ke hRdaya kI durvRttiyA~ lupta ho sakatI haiM aura sadvRttiyA~ jAgRta hokara apanA zubha prabhAva dikhA sakatI haiM / isIlie Aja saMsAra ko sarvathA nirlobhI, nirmohI, niHsvArthI aura mArgadarzaka santoM kI AvazyakatA hai| ve hI pathabhraSTa prANI ko udbodhana de sakate haiN| agara vyakti sadA zreSTha puruSoM kI saMgati meM raheMge to ajJAna, ahaMkAra Adi aneka durguNa to unake naSTa hote hI haiM, usa Atmamukti ke mArga kI pahacAna bhI hotI hai jisako pAkara vaha apane mAnavajIvana ko sArthaka kara sakatA hai / AnandaRSijI ke ye zabda Aja ke yuga ke lie kitane udbodhaka haiM / unhoMne aneka udAharaNoM aura kathAoM ke mAdhyama se santa samAgama karane kI bAta kahI hai| zatru-mitra ke prati samAna vyavahAra, bauddhika vikAsa, krodhAdi vikAroM kI zAnti, guNavattA, asImazAnti Adi jaise sadguNoM kI prApti satsaMgati se hI hotI hai | zikSA aura zikSA jagata agfor zikSA aura zikSA jagata ke prati AcArya pravara atyanta asaMtRpta haiN| Aye dina Andolana, mArapITa Adi jaise anuzAsanahInatA ke kArya sunane meM Ate haiM / isakA mUlakAraNa unakI dRSTi meM hai-- dhArmika saMskAroM kA abhaav| jabataka zikSA meM dhArmika vicAroM kA samAveza nahIM hogA, taba taka vaha apUrNa rahegI / isalie mAtA-pitA ko apane bAlakoM meM bacapana se hI dhArmika saMskAra DAlane cAhie, unakI ruci dharma kI ora unmukha karanI caahie| unake hRdaya meM mAtA-pitA ke prati prema, bar3oM ke prati tathA apane guru ke prati gaharI zraddhA aura sammAna kI bhAvanAe~ jagA denI caahie| tabhI vaha apanI namratA aura vinaya ke dvArA jo zikSA prApta karegA usakA pariNAma zubha hogA / anyathA apanI ucchRGkhalatA aura avinItatA ke kAraNa zikSA ke sAtha rahakara bhI samyakjJAna prApta nahIM kara sakegA / zikSA ke uddezya ke sandarbha meM AcArya jI kA mantavya hai ki zikSA kA kArya hai, bAlaka meM jo ? Ananda pravacana, bhAga 2, pR0 1, 115, 134 2. vahI, bhAga 1, pR0 126, 137, 156, 3-67 3 1 0 283, 3 3 vahI, bhAga 2, pR0 31, bhAga 1, pR0 147, bhAga 3, pR074, 60 Page #144 -------------------------------------------------------------------------- ________________ maharSi Ananda aura unakA tattvacintana INIOne sadguNa gupta rUpa se vidyamAna hote haiM, unheM pratyakSa karanA, caritra-nirmANa karanA tathA use sanmArga btaanaa| zarIra tathA AtmA meM adhika-se-adhika jitane saundarya aura sampUrNatA kA vikAsa ho sakatA hai, use sampanna karanA hI zikSA kA uddezya hai| zikSA ke dvArA hI manuSya jIvana kI paristhitiyoM kA sAmanA karane kI yogyatA prApta karatA hai| Aja skUloM aura kAlejoM meM zikSA ke nAma para jo zikSA dI jAtI hai vaha kevala pustakIya jJAna hotA hai aura usakA uddezya sAMsArika sukhoM ke sAdhana juTAnA mAtra rahatA hai| isalie RSijI kA vicAra hai ki zikSA aisI ho jo jJAna-cakSuoM ko ughAr3e aura AtmA ko janma-maraNa ke cakkara se chur3Aye / . isalie RSijI aise skUla, kAleja aura pAThazAlAe~ sthApita karAte rahe haiM jinameM adhyAtmavAdI zikSA dene kI bhI paripUrNa vyavasthA ho| dhArmika jJAna kI vRddhi ke lie dAna karanA unakI dRSTi meM saccA dAna hai| AcAryapravara sadaiva jJAna ke sAtha cAritra kA sambandha jor3ate Aye haiN| unakA kahanA hai ki vizvavidyAlaya kI uccatama DigrI prApta karane para bhI yadi mAnava saccA mAnava nahIM bana sakA, usameM AtmavizvAsa utpanna nahIM ho sakA, usake andara chipI huI mahAn zaktiyA~ jAgRta nahIM ho sakI tathA usakA caritra sarvaguNasampanna nahIM bana sakA to vaha aneka vidyAoM kA jJAtA aura aneka bhASAoM kA jAnakAra vidvAna bhI jJAnI nahIM kahalA sktaa|' parivArapoSaNa kI nIti AcArya jI gRhasthoM kI samasyAoM para bhI dRSTi ghumAte haiM aura unake sAtha sahAnubhUti pUrvaka vicAra karate hae kahate haiM ki vyakti apane parivAra kA pAlana-poSaNa isa prakAra kare, jaise eka dhAya dUsare ke bAlaka ko pAlatI hai / arthAt jisa prakAra dhAya kI bAlaka meM Asakti aura mamatA nahIM hotI, usI prakAra mumukSa prANI apane kuTumba kA pAlana-poSaNa karate hae bhI unase pragAr3ha moha na rkhe| kA samyagdRSTi prANI hI ziva-sAdhana kara sakatA hai, apanI AtmA ko karma-mukta kara zivapura le jA sakatA hai| Adhunika parivAroM meM vyApta avinItatA, asaMskAritA, caritrahInatA, ghRNA, tiraskAra, azAnti Adi ke prati kSobha vyakta karate hue RSijI kahate haiM ki yaha saba hamArI dUSita zikSApraNAlI kA phala hai| mAtA-pitA kI sevA, bhakti tathA sammAna se bar3hakara unakI dRSTi meM anya koI bhI dharma yA zubhakRtya nahIM hai| isake lie yaha Avazyaka hai ki hara parivAra apane ghara kA vAtAvaraNa sundara banAye aura bAlakoM para preraNAprada saMskAra ddaale|| Aja kA parivAra aneka durvyasanoM meM bhI pha~satA huA dikhAI de rahA hai| jaina sampradAya yadyapi anya jAtiyoM aura sampradAyoM kI apekSA adhika susaMskRta, samRddha aura zikSita hai, phira bhI Aja usameM mAMsa, zarAba, jue Adi jaise durvyasana ghara karate hue cale jAte haiN| dahejaprathA jaisI kucha kurItiyA~ bhI samAja meM surasA ke samAna bar3hatI calI jAtI haiM / ina sabase bacane kA Ama upAya AcArya kI dRSTi meM santa aura suzikSAmaya saMskAra aura vAtAvaraNa kI prastuti hai| saMgaThana maharSi Ananda saMgaThana ke bar3e himAyatI haiN| ve sadaiva saMgaThita rahane kA upadeza dete rahate haiN| rAjasthAna kA bhramaNa unhoMne zramaNa saMgaThana meM pragati karane ke uddezya se hI kiyA thaa| yahA~ abhI 1973 jayA 1 Ananda pravacana, bhAga 1 pR0 81, 175-180; bhAga 3, pR0 58, 62, 147-8 2 vahI, bhAga 1 pR0 156, 230, 331-3, 371-6; bhAga 3, pR0 62, 342-3 - RALAAJL R AJASun.. . ..... .. . . .. .... pAvara abhisApAvara bhara zrIAnanda zrIAnandA anya Page #145 -------------------------------------------------------------------------- ________________ answNJaanwaeanAOADACANADAALAAAAJAapladacon:',. 72 AcAryapravara zrI Ananda RSi : vyaktitva evaM kRtitva ke cAturmAsa ke sandarbha meM jaba mahArAja sAhaba nAgapura padhAre to unake prArambhika ATha dinoM ke pravacana saMgaThana para hI calate rhe| samUce cAturmAsa meM ve yaha prayatna bhI karate rahe ki do diloM aura vargoM ko kaise jor3A jAya / isameM koI sandeha nahIM ki ve isa lakSya meM kAphI aMza taka saphala bhI hue| AcAryapravara kI dRSTi meM saMgaThana kI AvazyakatA pratyeka sthAna para hai| samAja, zarIra aura AtmA, sabhI ko saMgaThana kI apekSA rahatI hai / yadyapi AtmA saMsAra ke samasta padArthoM se bhinna hai, kintu usake apane nijI guNa to usameM saMgaThita rUpa se rahanA Avazyaka hai| ina viSayoM ke atirikta Ananda-pravacana meM anya viSayoM para bhI RSivara ne udbodhana diyA hai| udAharaNArtha-manuSyabhava eka jaMkasana hai, manuSya janma rUpI vRkSa ke chaH phala, neka puruSa kA svarUpa (prathama bhAga); sonA kisa samaya, maraNa kA smaraNa, gRhasthoM kI tIna zreNiyA~, saccA zAsaka, saccA sAdhaka, tapasevA Adi kI mahimA, karma kA smaraNa, anuzAsana, svayaM dIpaka bano, mAnava jIvana kI sAtvikatA (dvitIya bhAga); kriyA kA mahattva, saMsAra kahA~ hai ?, kachue ke samAna bano, Aja kA dhanIvarga, bahI-khAtA palaTate raho, vrata kyoM Avazyaka hai, samaya se pahale ceto (tRtIya bhAga) Adi / isa prakAra pravacanakAra maharSi Ananda kA kRtitva aura vyaktitva satya aura ahiMsA kA samanvita sthala hai; saralatA, mRdutA, nirmalatA aura tapasteja kA pratIka hai tathA jJAna, dhyAna, sevA aura vinaya kA pratibimba hai| unake pravacana aura upadeza vyakti kI DUbatI huI naukA ke lie patavAra haiN| unake sahayoga se pragati-patha Alokita ho uThatA hai / aise Adarza mahAn santa sarvatra nahIM milte| unake janmadivasa ke upalakSa meM hama apane zraddhA-sumana samarpaNa ke sAtha unake cirajIvI hone kI zubhakAmanA vyakta karate haiN| zraddhA-sumana ciMcor3I bhUmi dhanyo'sti yasmin, AcArya AnandaRSi RSIza / tattvAni pApAni nidhIndu vatsare, labhet janma timirAri santa / / pAdAvinde sumanAni zraddhA, samarpayAmi RSi-kaMta-santa / divAkaro tulya prakAzadAtA, namAmya'haM taM zirasA suzraddhayA / ---DA. kastUracandra 'sumana', bAMsAtArakher3A damoha (ma. pra.) 1. AnaMda pravacana, bhAga 2, pR0 21 Page #146 -------------------------------------------------------------------------- ________________ DaoN0 narendra bhAnAvata ema. e., pI-eca.DI. [ hindI sAhitya ke pramukha samIkSA lekhaka, samprati-- rAjasthAna vizvavidyAlaya meM hindI prAdhyApaka ] abhinandana : eka jAgarUka cetanA kA AcArya zrI AnandaRSi jI mahArAja sAhaba prakhara cintaka, prabhAvI vyAkhyAtA, prabala saMgaThaka aura 'viziSTa sAdhanAzIla saMta haiM / apane sudIrgha sAdhanAmaya jIvana meM jahA~ Apa Atma-kalyANa kI ora pravRtta rahe vahIM jana-kalyANa kI ora bhI sadaiva saceSTa rahe / saralatA ke sAtha bhavyatA, vinamratA ke sAtha dRr3hatA aura jJAna-dhyAna ke sAtha saMgha-saMcAlana kI prazAsanika kSamatA Apake vyaktitva kI anyatama vizeSatAe~ haiM / Apake vyaktitva meM AkarSaNa hai jisase vyakti ApakI ora khiMcatA calA AtA hai| unameM vizeSa prabhAva hai, jo vyakti ko apanI ora khIMca letA hai| mujhe smaraNa AtA hai, maiMne sabase pahale Aja se lagabhaga 22 varSa pUrva sAdar3I sammelana meM isa mahAna vibhUti ke darzana kiye the| taba maiM zrI godAvata jaina gurukula, choTI sAdar3I kA chAtra thA aura gurukula kI ora se hI hama kaI chAtra isa sammelana meM sammilita hue the / prArambha se hI mujhe sAhitya ke prati vizeSa ruci thI / una dinoM merI kavitAe~ 'jainaprakAza' Adi patroM meM prakAzita hone laga gaI thiiN| jainaprakAza ke tatkAlIna sampAdaka zrI ratnakumAra jI 'ratneza' ke sahayoga se mujhe sammelana kI kArravAI ko nikaTa se dekhane aura samajhane kA tathA jaina-jagata kI kaI vibhUtiyoM ke prathama bAra darzana karane kA avasara milA thA / kaiyoM ke citra Aja bhI mere mAnasa paTala para aMkita haiM / AcArya zrI AnandaRSi jI mahArAja sAhaba ke vyaktitva kA jo darzana maiM isa sammelana meM kara sakA, vaha bAda meM mere liye uttarottara preraNAdAyaka banatA gayA / zrI javAhara vidyApITha, kAnor3a meM jo usa samaya zrI vijaya jaina pAThazAlA ke rUpa meM thA, maiMne pAMcavIM kakSA taka kI par3hAI kI thii| usa samaya maiMne 'zrI tiloka ratna jaina dhArmika parIkSA borDa, ' pAtharDI kI prArambhika parIkSAe~ bhI dI thiiN| bAda meM apane kAleja adhyayana ke sAtha-sAtha bhI maiM isa borDa kI 'jaina siddhAnta prabhAkara' taka kI parIkSAe~ detA rahA aura mere jaise hajAroM chAtra isa borDa ke mAdhyama se jaina dharma aura darzana kA adhyayana kara sake / isa borDa kI parIkSAoM ke prati hamAre mana meM bar3A utsAha aura borDa ke adhikAriyoM ke prati bar3I zraddhA aura sammAna kA bhAva rahatA thA / jaba mujhe yaha jAnane kA avasara milA ki isa parIkSA borDa kI sthApanA ke mUla preraka AcArya zrI AnandaRSi jI mahArAja sAhaba hI haiM to unake sRjanadharmI, krAntadarzI vyaktitva ke prati merI zraddhA aura adhika bar3ha gaI / Aja samAja meM dhArmika adhyayana-adhyApana kA jo vAtAvaraNa hai, usakA bahuta bar3A zreya pAtharDI ke dhArmika parIkSA borDa ko hai aura borDa ke preraNA-srota ke rUpa meM AcAryazrI kA samAja para kitanA upakAra hai, apratyakSa rUpa se kitane loga unase anuprANita hue haiM, dharma-cintana ke kSetra meM protsAhita hue haiM, use zabdoM meM A~kanA muzkila hai| aura phira eka saMsthA hI kyA, AcAryazrI ne to aisI kaI saMsthAoM ko jIvana aura punarjIvana diyA hai| AcAryazrI ne zAyada yaha bahuta pahale mahasUsa kara liyA thA ki naitika zikSaNa ke abhAva meM aba to ST OM AcArya pravara abhindai Ananda anthapuna Page #147 -------------------------------------------------------------------------- ________________ NIT AcAryapravara abhinna zrIAnandAnthazrAAnandAnya 74 AcAryapravara zrI AnandaRSi : vyaktitva evaM kRtitva korA vyAvahArika zikSaNa sArthaka nahIM bana paataa| isIliye ve svayaM eka saMsthA kI taraha jaisA-jaisA avasara aura suyoga milatA rahA, isa uddezya kI pUrti meM sakriya hote rhe| samvat 2021 meM AcAryazrI kA cAturmAsa jayapura meM huA, taba mujhe Apake samparka meM Ane kA vizeSa avasara milaa| isa cAturmAsa meM jainaparamparA ke itihAsa, jainasAhitya meM zodha, prAkRta bhASA ke adhyayana-adhyApana, jaina patra-patrikAoM kI sthiti Adi ke sambandha meM merI AcAryazrI se kAphI bAteM huiiN| unakI bAtoM se mujhe sadaiva yaha mahasUsa hotA rahA ki ve zikSita yuvaka-yuvatiyoM ko isa kSetra meM lAne ke liye prayatnazIla haiN| unakI yaha dhAraNA rahI ki hameM saMkIrNa ghere meM baMdhakara jaina dharma aura darzana kA adhyayana nahIM karAnA hai| isake adhyayana-adhyApana kI AdhArabhUmi hameM atyanta vyApaka rakhanI hogI aura yaha kArya tabhI sambhava ho sakatA hai jaba hama prAkRta bhASA ke adhyayana-adhyApana kI ora chAtroM aura vidvAnoM ko AkarSita kreN| inhIM vicAroM ko mUrta rUpa dene ke liye AcAryazrI ne jayapura cAturmAsa meM 'prAkRta bhASA pracAra samiti' jaisI naI saMsthA ko janma diyaa| o AcAryazrI kI dRSTi bar3I painI, udAra aura vastuniSTha hai| ve atIta meM nahIM jIte, vartamAna samasyAoM se sAmanA karate hue ve bhaviSya ke liye AsthAvAna banate haiM aura vaha sundara tathA mAMgalika bana sake, isake liye satata cintanazIla rahate hue koI-na-koI Thosa yojanA apane mana-mastiSka meM liye calate haiN| AcAryazrI ne dekhA ki korA zAstrIya jJAna samAja ko pragatizIla aura sacetana nahIM banA sktaa| zAstroM ke saMdeza taba prabhAvI aura tejasvI banate haiM jaba ve yugIna cintana meM sahabhAgI banate haiM aura isa uddezya kI pUrti ke liye yaha Avazyaka hai ki samAja ke buddhijIvI cintana kI dizA meM agrasara hoN| buddhijIviyoM ko yaha cintana-bhUmi pradAna karane ke liye hI kadAcita 'sudharmA' jaise mAsika patra kA prakAzana Arambha huaa| AcAryazrI kI preraNA se hI kucha varSoM taka maiM sampAdaka-maMDala ke sadasya ke rUpa meM isa patra se jur3A rahA / Apake jayapura cAturmAsa ke bAda yadyapi mujhe Apake pratyakSa darzana karane kA saubhAgya nahIM milA, para ApakI preraNA mujhe satata jAgarUka banAye rhii| RSisampradAya kI sAhityika sAdhanA para vizeSa anusaMdhAna ho, isa dRSTi se maiM samaya-samaya para socatA rhaa| saMta kavi tilokaRSi aura amIRSi ke madhura savaiye aura pada sAhitya kI amUlya nidhi haiN| maiMne apane nirdezana meM apanI eka chAyA kumArI madhu mAthura se 'saMta kavi tilokaRSiH vyaktitva aura kRtitva' graMtha ema. e. ke laghu zodha-pravandha ke rUpa meM taiyAra karavAyA hai jo AcAryazrI kI sevA meM bhejA jA cukA hai| AzA hai, yaha graMtha zIghra hI prakAzita hogaa| AcAryazrI nAnAvidhi pravRttiyoM ke preraka hone ke sAtha-sAtha svayaM sumadhura gAyaka aura gUr3ha vyAkhyAtA sAhityakAra bhI haiN| zrI tilokaRSijI praNIta 'AdhyAtmika dazaharA' aura 'jJAnakaMjara' kI vivecanA meM ApakA gUr3ha dArzanika vivecaka rUpa aura 'Ananda-pravacana' meM ApakA pravacanakAra vicAraka rUMpa spaSTa parilakSita hotA hai| AcAryazrI ke 75 veM janma-jayantimahotsava para unakA sArvajanika abhinandana kara unheM abhinandana-grantha samarpita karane kA vicAra bahuta hI upayogI aura stutya hai| kyoMki yaha abhinandana usa sAdhaka vyaktitva kA abhinandana hai jisane mahArASTra, madhyapradeza, rAjasthAna, uttarapradeza, paMjAba, hariyANA, dillI, jammU-kazmIra Adi sudUra prAntoM meM padavihAra kara naitika jAgaraNa kA zaMkhanAda kiyA hai, yaha abhinandana usa adhyAtmapuruSa kA abhinandana hai jisane samAja meM dhArmika zikSaNa-saMsthAna kA bIja vapana kiyA hai, yaha abhinandana usa jAgarUka cetanA kA abhinandana hai jisane bhASA, sAhitya aura saMgha-sevA ke prati apane Apako samarpita kiyA hai| yaha AlokapuruSa zatAyu ho aura apanI sahasra kiraNoM se hamArA mArga prazasta karatA rahe- isI bhAvanA ke sAtha sAdara vandanAMjali / Page #148 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - mahAsatI sumatikuMvara jI [viduSI evaM nirbhIka sAdhvI, zikSA evaM sevA kAryoM meM saMlagna mahArASTra kA kohenUra : AcArya zrI AnandaRSi mahimAmayI puNyabhUmi bhAratavarSa nararatnoM kI janmabhUmi hai| AdhyAtmikatA aura tyAga ke bIja isa bhUmi ke kaNa-kaNa meM samAye haiN| ataeva yahA~ kA sAMskRtika lokajIvana AdhyAtmika Adarzo se sadaiva anuprANita rahA hai| pratyeka mahAmAnava ne 'sarve sukhinaH saMtu' ke saMgAyana ke dvArA uttarottara janatA ko kalyANa mArga kA darzana karAyA hai| kazamIra se kanyAkumArI aura takSazilA se tripurA taka phaile isa deza kI bhUmi meM aneka samrAToM, parivrAToM ne dezavAsiyoM ke naitika nirmANa dvArA vizva ko jIvana jIne kI kalA sikhAI hai| isI deza ke dakSiNa bhUbhAga kI apanI anUThI hI vizeSatA hai| aneka raNavIroM, rASTrabhaktoM aura adhyAtmasAdhaka saMta-mahAtmAoM kI gaurava gAthAyeM itihAsa meM aMkita haiM, jinakA puNyasmaraNa aura zravaNa kara pratyeka dezavAsI zraddhAvanata ho gauravAnubhUti karane lagatA hai| hindupata chatrapati zivAjI, saMta jJAnadeva, nAmadeva, svAmI rAmadAsa, saMta tukArAma, bAlagaMgAdhara tilaka, prabhRti kI punIta karmabhUmi yahI dakSiNa kI zasya-zyAmalA bhUmi hai| jainasaMskRti ke AcAra-vicAroM ke vyApaka pracAra, zilpa, sthApatya ke apUrva smArakoM ke nirmANa aura jaina vAGmaya ke praNetA mahAna AcAryoM kI sAdhanA se samRddha hone kA zreya bhI isI bhUmi ko prApta hai| AcArya sthUlibhadra jaise mahAna jainAcAryoM ne sahasroM jaina granthoM kA tAr3apatra para aMkana kara sarasvatI ke kopa kI zrIvRddhi kI hai aura ukta paramparA kI dhArA adyAvadhi jainAcAryoM dvArA pravahamAna hai| isI mahimAmayI bhUmi ko hamAre zraddheya pUjya zrI AcArya zrI AnandaRSi jI mahArAja ko janma dene, saMyamasAdhanA meM nitanUtana kIrtimAnoM ko saMsthApita karane kI ora agrasara karAte rahane kA gaurava prApta huA hai / isa bhUmi se ajita saMskAroM ke phalasvarUpa ApazrI saMtaziromaNi, saMghanAyaka jaise padoM se suzobhita hue haiM / ApazrI kI adhyAtmapravaNatA adhyAtmasAdhakoM ke liye dIpa-stambhavat pathapradarzaka hai| mahApuruSoM ke janmajAta saMskAroM ko pallavita karane kA zreya mAtA ke rUpa meM nArI jAti ko hai| santAna ko vaha apane vAtsalya kI amIdhArA kA pAna karAkara evaM svakalyANamayI bhAvanAoM kA pAtheya pradAna kara apane Apako kRtArtha mAnatI hai| lekina isa nArI jAti ko apamAnita, pratAr3ita karane ke lie bar3e-bar3e vidvAnoM ne sadaiva prayAsa kiyA hai| mUr3ha, gavAra, zudra, pazu, nArI ye saba tAr3ana ke adhikArI jaise avajJAsUcaka vAkyoM kA prayoga taka kara diyaa| yahI nahIM, bhagavAna buddha ne to apane saMgha meM nArI jAti ko ucita sthAna dene para saMghaviccheda hone taka kI kalpanA kara lI thii| lekina itane mAtra se nArI ke gaurava ko dhUmila nahIM kiyA jA sakatA hai| usake dAna kI abahelanA nahIM kI jA sakatI hai| yathecchA AcAryapravara abhigandAmA zrIAnandAnthazrAAnandAntha51 Page #149 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Chen ami 76 AcAryapravara zrI AnandaRSi : vyaktitva evaM kRtitva upekSaNIya apazabdoM ke upayoga kiye jAne para bhI usake upakAroM se uRNa nahIM ho sakate haiM / jIvana ke pratyeka kSetra meM nArI kA yogadAna abhUtapUrva hai / jJAnAbhyAsa ke prathama sUtradhAra ke rUpa meM brAhmI jaisI nArIratna jana-jana ke liye zraddhA kendra hai / bhagavAna RSabhadeva se bhagavAna mahAvIra paryanta jainazAsana meM sAdhuoM kI apekSA sAdhviyoM kI saMkhyA, zrAvakoM kI apekSA zrAvikAoM kI saMkhyA adhika rahI hai| vartamAna meM bhI yahI krama dekhane meM AtA hai / AcArya prava zrI Anandatra grantha abhinaMdana isI nArI jAti kI zrRMkhalA meM eka puNyazlokA mahilAratna saubhAgyavatI zrImatI hulAsabAI kI kukSi se AcArya zrI jI kA janma huA thA / yathAnAma tathAguNa ke anusAra mAtuzrI hulAsabAI isa putraratna ko prApta kara hulAsa se hulasita ho uThIM / dhArmika AcAra-vicAroM se sampanna saMskAroM kA suputra meM siMcana karane ke lie bAlyakAla se hI prayatnazIla rahIM aura pratidina sAmAyika ke sAtha pratikramaNa karane ke liye gurudeva se pratikramaNa sIkhane kI putraratna se abhilASA vyakta kI aura ApazrI ne AjJAkArI putra ke kartavya kA pAlana kiyA / yahI AdhyAtmika sAdhanA kI ora agrasara hone kA sUtrapAta hai jo zanaiHzanaiH vyApaka banatA gayA / yogya samaya meM boyA gayA vIja Aja vaTavRkSa ke rUpa meM dRzyamAna hai| jisakI zItala chAyA meM aneka mumukSu isa saMsAratApa se paritrANa pAne ke lie prayatnazIla haiM / aisI hI eka dUsarI mahilAratna hai, jinhoMne pUjya AcAryazrI ke jIvana-nirmANa meM apUrva yogadAna diyA hai / unakA nAma mahAsatI zrI rAmakaMvara jI mahArAja hai / ApakA janma mahArASTra rAjya ke punA jile ke antargata ghor3anadI nAmaka nagara meM lor3hAkulabhUSaNa svabhAvataH gambhIra aura nAma se bhI gambhIramala jI kI dharmapatnI zrImatI sau0 campAdevI kI kukSi se huA thA / yaha kanyAratna pArivArika janoM ke samAna hI samAja ke lie bhI priya thI aura bhaviSya meM to dharma kA sandeza mukharita kara catuvidha saMgha ke lie zraddhAspada bana gaI / isa mahAna pavitra AtmA kA smaraNa kara AcAryapravara aneka bAra apanA AdarabhAva vyakta karate rahate haiM / yahI saMyamaniSTha, saumyamUrti mahAsatI zrI rAmakuMvara jI mahArAja mahArASTra meM zramaNa- ziromaNi saMtoM ke padArpaNa kI kAraNa bniiN| jaba zrI rAmakuMvara jI daivavazAta vivAhoparAnta hI vidhavA ho gaIM to inakI mAtA zrImatI campAdevI ne apane pati zrI gambhIramala jI lor3hA ko preraNA dI ki apanI priya putrI ke sAtvika, naitika, dhArmika saMskAroM ko sabala evaM vikAsonmukhI banAne ke lie Apa mAlavA, mevAr3a, rAjasthAna meM jAkara idhara ke kSetroM meM saMta-satiyAMjI ke padArpaNa ke lie vinatI kareM aura isa kSetra meM laayeN| maiM bhI apanI putrI ke sAtha hI saMyamI jIvana bitAnA cAhatI huuN| hama mA~-beTI kI yahIM para dIkSA ho, jisase anyAnya bhavya mumukSa janoM ko saMyamArAdhanA kI preraNA mile aura zramaNa bhagavAna mahAvIra kA sandeza dezavyApI bane / zrI gaMbhIramala jI lor3hA svayaM dhArmika AcAra-vicAravAle zrAvaka the aura dharmapatnI ke ina udAra vicAroM kI anumodanA karate hue mahArASTra meM saMta-satiyAjI mahArAja sAhaba ke padArpaNa hetu vinatI karane mAlavA Adi kI ora cala pdd'e| aneka sthAnoM para jAkara zrI lor3hA jI ne apanI bhAvanA vyakta kI / una dinoM yAtAyAta ke lie Aja sarIkhe rAjamArga nahIM the / choTI-moTI pagaDaMDiyA~, vIhar3a vana Adi aura grAmoM ke dUra-dUra hone se sAdhu santoM ke lie vihAra meM aneka pariSahoM kA sAmanA karanA par3atA thA / ataH zrI lor3hA jI ko saphalatA nahIM milI / aneka saMta satiyAM jI ne kSetra, kAla Adi ko dekhakara kucha nizcaya karane ko kahA / anta meM zrI lor3hA jI mAlavA prAnta ke jAvarA nagara meM cAturmAsa hetu vidyamAna pUjya zrI tilokaRSi jI mahArAja kI sevA meM upasthita hue aura apanI bhAvanA, sthiti Adi vyakta karate hue mahArASTra kI ora vihAra karane kI vinatI kii| pUjyazrI ne paristhiti kA Akalana kara evaM bhaviSya meM zubha hone kI satkAmanA ke sAtha mahArASTra Page #150 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mahArASTra kA kohenUra : AcArya zrI AnandaRSi 77 REAN CLORADI kI ora vihAra karane kI svIkRta de dii| zrI lor3hA jI ko to parama santoSa huA ho aura jaba isa zubha saMvAda ko sudUra mahArASTravAsiyoM ne sunA to harSavibhora ho utthe| cAturmAsa-samApti ke pazcAta pUjya zrI tilokaRSi jI mahArAja kA apane santamaNDala ke sAtha mahArASTra kI ora vihAra ho gyaa| idhara vihAra huA aura udhara mahArASTravAsI Agamana ke dinoM ko eka, do, tIna Adi ginakara vATa johane lge| yathAsamaya pUjyazrI tiloka RSi jI mahArAja evaM satIziromaNi zrI hIrAka~vara jI mahArAja sAhaba ne ghor3anadI nagara meM padArpaNa kiyaa| pUjyazrI saMsArapakSa meM surAnA vaMza ke jAjvalyamAna sitAre the aura eka hI dina pUjya mAtA jI, jyeSTha bhrAtA, bar3I bahina zrI hIrAka~vara jI aura svayaM ne sAtha meM dIkSA lI thii| pUjyazrI kA mahArASTra meM padArpaNa hone se jinazAsana kI prabhAvanA dUra-dUra kSetroM taka vyApta hone lgii| anya aneka bhavya AtmAoM ko saMyamamArga para agrasara hone ke pUrva prathama ziSyaratna pUjya zrI ratnaRSi jI mahArAja ko bhAgavatI dIkSA aMgIkAra karane kA saubhAgya prApta huA aura bhaviSya meM yahI pUjyazrI ke pATAnupATa uttarAdhikArI ke rUpa meM jinazAsana ko daidIpyamAna banAkara bhavya mumukSu janoM ke mArgadarzaka bne| pUjya zrI ratnaRSi jI mahArAja pUjya gurudeva kI sevA meM rahakara adhyayana kara hI rahe the ki akasmAta gurudeva ke kAladharma ko prApta hone se varadahasta se vaMcita ho gye| aise avasara bar3e hI karuNAjanaka aura mArmika hote haiN| parantu ekAkI laghu dIpa apane prakAza se hI gahana andhakAra kA unmUlana kara detA hai aura yahI bAta pUjya zrI ratnaRSi jI mahArAja ke sambandha meM yathArtha satya siddha huI / mahAsatI zrI hIrAku~vara jI mahArAja kucha santoM ke sAtha Apako punaH mAlavA meM paThana-pAThana hetu lekara AI aura yogya vidvAna, siddhAntamarmajJa, niSNAta banAkara zAsana ke prati apane kartavya kA pAlana kiyA / yogya vidvAna banane ke bAda punaH pUjya zrI ratnaRSi jI mahArAja kA mahArASTra meM padArpaNa huA aura isake pazcAta to dinoMdina saddharma kI dundubhI dUra-dUra taka vyApta hotI gaI aura Aja bhI pahale kI taraha apane ghoSa se AbAla-vRddha janasamUha ko sukha-zAnti kA sandeza de rahI hai| pUjya zrI ratnaRSijI mahArAja kA divya jIvana apane Apa meM mahAna hai| ajJAna aura andhavizvAsoM se grasta janamAnasa meM dhArmika saMskAroM kA siMcana karane ke liye yaha jarUrI hai ki jJAnAbhyAsa, svAdhyAya, sAmAyika kI pravRtti kA pracAra kiyA jAya / ataeva ApazrI jahA~ bhI pahu~cate the, baccoM ko ekatrita kara unheM sAmAyika, pratikramaNa, 25 bola kA thokar3A, bhaktAmarastotra Adi sikhAte / pratidina prAtaH se lekara rAtrivizrAma karane ke pUrva taka yahI krama calatA rahatA thaa| Apa itanI lagana aura parizrama se bAlakoM ko zikSaNa dete the ki alpakAla meM hI dhArmika vicAroM kA acchA prabhAva gAMva-gAMva aura nagaranagara meM dikhane lgaa| pratyeka parivAra meM dhArmika zikSaNa lene kA utsAha vRddhigata hotA gyaa| pUjya zrI ratnaRSijI mahArAja kI isa sAdhanA kA prabhAva hamAre vartamAna zraddheya AcAryazrI jI ke bAlyajIvana para pdd'aa| ahamadanagara jilA kI suramya bhUmi zirAla cicor3I meM ApazrI kA janma huaa| bAlyAvasthA meM ho pUjya pitAzrI kA viyoga ho jAne se mAtuzrI para lAlana-pAlana kA uttaradAyitva A gyaa| eka bAra pUjya zrI ratnaRSijI mahArAja kA Apake grAma meM padArpaNa huaa| pUjyazrI dhArmika abhyAsa ke pracAraka to the hI aura yahAM bhI bAlakoM ko dhArmika jJAna dene lage / ApakI mAtAjI ne Apase pratikramaNa Adi sIkhane ko kahA aura AjJAnusAra pratikramaNa sIkhane ke liye tatpara ho gye| pratikramaNa pATha kA zikSaNa itanA talasparzI kiyA ki gharabAra hI chor3a diyaa| gurudeva ke sAtha vihAra, jJAnAbhyAsa ApakI dainika caryA bana gaI aura ghara lauTe sirpha bhAgavatI dIkSA aMgIkAra karane kI AjJA lene| mAtA ne jaba isa bhAvanA ko sunA to hRdaya sneha se gadgada ho uThA, dulAra kI smRtiyAM jAga uThIM, bahuta kucha samajhAyA aura saMyama mArga ko kiThanAiyAM batAIM, lekina Apa apane patha se nahIM Dige aura eka nirbhIka vIra kI 3 e WAJuniaRAJAanadaKINNAaianiawanAJARANJALAAMABAAJADHAAKAAW AAAAMANA PALAMAa ix AcAryapravabhiAcAryapravabhi zrIAnandamaya zrIAnandamanthana amer.mmmmmonommmmmm Page #151 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrAAnanda prAAnanda madana minim -07:... -.. - --.-:. - . AcAryapravara zrI Ananda RSi : vyaktitva evaM kRtitva taraha adhyAtmamArga para agrasara hone ke liye tatpara rhe| aMta meM sabhI prakAra se parIkSA kara Apako saMyama-sAdhanA hetu bhAgavatI dIkSA aMgIkAra karane kI svIkRti prApta ho gii| pArivArikajanoM kI anumati aura saMgha kI svIkRti pUrvaka mirI grAma meM pUjya zrI ratnaRSijI mahArAja ke varadahasta se pravajita hokara nemicaMda jI se muni AnandaRSi jI mahArAja ke nAma se vikhyAta ho gaye / ApakA yaha nAmakaraNa itanA ucita thA ki yaha laghu ziSya gurudeva ko hI nahIM caturvidha saMgha ko bhI Anandaprada rahA aura hai|| pUjya zrI ratnaRSi jI mahArAja svabhAva se parama kAruNika parantu bAhara se bar3e hI anuzAsana meM kar3aka the / anuzAsana bhaMga honA unheM sahya nahIM thaa| ataH laghu ziSya muni Ananda ko ghar3ane ke lie aharniza tatpara rahate aura ziSya bhI Apake AdarzoM ko AtmasAta karane ke lie sadaiva tatpara rahane lage / usa samaya samAja meM saMskRta bhASA-vijJa jaina vidvAna nahIM the aura jo brAhmaNa vidvAna the ve jainoM ko zikSaNa dete nahIM the / isa vikaTa sthiti aura samAja meM azikSA ke kAraNa bar3ha rahI andhazraddhA se hone vAlI hAniyoM ko dekhakara pUjyazrI bahuta hI citita rahate the| isake nirAkaraNa ke lie caturvidha saMgha se vicAra-vimarza kiyA aura upAya ke rUpa meM varSIdAna kI preraNA dii| isa preraNA kA supariNAma yaha nikalA ki ahamadanagara jile ke pAtharDI grAma meM Aja se 50 varSa pUrva vidyArthiyoM ko vyAvahArika zikSA ke sAtha dhArmika zikSaNa dene ke lie jisa zAlA kA zubhArambha huA thA, Aja saikar3oM vidyArthiyoM ke lie vidyAkalpavRkSa ke rUpa meM pragatizIla hai| prativarSa saikar3oM vidyArthI yogya banakara sukha-zAntipUrvaka jIvanayApana kara rahe haiN| zrAvaka-zrAvikAoM kI lie to yogya zikSaNa kI vyavasthA kA sUtrapAta ho gayA thA lekina sAdhusAdhviyoM ke yogya zikSAvyavasthA nahIM bana sakI thii| yogya vidvAnoM kA suyoga nahIM milane tathA paisA dekara gRhasthoM se adhyayana karane kI zAstroM kI AjJA na hone se mana meM saMkoca banA rahatA thA ki ziSyoM ko yogya vidvAna kaise banAyA jaay| isake sAtha hI zAstroM meM yaha bhI likhA hai ki ajJAnI mata raho, kyoMki bhAvazruta kA kAraNa dravya zruta hai aura dravyazruta kA adhyayana karane hetu TIkA, bhASya, cUNi Adi kA abhyAsa karanA Avazyaka hai evaM inakA adhyayana saMskRta bhASA kA abhyAsa kiye binA ho nahIM sktaa| saMskRta ke abhyAsa ke lie vidvAnoM kA samAgama juTAnA jarUrI hai| pUjyazrI ne apanI sthiti aura zAstrIya dRSTi zrAvaka varga ke samakSa rakhI aura zrAvakoM ne isake lie yogya vyavasthA kara dI, jisase eka ke bAda eka yogya vidvAna saMta nyAya, vyAkaraNa, AgamazAstra ke jJAtA banate gye| pUjyazrI kI isa dIrghadRSTi kA pariNAma yaha huA ki hamAre AcArya zrI jI ne varSoM taka nyAya, vyAkaraNa, darzana, siddhAnta granthoM kA adhyayana karane ke sAtha-sAtha hindI, marAThI, urdU, aMgrejI Adi bhASAoM para bhI acchA adhikAra prApta kiyA aura apane pravacana meM una bhASAoM ko mAdhyama banAkara zrotAoM ko mantramugdha banA dete haiN| zrotAoM ko santuSTa kara denA mAtra hI ApakA lakSya nahIM hai| isa vRddhAvasthA meM bhI satata nayAnayA jJAnAbhyAsa mvayaM karate haiM evaM apane antevAsI santa-satIvRnda ko bhI isake lie prerita karate rahate haiN| saMyamamArga meM dIkSita karane ke pUrva Apa mumukSa janoM ke adhyayana kI ora vizeSa dhyAna dete haiM aura isake lie pAtharDI meM siddhAntazAlA kI sthApanA hai| jisakI zAkhAyeM ahamadanagara aura ghor3anadI meM bhI sthApita kI gaI haiN| maiM svayaM ina siddhAntazAlAoM meM zikSaNa prApta karane kA saubhAgya prApta kara sakI huuN| aise mahApuruSa kI hIraka-jayantI aura isa abhinandana-grantha-samarpaNa samAroha manAne ke avasara ko prApta karane ke lie hama sabhI saMta, satI apane ko gauravazAlI mAnate haiM aura nAma se hI nahIM bhAva se bhI AnandamayI pUjya AcArya zrI AnandaRSi jI mahArAja jayavanta raheM kI bhAvanA vyakta karate haiN| jaya Page #152 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 0 sAdhvI zrI zItala kuMvara jI [RSi saMpradAya kI viduSI evaM sevAparAyaNa sAdhvI] kartavyaniSTha, sevA kI sAkAramUrti : pUjya AcArya zrI AnandaRSi jI ra dUra navAdahiyA gajana yaha jAnakara atyadhika prasannatA huI ki zraddhaya paM0 ratna AcAryasamrATa prakharavaktA zrI AnandaRSi jI ma. ke 75 veM janmadivasa ke upalakSa meM eka abhinandana grantha samarpita karane kI yoja hai| yaha sthAnakavAsI zrI saMgha ke liye saubhAgya kA viSaya hai| aise mahAna kArya meM zraddhA ke sumana samarpita karane kA mujhe sadbhAgya prApta huaa| sthAnakavAsI jaina samAja kI paramparA meM RSisampradAya kA eka mahattvapUrNa sthAna hai| isa sampradAya meM kriyoddhAraka zrI lavajIRSi jI mahArAja, pUjya zrI kahAnaRSi jI ma0, prAtaHsmaraNIya kavikulabhUSaNa zrI tilokaRSi jI ma0, zAstra vAridhi paM0 ratnazrI ratnaRSi jI ma0 aura jainAcArya zAstroddhAraka vA0 bra0 zrI amolakaRSi jI ma0 Adi bahuta hI prasiddha mahAmuni hue haiN| inhoMne jaina samAja ko unnati patha para agrasara karane ke lie kaThina pariSahoM ko sahanakara ke gA~va-gA~va ghUmakara dharma-pracAra kiyA aura samAja ko vizAla sAhitya kA bhaNDAra pradAna kiyaa| hastalikhita zAstroM kA adhyayana karane meM caturvidha saMgha ko hone vAlI kaThinAiyoM ko dUra karane ke lie zAstroddhAraka paM0 ratnazrI amolakaRSi jI mahArAja ne tIna varSoM meM battIsa sUtroM kA hindI meM anuvAda kara vijJa evaM anavijJa sarvasAdhAraNa ke lie sulabha banA diyA / sthAna-sthAna para milane vAlI 32 sUtroM kI peTiyAM inhIM mahApuruSa kI dena haiN| saMdhaikya bhAvanA ko sudRr3ha banAne ke lie RSisampradAya ke saMta, satiyoM kA yoga jaina itihAsa ke svarNima pRSThoM para sadaiva aMkita rhegaa| madrAsa, maisUra, beMgalora Adi vikaTa sthAnoM meM RSisampradAya kI mahAsatiyAMjI ne pahu~cakara dharmapracAra kiyaa| tamila, telaMgAnA, karNATaka Adi kSetroM meM dharma kA pracAra karane vAlI, aneka auSadhAlaya, vidyAlaya, dharmasthAnaka Adi kI saMsthApanA meM prabala preraNA dene vAlI, madrAsa ke "agaracandra mAnamala jaina kAleja ke saMsthApakoM kI pradhAna prerikA, zrI amola jaina jJAnAlaya nAmaka dhUliyA kI prakAzana saMsthA kI prANasvarUpA svargIya guraNI jI paM0 prarvatinI mahAsatI zrI sAyaraka~vara jI ma0 ne una kSetroM meM jo upakAra kiyA hai, use sthAnakavAsI jaina samAja bhUla nahIM sktaa| Aja ve kSetra muniyoM ke Agamana ke lie sarala bana gae haiN| ye kSetra munilAbha pAne meM RSisampradAya ke RNI haiN| vartamAna meM bhI kaIeka pratiSThAprApta mahAsatiyAM haiN| kaI mahAsatiyAM uccastarIya adhyayana karake parIkSAoM meM uttIrNa huI haiM aura ho rahI haiN| isa prakAra RSisampradAya ke muniyoM aura mahAsatiyoM kA jainazAsana ke vikAsa meM yoga rahA hai| isI saMtamAlA ke anamola ratna haiM hamAre pUjya AcArya paM0 ratnazrI AnandaRSi jI mhaaraaj| ApakA janma Aja se karIbana 74 varSa pUrva vi0 saM0 1957, zrAvaNa zuklA pratipadA ke zubha divasa nayA AcAryapravara abhizApAryapravara abhi zrIAnanda anyazrIAnandakanyA5 ~rry Page #153 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Vilm AcAryaprava23 zrIAnandagrantha zrAAnandA anya 80 AcAryapravara zrI AnandaRSi : vyaktitva evaM kRtitva mammyvaex ga mahArASTra prAntIya ahamadanagara jile ke cicor3I grAma meM huaa| mAtA hulAsA, pitA devIcandra jI ke yahA~ avatarita hokara Apane mahArASTra ke hI nahIM apitu bhAratIya jana-jana ko Alokita kiyA / teraha varSa kI laghu avasthA meM pUjya mAtAjI kI satpreraNA se dhArmika jIvana kA vikAsa hone lgaa| phalataH paramapaMDita, tattvavettA, AgamavAridhi zrI ratnaRSijI ma. sA. ke pAvana punIta caraNAravinda meM vi0 saM0 1970, mArgazIrSa zuklA navamI, ravivAra ke zubha divasa 'mirI' grAma meM ArhatI dIkSA grahaNa kii| vinamratA zrIcaraNoM meM dIkSita hone ke bAda sAdhanA ke patha para agrasara hone ke lie sarvaprathama Apane vinaya dharma kI ArAdhanA kii| kahA bhI hai 'vidyA dadAti vinayaM' arthAt vidyA vinaya se hI prApta hotI hai / vinayavAna ziSya jJAna kA adhikArI hotA hai| vinaya se gurudeva ko Apane apanI ora AkarSita kara liyA / prasanna hokara gurudeva ne Apako jJAna kA bhaNDAra pradAna kiyaa| vaha jJAna-jyoti Apake hRdaya meM ahiMsA, satya, kSamA, prema, sahiSNutA, sneha aura vAtsalya ke rUpa meM jagamagA rahI hai|| Apake jIvana kI eka ghaTanA hai| eka bAra Apa vyAkhyAna pharamA rahe the / zrotA loga mantramugdha hokara suna rahe the| usa samaya zraddheya gurudeva zrI ratnaRSijI ma0 ne pukArA 'Ananda' to usI samaya vyAkhyAna banda karake gurudeva kI AjJA kA pAlana karane ke lie unakI sevA meM upasthita hue| aise gurudeva ne calate vyAkhyAna meM tIna bAra AvAja diiN| tInoM hI bAra gurudeva kI sevA meM upasthita hue| parantu Apako koI vicAra na AyA ki kyA gurudeva ne mujhe niThallA samajhA jo bAra-bAra vyAkhyAna ke bIca meM se uThA rahe haiN| parantu 'tahatta' kahakara unake vacanoM ko svIkAra kiyaa| guru ke eka zabda kA to kyA guru kI kisI icchA kA bhI Apane kabhI ullaMghana nahIM kiyaa| yaha ApakI vinamratA kA jvalanta udAharaNa hai| isI vinaya ke madhura phala kA Aja Apa AsvAdana kara rahe haiN| Apa jainadarzana aura prAkRta bhASA ke mUrdhanya vidvAna haiN| saMskRta, prAkRta, hindI, marAThI, urdU, phArasI aura aMgrejI Adi sAta bhASAoM meM niSNAta haiN| sva-parasiddhAntoM ke bhI Apa gahare abhyAsI haiM / prakhara vaktA bhI haiN| sumadhUra saMgItakAra bhI haiN| ApakI yogyatA ko dekhakara jainasamAja ne vividha prakAra kI padaviyoM se vibhUSita kiyaa| bhusAvala meM Apa yuvAcArya ke pada para, pAtharDI meM AcArya pada para, byAvara meM pA~ca sampradAyoM dvArA pradhAnAcArya ke pada para, sAdar3I bRhad sAdhu-sammelana meM zramaNa saMgha ke pradhAnamantrI pada para, bhInAsara-sammelana meM upAdhyAya pada para, tatpazcAta kAryavAhaka samiti ke saMyojaka ke pada para aura ajamera-sammelana meM "zramaNa saMgha ke pradhAnAcArya" ke rUpa meM ghoSita kiye gaye / eka jIvana meM kramazaH sAta padaviyoM ko prApta karane kA kAraNa ApakI vinamratA hI hai| HWAN UCH sahiSNutA vinaya ke sAtha-sAtha ApameM dUsarA guNa sahiSNutA kA hai| pratikUla saMyogoM aura virodhiyoM ko zamana kara lene kI apUrva kSamatA Apa meM hai| sAdhu-jIvana kA prathama cAturmAsa thaa| eka bAra zauca-nivRtti ke lie Apa gAMva ke bAhara gaye hue the| vahA~ para jainadharma-dveSI eka saMnyAsI ne Apake pAsa se rajoharaNa chInakara usI se Apako mArane lgaa| mArate-mArate rajoharaNa kI DaMDI TUTa gii| parantu Apane saMnyAsI para krodha nahIM kiyA / "ubasamaNe haNe koha" 'krodha ko kSamA se jIto' mahAvIra bhagavAna kI isa amara ghoSaNA ke anusAra Apane apanI zAnti ko sarvathA surakSita rkhaa| sacamuca ApakI sahiSNutA sarAhanIya hai| Page #154 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kartavyaniSTha, sevA kI sAkAramUrti pUjya AcArya zrI AnandaRSi jI : gambhIratA gambhIratA kA Apa meM bahuta bar3A guNa hai / samudra jaisA gAMbhIrya aura himAlaya jaisI acalatA Apa meM hai / kaTuve mIThe sabhI prakAra ke anubhavoM ko apane meM samAne kI Apa meM zakti hai / zAstrIya zabdoM meM kahU~ to -- lAbhAlAbhe suhe dukkhe, joviye maraNe tahA / samo nindA pasaMsAsu, tahA mANAvamANao || arthAt lAbha-alAbha meM, sukha-duHkha meM, jIvana-maraNa meM, kIrti akIrti meM samabhAva ko dhAraNa karane vAlA sAdhu hai / aise adbhuta gAMbhIrya guNa ke dhAraka Apa haiM / sevA "sevAdharmaH parama gahano yoginAmapyagamyaH " yogiyoM ke lie bhI sevAdharma kI ArAdhanA sarala nahIM hai| lekina aise kaThina sevAdharma kI bhAvanA Apake jIvana meM carama sImA para pahu~cI huI hai / guru, glAna, vRddha, rogI, navadIkSita Adi kI saba prakAra se sevA karanA Apake jIvana kA dhyeya bana gayA hai / mahArASTra, paMjAba, rAjasthAna, hariyANA, jaMgala pradeza, jammU kAzmIra taka hajAroM mIla kI yAtrA kara jana-gaNa ke mana-mandira meM naitikatA aura dhArmikatA kI sugaMdha paidA kara rahe haiN| Apa zrI jI ne 50 se adhika vidyAmandiroM kI sthApanA karavAI hai| saikar3oM vidvAnoM ko Age bar3hane meM protsAhana diyA hai aura de rahe haiM / saMgha sevA kI bhAvanA to Apake raga-raga meM samAI huI hai| jainadharma, prAkRtabhASA, aura zramaNa saMgha kI jo sevAe~ Apane kI haiM ve itihAsa meM cirasmaraNIya rheNgii| isa prakAra Apa sevA kI sAkAra mUrti bhI haiM / 8 1 brahmacarya "tavesu uttamaM bambhaceraM" tapoM meM uttama brahmacaryaM tapa hai / ApameM vidvattA kA prakAza hai to caritra kI suvAsa bhI mahakatI hai / Apa bAlabrahmacArI saMta haiM / isa tapa ke prabhAva se aneka AdhyAtmika siddhiyAM Apako prApta haiM / brahmacarya, prakhara buddhimatA aura sahiSNutA ke kAraNa yadi Apako Adhunika ayavaMtA kumAra evaM bhISmapitAmaha kahA jAe to atyukti na hogI / karttavyaniSTha Apake jIvana ke 74 aura munijIvana ke 61 samvatsara pUrNa hone jA rahe haiN| isa vRddhAvasthA meM bhI 32 varSa ke yuvaka se sadaiva apane kArya meM vyasta rahate haiN| Apake hRdaya meM navanIta kI komalatA hai to saMkalpa meM vajra ke samAna kaThoratA / Apake candramA ke samAna nirmala vyaktitva ke liye yaha ukti yathArtha siddha hotI hai / vajrAdapi kaThorANi, mRdUni kusumAdapi / lokottarANAM cetAMsi ko nu vijJAtumarhati // aise sampUrNa sadguNa prApta AcAryadeva ko prApta karake akhila bhAratIya sthAnakavAsI jaina samAja apane ko dhanya mAna rahA hai / Apake sarva guNoM kA varNana karane meM maiM asamartha hU~ / astu ! maiM apanI lekhanI ko virAma detI huI yaha maMgala kAmanA karatI hU~ ki Apake netRtva se saMgha praphullita ho, vRddhiMgata ho / hama sAdhvI samudAya ke prati ApakA varadahasta AjIvana isI prakAra banA rhe| yahI karabaddha prArthanA hai / zramaNa saMgha ke nAyaka yuga yuga meM hamAre madhya meM rahakara mAnava jAti ke abhyudaya kA patha prazasta karate raheM ! AcArya prava38 zrI Ananda anya 28 JNU JusKid 30 ! bhantha Page #155 -------------------------------------------------------------------------- ________________ MORza AcAryapraaea avaya vidyAvinodI zrIsukana muni jo [pravartaka zrI marudharakelarI jI ma0 ke suziSya, sevAniSTha, kavi evaM gAyaka) Ananda paMcaka abhinandana kavitta aAgama anekoM zodha, jJAna meM gambhIra bane, cAritra ke pAlana meM, dRr3ha zraddhAvAna hai| ramaNIya zAnta chabI, vimala viveka jA ko, yatnAyutta kAma kareM, SaTkAya prANa hai| prabala buddhi ke dhanI, upaje tarka dhaNI, vacana subodha vAre, sudhA ke samAna hai| ratna traya pAlane meM, rahaiM sadA sAvadhAna, zrImanta sAdhAraNa, gIne eka zAna hai // 1 // Ana sAna prAna jAna, dharma ko dRr3hAne vAle, naMbara prathama pAye, vibudha samAja meN| dayA dAna dama sama khama namanAdi guNa, RcA veda bhAMtI nitya, vibhUSita sAja meM / Sinna nAhI hota kabhI, bhinnatA visAra baiThe, jIvana sundara jAkI, siMha sI oghAja hai| manonIta saMgha sAre, AcArya samarATa hai| * "sukana' suhAve nita, Ananda mahArAja hai // 2 // Page #156 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Ananda paMcaka abhinaMdana kuMDaliyA~ RSi kula meM zazi sama sarasa, nivaDyau nAmI saMta / A sArA avaloka lo, komala kavitA kaMtha / komala kavitA kaMtha, taMta kI bAteM chAnI / laghuvaya lInI dIkha, jJAna par3ha ho gaye jJAnI / jAnI nahIM mAtA-pitA, jAnyo nahIM samAja / isar3o unnata hovasI, Ananda RSI mahArAja // 3 // kavitta devIcanda ko dulAro, prANI mAtra ko supyAro nyAya maga chAna nAro, shAro muni saMgha ko / kaI bhASA jAnanAro. syAdvAda reSavAro tiraNa tAraNa hAro, jIte karma jaMga ko / krodha mAna lobha chala, kAro kAro pApa sAro jina se kinAro kara mITho-mITho bola nAro, "sukana" hamAro gaNI, rAjyo jJAna raMga ko / bhakta mana cora nAro rAje zubha aMga ko || 4 || dohA isa abhinandana ke samaya, zraddhA suma pada padma / "sukana" samarpita kara cahai, sadAnanda guNa sadma // 5 // zata zata vaMdana ! jaina-jagata ke pUjya mahattama / vaMdanIya AcArya sudhopoma // zrI zrIyuta Ananda RSIzvara / dhanya dhanya ho tuma yogIzvara ! zrI caraNoM meM zata zata vaMdana / kariyo svIkRta yaha abhinandana // * - vinaya muni 'vidhu' [ svAmI zrI vraja- madhukara muni-suziSya ] You 83 Guai zrI Anandatra grantha zrI Ananda grantha www. Page #157 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrI Ananda antha: 9 zrI Anandatra grantha Zhang AcArya pravara zrI AnandaRSi jI kA antaraMga citra : zabda paTala para mahAnatA ke mUla mAnavatA kA sahaja siddha rUpa sAdhutA hai / sAdhutA AtmA meM upajatI hai upajAI nahIM jAtI / svAdhyAyazIla sAdhu hI svAdhyAya kA preraka aura pravartaka banakara upAdhyAya pada para pratiSThita hotA hai / svAdhyAya ke anurUpa AcaraNa karane vAle aura karavAne vAle upAdhyAya ko AcArya ke pada taka pahu~cane kA adhikAra prApta ho jAtA hai | pada aura padAsIna kI kucha jimmedAriyA~ bhI hotI haiM / jimmedAra vyakti kA pUrNa ImAnadAra honA Avazyaka hai / ImAnadArI hI mahAnatA kI ora agrasara karatI haiN| mahAnatA AtmA kA bhItarI vikAsa aura sahaja siddha guNa hai / bAhya upakaraNoM aura sAdhanoM, prazaMsA aura pramANa-patroM, vaMdanA aura abhinandanoM, pracAra aura prasAroM, carcA aura vyAkhyAnoM, lekha aura nibandhoM, lekhana aura anuvAdoM, prakAzana aura saMsthAnoM se mahAnatA ko mApanA eka aparAdha hogA / mahAnatA ko mApA nahIM jAtA, parakhA jAtA hai aura pAyA bhI jAtA hai / subhASa muni 'vizArada' [ madhura gAyaka, kavitA tathA pravaktA ] yahA~ para jaina zvetAmbara sthAnakavAsI vardhamAna zramaNasaMgha ke jyotirdhara AcAryazrI Ananda RSi jI mahArAja sAhaba ke pacahattaraveM janma divasa para unakA hI "antaraMga citra zabda paTala para utArane kI ceSTA kI jA rahI hai / yaha zabda citra AcAryazrI ke antaraMga ko citrita kara pAegA yA nahIM, yaha maiM nahIM jAnatA / lekina isa citra meM jo Ter3hI-mer3hI rekhAeM ubharegI ve AcArya zrI ke prati zraddhA ko avazya prakaTa kara pAegI / aisA anumAna nahIM, dRr3ha vizvAsa hai / AcArya zrI kI kSamatA aura zUratA zUratA ko kra UratA se bacAne ke lie hI mAno kSamA ne deha dhAraNa kiyA ho / asamartha ke lie kSamA kA koI mahattva nahIM hai / sakSama hI kSamA karate haiM aura kara sakate haiM / auroM ke kiye hue aparAdhoM ko kSamA kiyA jA sakatA hai lekina svayaM ke aparAdhoM ko kSamA nahIM kiyA jA sakatA / saMyama kI ArAdhanA meM virAdhanA ke avasara para hI AtmakRta aparAdha mAne gae haiN| AcArya kA sIdhA aura sarala yahI artha hotA hai ki virAdhanA ke vivaroM ko roke / ziSya samudAya aura saMgha ko virAdhanA se bacAe aura ArAdhanA kI ora mor3e / AcAryazrI kI kSamAzIlatA aura zUratA hI virAdhaka ko ArAdhaka banAtI hai / patitva ko pAvana banAne kI paramparA kA pAlana puruSottama hI kahate haiM, anya nahIM / zraddheya AcAryazrI Ananda RSi jI mahArAja sAhaba ke antaraMga meM kSamatA aura zUratA kA citra ' ke sAtha ubharA hai / atyuttamatA Page #158 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AcArya pravara zrI AnandaRSi jI kA aMtaraMga citra : zabda paTala para 85 AcArya zrI aura audArya udAramanA AcArya hI arhaNA ke pAtra hote haiN| AcAryoM ne hI kahA hai ki AtmagarhaNA karo aura arhaNA ke yogya bano / jo AtmagarhaNA nahIM kara pAtA, vaha arhaNA ko bhI nahIM kara pAtA / garhaNA duSkRtyoM kI kI jAtI hai / kisI ke dvArA kI gaI Atma-garhaNA ko udAra manA AcArya hI suna sakate haiN| kisI kI AtmagarhaNA ko sunakara use samajhanA aura pacAnA udAramanA AcArya hI jAnate haiN| kisI kI AtmagarhaNA ko pragaTa karane vAlA AcArya AcArya pada kI arhaNA ke ayogya mAnA hai / zraddheya AcAryazrI Ananda RSi jI mahArAja sAhaba kA antaraMga audArya se ota-prota hai / AcArya zrI aura kaSAya vipramuktatA krodhI aura abhimAnI, mAyAvI aura lobhI AcArya svayaM saMgha ko unnata banAde yaha vicAra upahAsAspada hai / apane aura dUsaroM para Ane vAle krodha ko na Ane denA aura A jAe to use upazAMta tathA kSaya kara denA AcArya kA eka uttaradAyitva hai / apanI zaktiyoM aura vibhUtiyoM para, tapa aura jaya para, sthAna aura sammAna para, jJAna aura vyAkhyAna para, AcAra aura vicAra para sudhAra aura pracAra para aMga aura raMga para, ahaM karane kA artha hI hotA hai ki kyA AcArya pada aura ahaM eka sAtha nibha pAyeMge ? AcArya catura hotA hai, mAyAvI nahIM / tathA chala aparAdha hai| mAyAvI kA koI apanA nahIM hotA / ataH samUce saMgha ko apanA banA lene vAlA AcArya mAyAvI nahIM ho sakatA / pada aura pratiSThA ke lobha se dUra rahane vAle ko hI AcArya pada ke lie cunA jAtA hai / "mujhe ziSya banA lo " ziSya banane se pahale punarvicAra karo / ziSya ke lobhI AcArya cAturya eka kalA hai aura mAyA kahane vAle se bhI kahA jAtA hai ki punarvicAra kI preraNA nahIM de pAte / zraddheya AcArya zrI Ananda RSi jI mahArAja sAhaba krodha aura ahaM, mAyA aura lobha ko bahuta pIche chor3akara calane vAle AcArya haiM / AcArya zrI kA antaraMga kaSAya vipramukta hai, aisA kahane meM atizayokti kyoM hogI ? AcArya zrI aura saMgha Age calane vAle ko aguvA kahA jAtA hai| kise Age calane denA aura kisake pIche-pIche calanA yaha socanA saMgha kA uttaradAyitva hai / saMgha jise Age calane ko kaheM use Age calanA hI cAhie kyoMki saMgha kA Adeza avahelanIya nahIM hotA / jaba samUcA saMgha jisake sAtha-sAtha athavA pIche calane ko taiyAra hai use Age calane meM Dara bhI kyA hai ? aguvA ko Apatti meM DAlakara pIche khisaka jAne vAlA saMgha hI nahIM ho sktaa| saMgha vahI ho jo vipada Ane para apane aguvA ko bacAne ke lie aguvA ke pIche se haTakara svayaM Age A jAe / aguvA ko bacA lenA aura kahanA ki hamAre aguvA ne hameM bacA liyA / AcArya ke prati saMgha kA yaha uttaradAyitva bahuta gauravapUrNa hai| saMgha ke lie AcArya aura AcArya ke lie saMgha pUrNatayA samarpita hote haiM / saMgha kI bhAvanA hI zabda banakara AcArya zrI ke mukha dvArA nikalatI hai / dUsare zabdoM meM kahA jAe to AcArya hI saMgha kA pratinidhitva karate haiM / AcArya pravara zrI AnandaRSijI mahArAja sAhaba kA antaraMga saMgha ke sAtha hai aura saMgha kA antaraMga va bahiraMga AcArya zrI ke antaraMga ke sAtha hai / AcAryazrI kI jJAnopAsanA jJAna devatA ke upAsaka aura pracAraka AcAryazrI Ananda RSi jI mahArAja sAhaba ne jJAna-devatA ke caraNoM meM svayaM ko pUrNatayA samarpita kara diyA / nyAya, darzana, vyAkaraNa, AgamoM kI niSNAtatA ke sAtha sAta-sAta bhASAoM kI vidvattA prApta karanA jJAna devatA kI saccI sevA hai / sthAna-sthAna para vidyAmandiroM kI sthApanA meM preraNA aura sahayoga karanA jJAnadevatA ke prati apanI agAdha zraddhA pragaTa karanA Yuan kama phra AAAAAJAL AyAryapravarupa abhinaMdana AAnandana grantha AyAyapravara abhinanda Page #159 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AAnaMdI amina AyA Amada 86 AcArya pravara zrI AnandaRSi : vyaktitva evaM kRtitva PEKAXY c. hai | jJAnavAna AcArya hI saMgha ko prANavAna banA pAte haiN| jJAnavAna AcArya hI jJAna kA AdAna-pradAna karate haiM | jJAna ke binA darzana, darzana ke binA cAritra, cAritra ke vinA sukha, sukha ke vinA zAnti, zAnti ke binA jIvana zUnya ke sivA aura kyA ho sakatA hai ? AcArya zrI AnandazrI jI mahArAja sAhaba jJAna ke pracAra-prasAra meM bar3I niSThA ke sAtha lage hue haiM / AcAryazrI ke jJAnAloka se saMsAra jagamagA uThegA / AcAryazrI kA vihAra aura vyAkhyAna dIpaka prakAza detA hai para ghUmakara nahIM / sUrya prAtaH se sAyaM taka ghUmatA rahatA hai aura prakAza detA hai / sUrya kA prakAza vyakti vizeSa yA sthAna vizeSa se ba~dhA nahIM rahatA / sUrya kA prakAza kAla se avazya ba~dhA hotA hai arthAt saMdhyA hone ke bAda sUrya kA prakAza nahIM milatA / sUrya kA prakAza lene vAle kI icchA se bhI ba~dhA hai ki lene vAlA cAhe to A~kheM mUMda le cAhe A~kheM kholakara sUrya ke prakAza kA upayoga kareM / sUrya ke prakAza ne apanI vitaraNa praNAlI meM antara nahIM Ane diyA aura Ane bhI na degA / AcArya zrI Ananda RSi jI mahArAja sAhaba sUrya kI taraha vAlyAvasthA se lekara vRddhAvasthA taka ghUma-ghUmakara prakAza phailAte rahe haiM aura raheMge / hA~, itanA antara avazya ki sUrya AkAza meM ghUmatA hai aura AcAryazrI dharatI pr| sUrya dUra raha kara prakAza detA hai aura AcAryazrI janatA ke nikaTa samparka meM Akara / sUrya saMdhyA ke bAda prakAza nahIM detA aura AcAryazrI saMdhyA hone ke bAda bhI prakAza dete rahate haiM / pAda - vihAra aura vyAkhyAna kA prayojana bhI yahI hai ki jJAna kA prakAza janatA taka pahu~cAyA jAye / AcArya zrI Ananda RSi jI mahArAja sAhaba bambaI, pUnA se jammU kAzmIra taka ghUme aura bhAratIyatA ke sAtha naitikatA aura dhArmikatA kA nAtA jor3A / AcAryazrI aura saMgha - vikAsa eka hI sUrya kI kiraNoM se raMga pAne vAle puSpoM meM bhI raMgoM kA vaividhya dRSTigocara hotA hai / aise hI eka hI AcArya se preraNA pAne vAle vyaktiyoM meM bhI ruci vaicitrya dRSTigata hotA hai / ApakI preraNA se kisI para tapasyA kA raMga car3hA to kisI para jJAna kaa| kisI para adhyayana kA to kisI para lekhana kA to kisI para prakAzana kaa| kisI para saMgaThana kA to kisI para samarthana kA / kisI para dAna kA to kisI para zIla kA | kisI para dhyAna kA to kisI para saMyama vidhAna kA / AcArya zrI ke punIta netRtva meM saMghIya vikAsa caturmukhI hI nahIM, bahumukhI hai / AcAryazrI ke prati zubhecchA AcAryazrI Ananda RSi jI mahArAja sAhaba jaba pacahattaraveM varSa meM praveza kara rahe haiM to hama kAmanA kareM ki Apa zatAyu sahasrAya lakSAyu banakara hamArA mArgadarzana karate raheM / hameM Apake netRtva meM pUrNa vizvAsa hai / hameM ApakI dekharekha meM hI mukti maMjila ko pAnA hai / hameM kucha kara dikhalAnA hai / hameM prema aura saMgaThana ko sudRr3ha banAnA hai / alaga-alaga cha~Tane se zaktiyA~ bikhara jAtI haiM aura saMgaThana se zaktiyA~ nikhara jAtI haiM / AcAryazrI Ananda RSi jI mahArAja sAhaba ke antaraga ko zabdAvaliyoM se nahIM bA~dhA jAtA, vaha asIma hai, arUpa hai, agamya hai, aura AnandasvarUpa hai / maiM kahatA hU~ ki AcAryazrI Ananda RSi jI mahArAja sAhaba ke antaraMga meM samUcA zramaNa saMgha pratibimbita hai / antaraMga kI ujjvalatA hI hameM hamArI AkRtiyoM ko nirakhane kA prakRtiyoM kA parakhane kA, vikRtiyoM ko haTAne kA avasara detI hai / Page #160 -------------------------------------------------------------------------- ________________ abhinandana ho zata-zata vAra --muni mahendrakumAra 'kamala' [udIyamAna kavi, cintaka tathA prabhAvazAlI vaktA ] O zramaNa saMgha ke siMhAsana para ho jyotirdhara AcAryapravara kA abhinandana ho zata-zata vAra / janma-mRtyu se ghire jagata meM, janma-mRtyu se bahuta pare ho AsIna adhika nikhare ho, jJAna- devatA kI pratimUrti sAta vANiyoM ne milakara ke liyA deha - misa navyAkAra, jyotirdhara AcAryapravara kA abhinandana ho zata-zata vAra / pratibhA ne, au vinayabhAva ne eka hRdaya meM pAyA sthAna nirabhimAna vidvAna vyakti ho, hai yaha bhI Azcarya mahAna, Apake dvArA dekho bhArata ke kone-kone meM, jJAna prema kA prabala pracAra, jyotirdhara AcAryapravara kA, abhinandana ho zata-zata vAra / ura komala hai, svara komala hai, karatala zatadala sama komala, komalatA-yuta anuzAsana meM, kevala nizchalatA kA bala, padatala yugala adhika komala haiM komalatA se ghire hue ho phira bhI karate kaThina vihAra, jyotirdhara AcAryapravara kA abhinandana ho zata zata vAra / pacahattaraveM janmadivasa para abhinandana maiM karatA hU~ zraddhA-sumanasa kI paMkhuriyA~ cAra paMktiyA~ dharatA hU~ muni mahendra 'kamala' kahatA haidete raho prakAza jagata ko, zramaNa saMgaThana ke zRMgAra, jyotirdhara AcArya pravara kA, abhinandana ho zata-zata vAra / zrI Anandana grantha Jiu Yin Ayavara abhinandana Page #161 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AAJABARJAAAAAAAAMANAVAJAGARAAAAAAANABAJANAJASALADANAJAS, AcAryapravacanaAcAryaprasAra 0 zrI kastUra muni [sevA bhArI saMta] zraddhA ke do phUla parama zraddheya AcAryazrI Ananda RSi jI mahArAja hamArI samAja meM eka mahAna prakAza sthambha ke samAna hai| jinakA hRdaya vizAla hai aura vicAroM meM vyApakatA hai| inake jIvana meM rahA huA utsAha aura kArya kuzalatA pratyeka sAdhaka ko naI sphUrti dene vAlA hai| AcAryazrI jI kA jIvana itanA gambhIra aura prabhAvazAlI hai ki vaha zIghra hI jana sAdhAraNa kI bhakti aura zraddhA kA pAtra bana jAtA hai| mahApuruSoM ke jIvana meM kucha aisI vizeSatAeM hotI haiM ki ve jahA~ para bhI, jisa ora bhI, jaba bhI samAja utthAna ke naye vicAra apane mana meM lekara jAte haiM, to ve saba kArya to pUrNa ho hI jAte haiM parantu bahuta se acintya kArya bhI apane Apa hI pUrNa hote jAte haiN| ___ AcAryazrI jI hamezA hI hIna vicAroM kI kSudra granthiyoM se apane Apako dUra hI rakhate haiM jo kleza bar3hAne vAlI hotI haiN| unake bolane kA madhura tarIkA unakA apanA hI hai| unake jIvana ke pratyeka vyavahAra se komalatA aura saralatA kA madhura miThAsa hI bikharatA huA dikhAI detA hai| AcAryazrI jI eka aise karmaTha sAdhaka ke rUpa meM haiM jinhoMne pIche na haTakara apanI maMjila ke lie Age bar3hanA hI sIkhA hai| jIvana meM hareka taraha kI bAdhAoM se ha~sate-ha~sate jUjhate rahanA aura phira unase ghabarA kara pIche na haTakara Age hI bar3hate jAnA, yaha koI sAdhAraNa vyakti kA kAma nhiiN| AcAryazrI jI usa sAdhaka ke samAna haiM, jisake jIvana meM anekoM pratikUla ulajhaneM AtI haiM, parantu vaha ghabarAtA nahIM aura unameM apane Apako ulajhAtA bhI nhiiN| aura unako sulajhAte hue taba taka Age hI bar3hatA jAtA hai, jaba taka ki usako apanI sAdhanA kI maMjila kA sahA kinArA nahIM mila jaataa| AcAryazrI jI vaha phUla hai, jisako jaba bhI dekhA, yA dekhate haiM to kA~ToM ke madhya bhI mahakatA huA hI najara AyA / phUla apane Apako kA~ToM se ghirA huA dekhakara bhayabhIta nahIM hotA, parantu apane jIvana kI bhInI-bhInI madhura khuzabU bikheratA hI rahatA hai / saMgharSa ke bAda harSa kI belA AyA karatI hai| ghar3A bhI apane jIvana meM anekoM saMgharSoM se Takkara letA hai, tabhI vaha eka dina dUsaroM kI najaroM meM Adara aura sammAna kA pAtra banatA hai| AcAryazrI jI ke jIvana meM pariSaha ke rUpa meM anekoM bAdhAyeM AyIM aura AtI rahatI haiN| parantu ve apane manobala ke sahAre Age hI bar3hate jAte haiN| hamane kabhI bhI kaSToM meM unakA manobala murajhAyA huA nahIM dekhA / AcAryazrI jI khuda apane lie jitane kaThora haiM to dUsaroM ke lie utane hI komala bhI haiN| isa | saMsAra meM jIvana ke pratyeka kSetra meM hRdaya kI saralatA to mila sakatI hai parantu saba jagaha mana kI komalatA Page #162 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zraddhA ke do phUla kA milanA bahuta hI kaThina hai / hameM bhI AcArya zrI jI kI pavitra chatrachAyA meM rahakara sevA karane kA saubhAgya prApta huA / AcAryazrI jI se jaba bhI hama mile yA kabhI milate haiM to hamako AcAryazrI jI apanatva kI bhAvanA se hI milate hue najara Aye / AcAryazrI jI ke jIvana meM jahA~ mahAsAgara jaisI gaharAI hai, vahA~ parvatarAja himAlaya jaisI U~cAI bhI hai / AcAryazrI jI satya ke pArakhI haiN| ve vyakti ke nahIM, parantu guNoM ke pujArI haiM / jaba eka choTese-choTA santa bhI sahI salAha inake pavitra caraNoM meM rakhatA hai to usakI salAha ko bar3e prema se aura sahAnubhUti pUrvaka sunate haiM aura samaya Ane para usa sahI salAha ko svIkAra bhI karate haiM / yaha inake jIvana kI bahuta bar3I vizeSatA hai / AcAryazrI jI ko apane jIvana meM kisI bhI prakAra ke vicAroM kA tanAva pasanda nahIM hai / jaba bhI ve bolate haiM, unake jIvana kA aisA madhura miThAsa inakI vANI se bikharatA hai ki dUsare ke tanAva ke vicAroM ke tantu dhIre-dhIre apane Apa hI DhIle hote hue cale jAte haiM / dUsare ke jIvana meM asara karane vAlI yaha jIvana kI madhura miThAsa koI vaise hI aura eka dama hI nahIM mila jaatii| isa miThAsa ke pIche sAdhaka kI bar3I sAdhanAoM ke rasa kA vega hotA hai| agara Apa jIvana kI usa miThAsa ko prApta karanA cAhate haiM to vaha sadvicAroM kA miThAsa nirantara cintana aura manana ke abhyAsa ke dvArA hI mila sakatA hai / usa miThAsa kA ati zIghra yA dera meM milanA yaha to ApakI zakti aura puruSArtha kI gati para avalambita hai / koI bhI dharma- netA jaba samAja ke utthAna ke lie apane jIvana meM saMgaThana kA madhura rUpa lekara Age bar3hatA hai to usa vakta jina vyaktiyoM kA saMgaThana se pyAra hotA hai, jinakI najaroM meM saMgaThana kI kImata hotI hai unakI ora se to usa dharma-netA ko sahI samarthana ke rUpa meM madhura bhAvanAoM kA miThAsa hI milatA hai parantu jina vyaktiyoM ko saMgaThana ke nAma se gaharI cir3ha hai, unakI ora se virodhI bhAvanAoM ke rUpa meM tIkhe kAMTe hI milate haiM / jo bhI vyakti AcAryazrI jI ke pAsa cAhe virodhI bhAvanAoM kA pulandA lekara kyoM na Aye, phira bhI usako AcAryazrI jI kI ora se hRdaya se Adara-sammAna hI milatA hai / parantu Aja vyakti kucha aisA guTapriya banatA jA rahA hai, mana itanA choTA ho cukA hai ki dUsare ke vicAroM ko sunane yA par3hane ke lie yA to vaha apane dimAga ke jharokhoM ko kholatA hI nahIM aura yadi kabhI kholatA bhI hai to dUsaroM para apane kaThora vyavahAra ke patthara pheMkatA hai| yaha jIvana meM svayaM insAna apane lie kSudra vicAroM dvArA banAI huI paribhASA hai / yaha paribhASA choTe vicAroM kI pratIka hai / jo IMTeM Apasa meM milI huI haiM, agara Apa apanI zakti dvArA unako idhara-udhara bikheranA cAhate haiM to yaha Apa dvArA apanI zakti kA durupayoga ho rahA hai| Apake isa kArya dvArA samAja kA kabhI bhI bhalA nahIM ho sakatA / agara Apa idhara-udhara bikharI huI IMToM ko apane puruSArtha ke dvArA ikaTThA karake unako Apasa meM jor3ane kA kAma kara rahe haiM to yaha Apa dvArA apanI zakti kA sahI upayoga ho rahA hai / zramaNasaMgha ke rUpa meM hamAre sAmane eka sundara aura majabUta saMgaThana hai / agara Apa isa saMgaThana ko kamajora karane ke lie apanI zakti kA upayoga kara rahe haiM to isakA artha hai, Apa bhaviSya ke lie, apane jIvana ke lie aura samAja ke saMgaThana ke lie bhI jahara meM bujhe hue nukIle kAMToM ke bIja bo rahe haiM / cAhe koI bar3A sAdhaka ho aura cAhe koI choTA sAdhaka ho, samasyAeM sabake jIvana meM AtI haiM / parantu Ane vAlI samasyAoM kI ulajhanoM ko sulajhAne kA bhI to, eka anokhA DhaMga aura sahI tarIkA hotA hai / jo sAdhaka apane Apa meM sahI rUpa meM jAgRta hai / jisakI bhAvanAoM meM samAja kI bhalAI ke daha D AyAya pravara abhinaMdana AAnaMda tya zrI WAVENGTHENINTENDO TOURAN VINTAGE TES Carre Page #163 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AcArya prava38 AcArya prava zrI Anandana grantha zrI Ananda anya 11 60 AcArya pravara zrI Ananda RSi : vyaktitva evaM kRtitva lie eka madhura miThAsa kAma kara rahI hai to vaha sAdhaka sampUrNa samAja ke kalyANa kI bhAvanA se sabhI prakAra kI samasyAoM kI ulajhanoM ko sulajhA detA hai aura sAtha meM sabhI prakAra kI samAja virodhI bhAvanAoM kI kaTutA ko apanI sadbhAvanA aura sadbuddhi kI zakti ke mAdhyama se samApta bhI kara detA hai / parantu jo sAdhaka sahI rUpa meM apane Apa meM jAgRta nahIM hai aura sAtha meM jisake jIvana meM se samAja kI bhalAI kI bhAvanAe~ nikala cukI hotI haiM vaha sabhI prakAra kI samasyAoM kI ulajhanoM ko sulajhAne kI apekSA apanI ora se aura ulajhA detA hai / vaha apane jIvana meM kaTutA ko kama karane kI bhAvanA hI nahIM rakhatA / vaha to apanI ora se samAja saMgaThana virodhI bhAvanAoM kI aura kaTutA milAkara use aura adhika bar3hA detA hai / vaha apane jIvana ke lie bhI aura sAtha meM samAja ke zAnta jIvana ke lie bhI vartamAna meM bhaviSya ke lie apriya ghaTanAoM ke bIja bo rahA hai / AcAryazrI jI apane ApameM bar3e hI milanasAra svabhAva ke haiN| AcAryazrI jI kI ora se virodhiyoM kA bhI anAdara nahIM, parantu unheM Adara aura sammAna hI milatA hai / jisane AcAryazrI jI ko Upara kI A~khoM se hI nahIM parantu viveka kI A~khoM se dekhA hai, vahI jAnatA hai ki AcAryazrI jI kitane tejasvI aura prabhAvazAlI haiN| AcAryazrI AnandaRSi jI mahArAja ke jIvana meM aise-aise anekoM guNa haiM jo dUsare ke jIvana meM jAdU jaisA asara karane vAle haiM / eka vizAla bhavana, jo majabUta bhI hai aura dekhane meM bhI AkarSaka hai| agara kisI kAraNa se usake eka kone meM darAra A gaI hai aura usa kone meM kamajorI A gaI hai to Apa usa kamajorI ko marammata dvArA dUra kara usa bhavana kI rakSA kara sakate haiN| lekina Apa usa kone kI kamajorI ko ThIka karane ke lie yadi sampUrNa bhavana ko girAnA cAhate haiM to yaha bAta kisI samajhadAra vyakti ke gale nahIM utara sakatI / yaha koI buddhimAnI kA kAma nahIM hai / zramaNasaMgha ke rUpa meM hamAre sAmane eka bahuta sundara bhavana dikhAI de rahA hai / isa bhavana ke cAhe koI andara ho aura cAhe koI isake bAhara ho, pratyeka sAdhaka ko isakI sundaratA kI rakSA ke lie apanI zakti kA sahI upayoga karanA caahie| hama apanI sampUrNa zaktiyoM ko ekatrita kara apane jIvana meM isa DhaMga se Age bar3heM, jisase ki hamArI sAdhanAeM bhI camakeM, AcAryazrI jI ke hAtha bhI majabUta hoM aura isa zramaNa saMgha ke saMgaThana ko bhI saccA bala mile| agara aisA kara sake to sacce arthoM meM hama AcAryazrI jI ke pavitra caraNakamaloM meM apanI niHsvArtha sadbhAvanAoM ke puSpa car3hA sakeMge / Ananda-vacanAmRta zraddhAzIla, maMdakaSAyI aura namravRtti vAlA vyakti zramaNa zabda kI zobhA bar3hAtA hai / D tRSNA kI nadI ko tairane ke lie vairAgya kI naukA kA sahArA lenA hogA / [] sukhoM ke mahala meM car3hane ke lie samatA kI sIr3hiyoM para car3hanA jarUrI hai / [ jJAnI vaha nahIM jo zAstroM kI gAthAe~ bolatA hai, kintu jJAnI vaha hai jo mana kI A~kheM kholatA hai / puSpa kA sAra hai parAga, saMta kA sAra hai virAga / tana ko sajAnA vezyA kA karma hai, mana ko sajAnA muni kA dharma hai / Page #164 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ma hA na ho ! muni zrI rUpacandra jI 'rajata' [ rAjasthAnI ke prasiddha kavi, vaktA evaM ugra tapakhI ] tuma he pUjya zrI Ananda RSivara zramaNa saMgha ke nAtha ho / AnandadAyI nAma terA, jaya vijaya vikhyAta ho // santa ho, sumahanta ho tuma -- jaina jaga jazavanta ho / zAnta ho aru dAnta sthAnakavAsiyoM ke kanta ho / amala avicala paMtha ke tuma sajaga rAhI rUpa ho / saMsAra sAgara tArane ko saphala nAvika rUpa ho // dhanya mAta satata tumare dhanya guru rataneza ko / dhanya marudhara meM dinI puni, dhanya bhArata deza ko || AcArya ho ArAdhya ho, Adarza guNa bhaNDAra ho / dharmadhvaja ke kara daMDadhArI bhavya hiya ke savara saMyamavanta ho, kavi kovidoM ke zaraNAgatoM kI zAna ho tuma "rajata" yaza meM hAra ho / vaMdanA 0 prANa ho / mahAna ho / mahAsatI yazakaMvarajI [ prasiddha vyAkhyAtrI evaM viduSI ] 2 J jinakA jIvana Anandamaya hai Ananda kA sarjana hotA hai jinake maMgalamaya jIvana meM saMyama kA nartana hotA hai / jinake caraNoM meM bhakta anekoM Atmazuddhi ko karate haiM, AnandaRSi AcArya pravara ko zata zata vandana karate haiM / / mukhamaNDala para jo divya prabhA sabako natamastaka karatI hai| jinakI amRtamaya vANI hI lAkhoM ke agha haratI hai / jinake tapa saMyamamaya jIvana kA saba abhinandana karate haiM AnandaRSi AcAryapravara ko zata zata vandana bhakti, jJAna aura karmayoga kI triveNI kA lAkhoM jana kA uddhAraka yaha adbhuta tIratha yuga-yuga jIveM varSa hajAroM yahI kAmanA AnandaRSi AcAryapravara ko zata zata vandana , 20 karate haiM / saMgama hai 7 jaMgama hai / karate haiM karate haiM | OM0 INNOVATIENTENT OM zrI Anandatra grantha zrI Ananda grantha SAMAJALA Page #165 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AcArya prata abhiyA Fo Shui AgamoM ke Adarza meM AcAryazrI kA vyaktitva-bimba abhinaMdana zrI ratana muni [ yuvA saMta, madhuravaktA evaM AcAryazrI ke nikaTatama vizvAsapAtra, sevAbhAvI, sAhityonmukhI vRtti ] 1 - jahAvAi tahAkArI : - uttarAdhyayana 26/51 ve jaisA kahate haiM, vaisA hI karate haiM, unakA vANI aura vartana, mana aura karma sAmaMjasya yukta hai / 2- suddhaM carati baMbhaceraM : - praznavyAkaraNa 2/4 zuddha bhAva se brahmacarya kI ArAdhanA karate haiM / akhaNDa brahmacarya kA oja unake divya lalATa paTTa para pratikSaNa damakatA pratIta hotA hai / 3 - AvattIe jahA appaM rakkhati tahA aNNovi : - nizIthaNi 5942 ve sacce saMrakSaka haiM, mAtA kI bhAMti | Apatti kAla meM jaise apanI rakSA karate haiM usI prakAra dUsaroM kI bhI rakSA karate haiM, balki svayaM kaSTa uThAkara bhI dUsaroM ke hita sAdhana meM lIna rahate haiM / 4 -- jahA se sukka golae : - uttarAdhyayana 25/43 AcArya zrI pratiSThA evaM sukha-sAmagrI meM sadA nispRha rahate haiM / jaise sUkhA golA kisI bhI sthAna para cipakatA nahIM, vaise hI ve sadA virakta mana se sAdhanA meM lIna rahate haiM aura bhogoM se udAsIna ! 5 taveNaM vodANaM jaNayai : -uttarAdhyayana 26/27 bAraha prakAra kI tapasyA ke dvArA karmadalikoM kA vyavadAna - nirantara AtmA se dUra haTAte rahate haiM / 6 - meDhI AlaMbaNaM khaMbhaM diTThI jANaM su uttamaM : AcArya zrI samasta saMgha ke meDhIbhUta haiM, staMbha ke samAna saMgha mahala ke kI bhAMti dharma saMgha kI dRSTi haiM, usake mArgadarzaka haiM aura uttama vAhana -- gacchAcAra prakIrNaka 8 AdhAra haiM, zarIra meM AMkha jahAja ke samAna haiM / 7 - somataraM caMdamaMDalAo, dittataraM sUramaMDalAo : - praznavyAkaraNa 2 / 2 AcArya deva kI mukha - mudrA candramaNDala se bhI adhika saumya - zItala hai, sUryamaNDala se bhI adhika tejasvI - prabhAsvara hai / = -saMvibhAgasIle saMgaho vaggaha kusale : AcArya pravara samatAvAda ke jAgarUka praharI haiM, usakA pratyeka zramaNa ke lie saMvibhAga karate haiM, vitaraNa aura ucita saMgrahaNa kI sundara praNAlI unakI viziSTa jIvanadRSTi hai / - praznavyAkaraNa 2/2 jo bhI vastu sAmagrI saMgha ke lie prApta hotI hai pratyeka kI AvazyakatA kA dhyAna rakhate haiM, samAna Page #166 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Main Education International udIyamAna sAhityakAra, vicAraka evaM vaktA AcAryapravara ke antevAsI tathA abhinandana grantha ke preraNA kendra zrI ratana muni jI mahArAja www.jaelibrary.org Page #167 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Page #168 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AgamoM ke Adarza meM, AcAryazrI kA vyaktitva-bimba 63 IMAN LAKE CHIL 6-pokkharapattaM va niruvaleve : -praznavyAkaraNa 2/5 __ apAra jana-zraddhA aura sarva prakAra kI bhakti, pUjA Adi upalabdha hone para bhI AcArya zrI kI nispRha vRtti jala meM kamala kI bhAMti sadA nirlepa aura udAsIna rahatI hai| 10-jIviyAsa maraNa bhaya viSpamukkA : -- bhagavatI sUtra 87 ___AcArya zrI samasta uttaradAyitvoM ko kartavya kI bhAvanA se pUrA karate haiM, ve jIvana ke prati, dIrghAyuSya ke prati na AkAMkSA rakhate haiM aura na mRtyu se kabhI Darate haiM / jIvana kA lobha aura mRtyu kA kSobha unase kosoM dUra hai| 11- me tava niyama saMjama sajjhAya jhANA'vassayamAdIesu jogesu jayaNA, se taM jattA : -bhagavatI sUtra 18/10 unakI jIvana yAtrA vAstava meM hI saMyamayAtrA hai, tapa-niyama, saMyama meM pravRtti, svAdhyAya dhyAna meM, lInatA, Avazyaka muni caryAoM meM apramattatA aura viveka pUrNa pravRtti-yahI to unakI vAstavika yAtrA hai| 12----AyaMkadaMsI na karei pAvaM : -AcArAMga 1/32 ve saMsAra kI bhogAkAMkSAoM ko dAkha rUpa samajhate haiM, bhoga ke pIche chipe roga ke AtaMka ko svayaM samajhate haiM aura dUsaroM ko samajhAte haiN| isalie vastu ke pariNAma kA jJAna karAkara ve pApavRttiyoM kA niSedha karate haiN| 13-aNomadaMsI nisaNNe : -AcArAMga 1/3/2 ve mana ko kabhI kSudra bhAvanAoM kA zikAra nahIM hone dete| sadA Uce vicAra aura UMce saMkalpa rakhakara mana ko UrdhvamukhI rakhate haiN| 14-uveha eNaM bahiyA ya loga : -AcArAMga 114 / 3 AcAryapravara apane vicAroM ke prati niSThAvAna haiM para AgrahI nahIM, apane vicAroM se viparIta calane vAle yA matabheda rakhane vAloM se kabhI virodha yA vigraha nahIM karate kiMtu unake prati upekSA --madhyasthavRtti rakhate haiM / ve virodhiyoM evaM virodhI carcAoM se udvigna nahIM hote kiMtu samatA kI sAdhanA karate hue taTasthavRtti rakhate haiN| 15-no ninhavejja vIriyaM : -AcArAMga 115 // 3 bhagavAna mahAvIra kI isa dRSTi kA pUrNa saMgama AcAryazrI ke jIvana meM huA hai| ve Aja 75 varSa kI vRddha avasthA meM bhI apanI zakti kA pUrNa upayoga karate haiM, zarIra, mastiSka evaM mana; tInoM ke parAkrama aura zakti kA samAja evaM saMgha ke hitArtha sadA sadupayoga karate haiN| 16-maNaM parijANai se nigganthe : -AcArAMga 2 / 3 / 15 / 1 ve nirgrantha mana ko pUrNa rUpa se parakhanA jAnate haiM, mana kI caMcala vRttiyoM ko rokakara use sadA svAdhyAya aura dhyAna meM niyukta kie rakhate haiM / 17-kAle parakkaMtaM na pacchA paritappae: -sUtrakRtAMga 113 / 4 / 15 ve pratyeka kArya ko samaya para sahI rUpa meM karate haiN| vicArazIlatA unakA guNa hai, lekina dIrghasUtratA ke doSa se ve mukta haiM / jaba jisa prakAra ke kArya va nirNaya kI upayuktatA unheM pratIta hotI hai, ve binA kisI jhijhaka, bhaya va Alasya ke turaMta usa para AcaraNa karate haiN| 18-sumaNe ahiyAsejjA: -sUtrakRtAMga 1 / 6 / 31 ve sadA pratyeka paristhiti meM sumana prasannamanA dIkhate haiN| jaise sadAbahAra puSpa sadA khilA huA rahatA hai, usI prakAra titikSA aura samatA kI sAdhanA ke kAraNa unake mana kI prasannatA, praphullatA kabhI naSTa nahIM hotii| DAANAJANORAMAmbassasaradaBANARASIMHARIANISARJANAAKAALAIJADAAAAAAdmini MIX GURJARIBaat 16 i ntename SITI pravA abhiH zrIAnanda G 292 anvarwww Page #169 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrI Ananda AcArya prava Ayaprati abhi avio F 64 AcAryapravara zrI AnandaRSi : vyaktitva evaM kRtitva 16 - jaM channaM taM na vattavvaM : --- sUtrakRtAMga 1||26 20 ve sAgara se gambhIra, kUpa ke samAna gahare haiN| kisI kI bhI gupta rahasya kI bAta unake samakSa pragaTa kara do, ve use sunakara yoM utAra lete haiM jaise kue meM DAla dI ho / zAstra kA yaha Adarza " kisI kI gupta bAta kisI ke samakSa pragaTa na karo," unake jIvana meM zatapratizata sAkAra ho gayA hai / appaM bhAsejja saMjae : --dazavaikAlika AcAryapravara vANI ke saMyamI haiM, bahuta kama bolate haiM, jaba jitane zabdoM kI AvazyakatA hotI hai, tolakara, vicAra kara utanI-sI hI bAta bolate haiM / zabdoM ko ratnoM se bhI adhika mUlyavAna mAnane vAle AcAryadeva alpabhASI, vAgsaMyamI haiM / grantha 21- hiyayamapAvamakaluSaM jIhA viya madhura bhAsiNI NiccaM : --sthAnAMgasUtra 44 AcArya deva kA hRdaya nirmala niSpApa hai, barpha sA ujjvala aura zItala hai, unakI vANI madhura rasa se AplAvita mizrI -sI mIThI hai / mana bhI madhura vacana bhI madhura, yahI hamAre AcAryadeva kA Adarza hai / ANaMda paMcaya thuI paM0 vidyAbhUSaNa maNi tripAThI [AcAryapravara ke nikaTatama vidvAna, saMskRta prAkRta bhASAvijJa ] Ayario jaNassa, sAhUNaM khu pANappio / sIyalaM ya sasIsamo, saMghassa ya piA atthi / / NaMdaNo hulasAe ya, devIcando piA AsI / cicoMDIe jamma hotthA, kAle sAhu tuma jAo || dayA asthi hiyayammi, jagANaM kallANarao / dhammassa ujjoyagare, paMcAyAre lINo sayA || inda samo rayaNesI, tassa sIso bhavaM jAo / pacchAvi appArAmassa, Ayario ya saMjAo || sIso tujha viuloya, AiNNo NANa bhUsaNo tujjha pAyammi, imaM pupphaM kiyAe / samappae / Page #170 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mahAsatI trizalAkumArI, jainasiddhAntAcArya [mahAsatI ratnakumArI jI kA suziSya] vAksaMyamI, kiMtu karmayogI vizva ke isa virAT puppodyAna meM pratidina lAkhoM, karor3oM phUla khilate haiM aura murajhA jAte haiN| unase prakRti kI sundaratA aura mokahatA meM koI parivartana nahIM hotA / bahutoM ke sambandha meM to saMsAra yaha bhI nahIM jAnatA ki ve kaba khile aura kaba murajhA gaye / ve kevala kahane mAtra ko phUla the| unake andara jana-mana-nayana ke AkarSaNa ke lie apanI koI gaMdha nahIM thI, parantu gulAba kA phUla jaba DAla para khilatA hai to vaha apane divya-saurabhadAna se prakRti kI goda ko sugaMdha aura suvAsa se bhara detA hai| isIprakAra isa dharAdhAma para na mAlUma kitane mAnava janma lete haiM aura marate haiN| saMsAra unakA na paidA honA jAnatA hai, na maranA / aura kauna una sabako smaraNa karane meM apanA amUlya samaya naSTa karanA cAhatA hai ? lekina kucha mahAmAnava isa dharatItala para gulAba kA phUla banakara avatIrNa hote haiM, jinake A~kha kholate hI ghara parivAra kA bagIcA khila uThatA hai| samAja kA sUnA A~gana muskarAhaTa se bhara jAtA hai aura rASTra prasannatA tathA AzAoM kI hiloreM lene lagatA hai / ve svayaM jAgaraNa kI eka gaharI aMgaDAI lekara soI huI mAnavatA kA bhAgya jagAte haiM / unako pAkara mAnava-jagata eka nayI cetanA, eka nayI sphUti kA anubhava karatA hai / aise mahApuruSa hI saMsAra meM apanA nAma amara kara pAte haiN| yuga-yuga taka manuSya unheM smaraNa karatA hai aura unake jIvana se zikSA lekara apane jIvana ko bhI sArthaka banAne kA tathA paramAtmA banAne kA prayatna kiyA hai| isa dRzyamAna pRthvI para asIma vaibhava prApta kara lenA, adbhuta evaM AkarSaka vastuoM kA saMgraha kara lenA tathA prakAMDa pAMDitya ke bala para janatA ko maMtramugdha karake Adara, sanmAna evaM yaza kI prApti kara lenA hI isa jIvana kA lakSya nahIM hai tathA dhana, jana, adhikAra athavA pratiSThA se prApta hone vAlA Ananda sthAyI nahI hai / ye sabhI sukha kevala sukhAbhAsa haiM aura anitya haiN| saccA sukha to ina sabhI se mukta ho jAne meM hai aura yaha tabhI saMbhava hogA jabaki bAhya jagata se muMha moDakara apanI AtmA meM jhA~kegA, usake duHkha ko samajhegA aura duHkha ke kAraNoM ko nibhUla karane kA prayatna kregaa| kucha dinoM taka sAMsa lene kA nAma hI jIvana aura isa dhadhaka kA ruka jAnA hI mRtyu nahIM hai / eka kavi ne satya hI kahA hai-- jindagI kevala na jIne kA bahAnA, jindagI kevala na sAMsoM kA khajAnA / , jindagI sindUra hai praba dizA kA, jindagI kA kAma hai sUraja ugAnA // ___ saMsAra unhIM mahAn AtmAoM ko sAdara zISa jhukAtA hai, jo candramA aura sUrya ke samAna apanI naisargika pratibhA se AdhyAtmika Aloka jagat ko pradAna karate haiM / hama dekhate haiM ki AkAzarUpI vizAla prAMgaNa meM pratidina aneka ugaNa udita hote haiM aura sUryodaya hone para lupta ho jAte haiM parantu unakA viya CHAASARJABAMRAVAJAMMANJInte HORORMATRADADOOJABA AcAryapravabhiAcAryapravabhinoM Anan5 prAmAnandana UPL winnrn Arvin vernment Page #171 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AcAryaprasAra AcAryaprasA zrAAnandA nyAAnanda 66 AcAryapravara zrI AnandaRSi : vyaktitva evaM kRtitva mmmmmmcaomamamminer jaya udaya saMsAra ko koI nayI cetanA, nayA parivartana yA naI krAMti pradAna nahIM karatA, isake viparIta apanA zItalatama prakAza saMsAra ko bAMTatA huA candramA java AkAza ke raMgamaMca para AtA hai taba sarvatra navIna dRzya dRSTigata hote haiN| isI prakAra saMsAra meM yuga-yuga taka vandanIya evaM arcanIya jIvana vahI hai jo jyotirmaya zramaNeza bhagavAna mahAvIra kI bhASA meM candramA ke samAna nirmala, sUrya ke samAna tejasvI aura sAgara ke samAna gambhIra rahA ho / pUjya AcArya bhagavAna kA jIvana ThIka aisA hI rahA hai| pUjya gurudeva lagabhaga 12 varSa kI bAlyAvasthA meM bhogavilAsa aura dhanavaibhava ko Thokara mArakara tyAga, vairAgya tathA saMyama ke puNya patha para agrasara huye / Apake sAdhanA kSetra kA pratyeka pahalU itanA svaccha, nirmala aura ujjvala hai ki saMpUrNa mAnava samAja ko barabasa vaha apanI tarapha AkarSita kara rahA hai| sirpha saMyama lene mAtra se hI Apane apane Apako kRtakRtya nahIM samajhA varan Apane usI samaya se hI gurudeva pUjya zrI ratnaRSijI mahArAja ko chatrachAyA meM jJAnAbhyAsa karanA prArambha kiyA / jJAna ke prakAza ke binA AcAra camaka nahIM sakatA hai / ataH pUjya gurudeva ne jainAgamoM tathA anya granthoM kA adhyayana, citana evaM manana kiyA / namratA, vinayabhAva aura puruSArtha ke kAraNa ApakA jJAna dina dUnA aura rAta caugunA bar3hatA gayA tathA ApakA jIvana bar3A hI tapomaya hai| pichale katipaya varSoM se Apa AhAra sirpha eka samaya hI grahaNa karate haiM aura usameM bhI upavAsa, AyaMbila, Adi tapasyA calatI rahatI hai| ApakA saMyata jIvana tyAga-vairAgya kA jvalaMta namUnA hai / svabhAva ApakA itanA zAMta aura madhura hai ki jo eka bAra bhI Apake saMparka meM AtA hai vaha vairAgya bhAvanA tathA zAMta svabhAva kI amiTa chApa liye binA nahIM lauTatA hai / ApakI pravacana zailI tathA upadeza paddhati bar3I hI vairAgyamaya, rocaka aura ojapUrNa hai / satya aura ahiMsA kA ghoSa karate haye jidhara bhI Apa nikala jAte haiM, hajAroM kI saMkhyA meM janatA Apake darzanoM ke liye umar3a par3atI hai / ApakI upadezadhArA itanI prabhAvazAlinI hai ki usase prabhAvita hokara aneka mAMsAhAriyoM ne AjIvana mAMsa na khAne kA niyama kiyaa| jinavANI kA pAna karAte huye, jana-jIvana ko jagAte huye, gA~va-gA~va meM ahiMsA, dayA, satya, dAna, zIla Adi jIvana-siddhAMtoM kI dudubhi bajAte huye bhArata ke prAyaH sabhI prAntoM aura nagaroM meM ApakA paryaTana huA hai / saba ora janatA ne ApakA hArdika bhAva se svAgata kiyA aura ApakI vANI kA sudhA-pAna karake apane jIvana ko dhanya kiyaa| sampradAyoM ke rUpa meM alaga-alaga bikharI huI samAja kI zaktiyoM ko saMgaThita karane, ekatA kA rUpa dene aura udAravRtti se mila-julakara rahane ke Apa prabala aura pramukha pakSapAtI haiM / "Aja ke pragatizIla yuga meM koI bhI samAja pArasparika sahayoga aura saMgaThana ke binA saMsAra kI samasyAoM ke Age nahIM Tika sakatA hai" yaha mahAsvara sarvadA ApakI vANI meM gujita hotA rahatA hai| mauna bhAva se saMgha-sevA, kartavya-pAlana tathA niSkAma saMyama-niSThA, ye hI Apake jIvana kA ujjvala Adarza hai / Apake samujjvala vyaktitva aura dAyitva-nirvAha kI apUrva kSamatA para mugdha hokara saMgha ne Apako AcArya pada pradAna karake apanA hRdayasamrATa svIkAra kiyA aura samAja kA netRtva Apake hAthoM meM soMpakara apane Apako bhAgyazAlI smjhaa| vartamAna meM Apa isa durvaha bhAra kA bar3I dhIratA, gaMbhIratA, kartavyabuddhi aura nirmala bhAva se saphalatA pUrvaka nirvAha kara rahe haiN| ApakA hRdaya itanA udAra aura vizAla hai ki zramaNa saMgha ke AcArya hote hue bhI Apa sAMpradAyikatA se kosoM dUra rahate haiN| maiM anta meM pUjya gurudeva ke caraNAravindoM meM zraddhA-puSpa samarpita karatI huuN| bhale hI una puSpoM meM sugaMdha na ho lekina gurudeva ise avazya svIkAra kareMge, aisI abhilASA rakhatI hU~ / Page #172 -------------------------------------------------------------------------- ________________ A na nda ma Si bha jA mi zrI jinezamuni 'vizArada [ upANyAya zrI amaracanda jI mahArAja ke praziSya sevAbhAvI adhyayanazIla ] mAnyo mahAtmA guru sAdhuvaryaH, paropakArI dhRtadharmazIlaH / mAnApamAne'pi samatvabhAvI, dayAsamudrazca janopasevI // dharmArthamevAtra vidhAya janma, sarvatra kIti tanute sudivyAm / AnandamUrtiH pradadAti nitya--mAnandamekaM sukhadaM smebhyH|| jJAnenazUnyaH sakalo jagatyAma, jano na saukhyaM labhate kadApi / uddhartumetaM satataM saharSa-mAnandamUrtiH yatate pdaatiH|| dharmaprakAzena dhanAndhakAraM, vilokayat sarva janasya bhUtyai / vidyAnidhiryo vimalovareNya stamekamAnandamahaM namAmi // NDEX yasyAsti cittaM cayanIyameva, yasyAsti vRtta vahanIyameva / yasyAsti kRtyaM kamanIyamatra, tamevAnandaguruM nato'smi // satyaM zivaM sundarameva vRtta, yasyeha loke muni-vRndamAnyaH / AnandanAma suguNI gariSThaH, saMrAjatAM sarvajaneSu nityam // zAstreSu dRSTi vimalA'sti yasya, kAryeSu sarveSu samatvasiddhiH / AcArapUtaM suvicAradhautaM, satyaM tamAnandamRSi bhajAmi // AAAAAAAJanam GDABADABADRA NiAMU ANMarwwwIMIMWiawwanmeramariawww Page #173 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvI suzIlakumArI [ viduSI zrI amRtakuvarajI mahAsanI kA muziSyA ] zraddhA-sumana "zramaNa saMgha rUpa pradIpa meM, sneha-zraddhA ke sAja / jyoti prakaTa haI Ananda kI, dharmonnati ke kAja // " zrI vardhamAna sthAnakavAsI jaina zramaNasaMgha ko yadi mukuTa kI upamA dI jAya to hamAre parama zraddheya AcAryazrI jI usa mukaTa ke daidIpyamAna tejasvI maNi ratna hai| AcAryazrI jI kI alaukika pratibhA aura apratima vyaktitva kI dhavala AbhA ne kevala zramaNa saMgha ko hI nahIM, apitu samasta jaina jagat ko bhI dhavalita kiyA hai / samAja meM nayI cetanA, nayI preraNA aura nayA utsAha nirmANa kiyA hai| zramaNa saMgha kA sadbhAgya hai ki unheM prathama AcArya zrI AtmArAmajI mahArAja aura dvitIya paTTadhara zrI Ananda RSijI ma. prApta hae haiN|" AtmA+Ananda" ina donoM kA kitanA acchA suyoga banA hai ? AtmAnanda kI sAdhanA yahI jIvana kI saphala sAdhanA hai| yaha eka AdhyAtmika saMketa hai, jo jana-jana ko jAgRta kara rahA hai| Apa mahArASTra ke ujjvala-samujjvala motI, zramaNa saMgha kI prajjvalita jyoti, vizva kI mahAn vibhUti aura tyAga-tapa kI sAkAra mUrti hai / sUraja kI tejasvitA, zazi kI zItalatA, sAgara kI gaMbhIratA dharatI kI sahiSNutA, kamala kI niliptatA aura sumerU kI nizcalatA Adi sadguNa Apa jaise cAritrazIla mahAtmA meM sthAna pAkara mAno kRtArtha ho gaye haiN| ApakI vinata-vinamra AkRti, sarala-sahaja prakRti aura niHsvArtha kRti caturvidha saMgha ko apanI ora AkRSTa kara rahI hai| Apake jJAna kI garimA jIvana kI madhurimA aura guNoM kI mahimA advitIya hai| jisakA varNana karane ke lie zata-zata jihvAe~ bhI asamartha haiN| vaijJAnikoM kA kathana hai ki hara eka manuSya ke vicArAnusAra unake Asa-pAsa eka tejovalaya hotA hai aura usakA prabhAva nikaTastha vyakti para par3e binA nahIM rahatA / isa pramANa se siddha hotA hai ki Apake caraNa meM pahuMcane vAle vyakti ke jIvana meM jo parivartana AtA hai tathA jo dharma bhAvanA prakaTa hotI hai, vaha saba Apake divya-bhavya nirmala tejovalaya kA hI pratApa hai| Apake jIvana rUpI ghaTa meM se avatarita mAnavatA rUpI madhu jharatA hai| jisakA pAna karane ke lie bhakta rUpa bhramaroM ke samUha Apake cAroM ora sadaiva maMDarAte hue rahate haiN| Apane jaina-ajaina sabhI tatvoM kA gahana adhyayana kiyA, phira bhI Apa satyAgrahI rahe / jJAna kA garva ApameM lezamAtra bhI dikhAI nahIM diyaa| bhagavAna mahAvIra kA tattva Apake aNu-aNu meM vyApta hai| una tattvoM ke pracAra-prasAra ke lie sAhitya-sarjana tathA paMDitoM ko svayaM taiyAra karate haiM aura janatA ko bhI mArga darzana karate rahate haiN| "prAkRta bhASA pracAra samiti" vartamAna meM jo kArya kara rahI hai usameM ApakA vahI hetu hai ki hamAre jyoti-puJja vizvavaMdya bhagavAna mahAvIra kA ahiMsA, anekAnta aura aparigrahavAda siddhAnta vizva ke kone-kone taka phuNce| usake lie aneka prAkRta bhASA ke vidvAnoM Page #174 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zraddhA-sumana kA lakSya isa kArya kI ora kendrita kara rahe haiN| hAIskUla aura kAleja meM bhI prAkRta bhASA ke klAsa zurU karAne ke lie Apa satata prayatnazIla haiM / Apa prabhAvaka pravaktA hai| jisa samaya ApakI vANI saritA pravAhita hotI hai usa samaya zrotAvRnda ke roma-roma vikasita ho uThate haiN| ApakI prazAMta mukha mudrA se hara eka vyakti prabhAvita ho jAtA hai ApakI pravacana zailI sarala-sarasa sumadhura aura hRdayasparzI hai| vividha bhASAoM ke jJAtA hone para bhI ApakI bhASA meM zabdoM kA ADambara tanika bhI nahIM pAyA jAtA "sahaja bolaNe hAci upadeza" saMta tukArAma mahArAja kI ukti Apake jIvana meM pUrNarUpeNa ghaTita hotI hai| Apake zabda sadaiva nape-tule aura mAdhurya sane hue hote haiM tathA viveka kI sarAnI para car3hakara hI bAhara nikalate haiN| antaHkaraNa kI zuddhatA kA prabhAva vANI para par3e binA nahIM rahatA hai| ataH Apako vAcAsiddhi bhI prApta hai / sevA ApakA mUla maMtra banA huA hai| "jana sevA yahI janArdana kI sevA hai" isa sUtra ke anusAra Apane samAja kI vividha prakAra se sevA kI hai / apane jIvana kA kaNa-kaNa aura kSaNa-kSaNa paropakAra ke lie samarpita kiyA hai / yaha ukti satya hai ki " paropakArAya satAM vibhUtayaH " / ArAma ko Apa kabhI jIvana meM sthAna nahIM dete / Apa satata adhyayana-adhyApana tathA samAja kArya meM rata rahate haiM / eka samaya bhI vyartha nahIM gaMvAte / vividha kSetroM meM saMcAlita pustakAlaya chAtrAlaya, siddhAntazAlA, pAramArthika saMsthAe~ Adi ApakI sevA kI pratIka haiN| Apane aneka nirAzrita baccoM ko AdhAra dekara svAvalaMbI banAne ke lie sahayoga diyA hai| "svahitAya" ke sAtha-sAtha "sarvahitAya" kI vizAla vyApaka vicAra dhArA ko lekara hI Apa vRddhAvasthA meM bhI javAnI kA joza lie hue pAda vihAra karake aneka kSetroM ko pAvana kara rahe haiN| jahAM bhI Apa jAte haiM vahAM kI samAja kA Apa sUkSma nirIkSaNa-parIkSaNa karate haiN| samAja kI viSama aura avanata dazA dekhakara ApakA dila dravita ho uThatA hai| use dUra karane ke lie hI "mahArASTra ekatA saMpa" Adi yojanAeM banAI jA rahI hai| ApakI eka hI AvAja hai "United we stand and divided we fall" saMgaThana yaha hamArI unnati hai aura avanati hamArI phUTa hai / saMgaThana kI zakti bahuta bar3I hai / usake abhAva meM samAja apanI pragati nahIM kara skegaa| kyoMki "saMghe zaktiH kalau yuge / samAja kA sarvAgINa vikAsa ho yahI ApakI utkaTa bhAvanA hai| use kAryAnvita karanA, yaha samAja kA parama karttavya hai| samAja ke prati ApakI AtmIyatA tathA dayAlutA hI samAja ko saMgaThita karane vAlI eka svarNa zrRMkhalA hai / isa prakAra sarvatomukhI pratibhA sampanna - prazAMtamUti, AcAraniSTha, nyAyapriya zrI AcAryadeva apanI guNa garimA se samasta samAja ke zraddhA kendra bane hue haiN| samAja unheM bhagavAna tulya mAnatA hai / aise AcArya pada ko vibhUSita karane vAle mahAna saMta kA netRtva pAkara hamAre zramaNa saMgha kA gaurava usI meM hai ki "hama saba eka sUraja kI jyoti haiM" isa sUtra ko jIvana baddha karake aura unake Adeza kA pAlana karake jina zAsana kI tathA jaina dharma kI abhivRddhi kreN| hamAre AcAryazrI jI yuga-yuga taka jJAna kI ujjvala kiraNeM phailAte rahe isI zubha kAmanA ke sAtha unake parama-punIta pada-kamaloM meM "zraddhA-sumana" samarpita karatI hU~ / 66 merI hRdaya-vATikA meM khilI, kiraNa kRpA kI eka / AnaMda kI hariyAlI chAyI, aura "zraddhA-sumana" khile aneka / / basa usI kSaNa sAkAra banI, yaha divya pratibhA aMtaH sthala meM / socA ye zraddhA sumana, samarpita kara samarpita kara dU~ una pada kamala meM / / AyAya pravarata abhinaMdana zrI AcArya prava20 zrI Ananda R grantha 1 Page #175 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sarabAramala caupar3A [maMtrI--zrI vardhamAna sthAnakavAsI jaina zrAvaka saMgha, jayapura] RCM prAcArya pravara kA abhinandana naal __ Atmika unnati kA patha prazasta karate hue prANimAtra kI kalyANa-kAmanA meM saritA kI sarasa dhArA ke samAna sadA pravAhamAna hokara sukha-zAMti dene vAle santoM kA jIvana svargApama vibhUti hai| AcArya samrATa isa sanAtana satya kI sAkSAt pratimurti hai| sarala, sarasa aura sundara mAnasa, tarkapravaNa prajJA, madu madhura aura manoharavANI---yaha triyoga jisa tejasvI vyaktitva meM ekarasa ho gaye haiM, vaha hai AcArya samrATa zrI 1008 zrI AnandaRSi jI mahArAja / jIvana ke prabhAta meM gItakAra, jIvana ke saurabhamaya RturAja meM komala kavi tathA jIvana ke tIsare pahara meM dArzanika, cintaka, samAja saMgaThaka tathA jana-cetanA ke loka-priya adhinetaa| majhalA aura bharApUrA zarIra, suSamAmaya zyAmavarNa, madhura muskAna, vizAla bhAla, caur3A vakSaHsthala, sarala, virala, dhavala keza, tejomaya nayana, manobhAvoM ko parakhane kI sudRr3ha parakha AcAryazrI kA samagra vyaktitva hai| nUtana aura purAtana vicAradhArAoM ke samanvita svarUpa, sAmAjika krAMti ke sUtradhAra, saMyojaka aura vyAkhyAtA hote hue saMgha hetu sarvadA sneha, sahAnubhUti, sahayoga aura kSamatA ke sampUTa ke sAdhaka, AcAryazrI apane jaise Apa haiN| "saccaM khu bhagavaM' arthAt satya sAkSAt ziva hai, vaha ananta aura anAdi hai| vaha aparimita aura asImita hai| use sImita aura parimita kahanA bhrAnti hai| use bA~dhanA, saMgharSa ko bulAnA hai| usakI upAsanA dharma hai| usakA sAdhaka zAzvata ziva yAnI bhagavAna hai| AcArya samrATa isI vizvAsa, AsthA aura virATa vaibhava ke pratIka haiN| "muktiH krIDati hastayorbahu vidhaM siddhaM manovAMchitam' arthAt jo vItarAga mArga kA yAtrI hai, mukti arthAt mokSa usake kisalaya se komala karoM meM khelatI hai| usake saMkalpa sat aura sudRr3ha hote haiN| vaha pUrNa hogA / AtmA zraddhAmaya hai, zraddhA AtmA kA parimArjita aura pariSkRta rUpa hai AcAryapravara aise hI mahAmAnava hai / ve kahA karate haiM "vicAra aura vikAra mAnava mana kI upaja hai| vikAra patana aura vicAra utthAna kA dyotaka hai, dUsaroM ke prati dveSa kI bhAvanA mAnava mana kA vikAra hai| vikAra ko vicAra meM badalane kI kalA jainatva hai| jana-mAnasa meM divya vicAroM kA prAdurbhAva ho| jaina saMta isa bhAvanA se prerita ho Atma bodhakA vipula srota pravAhita karate haiN| AcArya samrATa isa artha meM eka mahAna camatkAra hai| unakI vANI kA camatkAra kalita kaNThoM se vyakta nahIM hotA, usakI abhivyakti unake jIvana kI zIlatA hai| AnandaRSi jI mahArAja kA isa satya se sAkSAtkAra hai| Page #176 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AcArya pravara kA abhinandana 101 zAma pratyeka yuga aura kola meM aisI mahAna vibhUtiyAM janma letI haiM jo apanI pragalbha pratibhA se vizva ko Alokita karatI haiM, ve apane yuga ke sar3e, ghise-piTe vizvAsoM, AsthAoM aura mAnyatAoM tathA AcAravicAra ko nUtana krAMti kA jAmA pahanAte haiM, jIvana ke antima kSaNa taka anya-vizvAsoM, rUr3hiyoM aura aviveka se jUjhate rahate haiM, ve 'sva' kalyANa kI bhAvanA aura manokAmanA se U~ce uThakara 'para' kalyANa kI bAta socate aura karate haiN| jainAcArya isa hI sAdhanA ke sAdhya haiN| unakI icchA yoga kI sAdhanA hai| ve bala prayoga se pare haiM sAdhanA kI jAtI hai, bAhara se lAdI nahIM jaatii| AcArya samrATa kA samagra jIvana isI sAdhanA kA sAdhya hai| sthAnakavAsI samAja ke yuga puruSoM kI paramparA meM zrIAnanda RSi eka pramukha haiN| Apane samAja ko nayA vicAra, nayA cintana, nayI vANI aura nayI bhASA dI hai| vastu-tattva ko parakhane kI kSamatA evaM sAhasa ApakA alaukika aura anUThA hai / Apane prastuta samAja ko prabuddha karane kA nayA mantra aura AhvAna diyA hai / bikhare samAja ko ekatA ke sUtra meM bA~dhane ke prayAsa sarAhanIya aura zlaghanIya hai| AcArya-samrATa pramukha vyAkhyAkAra, vicAraka, citaka aura bhaviSya ke dRSTA haiN| Apa uccakoTi ke kriyA-uddhAraka haiN| jIvana ke purAne rAstoM ko badalakara naye mArga sthira karane vAle krAntidUta haiN| saca to yaha hai ki AcArya pravara Agama vAGamaya ke gahana, gambhIra parizIlana karane vAle manISI haiM, jana-cetanA aura jAgaraNa ke sudRr3ha stambha haiN| unakA abhinandana apane ApameM eka abhinandanIya kRtya haiN| aise pAvana avasara para maiM zrI vardhamAna sthAnakavAsI jaina zrAvaka saMgha jayapura kI ora se zraddhAnavata ho cirAyu kI kAmanA karatA huuN| aise yugapuruSa, mahAmAnava ko zatazata koTi praNAma / bhA vA ali DA0 jayakizanaprasAda khaNDelavAla [ema0 e0 hindI, saMskRta, aMgrejI, arthazAstra prAcInabhAratIya itihAsa evaM saMskRti, ela0 ela0 bI0 sAhityaratna, sAhityAlaMkAra, pI-eca0 DI0 saMskRta vibhAga, rAjA balavantasiMha kAleja, AgarA) AcArya zrI Ananda RSi jI ke 75 veM janma divasa para prakAzyamAna abhinandana grantha kA Ayojana sarvathA zlAghanIya hai| ve eka mahAn AtmA haiM aura vigata paiMsaTha varSa se nirantara zramaNa-dharma, saMskRti evaM darzana kI mahatI sevA kara rahe haiM / aisI mahAn AtmAe~ RSabha-putra bharata ke isa mahAna deza bhArata meM samaya-samaya para janma lekara saMsArI jIvoM ko mokSamArga kA darzana karAtI haiM aura unake vyavahArika jIvana ko bhI saMyamazIla evaM unnata banAne meM upadeza Adi ke dvArA sahAyaka hotI hai| zramaNa-varga AcAryajI ke upakAra se kabhI uRNa nahIM ho sakatA, vastutaH hama saba unake cira-RNI bane rahanA cAhate haiN| unake jIvana meM bhakti, jJAna aura karma rUpa tridhArA kA saMgama huA hai| ve tIrtha svarUpa hai| aise mahAn karmayogI ke prati maiM zraddhA-vinata ho apanI bhAva-pUrNa zabdAvali arpita karatA huuN| paM0 AzAdhara jI ke zabdoM meM AcArya zrI kA vyaktitva isa prakAra hai jJAnadivAkara lokAlokaM, nijitakArAtivizokaM / bAlatve saMyama supAlitaM, moha mahAnalamathana vinItaM / / vinamratA kI mUrti, sahaja bhAva meM sthita una RSipravara AcAryajI ke prati punaH bhAvAMjali arpita ! SNIU zrAAabhisAcArAta mAyA pravAabhi zrIAnandagrantha zrAAnanda anya PMINMunavarv. . Page #177 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrAmAnanda manthazrAgAva. pravartaka zrI hIrAlAla jI ma. [prasiddha baktA tathA sudUra pradezoM meM jaina dharma ke pracAraka HEREST sumanAJjali AcArya deva kA jIvana apane vyaktitva evaM kRtitva se bhAratIya tathA pAzcAtya saMskRti ko nija guNoM kI suvAsa se suvAsita kie binA nahIM raha sakatA hai| unake sukumAra hRdaya meM jana-mana ko AkarSita karane tathA zAMti srotasvinI bahAne kI sarvAtizAyinI zakti vidyamAna hai| unakI sundara bahumukhI pratibhA ke pratIka hai 50 vidyAmandira, aneka dharmasthAna ! mA~ bhAratI ke isa varada pUtra ne nija jIvana kA pratyeka kSaNa parahitAya, para-sUkhAya lagAkara ajJAnAndhakAra kI nirAkRti hetu jJAna kA Aloka paritaH phailaayaa| inakA tapaHpUta jIvana, vItarAgamudrA, amRtarasasnAtA girA, bhavya vicAraNA, vicitra dhI, janmAMtarIya saMskAroM kI amala virAsata haiN| hamAre AcArya bhagavAn jIvana kalA ke sacce kalAkAra, ahiMsA ke parama upAsaka, karuNA ke nirjhara, deza, samAja ke sudhArakartA yoganiSTha dharma netA haiM jaba jaba bhI samAja meM kaTutA kA, vaimanasya kA, viSa panapA tabhI isa divya puruSa ne zivazaMkara banakara usakA pAna kara samAja ko vighaTana se bacA liyaa| sukhada-smRtiyoM ke kAraNa Aja bhI gauravAnvita hai / hamAre hRdaya samrATa kA bhaktiyoga, jJAnayoga evaM karmayoga kA srota satat jIvana patha para pravAhamAna hai| unake jJAna kI tripathagA avirala ananta kI madhura svara laharI meM Aja bhI apane gaMtavya kI ora pravAhazIla hai| zAsaneza se punaH punaH kara baddha prArthanA hai-yaha jJAna kI nirmala jyoti sahasroM varSoM taka apanI prabhA se ajJAnAndhakAra meM bhaTakate hae jana mAnasa ko prabhAnvita karatI rahe aura mumukSa oM ko zivagAmI banane kA prazasta mArga btaaye| zata zata vaMdana - muni zrI zAMti RSi zraddhaya AcAryazrI Ananda RSi jI mahArAja ke caraNAravindoM meM zata-zata vaMdana karatA huuN| Apake mArgadarzana ke phalasvarUpa hI maiM saMyama sAdhanA dvArA Atma kalyANa ke mArga para agrasara hai| Apake varada AzIrvAdoM kI AkAMkSA ke sAtha zrIcaraNoM meM sadaiva zraddhAvanata haiN| ApathI dIrghAyu hokara pratyeka bhavya mumukSu ko samyak jJAna, darzana, cAritrako saphala banAne heta sambala baneM, yahI zubha kAmanA hai| Page #178 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - pravartaka zrI ambAlAla jI mahArAja [mevAr3a ke viziSTa prabhAvazAlI vayovRddha saMta, AgamoM ke gambhIra bAtA] TE ApAMNAM prAcArya zrI [ mevAr3I bhASA] parama AtmIyatA rI sthiti meM do bola bhI durlabha vyAM kre| kaI keNo kaI nI keNo I ro kaI dhyAna nI Ave / kaNI re i vAste kevAre pelI ApaNo alaga astitva thApaNo jarUrI vhe| ghaniSTha ekAtmakatA rI sthiti meM yA bAta ghaNI dorii| pUjya AcArya zrI Ananda RSi jI mahArAja sAhaba re viSaya meM do bola ketA thakAM mhU~ bhI muzkila ro anubhava kruu| AcArya zrI ApaNAM zramaNa saMgha meM Aja siramaura ne jaina samAja rA pradhAna pada pe hai / yo prAyaH vyAM kare ke asI sthiti meM pahu~cavA pe eka ajApyo ahaM acAnaka cupacApa jIvana meM ghusa jA, vIro prakaTa prabhAva rauba rAkhavArI vRtti meM najara aave| paNa AcArya zrI bI sU bAla-bAla baca sakyA yA AcArya zrI re vAste hI nI, ApaNAM saMgha rai vAste bhI bar3I gaurava rI bAta hai| mhUM ghaNAM varSoM sU AcArya zrI ne dekha ryo hU~, ye jaThe hA Aja bhI baiThe hI hai| saMjama re prati jAgarUka vRtti meM pelI bhI hA Aja bhI hai / bAlakAM jasyo sarala svabhAva bo bhI samajha pUrvaka, pelI bhI ho Aja bhI hai| I meM kaI pharaka nI paDyo / jaThA taka uparalI bAtAM hai AcArya zrI meM ghaNAM utAra car3hAva aayaa| eka saMpradAya kA AcArya pache choTA saMgha kA AcArya, pache pradhAna mantrI, pache upAdhyAya, pache saMgha rA AcArya Adi / yo uparalo UrdhvamukhI parivartana to ghaNo vyo, paNa antara sU to ye hai jo hai| mhUM aNA sU alaga-alaga sthiti meM milyo paNa ya mhane alaganI milyaa| keNoM kaI, karaNoM, kaI batANoM kaI, sAdhanA rI pahalI sthiti meM bhI nI cAle, paNa ghaNAM UMcA bAjavA vAlA meM bhI jada asI bAtAM najara Ave to mana khinna vhe, asI hAlata meM AcArya zrI rI tarapha najara jAve to mana ne bar3A santoSa vhai ke AtmA rA dharAtala sU niSkapaTa vyavahAra ro Adarza maryo nI jindo hai, ne vo AcArya zrI kA rUpa meM sAkAra baNa ghUma rayo hai| balihArI ulajhanA ne sulajhAvA meM nI hai, balihArI to ulajhanA meM nI ulajhavA meM hai| zramaNa saMgha alaga-alaga saMpradAyAM ro eka vidhAna sammata ekIkRta samUha hai, I meM katarI ulajhanA AI yA AvatI re ve yA to jo I meM kAma kare vo jaanne| dU jo to andAja hI nI lagA ske| mha jANa kyU ke mahU~ I meM kAma karU / aThe ulajhanA ro pAra nI paNa AcArya zrI kaTheI nI uljhyaa| eka hazyAra AdamI ulajhato thako sulajhA to sake paNa eka jaNoM ghaNI huzyArI ro prayoga nI karatAM thakA bhI ulajhe nI to ghaNI samasyA ApoApa sulajhe yA dUsarI bAta AcArya zrI meM najara aaii| cAve jasyo prazna vo, ye ApaNA kAma meM masta do TIpI rAya dI dI ne phAraka / ramainaranwerin.commarwarunmidananama AAAAAACAN bhAgAryapravara ananasAcAryapravara abhi zrIAnanda zrIAnanda anza Page #179 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aauruaamamruaranamaAAAAAAAAMIRMALA AcArya pravara abhibhApAryapravara abhi zrIAnandaanyazrIAnandagrantha wwwwwwwwwwwnawaeravinamrarivinawraviwwwwrane 104 AcAryapravara zrI AnandaRSi : vyaktitva evaM kRtitva ApaNoM kaI Agraha nI, jiTTa nI, bAta saMgha rI reNI cAve ApaNI bAtaro kaI rovaNo?" asyA sarala sApha ne sulajhyA ne kuNa ulajhA sake ?" samasyAoM rA nipaTArA saMgha hita rI dRSTi sU vhe, ve sabAM ne ruce hI yA jarUrI nii| kaNI re hI pratikUla koI bAta vhaiM to thor3I ghaNI acakacAI paNa Ave ne vI meM koI kaI ke bhI de, paNa AcArya zrI rA kAna suNavA rA mAmalA meM hAthI sU bhI mhoTA / saba suNoM paNa cU nahIM A mhoTI bAta hai| samudra jasI gaharAI vevA sUduzmana bhI aNA sU milatA zaMke nii| vyaktigata duzmana to aNAM re zAyada hI koI vhe paNa saMgha re nAte mata bheda to jarUra hai hI paNa vaNAM ne bhI aNAM rI ImAnadArI ne saccAI para tanika bhI zaMkA nI yA khAsa bAta hai jo bahuta kama jagAM mile / saMgaThana rA janmajAta himAyatI pUrNa sevApremI, saMghahitaiSI Atma-zodhaka jaina jagata rA tapA tapAyA so TaMca sonA pUjya AcAryazrI AnandaRSi jI mahArAja sAhaba mAnavatA rI mahAna vibhUti hai, jaNI paM ApAM gaurava ko anubhava kara skaa| ye sau-sau varSoM jIve ne dharma samAja ne saMskRti rI sevA sAdhe aNI zubhakAmanA re sAtha hU~, hArdika zraddhAMjalI arpaNa karUM / udAratA kI maMjula mUrti 0 jItamala luNiyA, ajamera [vayovaddha gAMdhAvAdI sAhityasevI] bhAratIya sAhitya meM AcArya kA apUrva mahatva pratipAdita kiyA gayA hai| AcArya ko devasvarUpa mAnakara usakI arcanA kI gaI hai / AcArya vaha hai jo svayaM AcAra kA pAlana kare aura dUsaroM ko AcAra pAlana kI zikSA pradAna kre| ___ mujhe yaha jAnakara prasannatA huI ki AcAryapravara zrI AnandaRSi jI mahArAja ke 75veM varSa ke sunahare avasara para eka viziSTa abhinanda-grantha unheM samarpita kiyA jA rahA hai| yaha anamola sAhityika nidhi bhAratIya sAhitya kI bahumUlya upalabdhi siddha hogI, yaha merA pUrNa vizvAsa hai| ___AcAryapravara ke darzana evaM nikaTa saMparka meM AnekA mujhe tIna cAra bAra saubhAgya prApta huA hai, unake virATa vyaktitva aura pavitra caritra kI amiTa chApa mere mAnasa para par3I hai| unake jIvana kA eka sumadhura saMsmaraNa Aja bhI mere mAnasa paTala para aMkita hai| ajamera padhAre the / maiM unake darzana ke lie pahu~cA / unake pAsa kucha jIvanopayoyI sAhitya par3A huA thA / pustakoM ko dekhakara merA mana par3hane ke lie lalaka utthaa| maiMne AcAryapravara se namranivedana kiyA ki ye pustakeM mUlya se kahA~ se mila skeNgii| muskarAte hue AcArya pravara ne kahA ki maiMne ye pustakeM par3halI haiM, Apa par3hanA cAhate haiM to inheM saharSa le sakate haiN| AcArya pravara kI yaha udAratA dekhakara maiM Ananda vibhora ho gyaa| vividha bhASAoM aura sAhitya ke prakAMDa paMDita hote hue bhI AcArya zrI meM vidvatA kA abhimAna kiMcita mAtra bhI nahIM hai| yadi koI ApazrI kI AlocanA karatA hai to Apa usakI bAtoM para gaharAI se citana karate haiM / yadi apanI koI bhUla jJAta hotI hai to sarala svabhAva se use svIkAra kara lete haiM / yaha hai Apake jIvana kI mahAna vizeSatA / ApakA jIvana mahAna hai / Apa mAnava samAja ke sacce bhUSaNa haiN| Apa zrI cirakAla taka svastha rahakara jainazAsana kI sevA kareM, yahI merI hArdika zubha kAmanA va bhAvanA hai| Page #180 -------------------------------------------------------------------------- ________________ me re praNA ma haiM ...! 0tilakadhara zAstrI [sampAdaka-Atmarazmi ] Dow samaya kA yaha mahAnada, bahatA hai avirata, OMce vizAla haiM isake agamya taTa girate hI rahate haiM lahariyoM se kaTa - kaTa / dekhA hai maiMne eka aisA hI mahAmAnava janma-taTa se kUda par3A saMyama ke pota para jAkara huA khar3A Azcarya hai kitanA bar3A ! idhara hai janma taTa udhara hai mRtyu-taTa donoM ke madhya hai ativizAla anasUjhA abujhA-sA antarAla / saba bahate haiM isa taTa se usa taTa kI ora, khIMcatI haiM unheM mAno jhakajhora adRSTa ajJAta Dora / saMyama ke sahAre vaha Ananda ke siMdhu meM DUba-DUba utarAyA hai RSitva ke pAvanatama ratna vaha lAyA hai| usakA Ananda huA RSitva meM hI vilIna, usakA RSitva huA Ananda meM hI saMlIna bana kara AnandaRSi AcArya pada pAyA hai| saba cillAte haiM bahate hI jAte haiM ho vivaza majabUra jAte haiM dUra - dUra dhakelatA hai unheM sadA caNDa zUra krmkr| PLASSA hote haiM karmajayI aise bhI mahAmAnava jo isI taTa para hI rahate haiM, isake pravAha meM kabhI nahIM bahate haiN| pacahattara basantoM meM zreSTha bane santoM meM uttama jJAnavantoM meM mahatomahIyAn bane zrImantoM meM vinayazIla, jJAna ke akSaya bhaNDAra hai cAritra-sampadA ke rUpa sAkAra haiN| jJAna ke mahA rUpa darzana ke samagra rUpa purNa niSkAma haiM jinake maMgala pAda-padma ati abhirAma haiM unhIM maMgala caraNoM meM mere praNAma haiM, zata-zata praNAma haiN| nada evaM taToM ke bandhanoM ko tor3a - tor3a, jIvana kI dizA ko mokSa kI ora mor3a amara pada pAte haiN| yHmyHTh my my mnHrmyn wm`hmy`````nr`r`tGmdhm mTy`ryf ONVENI NIyAgI 16XZ . . . m aaamwaminenturneareronourityInaniyamaanwar Damanemewanayarmelibrary.org Page #181 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AcArya prava zrI Anandaka grantha ST. Che E AcArya prava zrI Ananda Ananda ke caraNoM meM abhinaMdana antha vaidya amaracanda jaina, baranAlA [[[mantrIjya jIvanarAma jaina pustaka prakAzana samiti tathA samAja sudhAraka ] zramaNa saMskRti tyAga pradhAna hai| yaha bhoga se yoga kI ora calane kA Adeza, saMdeza, upadeza detI hai / samaya-samaya para isa mahAn divya saMskRti ne bhAratavarSa ko hI nahIM, apitu vizva ko aise nararatna diye, jinhoMne sva-para kA kalyANa karate hue vizva ke samakSa sUrya prakAza sama tyAga mArga kA Adarza rakhA / jana-jana ko "samyagjJAna-darzana, cAritrANi mokSamArga" kA divya patha pradAna kara usakA pacika banAyA / ahiMsA, saMyama aura tapa rUpI maMgalamayI dharma kI utkRSTa triveNI bahAkara jana-mAnasa kA jIvana utthAna kara, unako nava dharma kI jyoti pradAna kI / dAnava se mAnava banAyA / Aja bhI eka mahAn sUrya sama prakhara teja-puMja divya AtmA mAnava ko mAnavatA kA pATha par3hAtA huA ahiMsA, saMyama, tapa kA prakAza pradAna kara rahA hai| jana-jana kA patha pradarzana kara rahA hai| vaha haiM paMca parameSThI ke tRtIya padAlaMkRta sUrya sama camakate candrasama zItala, AdhyAtmika AnaMda ke nidhi, jainAgamaratnAkara, jainadharma divAkara AcArya "zrI Ananda RSi jI mahArAja / " , Apane choTI-sI avasthA meM hI isa asAra saMsAra ke vaibhava ko sthAnakara usa ucca koTi kI sAdhanA meM kadama rakhA jo zramaNa saMskRti ke tyAga kI bhUmikA hai / Apake jIvana meM saumyatA, kSamA, dhIratA, gambhIratA, athAha jJAna kI garimA hilora mAra rahI hai| Aja 75 varSa ke hote hue bhI yatra-tatra sarvatra vihAra kara jana-jana kA patha pradarzana kara rahe haiN| bhUle bhaTake ajJAnAndhakAra ke ghere meM ghire, dharmavimukha, bhautikavAda ke jhUThe camatkAra meM phaMse jana-mAnasa ko bhagavAn mahAvIra kI amara dena satya, ahiMsA, anekAnta aparigraha kA divya Aloka de rahe haiN| pichale varSo Apane paMjAba kI dharatI ko apane pavitrapada rajakaNoM se pavitra kiyaa| Apane paMjAba ke gAMva-gAMva nagara-nagara, para-ghara meM bhagavAn mahAvIra kI divya vANI kA prakAza diyaa| unakI supupta AtmA meM satya-ahiMsA-saMyama kI triveNI bahAkara jAgRti dI / jIvana utthAna kA adhyAtmika mArga pradAna kiyA / adhika kyA ? Apake guNoM kA varNana yaha lekhanI karane meM asamartha hI hai / Apake divya jJAna kI jyoti jana-jana ko milatI rahe aura samAja- rASTra para ApakI divya chatrachAyA banI rahe inhIM zabdoM ke sAtha...! Page #182 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 0 madanamuni 'pathika' jainasiddhAntAcArya [kavi evaM madhura gAyaka ] zraddhA ke sumana / GRA DA bhAratavarSa mahAna deza hai| yaha deza RSiyoM, muniyoM, kaviyoM, dArzanikoM aura santoM kA deza hai| isa pavitra bhU-bhAga para janma lene ke lie devatA bhI lAlAyita rahate haiN| sacamuca isa pavitra aura mahAn deza meM janma lenA kisI bhI prANI ke lie eka pAvana varadAna hai, amUlya upalabdhi hai| phira isa deza meM eka saMta ke rUpa meM vicaraNa karanA aura eka AcArya ke rUpa meM janatA janArdana ko sadupadeza dene kA avasara virale logoM ko hI apane pUrva saMcita puNyoM ke phala svarUpa hI prApta hotA hai| bhAratIya saMskRti meM saMta jIvana ko eka Adarza rUpa meM mAnA jAtA hai| saMyama aura saMskRti kI dhArAoM meM pravahamAna saMta jIvana vyakti, samAja, rASTra evaM samasta mAnavatA ke lie varadAna rUpa siddha hotA hai| parama AdaraNIya, paMDita-ratna, cAritra-cUDAmaNi, bAlabrahmacArI, zrI vardhamAna sthAnakavAsI jaina zramaNa saMgha ke dvitIya paTTadhara pUjya AcArya samrATa zrI 1008 zrI AnandaRSi jI mahArAja sAhaba eka agaNita evaM asImita sadguNoM kI sAkAra pratimA hai| ve mUrtimanta jJAna aura guNoM ke AgAra haiM, akSaya koSa haiM / ApakA hRdaya navanIta ke samAna komala, zuddha evaM zubhra hai / jisa prakAra se Apa jJAna ke akSaya bhaNDAra haiM, usI prakAra se Apake jIvana meM vicAroM ke sAtha-sAtha AcAra kI bhI dRr3ha niSThA hai / jJAna evaM AcAra kA yaha maNi-kAMcana saMyoga zatAbdiyoM meM kisI-kisI vyakti, kisI-kisI mahApuruSa ke jIvana meM hI dekhane ko milatA hai| Apane apanI yogyatA, anubhava, karma-kuzalatA evaM adbhuta sahanazIlatA ke sAtha samAja kA samucita mArgadarzana kiyA hai, samAja ko sugaThita kiyA hai aura use dharma mArga para agrasara kiyA hai| isase saMgha kA apUrva hita huA hai| itanA hI nahIM, Apake tejasvI vyaktitva ne samUce rASTra ke gaurava ko prakAzita kiyA hai tathA rASTra evaM vizva ko abhUtapUrva AdhyAtmika nidhi pradAna kI hai| Apake jIvana kI vizeSatAoM kA varNana kara pAnA azakya hI hai| kintu Apane itane ucca pada para AsIna rahate hue bhI jisa vinamratA ke sAtha AcaraNa kiyA hai usakI bhUri-bhUri prazaMsA kI jAnI caahie| ahaMkAra kA leza-mAtra bhI kabhI Apake ujjvala caritra meM dekhane ko nahIM milaa| zramaNasaMgha kI ekatA Apake jIvana kA mUla maMtra hai| adhikAra kI lAlasA se ApakA dUra kA bhI sambandha nahIM / isI kAraNa Apane sadaiva zramaNasaMgha kI ekatA ke lie jI tor3a prayatna kiyA hai| usI ekatA ko sthira rakhane hetu Apane apane pada kA vilInIkaraNa bhI kiyA, kintu ApakI cAritragarimA ke kAraNa punaH saMgha ne Apako saMgha saMcAlana kA bhAra sauMpA / taba se aba taka Apa adbhuta yogyatA se saMgha ko mArga darzana karA rahe haiM tathA aneka prakAra ke vighnoM ko bar3I saralatA evaM kauzala pUrvaka pAra karate cale jA rahe haiN| aise cAritravAna, tejasvI, guNoM ke Akara pUjya AcArya samrATa ke caraNoM meM apanI zraddhA ke ye sumana bheMTa karate hue kise prasannatA na hogI ? Mail - ApAya pravara abhiApAya pravara abhaya zrIAnanda zrIAnanda anya ramanar marrrrrrrrraiwrnirm.. Page #183 -------------------------------------------------------------------------- ________________ abhinandana AyAma pravara abhinaMdana Ananda grantha 11 T phra [1] namUM zrI pUjyarAja, tirana tAraNa jahAja, sudhAreMge sabhI kAja, mahA yaza dhArI haiM / gambhIra sAgara sama, haTAte ajJAna tama kSamA, dayA, upazama, mahAvratadhArI haiM | krodha mAna mAyA kanda, lobha kA haTAke phaMda bane nirdvandva Apa Atma guNa dhArI haiM / AyA hU~ zaraNa terI, bhavajala naiyA merI pAra karo "raMgamuni" arja gujArI hai | 1 1 AcAryAnanda--paJcaka [3] janma ciMcor3I pAyA, hulasA jI dularAyA, devIcanda pitA dekha tumheM sukha pAyA hai / Ananda Ananda kanda, gugaliyA vaMza canda, jyoti hai amanda saMga puNya bhArI lAyA hai // ratana guru saMyoga diyA hai nirmala yoga kATane ko bhavaroga saMyama dhana pAyA hai / zItalatA dekha terI, caraNoM meM zraddhA merI, "raMgamuni" puni puni mastaka jhukAyA hai // , zrI raMgamuni jI [svargIya zrI sahasramala jI mahArAja ke suziSya ] [2] Ananda vardhamAna zramaNa saMgha, dvitIya paTTadhara Apa, Ananda pada pAye pUjyarAja haiM / tAroM bIca zazI jaise, dinakara teja vaise muni vRnda mA~hi aise sohe siratAja haiM / zAnta, dAnta, karuNA ke sAgara samAna zreSTha " vANI mIThI sunate hI sudharate kAja haiM / chattIsa guNoM ke dhArI, "raMgamuni" balihArI pAra karo ber3A tuma bhavajala jahAja haiM / / 7 [4] mahArASTra, gujarAta, paMjAba va rAjasthAna, mAlavA pradeza Apa bhramaNa karAyA hai / kSetra moha tyAga ke pratipala rahe jAga ajJAna haTAya jJAna camakAyA hai // bhAnu rahe saMgha AlIzAna, yahI eka praNa ThAna, mAna apamAna saba sahana karAyA hai| AnabAna zAna terI, ekyatA meM jIta merI "raMgamuni" saMgha hita sarvasva luTAyA hai || 1 [5] hIraka jayanti kAja, milI hai samAja Aja, abhinandana grantharAja yojanA banAI hai / AcArya samrATa bhArI, yazasvI guNoM ke dhArI, pUjyarAja Ananda kI mahimA jaga chAI hai // chaH kAyA ke pratipAla, dUSaNa sAre hI TAla, moha mAyA mada gAla, vaijayantI phaharAI hai / zraddhA ke sumana Aja, sahasraziSya pUjyarAja, "raMgamuni" bhakti yukta mAlA pahanAI hai // Page #184 -------------------------------------------------------------------------- ________________ unako vandanA hamArI hai savaiyA zUravIra japa-tapa meM saghIra, kAja jJAna rA bhaMDArI haiM / zrI horAmuni 'himakara' [ kavi tathA saralamanA sevAbhAvI saMta ] saMyama meM AtamA rA sAre jAMro cokkho hai AcAra karate dharma sumati se lAgI prIti mugata thapa vANI mIThI hai anamola bolI bole tole- tola, zAstra vAMce khola khola vijJa su vicArI hai / rA pracAra, cArI haiM / kahe hIrA 'himakara' mere zraddhA ke AdhAra, aise mere ziratAja Ananda ko vaMdanA hamArI hai // Ananda-vacanAmRta D jo kAma eka prema bhare madhura vacana se ho sakatA hai, vaha aneka daNDaprahAra se bhI nahIM ho sakatA / hathaur3I kI kaI coTeM jisa tAle ko nahIM khola sakatIM use choTI-sI kuMjI ( cAbI) eka hI ghumAva meM khola detI hai / [ jisakA jIvana pavitra hogA, usakI vANI bhI pavitra hogii| jaisA antara mana hotA hai vaisA hI vacana bhI / kueM meM jaisA pAnI hogA vaisA hI bAhara ghar3e yA bAlTI meM AyegA, yahI bAta mana ke sambandha meM hai, mana ke kueM meM jaise vicAra hoMge, vANI ke ghaTa meM vaisA hI zabdoM kA jala AyegA / AcArya pravayava abhindana AAnandana grantha abhinaMdana 310 AAM Page #185 -------------------------------------------------------------------------- ________________ MyInversity NOTirya CROMACREDI muni zrI rozanalAlajI [svargIya zrI chaganalAla jI mahArAja ke ziSya AcArya zrI kA anupama jIvana mujhe yaha jAnakara atyanta harSa huA ki prAtaHsmaraNIya AcArya-samrAT zrI zrI 1008 zrI Ananda Rpi jI mahArAja sAhaba kA abhinandana karane ke liye caturvidha saMgha kI ora se eka abhinandana grantha prakAzita ho rahA hai| aisI mahAn AtmAoM kA guNAnuvAda saMgha kI tarapha se honA hI cAhiye / mujhe AcAryazrI ke darzanoM kA saubhAgya mAchIvAr3A paMjAba meM prApta huaa| usa samaya AcAryazrI ludhiyAnA kA cAturmAsa samApta kara ArAdhya gurudeva svargIya svAmI zrI chaganalAla jI mahArAja sAhaba se milane padhAre the / Apa meM jo vizeSatAe~ dekhIM, ve nimnokta haiMnamra evaM sarala prakRti AcAryazrI kA jaisA nAma hai, vaise hI guNa bhI haiN| ApathI ke darzana karake mana atyanta Anandamagna ho gyaa| Apa zrI prakRti se atyanta sarala evaM namra haiN| Apa zrI kSamA ke to mAno avatAra hI haiM / Apa zrI hara samaya prasanna mudrA meM hI dikhAI par3ate haiN| AcArya zrI ke mukhAraviMda se cAra dina taka vANI sunane kA bhI saubhAgya milA / ApathI kI vyAkhyAna zailI atyanta rocaka evaM sarala hai| ApazrI jahA~ padhArate hai, vahAM ki prAntIya bhASA meM hI vyAkhyAna pharamAte haiM / jisase pratyeka vyakti sunakara prasanna ho jAte haiM / jJAna ke bhaMDAra AcAryazrI jJAna ke to mAno bhaMDAra hI haiN| ApazrI kA saMskRta, prAkRta, gujarAtI, hindI, marAThI evaM aMgrejI Adi bhASAoM para pUrNarUpa se adhikAra hai| ApathI ko kaI jainAgama, hajAroM saMskRta ke zloka, dohe, savaiye Adi maukhika smaraNa haiN| ApazrI ne apane sAdhanAmaya jIvana ke anubhavoM dvArA bahuta sI jJAnavardhaka evaM zikSAprada pustakoM kA lekhana saMkalana bhI kiyA hai| ApathI kA jIvana sAdhanAmaya hai| karIba 75 varSa kI Ayu hone para bhI jJAna, dhyAna, japa, tapa evaM svAdhyAya meM hI rAta dina tallIna rahate haiM / "samayaM goyama mA pamAyae" mahAvIra bhagavAn kI isa ukti ko Apa zrI ne pUrNarUpa se caritArtha karake dikhaayaa| AgamoM meM AcArya ke jo guNa varNana kiye gaye haiM, vaha saba ApazrI meM vidyamAna hai| Apake guNoM kA varNana karanA mAno sUrya ko dIpaka dikhAne ke samAna hai, jisa vyakti ne eka bAra Apake darzana kiye, vaha ApazrI ke sAdhanAmaya jIvana se prabhAvita ho hI jAtA hai| ApazrI jaise AcArya deva kI Aja ke yuga meM ati AvazyakatA hai| isaliye zAsana deva se prArthanA karate haiM ki hamAre AcArya deva cirAyu baneM tathA catavidha saMgha ApazrI kI chatrachAyA meM sudRr3ha bane aura ApathI janatA ko mArga darzAte rheN| yahI hamArI kAmanA hai| Page #186 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 0 DaoN0 bhAgacandra jaina 'bhAskara' abhyana-pAli-prAkRta vibhAga nAgapura vizvavidyAlaya, prasiddha ciMtaka va lekhaka] zraddhA-sumana nIrava prakRti kI goda meM nIraja khar3A nilipt-saa| saMsAra kI gatizIlatA ko kaha rahA nizchala banA-sA / / sneha kI DorI baMdhI dinakara-kiraNa utarI dharA para / mauna svAgata kara rahI nIrAjanA le aMka bhara // nemi kA yaha sAdhanA-ratha cicor3I ko sarjanA hai| ratnaRSi kI amI chAyA kA use saMbala milA hai| karmaTha kuzala AcArya himagirivata hai milA zrI saMgha ko / Ananda ko dhArA bahI vINA milI bhagavAna ko / / tatvacintana kI prakhara pratibhA sahI AkAra hai| rotI kilapatI manujatA ko vaha sahI patavAra hai|| mahAvIra kA abhidhAna ho cintAmaNi banatA rahA hai| satya-darzana-sAdhanA meM vaha saphala dIpaka rahA hai| sampradAya aura jAti kI koI tumheM sImA nahIM hai| sva-para ko pahacAna pAkara jaga tumheM bhUlA nahIM hai / vyoma ke unmukta rUpoM meM hai vasI terI khaanii| pragati-patha ke he pathika ! tuma satya sAdhaka jJAna dAnI // svapna hoM sAkAra sabake cetanA ke dvAra kholo| jimbagI kA hara caraNa surabhita karo, Aloka vitro|| anubhUli kI parachAiyoM meM kyA sahArA mila sakegA? vedanA-svara-lahariyoM ko kyA kinArA mila sakegA? // sArA jagata taba darzanoM se ho rahA atyanta harSita / hulasita hRdaya se kara rahA vaha Apako saba kucha samarpita // zabda bhI nahIM, bhAva bhI nahIM, gIta meM bhI laya nhiiN| zraddhA-sumana sAdara lie, abhinandanA kiJcita yhii| ` y` tqTy`h`h``h`y`myGyhr` nHny- Tbqh dwmrh mrh mrh m` fr`y: b `d KAJALAMA 32M.AAAAA ApApravanabaninasAcAryapravara abhi zrIAnan -zrIAnanda Page #187 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrI Ananda abhinandaH prabha zrI Ananda Jjr crow [] DA0 acyutAnanda ghilDiyAla ema. e., pI-eca. DI [ vyAkaraNa evaM darzanazAstra ke vidvAna, aneka graMthoM ke lekhaka ] dharma ke pracAra-prasAra meM AcArya zrI zrAnandaRSi jI kA yogadAna ati prAcIna kAla se dekhA gayA hai ki mAnava jahA~ apane jIvana ko sukhamaya banAne meM prayatnazIla rahA hai vahA~ dUsarI ora mAnava ne apane cintana ke mAdhyama se yaha bhI anubhava kiyA ki zArIrika sukhoM kI upalabdhi hI saba kucha nahIM hai / ataH aisI sthiti meM dArzanika dRSTi dvArA RSi-muniyoM ne jagata ke kalyANa ke lie vAstavikatA ko jagata ke samakSa rkhaa| una darzanazAstra ke vicArakoM ne apane ciMtana ke dvArA jo anubhUtiyA~ kI evaM ati sUkSma dRSTi se jo dekhA use apane vicAra dekara vyakta kiyA hai / Aja ke yuga meM dharma ke nAma se Adhunika loga nAka-bhauMha sikor3ane lagate haiM / dharma ko loga eka sampradAya mAnane lagate haiM, kintu vAstava meM vastusthiti aisI nahIM hai / dharma ve pavitra siddhAnta haiM, jo manuSya ko manuSya ke nikaTa lAkara mAnavatA sikhAte haiM / dharma mAnava se usakI truTiyoM ko dUra karA kara evaM usakI hiMsakavRttiyoM ko dUra karake sahI rUpa meM mAnava bane rahane kI zikSA detA hai / Aja saMsAra meM sarvatra jo azAnti, arAjakatA, asantoSa aura bhraSTAcAra phailA hai use eka mAtra dharma hI dUra kara sakatA hai / jisa dharma ne apane anuyAyiyoM ko sahiSNutA, tyAga, prema, samatA mAnavatA, naitikatA, satyatA evaM apane samAna hI dUsaroM ke sukha-dukhoM ko anubhava karane kI zikSA na dI ho vaha vastutaH dharma nahIM apitu eka svArtha hai dharma ke mAdhyama se hI mAnava meM sadguNoM kA udaya hotA rahA hai aura ho sakatA hai / dhArmika niyamoM aura siddhAntoM kA pravartana jaba bhI tyAgI, mahAn, Adarza aura mAnavatAvAdI mahAtmAoM dvArA hogA tabhI janatA para usakA acchA evaM anukaraNIya prabhAva par3egA / dhArmika niyamoM kA pravacana vidvAn adhikArI hI de sakate haiM kyoMki unake kriyA-kalApoM kA prabhAva sAmAnya janatA para bhI par3atA hai / sudhArakoM aura pathapradarzakoM kI samAja ke kucha svArthI logoM ne aneka prakAra kI AlocanAe~ evaM unake viruddha janamata bhI taiyAra karane kI ceSTA kI, kiMtu sadA se una mahAn dharmasaMsthApakoM kI hI apane sahI siddhAMtoM ke kAraNa vijaya huI hai / unake siddhAMta kisI samudAya vizeSa kI svArthasiddhi ke lie nahIM hote apitu mAnavatA kI rakSA ke liye hote haiM / isa prakAra kI zikSA jainadharma ke mahAn tyAgI AcAryoM ke dvArA bhArata meM zatAbdiyoM se dI jA rahI hai| niSpakSa bhAva se yaha to mAnanA hI par3egA Aja bhI jitanI tyAga kI bhAvanAyeM jainadharma ke AcAryoM meM pAI jAtI haiM vaisI kisI anya meM dRSTigata nahIM hotI haiM / bhAratavarSa ke prAyaH aneka sthAnoM para jainadharma ke AcAryoM ke yogadAna se hI jainadharma kA prasAra aura pracAra hotA A rahA hai / sadA se yaha dekhA gayA hai ki "sajjanoM kI vibhUtiyA~ paropakAra ke lie hI hotI haiM" (paropakArAya satAM vibhUtayaH) / upakAraka tyAgI mahAtmAoM kA janma jagata ke kalyANa ke Page #188 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dharma ke pracAra-prasAra meM AcArya zrI AnandaRSi jI kA yogadAna 113 lie hI hotA hai / unakA apanA vyaktigata koI svArtha hI nahIM hotA hai / ve vastutaH dUsaroM ke upakAra ke lie hI janma lete haiM / AcArya jI kA prArambhika jIvana isa prakAra ke mahAtmAoM meM pUjya AcArya zrI Ananda RSi jI mahArAja kI bhI gaNanA kI jAtI hai| vAstava meM jainadharma ke prasAra aura pracAra ke liye AcArya jI ne apanA sampUrNa jIvana hI de diyA haiM / AcArya Ananda RSi jI kA prArambhika jIvana bhI eka pavitra mahAtmA ke samAna rahA haiM / jina upakArI puruSoM ko bhaviSya meM jagata kA apane kAryoM evaM kRtyoM dvArA kalyANa karanA hai unake bAlya kAla ke kriyA kalApoM meM vaha jhalaka spaSTa dikhAI detI hai / AcArya Ananda RSi jI mahArAja kA bAlyakAla bhI sarvathA isI prakAra kA dRSTigata hotA hai / acche bure logoM ke saMsarga meM Akara vastutaH manuSya apane svabhAva ke anusAra bhale-bure guNa-avaguNoM ko grahaNa kara letA hai / lekina vAstava meM santa apanI sahaja pravRttiyoM ke kAraNa sabhI ke sadguNoM ko grahaNa karatA hai / mahArASTra pradeza kA sadA se yaha saubhAgya rahA hai ki usane sabhI dharmoM ke saMtoM ko janma diyA hai / AcArya Ananda RSi mahArAja kI bhI janmabhUmi santaprasUtA bhUmi 'mahArASTra' hI hai / isa prakAra ke dharmasudhAraka, samAjasudhAraka dharma saMrakSaka ati prAcInakAla se isa pRthvI para mAnava kalyANa ke liye janma lete rahe haiM aura lete raheMge / AcArya Ananda RSi mahArAja para bhI apane se pUrva ke mahAtmAoM kA acchA prabhAva par3A aura inhoMne unhIM kI paramparAe~ apanAkara jainadharma kI sevA meM apanA jIvana arpita kara diyA / mahAtmA buddha ko jisa prakAra rugNavyakti vRddhavyakti aura mRtavyakti ke dRzya ko dekhakara saMsAra ke prati ghRNA evaM dukhatraya se chuTakArA pAne kI preraNA milI ThIka isI prakAra AcArya Ananda RSi jI para bhI apane pitA kI mRtyu kA bhI prabhAva par3A aura ve zramaNa saMskRti ke poSaka banakara samAja ke samakSa Aye / isa prakAra kI ghaTanAoM se prabhAvita hokara AcArya jI ne Ajanma brahmacaryavrata kA pAlana karate hue jaina dharma ke siddhAntoM kA adhyayana kara unako kArya rUpa meM prayukta kara dUsaroM ko apanI anubhUti dvArA lAbhAnvita kiyA / zramaNa paramparAoM kA pratipAlana karane karAne meM Ananda RSi jI kA eka mahattvapUrNa sthAna rahA hai / zramaNa saMskRti kI rakSA, usake paripoSaNa ke liye pUjya AcArya AnandaRSi jI ne apanA samasta jIvana lagA diyA hai| AcArya zrI Ananda RSi jo kI vidvattA aura vidyAprema AcArya Ananda RSi jI mahArAja kI bAlyakAla se hI bahumukhI pratibhA rahI hai| bahuta choTI hI * prAkRta evaM saMskRta bhASA meM ve pAraMgata ho cuke the / prAyaH yaha dekhA jAtA hai ki yadi sudhAraka upadezaka, pathapradarzaka aura guru yogya vyakti hotA hai to usakI vidvatA kA dUsaroM para acchA prabhAva par3atA hai avasthA / evaM tabhI usakI pratibhA kA mahattva samAja svIkAra karatA hai ke kSa etra meM kucha de sakatA hai| jainadharma ke prasAra aura pracAra ke jo svayaM paripUrNa hai, vahI dUsaroM ko jJAna lie AcArya Ananda RSi jI ne bhAratIya prAyaH sabhI prAntIya bhASAoM kA pUrNa jJAna bhI prApta kiyA hai| marAThI, gujarAtI, rAjasthAnI, urdU, hindI saMskRta evaM prAkRta, aMgrejI Adi bhASAoM kA AcArya jI ko pUrNa jJAna hai / isaprakAra kA paripUrNa vyakti hI apane jJAna se dUsaroM kA ajJAna dUra kara sakatA hai / AcArya Ananda RSi jI jaina dharma ke pAraMgata vidvAna to haiM hI isake sAtha-sAtha acche vaktA, kuzala lekhaka, manovaijJAnika, samudravata gambhIra, sacce tyAgI, vidyApremI, dharma- dhuraMdhara, tapa se punIta, vAksAdhaka, dharma saMrakSaka, dayA se dravita evaM paropakArI haiN| apanA jIvana unhoMne dUsaroM ke kalyANa ke nimitta hI dhAraNa kiyA huA hai / Apake punIta pravacanoM se zraddhAlu Ananda vibhora ho jAte haiM / AcArya pravA zrI Ananda anya 99 zrI Ananda grantha SHE Wan abhinanda tha Page #189 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AcArya prava zrI Ananda *** JT Shui Apake racanAtmaka kAryoM se jaina dharma ke zraddhAlu bhakta atyadhika prabhAvita aura Anandita hue haiM / jaina muniyoM, RSiyoM aura mahAtmAoM kA kaThora niyamapUrNa jIvana to sarvavidita hai kintu AcArya Ananda RSi jI mahArAja ke jIvana meM anya mahAtmAoM kI apekSA eka vizeSatA yaha rahatI hai ki Apane vyakti ko zikSita karane para adhika bala diyA hai| isake sAtha hI sAtha bhAratavarSa ke vibhanna sthAnoM para aneka zikSaNa saMsthAoM dvArA jaina dharma kI zikSA-dIkSA kI vyavasthA Apane hI karAI hai / vidvAna yaha acchI prakAra anubhava karate the ki apane dharma kA maMDana tabhI kiyA jA sakatA hai jaba apane dharma kA pUrNa jJAna aura anya dharmoM kA bhI samucita jJAna ho / AcArya Ananda RSi jI mahArAja ne bhI isa siddhAMta ko apanAkara anya dharmo ke dhAmika graMthoM kA bhI acchI prakAra sAMgopAMga adhyayana bhI kiyA hai| usa gambhIra adhyayana kA hI prabhAva hai ki AcAryajI apanI vidvattA se sabhI ko bhI prabhAvita yaha kara sake haiN| Aja unakI vidvattA aura racanAtmaka kAryoM ke kAraNa hI jaina samAja meM hI nahIM, apitu anya samAjoM meM bhI AcArya jI kA Adara hotA hai / 182 AyAyapravara abhinaMdana grantha zrI Ananda grantha C AcArya pravara zrI AnandaRSi : vyaktitva evaM kRtitva AcArya jI ne yaha siddha karake dikhAyA hai ki manuSya apanI sAdhanA ke dvArA bhagavAn bana sakatA hai aura tapasyA va kaThina niyamoM kA paripAlana hI eka aisA sAdhana hai jo manuSya ke pApoM evaM burAiyoM ko dUra kara sakatA hai / jisa prakAra agni dUSita vastuoM ke doSoM ko dUra kara unheM pavitra kara detI hai, usI prakAra tapasyA se manuSya ke punIta hone kI sthiti ke pazcAt hI vaha devattva koTi meM A jAtA hai| AcArya Ananda RSi jI mahArAja ne apane kAryoM dvArA evaM apanI tapasyA ke dvArA apanA jIvana saphala aura sArthaka banAkara sAtha hI sAtha apane ziSyoM kA bhI jIvana saphala banAne kA eka Adarza upasthita kiyA hai / jagata meM yadyapi guru kA sthAna sarvopari aura AdaraNIya hai / guru pAtra ko dekhakara hI zikSA detA hai aura apanI zikSA ke mAdhyama se ziSya ke ajJAna andhakAra ko dUra karatA hai / sabhI dharmoM meM guru ko sammAnita sthAna diyA gayA hai aura guru ko isalie mahAn mAnA gayA hai ki usameM apane dAyitva kA nirvAha karane kI eka garimA hotI hai, kucha mahAna guNa hote haiN| guru ucca hotA hai, zreSTha hotA hai, mahAn hotA hai / apanI mahattA ke kAraNa vaha samAja meM Adara pAtA hai / yadi sacamuca guru meM garimA vAle guNa hote haiM to vaha Adara kA pAtra to hai hI kiMtu vaha apane sadkAryoM ke dvArA sadA samAja meM amara ho jAtA hai / guru ke hI sAtha-sAtha AcArya koTi meM una mUrdhanya vidvAnoM ko ginA jAtA hai, jo apane viSayoM ke pAraMgata evaM puraMdhara vidvAna hote haiN| aise logoM ko samasta zAstroM kA pUrNajJAna aura zAstroM ke gUr3ha rahasyoM kA samagra paricaya hotA hai / isIliye AcArya koTi meM parama vidvAnoM kA hI nAma AtA hai / AcArya AnandaRSijI mahArAja ko bhI inhIM guNoM ke kAraNa AcArya pada se vibhUSita kiyA gayA hai| 1 AcArya Ananda RSi jI mahArAja vastutaH eka mahAn ahiMsAvAdI mahAtmA puruSa haiM Apake samasta guNoM kI paricarcA karanA atyanta duruha kArya hai kiMtu mahAn puruSoM kA jIvana evaM kArya saMsAra ke logoM ke liye preraNA ke srota hote haiN| ThIka isI prakAra AcArya Ananda RSi jI kA mahAn jIvana, udAra caritra, svaccha hRdaya, pavitra vicAra, vyaktitva aura kRtitva sadA patha pradarzana kA kArya kareMge / AcArya Ananda RSi jI mahArAja ne darjanoM graMthoM ko likhakara apanI jJAnarAzi se jainadharma ko eka akSuNNa bhaNDAra aura amUlya nidhi dI hai evaM anya dharmAnuyAyiyoM ko jaina dharma kA vAstavika svarupa dikhAne kA prayAsa kiyA hai| itanA hI nahIM apitu isa sacce karma yogI ne apane racanAtmaka kAryoM ke dvArA yaha siddha karake dikhA diyA hai ki manuSya ko sadaiva sukarma karane meM lagA rahanA cAhiye kyoMki aisA karane se anya logoM para bhI sukarma karane kA prabhAva par3atA hai aura loga sukarma karane kI ora pravRtta hote haiN| AcArya pravara Ananda RSi jI mahArAja ne sacamuca apane racanAtmaka kAryoM ke dvArA jaina dharma ke prasAra aura pracAra meM yogadAna to diyA hI haiM kintu isa mahAn karmayogI ne hajAroM mIla kI pada yAtrA Page #190 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dharma ke pracAra-prasAra meM AcArya zrI AnandaRSi jI kA yogadAna 115 karake choTe-bar3e sabhI ko darzana aura pravacana se lAbhAnvita kiyA / itanA hI nahIM apitu apane isa paribhramaNa ke mAdhyama se aneka sthAnoM para jainadharma ko prakAza meM lAkara usake prasAra aura pracAra meM yogadAna diyA | AcArya Ananda RSi jI mahArAja ke jIvana vRta kA adhyayana karane para aisA vidita hotA hai ki inake mAtA-pitA bhakti bhAvanA se paripUrNa the aura jainadharma ke prati yaha uttama zraddhA unheM vaMza paramparA se prApta huI thI / bAlyakAla se hI AcArya Ananda RSi jI para bhakti, jJAna aura karma ko pithagA kA atyadhika prabhAva par3A huA thA, jo ki Age calakara unake jIvana meM sahI arthoM meM hameM dRSTigata hotA hai / AcArya Ananda RSi jI kA jIvana hama logoM ke liye anukaraNIya aura AcaraNIya hai / AcArya jI ne apane sampUrNa jIvana meM apane bhaktimArga, jJAnamArga aura karmamArga ke dvArA hama logoM ko eka navIna dRSTi dI hai| AcArya zrI kA jIvanavRta aura kRtitva hama logoM ko jIvana kI vAstavikatA dikhAtA hai / isa prakASa pUrNa varNita prasaMgoM se acchI prakAra vidita hotA hai ki mahAn AcArya Ananda RSi jI mahArAja jI kA jainadharma ke prasAra aura pracAra meM kyA yogadAna rahA hai / ataH AcArya Ananda RSi mahArAja ko jainadharma kA prakAza stambha, pathapradarzaka evaM dharmaprasAra-pracAra kA yogadAtA mAnA jAtA hai / AcArya Ananda RSi jI mahArAja jI kA hama sabhI loga una kA abhinandana karate huye unase prArthanA karate haiM ki ve apanI vANI se, lekhanI se hameM Ajanma preraNA dete raheM / AcArya jI dIrghAyu prApta kara apane jJAna mAnava mAtra kA kalyANa kareMge evaM jainadharma ke pracAra aura prasAra meM isIprakAra yogadAna dete raheMge / aisA merA pUrNa vizvAsa hai aura Apake yogadAna kA aisA camatkAra hogA ki AgAmI pIr3hI para Apake kAryoM kA aisA prabhAva par3egA ki jisase Apake yogadAna kA pravAha kabhI sUkhane nahIM pAyegA aura nirantara abAdha gati se vikasita hotA rahegA / jainadharma ke prasAra aura pracAra ke kArya meM AcArya Ananda RSi mahArAja jI kA nAma sadA ke liye amara ho gayA hai| unake yogadAna kA jainasamAja sadA RNI rahegA / Ananda-vacanAmRta 0 nahi tana terA nahIM dhana terA, terA to hai kevala mana ! isa mana ko mAMja liyA jisane, usane hI pAyA saMjIvana ! [] sAdhana jaba taka Avazyaka hai tabhI taka upayogI hai| sIr3hiyA~ mahala meM car3hane taka upayogI haiM, mahala meM pahu~cane ke bAda unakA kyA upayoga ? naukA nadI pAra pahu~cane taka upayogI hai, kinAre pahu~cakara naukA ko chor3anA hogA / www za Forick sardI meM kambala ko chAtI se cipakA kara rakhate haiM, para garmI Ate hI use khUTI para laTakA dete haiM / isI prakAra sAdhana meM zubha karma (puNya) kI upayogitA samajhanI cAhie / AyAryapravara abhinaMdana AAnanda anya FILE Page #191 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ANJAAdded ParinaamRAMMilandinavaraninanvNAANAPA.... NIVAga - muni ramezakumAra siddhAntAcArya' [sthAnakavAsI jaina samAja ke prabuddha lekhaka va kavi saMta] 12 AcArya-arcanA AcArya zrI kA abhinandana karate harSita ho zatavAra / caraNa-sparza se jIvana banatA jyotirmaya sundara sAkAra // mahAmahima upakArI pUjyavara, jIvana jinakA de sandeza / dhavala dharA para pUjita hotA, vahI suguNa ko dhare hameza // AdhyAtmika jIvana mahaka rahA hai, anubhava kSIra kA sAgara hai| zruta ratnoM se camaka damakatA, mAno zAnta sudhAkara hai| samyagdarzana ke ArAdhaka zuddha jJAna ke sAdhaka haiN| karaNI-kathanI zuddha Apa ko mokSa mArga saMsAdhaka haiN| syAdvAd siddhAntaprarUpaka zAsana kI tuma zAna ho / dharmadivAkara jJAna ujAgara bhavyoM ke bhagavAna ho / samatA kA tuma pATha par3hAte, jana-jana ko he pUjyapravara ! jainadharma-bhUSaNa kahalAte, sarala manA ho jJAnezvara / akhila vizva parivAra ApakA Apa parama upakArI haiN| vANI se amRta jharatA hai daidIpyamAna avatArI haiN| samAja vATikA surabhita hotI Ananda surabhi ko pA karake / sumana-aMjali arpita karatA 'muni rameza' harSA karake / Page #192 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 0 phakIracanda mehatA [prasiddha udyogapati, samAja sevI tathA sthAnakavAsI samAja ke agragaNya] CAND Sars mahArASTra ke mAna gaurava ya AcAryazrI ko pichale 45 varSoM se namana, vandana kara rahA hU~ / svabhAva meM koI parivartana nahIM huaa| merA bacapana va unakI javAnI kI sAdhanA, yaha thA merA unase samparka ! paNDita munizrI Ananda RSi jI mahArAja kA khAnadeza meM varaNagAMva java bhI padArpaNa hotA, hama loga unake sAtha grAmAnugrAma ghUmA karate the| subaha yA dopahara meM unake pravacana karavAte the / marAThI bhASI isa kSetra meM unake mukhAravinda se jaba santa tukArAma ke madhura abhaMga prasphuTita hote the taba jana samudAya mantramugdha ho jAtA thaa| eka siddhahasta pravacanakAra hone ke nAte kisI bhI viSaya ko inhoMne bar3I zAMti se, sarala bhASA meM samajhAne kA yatna kiyA hai / mahArASTra ke kIrtanoM kI ina para gaharI chApa hai| yaha santa pravara mahArASTra se vihAra karake mAlava aura rAjasthAna meM pdhaare| ina para vyAvara meM aura bhI jimmedArI kA bhAra AyA / pA~ca sampradAyoM ke yaha AcArya bane / patra-vyavahAra kI bar3I sUkSmatA aura unakI nauMda Adi kArya inake vyavahAra kI vizeSatA hai| buddhi ke medhAvI hone se kabhI bhI kisI bhI bAta ko bhulate nahIM / apanI ziSya-maNDalI ko prathama AhAra karavAne ke bAda meM inakA AhAra hotA hai| mahArASTra kI santa bhUmi meM una mahAn saMto kI zRkhalA meM yaha agrasara haiN| inake darzanoM kA prasaMga deza ke kaI prAntoM meM AyA / vizeSakara paMjAba, jammU aura hariyANA meM jahA~ AcAryazrI kA padArpaNa hotA, unase bAtacIta hotI to pichalI smRtiyA~ tAjI ho jAtI / mujhe phakIracanda bhAU ke nAma se vaha sahaja meM sambodhita karate aura mAravAr3I mizra marAThI bhASA meM vArtAlApa hotA rahatA thaa| rAjasthAna meM zramaNa-saMgha ke AcAryapada se jaba ve sammAnita kie gae to hRdaya gad-gad ho aayaa| socatA hU~, ina santa ke sAtha sahaja meM bacapana meM ghUmatA rahatA thA, vinodapUrNa bAteM kara liyA karatA thaa| aba vaha avasara mujhe kisa saujanya se milegaa| phira bhI jaba darzanoM kA lAbha milA, dekhA to, vyavahAra meM kucha bhI parivartana nahIM thaa| vahI AvAja, vahI sambodhana aura madhura vyavahAra / nAgapura cAturmAsa ke bAda mitroM kI vinatI para AcAryazrI kA santa samUha sahita bhusAvala padhArane kA taya huaa| dIkSA mahotsava kI taiyAriyA~ hone lagIM / socA, AcArya bhagavAna ko 75 varSa hone jA rahe haiM, dIkSA ke 61 varSa ho rahe haiM, gur3I par3avA kA muhUrta hai / mana meM AyA aise vakta kA phAyadA lekara AcArya mahArAja kI sevA meM abhinandana aMjali arpita kruuN|| akolA se malakApura hote hue bodavar3a padhAre / rAtri meM mAluma huA ki bodabar3a ke eka bhAI dIkSA lenA cAhate haiN| aura aba AcAryazrI 13 mArca 74 ko bhusAvala nahIM pdhaareNge| mitroM sahita rAtri meM hI bodavar3a jAnA par3A / AcArya zrI ko bhusAvala padhArane kI yAda dilaaii| bar3e asamaMjasa meM mAmalA par3a gayA / rAta bItatIM gaI / rAtri meM 2 // baje taya huA ki AcAryazrI prathama bhusAvala kA Ayojana saphala kareMge / dila zraddhA se bhara AyA aura dUsare dina sabere bhusAvala kI ora prasthAna huaa| sAdhAra AcAryapratarata TALI TA SamaanindianarmadAAMANAJARAMAIMosariLAORArariaBOBASIUANSamataunnawwaAARIA zrAAnandanthaYUSHI . . " Page #193 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AcArgapradear 118 AcAryapravara zrI AnandaRSi : vyaktitva evaM kRtitva jaba se AcAryazrI bhusAvala padhAre, kAryakrama ko vizAla rUpa de diyA gayA / phira bhI mana meM bhaya thA ki hajAroM bhAI bahanoM kA kisa taraha svAgata kareMge / AcAryazrI ke sAtha kaI sAdhu-manta AyeMge / parantu AcAryazrI ke pratApa se Ananda hI rhaa| dIkSArthiyoM kI dIkSA kA zubha dina aayaa| AcAryazrI ko 'jaina-dharma-bhUSaNa' se alaMkRta cAdara or3hAI gaI / mahAsatI jI kahane lagI--'satiyoM kI ora se bhI honA caahie|' unakI bhAvanA bhI pUrI huii| kavi-sammelana huaa| 'saMgha kI zobhA va pratiSThA meM jo bhI acchA lage vaha utsAhapUrvaka karo' isI bhAvanA para hama loga jame rahe / vaha advitIya samAroha nirvighna sampanna huA / AcArya bhagavana ke udAra hRdaya ne sabake manoM para vijaya prApta karalI / aba hameM unake isa abhinandana kArya ko mahArASTra ke gaurava ke rUpa meM dekhanA hai / aura saralatA lAbha saMgha-saMgaThana hetu jIvana paryanta milatA rahe / Ananda ke mAnasarovara 0 muni bhAgacanda 'vijaya' [muni zrI Tekacanda jI mahArAja ke ziSya ISISA zramaNasaMgha ke sammAnanIya AcArya samrATa zrI AnandaRSi jI mahArAja kA nAma gurujanoM ne bahuta hI socasamajhakara rakhA hai| yathAnAma tathA guNa ke akSaya Akara haiN| Ananda ke prazAMta mahAsAgara haiN| jidhara bhI caraNa bar3hAte Ananda kI abhI varSA karate cale jAte haiN| ina Ananda ke devatA ke darzana karane caraNAravindoM meM baiThane aura vANI zravaNa se alaukika Ananda prApta hotA hai| ukta anubhUti kI abhivyakti jar3a lekhanI dvArA asaMbhava evaM azakya hai|| AcAryazrI Ananda ke mUrtimAna sarovara haiN| ApakA saMyamI jIvana jJAna, darzana, cAritra kI samyakasAdhanA se samRddha hai| bAlakoM jaisI niSkapaTatA, yuvakoM jaisI parAkramazIlatA evaM vRddhoM jaisI anubhavazIlatA kA samanvita rUpa hai| samAja kA saubhAgya hai ki use prANimAtra ke prati samabhAva kA alakha jagAne vAle, maitrI, pramoda karuNA kA saMdeza dene vAle AnandArSi kA netRtva prApta hai| ataeva abhinandana-granthArpaNa athavA anya kisI bhI rUpa meM sammAna kiyA jAye, sindhu meM bindu jaisA mAnA jaayegaa| ___ maiM ina zAMti ke sudhAkara ke zraddhaya zrIcaraNoM meM satkAmanAoM kI zubhAMjali arpita kara harSavibhora huuN| yA Page #194 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 0 zrI magana muni jI 'rasika' kavi, gAyaka evaM saralamanA santa) cama cama camake haiM [tarja-sahanANa par3ayo haya levAro (rAjasthAnI)] AcArya pravara Ananda RSi, jagati para cama cama camake haiN| haiM zramaNa saMgha sira maura sadA, candA jyUM mukhar3o damake haiM // 1 // vo nagara cicauMDI dhanya havo, vaThe mahA puruSa ne janma liyo| vaha tAta dhanya vaha mAta dhanya, dhana dharatI pAvana nAma kiyo / / 2 / / jaba pApa a~dhAro chA jAve, taba dharma vIra jaga meM Ave / jo ulaTe gele mAnava cAle, sanamAraga pAcho dikhalAveM // 3 // vo vikrama sambat ugaNIsau, sattAvana lAyo sndesho| krAnti dhara moTA divya puruSa, janamelA sA~co andezo // 4 // zrImaMta seTha puNyavanta bhalA, devIcanda jI nAma kahAyo hai| pati-bhaktA hulaSA~ seThAnI, bItarAga dharama apanAyo haiM // 5 / / zubha-velA meM janamyA svAmI, mAyaDalI mana meM halaSAI / vI nirakhyo mukhar3o bAlaka ro, nahIM neNa dhApatA musakAI // 6 / / jo bhAgazAlI hove jaga meM, vaha aisI kulavara pAvelA / prAcI meM chAve aruNAI, jaba divya divAkara thAvelA // 7 // jo meTe jaga ro a~dhiyAro, vo sUraja saba ne vhAlo hai| yUM dharamavIra pragaTe duniyA~ meM, jana-jana ro hRdaya ujAlo hai / / 8 / / suNatA~ hI nAma amola sadA, Ananda yo nAma diyo nAmI / sukha yo jhUlA meM jhUlata hI, saba lAr3a lar3AyA guNadhAmI // 6 // vidyA ro pATha paDhyo sagalo, niramalatA gaharI bhAvA meM / sata ro dIvar3a lo saMjoU~, manar3o saMjama hI levA meM // 10 // AAAAAAD AcAryapravaAnandavarAAnantha AcArasajinaAcAryapravara AnA zrIAnanda athazrAma Page #195 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AcAryapravara abhiyana AcAryapravara abhinaya zrIAnandamazrIAnanda 120 AcAryapravara zrI AnandaRSi : vyaktitva evaM kRtitva ugaNI sau sIttara varSa bhalo, gurudeva ratna Rpi pAyA hai| anamola jJAna suNiyo sAge, vairAgya raMga dila chAyA hai // 11 // saMsAra - jAla meM nahIM phasU, saMjama-patha lAge pyAro hai| mhU~ moha-mamatA ne choDUMlA, yo bhoga-roga duHkha khAro hai / / 12 // dIkSA ro sthAna hai mIrI gA~va, mahArASTra kahAyo bar3a bhaagii| utkRSTra bhAvA~ saM saMjama le, vaNagyA hai pUraNa anurAgI / / 12 / / jina Agama rA jJAtA bANagyA, bharapUra jJAna-dhana le lIno / guru-kAla kiyA~ pAche yAMne, AcAraja-pada arpaNa kIno // 14 // gacchanAyaka baNiyA sampradAya rA, dharama ne khUba dIpAyo hai| jaba samaya ekatA ro Ayo, taba adbhuta tyAga dikhAyo hai // 15 // muniyA~ ro sammelana bhariyo, zramaNa-saMgha yo nAma diyo / saMgaThana ro pAvana-pavana calyo, AcAraja-pada ro tyAga kiyo // 16 // eka-svara saM saba ne harSa dharI, pada pradhAna maMtrI ro sNbhlaayo| buddhi rI vilakSaNatA bhArI, I zramaNa-saMgha ne vikasAyo // 17 // eka dANa baNyA hA upAdhyAya, saMgha-zobhA avicala pAyo hai| cAritra zIla guNa rA nidhAna, ghara-ghara meM gaurava chAyo hai // 18 // AcArya-AtmA re paTTa para, aNI zramaNa-saMgha rA nAtha baannyaa| jhala mala to Ayo ujiyAlo, dhana jananI pUta-sapUta jaNyA // 16 // phala phUla rayo hai zramaNa-saMgha, dina dina yo bar3hato jAvelA / jaba kuzala saMcAlaka mila jAve, nahIM khAmI iNa meM AvelA / / 20 / / sAdhu saMgha ne zrAvaka saMgha, nita maMgala moda manAve hai| raho ajara-amara AcArya sadA, Ananda akhaNDa hI cAve hai // 21 // pada-kamala sula~chana sohata hai, kAMti jhalakata hai moda mayI / lAge haiM saba janane ballabha, tapa-teja-puMja muskAna nayI // 22 // gaurava gAthA ne kuNa gUMtha sake, mAnasa meM arhan bhakti hai| cita nirmala bAla brahmacArI, vANI meM anupama zakti hai // 23 // he nAtha ! AparA caraNArI, yo dAsa sadA sevA cAve / nita maMgala-darzana rI AzA, AnandarA gaNa mana meM bhAve // 24 // abhinandana hai, abhinanda hai, Ananda pyArA abhinandana hai| ho zAsana avicala, Asana avicala, 'rasika' caraNa meM vandana hai // 25 // Page #196 -------------------------------------------------------------------------- ________________ upAdhyAya zrI amaramuni [ bhAratIya dharma, darzana evaM saMskRti ke mUrdhanya manISI / prabuddha ciMtaka, vicAraka evaM vAgmI / zatAdhika pustakoM ke lekhaka ] zramaNa saMgha ke svarNakaMkaNa kI eka dIptimAna maNi - zvetAmbara sthAnakavAsI jaina zramaNa saMgha ko svarNakaMkaNa kI upamA dI jAya to nizcita hI AcAryapAda AnandaRSi jI mahArAja usa svarNakaMkaNa meM jaTita sarvAdhika dIptimAna tejasvI maNi ke rUpa meM dekhe jA sakate haiM / AcAryazrI jI ke sarala, vinamra evaM nirmala vyaktitva kI zubha AbhA ne na kevala usa maNi ke apane vaiyaktika gaurava ko hI bar3hAyA hai, apitu usase svarNakaMkaNa bhI nizcita rUpa se gaurava maMDita huA hai, yaha Aja kA taTastha darzaka vizvAsa pUrvaka kaha sakatA hai / AcAryazrI jI kA prathama sAkSAtkAra maiMne Aja se paiMtIsa varSa vi0 saM0 1960 meM prathama ajamera muni sammelana ke avasara para kiyA thaa| ajamera sammelana kI smRtiyA~ Aja bhI jinake smRtikoSa meM surakSita haiM ve use abhUtapUrva hI mAnate haiM, saMghIya ekatA kI niSThA, sphUrti evaM jAgRti kA jo prathama darzana usa sammelana meM huA, vaha sthAnakavAsI samAja ke itihAsa meM ekatA kI pahalI cetanA thI, aisA mujhe Aja bhI pratibhAsita hotA hai / jaba samAja meM abhyudaya evaM vikAsa kI zubha ghar3I AtI hai to usakA kaNa-kaNa sphUrtimAna ho uThatA hai, usakI sahasroM A~kheM eka hI carama dhyeya ko dekhatI haiM, usake hajAroM hajAra caraNa eka hI maMjila kI ora bar3hane lagate haiM / usa zubha ghar3I ko pahalI pala ke rUpa meM maiMne isa sammelana kI phalazruti ko svIkAra kiyA - aisA yAda hai / jahA~ taka merI smRti kAma karatI hai, maiM nizcayapUrvaka kaha sakatA hU~ ki usa sammelana ke taruNavarga meM yadi koI sarvAdhika prabhAvazAlI, AkarSaka evaM prANavAn vyaktitva ke dhanI the to ve the usa samaya ke yuvAcArya zrI AnandaRSi jI / AcAryazrI jI usa samaya apane RSi-sampradAya ke yuvAcArya the aura ve viziSTa pratinidhi ke rUpa meM sammelana meM sammilita hue the / unakA dIptimAna bhavya lalATa, tejasvI mukhamudrA evaM sneha tathA vinamratA ke madhurasa 'se chalachalAtI vizAla A~kheM, choTe-bar3e sabake sAtha nizchala madhura vyavahAra, aTala saiddhAntika niSThA ke sAtha vyavahArapaTutA, yathArtha evaM niSpakSa nirNaya kI dizA meM tatparatA - ye kucha aisI vilakSaNatAe~ thIM jo usa vyaktitva ke bhItara chipI mahAn sambhAvanAoM ko vyakta kara rahI thIM / prathama sAkSAtkAra kI ghar3iyoM meM hI unake bhaviSya kI ujjvala sambhAvanAyeM merI anubhUti ke jala meM pratibimbita ho uThI thiiN| mujhe lagA yaha vyaktitva Age calakara samAja ke abhyudaya evaM saMvRddhi meM mahAna yogadAna kara pAyegA | ajamera muni sammelana ke pazcAt hama phira kucha dUra-dUra ho gae, para yaha dUrI aba kevala kSetrIya thI, bhAvAtmaka dUrI samApta ho cukI thI / paricaya kA Antarika sUtra aba bhI sakriya thA aura jaba-jaba maiM unake vikAsa, vRddhi evaM pragati ke saMvAda suna pAtA to hRdaya sahaja harSAnubhUti se pulaka uThatA / kucha samaya pazcAt jaba byAvara meM rAjasthAna ke pA~ca mukhya sampradAyoM kA vilInIkaraNa huA aura Apa CHARLE zrI Ananda anya 9 zrI Ananda anyatha m Page #197 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AgapravabhiAcAryapravara abhinaya zrIAnandagrantha zrIAnandA grantha 122 AcAryapravara zrI AnandaRSi : vyaktitva evaM kRtitva sarvasammati se unake AcArya cune gaye to mujhe isa saMvAda se atyadhika prasannatA haI / merA yaha vizvAsa taba aura bhI sudRr3ha ho gayA ki AnandaRSi jI mahArAja kA vyaktitva zramaNa saMgaThana kI dizA meM atyadhika prabhAvakArI siddha ho sakatA hai / pA~ca sampradAyoM ke vilInIkaraNa evaM usake kuzala netRtva ke kAraNa jo sAhasapUrNa Adarza usa samaya prastuta huA, usakI khyAti sthAnakavAsI samAja ke ora-chora taka vyApta ho gaI aura samAja ke zubhacintakoM kI dRSTi isa udIyamAna vyaktitva para kendrita ho gii| sAdar3I-sammelana se kucha samaya pUrva bhaktikendra nAthadvArA meM hama punaH mile aura saMgha-kya kI dizA meM citana va maMtraNA prArambha haI, usa samaya Apake spaSTa va udAra vicAroM kA jo saMbala milA usase sAdar3I-sammelana kI ekatA kI sudRr3ha bhUmikA taiyAra huii| sAdar3I-sammelana ke avasara para maiMne dekhA ki sAthI muniyoM ke mana meM kabhI-kabhI ulajhana va AzaMkAyeM bhI khar3I ho rahI thIM, usa samaya vAtAvaraNa ko zAnta evaM anukUla banAne meM AcArya zrI jI ne jo yoga diyA vaha sadA smaraNIya rhegaa| unakI sevAoM se prabhAvita hokara hI samAja ne unheM sarvasammati se navagaThita zramaNasaMgha kA prathama pradhAnamantrI cunA aura maiM vizvAsa ke sAtha yaha kaha sakatA hU~ ki zramaNasaMgha ke anuzAsana, vikAsa evaM gaurava kI dRSTi se unakI sevAeM bahuta hI mahattvapUrNa siddha huiiN| apanI kartavyaniSThA evaM niSpakSa nirNAyaka vRtti ke bala para sampUrNa samAja kA vizvAsa unheM prApta huA aura isa vizvAsa kI pariNati dekhane ko milii| zramaNa saMgha ke zraddheya AcArya zrI AtmArAma jI mahArAja ke svargArohaNa ke bAda samasta samAja ne eka svara se Apako apanA AcArya nirvAcita kiyA / __ AcAryazrI jI kI zAnti, gambhIratA evaM dIrghakAlIna maMthana ke bAda nirNaya lene kI vRtti se saMbhavataH kucha vyakti nArAja bhI hoM aura ise dIrghakAritA ke rUpa meM bhI dekhate hoM para maiM ise to AcArya kA viziSTa guNa mAnatA hU~ / jahA~ vizAla saMgha kA dAyitva hotA hai vahA~ bahuta hI gaharA cintana aura paristhitiyoM kA sUkSma Akalana honA hI cAhie anyathA jaldabAjI meM kiye gaye nirNaya uthale hue chichale stara ke ho jAte haiM, jinakA kabhI ghAtaka pariNAma bhI A sakatA hai, isalie merA svayaM kA yaha mata hai ki nirNaya meM dera bhale ho, para vaha sahI honA caahie| aura isalie AcAryazrI kI gambhIratA aura cintana-zIlatA ko yadi koI zIghratApriya vyakti dIrghakAritA kahatA hai to maiM use doSa ke rUpa meM nahIM kintu viziSTa guNa ke rUpa meM dekhatA huuN| AcAryazrI jI kA jaisA nAma hai, tadanurUpa hI ve Ananda kI maccI pratimUrti haiN| prasannatA aura ojasvitA jaba dekho taba unake mukhamaNDala para khelatI rahatI hai, maiMne bahuta hI nikaTatA se anubhava kiyA hai, aura unake jIvana meM sahaja saralatA, mRdutA kI dhArA satata pravAhita hotI rahatI hai, kisI bhI sthiti meM ve vikSubdha nahIM hote / vyartha ke prapaMcoM se dUra rahakara saba ke sAtha samAnatA aura apanatva kA vyavahAra unake zAsana ko anuzAsana meM parivartita kara detA hai| unake kuzala netRtva meM zramaNasaMgha apane ujjvala aura gaurava evaM vRddhi-samRddhi ke dvArA vizvakSitija para camakatA rahe evaM unakI kIrti digdigaMta meM gaMjatI rahe, yahI maMgala kAmanA hai| Page #198 -------------------------------------------------------------------------- ________________ muni zrI kanhaiyAlAla jI 'kamala' [Agama anuyoga pravartaka, AgamoM ke viziSTa anusaMdhAtA ] 0 Agama sAhitya kI anamola anupama nidhi hai- 'bhagavatI sUtra / ' isameM AcArya ke antarjIvana kA jo divya bhavya svarUpa aMkita kiyA gayA hai, usakI sAkAra chavi AcAryasamrATa, prajJA ke virAT loka AnandamUrti zrI AnandaRSi jI mahArAja ke jIvanadarpaNa meM pratibimbita huI hai / unake jIvana kI pustaka ko yadi dattacita se kholeMge to hara pRSTha para guNoM kA citra ubharatA dikhAI degaa| saMkSepa meM AcAryapravara kA jIvana gaMgA-sA nirmala, meru-sA uccastarIya sAgara-sA gaMbhIra, sudhAMzu-sA zItala aura prabhAkara-sA prabhAsvara / merI hArdika kAmanA hai ki Apake netRtva meM zramaNa saMgha kA divya, bhavya bhavana jJAna, darzana evaM cAritra kI sudRr3ha nIMva para AdhRta rahe / hArdika zraddhArcana ananta ananta zraddhA ke amarakendra * muni zrI hemacandra jI [sva0 [prAcAryapravara zrAtmArAma jI mahArAja ke suziSya, saMskRta-prAkRta ke gahana abhyaas|] 7 AcAryazrI AnandaRSi jI mahArAja uccakoTi ke vyaktitva ke dhAraka eka mahAn jaina sAdhu haiM / ApakA jJAna mahAn hai / jahA~-jahA~ bhI Apa jAte haiM apanI jJAna-garimA se vahA~ vahA~ kI janatA ko apane darzana aura anupama jJAna se atyanta AhlAdita kara dete haiM / Apa mahAn vidvAn haiM / Apake sAnnidhya meM rahane vAlA pratyeka sAdhu apane Apako uccatara vAtAvaraNa meM anubhava karatA hai| ApazrI kA eka cAturmAsa ludhiyAnA nagara meM bhI huA thA, jisameM yatkicita sevA karane kA avasara mujhe bhI milA thA / Apa jaba zahara meM logoM ko darzana dene ke liye jAte the to mujhe bhI prAyaH apane sAtha le jAne kA avasara dete rahate the / usa samaya kI ApakI madhura muskAna evaM premapUrNa vArtAlApa ko maiM AjIvana apanI smRti meM rakhate hue apane Apako dhanya mAnatA rahU~gA / prAtaH vyAkhyAna se pUrva jaba Apa prArthanA karate the, usa samaya jitanA jana-samudAya upasthita rahatA thA, utanA Apake vihAra ke pazcAt Aja taka kabhI dekhane meM nahIM aayaa| Apake vyAkhyAna meM bhI adbhuta upasthiti hotI thI / mahAmanA mahAtmA maharSi zrI zrI zrI pUjyapravara zrI AnandaRSi jI mahArAja ke caraNa kamaloM meM maiM apanA sazraddhA zraddhAcana arpaNa karatA hU~ / 0 Ayazva abhinaMdana AcArya pravara do yaha grantha Page #199 -------------------------------------------------------------------------- ________________ A RRANAMAHAKAALMANKAPAAAAAAARLALANCEws PYAR [] munizrI nemicanda jI (AgarA) [ahiMsaka samAja racanA tathA sarvodayI samAja vyavasthA kI dRSTi se sakriya tathA niSThAzIla pracAraka, aneka pustakoM ke sampAdaka, lekhaka] sarala, sarasa evaM jIvanasparzI pravaktA : prAcAryapranara zrI yAnandaSi kahate haiM, yuddhakSetra meM zauryagIta sunAkara cAraNa evaM bhATa yoddhAoM ko itanA uttejita kara dete the ki unakI bhujAe~ phar3akane lagatI; ve apane prANoM kA moha chor3akara zastra-astra lekara zatrusenA para ekadama TUTa par3ate / yaha jAdU vacana kA hI to thA ! aura sarala-svabhAvI-sahRdaya kaikayI rAnI kA mana-mastiSka sahasA jisa mantharA dAsI ne badala diyA thA; usameM bhI vANI kA hI prabhAva thaa| manuSya kI vANI meM vaha bala hai ki vaha talavAra se bhI bar3hakara gaharA prahAra kara sakatI hai aura cAhe to pApI-se-pApI manuSya kA hRdaya badala sakatI hai| cIna ke prasiddha dharmagrantha tAo upaniSada meM eka jagaha batAyA gayA hai-"lacchedAra zabda kabhI vizvasanIya nahIM hote aura hRdaya kI gaharAI se jo zabda nikalate haiM, ve lacchedAra nahIM hote|" vAstava meM hRdaya kI gaharAI se udabhuta vacanoM meM jo svAbhAvikatA hotI hai, vaha lacchedAra vacanoM meM nahIM hotii| jaise kue kI gaharAI se nikalane vAle pAnI meM zItalatA aura uSNatA svAbhAvika hotI hai, kRtrima nahIM; vaise hI hRdaya kI gaharAI se nikale hue vacana banAvaTa, dikhAvaTa sa rahita svAbhAvika sundara aura madhura hote hai| vacana aura pravacana __uparyukta prabhAva sAdhAraNa vacana kA hai| pravacana kA prabhAva to aura bhI adhika hotA hai / kyoMki bacana to sAdhAraNa puruSoM kA hotA hai, jabaki pravacana vicArakoM, saMtoM aura mahApuruSoM kaa| vicAraka saMtoM kI vANI ke pIche unakA anubhava, cintana-manana aura jIvana kA darzana hotA hai| unake vacana meM nirarthaka bakavAsa yA vyartha kI gappeM nahIM hotiiN| isIlie unake vacana hRdayasparzI hote haiM, zrotA kI AtmA ko ve jhakajhora dete haiN| isIlie jaina sAdhvAcAra ke prasiddha zAstra bRhatkalpabhASya meM kahA hai 'guNa suThThiyassa vayaNaM ghayaparisittuvva pAvao bhavai / guNahINassa na sohai nehavihaNo jaha paIvo // ' Page #200 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jIvanasparzI pravaktA AcAryapravara zrI AnandaRSi 125 arthAt - guNasampanna vyakti kA vacana ghRta - siMcita agni kI taraha tejasvI evaM mArgadarzaka hotA hai, jabaki guNarahita vyakti kA vacana telarahita dIpaka kI taraha evaM aMdhakArapUrNa hotA hai, isalie vaha kisI ko suhAtA nahIM / zramaNa saMgha ke mahAmahima jyotirdhara AcArya zrI AnandaRSi jI mahArAja ke pravacanoM meM jIvana kA gaharA cintana, manana evaM anubhavoM kA nicor3a hai| jaisA unakA nAma Ananda hai; vaisI hI unakI vANI zrotAoM ko AnandadAyinI pratIta hotI hai| unake pravacanoM meM antaHkaraNa se sahajasphUrta udgAra haiM, sahaja svAbhAvikatA hai, banAvaTa - sajAvaTa nahIM mere samakSa isa samaya AcAryazrI ke pravacanoM ke tIna bhAga haiN| unakA nAma hai-Anandapravacana | pratyeka pravacana meM mAno anubhavoM kA melA-sA lagA huA hai| dekhiye peTa ke lie kitane pApa ? zIrSaka pravacana meM unake udgAra kitane udbodhaka haiM "peTa kI bhUkha miTAne ke lie to vaha jitanA bhI dhana prApta karatA hai, kama samajhatA hai, kintu AtmA kI bhUkha kA use syAla hI nahIM AtA / na hI usa bhUkha ko miTAne kA prayatna hI karatA hai / " " mAnava arthaprApti ke lie binA kisI hicakicAhaTa ke idhara se udhara kisI bhI dizA meM cala detA hai vimAna se ur3akara Upara jAne meM nahIM cUkatA aura jaisI ki kolAra meM sone kI qhAna nIce jamIna meM hai, usameM utarane meM bhI nahIM DaratA / sArA Dara aura hicakicAhaTa to use dharma kI dizA meM jAne se hotI hai / "1 tRSNAgrasta mAnavoM ke jIvana para karArI coTa karate hue unhoMne kahA -2 "jisa manuSya ke hRdaya para tRSNA kA adhikAra hotA hai, usakI vivekazakti naSTa ho jAtI hai| tRSNA ke vazIbhUta hokara vaha kartavya ke antara ko bhUla hI jAtA hai, use lokalajjA kI bhI paravAha nahIM rahatI / kabhI-kabhI to usakI tRSNA aisA bhayaMkara rUpa dhAraNa kara letI hai ki vaha ghRNita se ghRNita aura nIca -se-nIca kRtya karane ko bhI taiyAra ho jAtA hai / yahA~ taka ki apane svajanoM aura sambandhiyoM kI hAni aura unakI hatyA taka kara DAlatA hai / " vairAgya kI jhaMkAra ko ujAgara karate hue AcAryazrI kahate haiM- "jaba taka mAnava meM rAga-dveSa rUpI vikAra vidyamAna rahate haiM, taba taka vaha vairAgya pariNati kA vikAsa nahIM kara pAtA / pariNAma yaha hotA hai ki vaha sacce sukha kA anubhava nahIM kara pAtA aura duHkhoM se chuTakArA nahIM pA sakatA / kyoMki rAga aura dveSa kI vidyamAnatA meM vaha kisI ko apanA snehI aura kisI ko apanA zatru avazya mAnatA rahegA / jise zatru mAnegA, usase kisI-na-kisI prakAra kA bhaya bhI banA rahegA / kintu vairAgya meM yaha bAta nahIM hai / AtmA meM virakta bhAvanA ke hote hI use koI bhI apanA zatru nahIM dikhAI detA aura isake kAraNa bhaya kI bhAvanA usake samIpa bhI nahIM phaTakegI / " kitanA sundara vizleSaNa hai vairAgya vRtti kA / sAmAjika jIvana kA anubhava rasa ur3elate hue ve kahate haiM-4 "hama yaha dekha cuke haiM ki paropakAra se hama apanA bhI upakAra karate haiN| paropakAra kA mUla prabhAva apane Apako, apanI AtmA ko pavitra karanA hotA hai| mahAjJAnI aura paramabhakta kI tulanA meM paropakArI aura neka vyakti raMcamAtra bhI kama nahIM ThaharatA, ulaTe adhika ho sAbita hotA hai / " 1 Anandapravacana bhA0 2, pR0 30, 31, 2 vahI, pR0 68 pR0 255 3 4 23 AdhA kapa Cheng wwwwwwLAS zrI Anandana grantha Page #201 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AcArmapravabhiAcAryapravabhinera zrIAnandagranthazrAAnanda-grantha51 126 AcAryapravara zrI AnandaRSi : vyaktitva evaM kRtitva vr.x.vvv www.M IAA) yathArthavAdI dRSTikoNa ko apanAte hue eka jagaha ve vizleSaNa karate haiM-1"yaha zarIra bhI moTaragAr3I yA bailagAr3I ke samAna hai| jisa prakAra anya gAr3iyoM ke pahiyoM va pUrjI ko tela denA par3atA hai, usake binA ve barAvara kAma nahIM karate, jaldI ghisa jAte haiM tathA yAtrA khatare meM par3a jAtI hai| isI prakAra zarIra rUpI gAr3I ko bhI khurAka denI par3atI hai| anyathA jIvanayAtrA kaThina ho jAtI hai| prANa khatare meM par3a jAte haiN| "hameM zarIra ke dvArA lAbha lenA hai, hAni nahIM uThAnA hai| aura lAbha tabhI uThAyA jA sakatA hai, jabaki isakI sAra-sambhAla aura puSTi ke nimitta se pApoM kA upArjana na kareM, varana isakI sahAyatA se sevA, tyAga aura tapasyA Adi karate hue AtmakalyANa ke mArga para bddh'e|" dharma kI mahattA kA pratipAdana karate hue AcAryazrI kahate haiM---.2 "agara vyakti dharma kI rakSA kare to dharma usakI rakSA karatA hai| dharma kI rakSA karane se Azaya hai-dharmArAdhana karanA / dharmArAdhana karane para hI dharma vidyamAna rahatA hai / agara vyakti adharma kA AcaraNa kare to phira dharma kahA~ rahegA? dharmAcaraNa karane para hI usakI rakSA ho sakatI hai|" saMskAroM kA mAnava jIvana meM mahattva batAte hue AcAryazrI ke udgAra dekhie --3"ye saMskAra hI mAnava ke caritra kA nirmANa karate haiN| agara saMskAra zubha hue to vaha saccaritra aura saMskAra azubha hue to duzcaritra vyakti kahalAtA hai| koI bhI manuSya apane janma se hI mahAna yA nikRSTa nahIM paidA hotA, vaha zanaiH-zanaiH apane ekatrita kiye hue saMskAroM ke bala para hI uttama yA adhama banatA hai|" jIvana meM nidrAtyAga kA viveka batAte hue ve kahate haiM-- "rAta ko bAraha, eka aura do baje taka jAgane ke pazcAt ve prAtaHkAla dera se uThate haiN| pariNAma yaha hotA hai ki unakA citta sadA asthira aura udvigna banA rahatA hai tathA cintana, manana aura AdhyAtmikatA kI ora to unmukha hI nahIM hotaa|" __ Adhunika zikSA praNAlI para kaTAkSa karate hue ve kahate haiM- 5 "Aja ke yuga meM zikSA-praNAlI kucha isa prakAra kI hai ki chAtroM meM kitAbI jJAna bhale hI bar3hatA calA jAya kintu vinayaguNa nahIM panapatA / pariNAmasvarUpa zikSaka aura ziSya ke bIca jaisA madhura sambandha sthApita honA cAhie, usake darzana nahIM hote|" dharma kA saccA svarUpa unakI dRSTi meM sunie -6 "saccA dharma vahI hai, jisake dvArA mAnaba kI AtmA meM satyatA, vyApakatA, nirmalatA evaM udAratA A sake / ..." jisake mana meM viSaya, kaSAya, rAga, dveSa tathA moha Adi kA pravala vega rahatA hai, vahA~ dharma kA Ananda DhUMr3he nahIM milatA, cAhe vaha kaisA bhI bheSa kyoM na dhAraNa kara le athavA mandira, masjida, girajAghara, gurudvArA, sthAnaka yA upAsare meM jAkara sAmAyika, pUjApATha, pratikramaNa Adi nAnA prakAra kI kriyAe~ dina-rAta kyoM na karatA rhe|" adhikAra ko paribhASA karate hue ve kahate haiM -adhikAra pAkara vyakti ko usakA sadupayoga karanA cAhie tathA usakI maryAdA rakhanI caahie| anyathA kyA hogA, jAnate haiM? yahI ki adhikAra meM se 'a' haTa jAyagA aura kevala dhikkAra hI palle pdd'egaa| ha 1 Ananda pravacana bhAga 2 pR0 158 3 Ananda pravacana bhAga 3 pR. 5 ,, Page #202 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jIvanasparzI pravaktA AcAryapravara zrI Ananda RSi 127 6 vratoM ke grahaNa para jora dete hue ve kahate haiM-1"vratoM kA grahaNa karanA apane Apako eka sImA meM bA~dha lenA hotA hai| jisakA Apako ullaMghana nahIM karanA caahie| tabhI ApakA jIvana maryAdita, santulita aura sundara bana sakatA hai| nadI jaba taka apane donoM kinAroM ke bIca meM vahatI hai, tabhI taka usakI mahattA hai| agara vaha apanI sImA arthAt apane kinAroM ko tor3akara nikalatI hai to loga usase bhayabhIta hokara yatra-tatra bhAgane lagate haiN|..." zraddhA aura buddhi ke antara ko spaSTa karate hue ve kahate haiM-"zraddhA hRdaya ko amUlya vastu hai aura buddhi mastiSka kii| zraddhA meM vizvAsa hotA hai, buddhi meM tarka / agara ye donoM TakarAte haiM to usakA pariNAma kabhI-kabhI bar3A bhayaMkara rUpa le letA hai| bhautika jJAna kI prApti karane vAle tathA aneka pothiyA~ par3hakara jo vyakti jina-vacanoM meM avizvAsa karatA hai tathA AtmA ke sacce svarUpa aura usake samyak jJAna, darzana, cAritra rUpI guNoM ko lekara kutarka karatA rahatA hai, vaha hRdaya kI AsthA ko kho baiThatA hai tathA mukti ke mArga se bhraSTa hokara adhogati kI ora prayANa karatA hai| zraddhA eka-eka kaMkara ko zaMkara banAne kI kSamatA rakhatI hai aura tarka zaMkara ko bhI kaMkara banAkara chor3atA hai| jisake hRdaya meM zraddhA hotI hai usakI dRSTi samadRSTi bana jAtI hai|" isa prakAra AcArya zrI Ananda RSi jI mahArAja ke pravacana vartamAna yuga meM prakAzastambha kI taraha jIvanayAtrI ko spaSTa dizA-darzana dete haiN| ve andhakAra meM bhaTakane se bacAte haiM aura jIvana meM macce Ananda kI prApti karA sakate haiM, isameM koI sandeha nhiiN| zraddhA ke sumana - upapravartaka svAmI zrI vrajalAlajI [zAsanasevI vayovRddha saMta] moM AcAryasamrATa zrI Ananda RSi jI mahArAja eka abhinandanIya uttama puruSa haiN| unakA abhinandana karanA samayocita prasaMga hai| AcAryazrI jI ke darzana jaba bhI maiMne kie, unheM sadA saumya va sumadhura paayaa| AcArya zrI jI zrI varddhamAna sthAnakavAsI jaina zramaNa saMgha ke suzAsaka netA haiM-yaha saMgha ke lie gaurava kI bAta hai| unakI sevA meM mere zraddhA ke sumana sAdara samarpita haiN| UPL 1. Ananda pravacana bhA0 3 pR0 362 2. , pR0 357 PRANARDANARAvinaAAAAAAJAAAAAAAAA A AAACADRDABARJAADAAN AIMAAVALI Primmmwwwimm iATMAir-.-.-.Vtomorrrrr: Page #203 -------------------------------------------------------------------------- ________________ IYA zrIcandra jaina M.A., L.L.B. [jaina kathAsAhitya evaM kAvyasAhitya ke vizeSa anusaMdhAtA, samIkSaka tathA lekhaka / saMprati-sAndIpani snAtakottara mahAvidyAlaya, ujjaina meM prAcArya] eka cintanazIla vAgmI AcAryadeva AnandaRSi kA pravacana-vizleSaNa bhAratIya RSi-paramparA meM mahAmahima AcAryadeva zrI Ananda kA eka viziSTa sthAna hai / nirantara sAdhanA-rata hone ke kAraNa ApakI pratibhA vikasita huI hai, eka anupama teja Apake lalATa para pUrNarUpeNa Alokita ho rahA hai, bhagavatI sarasvatI ApakI vANI meM avatarita huI hai, samatAbhAva kI anviti ke kAraNa yaha virATa vizva ApakA bhakta bana cukA hai evaM mAnasa kI udAratA ne Apake cintana-manana ko itanA vyApaka banA diyA hai ki na usameM vargabheda jIvita hai, na viziSTa dharma-karma ke prati anurAga hai aura na kisI vizeSa jAti ke lie anurakti hai| sarvatra mAnavatA ke madhura svara Apake upadezoM meM pratidhvanita haiM / santa ke samasta lakSaNa ApakI paricaryA meM ekAkAra ho gae haiN| phalataH jana-hitakArI zabda Apako priya haiN| bhale hI ve kisI viziSTa sampradAya ke AcArya hoM athavA kisI dharma ke guru kahe gae hoM kintu samasta dharmoM kA samanvayAtmaka rUpa zrI paramapUjya Ananda kI vANI meM itanA prakhara hai ki janatA apane andhavizvAsoM kI rUr3hi-gata paramparA ko bhUlakara Apake upadezoM ko sunane ke lie nirantara Atura rahatI hai tathA ina upadezoM kA zravaNa kara vaha Atma-nirIkSaNa ke hetu prayAsa karane lagatI hai| isa dharAtala para AcArya deva prANimAtra ke hitArtha hI avatarita hue haiN| mAnA ki Apake pravacanoM meM kRtrima tUphAnI joza nahIM hai aura na uttejaka zabda-jAla hai, lekina inameM (pravacanoM meM) bhAvanA kI gahana sthiratA hai, vicAroM kI alaukika nirmalatA hai aura kathana-zailI meM bhadratA hai jo bahuta kama sAdhuoM meM parilakSita hotI hai / mahAmahima ke sahaja svarUpa ko dekhakara aura unake adamya utsAha se paripUrNa pravacanoM ko AtmasAta karane ke uparAnta kavi nIraja kI ye paMktiyA~ sahasA mAnasa meM gUMjane lagatI haiM yA ha hama nahIM hindU-musalamAM, hama nahIM zekho-virahamana / hama nahIM kAjI-purohita, hama nahIM haiM rAma-rahImana / bheda se Age khar3e hama, pharka se anajAna haiM hama / pyAra hai majahaba hamArA, aura basa insAna haiM hama / Page #204 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AcAryadeva zrI AnandaRSi kA pravacana- vizleSaNa 126 insAna jaba insAniyata ko bhUlakara dAnava banatA hai, anAcAra jaba insAna kI malina nasoM meM bar3hane lagatA hai aura bheda-bhAva kI jvAlA pAvana dharatI ke samujjvala tattvoM ko bhasmasAta karane ke lie Atura ho uThatI hai tabhI yugapuruSa zramaNa saMgha ke siramaura AcAryasamrATa zrI AnandaRSi jaise tapasvI isa dharAtala ke malina prAMgaNa meM Ate haiM aura pIyUSa - paripUritA vANI se mAnava kI maTamailI vicArazUnya kubhAvanA kI parizuddhi karate haiM / nizcayataH ye sAdhaka parama prabhu ke pratirUpa hI haiM / gosvAmI tulasIdAsa ne ThIka hI kahA hai jaba jaba hoya dharama ke hAnI / bAr3hahiM amita asura abhimAnI / taba taba ghara prabhu manuja sarIrA / hahiM sadA sajjana dukhapIrA / - rAmacaritamAnasa santavANI kA prabhAva aneka camatkAroM ko janma detA hai| mUr3ha vijJa banatA hai, zaTha sudharane lagatA hai aura patita apane aparAdhoM ke lie pazcAttApa kara uThatA hai / kalpita bheda-bhAvanA kI dIvAla girane lagatI hai aura iMsAna apanI kAlimA kalaMkita vimUr3hatA ke parityAga hetu kRtasaMkalpa ho uThatA hai / kAvyakAra ke svara jo kabhI zRMgAra-rasa-pUrita the, sArvabhaumi katA ke gIta gAne lagate haiM -- do hue to kyA magara hama eka hI ghara ke sehana haiM, eka hI lau ke diye haiM- eka hI dina kI kirana haiM, zloka ke saMga AyateM par3hatoM hamArI takhtiyA~ haiM, aura holI-Ida Apasa meM abhinna saheliyA~ haiM / mIra kI gajaleM usI andAja se hama cUmate haiM, jisa taraha se sUra ke pada gunagunAkara jhUmate haiM, masjidoM se pyAra utanA hI hRdaya ko hai hamAre, haiM hameM jitane ki pyAre mandiroM-maTha- guruduAre / pharka hama pAte nahIM haiM kucha ajAnoM-kIrtanoM meM, kyoMki jo kahatIM namAjeM hai vahI hari ke bhajana meM, jyoM jalAkara dIpa dhote hama samAdhI kA haiM car3hAte phUla vaise hI majAroM ghirA tama, para yahA~ hama / - nIraja kI pAtI (pUrNa AbhAra sahita ) upAdhyAya amaramuni ke zabdoM meM "parama pUjya zrI AcAryadeva zrotA ke sAmane khule mana ke sAtha spaSTa rUpa se upasthita hote haiM, ataeva jo kucha kahanA cAhate haiM vaha sahajabhAva se kaha jAte haiN| vANI kA banAva- zRMgAra aura bhAvoM kA durAva-chipAva unake pravacanoM meM nahIM milegA, jo kucha hai vaha sarala aura sahaja hai / lagatA hai AcArya zrI jilhvA se nahIM, hRdaya se bolate haiN| isalie unakI vANI mana para sIdhA asara karatI hai / bhAva, vizeSataH sahajabhAva hI vANI kA antaHprANa hai| vahI prabhAvotpAdaka hai / bhAvazUnya vANI prabhAva paidA nahIM kara sktii| AcAryazrI kI vANI meM bhAva haiM, isalie usakA prabhAva bhI pAThaka ke mana ko nizcita hI prabhAvita karegA, aisA merA vizvAsa hai / paramapUjya zrI AnandaRSi AkRti se bhI mahAsAgara kI taraha prazAMta-kAMta pratIta hote haiM aura prakRti se bhI / zraddhAlu zrotAoM ko AcArya prava28 a zrI Ananda antha wwwwwww. State SU ya phra Page #205 -------------------------------------------------------------------------- ________________ srAALANANradAantarancha AyarmapravabhiApAryapravarabhi atha zrIAnandAridana 130 AcAryapravara zrI AnandaRSi : vyaktitva evaM kRtitva sparNa sahaja anubhava kiyA amita pathika ke lie prakAza meM athAha sAgara kA unake mana kI nirmalatA, saralatA, saumyatA aura bhadratA unakI vANI meM pada-pada para prasphuTita hotI parilakSita hogii| unake antarasa meM vairAgya kI jo pAvanadhArA pravAhita ho rahI hai, vANI meM usakA zItala sparza sahaja anubhava kiyA jA sakatA hai|" saMtoM ke pravacana aMdhakAra meM bhramita pathika ke lie prakAza-stambha kI bhAMti haiN| vimoha-mUr3ha insAna ko ye hI pravacana sanmArga para lAkara khar3A kara dete haiN| jisa prakAra rAta meM athAha sAgara kI uttAla taraMgoM se bhayabhIta nAvika dizA-jJAna kho baiThatA hai aura dhIre-dhIre Azvasta hokara dhruva kI ora usakI A~kheM Tika jAtI haiM tathA vaha gantavya kA parijJAna kara letA hai, usI prakAra pUjya AnandaRSi ke ye pravacana saMsAra-sAgara kI udvelita laharoM se paga-paga para cintita mAnava ko dhairya prApta karAte hai / isIlie kahA gayA hai ki ye pravacana dhruva kI bhAMti dizA-sUcaka evaM lakSya ke paricAyaka haiN| prabuddha iMsAna kI anubhUtiyA~ inameM spandita haiM, bhAvuka kAvyakAra kI bhAvukatA inameM jIvita hai evaM sUrya kI Aloka-razmiyA~ yahA~ dIpta haiN| isa prakAra kI saikar3oM kathAe~ pracalita haiM jinameM batAyA gayA hai ki subhASitoM athavA pravacanoM ko sunakara zrotA ne paryApta dhana kahanevAle ko diyA hai tathA avasara para usane apane putra ko bacAyA, patnI ko pathabhraSTa na hone diyA tathA phAMsI ke takhte para khar3e hue nirdoSa ko jIvana-dAna diyaa| purAtana kAla meM eka-eka pravacana lAkhoM meM bikatA thA aura mola lenevAle saharSa inheM kharIdate the| "eka lAkha kI eka bAta," "cAra lAkha kI eka sUjha", "jAna se pyArI eka bAta", "eka araba kA eka hAra" Adi aisI hI kathAe~ haiM jinameM pravacanoM ke mahattva ko bar3I zraddhA meM AMkA gayA hai| "saMsAra kI samasta Rddhi-siddhi aura samRddhi meM vANI eka adbhuta upalabdhi mAnI gaI hai| vANI se udbhuta eka suvacana-subhASita saMsAra ke samasta ratnoM se bhI adhika mUlyavAna hotA hai| vAstava meM to subhASita hI saccA ratna hai| prAcIna AcAryoM ne kahA hai pRthivyAM trINi ratnAni jalamannaM subhASitam / mUDhaH pASANakhaNDeSu ratnasaMjJA vidhIyate / pRthvI meM asalI ratna to tIna hI haiM-jala, anna evaM subhASita / bAkI ratna to patthara ke Tukar3e haiM / jala aura anna phira bhI sImita mUlya rakhate haiM / jar3a zarIra kI bhUkha-pyAsa bujhAte to haiM kintu kSaNika hii| vANI antarmana ko kSudhA evaM tRSA ko zAMta karatI hai sadA-sarvadA ke lie| eka nanhA-sA do-cAra zabdoM kA subhASita bhI jIvana meM AmUlacUla parivartana lA sakatA hai, mana ko nayA mor3a de sakatA hai aura andhakAra meM ThokareM khAte mAnava ke lie prakAza kI prakhara kiraNa bana sakatA hai|"2 AcAryadeva zrI AnandaRSi ke pravacanoM ko sAdhAraNataH nimnastha rUpoM meM vibhAjita kiyA jA sakatA hai| merI rAya meM subhASita aura sUktiyA~ pravacana ke hI rUpAntara haiN| eka ke hI ye do rUpa haiN| (1) dharma sambandhI pravacana / (2) artha sambandhI pravacana / (3) kAma sambandhI pravacana / (4) mokSa sambandhI pravacana / ina cAra rUpoM para hameM vyApakatA se vicAra karanA Avazyaka hai| sakIrNa cintana hamAre dhyeya kI paripuSTi meM bAdhaka ho sakatA hai| kaI pravacana to aise haiM jinameM ukta cAra tattvoM kA samAhAra ho gayA hai lekina katipaya pravacana eka viziSTa vicAradhArA ke hI samarthaka haiN| 1 Ananda pravacana, bhAga 1, prArambhika pRSTha 6-7 2 upAdhyAya zrI amaramuni Page #206 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AcAryadeva thI AnandaRSi kA pravacana-vizleSaNa 131 EIGAD AyA P yaha saba kucha hote hue bhI AcAryapravara kA mukhya lakSya yahI hai ki mAnava Atma-pariSkAra kare aura svayaM prabuddha banakara dUsaroM ko samucita prabodhana pradAna kare / mAnava kI yahI mAnavatA hai aura sacce dharma kA yahI samIcIna rUpa hai / gosvAmI tulasIdAsa ke matAnusAra kIti, kavitA aura sampatti vahI uttama hai jo gaMgA kI taraha sabakA hita karane vAlI ho| kIrati bhaniti bhUti bhali soI / surasari sama saba kaha~ hita hoI // -rAmacaritamAnasa sAMsArika viSaya-vAsanA kI parituSTi ke lie to saba hI likhate rahate haiM tathA aise sAhitya kA parijJAna to pratyeka insAna sahaja meM hI upalabdha karatA rahatA hai| saccA rasakAvya to vahI hai jo mAnavamAtra ko avinazvara zAnti dilA sake / kavivara bhUdharadAsa kI ye paMktiyA~ isa saMdarbha meM bar3I upayogI haiM rAga udai jaga aMdha bhayo, sahajai saba logana lAja gmaaii| sokha binA nara sIkhata haiM viSayAdika sevana ko sudharAI // tApara aura race rasa kAvya, kahA~ kahiye tinako niThurAI / andha asUjhana kI aMkhiyAna meM, jhoMkata haiM raja rAmaduhAI // -jainazataka-64 e vidhi tuma te bhUli bhaI, samujha na kahA~ kasatUri bnaaii| dIna kuraMgani ke tana meM, tuna daMta dharai karunA kima AI / / kyoM na karI tina jIbhana je rasa, kAvya karaM para ko dukhdaaii| sAdhu anugraha durjana daMDa, doU sadheta bisarI ctraaii| --jainazataka-66 zrI AnandaRSi ke pravacana pUrNarUpeNa viraktimUlaka haiM tathA sarvatra adhyAtmavAda kA madhura svara zabdAyamAna hai| yahI prathama vizeSatA hai| pravacanoM kI dUsarI vizeSatA yaha hai ki eka tathya ko pramANita karane ke lie AcAryapravara ne vibhinna zAstroM tathA granthoM se aneka pramANa die haiM aura apane kathya ko prabhAvotpAdaka zailI meM samarpita kiyA hai| vastutaH pravacana kI garimA isI prakAra sthApita kI jAtI hai| udAharaNa ke rUpa meM prastuta hai 'satya kA apUrva bala' zIrSaka pravacana / AcAryazrI sarvaprathama maharSi veda vyAsa kI bhAvanA ko udadhRta karate haiM jo isa prakAra hai : "satya atyanta mahAna aura sabase bar3hakara dharma hai|" / -Ananda pravacana, bhAga 3, pRSTha 216 / mahAtmA gAMdhI ne kahA hai-paramezvara satya hai, yaha kahane ke bajAya satya hI paramezvara hai| yaha kahanA adhika upayukta hai| -pRSTha 216 isa sambandha meM eka pAzcAtya vidvAna ke bhI yahI vicAra haiMOne of the Sublimest things in the world is plain truth sarala satya saMsAra kI sarvotkRSTa vastuoM meM se eka hai| -pRSTha 216 isake anantara AcArya zrI vibhinna bhASAoM ke uddharaNoM ko dete apane kathya kI sArthakatA siddha karate haiM(1) saccaM khu bhagavaM-satya hI bhagavAna hai| -pRSTha 220 (2) satya toci dharma asatya te karma, ANIka he dharma nAhIM duje / -saMta tukArAma satya bhASaNa karanA parama dharma hai aura asatya bolanA karmabandhana kA kAraNa hai| -pRSTha 222 (3) sAMca barAbara tapa nahIM, jhUTha barAbara pApa / jAke hirade sA~ca hai, tAke hirave Apa // -~~~-pRSTha 222 RAMOMaanasiatra ApAprakAra riyanvi MAMANN wwwmmmmmmmmmmmmmE Page #207 -------------------------------------------------------------------------- ________________ An A RANANJANAMANNAINMadamentaJANAMAdda LANABRARABANARA..... * AcArmapra.Bat AcAryapravabhinna zrIAnandagrantha zrIAnandaprasanna AcAryapravara zrI AnandaRSi : vyaktitva evaM kRtitva M Y - . : . (4) jhUTha batAvata sAMca samokara jahara milAya ke deta haiM gUla / kahata tiloka kare mana ko vaza, jAya jamA vaza bhUTha ke suul| -pUjyapAda zrI tilokaRpijI, pRSTha 224 (yaha pRSTha saMkhyA Ananda pravacana bhAga tIna kI hai|) madhura zabdoM meM bolA gayA jhUTha ThIka vaisA hI kahalAtA hai jaise gur3a ke andara viSa milAkara kisI ko de diyA jAya / isIlie pratyeka mAnava ko apane mana para saMyama rakhate hue asatya bhASaNa kI pravRtti kA sarvathA tyAga kara denA caahie| asatya bhASI avizvAsa kA pAtra banatA hai| pravacanoM kI tIsarI vizeSatA hai ki pratipAdya viSaya kI utkRSTatA ko pradarzita karane ke lie isake viparIta tattva ko doSapUrNa batAnA / jaisA ki 'satya kA apUrva bala' nAmaka pravacana meM dikhAyA gayA hai| mAnavatA kI garimA meM dAnavatA ko adhama batAnA, Atma-zuddhi kI sarAhanA meM viSaya-vAsanA kI malinatA ko citrita karanA Adi / __ apane kathya ke samarthana meM kathAoM kA prayoga karanA yaha pUjya AcArya ke pravacanoM kI cauthI vizeSatA hai / ye kathAe~ eka ora sarasatA-rocakatA lAtI haiM aura dUsarI ora pAThaka evaM zrotA ko viSaya ke anuzIlana meM bar3I sahAyaka banatI haiN| yathA tattvajJa seTha (pR0 178) mahAna tyAga (pR0 76) siyAra-U~Ta kI kathA (pR0 111), saccA sAdhutva (pR0 237) jJAnavRddhi meM roka, (pR0 250) Adi / (yaha pRSTha saMkhyA Ananda pravacana bhAga tIna kI hai)| pAMcavIM vizeSatA yaha hai ki yathArthavAda ke dharAtala para AdarzavAda kI sthApanA / "samaya kA mUlya A~ko" nAmaka pravacana meM AcAryazrI ne sabase pahale mAnava kI isa naisargika pravRtti ko dikhAyA hai ki vaha bur3hApe meM Akara kucha karane kI AvazyakatA samajhatA hai tathA yauvana meM viSayAsakti ke prati vaha lagAva bar3hAtA rahatA hai / yuvAvasthA kSaNika hai, jaisA ki eka zAyara ne batAyA hai rahatI hai kaba bahAre, javAnI tamAma umra mAninda bUye gula, idhara AI udhara gii| -pR0 262 isI taraha iMsAna kI kamajoriyoM ko batAte hue AcAryazrI phira cetAvanI dete hue eka viziSTa AdarzavAda ko sanmukha rakhate haiN| yathA-samaya para thor3A-sA prayatna bhI Age kI bahata-sI parezAniyoM ko bacAtA hai, aadi| ina pravacanoM kI chaThavIM vizeSatA yaha hai ki AcAryapravara ne loka-saMskRti ke prati paryApta anurAga batAyA hai| yaha saMskRti zramaNa-saMskRti kI sahacarI hai| choTI jhoMpar3I (pR. 23), para-upakArI taru (pR0 37), meha kI udAratA (pR0 44) Adi / (yaha pRSTha saMkhyA Ananda pravacana bhAga 1 kI hai)| isI prakAra "gobara ikaTThA karane vAlA dhanavAna" (pR0 24), mRta sarpa ke sthAna para ratnahAra (pR0 26), khetoM meM pAnI pahuMcA rahA hU~" (pR077), sabhI yAtrI haiM (pR0 194), brahmANDa kI parikramA (pR0 86), mahAn tyAga (pR0 76), koI jAgIra de do (pR0 38) Adi lokakathAe~ loka-jIvana kI anubhUtiyoM ko prakAzita karane vAlI haiN| ye loka-saMskRti kI dhamaniyA~ haiN| sAtavIM vizeSatA hai vyaMgyoM kA prayoga tathA tIkhA prahAra / isa vizeSatA ne pravacanoM ko adhika prabhAvotpAdaka banA diyA hai| yaha vaiziSTya yathAvasara kaI pravacanoM meM parilakSita hotA hai| pravAha-pUrNa evaM sarasa zailI pravacanoM kI AThavIM vizeSatA hai| jo pratyeka pravacana meM dekhI jA sakatI hai| AMERIA Page #208 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AcAryadeva zrI AnandaRSi kA pravacana-vizleSaNa 133 CHORIRL sAdhAraNa viSaya ke pratipAdana meM choTe-choTe vAkyoM kA prayoga kiyA gayA hai, lekina gahana satya kI vivecanA meM lambe-lambe vAkyoM ko apanAte hue AcAryazrI ne tatsama zabdoM ko upayukta mAnA hai| yoM to Apake mAnasa meM vizeSa bhASA ke viziSTa zabdoM ke prati kisI prakAra kA Agraha nahIM hai| apanI bhAvanA ko spaSTa karane ke lie pUjyazrI ne prAyaH samasta pracalita evaM vyAvahArika zabdoM ko grahaNa kiyA hai evaM muktiyoM ko bhI apanAyA hai| kaI bhASAoM ke prakANDa paMDita hone ke kAraNa AcAryapravara kI zabdAvalI bar3I vistRta aura vyApaka hai| pariNAmasvarUpa ApakI bhAvabharI cetAvanI paryApta rUpa meM snehila, bodhaparaka, prabhAvaka evaM loka-priya bana gaI hai| jisa prakAra Apake cintana-manana meM samanvayAtmaka dRSTikoNa vidyamAna hai isI prakAra bhASAzailI meM bhI Apa bar3e udAra aura asImita haiN| vizva kI virATa pratimA meM ApakA virAT vyaktitva isa prakAra samAhita ho gayA hai jisa prakAra makkhana ke kaNa dUdha kI saphedI meM ekAkAra hue haiN| lokoktiyoM kA yathAvasara prayoga karake pUjya RSi ne apane bhASA-viSayaka dRSTi-koNa ko atyadhika jana-priya banAyA hai| nimnalikhita vAkya-samUha uparyukta kathana kI puSTi meM paryApta haiM :-- (1) jo vyakti Atmika saundarya kA mahattva samajha letA hai vaha saMyama aura niyama se apane mana ko Abaddha karatA hai| (2) Aja mAnava ke jIvana meM saMyama kA abhAva hai| usakA jIvana pAzcAtya saMskRti kI cakAcauMdha meM par3akara vilAsitA meM bahatA hai| (10 7) (3) indra jaba deva-sabhA meM sadguNI vyaktiyoM kI prazaMsA karate haiM to upasthita devoM meM aneka mithyAdRSTi deva aise bhI hote haiM, jinheM saMsArI prANiyoM kI prazaMsA sahya nahIM hotii| ve socate haiM-devasabhA meM devatAoM kI tArIpha na karake anna ke kIr3e manuSyoM kI, alpAyu prANiyoM kI tArIpha kyoM?"-- isa prakAra ke lambe-lambe vAkya viSaya kI gahana anubhUti ke paricAyaka haiN| abhiprAya, doSa-dRSTi, zaMkAlu, pariSkRta, vidvata janoM, azikSita, asA~karI samakSa, vRtiyA~, zaMkita, pariNAma, Adara, Iza-smaraNa, gauravarakSA Adi (pRSTha 76), tatsama zabdoM ke sAtha-sAtha chala-phareva, rizvata, nIMva, umra, nyauchAvara (pR0 51), phUla, khuzabU, nAsamajhI, cA~da, kAgaja Adi (pR0 56), jhagar3A Ter3he-mer3he, cIla, coMca, takalIpha, kA~Te, takalIpha, mahasUsa, ArAma, dAnA-pAnI, mAliza, havAkhorI, savArI, vajana, bojhA 'pITha khela' (pR0 114-115) Adi zabdoM ko bhI AcAryapravara ne bar3I udAratA se apanAte hae apanI bhASA-sambandhI bhadratA kA pUrNa paricaya diyA hai / aMgrejI, urdU, saMskRta, prAkRta, apabhraza, marAThI Adi vibhinna bhASA boliyoM ke uddharaNoM kA prayoga isa satya ko pramANita karatA hai ki AcAryapravara baha-bhASAvida haiM, bahana haiM, satata vicAraka haiM, bahazrata haiM evaM saMta-samAgama ke eka Alokita dIpa haiN| (yaha pR0 saMkhyA Ananda pravacana bhAga prathama kI hai)| pravacanoM meM katipaya prayukta lokoktiyA~ isa prakAra haiM(1) burA karane vAle kA bhI bhalA kiyA jAya / pR0 36 (2) saMta kabhI saMtaI nahIM chodd'taa| pR0 36 (3) satsaMgati durlabha sNsaaraa| pR0 42 (4) satsaMgati se nIca se bhI nIca mahAna bana jAtA hai| (5) citta kI vRttiyoM ko rokanA atyanta kaThina kAma hai| (duSkaraM cittarodhanam) pR0 53 (6) jaba hama jAgeM tabhI sberaa| pR0 56 pR0 42 manmaduadavuARIANASAAMAIDANALASADNIRANJamesreadmoreadsARAMANADAANAAKAIRANJAIANRAJAMAADAINA AcArapravara abhibhAcAryapravara abhi zrIAnanda zrIAnanda anya Page #209 -------------------------------------------------------------------------- ________________ " AcArya pravara AtA. Amada AjJA Ada grantha 134 AcAryapravara zrI AnandaRSi : vyaktitva evaM kRtitva (7) ghanoM ko coTeM khAkara hI devatva prApta hotA hai / ghaNA ce ghAva so sAMveM, dezvavA deva pada pAve // (8) manuSya jaisA karma karatA hai use vaisA hI phala milatA hai| 2 ) saMcitA sArakhe par3e tyAcyA hAtA / phArase mAgatA harI naye / ( jitanA bhAgya meM hogA usake anusAra hI mAla palle par3egA / mA~gane se bhI adhika milanA saMbhava nahIM / ) vio (10) devatA detA hai, para karma vApasa le letA hai / (11) binA prayatna aura puruSArtha ke bhAgya phalatA-phUlatA nahIM hai / ( evaM puruSakAreNa binA devaM na siddhayati ) (12) zarIramAdyaM khalu dharma-sAdhanam / ( dharma kI sAdhanA karane ke lie zarIra hI mAdhyama hai / ) (13) hariye na himmata bisAriye na rAma / (14) pRthivyAM pravaraM hi dAnam / (isa pRthvI para dAna hI sarvottama karma hai / ) (15) sAdhu bhUkhA bhAva kA / (16) icchA kA tyAga karanA hI tapasyA hai / ( icchA nirodhastapaH -- tattvArtha sUtra ) ( 17 ) bhAvanA bhavanAzinI (18) jihvA kevala tIna iMca lambI hotI hai kintu vaha chaH phuTa vAle AdamI ko katla karavA sakatI hai / (16) avidyA jIvanaM zUnyam / ( jo jIvana vidyA se rahita hai, vaha zUnya ke samAna hai / ) (20) paDhamaM nANaM tao dayA--- dazavaikAlika sUtra ( pahale jJAna prApta karo, tatpazcAt AcaraNa meM utAro ) (21) guNA: sarvatra pUjyante / ( guNoM kA hI sarvatra sammAna hotA hai / ) Adi-Adi / ( yaha pRSTha saMkhyA Ananda pravacana bhAga prathama kI hai / ) ina pravacanoM kI navIM vizeSatA hai andhavizvAsoM kA virodha | - pR0 58 - pR0 71 -pR0 65 pR0 15 pR0 65 pR0 107 -pR0 120 - pR0 143 - pR0 156 - pR0 160 ---pR0 171 - pR0 160 nissandeha AcArya pravara zrI AnandaRSi jaise mahAna santoM ne hI tathAkathita vicArakoM dvArA sthApita - kalpita jAti-bheda kI bhartsanA kI hai / gosvAmI tulasIdAsa ne bhI hari-bhakti meM jAti-pAMti kI bhAvanA ko sArahIna batAyA hai- - rAmacaritamAnasa - pR0 192 - pR0 322 jAti-pAMti pUche nahiM koii| hari ko bhajaM so hari kA hoI / paramapUjya AnandaRSi kahate haiM ki isakA kAraNa yahI hai ki jainadharma ne dharma kI yaha jo paribhASA dI hai, usake anusAra dharma kisI deza, kAla yA jAti ke liye nahIM hai, yaha to sArvadezika aura sArvajanika dharma hai / -- Ananda pravacana bhAga 1 pRSTha 10 AcArya zrI tulasI ne bhI yahI kahA hai ki dharma ko jAti yA kauma meM mata bAMTiye / jAtiyA~ sAmAjika sambandhoM ke AdhAra para avasthita haiM / dharma jIvana parimArjana yA Atma zodhana kI prakriyA vahA~ hindU aura musalamAna kA bheda nahIM hai / dharma vaha zAzvata tattva hai jisakA anugamana karane kA prANi 1 Page #210 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AcAryadeva zrI AnandaRSi kA pravacana-vizleSaNa 135 1.AS an mAtra ko adhikAra hai / sAmpradAyika saMkIrNatA kI usameM guMjAiza nahIM / jahA~ bheda-dRSTi ko pramukhatA dI jAtI hai vahA~ sAmpradAyika jhagar3e aura saMgharSa paidA hote haiM / cUMki vibhinna sampradAyoM meM bheda ke bajAya abheda va samAnatA ke tattva adhika haiM, ataH unako mukhyatA dete hue dharma ke jIvana-zuddhimUlaka AdarzoM para calanA pratyeka vyakti kA kartavya hai| aisA hone se ApasI saMgharSa, vidveSa aura jhagar3e khar3e hI nahIM hoNge| (dekhie pravacana DAyarI, 1656 pRSTha 46) pravacana asAdhAraNa kathana hai, jisameM samyak cintana aura manana ke sAtha prazasta vANI kA bhI mulya rahatA hai / 'pra' upasarga ke sAtha vac dhAtu meM lyuT pratyaya saMlagna hai jo vyAkaraNAnusAra an meM parivartita ho jAtA hai| isa prakAra prazasta kathana kA hI nAma pravacana hai| pravacanoM ke zIrSaka bar3e lubhAvane haiM / manovaijJAnika vizleSaNa se alaMkRta evaM vicArAtmaka tarkapUrNa kathanazailI se saMpRkta ye pravacana itane rocaka tathA sarva jana grAhya isalie ho gae haiM ki AcAryapravara ne yathAvasara aise padya, gAthA, sabda subhASita sutra, zloka, ovI, abhaMga Adi ko uddhRta kara diyA hai jo janatA ke kaMThoM meM eka lambe samaya se mukharita haiN| yahA~ kucha aise hI padya Adi prastuta kiye jAte haiM jo vicAra-pravAha kI gati ko tIvra karate haiM, apekSita satya kI garimA bar3hAte haiM, jijJAsUoM kI AkAMkSAoM ko tRpta karate haiM, ja nirarthakatA ko sArthaka banAte haiM aura sucitita vivekazIlatA ko kaI sazakta mor3a dete rahate haiN| AcArya zrI kA pravodhana hai ki nirantara prayatna karane para asaMbhava bhI saMbhava bana jAtA hai| AvazyakatA sirpha yahI hai ki manuSya musIbatoM se hAra na mAne tathA pratyeka vAdhA se jUjhatA rhe| isI preraNAdAyaka kathana ko sazakta banAne ke hetu kahA gayA hai ki bAta kI bAta meM vizvAsa badala jAtA hai, rAta kI rAta meM itihAsa badala jAtA hai| tU musIbatoM se na ghabarA are iMsAna ! dharA kI kyA kaheM AkAza badala jAtA hai| --Ananda pravacana, bhAga 1, pR066 karmabhoga ke sambandha meM gosvAmI tulasIdAsa ke rAmacaritamAnasa kI yaha ukti kitanI mArmika hai| AnandaRSi ne ise uddhata kara sArvabhaumika satya kI vyApakatA ko adhika sakSama banAyA hai"karama pradhAna vizva raca raakhaa| jo jasa karai so tasa phala cAkhA // -Ananda pravacana, bhAga 1, pR0 226 isI sandarbha meM Age kahA gayA hai ki karma phala bhoge binA chUTakArA kisI bhI prakAra se nahIM mila sakatA, cAhe vyakti lAkha koziza kyoM na kare / isI ukti ko adhika prabhAvazIla banAne ke hetu AcAryadeva nimnastha pada ko sneha-sikta bhAva se likhate haiM karama gati TArI nAhIM ttre| guru vaziSTha sama mahAmuni jJAnI, likha-likha lagana dhare / dazaratha maraNa haraNa sItA ko bana-bana rAma phire / lakha ghor3A dasa lAkha pAlakI lakha lakha caMvara drre| harizcandra se dAnI rAjA, Doma ghara nIra bhare / karama gati TArI nAhIM Tare / -Ananda pravacana, bhAga 1, pR0 112 A 458 mn`n`nlmjwhrth mn ntGdhy `rqy wzyr bhdhnnq`yh f`l m`h`h``m`tm` Page #211 -------------------------------------------------------------------------- ________________ inde amruRANAMAAJAJJANASALAAAAAJANABAJAJARJANAJATADASANA wwwAYANVI A 136 AcAryapravara zrI AnandaRSi : vyaktitva evaM kRtitva __ siddhi prApti ke lie aneka janmoM taka prayatna karanA par3a sakatA hai tathA ghora-se-ghora upasarga sahana karane kA avasara A sakatA hai| isa anubhavasiddha subhASita ko AcAryasamrATa ne isa prakAra sathita kiyA hai talAze-yAra meM jo ThokareM khAyA nahIM karate / ve apanI maMjile makasUda ko pAyA nahIM karate / -Ananda pravacana, bhAga 1, pR0 113 pravacanoM kI yaha dazamI vizeSatA hai| gyArahavIM vizeSatA hai vyaMgyazailI kA prayoga / yoM to AcAryapravara ne prasAda zailI, vyAsa zailI, samAsa zailI, vivecana zailI, taraMga zailI Adi vibhinna zailiyoM ko viSaya pratipAdana ke samaya apanAyA hai, lekina ApakI vyaMgya zailI vizeSataH ullekhya hai| isake dvArA Apane zrotAoM evaM pAThakoM ke dila ko aneka bAra jhakajhorA hai / vyaMgya zailI---jaisAki nAma se spaSTa hai, isa zailI meM vyaMgya aura cuTakIlepana kI pramukhatA rahatI hai / zabda bAhara se sundara aura sarala mAlUma par3ate haiN| usakA abhidhAtmaka artha bhale hI kucha na ho, para vyaMjanAtmaka artha bar3A gaharA aura nukIlA hotA hai, vaha sambandhita vyakti ko tilamilA dene vAlA hotA hai / bAhya artha jo nikalatA hai vaha apekSAkRta artha nahIM hai, usakA vyaMjanAtmaka artha hI sahI artha hotA hai / artha kI painI dhAra hRdaya ko bedhane vAlI hotI hai| vinaya aura bar3AI ke lie prayukta zabdavyaMgya nindA kA artha dhvanita karate haiN| usake sahI artha ko pAne ke lie gaharAI meM utaranA par3atA hai| tIkhApana, zleSa aura parihAsa isake tIna rUpa mAne gae haiN| kaThora cuTakIle zabdoM kA prayoga dusare ke siddhAntoM-vizvAsoM para karArI coTa, mIThe aura bhale para dviarthaka zabdoM kA prayoga isakI vizeSatAe~ haiN| mIThI gudagudI sarvatra milegii| isake mAdhyama se bar3I-se-bar3I bAta kaha dI jAtI hai| dUsarA vyakti usakA spaSTa virodha bhI nahIM kara sakatA / isa vyaMgya ko kevala sambandhita vyakti hI samajha sakatA hai| manoraMjana ke tattvoM kA samAveza rahatA hai| buddhi aura hRdaya donoM kA prAdhAnya rahatA hai|'' AcArya zrI ke nimnastha pravacana-uddharaNa isa zailI ke antargata ullekhya haiM (ka) pAsa tere hai koI dukhiyA, tUne mauja ur3AI kyA ? bhUkhA-pyAsA par3A par3osI, tUne roTI khAI kyA ? isa padya meM svArthI aura vilAsI vyakti kI bhartsanA karate hue kahA hai-are prANI ! agara tere samIpa koI abhAvagrasta yA roga-pIDita duHkhI vyakti ghora kaSToM meM se gujara rahA hai aura tUne usakI ora dhyAna na dekara kevala apanI hI mauja-zoka kA dhyAna rakhA hai, apane bhoga-vilAsa ke sAdhanoM ko juTAne aura unheM bhogane meM hI lagA rahA hai to tUne yaha jIvana pAkara kyA kiyA? kucha bhI nhiiN| terA par3ausI tana para vastra aura peTa ke lie anna nahIM juTA sakA kintu tu pratidina nAnA prakAra ke madhura pakavAna udarastha karatA rahA to kyA huA? kyA isase terI kIrti bar3ha gaI ? nahIM, apanA peTa to pazu bhI bhara letA hai| tUne usase adhika kyA kiyA? agAdha jJAna aura buddhi kA dhanI hokara tathA hRdaya meM anekoM bhAvanAoM kA bhaMDAra rakhakara bhI tune unakA upayoga nahIM kiyA to mAnava tana pAne kA tune kyA lAbha uThAyA? yaha mata bhUla ki usI kA jIvana saphala mAnA jAtA hai jo paropakAra meM pravRtta rahatA hai| -Ananda pravacana bhAga 3 pR0 16 1 DaoN0 gaMgAprasAda gupta 'barasaiyA'-hindI sAhitya meM nibandha aura nibandhakAra, pR0 33 se sAbhAra / Page #212 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AcAryadeva zrI AnandaRSi kA pravacana vizleSaNa 137 "Adhunika yuga meM to hameM kadama-kadama para jJAna dAtAoM kI prApti hotI hai| jJAna ke nAma para zikSA dene vAloM kI Aja tanika bhI kamI nahIM hai| skUloM aura kAlejoM meM zikSA dene vAle sabhI apane Apako jJAnadAtA hI mAnate haiM / kintu jJAna ke nAma para vibhinna viSayoM ko raTAkara vizvavidyAlayoM kI DigariyAM dilavA denA hI kyA jJAna-lAbha karanA kahalAtA hai ? jina katipaya prakAra kI jAnakAriyoM ko prApta kara U~cI-U~cI naukariyA~ mila bhI jAtI haiM aura adhika se adhika tanakhvAha milane lagatI hai, kyA use hI jJAna hAsila karanA kahA jA sakatA hai ? nahIM, agara jJAna prApta karake bhI mAnava saccA mAnava nahIM bana sakA, usameM Atma-vizvAsa utpanna nahIM ho sakA, usake andara chipI huI mahAna zaktiyA~ jAgrata nahIM ho sakIM tathA usakA caritra sarvaguNa sampanna nahIM bana sakA to vaha aneka vidyAoM kA jJAtA aura aneka bhASAoM kA jAnakAra vidvAna bhI jJAnI nahIM kahalA sakatA / " - Ananda pravacana bhAga 2, pR0 147 yahA~ katipaya vizeSatAoM ke mAdhyama se Ananda pravacanoM kI vivecanA karane kA laghu prayAsa kiyA gayA hai / zrImAna zrIcanda surAnA 'sarasa' ke matAnusAra Ananda pravacana vAstava meM hI Ananda kI eka srotasvinI hai| isake pRSTha ulaTate jAiye par3hate jAie aura mana meM eka AdhyAtmika zAMti, Ananda aura prasannatA kI hilora anubhava karate jAiye / saMkSepa meM maiM yahI nivedana karanA cAhU~gA ki paramapUjya AcArya samrATa ke ye pravacana Aja ke santapta, vikala evaM bhramita mAnava ke lie Antarika ullAsa ke pradAtA haiM, kalyANakArI mArga ke darzaka haiM aura zivatva kI prApti ke lie amara sAdhana haiN| Ananda pravacana ke cAra bhAgoM meM gumphita pravacanoM kI tAlikA 1. maMgalamaya dharmadIpa | 2. prArthanA ke ina svaroM meM / 3. tinnANaM tAriyANaM / 4. nahi aiso janma bAra-bAra / 5. kapAya- vijaya / 6. aise putra se kyA ? 7. lekhA-jokhA | 8. bahupuSpa kerA paMja thii| 6. karama gati TArI nahi Tare / 10. jANo paile re pAra / 11. yAdRzI bhAvanA yasya / 12. kaTuka vacana mata bola re / 13. yahI sayAno kAma | 14. anamola sAMseM 1. uTha jAga musAphira ! 2. rAjya kI amiTa bubhukSA / 3. peTa ke lie kitane pApa ? bhAga 1 15. aba thArI gAr3I ha~kavA meM / 16. bhakti aura bhAvanA / 17. rakSAbandhana kA rahasya / 18. amaratA kI ora / 16. mAnava jIvana kI mahattA / 20. balihArI guru ApakI / 21 amaratva pradAyinI anukampA / 22. durgatinAzaka dAna | 23. guNAnurAga mukti kA mArga / 24. sarvasya locanaM zAstraM / 25. janmASTamI se zikSA lo / 26. dharma kA rahasya / 27. sunaharA saMzaya 28. nekI kara kue meM DAlA / bhAga 2 13. sabase hila - mila caahie| 14. lAkha rupae kA AdamI / 15. karmabandhana se bacAva / 30 4 AcArya prava ANAya prava 7 25 73/1944 10 3162953 Anda grantha Page #213 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AcArya prava zrI AnandA 138 63 4. mRtyu ko dhyAna meM rakho / 5. tRSNA na jIrNA vayameva jIrNA / 6. barasana lage aMgAra / 7. bhavasAgara kaisa pAra hogA ? 8. kolhU kaba taka calAnA hai ? 6. mokSAtparaM sukhaM nAnyat / 10. na zarIraM punaH punaH / 11. Atmoprati kA mUlaH anuzAsana / 12. tamaso mA jyotirgamaya / Jiu 1. kalyANakAriNI kriyA / 2. puruSArtha se siddhi / 3. nidrA tyAgo / 4. alpa bhojana aura jJAnArjana 5. mauna kI mahimA | 6. satsaMgati durlabha saMsArA / 7. jJAna prApti kA sAdhanaH vinaya / abhinaMdana grAAnanda AyAma pravara abhinaMdana grantha AcAryapravara zrI AnandaRSi vyaktitva evaM kRtitva 8. tapo hi paramaM zreyaH / 6. asAra saMsAra / 10. svAdhyAya parama tapa / 11. dIpa se dIpa jlaao| 12. indriyoM ko sahI dizA batAo / 12. Atma zuddhi kA mArga cAritra 14. tapazcaraNa kisa lie / 1. tIrthaMkara mahAvIra / 2. 3. prIti kI rIti / 4. 5. 6. 7. mokSa kA dvAra kaise khulegA ? nirguNI ko kyA upamA dI jAye ? ghar3I se, ghar3I do ghar3I lAbha le lo ! sacce sukha kA rahasya | bhava pAra karane vAlA sadAcAra / insAna hI Izvara bana sakatA hai| 12. mana ke mate na cAlie / 13. kahA~ nikala jAUM yA ilAhI ! 14. chaH caMcala vastue~ | 5. ha. pApa nAzaka tapa / 10. tulasI aMdhavara ke bhaye jyoM baMdhUra ke pAna / Aja-kAla kI pAMca dina jaMgala hogA vAsa / 11. 16. amaratva kI ora / 17. saphala jIvana kisakA ? 18. unnata patha para prathama caraNa / 10. manorathoM kA jAla / 20. bacane kA daridratA / 21. dharmarakSA / 22 AjJA-pAlana se icchita kI prApti / 23. bIja meM taruvara bhI hai| 24. upadezoM ko AtmasAt kro| bhAga 3 15. vinaya kA guphala / 16. satya kA apUrva bala / 17. AtmasAdhanA kA mArga / 18. mukti kA mUla zraddhA / 19. samaya kA mUlya A~ko / 20 mAnavajIvana kI saphalatA / 21. samaya kama, maMjila dUra 1 22 samaya se pahale ceto / 23. vamana kI vAJchA mata karo / 24. ruko mata ! kinArA samIpa hai / 25. kA~ToM se bacakara calo / 26. sunakara hRdayaMgama kro| 27. jIvana ko niyaMtraNa meM rkho| 28. vijayAdazamI ko dharmamaya bnaao| bhAga 4 15. 16. 17. 18. 16. 20. 21. 22. 23. mukti kA dvAra -- mAnava jIvana / zAstraM sarvatragaM cakSuH / uttama puruSa ke lakSaNa / dharmarUpI kalpavRkSa viSama mArga mata apanAo ! AcAraH paramodharmaH / jJAna kI pahacAna | sarvasva locana zAstram / saccA paMca kauna-sA ? pUjyapAda zrI trilokaRSijI / karma luTere ! zubha phala pradAyinI sevA 24. 25. 26. 27. jIvana STha kaise bane ! 28. kaSAyoM kI jIto / Page #214 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zraddhA rca na kaviratna candana muni (paMjAbI) (prasiddha kavi tathA projavI vaktA) SHEOS vAyA jyotirdhara AcArya-pravara zrI hameM mArga-darzana dete| mAtra vaMdanA bhakti bhAvanA kA upahAra svayaM lete // 1 // nAma madhura 'AnaMda RSIzvara' pacahattaraveM saMvatsara meM sAgara hai AnandoM ke| Apa pA rahe puNya praveza / karane vAle dUra niraMtara bane zatAyu Apa hama aisA bhavasAgara ke phaMdoM ke // 2 // rakhate dRr3ha vizvAsa vizeSa // 3 // chala-bala kA mala nikala cukA jaba par3hI sAta bhASAe~ phira bhI banA huA dila sarala mahAna / prAkRta para hai prema mahAna / hai vyaktitva kRtitva ApakA isIlie prAktana kRtiyoM para gauravazAlI jJAna-pradhAna // 4 // __ karate rahate anusaMdhAna // 5 // kiyA gahana adhyayana tabhI to jina-zAsana ko prabhAvanA meM bane AgamoM ke niSNAta / bane preraNA-srota mahAna / aisA mujhe pratIta ho rahA AgamAnumodita hai jaga meM jJAna-devatA hoM sAkSAta // 6 // AcAryoM kA UMcA sthAna // 7 // zraddhArcana svIkAra kIjiye paMjAbI 'muni caMdana' kaa| zlAghanIya avasara pAyA hai hamane yaha abhinandana kA // 8 // 7 MADUADOO YMarvriwwwwvvvveer Page #215 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tubhyaM namaH bahuzruta zrI madhukara muni (prabuddha manISI) ya tubhyaM namaH zramaNa-saMgha-vibhUSaNAya, tubhyaM namaH sakala-zAstra-vizAradAya ! tubhyaM namaH suyazase muni-puMgavAya, tubhyaM namo gaNivarAya mahodayAya ! AnaMda - kaMdaH khalu yo yazasvI, zAnta-svabhAvaH sadayo manasvI / AcArya - samrAT sa hi dharmadevaH, jIyAt jagatyAM kila nityameva / / - A RAT dhaNNo ANaMda pujjo ujjoya o u dhammassa, viir-vaannii-pyaaro| NAyago jo u saMghassa dhaNNo ANaMda-pujjao // Ayariesu ucco jo-jayavaM loga - vissuo| vaddhamANa - guNo so hi ANaMdo suhado bhava // Page #216 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AcArya pravara zrI AnandaRSi jI ke jIvanasparzI preraka-pravacanoM kA saMkSipta-saMkalana ! pravacana: parakhar3iyA Page #217 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Page #218 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [ upadeza kA mahattva, usakA lAbha, upadeza dene va sunane kA pAtra, zrotA tathA upadeza se hRdayaparivartana Adi viSayoM kA vivecana ] 1 upadeza zravaNa kA pAtra nayA DPA upadeza kA mahattva upadeza kA jIvana meM bar3A bhArI mahattva hai / agara vyakti upadeza ke canda zabdoM ko bhI grahaNa karake unheM apane AcaraNa meM utAra le to usakI kAyApalaTa ho sakatI hai| kucha nirAzAvAdI kahA karate haiM'yaha saMsAra ghora dukhoM se bharA huA hai, isameM rahakara hama apane Apako pApoM se kaise bacA sakate haiM ? hamameM itanI zakti hI kahA~ hai ki apane samasta karmoM kA nAza karake mukti jaisI mahAn siddhi ko hAsila kara ske|' aise akarmaNya, pauruSarahita aura nirAzAvAdI prANiyoM ko jagAne kI zakti agara kisI meM hai to vaha kevala upadeza meM hI hai| agara vyakti sarvathA hI vivekahIna, buddhihIna aura zraddhAhIna nahIM ho gayA hai to bhagavAna ke vacana aura unhIM para AdhArita santa puruSoM ke upadeza use samajhA sakate haiM ki yahI saMsAra jise vaha naraka mAnatA hai, apane Apa meM svarga bhI chipAye hue hai aura vaha tabhI prakAza meM A sakatA hai jabaki prANI saccA karmayogI bane, kaSAyoM ko jIte, mana evaM indriyoM ko sAMsArika pralobhanoM se bacAye tathA samyaka jJAna aura kriyA rUpI apane donoM pairoM se pUrNa AtmavizvAsa aura Atma-bala sahita satpatha para cle| aisA karane para use yahI saMsAra jo daHkha aura pApoM se bharA dikhAI detA hai, puNya aura Ananda se paripUrNa jAna pdd'egaa| dRSTi ke badalate hI usakI bhAvanAe~ badala jAyeMgI aura mAnane lagegA'sabhI sambhava saMsAroM meM yaha saMsAra sarvottama hai aura isameM sabhI vastueM sarvottama ke lie haiN|' ---vAlTeyara para dRSTi ko badaleM kaise ? uttara yahI hai-upadeza ke dvArA / vItarAga prabhu upadeza kisa lie dete haiM ? prANiyoM ko sanmArga para lAne tathA unakI doSa-dRSTi ko guNa-dRSTi meM badalane ke lie| unheM andhakAra se prakAza meM lAne ke lie hI ve upadeza dete haiN| zrI uttarAdhyayana sUtra ke battIsaveM adhyayana meM kahA hai nANassa sambassa pagAsaNAe, annANa mohassa vivjjnnaae| rAgassa dosassa ya saMkhaeNaM, eganta sokkhaM samuvei mokkhaM // bhagavAna kA upadeza isa lie hai ki jJAna kA prakAza ho, ajJAna aura moha kA nAza ho, rAga aura dveSa donoM kA pUrNa tayA kSaya ho, tabhI ekAnta sukha rUpa mokSa kI prApti ho sakatI hai| upadeza kA asara kisa para hotA hai? saMsAra meM upadezoM kI kamI nhiiN| tIrthakara zramaNa bhagavAna mahAvIra dvArA diye gaye upadeza jinavANI ke rUpa meM hamAre samakSa Ate haiN| santa mahApuruSa bhI upadeza dete Aye haiM aura Aja AcAryapravara Atra AcAryapravatra Ram anAPARAN.. AnamiARAAAAAAADMAINARMAnsamaaseDMAAVARLAMJANAMIKAAMINANAMAIRasranA zrIAnanda zrIAnanda anya Errior Page #219 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AcAryapravara AbhanaAcAryapravara abhinaya zrIAnanda zrIAnanda Verma.comww w mmm 144 AcAryapravara zrI AnandaRSi : vyaktitva evaM kRtitva bhI dete haiM, para unheM grahaNa karane vAle birale hI hote haiN| upadeza ve hI grahaNa karate haiM, jo bhavya jIva hote haiM / abhavya ko upadeza nahIM lgtaa| . bhavya aura abhavya meM kyA antara haiM ? jo bhava karake mokSa meM jAne vAlA hai, vaha bhavya aura jo bhava karake bhI mokSa meM nahIM jA sakatA, vaha abhavya kahalAtA hai| tarka karane vAle kahate haiM-vItarAga prabhu kA upadeza sAdhAraNa santa yA mahApuruSa kA upadeza nahIM hai| unake upadeza kA asara kyoM nahIM hotA? eka bAra madhyapradeza ke suvAsarAmaNDI nAmaka gA~va meM hamArA pravacana cala rahA thaa| usa samaya eka sikha bhAI ne prazna kiyA 'mahArAja' ApakA upadeza to bahuta hI acchA aura AtmA ko tArane vAlA hai, para Apake ziSya use amala meM nahIM lAte, isakA kyA kAraNa hai ?' __maiMne kahA-'bhAI, hamArA pharja hai upadeza denA aura Apa logoM kA pharja hai use amala meM laanaa| hama apanA pharja pUrA karate haiM, aba Apa use amala meM lAte haiM yA nahIM, yaha ApakI bhAvanAoM para tathA ApakI bhaviSya meM baMdhane vAlI gati para nirbhara hai| jinakI gati zubha hone vAlI hotI hai, unheM adhika upadeza kI bhI AvazyakatA nahIM hotI aura ve upadeza ke do zabdoM ko grahaNa karake bhI ceta jAte haiN| isa prakAra santoM kA kartavya mArgadarzana karanA hai para sunane vAle agara usa mArga para nahIM calate to yaha dopa unakA hai, upadeza kA nhiiN| isI bAta ko spaSTa karane vAlA eka zloka hai patraM naiva yadA karIraviTape doSo vasantasya kim ? noluko'dhyavalokate yadi divA sUryasya ki dUSaNam ? dhArA naiva pataMti cAtakamukhe meghasya ki dUSaNam ? sabodhAt dravate na duSTahRdayaM bodhasya ki dUSaNam ? maiMne usa sikha bhAI ko isa zloka kA artha spaSTa kiyA ki-'dekho bhAI ! jaba vasanta Rtu AtI hai, haraeka vRkSa meM koMpaleM phUTatI haiM, navIna patte Ate haiM, kintu kera kA per3a aisA hotA hai ki usameM eka bhI pattA nahIM lagatA, to isameM vasanta Rtu kA kyA doSa hai ? isI prakAra sUrya kA udaya hote hI saMsAra ke samasta prANI apane muMde hue netra kholate haiM aura apane-apane kArya meM saMlagna ho jAte haiM, kintu ullU eka aisA jIva hai jo sUryodaya hote hI apanI A~kheM bandakara letA hai, usakI ora dekhatA hI nhiiN| to batAo isameM sUrya kA kyA doSa hai ? usakA kAma prakAza karanA hai aura usane apanA kartavya pUrA kiyA arthAt prakAza phailAyA para koI usase lAbha na uThAye to vaha kyA kare ? sUrya ke samAna hI megha bhI sampUrNa pRthvI para samAna vRSTi karatA hai| apanI ora se vaha bhUmi ke pratyeka sthAna ko sarasa banAne aura pratyeka prANI ko AhlAdita karane kA prayatna karatA hai, kintu agara cAtaka ke maha meM jala kI bUMda na gire to megha kyA kare ? cAtaka kevala svAti nakSatra kA jala hI letA hai, dUsarA nahIM aura isa kAraNa pyAsA maratA rahatA hai, para isameM megha kA kyA dopa hai ? kucha bhI nhiiN| isI prakAra santa puruSa sabhI prANiyoM ko eka-sA upadeza dete haiM, unheM samajhAne kA prayatna karate haiM tathA sanmArga sujhAte haiN| jabaki bhavya prANI thor3A-sA sunakara bhI turanta sAvadhAna hokara apanI dizA badala lete haiM, abhavya aura kusaMskArI vyaktiyoM ke hRdaya pApoM ke pariNAmoM ko sunakara bhI bhayabhIta nahIM hote, dravita nahIM hote to sadbodhana aura sadupadezoM kA kyA doSa hai ? zrI bhartRhari ne satya hI kahA hai prasahya maNi muddharenmakara vaktra daMSTrAMkurAtsamudramapi santaret pracalamimAlAkulam bhujaMgamaNi kopitaM zirasi puSpavaddhArayet / Page #220 -------------------------------------------------------------------------- ________________ upadeza-zravaNa kA pAtra 145 VIRUARY arthAt manuSya magara ke mukha se bala pUrvaka maNi nikAla sakatA hai aura bhayaMkara lahareM uThatI hoM aise dustara samudra ko bhI pAra kara sakatA hai, krodhita sarpa ko puSpa kI bhAMti sira para dhAraNa kara sakatA hai, parantu haThI mUkhoM ke citta ko nahIM manA sktaa| aise vyakti santoM kI nasIhata aura upadezoM se koI lAbha nahIM uThA pAte, koI bhI zikSA unake gale nahIM utrtii| aisI sthiti meM guru kyA kara sakatA hai ? eka zikSaka blaikaborDa para gaNita kA savAla likhatA hai aura nAnA prakAra se use hala karane kI vidhi batAtA hai| adhyayana meM ruci rakhane vAle chAtra una vidhiyoM ko bhalI-bhA~ti samajha lete haiM aura yAda kara lete haiM, kintu jar3a-buddhi aura duSTa prakRti vAlA chAtra usa ora dekhe hI nahIM aura apanA mana usa ora na lagAye to zikSaka kyA kara sakatA hai ? isI prakAra hama upadeza dete haiM para Apa use amala meM nahIM lAte to yaha ApakA doSa hai / hameM bhI hamAre guru mahArAja ne saMyama patha para calane ke lie aneka prakAra kI uttama zikSAyeM dI thiiN| yaha unakA kAma thA, para aba hamArA kAma hai, unake batAye hue mArga para calanA / hama agara sahI mArga para na caleM to doSa hamArA hI hai| mahApuruSoM kI bhAvanA loga bhUla jAte haiM ki santa mahAtmA jo upadeza dete haiM, usameM unakA koI svArtha siddha nahIM hotaa| ve anya prANiyoM kI AtmA ko unnata banAne kA prayatna karate haiM aura karuNA kI bhAvanA se saMsAra cakra meM phaMse hue jIva ko mukti kA mArga batAte haiN| vastutaH agara vyakti isa saMsAra ke bAhya aura nazvara padArthoM meM Asakta rahegA, inhIM kI prApti aura bhoga kI samasyAoM meM ulajhA rahegA to jJAna, darzana aura cAritra rUpI Antarika guNoM kI ora dhyAna nahIM de pAyegA aura jaba inake vikAsa kI ora apanA lakSya nahIM degA, kabhI apanI AtmA meM nahIM jhA~kegA to apane mokSa-prApti ke uddezya ko kaise pA sakegA? jo prANI isa bAta ko samajha lete haiM, ve apane amUlya jIvana kA eka kSaNa bhI vyartha nahIM jAne dete / santoM kA upadeza to dUra, kisI sAdhAraNa-sI ghaTanA se hI apane jIvana kI galata dizA ko sahI dizA meM le jAte haiN| bhavya jIvana ko jhA~kI bhavya prANiyoM kA jIvana aisA hI hotA hai| nikaTa bhaviSya meM hI jinakI AtmA saMsAra mukta hone vAlI hotI hai, ve kisI sAdhAraNa saMyoga se hI ceta jAte haiM aura samasta sAMsArika sukhoM ko tilAMjali dekara sAdhanoM meM juTa jAte haiM aura aisA hone para hI Atma-kalyANa ho sakatA hai| jaba taka jala meM hue prANI kI chaTapaTAhaTa ke samAna jIva ko isa saMsAra-sAgara se ubarane kI chaTapaTAhaTa nahIM hotI, taba taka vaha Atma-mukti ke prayatna meM saMlagna nahIM ho sktaa| kahA bhI hai dhana dhAna taje gRha chori bhaje jinarAja ke nAma lagyo mana hai / zuddha samyaka jJAna virAga sadhe na kare paramAda iko china hai| nizavAsara dukkara dhArata kaSTa anitya lakhe manujA tana hai| jina Ana amIrikha zIza dhare ziva pAmive ko yaha sAdhana hai| sarpa jisa prakAra apanI keMculI kA tyAga karake punaH pIche phirakara nahIM dekhatA aura vahAM se sarapaTa bhAga jAtA hai, isI prakAra jaba prANI dhana-dhAnya-pUrNa gRha evaM sAMsArika sambandhiyoM ke prati moha mamatA ko tyAgakara binA unakI ora mur3akara dekhe bhAgakara bhagavAna se lau lagA letA hai tabhI vaha sAdhanA ke kaThora patha para cala sakatA hai / jo jIva samyajJAna kI prApti kara lete haiM aura vairAgya meM ramaNa karane lagate haiM, ve eka kSaNa kA bhI pramAda kiye binA zarIra ko anitya mAnakara duSkara tapAdi karate hue isakA pUrA lAbha uThAte haiN| unakI AtmA kabhI bhI DigatI nahIM, yahA~ taka ki dharma ke lie ve samaya Ane para prANoM kA tyAga karane se bhI RAN mAyA GREE n ews RAMMARRIMARUNawadamaANOARMADAMJANuedmaamannamBABAJANANAMAJHIMJAAAAAAMKARANAJARAMMAamana sAyApravAla bhisAcAryapravara abhinaya zrIAnandamagrantha zrIAnanda anya2 meromerror wMFAwrv Jain.Educati Page #221 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AcAryapravabhiAcAryapravara bhika zrIAnandagranthazrAAnandAnya51 146 AcAryapravara zrI AnandaRSi : vyaktitva evaM kRtitva nahIM hickicaate| aisA utkRSTa saMyama pAlana hI zivagati kI prApti kA sAdhana bana sakatA hai| kintu jo jIva abhavi hote haiM arthAt bhaviSya meM jinake chuTakAre kI sambhAvanA nahIM hotI ve pratidina jinavANI ko sunakara bhI jAgRta nahIM hote, santoM ke upadeza kI eka bhI sIkha grahaNa nahIM karate / pUjyapAda zrI amIRSi jI mahArAja ne aise jIvoM ke lie satya hI kahA hai barasata meghadhAra bhede nahIM magazUla, abhavi ko citta nahIM bhede jinavANI ye / jalata javAso jaise ati dhana barasata, khAra kI jamI pa nahIM bIja vRddhi maanie| tuSa ko pachAre nahIM milata taMdula kana, nikase na mAkhana mathAve koI pAnI ye / sannipAta rogI tAko dUdha khAMDa jahara hoya, amIrikha kahe aise abhavi pichAniye // kahA hai--jisa prakAra nirantara meghavRSTi hone para bhI magazUla nAmaka kAlA patthara kabhI nahIM bhIgatA, usI prakAra abhavi jIva kA antaHkaraNa pratidina jinavANI kI akhaNDa dhArA ko sunakara bhI bodha ko prApta nahIM hotA, ulaTe jisa prakAra javAsiyA kA choTA-sA per3a anya phale-phUle vRkSoM ko dekhakara IrSyA se svayaM hI jala jAtA hai, vaha bhI auroM ko pragati ko dekhakara mana-hI-mana jalatA hai aura apanI AtmA ko kaluSita banAtA hai| abhavya ke viSaya meM adhika kyA kahA jAya? jaise khArI jamIna meM DAlA huA bIja aMkurita nahIM hotA, tRSa arthAt chilakoM ko pachAr3ane se cAvala kA eka bhI dAnA nahIM nikalatA, pAnI ko lagAtAra mathate rahane para bhI makkhana prApta nahIM hotA aura sannipAta ke rogI ko dUdha aura zakkara lAbhaprada hone ke bajAya hAnikAraka sAbita hotA hai, usI prakAra mithyAtva aura ajJAna rUpI roga se grasita hone ke kAraNa abhavya jIva ko na zAstroM kA svAdhyAya karane se, na jinavANI kA zravaNa karane se aura na hI nirantara upadezoM ke dvArA bodha dilAne kA prayatna karane se hI koI lAbha hotA hai| nIma na mITho hoya aisA jIva koTi prayatna karane para bhI pUrvavat banA rahatA hai, raMcamAtra bhI apane Apako nahIM badala pAtA hai| zAstra batAte haiM aura Apako bhI jJAta hogA ki rAjA zreNika ne apane naraka kA ba~dha tor3ane ke lie kyA-kyA kiyA thA ? jaba bhagavAna ne batAyA ki 'tuma marakara naraka meM jAoge' to theNika ko bar3A duHkha huA aura unhoMne bhagavAna se usa dukhadAyI naraka se bacane kA upAya pUchA / bhagavAna mahAvIra ne rAjA ko cAra upAya naraka se chuTakArA pAne ke btaaye| jinameM eka thA zreNika kI dAdI ko bhagavAna ke darzana karAnA aura dUsarA thA unakI kapilA dAsI ke hAtha se dAna dilaanaa| upAya sarala the| rAjA zreNika ne socA-'yaha kaunasI bar3I bAteM haiM ? maiM dAdI jI ko eka bAra to kyA, kaI bAra bhagavAna ke darzana karA dUMgA aura dAsI to merI sevikA hI hai, usake hAtha se cAhe jitanA dAna dilA duuNgaa| atyanta prasanna hokara rAjA zreNika pahale apanI dAdI ke pAsa A pahu~ce aura bole-'dAdI jI ! Apa merA sukha cAhatI haiM yA duHkha ?' 'beTA, yaha kaisI bAta hai ? maiM to terA sukha hI cAhatI huuN|' 'to phira eka bAra bhagavAna ke darzana karane clo|' rAjA zreNika ne maukA pAte hI kaha diyA, para dAdI jI to jaise sAMpa kI pUMcha para paira par3a gayA ho, isa prakAra cauMka kara bolIM Page #222 -------------------------------------------------------------------------- ________________ upadeza-zravaNa kA pAtra 147 Rel PLL 'aisI bAta tU mata kara ! maiMne apanI jindagI meM kabhI bhI darzana-varzana nahIM kiye, aba bur3hApe meM apanI rIti nahIM tor3agI aura phira bhagavAna ke darzana kyA karanA hai ? apane jaise ve bhI manuSya haiM, jaisI roTI hama khAte haiM vaisI hI ve bhI khAte haiM / pharaka kaunasA hai ? maiM to kadApi nahIM jaauuNgii|' dAdI kI bAta sunakara zreNika ko kucha nirAzA huI, para ve catura the| socA-'kisI aura upAya se darzana karavA duuNgaa|' kucha dina bAda jaba dAdI vaha bAta bhUla gaIM to zreNika mahArAja ne eka dina unase havAkhorI ke lie calane ko khaa| bahata manA karane para bhI pote kA Agraha dekhakara ve ratha para savAra ho havAkhorI ke lie nikliiN| idhara zreNika ko apanA kArya siddha karanA thA ataH ve ratha ko sIdhe bhagavAna ke samavazaraNa kI ora le gaye tathA jaba dUra se hI bhagavAna dikhAI diye to dAdI se bole 'dAdI jI ! ve sAmane bhagavAna virAje hae haiM, dekho|' para itanA kahate hI dekhate kyA hai ki dAdI ne apanI rIti kI rakSA karane ke lie takue se apanI donoM A~kheM phor3a lI haiN| aba samasyA AI kapilA dAsI ke hAtha se dAna dilavAne kii| zreNika ko to naraka kI cintA satA rahI thii| ataH dAdI ke kriyAkarmAdi se nipaTakara eka dina unhoMne kapilA dAsI ko apane samakSa bulavAyA aura usase dAna dene ke lie khaa| 'mahArAja ! maiM to dAna nahIM de sktii|' kapilA ne do TUka uttara de diyaa| rAjA ne krodha karate hue punaH kahA-'kyoM nahIM dogI dAna ? tujhe koI apane pAsa se to denA nahIM hai| merA dhana hai, use dene meM terA kyA jAtA hai ?' 'kucha bhI ho mahArAja ! cAhe Apa mujhe jAna se maravA DAleM, para maiM dAna nahIM duuNgii|' zreNika bar3e vicAra meM par3a gaye / socane lage-'krodha meM Akara dAsI ko maravA denA to sahaja hai para usase kyA hogA ? merA naraka kA vadha to chUTegA nahIM, vaha to isake hAtha se dAna dene para hI chUTa sakatA hai|' Akhira eka upAya unhoMne khojaa| kapilA ke hAtha meM lakar3I kA eka lambA cATU bA~dha diyA gayA aura usase kahA--'yaha dAna to tere hAtha kA nahIM hai / aba isa cATU se de do|' kapilA kama dhUrta nahIM thii| dete hue bolI-'yaha dAna maiM nahIM de rahI hU~, rAjA kA cATU de rahA hai|' zreNika mastaka para hAtha rakhakara baiTha gaye aura socane lage---kisI ne ThIka hI kahA hai sahasa bAra DubakI daI muktA lagI na hAtha / sAgara ko kyA doSa hai, bare hamAre bhAga / / to bandhuo Apa abhavya prANI ke lakSya bhalI-bhA~ti samajha gaye hoMge ki kutte kI pUMcha ke samAna unakA hRdaya lAkha prayatna karane para bhI azubha bhAvanAoM se rahita nahIM ho sktaa| anyathA zreNika mahArAja kI dAdI dUra se hI bhagavAna ke darzana kara letI to kyA bigar3a jAtA ? aura kapilA dAsI rAjA kA dhana apane hAtha se dAna kara detI to usakI kauna-sI hAni ho jAtI? para aisA hotA kaise ? phira abhavya ko abhavya kahane kI AvazyakatA kyA thI? thor3A-sA prayatna karane para hI vaha bhavya sAvita ho sakatA thA, para aisA kadApi hotA nahIM hai, yaha samajhakara hameM ina samasta udAharaNoM se zikSA lenI hai| hameM pratikSaNa apanI AtmA kA nirIkSaNa karate hue use doSarahita banAnA hai tathA jina-vacanoM para dRr3ha AsthA rakhate hue santa-mahApuruSoM aura guruoM ke upadezoM ko AtmasAt karate hue unheM amala meM lAnA hai| tabhI hama bhagavAna ke kathanAnusAra ekAnta sukha-rUpa mokSa kI ora bar3ha skeNge| ANDI vayA jy mhmh. . hr Hy`dy fy dy fyh hy dr hr grwhy yn fy qwly bh , m fy Grm Hr Hmr Hmy `mr `lHy frmn rfth bwd w wy 90 mrmy` m` `lmy`d m`ny AcAra PrAYA Page #223 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AcArya prava Amabhanda AcArya pravara abhinaMdana [anuzAsana kA artha, usakA mahattva, lAbha, zraddhA, vinaya tathA unakA jIvana vikAsa meM upayoga Adi viSayoM kA nidarzana] 2 jIvana vikAsa kA prathama sopAna : anuzAsana dharmazAstra AtmA kI unnati ke liye mArgadarzana karate haiN| jaba taka manuSya zAstra zravaNa yA unakA paThana na kareM, vaha ajJAna ke aMdhakAra meM bhaTakatA rahatA hai / kahA bhI hai sarvasya locanaM zAstraM yasya nAstyaMdha eva saH / - zAstra sabake liye netra ke samAna haiM, jise zAstra kA jJAna nahIM vaha aMdhA hai / prAya isakA yahI hai ki mAnava jaba taka zAstroM kA paThana-pAThana na kare taba taka vaha jIvaajIva, puNya-pApa, Asrava saMvara, baMdha mokSa yA AtmA-paramAtmA, kisI viSaya meM nahIM jAna sakatA tathA inameM rahI huI vibhinnatAoM ko nahIM samajha sakatA / isalie Avazyaka hai ki pratyeka AtmArthI zAstrajJAna meM ruci rakhe aura unameM dI gaI zikSAoM ko AtmasAt karake jIvana meM utArane kA prayatna kare / anuzAsana kA artha zAstra manuSya ko pahalI zikSA dete haiM- anuzAsana meM rahanA / anuzAsana kA artha hai - zAsana arthAt AjJA aura anu kA artha hai anusAra calanA / to anuzAsana meM rahanA arthAt AjJA ke anusAra calanA yA AjJA kA pAlana karanA / anuzAsana zabda meM kevala pAMca akSara haiM, kintu ye apane Apa meM bar3A mahattva chipAye hue haiM / saMsAranIti, rAjanIti aura dharmanIti sabhI meM inakI bar3I AvazyakatA rahatI hai| inake binA kahIM bhI kAma nahIM calatA / saMsAranIti meM agara putra mAtA-pitA va gurujanoM kI AjJA kA pAlana nahIM karatA hai to vaha kuputra kahalAtA hai / rAjanIti meM zAsana vyavasthA ke aMtargata kAma karane vAle karmacArI rAjA athavA sarakAra kI AjJA kA pAlana nahIM karate to gaddAra kahalAte haiM tathA dharmanIti meM vItarAga ke vacanoM aura dharmAcAryoM kI AjJA kA pAlana nahIM karane vAle nAstika yA mithyAtvI sAbita hote haiM aura aMta meM unakI kyA dazA hotI hai-- jahA suNI puI kaNNI nikkasijjai savvaso / evaM dussIla paDiNIe muharo nikkasijjai // -- uttarAdhyayana sUtra, a. 1, gA. 4 jisa prakAra sar3e kAna vAlI kutiyA pratyeka sthAna se khader3akara nikAla dI jAtI hai, usI prakAra avinIta aura anuzAsana meM na rahane vAle ziSya bhI sabhI jagaha se nikAla diye jAte haiM / ataH Avazyaka hai agusAsio na kuppejjA khaMti sevijja paNDie / -- uttarAdhyayana sUtra, a. 1, gA. e Page #224 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jIvana vikAsa kA sopAna - anuzAsana 146 gurujanoM kI AjJA ko sunakara kupita na ho tathA kSamA dhAraNa kare / jo aisA karatA hai, vahI paNDita hai / kathana kA sArAMza yahI hai ki pratyeka manuSya ko itanA viveka aura buddhi to honA hI cAhie ki vaha gurujanoM kI AjJA ko apane liye hitakArI mAne aura usake anusAra calane kA prayatna kare anyathA guru unheM kyA zikSA deMge aura zAstroM ke vAcana kA bhI una para kyA prabhAva par3egA ? vastutaH vivekahIna vyakti ucca jAti, ucca kula, paripUrNa indriyAM, satsaMgati pAkara bhI unase lAbha nahIM uThA paate| ve apane mithyAjJAna ke abhimAna meM cUra rahakara samasta kriyAyeM aisI karate haiM, jinake kAraNa unakA saMsAra ghaTane ke bajAya bar3hatA jAtA hai tathA mahAn kaThinAI se milA huA mAnavajanma niSphala calA jAtA hai| isIliye pratyeka vyakti ko agara apane amUlya jIvana kA lAbha uThAnA hai / to zAstra zravaNa ke sAtha-sAtha usakI zikSAoM ko bhI grahaNa karanA cAhiye / maiMne abhI batAyA hai ki zAstroM ko sabase pahalI zikSA anuzAsana meM rahenA yA AjJA kA pAlana hai / aba hama yaha dekheM ki kina guNoM ko dhAraNa karane vAlA anuzAsana meM raha sakatA hai| anuzAsana meM vahI vyakti raha sakatA hai, jisake hRdaya meM zraddhA aura vinaya ho / ina donoM ke abhAva kA artha hotA hai ahaMkAra kA honA aura ahaMkArI vyakti kabhI anuzAsana meM nahIM raha sakatA tathA gurujanoM kI AjJA kA pAlana nahIM kara sakatA / saddhA parama dulahA Aja kA bhAratIya jIvana jo itanA zrIhIna, zaktihIna, kSINa aura dalita ho gayA hai, usakA pradhAna kAraNa hai manuSyoM ke hRdayoM meM zraddhA kA abhAva honA / azraddhA aura saMdeha se paripUrNa hRdaya vAle vyakti sAmAjika, rAjanItika yA dhArmika kisI bhI kSetra meM pragati nahIM kara pAte haiN| kyoMki vAstavika zakti kA srota AtmA hai aura zraddhA ke abhAva meM Atma bala kA kucha bhI upayoga nahIM ho sakatA / zraddhA yA vizvAsa ke abhAva meM vyaktiyoM ko saMdeha kA aMdhakAra use pathabhraSTa kara detA hai aura yaha kahAvata caritArtha ho jAtI hai 'duvidhA meM donoM gaye, mAyA milI na rAma / ' zraddhA hI jIvana kI ror3a hai| ror3a ke binA jisa prakAra zarIragati nahIM karatA, usI prakAra zraddhA ke abhAva meM jIvana gati nahIM karatA / zraddhA hI manuSyatA kA sRjana karatI hai aura vahI use kalyANa ke patha para agrasara karatI hai| jisa vyakti ke hRdaya meM zraddhA nahIM hotI, usakA mana pAre ke samAna caMcala banA rahatA hai / usake vicAroM meM tathA kriyAoM meM kabhI sthiratA aura dRr3hatA nahIM A pAtI / isa kAraNa vaha ekaniSTha hokara kisI bhI sAdhanA meM nahIM laga pAtA hai| pariNAma yaha hotA hai ki vaha apane kisI bhI uddezya kI pUrti nahIM kara pAtA hai / isake viparIta jo zraddhAvAna hotA hai vaha apane aTala vizvAsa ke dvArA icchita lakSya ko prApta kara letA hai / kahA bhI hai zraddhAvallabhate jJAnaM tatparaH saMyatendriyaH / jJAnaM labdhvA parAM zAntimacireNAdhigacchati / / bhagavadgItA jisa vyakti kA aMtaHkaraNa zraddhA se pUrNa hotA hai, vaha samyakjJAna prApta karatA hai aura samyak jJAna prApta karake zIghra hI akSaya zAMti arthAt mukti ko prApta karane kA adhikArI bhI bana jAtA hai / phra Guai AcArya pravAsa abhiva bhanda abhinaMdana AAnandara zrI AnandA grantha Page #225 -------------------------------------------------------------------------- ________________ upayAyapravara abhinaMdana zrI Ananda antha zrI Ananda 150 AcAryapravara zrI AnandaRSi: vyaktitva evaM kRtitva phra Maurya CTOR NOT phra yaha sArI karAmAta zraddhA kI hai| zraddhA ke na hone para manuSya kitanI bhI vidvattA kyoM na pA le usakA koI bhI lAbha nahIM hotaa| zraddhAvAna vidvAna na hone para apanA karmanAza karake saMsAra-sAgara ko pAra kara letA hai aura thA ke binA vidvAn usameM gote lagAtA rahatA hai| eka AcArya ne likhA hai-azraddhA paramaM pApaM zraddhA pApamocinI / jahAti pApaM zraddhAvAn sarpojImiva svacam // athavA ghora pApa hai aura thaddhA samasta pApoM kA nAza karane vAlI hai| zraddhAlu puruSa samasta pApoM kA usI prakAra tyAga kara detA hai, jisa prakAra sarpa apanI keMculI ko chor3a detA hai / abhiprAya kahane kA yahI hai ki agara manuSya apane jIvana meM kisI bhI prakAra kI siddhi prApta karanA cAhatA hai to use sarvaprathama zraddhAvAna bananA caahie| zraddhA ke binA usameM dRr3hatA, saMkalpa, zakti aura sAhasa kadApi utpanna na hogA aura ina sabake abhAva meM siddhi kosoM dUra raha jaayegii| isIlie saMsAra ke sabhI dharma aura dharma graMtha thA para bala dete haiM mahAbhArata meM kahA hai zraddhAmayo'yaM puruSa: yo yacchaddhaH sa eva saH / yaha AtmA zraddhA kA hI putalA hai| jisakI jaisI zraddhA hotI hai vaha vaisA hI bana jAtA hai / sikya dharma kahatA hai nizcala nizcaya nita cita jinake / vAhi guru sukhadAyaka tinake // ve hI manuSya sukha kI prApti kara sakate haiM, jinake hRdaya zraddhA se paripUrNa haiM / IsAI dharma kahatA hai 'eka zraddhAhIna mAnava apane samasta kRtyoM meM calAyamAna rahatA hai| usake dila yA dimAga kisI meM bhI sthiratA nahIM hotI / ' jemsa ela. pa jainazAstra to zraddhA ko dharma kA mUla hI mAnate haiN| ve kahate haiM saddhA parama dullahA / zraddhA atyanta durlabha hai, jisane atizaya puNyoM kA upArjana kiyA ho aura jisane pUrva meM atyadhika sAdhanA kI ho usI ko zraddhA kI prApta hotI hai / bhayaMkara kaSTa bhI zraddhAlu ko sAdhanA se vicalita nahIM kara pAte / upAsaka dazAMga sUtra meM kAmadeva dhAvaka kA varNana AyA hai| usakI zraddhA kitanI pragAr3ha thI ? devatA ne use dharma se vicalita karane ke lie kyA nahIM kiyA ? nAnA prakAra kI bhayaMkara dhamakiyAM dIM aura unheM kAryarUpa meM pariNata bhI kiyA kintu kAmadeva apane satpatha yA dharmapatha se raMcamAtra bhI cyuta nahI huA / agara usake hRdaya meM dRr3ha zraddhA kA vAsa na hotA to vaha apane mArga se vicalita ho jAtA / zraddhA ne hI usake citta meM ajeya zakti aura sAhasa kA AvirbhAva kiyaa| para Aja kahA~ hai aisI pragAr3ha zraddhA ? Aja to eka-eka pAI ke liye loga dharma ko beca dene ke lie taiyAra ho jAte haiM paise paise ke liye bhagavAna aura dharma kI kasama khA jAte haiN| jarA-sI bImArI AI yA beTe potoM ke lie bhairoM, bhavAnI, bAlAjI, hanumAna jI ke Age mastaka Tekate haiN| para aMta meM unake hAtha kyA AtA hai ? kucha bhI nahIM, kevala pazcAttApa / isa aMdhazraddhA kA kAraNa yahI use pUrva aura pazcAt janma, kiye hue hai ki Aja ke manuSya meM zraddhA kA karma ke phala kI prApti Adi para sarvathA abhAva ho gayA hai / vizvAsa nahIM rahA hai / AtmA Page #226 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jIvana vikAsa kA sopAna-anuzAsana 151 A ajara-amara hai, vaha yaha bhI nahIM mAnatA hai| usakA isa satya kI ora dhyAna hI nahIM jaataa| ajJAnI puruSa to yahI samajhate haiM ki jo kucha bhI hai, yahI jIvana hai aura isameM jitanA sAMsArika sukha bhoga liyA jAye, bhoga lenA cAhiye / yaha vicAra karatA huA mAnava viSaya-bhogoM kI ora adhikAdhika unmukha hotA hai, kintu unase use tRpti nahIM mila pAtI, kyoMki tRSNA yA lAlasA eka aisI kabhI na bujhane vAlI Aga hai jo sadA jalatI rahatI hai aura jaba taka yaha jalatI hai, jIva ko zAMti prApta nahIM hotii| isIliye mahApuruSa kahate hai ki sacce sukha kI prApti kA upAya bhoga-tRSNA kA nirodha karanA hai| jo bhavya prANI isako samajha lete haiM ve tanika-sA nimitta milate hI bhautika sukhoM ko Thokara mAra dete haiN| yaha tabhI, jaba zraddhA saMpannatA prApta hogii| vinaya kI mahimA anuzAsana kA dUsarA aMga hai-vinaya / janazAstroM meM binaya kI mahimA advitIya batAI gaI hai ___ 'dhammassa viNao mUlaM' dharma kA mUla vinaya hai / sAdhanA kA pratyeka AcAra-vicAra vinaya para avalaMbita hotA hai| jisa prakAra mUla ke kamajora ho jAne yA ukhar3a jAne para vRkSa nahIM Tika sakatA, usI prakAra vinaya ke dUSita yA lopa ho jAne para dharma nahIM rhtaa| vinaya hI dharma kA prANa hai aura ekamAtra sahAyaka hai / kahA bhI hai yA viNao sAsaNamUlaM viNIo saMjao bhave / / viNayAu vippa-mukkasma kuo dhammo kuo tavo // -haribhadrIya Ava. niyukti 12-16 arthAt vinaya jinazAsana kA mula hai / vinIta puruSa hI saMyama-vAna hotA hai| jo vinaya se hIna hai usameM dharma kahA~ aura tapa kahA~ ? vastutaH vinaya ke abhAva meM agara vyakti dharma ko pAnA cAhe to baha AkAzakusumavat sAbita hogA / yadyapi anya samasta sadguNa jIvana ke AbhUSaNa haiM, kintu vinaya ke na hone para ve prakAza meM nahIM A sakate / vinaya hI una saba meM camaka lAtA hai| vinayavAna vyakti hI sarvatra sammAna kA pAtra banatA hai aura Apake citta ko AkarSita karane kI kSamatA rakhatA hai|| muhammada sAhaba ne apanI eka hadIsa meM likhA bhI hai 'mana yA hara muriphako yA hara mula khaire kulla ho|' jisane vinaya ko apanA liyA, usane samasta anya guNoM aura bhalAiyoM ko apanA liyaa| mahAtmA AgasTAina ne kahA-'dharma kA pahalA, dUsarA, tIsarA yahA~ taka ki sabhI lakSaNa eka mAtra vinaya meM nihita haiN|' ___ jJAnaprApti ke lie vinaya kI anivArya AvazyakatA hotI hai| anuzAsana evaM vinaya ko pragaTa karate hue zAstrakAroM ne kahA hai vinaya-samAdhi cAra prakAra kI hai, yathA-1. guru dvArA zikSita hokara unake subhASita vacanoM ko sunane kI icchA kare, 2. guru ke vacanoM ko samyak prakAra se samajhe, 3. tha tajJAna kI pUrNatayA ArAdhanA kare aura 4. garva se AtmaprazaMsA na kre| vAstava meM jo ziSya apane guru se kalyANakArI zikSA ko prApta karane kI abhilASA rakhatA hai, zikSA prApta karake jIvana meM utAratA hai aura utane para bhI apane jJAna kA tanika bhI garva nahIM karatA vahI AAHIRaninARAYANAJAJNAAAJARAMulamvedamadARDHAARAAJKAnnarJAAAAMRAJAIAAAMRILAJAAAAAAAAAware . SNo. UNT Page #227 -------------------------------------------------------------------------- ________________ M K AAMRA AALANANEWARAanduadamAAR-LAadadnamdase . . sAcArmapra.Ba AcAryapravabhinaya Anantha anyazrIAnandAandha51 152 AcAryapravara zrI AnandaRSi : vyaktitva evaM kRtitva saccA AtmArthI yA mokSArthI kahalA sakatA hai| jJAna prApti ke icchuka ko sadaiva vinaya aura usake sAtha viveka ko apane hRdaya meM jAgRta rakhanA caahiye| vinaya kI adbhuta zakti vinaya meM adbhuta zakti hai| jo vyakti vinaya gaNa se saMpanna hai vaha apane krodhI-se-krodhI guru ko, mAtA-pitA ko yA anya jo bhI vyakti sAmane ho use jhakA detA hai aura avinIta vyakti ulaTA unheM kupita karatA hai, kintu pariNAma kyA hotA hai ? yahI ki vaha svayaM hAni meM rahatA hai| saMta tukArAmajI isI bAta ko eka udAharaNa dvArA samajhAte haiM 'mahA pUre jhAr3eM jAtI te the lohAle vaactii|' nadI meM bAr3ha Ane para usakA pAnI donoM kinAroM ko ulAMgha jAtA hai| usa samaya kinAre para khar3e vRkSa apanI uMcAI ke ahaMkAra meM rahakara jala kA svAgata nahIM karate / phalasvarUpa pAnI unakI jar3oM meM rahI huI sArI miTTI ko bahA le jAtA hai aura miTTI na rahane para jar3eM kamajora ho jAtI haiM aura jala ke dUsare dhakke se hI ve vizAla vRkSa dharAzAyI ho jAte haiM / dUsarI ora nadI meM eka ghAsa hotI hai jo kamara yA chAtI taka UMcI hotI hai, usameM atyanta namratA hotI hai aura jala-pravAha ke Ate hI jhaka jAtI hai| jala isake Upara se nikala jAtA hai| usa vanaspati ko tanika bhI hAni nahIM pahu~cAtA / to nadI ke pUra meM jahA~ bar3e-bar3e darakhta apane ahaMkAra ke kAraNa TUTakara baha jAte haiM vahA~ choTI-sI vanaspati apanI vinItatA ke kAraNa surakSita rahakara phalatI-phUlatI hai| isI viSaya meM kisI kavi ne bar3I hI sundara bAta kahI hai name so AmA AmalI name so dADama dAkha / eraMDa vicArA kyA name jisakI ochI sAkha / HP isa bAta se spaSTa hai ki vinaya se kevala vyakti kA hI nahIM apitu vaMza kA utkarSa bhI siddha hotA hai| kahA bhI hai 'vinayo vaMzamAkhyAti / ' vinaya ke dvArA vaMza kA bhI anumAna lagAyA jAtA hai / vyakti yadi vinIta hai to vaha kulIna mAnA jAtA hai, avinIta hai to akulIna / isalie pratyeka vyakti ko apanA vyavahAra, vANI, AcAra aura vicAra sabhI uttama aura vinayapUrNa rakhane cAhiye, tAki usakA vaMza badanAma na ho| uccavaMzIya tathA kulIna vyakti meM svabhAvataH vinaya aura namratA hotI hai| isIliye vaha marvatra sammAna pAtA hai / jaise svarNa kI salAkhA cAhe jitanI bhArI ho, use mor3anA cAheMge to turanta mur3a jAyegI, kintu lohe kI kIla cAhe jitanI bhI patalI kyoM na ho, lAkha prayatna karane para bhI nahIM mur3egI / phala yaha hotA hai ki svarNa tole ke bhAva bikatA hai aura loga usake AbhUSaNa gaurava ke sAtha pahanate haiM aura lohe kI kIloM ko hathaur3e se ThokA jAtA hai| aisA kyoM? isalie ki svarNa meM namratA hai aura kIla meM kaThoratA / namratA ko sammAna milA aura kaThoratA ko tiraskAra tAtparya yahI hai ki jo ahaMkAra aura garUra meM cUra rahakara apane svAbhAvika guNa vinaya ko kho detA hai| usakI aMta meM durdazA hotI hai| Page #228 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavAna mahAvIra ne eka sthAna para kahA hai jIvana vikAsa kA sopAna - anuzAsana naccA namai mehAvI loe kisI se jAyai / havai kiccANaM saraNaM bhUyANaM jagaI jahA // - uttarAdhyayana sUtra 1-15 buddhimAna puruSa vahI hai jo vinaya kA mahatva samajhakara vinamra banatA hai / vinamra banane se usakI kIrti bar3hatI hai aura vaha sad anuSThAnoM kA isI prakAra AdhArabhUta hotA hai jaise samasta prANabhUtoM ke liye pRthvI / bandhuo ! pratyeka Atmonnati ke icchuka vyakti ko zAstra kA zravaNa aura usakA paThana-pAThana karanA cAhiye tathA usake dvArA prApta hone vAlI zikSAoM ko jIvana meM utAranA cAhiye / zAstra kI pahalI zikSA anuzAsana hai aura anuzAsana kA mUla zraddhA va vinaya hai| inakI jIvana ke pratyeka kSetra meM AvazyakatA hai / inake mahatva ko na mAnane vAlA vyakti kahIM bhI Adara sammAna nahIM paataa| agara hama anuzAsana ke mahatva ko samajha lete haiM aura anuzAsana ke mukhya lakSaNa zraddhA va namratA ko apanA lete haiM to vaha dina dUra nahIM, jaba ki hama apane jIvanoddezya kI prApti kara leMge tathA apane jIvana ko saphala banA sakeMge / Ananda-vacanAmRta jJAna agni hai, ku-vicAra ghAsa-phUsa aura kacarA hai / Dhera sAre kacare aura ghAsa-phUsa ko agni kI eka cinagArI bhasma kara sakatI hai, vaise hI jJAna kI eka choTIsI cinagArI kuvicAroM ke Dhera ko kSaNa bhara meM jalA DAlatI hai / [] saMta kA vacana usake antara hRdaya se nikalatA hai, isalie dUsaroM ke hRdaya ko 'turanta prabhAvita kara letA hai| hRdaya se nikalI vANI hRdaya ko pakar3a letI hai / svAdhyAya aura dhyAna karate samaya usI prakAra tadAkAra ho jAnA cAhie jaise citrakAra citra banAte samaya svayaM ke mastiSka ko pahale usa citra kI kalpanAoM se pUrA raMga letA hai aura kavi kAvya karate samaya pahale usa viSaya kI bhAvanAoM meM tanmaya ho jAtA hai / vaise hI sAdhaka ko dhyAna karate samaya dhyeya meM tallIna aura tanmaya ho jAnA cAhie tabhI dhyAna meM Ananda kI anubhUti ho sakatI hai / [] eka samaya meM mana ko eka hI kendra para rakhanA - tadAkAratA hai / eka hI kriyA meM zakti ko kendrita kara dene se zakti nikhara jAtI hai, ekAgratA dRr3ha ho jAtI hai / [] karja ke sAgara meM jo DUba gayA usakA nistAra ho pAnA kaThina hai / eka AcArya ne kahA hai-- RNa, vraNa, roga aura agni bar3hane zurU hone ke bAda ruka pAnA kaThina hai / 153 bAla za PPPMS AcArya pravara abhinaMdana Ananda anya abhi zrI Page #229 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [jAbana kA mahatvapUrNa nidhi zrAcAra, nadrAcAra ke vividha pahaluoM kA vizleSaNa] 3 AcAraH paramo dharmaH Apane par3hA hogA aura sunA hogA-'AcAraH paramo dharmaH / ' arthAt AcaraNa ko pUrNa vizuddha rakhanA sabase bar3A dharma hai| mAnava ke jIvana meM AcAra ko pradhAnatA dI gaI hai| jisakA AcaraNa pavitra hotA hai, usa vyakti kA saMmAra meM sammAna hotA hai aura vaha atyanta mahatvapUrNa mAnA jAtA hai| yadyapi isa jagata meM aneka vyakti rUpasampanna hote haiM, aneka dhanasampanna hote haiM aura aneka sattAsampanna pAye jAte haiN| kintu agara ve AcAra sampanna nahIM hote to unakI anya sampannatAe~ vyartha mAnI jAtI haiN| usa tijorI ke samAna jo AkAra meM bar3I hai, sundara hai aura phaulAda ke samAna majabUta hai, kintu andara se khAlI hai, eka pAI bhI usameM nahIM hai| jisa prakAra aisI tijorI kA honA na honA barAbara hai, ThIka isI prakAra anya aneka vizeSatAyeM hote bhI AcaraNahIna vyakti kA honA, na honA samAna hai| mI tijorI ke samAna hI usa manuSya kA koI mahatva nahIM hai| AcAra kA artha AcAra kA artha hai-maryAdita jIvana bitaanaa| agara vyakti apane jIvana ko maryAdA meM nahIM rakhatA, arthAt apanI indriyoM para evaM mana para saMyama nahIM rakhatA to usakA AcaraNa bhI kadApi zuddha nahIM raha paataa| tIna prakAra ke yoga mAne gaye haiN| ve haiM-manoyoga, vacanayoga evaM kAyayoga / manoyoga kA kAma hai-cintana karanA yA vicAra krnaa| Apa cAhe uttama kArya kareM yA adhama kArya kareM, donoM ke lie hI pahale manoyoga dvArA vicAra kiyA jAyegA ki kArya kisa prakAra aura kisa vidhi se karanA hai| ina saba bAtoM kA nizcaya karanA hI manoyoga kA kAma hai| manoyoga ke pazcAta vacanayoga kA kArya prArambha hotA hai| mana ke dvArA kisI bhI kArya ke karane kA nizcaya ho jAne para ve vicAra jabAna para Ate haiN| vANI mana meM umar3ane vAle vicAroM kI hI pratidhvani hotI hai| agara mana meM vicAra na AyeM to ve vANI meM bhI nahIM utara sakate / kyoMki vANI meM vicAra karane kI zakti nahIM hai| kevala uccAraNa karane kI sAmarthya hotI hai| isalie vicAra na hone para uccAraNa bhI nahIM ho sakatA hai| vicAra, uccAra aura AcAra, ina tInoM meM cara dhAtu kA prayoga hotA hai, jisakA artha hai 'calanA' ! mana meM vicAra AyA ki aisA karanA hai to vacana ke dvArA zabda uThate haiM ki hamako aisA karanA hai / vicAra cAhe sAmAjika viSaya se sambandha rakhatA ho athavA rAjanIti se / ve mana meM uThate haiM aura taba vacanoM se jAhira hote haiN| kahane kA artha yaha hai ki kisI bhI kArya kI nIva mana ke vicAroM se dekhI jAtI hai, ataH mana meM zuddha vicAra Ane cAhie / jina vyaktiyoM ke palle meM puNya hotA hai, unake mana meM zubha vicAra Ate haiM aura usake viparIta jo puNyahIna haiM, unake mana meM azubha vicAroM kA udaya hotA hai| Page #230 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AcAraH paramo dharmaH 155 pahale mana meM vicAra Ate haiM, usake pazcAta ve vANI dvArA uccarita hote haiM aura usake bAda AcaraNa meM vyavahRta hote haiM / jaba taka vicAra kArya rUpa meM nahIM Ate arthAt AcaraNa meM nahIM lAye jAte taba taka unakA koI mahatva nahIM mAnA jaataa| isIlie zAstrakAroM ne AcAra ko mahattva diyA hai| yadyapi ratnatraya meM pahale samyagdarzana, phira samyakjJAna aura usake bAda samyak cAritra kA nambara hai| samyagdarzana se jJAna pavitra hotA hai aura jJAna ke sAtha viveka milakara AcaraNa ko zuddha aura samyaka banAte haiN| to pahale samyagdarzana yAnI zraddhA hotI hai aura usake bAda samyak jJAna / kintu ina donoM ke hone para bhI agara cAritra na rahA to donoM kI koI kImata nahIM hai| Apa kaheMge aisA kyoM? vaha isalie ki jisa taraha Apa makAna banavAte samaya kampAuNDa, daravAjA bambhe aura dIvAle sabhI kucha banavA lete haiM, kintu chata nahIM banAI gaI to vaha makAna kyA Apako sardI, garmI aura barasAta se bacA sakegA? nahIM, chata ke abhAva meM Apake makAna kI dIvAreM, khir3akiyA~ aura rAste kisI kAma nahIM aayege| isI prakAra mana se vicAra kara liyA, vANI se usako prakaTa bhI kiyA kintu jaba taka use AcaraNa ke dvArA jIvana meM nahIM utArA to vicAra aura uccAra se kyA lAbha huA? kucha bhI nhiiN| Atma-kalyANa ke lie AcaraNa Avazyaka hI nahIM, anibArya bhI hai| AcaraNa kA lakSya naali eka gAthA Apake sAmane rakhatA hU~, jise bar3I gambhIratA se samajhane kI AvazyakatA hai| gAthA isa prakAra hai aMgANaM ki sAro, AyAro tassa ki saaro| aMgaho gattho sAro, tassa vi parUvaNA shuddhii|| vyAvahArika bhASA meM aMga zarIra ko kahate haiN| pAramArthika dRSTi se yahA~ aMga kA artha dvAdazAMga rUpa vANI se hai / to yahA~ gAthA meM praznottara ke dvArA aMga aura usakI uttaravartI bAtoM kA sAra pUchA gayA hai| praznakartA ne pahalA prazna pUchA hai ki 'aMgANaM kiMsAro' arthAt dvAdazAMga vANI kA kyA sAra hai ? uttara diyA gayA hai-'AyAroM inakA sAra AcaraNa hai| aMgoM kA sAra AcaraNa karanA batAyA hai| phira prazna pUchA gayA hai-usakA bhI kyA sAra hai ? to usakA uttara diyA gayA hai-bhagavAna ke pharamAye hue jina AdezoM ko par3hA, zravaNa kiyA, dharma zAstroM se jAnA, usa para cintana karate hue usake pIche-pIche calanA yAnI anusaraNa krnaa| phira prazna pUchA gayA hai---usakA bhI sAra kyA hai ? to uttara milA-prarUpaNA arthAt paropadeza denA / kyoMki hama bhagavAna kI AjJAnusAra cale to apane lie hI kucha kiyA kintu usase janatA ko kyA lAbha milA? ataH bhagavAna kI AjJAoM ko auroM ke hRdaya meM biThAnA tathA unheM sarala DhaMga se samajhane ke lie upadeza denaa| agara eka vyakti svayaM sanmArga para calatA hai, to vaha acchA hI hai para kumArga para jAne vAle anya vyakti ko bhI sanmArga para le AtA hai to vaha bar3e puNya kA kArya hai| Apa dekhate haiM ki santa munirAja sadA eka gAMva se dUsare gA~va meM jAte haiN| vaha kyoM? kyA unheM logoM se paisoM kI vasUlI karanI hai, athavA seTha sAhUkAroM se koI jAgIra lenI hai ? nahIM, ve kevala isalie vicaraNa karate haiM ki jo vyakti dharma kyA hai yaha nahIM jAnate aura zAstra yA usakI vANI kyA hotI hai, yaha nahIM samajhate to unheM ina bAtoM kI jAnakArI dI jA ske| aisA kiye binA dharma kA pracAra aura prasAra nahIM ho sakatA / to AcaraNa kA sAra prarUpaNA arthAt ajJAniyoM ko sadupadeza dekara sanmArga para lAne meM hai| cAyA .. JARAJ-AAAAAAAICOMer MK sAdhA . cArga zrAAnanda yAADa anazana animiam Page #231 -------------------------------------------------------------------------- ________________ a urunsapana..MADANAPle . ka. ..... YM AcAryapravabhigana zrIAdaE VIURI 1964 grantha zrIAnandapAdana AcAryapravara zrI AnandaRSi : vyaktitva evaM kRtitva isa gAthA ke bAda Age kI gAthA meM aura kahA gayA hai sAro parUvaNAe caraNaM tassa viya hoi nivvANaM / nivvANassa u sAro avvAvAhaM jiNA haMti / / gAthA meM punaH prazna kiyA gayA hai ki-prarUpaNA kA sAra vayA hai ? uttara diyA gayA hai--caraNa / arthAt AcaraNa karanA / uttara yathArtha hai ki hama jisa bAta kI prarUpaNA kareM yAnI jisa kArya ko karane kA auroM ko upadeza deM, pahale svayaM bhI usakA pAlana kre| kyoMki 'paropadeze pAMDityaM sarveSAm sukara nRNAm / ' dUsaroM ko upadeza denA aura unake samakSa apane pAMDitya kA pradarzana karanA sarala hai, para usake anusAra hamArA svayaM kA AcaraNa bhI pahale honA cAhie, tabhI logoM para hamArI bAta kA prabhAva par3a sakatA hai| santa munirAjoM kI zikSAoM kA prabhAva logoM para jaldI kyoM par3atA hai ? isalie ki ve jisa kArya ko janatA se karAnA cAhate haiM, pahale svayaM karate haiN| agara ve aisA na kareM to loga unake AdezoM ko nahIM mAna skte| Apa svayaM bhI yaha mahasUsa karate hoMge ki agara hama rAtri ko bhojana kareM aura Apako rAtribhojana karane kA tyAga karAyeM to Apa mAneMge kyA? isI prakAra agara hama bIr3I, sigareTa yA madirA kA sevana karate raheM aura Apase use chor3ane ko kaheM to Apa unheM chor3eMge kyA? nhiiN| to bndhuo| prarUpaNA karane ke lie pahale svayaM kriyA karanI par3egI / isIlie zAstrakAroM ne kahA hai-prarUpaNA kA sAra svayaM AcaraNa karanA hai| dharma ke tIna aMga haiM-samyagadarzana, samyagjJAna aura samyakacAritra / jIvana meM darzana arthAt zraddhA kA honA Avazyaka hai, jJAna kA honA bhI anivArya hai, kintu una donoM ko kriyAtmaka rUpa dene ke lie cAritra yA AcaraNa kA honA to zraddhA va jJAna kI apekSA bhI adhika mahattvapUrNa hai| kevala zraddhA aura jJAna se kyA ho sakatA hai, jabaki unakA koI upayoga hI na kiyA jAye / saMta tukArAma mahArAja ne kahA hai 'bolAlAca bhAta bolAcIca kar3hI, khAU~niyAM tRpta koNa jhAlA?' tAtparya yaha hai ki Apane logoM ko bhojana ke lie AmaMtrita kiyaa| samaya para paMgata khAne ke lie baiTha bhI gii| kintu Apake pAsa khAdya vastu koI bhI taiyAra nahIM hai aura Apa una vyaktiyoM ke sAmane ghUma-ghUma kara kahate haiM-'lIjiye sAhaba ! cAvala lIjie, kaDhI liijie|' lekina bartana ApakA khAlI hai aura Apa kevala jabAna se hI kar3hI aura cAvala parosa rahe haiM to batAiye Apake bolate rahane mAtra se hI kyA bhojana karane vAle tRpta ho jAyeMge? nhiiN| to jisa prakAra kar3hI aura bhAta ke uccAraNa mAtra se bhojana karane vAloM ke peTa nahIM bhara sakate, usI prakAra hRdaya meM zraddhA aura mastiSka meM jJAna hone mAtra se hI unakA lAbha AtmakalyANa ke rUpa meM hAsila nahIM ho sakatA, jaba taka ki unheM AcaraNa meM na lAyA jAye / gAthA meM Age pUchA hai-usakA bhI sAra kyA hai ? AcaraNa kA sAra kyA hai ? to uttara meM kahA hai'nivvANaM / ' nivvANaM yAnI nirvANa / agara vyakti zuddha cAritra kA pAlana karatA hai to nirvANa kI prApti hotI hai / kahA bhI hai 'bhikkhAe vA gihatthe vA subvae kammaI divaM / ' bhikSu ho cAhe gRhastha ho, jo suvratI sadAcArI hai, vaha divya gati ko prApta hotA hai| Page #232 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AcAraH paramo dharmaH 157 yA to pUrvokta kathana kA sAra saMkSepa meM isa prakAra hai dvAdazAMga kA sAra hai AcAra / AcAra kA sAra aMguho yAnI AjJA ke pIche clnaa| usakA bhI mAra-prarUpaNA yAnI paropadeza / prarUpaNA kA sAra-cAritra kA pAlana krnaa| cAritra kA sAra-nirvANa tathA nirvANa kA sAra-avvAvAhaM jiNAhutti yAnI jinezvara bhagavAna ne pharamAyA hai ki agara nirvANa prApta karanA hai to pahale AcAra ko grahaNa karo, phira bhagavAna kI AjJA ke pIche calo, bAda meM prarUpaNA se auroM ko sanmArga para lAo, phira cAritra kA pAlana karo jisase nirvANa prApta ho / nirvANa yAne akSaya zAnti / AtmA usa sthAna para pahu~ca jAtI hai jahA~ kisI bhI prakAra kI bAdhA yA pIr3A nahIM hotii| bAdhA isalie nahIM hotI ki zarIra nahIM hotA aura pIr3A isalie nahIM hotI, kyoMki karma nahIM hotaa| to bandhuo samasta pIr3AoM evaM bAdhAoM se rahita, akSaya zAMti aura sukha pradAna karane vAle aise / apUrva sthAna para pahu~cane ke lie utkRSTa cAritra hI ekamAtra sAdhana hai| agara hama zuddha cAritra kA pAlana karate haiM to hamAre darzana aura jJAna kA bhI samyaka upayoga ho sakatA hai| zraddhA kA kArya Apako dharma para vizvAsa rakhanA tathA jJAna kA kArya Apako mukti ke mArga kI pahacAna karAnA hai, kintu cAritra kA kAma hai Apako usa mArga para calAnA / Apa jAnate haiM ki kahIM bhI jAne vAle mArga para vizvAsa rakhanA aura usa mArga kI pahacAna ho jAnA hI kAphI nahIM hotaa| sabase jarUrI hotA hai usa mArga para clnaa| yahI hAla mokSa mArga kA hai| isa para zraddhA rakhanA aura isakA jJAna honA hI mumukSu ke lie kAphI nahIM hai, usake lie sabase adhika mahattvapUrNa hai usa mArga para calanA / aura calane kA dUsarA nAma hI cAritra hai| AzA hai cAritra ke mahattva ko pUrNatayA hRdayaMgama karate hue Apa apane jIvana ko dRr3ha evaM zuddha cAritra se alaMkRta kareMge tathA apanI maMjila ke samIpa pahu~cane kA prayatna kreNge| -- HER piyA Ananda-vacanAmRta0 maritA kA madhura jala bhI saMgrahazIla sAgara ke pAsa pahu~cakara khArA bana jAtA hai| kyoM ? aura phira punaH saritA meM Ate hI vaha madhura bana jAtA hai| kyoM ? saritA-detI hai, sAgara-letA hai| dene vAlA sadA madhura rahatA hai, lene vAlA kaDuvA bana jAtA hai| sarala bANa sIdhA apane lakSya taka pahuMcatA hai, kintu vakra dhanuSa vahIM kA vahIM par3A rahatA hai / saralatA lakSya para pahuMcA detI hai vakratA bhaTakAtI hai / ApA pravabhibhAvAryapravara abha zrIAnanda . Anan 51 AnamaARARIANIMJABAMANANDMAJABARRIAMANAuseuineasainaSAIJANJANAMANAINAIAAIMINAImanasammarAm ASALALAAAAAAA Page #233 -------------------------------------------------------------------------- ________________ minMAAMAvAAMRA SANpravara abhinisAyapravara abhimAna zrAmAnandamaya zrIAna Abhanandana [varAI se bacakara bhalAI meM zakti evaM dhana kA niyojana karane kI preraNA dene vAlA pravacana] 4 mAnava jIvana kA sadupayoga abhI Apane eka bhajana sunA--jisameM kahA gayA hai--- jaya bolo mahAvIra svAmI kI, ghaTa-ghaTa ke antaryAmI kii| bhakta loga ghaTa-ghaTa ke antaryAmI kI jaya bolate haiM, lekina vaha jaya kevala unake antaryAmI hone se hI nahIM bolI jaatii| isakA kAraNa aura bhI hai, jo Age batAyA gayA hai jo pApa miTAne AyA thaa...| basa, yahI bAta unakI jaya bolane kA kAraNa hai| saMsAra meM mahAnatama purupa vahI hai jo pApoM kA nAza karane kA prayatna karatA hai| bhagavAna mahAvIra svAmI ne bhI apane pApoM kA nAza to kiyA hI sAtha meM saMsAra ke anya prANiyoM ko bhI apane pApoM ko naSTa karane kI preraNA dii| prathama pApa pAra vaise aThAraha prakAra ke haiM, para unameM prathama aura sarva-ziromaNi hai hiMsA / hiMsA ghora pApa hai| hiMsaka vyakti janma-janmAntaroM taka isake mahAdukhadAyI pariNAmoM ko bhugatatA hai-hisaiva dRrgateAram arthAt hiMsA hI durgati kA dvAra hai| ahiMsA prakRti kA avibhAjya aMga hai aura prANimAtra kA naisagika dharma hai, kyoMki saMmAra kA pratyeka jIva svayaM tanika-sA bhI duHkha baradAsta nahIM kara sakatA, ataH auroM ko kaSTa dene kA bhI adhikAra nahIM rkhtaa| isIlie saMsAra ke sabhI dharma hiMsA kA niSedha karate haiN| mahAbhArata meM kahA hai sarve vedA na tatkurya: sarve yajJAzca bhArata ! sarve tIrthAbhiSekAzca yatkuryAt prANinAM dayA / arthAt prANiyoM kI dayA jo phala detI hai, vaha cAroM veda bhI nahIM de sakate aura tIrthoM ke snAna tathA vaMdana bhI vaha phala nahIM de sakate / kahane kA abhiprAya yahI hai ki jo dharma ke sacce svarUpa ko samajha lete haiM, ve anya samasta zubha kriyAoM ko karane se pahale hiMsA kA tyAga karate haiM aura ahiMsA ko grahaNa karate haiN| himA kA tyAga bhI kevala zarIra se nahIM, apitu mana aura vacana se bhI karate haiN| vAstava meM ahiMsA kA pAlana karanA manuSya mAtra kA dharma hai tathA pratyeka jIva ko pIr3A se bacAnA tathA usakI prANa rakSA karanA insAniyata kA takAjA hai| para kheda kI bAta hai ki Aja ke yuga meM apane prANa dekara dUsaroM kI rakSA karanA to dUra, dUsaroM ke prANa lekara apane zarIra ko adhikAdhika pRSTa karanA hI jIvana kA dhyeya bana gayA hai| logoM kI dhAraNA bana gaI hai ki agara aNDe va mAMsa na khAyA jAye, machalI kA tela na pIyA jAye to zarIra nirbala ho jAtA hai| Page #234 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mAnava jIvana kA sadupayoga 156 gayA una jihvAlolupa vyaktiyoM kI yaha dhAraNA nissAra aura galata hai / balavAna banane ke lie mAMsAhAra kI koI AvazyakatA nahIM hai| isI yuga meM anekoM vyakti mAMsAhAra na karake bhI mAMsAhAriyoM kI apekSA adhika balavAna sAbita hote haiN| pichale donoM mahAyuddhoM meM yaha pramANita ho gayA hai| una yuddhoM meM mAMsAhArI sainika bhIrU to sAbita hue hI, ve alpa parizrama karake bhI nirAbhiSabhojiyoM kI apekSA jalda thaka jAne vAle pAye gaye haiN| gAMdhI jI dRDhavizvAsa pUrvaka kahate the-'ahisA pracaNDa zastra hai, usakI zakti asIma hai / vaha puruSa kI zobhA, usakA sarvasva aura parama pUruSArtha hai| ahiMsA zuSka, nIrasa aura jar3a padArtha nahIM hai, AtmA kA vizeSa caitanya gaNa hai| ahiMsA satya kA prANa hai, usakA artha hai Izvara para bharosA krnaa| ahiMsaka svayaM kucha nahIM karatA, usakA preraka Izvara hotA hai| maiM to zurU se hI yaha mAnatA AyA hU~ ki ahiMsA hI dharma hai aura mAnavatA kI kasauTI hai|' aneka kutarka karane vAle vyakti kahate haiM ki kaI zAstroM meM mAMsAhAra kA vidhAna hai| unakA kathana bhramapUrNa hai| prathama to jisa zAstra meM mAMsAhAra kA vidhAna hai, vaha zAstra hI nahIM kahalA sakatA / zAstra kevala usI ko kahA jA sakatA hai jo mAnava ko kumArga para jAne se roke / mAMsa-bhakSaNa jaisI burAI ko protsAhana dene vAlA zAstra kaise mAnA jA sakatA hai ? AhAra kA prayojana AhAra kA vAstavika prayojana kevala zarIrayAtrA kA nirvAha karanA hI hai| prANimAtra ko AhAra karanA par3atA hai| zarIra ke prati sampUrNa mamatA kA tyAga karane vAle muni aura tapasvI bhI AhAra karate haiM, kyoMki usake binA zarIra nahIM calatA aura usa sthiti meM AtmasAdhanA honA sambhava nahIM hotA / kintu Atma-kalyANa kA uddezya chor3akara kevala zarIra kI puSTi aura apanI jihvAtRpti ko hI prayojana mAnakara jo bhakSyAbhakSya kA vicAra kiye binA apane udara ko nAnA prakAra ke padArthoM se bharate rahate haiM, unake samAna murkha aura ajJAnI kauna hogA? mAMsa-madirA Adi nAnA prakAra ke abhakSaya-bhakSya se mahAn pApa karmoM ke baMdhana kA kAraNa banane vAlA yaha paripuSTa zarIra kyA unake sAtha jAyegA? nahIM isIlie mahApuruSa bAra-bAra jIva ko bodha dete haiM 'prasthAne tu padAntare'pi bhavatA sArddha na tadyAsyati / ' are Atman ! jaba tU paraloka meM jAyegA, usa samaya meM yaha zarIra aura anya bhautika padArtha tere sAtha nahIM jAyeMge / ataH inake dvArA jitanI hI parahita sAdhanA kara sake, utanA samaya rahate kara le, anyathA pachatAnA pdd'egaa| pUjyapAda zrI amIRSi jI mahArAja ne tana kI nissAratA batAte hue kahA hai tana hai asAra nara kIjiye vicAra mana, piMjara hai hAr3a tApa carama jo mar3hAnA hai| duragaMdha khAnA tU to mAnatA hai merA merA, anta meM dagAdAra tana jAna dukhadAnA hai| mAMgata hai khAnA nahIM deve to hairAna kara, __ khAvata aneka cIja to hai na aghAnA hai| amIrikha kahe tana kAcA kuMbha jaise jAna, raMga caga dekha nara bhayA kyoM divAnA hai| kaI vyakti kahate haiM, jaba zarIra kA koI mUlya nahIM hai to prANoM ko hI kisa lie dhAraNa karanA? are bhAI ! prANa raheMge tabhI to tattvoM kA ciMtana ho sakegA? jIva kyA hai, ajIva kyA hai ? Adi ina T AcArya prAAnandA AgArapravara anila zrIAinda minimovies Page #235 -------------------------------------------------------------------------- ________________ JALJAAAAAAAMVAAL w y bh `nw` ` n mn`Tth fy Gyq@ fr```wn mz````````ttfr` `m `lmn` YG AcAryapravabhiAcArya zrIAnandaanyazrIAnandA anya 160 AcAryapravara zrI AnandaRSi : vyaktitva evaM kRtitva mmmmmmmmmminemammirmwammar m sabakA cintana kaise hogA aura jaba cintana nahIM kiyA jAyegA to pApoM se bacane aura puNyoM kA saMcaya karane kA prayatna bhI kaise hogA? aura yaha nahIM hogA to manuSya janma kA lAbha jo AtmA kI mukti hai, vaha uThAnA bhI sambhava nahIM ho skegaa| mere kahane kA abhiprAya yahI hai ki hameM zarIra ke dvArA lAbha lenA hai, hAni nahIM uThAnA hai aura lAbha tabhI uThAyA jA sakatA hai jabaki isakI sAra-sambhAla aura puSTi ke nimitta se hama pApoM kA upAjana na kareM, varana isakI sahAyatA se sevA, tyAga aura tapasyA Adi karate hae Atma-kalyANa ke mArga para bddh'eN| jo bhavya prANI isa bAta ko samajha lete haiM tathA sanmArga para calate haiM, ve apanA ihaloka aura paraloka donoM hI sudhArane meM samartha bana jAte haiN| tIna bAteM urdU bhASA meM tIna bAteM kahI gaI hai--1. bhalAI kara, 2. badI se baca aura 3. parahejagArI kara / ye tInoM bAteM mAnava ke jIvana ko unnati kI ora le jAtI haiN| preraNA detI hai-sadA bhalAI kro| isa saMsAra meM janma lekara bhI agara tumheM uttama manuSyagati prApta huI hai to kucha puNya-saMcaya kara lo| yahA~ se jAnA to pratyeka ko par3egA / cAhe kitane bhI varSa yahA~ raha leM, eka dina vidAI kA avazya aayegaa| sau varSa kI umra pAne vAlA aura hajAra tathA lAkha varSa kI umra pAne vAlA jIva bhI apanA AyuSya pUrNa karake prApta zarIra ko chor3egA / isIlie kahA jAtA hai-eka dina tumako yahA~ se avazya jAnA hai ataH svayaM bhalAI ke mArga para calo tathA auroM ko bhI isa mArga para calane kI preraNA do| dUsarI bAta hai-badI se bAja A / AvazyakatA to yahI hai ki manuSya nekI kare arthAt dUsaroM kA bhalA kare, agara vaha yaha na kara sake to kama-se-kama badI se to bace / kisI bhajana kI eka paMkti hai 'tU bhalA kisI kA kara na sake to burA kisI kA mata karanA / ' hama to Aja dekhate haiM ki nyAya, nekI aura sacAI kA mAno lopa hI ho gayA hai / Upara se lekara nIce taka ke zAsanAdhikArI apanA ullU sIdhA karane kI phirAka meM rahate haiN| badI se bacane ke lie manuSya ko jhUTha, phareba, chala, kapaTa karatA aura dhokhebAjI Adi sabhI durgaNoM se bacanA caahie| ye sabhI doSa badI ke mUla meM rahate haiN| inhIM ke AdhAra para badI kA mahala khar3A hotA hai| tIsarI bAta--parahejagArI kro| Apane bhalAI kara dI aura badI se bhI baca gaye para paraheja nahIM rakhI to saba gar3a gobara ho jAyegA / kaise hogA? yaha yahA~ baiThI hamArI mAtA bahanoM se pUcho / ve aneka vastuoM kA acAra DAlatI haiM aura jaba khAne ko nikAlatI hai to kyA ATe se sane hAthoM se yA jUThana se bharI kalachI se use nikAlatI haiM ? nahIM, ve atyanta sAvadhAnI pUrvaka maMje hue sApha cammaca se hI acAra nikAlatI haiM / kyoMki gande hAtha yA gaMde bartana se nikAlane para acAra sar3a jAtA aura khAne lAyaka nahIM rhtaa| yahI bAta hamAre sadguNoM ke lie bhI hai / agara unheM thor3e se samaya ke lie bhI durguNoM kI saMgati meM chor3a diyA to inheM durgaNa banate dera nahIM lagatI hai| guNavAna vyakti durguNI puruSoM kI saMgati meM rahakara kitanI bhI sAvadhAnI kyoM na rakhe, kucha na kucha durgaNa usameM A hI jAyege / isalie santa tulasIdAsa jI ne kahA hai ko na kusaMgati pAya nasAI , rahe na nIca mate caturAI / Page #236 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mAnavajIvana kA sadupayoga 161 kusaMga meM rahakara kauna vyakti bigar3a nahIM jAtA ? arthAt pratyeka vyakti kusaMgati kA kucha-na-kucha prabhAva lekara hI rahatA hai / ataH caturAI isI meM hai ki kusaMga se bacA jAye, nikRSTa vyaktiyoM kA kabhI sAtha hI na kiyA jAye / isI kA nAma paraheja karanA hai / jo samajhadAra prANI isa bAta kA dhyAna rakhate haiM, ve kupatha kI ora nahIM jAte / sadA bhale kAryoM meM rata raho tathA sAMsArika jhameloM se samaya bacAkara AtmasAdhanA meM go| isa zarIra ko auroM kA apakArI aura apane bhI karmabaMdhana kA kAraNa mata banAo, varana neka aura bhale kAryoM ko karate hue donoM kA bhalA ho aisA upAya karo / bandhuo ! Apa mere kathana kA sArAMza samajha gaye hoNge| maiMne do bAteM batAI haiN| pahalI hai-- isa zarIra ko adhikAdhika bhautika sukha pahu~cAne tathA hRSTa-puSTa banAye rakhane ko hI isa jIvana kA uddezya nahIM mAnanA cAhie | kyoMki jo vyakti zarIra ko hI apanA saba kucha samajha lete haiM, unakA AhAra para saMyama nahIM rahatA aura zarIra kI puSTi ke lie ve mAMsa, madirA Adi abhakSya aura nikRSTa padArthoM se bhI paraheja nahIM rakhate / dUsarI bAta hai -sadA para - hita meM lage rahanA / arthAt bhalAI ke kArya karanA / manuSya apane asIma jJAna se aura bhakta apanI tanmaya bhakti se jisa uddezya kI prApti karatA hai, neka vyakti kevala apane tyAga aura paropakAra ke bala para binA kAmanA kiye bhI usa uddezya ko pA letA hai / jo prANI ina donoM bAtoM ke mahattva ko samajha lete haiM, ve apane isa durlabha janma aura deha kA saccA sadupayoga karate hue eka dina isa saMsAra kArAgRha se avazyameva mukta ho jAte haiM / Ananda-vacanAmRta [[ kamajorI aura roga kA ilAja yaha nahIM hai ki usakI cintA kI jAya, cintA se to kamajorI bar3hatI hai, roga prabala hotA hai / dera mana ko nizcita aura prasanna rakhanA, zakti sampanna banAnA hI kamajorI aura roga kI amogha cikitsA hai / saMsAra meM jo bhI mahApuruSa hue haiM, aura jisane bhI manuSyajAti ke itihAsa meM kucha nayA prakAza phailAyA hai, usake mUla meM eka hI zakti rahI hai - adamya kartavyaniSThA / kartavyaniSTha manuSya hI saMsAra kA sarvazreSTha manuSya bana sakatA hai / rAI ke dAne jaba bikhara jAte haiM to unheM cuna-cunakara ekatra karanA kaThina ho jAtA hai / vaise hI mana kI zaktiyA~ jaba viSayoM kI bhUmi para bikhara jAtI haiM to unako kendrita karanA kaThina hotA hai / bikhare rAI ke dAnoM ko jhAr3a uu se ekatra kiyA jA sakatA hai, vaise hI mana kI bikharI zaktiyoM ko jJAna kI buhArI se kendrita karanA cAhie / AcArya prava28 ya Cheng Amadana Ane va Aya abhinaMda Page #237 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrI Anandatra grantha zrI Ananda za grantha [ jIvanamahala kI nIMva vicAra haiM, vicAra hI AcAra kA AdhAra hai, vicAra va bhAva kA mahattva pradarzita kara bhAvazuddhi kA samartha saMyojanA kA upadeza / ] 5 jIvana mahala kI nIMva : vicAra kabIradAsa kA eka prasiddha dohA hai- samajhA samajhA eka hai, anasamajhA saba eka / samajhA soI jAniye, jAke hRdaya viveka // jisa hRdaya meM viveka kA vicAra kA dIpaka jalatA hai, vahI hRdaya devamandira tulya hai, jisa hRdaya meM viveka, vicAra kA dIpaka nahIM hai, vaha andhakAramaya hRdaya zmazAna ke samAna hai / jaba taka hRdaya meM viveka tathA vicAra kI jyoti nahIM jalatI taba taka koI kitanA hI upadeza de, samajhAe - bujhAe, zAstra sunAe, saba bhaiMsa ke Age bIna bajAne ke samAna hai, aMdhe ke sAmane katthaka nRtya dikhAne ke barAbara hai aura bahare ke samakSa gIta gAne ke tulya hai / vicArazunya manuSya kabhI bhI bhale-bure kA hita-ahita kA nirNaya nahIM kara sakatA / isalie kahA hai- A~kha kA aMdhA saMsAra meM sukhI ho sakatA hai kintu vicAra kA aMdhA kabhI bhI sukhI nahIM ho sakatA, vicArAMdha ko svayaM brahmA bhI sukhI nahIM kara sakate / bandhuo ! vicAra, viveka jIvanamahala kI nIMva hai| suramya prAsAda, AlIzAna bhavana aura AkAza se bAteM karane vAle mahala Akhira kisa para Tike hote haiM ? nIMva para ! yadi mahala kI nIMva nahIM hai yA nIMva kamajora hai to prathama to UMcA mahala khar3A hI nahIM ho sakatA, yadi mahala khar3A kara diyA to kitane dina TikegA ? pAsa se nikalane vAloM kI jAna ko bhI aura jokhima ! to jIvana meM yadi vicAra nahIM hai, viveka tathA bhAvanA nahIM hai to vaha jIvana, mAnava kA jIvana nahIM kahalA sakatA ! vaha jIvana nirA pazujIvana hai / Apa soca rahe hoMge ki jisa vicAra kA jIvana meM itanA mahatvapUrNa sthAna hai, vaha vicAra kyA hai ? usakA artha kyA hai ? vaise to manuSya vicArazIla prANI hai, vicAra karanA usakA svabhAva hai / zAstra meM batAyA hai, prANI naraka meM atyanta dukhI rahatA hai, svarga meM atyanta sukhI / naraka kI yaMtraNAoM meM, vedanAoM meM use kucha vicAra sUjhatA nahIM aura svarga ke sukhoM meM use vicAra karane kI phurasata nahIM / isa prakAra svarga aura naraka kI yoniyA~ to vicArazIlatA kI dRSTi se zUnya haiM / tiryaMcagati meM prANI vivekahIna rahatA hai / tiriyA vivegavikalA - tiryaca viveka - vikala - rahita hote haiM / unameM buddhi, bhAvanA, vicAra aura viveka jaisI yogya zakti nahIM hotii| phira manuSyayoni hI eka aisI yoni hai, mAnava-jIvana hI aisA jIvana hai jisameM vicAra karane kI kSamatA hai, zakti hai, viveka va buddhi kI sphuraNA hai, yogyatA hai / isalie hama kaha sakate haiM ki vicAra manuSya kI viziSTa saMpatti hai / vicAra kA artha sirpha socanA bhara nahIM hai / pahale soca, phira vicAra / yAnI socane ke Age kI bhUmikA hai vicAra | bhArata ke cintanazIla manISiyoM ne kahA hai Page #238 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jIvana - mahala kI nIMva : vicAra koshaM kathamayaM doSaH saMsArAkhya upAgataH / nyAyeneti parAmarzo vicAra iti kathyate / J maiM kauna hU~? merA kartavya kyA hai ? mujha meM ye doSa kyoM Aye ? saMsAra kI vAsanAe~ mujha meM kyoM AI ? ina saba bAtoM kA yuktipUrvaka ciMtana karanA vicAra hai / isa prakAra ke vicAra se satya-asatya kA, hita-ahita kA parijJAna hotA hai aura usase AtmA ko vizrAnti zAnti milatI hai-- vicArAd jJAyate tattvaM tattvAd vizrAntirAtmani / 2 vicAra aura bhAvanA vicAra jaba mana meM bAra-bAra sphurita hone lagatA hai, nadI meM jaise lahara-para-lahara uThane lagatI haiM to ve lahareM eka vega kA rUpa dhAraNa kara letI haiM, usI prakAra punaH punaH uThatA huA vicAra jaba mana ko apane saMskAroM se prabhAvita karatA hai to vaha bhAvanA kA rUpa dhAraNa kara letA hai / vicAra pUrva rUpa hai, bhAvanA uttara rUpa / vaise sunane meM, bolacAla meM vicAra, bhAvanA evaM dhyAna samAna artha vAle zabda pratIta hote haiM kiMtu tInoM eka dUsare ke Age-Age bar3hane vAle cintanAtmaka saMskAra banate jAte haiN| ataH tInoM ke artha meM antara hai / vicAra ke bAda bhAvanA, bhAvanA ke bAda dhyAna ! yaha isakA krama hai / jIvana-nirmANa meM vicAra kA jo mahatva hai, vaha cintana evaM bhAvanA ke rUpa meM hI hai| bAibila meM kahA hai- 'manuSya vaisA hI bana jAtA hai, jaise usake vicAra hote haiM / ' vicAra AcAra kA nirmANa karate haiM, manuSya ko banAte haiM ina saba uktiyoM kA sAra vicAra ko bhAvanA ke rUpa meM prakaTa karane se hI hai / maiMne eka bAra kahA thA 1 2 3 4 163 jaisA saMcA dIjie, vaisA ho AkAra / mAnava vaisA hI bane, jaisA rahe vicAra // vicAra kA mahatva sirpha vicAra ke rUpa meM nahIM, kintu sadvicAra, suvicAra yA ciMtana-manana ke rUpa meM hai aura ciMtana-manana hI bhAvanA kA rUpa dhAraNa karate haiM / bhAvanA saMskAra banAtI hai, usase jIvana kA mahatvapUrNa nirmANa hotA hai| isalie maiM Apako vicAra se bhAvanA kI ora mor3anA cAhatA hU~ / bhava aura bhAva bhAva zabda se bhAvanA banA hai, isI kA tulanAtmaka zabda hai--bhava ! dIkhane meM bolane meM bhava evaM bhAva meM eka mAtrA kA antara hai, kintu yahI eka mahAn aMtara hai / bhava kA artha hai saMsAra aura bhAva kA artha hai vicAra ! bhava roga hai, bhAva usakI cikitsA hai / AcAryoM ne batAyA hai bhavantyasmin karmavazavartinaH prANinaH iti bhavaH saMsAraH / 3 karma ke vazIbhUta hue prANI jisameM janma-maraNa dhAraNa karate haiM, bhramaNa karate haiM, cakkara kATate haiM, vaha saMsAra-bhava hai aura bhAva kA artha hai mana kI pravRtti bhAvo'ntaHkaraNasya pravRttivizeSaH / 4 yogavAziSTha 214150 vahI 2|14|53 paMcAzakasUtra 1, (abhidhAna - rAjendra koSa bhAga 5, bhava zabda ) sUtrakRtAMga zru. 1, a. 15 kI TIkA AcArya prava zrI Ananda 30 Wan abhinandana grAAnandana grantha antha Page #239 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrI Ananda a 164 PrajaTh zrI Ananda antha antaHkaraNa kI pravRtti, halacala, vicAroM kI lahareM, ye bhAva haiN| isI ko abhiprAya bhI kahate haiM bhAvazcittAbhiprAyaH 1 - bhAva arthAt citta kA abhiprAya / cetanA ke antarasAgara meM uThanevAlI taraMgeMbhAva haiM / to isa prakAra bhava kA artha huA saMsAra aura bhAva kA artha huA prAcIna AcArya ne kahA hai saMsAramukti kA sAdhana / eka 1 AcAryapravara zrI AnandaRSi: vyaktitva evaM kRtitva bhavo janma-jarA-mRtyurbhAvastasya nivAraNam / janma-jarA- bur3hApA - mRtyu Adi kA cakra-pravAha hai bhava, aura usakA nivAraNa hai bhAva / bhava se chuTakArA cAhane vAle ko bhAva kI upayogitA, bhAva kI prakriyA samajhanI hogI ki bhAva ke dvArA, vicAroM ke dvArA kisa prakAra bhava se mukti mila sakatI hai ? prAnanda-vacanAmRta [ agarabattI agni ke saMyoga se vAyumaMDala ko suvAsita kara detI hai, dIpaka agni ke sparza se gRha ko Alokita kara detA hai, vaise hI mana satzAstra evaM sadguru ke saMyoga se jIvana ko surabhita aura prakAzamaya banA detA hai / Aja nahIM, 'kala'; 'kala' kahanA AlasI aura kAyara vyakti kA lakSaNa hai / Aja nahIM, aba; 'aba '; yaha udghoSa sAhasI aura kartavyaniSTha vyakti kA paricAyaka hai / kavitA kA saba se bar3A guNa hai - adRzya se sAkSAtkAra, agamya kA AtmAnubhava aura aprApya - (zAnti) kA madhura saMvedana ! [ gAMTha ko kATanA nahIM, kholanA cAhie / kATane se samasyA hala nahIM hotI, adhUrI hI khatma ho jAtI hai / kATanA -- hiMsaka prayoga hai, kholanA -ahiMsAtmaka pratIkAra hai / kATanA-zakti hai, kholanA -- prema hai / kAma aura kAmanA meM bar3A antara hai / kAma - ( kArya ) se zakti bar3hatI hai, sAhasa dIpta hotA hai, yaza milatA hai / kAmanA se - zakti kA hrAsa hotA hai, mana meM dInatA chA jAtI hai aura saMsAra meM badanAmI hotI hai / kAma -- U~cA uThAtA hai, kAmanA -- nIce girAtI hai / kAma - Age bar3hAtA hai, kAmanA - pIche DhakelatI hai / kAma - avazya karate rahanA cAhie, kAmanA -- kabhI nahIM karanI cAhie / AcArAMga zra. 1 a0 2, u. 5 kI TIkA Page #240 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 6 mIThI vAnI boliye [vAraNI kI zakti, madhura vacana kA prabhAva, kaTubacana kA kuphala, vANI nara kI nizAnI Adi kA spaSTa nidarzana karAne vAlA preraka pravacana |] mAnavajIvana kI mahimA paMcendriya taka ke prANI hamAre bolane kI zakti bahuta kama isa jagata meM anantAnanta prANI vidyamAna haiM / ekendriya se lekara dRSTipatha meM Ate haiM, kintu jihvA hone para bhI spaSTa aura sArthaka bhASA prANiyoM meM pAI jAtI hai / ekendriya se lekara cAra indriya ke prANiyoM meM to yaha kSamatA hotI hI nahIM para samasta paMcendriya jIvoM meM bhI yaha nahIM pAI jaatii| hAthI, ghor3e, geMDe Adi vizAlakAya jIva paMcendriya hokara bhI eka dUsare se apane vicAroM kA AdAna-pradAna karane meM samartha nahIM haiN| kevala manuSya hI aisA prANI hai jo dUsaroM kI samajha meM Ane vAlI bhASA bola sakatA hai tathA unheM apane vicAroM se bhalIbhAMti avagata karAne meM kuzalatA rakhatA hai / yaha saba dekhane para hameM spaSTa rUpa se mahasUsa hotA hai ki manuSya ne apane pichale janmoM meM anya prANiyoM kI apekSA kucha vizeSa sukRta kiye hoMge tathA vizeSa puNyoM kA upArjana kiyA hogA, tabhI use jagata ke ananta prANiyoM kI apekSA vizeSa bauddhika zakti, mAnasika kSamatA aura ina saba se 'bar3hakara sArthaka bhASA bolane kI kSamatA prApta huI hai / anyathA saMsAra ke anya sabhI jIvoM ko manuSya ke samAna hI zaktiyA~ kyoM prApta nahIM huI ? puNyodaya kA suphala - vANI ananta puNyoM kA saMcaya karane para hameM jo vyakta vANI bolane kI kSamatA milI hai, yaha nizcaya hI atyanta mUlyavAna hai / jJAniyoM kI dRSTi se dekhA jAya to hameM isakI prApti ke liye bar3I bhArI kImata cukAnI par3I hai| isaliye isa mahA mUlyavAna zakti ko hameM vyartha hI nahIM gaMvAnA cAhiye / saMsAra kA pratyeka buddhimAna aura vivekazIla vyakti apanI kisI bhI bahumUlya vastu ko vyartha meM nahIM khotA, vaha usase pUrA-pUrA lAbha uThAtA hai, balki jitanA mUlya dekara use prApta karatA hai, usase adhika hI vasUla karanA cAhatA hai / isa dRSTi se vahI vyakti buddhimAna mAnA jAyegA jo vANI kI prApti meM kharca kiye hue puNyoM ke pU~joM kI apekSA bhI isake dvArA aura adhika navIna puNyoM kA upArjana kara legA / jainAgamoM meM puNya ke nau prakAra batAye haiM, jinameM se eka vacanapuNya bhI hai / isase spaSTa ho jAtA hai ki agara hama apanI vANI kA upayoga bhalI-bhAMti vicArakara kareM, isake dvArA kisI ko hAni aura kaSTa na pahu~cAyeM, kisI ke hRdaya ko apane vacanoM se vyathita na kareM apitu jahA~ taka saMbhava ho sake, isake dvArA auroM ko sukha aura zAMti pahu~cAne kA prayatna kareM to hama isake dvArA punaH mahAn puNyoM kA saMcaya kara sakate haiM / AcArya cANakya ne vANI kA mahatva batalAte hue kahA hai- zrI Ananda AMANA AcArya prava phra Vo agadI Amadana grantha wwww^^^^^ Page #241 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -nmamirmanar. mararmirauniramirrrrawaranamaramananimuasonindiavariduineainik 20. w wwwcvirontierANNYTriveirmiran wwwviryavry... AcAryapravara zrI AnandaRSi : vyaktitva evaM kRtitva saMsAra kaTuvRkSasya dve phale amRtopame / subhASitaM ca susvAdu saMgatiH sujane jane // isa virAT vizvarUpI kaTuvRkSa meM amRta ke samAna do hI phala haiM---eka hai sarasa aura priya vacana tathA dUsarA sajjana puruSoM kI saMgati / vANI kI zakti Aja hama jidhara bhI dRSTipAta karate haiM, vaira, virodha aura saMgharSa dikhAI detA hai| rASTra, samAja, parivAra, bAjAra aura skUla yA kAlejoM meM, sabhI jagaha azAMti aura kalaha kA vAtAvaraNa banA rahatA hai| isake mUla karaNoM ko khojA jAya to lagatA hai ki adhikAMzatayA saMgharSoM kA kAraNa vANI kA durupayoga karanA hI hai| manuSya apanI bhASA kI madhuratA se jahA~ AsapAsa ke sampUrNa vAtAvaraNa ko apane anukUla vanA letA hai tathA sarvatra saMmAna kA pAtra banatA hai, vahA~ bhASA ke durupayoga se apamAna aura nindA kA bhAjana bana jAtA hai| isIliye kahA jAtA hai-- jihvA meM amata basa, viSa bhI tisake pAsa / haka bole to lAkha le, eke lAkha vinAsa // amRta aura viSa donoM hI jihvA meM vidyamAna rahate haiN| jo vyakti amRtamayI arthAt madhura aura priya vANI kA uccAraNa karatA hai, vaha aneka prakAra kA lAbha prApta kara letA hai aura jo apanI jihvA se viSarUpa kaTuvacanoM kA uccAraNa karatA hai, vaha apane pAsa rahA huA vaibhava bhI kho detA hai / spaSTa hai ki manuSya kI bhASA meM mahAn zakti nihita hotI hai| apanI isa choTI-sI jIbha se hI vaha cAhe to mahAbhArata ke samAna yuddha ThanavA de aura cAhe to apane cAroM ora zatraoM ko bhI mitra banA le aura ghora kalaha ko palaka jhapakate hI zAMta kara de| isake bAre meM eka urdU kavi ne kahA hai gaira apane hoMge, zorI hogA apanI javAM / dosta ho jAte haiM duzmana talakha ho jisakI javAM / / apanI jabAna madhura ho to gaira bhI apane bana jAte haiM aura tIkhI jabAna hone se mitra bhI zatru ke rUpa meM badala jAte haiN| vANI kA prayoga karane ke saMbandha meM sabhI zAstra bhI eka hI bAta kahate haiM ki manuSya sadA madhura vacana bole / priyavacanoM kA prabhAva bar3A camatkArika hotA hai aura isake viparIta agara kaTubhASA kA prayoga kiyA jAye to kahane vAle aura sunane vAle donoM hI prANiyoM kA ahita hotA hai / dila dukhAne vAle zabdoM kA uccAraNa karake bolane vAle ke karmoM kA baMdhana to hotA hI hai, sAtha meM sunane vAle kI jo pratikriyA hotI hai, vaha nizcaya hI uttama nahIM hotI, ataH usake bhI karma ba~dhate haiN| marAThI bhASA meM kahA hai bolAveM bahagoDa prANyAM bolAveM baha goDa ||dhr0|| duSTa durukti durvacanAcI, TAku nidhAvI khoDa ||praannyaa0|| padya meM prANI ko sIkha dI gaI hai-he Atman ! tuma bolo ! kintu apanI bolI meM miThAsa rakho, kar3avApana mata Ane do ! anyathA dUsaroM kA dila dukhegaa| tumhAre kaTuzabda sunane vAle ke hRdaya para aise ghAva kara deMge jo kabhI miTa nahIM skeNge| durvacanoM kA pariNAma bhagavAna mahAvIra ne durvacanoM ke duSpariNAmoM ke viSaya meM kahA hai Page #242 -------------------------------------------------------------------------- ________________ moThI vAnI boliye 167 muhutta dukkhA u havaMti kaMTayA, vAyA- duruttANi arthAt lohe ke kAMTe to zarIra meM cubhane para alpakAla taka hI vyathA utpanna karate haiM aura unheM bAhara nikAlane meM bhI vizeSa kaThinAI nahIM hotI hai, kintu durvacanarUpI kAMTe jaba hRdaya meM cubha jAte haiM to unakA nikalanA atyanta kaThina ho jAtA hai| ve janma-janmAntara taka vaira kI paramparA ko kAyama kara dete haiM evaM mahAn bhaya kA kAraNa banate haiM / aomayA te vi tao suuddharA / duruddharANi, veNubaMdhoNi mahanbhayANi // - dazavekAlika sUtra -3-7 nimnalikhita zloka meM kavi miSTavANI kA prayoga karane ke liye sIkha dete haiMjihvAyA khaMDana nAsti tAluko naMva bhidyate / akSarasya kSayonAsti, bacane kA daridratA // madhura vacana bolane se na to jIbha hI kaTatI hai, na tAlu bhidatA hai aura na hI komala zabdoM ke vizAla bhaMDAra meM zabdoM kI kamI hotI hai / phira aisI sthiti meM madhura vacana bolane meM kyoM daridratA dikhAI jAye ? vastuta: agara hamAre pAsa dAna dene ke liye dhana, dhAnya, vastra yA alaMkAra Adi nahIM haiM to bhI mIThI javAna to hai / isakA dAna to hama kara hI sakate haiM, phira kyoM na isI kA dAna kareM ? Akhira isameM kauna-sI pUMjI kharca hotI hai ? vicAra aura vyavahAra samAna ho agara manuSya sukha cAhatA hai to use andara aura bAhara eka-sA rahanA cAhiye / Upara se mIThA bolatA rahe kintu andara kapaTabhAva rakhe to vaha mAyAcArI kahalAtA hai aura usakA madhura bhASaNa na use koI lAbha pahu~cAtA hai aura na sunane vAle ko hI / kyoMki kevala jabAna se madhura bolane vAlA antar meM IrSyA-dva eSa rakhegA to vaha dUsare kA to kisI na kisI prakAra se ahita karegA hI, svayaM bhI kaSAya ke kAraNa pApa kA bhAgI banegA / pariNAmasvarUpa na vaha dUsaroM ko sukha pahuMcA sakegA aura na svayaM hI sukhI ho sakegA / isaliye Avazyaka hai ki madhura bhASA kevala jabAna se hI na bolI jAye apitu hRdaya se nismRta ho / samAja meM adhikAMza vyakti aise hote haiM ki yadi unake sAmane kisI prakAra kI sAmAjika ulajhaneM yA gambhIra samasyAyeM A jAyeM to ve kevala yaha karanA cAhiye, vaha karanA cAhie, isa bAta meM yaha doSa hai| aura usa bAta meM vaha kamI, yahI vAda-vivAda karate hue ulajhanoM ko bar3hA dete haiM, unakA koI saMtoSajanaka hala nahIM nikAlate / dUsare zabdoM meM agara yaha kahA jAye to bhI atizayokti nahIM hai ki aise vyakti na svayaM kucha lAbhadAyaka kAma karate haiM aura na dUsaroM ko hI karane dete haiM / isaliye samAja ke pratyeka sadasya ko apanI jimmedArI, niSpakSatA tathA niSkapaTatA ke dvArA apanI vANI para saMyama rakhate hue vyartha ke vakavAda se bacanA cAhiye aura aisA kArya karanA cAhiye jisase kucha lAbha ho, anyathA vyartha ke vAdavivAdoM aura bahasoM se koI hala nikalanA saMbhava nahIM hotA, ulaTe karmaTha aura anubhavI vyaktiyoM ke kAryoM meM bAdhA AtI hai, unakA mArga avaruddha ho jAtA hai / AdhyAtmika kSetra kI dRSTi se dekhA jAya to bhI bhASA ke asaMyamI vyakti apanI Atmonnati meM svayaM hI bAdhaka banate haiM / zAstrakAroM ne bhASA ke samyak prayoga para bahuta bala diyA hai / pA~ca mahAvratoM meM satyavrata kA vidhAna bhI isIliye kiyA gayA hai ki manuSya mAyAcAra kA tyAga karake apane mana meM bhASA kI sacAI aura mRdutA kA sadaiva khyAla rakhe aura kabhI bhI kaTu, kaThora aura asatya bhASA kA prayoga na kare / AcArya pravara Chak D wwwwww Ananda, AAnanda anda Page #243 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AAAAA Gana bhAvAryapravaabhiAcAryapravabhina zrAAnandAntha5 zrIAnandagrantha Aiovivrrierwwmwwwmarwrt.iNevivonomiviroyVAvavivarianiya 168 AcAryapravara zrI AnandaRSi : vyaktitva evaM kRtitva Apr jisa vyakti ke mana aura vacana meM madhuratA hotI hai, vaha apane zarIra se bhI kisI ko kaSTa nahIM pahu~cAtA / usake hAtha-paira kevala anya prANiyoM kI rakSA ke liye, unheM Azraya dene ke liye tathA unake kaSToM kA nivAraNa karane ke liye hI uThate haiM, kisI ko hAni pahuMcAne ke liye nhiiN| kahane kA Azaya yahI hai ki jo vyakti vANI ke mahatva ko bhalI-bhA~ti samajha letA hai, vaha apane hRdaya ko usake anurUpa banAye binA nahIM raha sakatA / vaha sadA komala aura niravadha bhASA kA hI prayoga karatA hai tathA nirarthaka tarka-vitarka aura vitaMDAvAda se pare rahatA hai| usakI jihvA se auroM ko saMtApa dene vAle zabda kabhI nahIM nikalate aura na hI vaha vaira-virodha aura ApasI kaTutA ko bar3hAne vAle jhameloM meM par3atA hai| use pUrNa vizvAsa hotA hai __ lakSmIrvasati jihvAgre, jihvAgre mitra bAMdhavaH / jihvAgre baMdhanaM prAptaM jihvAgre maraNaM dhra vam // jIbha kA agrabhAga, jisake dvArA zabdoM kA uccAraNa hotA hai, bahuta hI mahatvapUrNa hai / kyoMki isake rA uccArita satya aura priya zabdoM se hI lakSmI kA Agamana ho sakatA hai tathA mitra aura hitaiSiyoM se madhura sambandha banA rahatA hai aura isake kuprayoga se kabhI-kabhI baMdhanoM meM baMdhanA par3atA hai tathA mRtyu kA zikAra bhI honA par3atA hai| isaliye baMdhuo, agara hameM apanI AtmA ko vizuddha banAnA hai tathA isa loka meM yaza aura pratiSThA kI prApti karate hue paraloka meM bhI zubhagati pAnA hai to hameM apanI bhASAzakti ke mUlya ko samajhanA par3egA tathA prayatna karanA par3egA ki hamArI jabAna se nikalA haA eka bhI zabda nirarthaka na jAye tathA eka bhI zabda anya prANiyoM ko pIr3A-saMtApa pahu~cAne kA kAraNa na bane / aisA karane para hI hamArI AtmA kA kalyANa hogaa| AUL ONLINDI Ananda-vacanAmRta 0 jo kAma asaMbhava pratIta hotA ho, jisameM zrama adhika aura lAbha kama ho, jisakA pariNAma ahitakara ho aura jise karane para bhI lAbha kI AzA na ho vaisA kAma kabhI bhI prAraMbha nahIM karanA caahie| - vijJAna-parAzrita hai, jJAna-svAzrita hai| vaijJAnika-kisI bhI lakSya kA prayoga pahale dUsare para karatA hai, phira apane pr| jJAnI-kisI bhI satya kA prayoga pahale apane para karatA hai, phira dUsare para / vijJAna meM svArtha hai| jJAna meM--paramArtha hai| Page #244 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [saMsAra meM sahayoga kA mahatva, akelA kucha nahIM kara sakatA / sahayoga lenA aura denA Avazyaka hai, guNoM kA sanmAna karanA, zakti kA sadupayoga karanA Adi jIvana spazI vivecana] 7 sahayoga sarvatra Avazyaka saMsAra ke prakAra ThANAMga sUtra ke cauthe ThANe meM cAra prakAra ke saMsAra batAye gae haiM cauvihe saMsAre paNNatte taM jahA--NeraiesaMsAre, tirikkha joNiyasaMsAre, maNuyasaMsAre, deva saMsAre / arthAt saMsAra cAra prakAra ke haiM-naraka saMsAra, tiryaca saMsAra, manuSya saMsAra aura deva saMsAra / narakagati meM jIva ko kitane kaSTa uThAne par3ate haiM, isakA varNana karanA bhI saMbhava nahIM hai| rAtadina ke duHkhoM ke mahAsAgara meM DUbate-utarAte rahate haiN| eka svAsa lene ke jitane samaya meM bhI unheM zAMti nasIba nahIM hotii| isI prakAra tiryaMca gati meM bhI jIva nAnA prakAra ke kaSTa bhogatA hai tathA paratantratA meM jIvana bitAtA hai| kabhI-kabhI pUrvakRta puNyoM ke bala para jIva svarga meM jA pahu~catA hai| para vahA~ bhI apanI karanI ke anusAra deva pada prApta karatA hai| koI Abhiyogika cAkara deva banatA hai aura koI hukma pradAna karane vAlA indra / cAkara devatAoM ko bhI apane se ucca pada vAloM kI AjJA mAnanI par3atI hai tathA unake anuzAsana meM rahanA hotA hai| isake alAvA jaba taka unake puNya karmoM kA udaya hotA hai tabhI taka ve svargIya sukhoM kA upayoga karate haiM aura jyoMhI vaha puNyakoSa rikta huA, punaH janma-maraNa ke cakkara meM meM par3ate haiN| naraka meM jIva pApa karmoM ke udaya ke kAraNa asahanIya duHkha bhogatA hai aura svarga meM saMcita puNyoM ke bala para sukhoM kA anubhava karatA hai| kintu ve sukha anitya hote haiM tathA devaparyAya kI samApti ke sAtha hI samApta ho jAte haiN| una sukhoM meM jIva itanA tallIna ho jAtA hai ki sthAyI aura zAzvata sukha ke bAre meM soca hI nahIM pAtA hai, na hI unake liye kucha prayatna hI kara sakatA hai / yaha kArya karatA hai manuSya paryAya meM Akara / manuSyasaMsAra naraka aura deva saMsAra donoM se bhinna hai| yahAM a~dherA bhI hai aura ujelA bhI hai| duHkha bhI hai aura sukha bhI, pApa bhI yahAM hai aura puNya bhI yhiiN| yaha vaha caurAhA hai jahAM se jIva apanI karanI ke anusAra narakagati tiryaMcagati, manuSyagati aura devagati kisI ko bhI prApta kara sakatA hai| kusaMgati meM rahakara naraka aura tiryaca meM hone vAle kaSToM ko bhogatA hai tathA satsaMga kI prApti hone para apane jIvana ko pavitra banAtA huA mokSa kI bhI prApti kara letA hai| sahayoga kI AvazyakatA mAnavajIvana meM sahayoga kA bar3A bhArI mahatva hai| bAlaka janma lene ke sAtha hI sahayoga kI apekSA rakhatA hai| sarvaprathama vaha apane mAtA-pitA ke sahayoga para nirbhara hotA hai aura usake pazcAt LOD AcAryapravara abhinaAcAryapravarakhama zrIAnanda anyazrIAnanda One Page #245 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAyA ADMel 170 AcAryapravara zrI AnandaRSi : vyaktitva evaM kRtitva suzikSaka para / isI prakAra susaMskAroM kI buddhi evaM suguNoM kI prApti vaha saMtajanoM kI susaMgati se karatA hai| isI kA nAma sahayoga hai| sahayoga ke abhAva meM mAnavajIvana kabhI bhI samyaka prakAra se apanI jIvana yAtrA Age nahIM bar3hA sktaa| manapya to kyA, devatA bhI eka dUsare ke sahayoga ke binA apane kArya meM saphala nahIM ho sakate / sahayoga ke abhAva meM devasaMsAra bhI niSkriya hotA hai| hiraNagameSI devoM ko bhI indra kI AjJA mAnanI par3atI hai aura Abhiyogika devatA bhI apane se nimna koTi ke devatAoM ko hukma dete haiM, jo unheM mAnanA par3atA hai| kahane ke abhiprAya yahI hai ki pratyeka kA kArya dUsare ke sahayoga se calatA hai| isIliye saMskRta meM eka vAkya meM kahA gayA hai-- jIvo jIvasya jIvanam / __ arthAt eka jIva kA jIvana dUsare jIva para Azrita hai| kintu isa vAkya kA aneka loga bar3A bhayaMkara artha lagAte haiM / ve kahate haiM--jIva jIva kA jIvana hai, isase tAtparya hai dUsare jIva kA bhakSaNa karake jIvana ko TikAyA jaaye| kintu unakI yukti mahA ajJAna aura bhrama se paripUrNa hai| ve yaha nahIM socate ki manuSya buddhi aura viveka se vibhUSita prANI hai tathA pazu-pakSI evaM kITa-pataMga Adi anya samasta jIva-jantu buddhihIna haiN| ataeva use buddhihIna jIvoM kA anukaraNa na karake apane nirmala viveka aura buddhi kA hI anusaraNa karanA cAhiye / agara manuSya apane se nirbala pratyeka prANI aura manuSya kI hatyA karane laga jAye to kyA sRSTi kA krama na bigar3a jAyegA? manuSya ko manuSya banakara rahanA hai yA pazu bana kara ? spaSTa hai ki manuSya ko manuSya banakara rahanA hai, na ki pazu bnkr| jIva jIva kA jIvana hai, isakA sahI artha yaha hai ki jIva jIva kA sahAyaka hai, sahArA hai, usakA nAza nahIM karanA hai| saMsAra kA koI bhI dharma isa bAta kA samarthana nahIM karatA ki mAnava kisI bhI anya prANI kA ghAta kare aura apanA jIvana rakhane ke liye use khA jaaye| eka phArasI kavi ne kahA hai hajAra gaMje kanAyata hajAra gaMje karama / hajAra itAata zabahA, hajAra vedaarii|| hajAra sijadAva hara sijadA hara hajAra namAja / kabUla nesta gara khAtare byaajaarii|| arthAt cAhe manuSya atyanta dhairyavAna ho, pratidina hajAra khajAne dAna karatA ho, hajAroM rAtriyAM Izabhajana meM vyatIta karatA ho, hajAroM praNAma aura unake sAtha hajAroM namAja par3hatA ho, phira bhI usakI ve saba zubha kriyAyeM vyartha calI jAyeMgI agara vaha kisI bhI anya prANI ko tanika bhI kaSTa detA hai| Apa samajha gaye hoMge ki kisI bhI anya prANI ko tanika-sA kaSTa denA bhI jaba gahita hai to phira usakA vadha karanA aura usase apane jIvana ko TikAne kA prayatna karanA to kitanA bhayaMkara phala pradAna karane vAlA hogaa| isaliye hameM zAstra kI vANI aura saMta mahApuruSoM ke mArgadarzana para vizvAsa karate hue apane jIvana ko nirmala banAne kA prayatna karanA cAhiye / hama jo socate haiM aura karate haiM, vahI satya hai aisA kadAgraha karanA vinAza ko nimaMtraNa denA hai| isaliye mokSa ke abhilASI vyakti ko sarvaprathama kadAgraha chor3akara jahAM se bhI guNa mileM, jahAM se sacAI hAsila ho, use pAne kA prayatna karanA cAhiye tathA auroM se sahayoga lete hue apanA sahayoga auroM ko pradAna karanA caahiye| sahayoga ke abhAva meM kahIM bhI kAma nahIM cltaa| binA kisI ke sahayoga ke vaha apanI jIvana yAtrA ko eka kadama bhI nahIM bar3hA sktaa| PAT Page #246 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sahayoga sarvatra Avazyaka 171 ___ ahaMkAra vyartha hai koI bhI vyakti agara isa bAta kA gava kare ki mujhe kisI bhI dUsare kI sahAyatA apekSita nahIM hai, maiM svayaM hI apanI jIvanayAtrA ko samyakarUpa se calA sakatA hU~ to usakA yaha ahaMkAra vyartha hai| vaha akelA apanA eka bhI kArya samyaka rUpa se nahIM kara sktaa| kiso kavi ne anyokti alaMkAra ke dvArA manuSya ke ahaMkAra kI vyarthatA batalAte hue kAgaja, syAhI, kalama, cAkU aura hAtha kA udAharaNa dekara kahA hai kAgaja ghaMmaDa se AbolA Alama se muhabbata karatA huuN| sulatAna bhI merI cAha kare, dila meM abhimAna bhI rakhatA hai| kAgaja ke isa abhimAna ko dekha syAhI ubala par3I kahe rozanAI joza meM Akara nAhaka tU patra uchalatA hai| jaba taka nahIM mere aMka par3eM taba taka kucha kAma na calatA hai| kAgaja aura syAhI ke isa vAda-vivAda se lekhanI kI taMdrA TUTa gaI aura usane apanA mahatva batAte hue kahA donoM kI bAteM sunakara ke lekhanI ekadama bola utthii| merA mAna sarakAra kare donoM kI pola maiM khola uThI // lekhanI kI isa apanI bar3AI ko dekhakara cAkU kaise pIche raha sakatA thA aura bolA lekhanI se cAkU yoM bolA jaba taka na calegI dhAra merI / taba taka na tumhArI kImata hai, rahI bAta zreSTha harabAra merii|| isa prakAra kAgaja, syAhI Adi cAroM ko Apasa meM jhagar3ate dekha hAtha parezAna ho uThA aura apanI samajhadArI se isa vivAda ko zAMta karane ke liye usane kahA sabako sunakara paMjA bolA mere bina kAma na calane kaa| basa phakta eka hI vyakti se hagija kucha kAma na banane kA // hAtha kI isa bAta ko sunakara Apa samajha gaye hoMge ki saMsAra meM kevala eka hI vastu se kArya siddha nahIM hotaa| aneka vastuoM ke mela aura sahayoga se hI pratyeka kArya banatA hai| mahattva sabhI vastuoM kA hotA hai, kintu koI bhI kArya sampanna tabhI hotA hai jabaki saba cIjoM kA samAna sahayoga aura parizrama ho| samAja meM sAdhu, sAdhvI, zrAvaka, zrAvikA cAroM tIrtha vidyamAna haiN| cAroM hI mahAn zakti se vibhUSita haiN| kisI kA bhI kArya eka dUsare ke binA nahIM cltaa| agara zrAvaka, zrAvikA na hoM to sAdhusAdhvI AhAra, vastra Adi kisase grahaNa karake apanI sAdhanA ko nirApada rIti se Age bar3hA sakeMge ? aura sAdhu-sAdhvI na hoM to zrAvaka-zrAvikAyeM kisase kalyANakArI mArga para agrasara hone kA mArgadarzana prApta kara sakeMge? ye cAroM tIrtha samAja ke bhinna-bhinna aMga haiM jo paraspara sahayoga ke dvArA samAja ko unnata banAte haiM / agara inameM se eka bhI apane ko alaga aura sarvazaktimAna samajhane lage to vaha svayaM apUrNa raha jAyegA aura samAja kI zakti kA bhI hrAsa karegA / dUsare zadroM meM donoM kI hAni hogI aura jisa jainatva ko donoM camakAnA cAhate haiM, vaha nisteja hokara raha jaayegaa| prAcIna kAla meM saMsAra meM jainatva ke pracAraprasAra kA mukhya kAraNa yaha thA ki usa samaya ye cAroM tIrtha apane sAmUhika bala aura sahayoga ke dvArA usakA pracAra-prasAra karate rahate the, kintu Aja jainatva kA pravAha bhinna-bhinna sampradAyoM aura vargoM meM ulajhakara avaruddha-sA ho rahA hai|| msh`lkhd MAA A AAAAAAAAAAAAAAAAA bhiAcAryapravara zrIAnandajAnthazrAAnanda AcAryapravaAnandamAAunja rewammamtawwammar Page #247 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AcAryazva AyAma pravara abhinaMda zrI Anandana grantha zrI Ananda 172 Shui abhinaMdana grantha yaha jIvana yAtrA hai . jIvana eka yAtrA hai, jise pratyeka prANI saMpanna karatA hai / kintu sabhI ke calane meM bar3A bhArI aMtara hotA hai / kucha yAtrI aise hote haiM jo apanA mArga lar3ate-jhagar3ate tathA kaTutA aura vaimanasya bar3hAte hue taya karate haiM tathA kucha aise hote haiM jo sadbhAvanA aura sahAnubhUti ke dvArA apane se azakta prANiyoM ko sahayoga dete hue, giratoM ko uThAte hue saMtoSa aura zAMtipUrvaka apanI maMjila kI ora bar3hate haiN| kitanA aMtara hai donoM prakAra ke yAtriyoM meM ? donoM hI calate haiM, kintu eka usI patha para calakara naraka aura nigoda meM jA pahu~catA hai aura dUsarA usI mArga para calatA huA svarga, mokSa taka bhI pahu~ca jAtA hai / isakA kAraNa kevala yahI hai ki eka anya yAtriyoM se asahayoga karatA huA vaira, virodha, kaTutA aura vaimanasya ke kAraNa nAnA prakAra ke karmoM kA baMdhana kara letA hai, jo use nIcAI kI ora le jAte haiM tathA dUsarA vyakti sabhI ko sahayoga detA huA aura unase sahayoga letA huA apanI AtmA ko kaSAya Adi se pare rakhatA hai tathA apanI nirmala bhAvanAoM ke kAraNa puNyasaMcaya kara letA hai jo usakI AtmA ko UMcA uThAte haiN| AcArya pravara zrI AnandaRSi : vyaktitva evaM kRtitva isaliye baMdhuoM! hameM mAnava ke rUpa meM sarvaprathama mAnavatA ko apanAnA hai, jisakA caraNa hai mitratA aura sahayoga kI bhAvanA rakhanA tathA sabase hila-mila kara calanA jo vyakti mAnavatA ke isa prathama pATha ko samyak rUpa se par3ha aura samajha letA hai, vaha apane hRdaya ko sadguNoM kA bhaMDAra banAne meM samartha ho jAtA hai| guNArjana sarala nahIM guNoM ko grahaNa karanA AsAna kArya nahIM hai, usake liye bar3e tyAga aura parizrama kI AvazyakatA hotI hai| kisAna jisa prakAra anna kI phasala ko prApta karane ke liye sarvaprathama bhUmi kI zuddhi karatA hai aura usameM bIja bo dene para bhI rAta-dina sajaga hokara usakI surakSA bar3I sAvadhAnI aura parizrama se karane ke bAda hI anna ko prApta karatA hai / usI prakAra manuSya ko guNa grahaNa par3atI hai| sarvaprathama hRdaya kI bhUmi ko kapayAdi ke kacare se rahita karane ke liye kaThina sAdhanA karanI banakara saralatA rUpI khAda se guNa rUpI phasala ke upajAne yogya banAnA par3atA hai aura sadguNoM ke aMkuroM rakSA karanI par3atI hai| agara aisA na kiyA jAye to eka bAra sadguNoM ko kI atyanta sAvadhAnI se apanA lene para bhI kusaMgati se punaH unake naSTa ho jAne kI saMbhAvanA rahatI hai| kahA bhI hai rahimana ujalI prakRti ko, nahIM nIca kA saMga / kariyA vAsana kara gahe, karikhA lAgata aMga // isaliye manuSya ko guNa grahaNa karane ke pazcAta bhI unheM surakSita rakhane ke lie pUrNa sAvadhAnI baratanI caahiye| ataH Avazyaka hai ki durjanoM kI athavA nirguNiyoM kI saMgati se bacatA rhe| jo vyakti apane hRdaya meM sadguNoM kA saMcaya karane kI abhilASA rakhatA hai, use jahA~ bhI prApta hoM vahA~ se lene kA prayatna karanA caahiye| guNaprApti ke liye use dhanI nirdhana aura zatru kA bhedabhAva bhI chor3a denA cAhiye / guNagrAhI vyakti kI sabase bar3I vizeSatA yahI hotI hai ki vaha kisI ko bhI hIna nahIM samajhatA / vaha 'Atmatva sarva bhUteSu' ke siddhAnta ko mAnatA huA apanI AtmA ke samAna hI sabhI kI AtmAoM ko mAnatA hai / usa vyakti ke dvArA kisI bhI vyakti kA kabhI ahita nahIM hotaa| usakI prakRti sabhI se milakara calane kI tathA saMgaThita hokara jAti, samAja aura deza kA gaurava bar3hAne kI hotI hai| jAna Dikinsana nAmaka eka vidvAna ne kahA hai 'saMgaThana meM hamArA astitva kAyama rahatA hai aura vibhAjana meM hamArA patana hotA hai| vastutaH saMgaThana ke dvArA bar3e-bar3e kArya bhI saralatA pUrvaka saMpanna kara liye jAte haiM, jabaki phUTa aura bhedabhAva kI bhAvanA rakhane para choTe-choTe uddezyoM kI bhI pUrti nahIM ho pAtI / Page #248 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sahayoga sarvatra Avazyaka 173 baMdhuo ! mere kathana kA sArAMza Apa samajha gaye hoMge ki agara manuSya apane durlabha mAnavajIvana ko sArthaka banAnA cAhatA hai to use apanI dRSTi ko doSadRSTi na banAkara guNadRSTi banAnI cAhiye tAki usakA hRdaya saralatA pUrvaka sadguNoM kA saMcaya kara sake / dUsarI bAta yaha hai ki yaha jIvana eka mahAyAtrA hai, ise saMpanna karane ke liye kisI-na-kisI ke sahAre kI, sahayoga kI AvazyakatA aura ye tabhI mila sakate haiM, jaba ki manuSya kisI bhI anya vyakti ke prati bhedabhAva kI bhAvanA na rakhe tathA sabase hilamila kara cale, mitratA aura sahayoga ke AdAna-pradAna se kaThina yAtrA ko sarala banAtA huA apanI maMjila ko prApta kara sakatA hai aura 'jIvo jIvasya jIvanam' kI satyatA siddha kara sakatA hai / Ananda-vacanAmRta [] dopoM kA digdarzana karAnA burA nahIM hai, kintu usameM sadbhAva honA cAhie / durjana -- dUsaroM ke doSa unakI niMdA aura burAI ke lie prakaTa karatA hai, jabaki sajjana sudhAra aura nirAkaraNa ke lie / agarabattI bhI dhuMA ugalatI hai aura dIpaka bhI / para eka kA dhuMA suvAsa phailAtA hai, dUsare kA dhuMA kAlimA / 0 caMcala jala meM cAhe jitanA muMha dekho usameM pratibimba dikhAI nahIM detA, usI prakAra caMcala citta meM cAhe jitanI prArthanA aura dhyAna karo, kintu prabhu kA pratibimba nahIM jhalaka sakatA / [] sthira jala meM pratichAyA dIkhatI hai, sthira mana meM hI prabhu kA pratirUpa jhalakatA hai| ghAsa-phUsa rahita svaccha bhUmi para agni kA jora nahIM bar3hatA, vaise hI vAsanArahita mana meM vikAroM kI agni kA koI jora nahIM cala sakatA / chidravAle ghaTa meM cAhe jitanA pAnI DAlo, eka baMda bhI pAnI usameM nahIM TikatA, vaise hI lobha aura ahaMkAra ke chidrayukta hRdaya meM cAhe jitanA upadeza do kintu usameM eka bAta bhI Thahara nahIM sakatI / 0 khile hue phUla ko sabhI cAhate haiM, murjhAye phUla ko koI dekhanA bhI nahIM cAhatA / isI prakAra prasanna rahane vAle vyakti ko sabhI cAhate haiM, jisake cehare para tyauriyAM car3hI hoM, athavA udAsI chAI ho usako koI bhI dekhanA nahIM cAhatA / saccA dAna vaha hai jisake lie hRdaya ke bhItara se preraNA umar3e aura dene para mana Ananda se bhara jAye / paisA dekara jaise koI vastu kharIdI jAtI hai, vaise hI agara dAna dekara yaza aura pratiSThA kharIdane kI bhAvanA ho to vaha dAna nahIM, eka vyApAra hai, eka saudA hai / dUdha meM tejAba yA viSa milane se jo doSa dUdha meM AtA hai, dAna meM nAma kI bhUkha milane se vahI doSa dAna meM A jAtA hai / AcArya prava AmAna va Amadana AAnaMdI Ada grantha Page #249 -------------------------------------------------------------------------- ________________ VVVVVVVVVVV WINNAYAviviam- WY [ sahayoga kI AdhArazilA hai prema / prema kI pavitratA banAe rakhie, prema nibhAne kA rAti sIkhie / ] 8 prIti kI rIti kyA hai ? ___ saMgaThana kI AdhAra zilA prema hai / jaba taka samAja ke sadasyoM meM eka dUsare ke prati prema bhAva nahIM hotA, taba taka ve sabhI saMgaThita hokara kisI uddezya ke lie prayatna nahIM kara sakate / isaliye Avazyaka hai ki pratyeka vyakti ke hRdaya meM anya sabhI prANiyoM ke prati sadbhAvanA aura udAratA ho| saMskRta ke eka zloka se kahA gayA hai-- 'udAracaritAnAM tu vasudhaiva kuTumbakam / yAnI jisakA citta udAra hai, usake liye to kevala apanA parivAra, samAja yA deza hI nahIM apitu saMpUrNa vizva hI kuTumba ke samAna hai / saMsAra ke pratyeka prANI ko vaha apanA kuTumbI samajhatA hai / jisa vyakti kA antaHkaraNa udAra aura premAnubhUti se AplAvita hogA, usakA jIvana saMpUrNa saMsAra ke liye AkarSaNa kA kendra bana jaayegaa| 'prema bar3hAo!' yaha kahane mAtra se to kisI ke hRdaya meM prema jagAyA nahIM jA sakatA hai| usake liye apane vyavahAra meM parivartana karanA par3egA aura vaha kisa prakAra kiyA jA sakatA hai, yaha hameM nimnalikhita saMskRta zloka meM batAyA gayA hai dadAti pratigRhNAti guhyamAkhyAti pRcchati / bhukte bhojayate caiva SaDavidha prIti lakSaNam // zloka meM premavardhana ke chaha kAraNa yA prema ke chaha lakSaNa batAye gaye haiN| jo isa prakAra haiM 1 dadAti-dadAti yAnI denA / dene se prema bar3hatA hai / Apa apane kisI bhI suhRda-saMbandhI ko apane hAtha se upahAra deMge to usakA Apake prati prema bar3hegA / dene ke mahatva kA Apa sabhI ko bhalI-bhAMti anubhava hai| kyoMki Apa Aye dina kisI ke janmadina yA zAdI-vivAha meM dI jAne vAlI pArTiyoM meM saMmilita hote haiM aura unameM jAte samaya kucha-na-kucha upahAra lekara hI jAte haiM, cAhe vaha AbhUSaNa ho, vastra ho, pUstaka yA pena yA anya koI bhI choTI-bar3I vastu ho / Apa kyoM dete haiM ? jo vyakti apanI laDakI ke vivAha para hajAroM rupaye kharca karatA hai, use canda rupayoM meM kharIdI huI ApakI vastu kI koI AvazyakatA nahIM hai, kintu vaha use prema kA upahAra samajhakara grahaNa karatA hai| sirpha isalie ki usakA Apake sAtha madhura sambandha kAyama rhe| vaha upahAra kI kImata nahIM dekhatA, dekhatA hai usake pIche rahe hue Apake sneha ko aura yaha sneha Apake upahAra ko atyanta priya aura mUlyavAna banA detA hai| isalie pratyeka vyakti ko dene kA mahatva samajhakara usase sneha-prApti kA lAbha uThAnA caahie| 2 pratigRllAti-isakA artha hai badale meM lenaa| Apa soceMge yaha bhI koI prema bar3hAne kA sAdhana hai ? lene se to ulaTA prema ghaTatA hai| para nahIM, aisI bAta nahIM hai, prema usa lene se ghaTatA hai, jo SAR kA Page #250 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prIti kI rIti kyA hai ? 175 kisI se jabaradastI liyA jAtA hai| jaise corI karake, chIna karake, vyAja yA kara ke rUpa meM lekara ke, | yA haisiyata na hone para bhI daheja Adi kI mA~ga karake / saMkSepa meM koI denA na cAhatA ho, phira bhI usase liyA jAya to avazya prema ghaTatA hai| kintu sneha aura sammAna pUrvaka jo kisI ke dvArA liyA jAtA hai, use lene se prema ghaTatA nahIM, varana bar3hatA hai aura use lene se agara inkAra kiyA jAye to na lene vAlA vyakti ahaMkArI sAbita hotA hai| sArAMza yahI hai ki snehapUrvaka kisI se diyA huA lene para paraspara prema kI vRddhi hotI hai| 3 guhyamAkhyAti-prema vRddhi meM tIsarA kAraNa hai apane mana kI gupta bAta kaha denA / jisa vyakti para vizvAsa ho, usase mana kI na batAne vAlI bAta kahane se sunane vAle kA sneha bar3hatA hai aura use prasannatA hotI hai ki mujhe vizvAsa ke yogya mAnA hai| dUsare, kahate haiM ki mana kI vyathA kahane se mana halakA ho jAtA hai aura kabhI-kabhI sunane vAle ke dvArA kisI samasyA kA hala bhI nikala AtA hai| kintu aisI guhya bAteM kahane se pahale sunanevAle ko khUba Thoka-bajAkara samajha lenA cAhiye / agara vaha oche dila vAlA haA to kahane vAle ko saMsAra ke sAmane upahAsapAtra yA apamAnita banAkara choDegA aura aise vyakti se kucha kahanA khatare se khAlI nahIM hogaa| eka dohe meM kahA gayA hai kapaTI mitra na kIjie pesa-pesa budha leta / pahale ThAMva batAike pIche gotA deta // aise vyakti Upara se to namratA, pavitratA aura mitratA kA dAvA karate haiM, kintu unake antara meM kapaTa kA viSa bharA hotA hai| kisI kavi ne satya hI kahA hai mukhaM padmadalAkAraM vAcA candana-zItalA / hRdayaM kartarItulyaM dhUrtasya lakSaNaM trayam // tAtparya yaha ki dhurta vyakti ke tIna lakSaNa hote haiN| prathama dhUrta kA mukha kamala ke patte ke samAna / komala hotA hai, dUsare usakI vANI candana ke samAna zItala hotI hai kintu usakA hRdaya kaiMcI ke samAna hotA hai| isaliye aise vyaktiyoM se bhUlakara bhI mana kI gupta bAteM nahIM kahanA cAhiye, anyathA lene ke badale denA par3a sakatA hai| 4 pRcchati--yaha abhI batAye tIsare kAraNa kA ulTA hai / arthAt prema bar3hAne kA tIsarA sAdhana mana kI gupta vAta kahanA aura yaha cauthA kAraNa hai dUsare ke mana kI bAta pUchanA / sunane meM yaha bAta choTI lagatI hai, kintu mahatva kI dRSTi se kama nahIM hai| kisI duHkhI aura cintAgrasta vyakti ko hama dekhate haiM to spaSTa mahasUsa hotA hai ki usake dila para darda kA mAno pahAr3a hI khar3A hai| kintu jaba hama sahAnubhUti pUrvaka usase usake duHkha kA hAla suna lete haiM, use sAntvanA dete haiM aura bana sake to usake duHkha nivAraNa kA koI upAya batA dete haiM to vaha vyakti apane Apako bar3A halkA mahasUsa karatA hai aura hamAre prati prema karatA huA kRtajJatA pradarzita karatA hai| kucha vyakti aise hote haiM jo apanI hI hAMke jAte haiM, auroM kI kucha nahIM sunate / aise vyakti se sunanevAlA ukatA jAtA hai aura usase pIchA chur3Ane kA prayatna karatA hai, kintu jo vyakti apanI kahatA hai, usI prakAra prema se dUsaroM kI bhI sunatA hai, vaha sabhI kA priya pAtra bana jAtA hai aura tabhI Apasa meM prema bar3hatA hai| 5 bhukte-prema bar3hAne kA pAMcavAM kAraNa hai khAnA / khAne se yahA~ Azaya apane ghara meM baiThakara / apanA hI bhojana karane se nahIM hai varan auroM ke dvArA prema se khilAye jAne vAle bhojana se hai| bhale hI AAAMARRAIMARALAMNAIKAAMAJanaamaanasaaraameriendrauBABAJANAAsaramin AIMAAJAN PARAM.AAAAAA ApravabhizanAera AcAryapravabhi zrIAnandagrantha zrIAnandana awanwarmvvvvITYMAcrir-Mr.om.ww Page #251 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ApAya pravadata abhina zrI Jiu CHOPPE abhinaMdana zrI Anandaka 176 AcAryapravara zrI AnandaRRSi vyaktitva evaM kRtitva Apa zrImaMta haiM, kintu ApakA koI garIba mitra yA sambandhI apanI kisI qhuzI ke avasara para Apako AmaMtrita karake Apake sAmane apanI haisiyata ke anusAra rUkhA-sUkhA bhojana rakhatA hai to binA nAka-bhauMha sikor3e hue prema se use grahaNa karanA caahie| aneka vyakti to yahI mAnakara niyama le lete haiM ki sAmane Aye hue anna kA kabhI anAdara nahIM karUMgA, bhale hI usameM se eka hI grAsa kyoM na khAUM, kyoMki anna hamAre lie devatA ke samAna pUjya hai| Aja ke adhikAMza vyakti jo amIra hote haiM, ve garIba ke ghara khAne to kyA jAyeMge, unase bAta karane meM bhI apanI haMsI samajhate haiN| ve bhUla jAte haiM ki jisa dhana kA hama garva karate haiM, usakA anta kSaya yA viyoga hI hai aura koI bhI lAbha usase hone vAlA nahIM hai / zrIkRSNa dvArA vidura ke ghara khAye sAga aura zrIrAma dvArA zabarI ke jhUThe bera khAne kI kathA sabhI jAnate haiM / unameM mahattva khAne kI vastu kA nahIM varana usake pIche rahe hue sneha kA hai / ataH usakA anAdara kabhI nahIM karanA cAhie aura atyanta snehapUrvaka jo bhI rUkhA-sUkhA kisI ke dvArA upasthita kiyA jAye, use khilAne vAle ke sneha ke samAna hI svayaM bhI sneha se grahaNa karanA caahie| aisA karane para hI ApasI prema kI vRddhi ho sakatI hai| I 6 bhojayate-- premavRddhi kA chaThA sUtra hai- milAnA khAne se jisa prakAra sneha bar3hatA hai usI prakAra khilAne se bhI bar3hatA hai / yaha nahIM ki kisI ke yahAM svayaM to aneka bAra khA AyeM aura apanI zrImaMtAI aura uccatA kA pradarzana karane ke lie sAmane vAle ko kabhI ThaMDe pAnI ke lie bhI na puucheN| to batAiye vahAM prIti, mitratA kA bhAva paidA ho sakatA hai ? isIlie prema bar3hAne ke liye khAne ke sAtha khilAnA bhI Avazyaka hai / nIti bhI yahI kahatI hai ki agara aura kucha adhika na kara sakeM to hameM Aye hue atithi ko rUkhA-sUkhA khilAkara hI ThaMDA pAnI avazya hI pilAnA caahiye| Apake yahAM se lAkara jAne vAlA vyakti kabhI Apako nahIM bhUla sakatA hai| to bandhuo ! Apasa meM prema bar3hAne ke ye yaha sAdhana Apake sAmane rakhe gaye haiN| agara pratyeka vyakti inakA upayoga kare to parivAra meM aura samAja meM kabhI azAMti aura ApasI tanAva kI sthiti utpanna na ho / yadyapi ye sAdhana sunane meM sarala aura sahaja lagate haiM, kintu ina para amala karanA utanA sarala nahIM hai| phira bhI jo vyakti ina para amala kareMge, unakA jIvana nizcaya hI sundara banegA tathA apane samparka meM Ane vAle pratyeka vyakti ke mana ko mugdha kara legA / Apa jAnate hI haiM ki mana kA milanA kitanA kaThina hai aura usakA phaTanA kitanA sarala hai / mana milane meM to bahuta samaya laga sakatA hai, kintu usake TUTane meM kSaNa-bhara bhI nahIM lagatA / eka dohe meM kahA gayA hai- dUdha phaTA ghI baha gayA mana phaTA gaI proti / motI phaTA kImata gaI tInoM kI eka hI rIti // isIliye bandhuo apane sambandhoM ko bigar3ane mata do, anyathA prema naSTa ho jAyegA aura eka bAra jo prema naSTa ho gayA to phira use punaH jAgRta karanA kaThina hogA / ataeva mahApuruSa hameM bAra-bAra kahate haiM - kisI se baira mata bAMdho kyoMki jIvana kA alpasamaya palaka jhapakate hI vyatIta ho jAyegA kintu baira se baMdhe hue karma aneka janmoM taka duHkha deMge aura isake viparIta agara mAnava, mAnava se prema karegA to usakA yaha janma to sukhada banegA hI agalA janma bhI zubha karmoM ke phalasvarUpa sukhada ho sakegA / Page #252 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [manva- kaimA, kisa meM aura kaise mile ? isa abUjha pahelI kA anubhava pUrNa vizleSaNa / ] 9 sukha kI khoja vira ___ isa virAT vizva meM hama dekhate haiM ki manuSya se lekara pazu-pakSI tathA choTe-se-choTe-kITa-pataMga bhI sukhaprApti kI icchA rakhate haiM tathA usake lie apanI zakti ke anusAra daur3adhUpa karate rahate haiM / sabhI ko sukha priya hai aura duHkha apriya, ataH sukha ko prApta karanA aura duHkha se bacanA cAhate haiN| phira bhI mahAn Azcarya kI bAta hai ki koI bhI prANI apane Apako sukhI anubhava nahIM krtaa| sabhI apanI sthiti se asantuSTa rahate haiN| kisI ko putra kA abhAva pIr3ita kara rahA hai, koI dhanAbhAva se dukhI ho rahA hai, koI roga ke phande meM jakar3A huA hai, kisI ko pArivArika kleza satA rahA hai, kisI ke pAsa makAna nahIM hai, kisI ko vyApAra meM ghATA ho rahA hai aura koI kanyA ke vivAha ke lie cintita ho rahA hai / isa prakAra jidhara dekho aura jisa vyakti ko dekho, vahI kisI-na-kisI prakAra ke duHkha, zoka, cintA, vyAkulatA tathA vyAdhi Adi ke kAraNa azAMta aura dukhI dikhAI detA hai| saMsAra kI aisI sthiti ke kAraNa jijJAsu vyaktiyoM ke antaHkaraNa meM yaha jAnane kI icchA balavatI hotI hai ki Akhira isakA kAraNa kyA hai ? jisase prANI sukha kI abhilASA rakhate hue tathA sukha ke lie prayatna karate hue bhI sukha ko hAsila nahIM kara pAtA / sAMsArika sukha hitopadeza ke eka zloka meM sukha ke viSaya meM batAyA hai arthAgamo nityamarogitA ca, priyA ca bhAryA priyavAdinI ca / vazyazca putro'rthakarI ca vidyA, SaD jIvalokasya sukhAni rAjan / kahA hai-he rAjan ! nitya dhana kA lAbha, ArogyatA, priya aura priyavAdinI strI, AjJAkArI putra tathA dhana ko prApta karAne vAlI vidyA-ye saMsAra ke chaha sukha haiN| isa prakAra saMsAra meM chaha prakAra ke sukha batAye gaye haiN| kintu hama dIrghadRSTi se vicAra karate haiM to nizcaya hI mahasUsa hotA hai ki dhana se sacce sukha kI prApti kahA~ sambhava hai ? dhana se na hama asAdhya rogoM ko miTA sakate haiM, na usase yuvAvasthA ko sthira rakhakara bur3hApe ko Ane se roka sakate haiM aura na hI dhana kI badaulata mauta se hI baca sakate haiN| jarA dhyAna se vicAra karane kI bAta hai ki isa saMsAra meM dhana se kauna sukhI hotA hai ? devaloka meM devatA bhI sukhI nahIM haiN| unake pAsa pracura vaibhava hotA hai, vimAna hote haiM, sundara deviyA~ hotI haiM / kintu devatAoM ko bhI apane vaibhava se santoSa nahIM hotA aura ve dUsare devoM kI samRddhi dekha-dekhakara asantoSa aura IrSyA kI Aga meM jalate rahate haiN| hama pRthvIpati rAjAoM ko dekheM to ve bhI sukhI nahIM haiN| unake yahA~ atyadhika dAsa-dAsiyAM, senA, khajAnA Adi hotA hai| unheM bhI anya rAjAoM ke AkramaNoM se apane rAjya kI rakSA kI cintA rahatI hai| ....amarianawaimaniamarnatanArraimarnamansamanaramaAIADUADADALAIMAN AcAryapravabhinaAcAryapravara AbhAra zrIAnandagrantha zrIAnanda anya werNYMNNAMVNayvfvivneriwavimanawr Page #253 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AMANAKAMANAankraniHAMANNADAJanANKicantic, 178 AcAryapravara zrI AnandaRSi : vyaktitva evaM kRtitva kabhI-kabhI unake sage-snehI bhAI yA putra bhI unheM dhokhA de dete haiN| tAtparya yahI hai ki rAjAoM ko bhI dhana rahate hue bhI sukha hAsila nahIM hotaa| isI prakAra seTha-sAhUkAroM ko dekheM to ve bhI sukhI nahIM dikhate haiN| unheM bhI rAjA-cora Adi kA bhaya banA rahatA hai| rAjA kI A~kha jarA Ter3hI huI nahIM ki saba dhanamAla chInakara dezanikAlA de diyA jAtA hai| coroM kI najara jama gaI to dhana to gayA hI, prANoM se bhI hAtha dhonA par3a jAtA hai| to bandhuo, jaisA ki zloka meM kahA gayA hai--nitya dhana kA lAbha honA saMsAra meM pahalA sukha hai, yaha sahI sAbita nahIM hotA / apitu dhana sadaiva dukhadAyI hotA hai / kyoMki arthAnAmarjane duHkhaM ajitAnAJca rakSaNe / Aye duHkhaM vyaye duHkhaM kimarthaM duHkha sAdhanam / dhana kA upArjana karane meM bhI duHkha hai, upArjana kara lene ke bAda usakI rakSA karane meM dukha hotA hai| dhana ke Ane meM duHkha aura cale jAne meM bhI duHkha / taba phira are mAnava ! tU jAnabUjha kara kyoM duHkha-prApti kA sAdhana karatA hai ? dusarA mukha batAyA hai ArogyatA / yAnI niroga rahanA bhI saMsAra ke chaha sukhoM meM se eka sukha hai| isake viSaya meM Apa aura hama sabhI jAnate haiM ki sundara svAsthya yadyapi sukhadAyI hai aura svastha rahane para insAna apane Apako pUrNa sukhI mAnatA hai| kahA bhI jAtA hai-pahalA sukha nirogI kaayaa| kintu yaha zarIra kisI bhI hAlata meM sadA svastha nahIM raha sakatA hai| cAhe vyakti sadA hI pauSTika padArtha khAtA rahe, phira bhI na jAne kisa adRSTa mArga se Akara roga use ghera hI lete haiM aura vRddhAvasthA ke A jAne para to ve haTAye nahIM haTate / ataH ArogyatA ko bhI sthAyI sukha mAnanA bhI nirA ajJAna hai| aba hama zloka kI dUsarI paMkti para vicAra karate haiN| jo kahatI hai-- priyA ca bhAryA priyavAdinI c|' yAnI priya aura priyavAdinI patnI kA milanA bhI sukha kA kAraNa hai| kintu hama to saMsAra meM yaha bAta bhI sahI hote nahIM dekhate haiM / dekhate yahI haiM ki sabhI sambandhiyoM ke samAna hI jaba taka manuSya dhana kamAtA hai tathA vastrAbhUSaNa Adi se patnI ko santuSTa rakhatA hai tabhI taka vaha bhI apane pati se madhura bhASaNa karatI hai aura jaba pati bhAgya ke viparIta hone se ina bhautika sAdhanoM ko nahIM juTA pAtA to vaha bhI A~kha phera letI hai| agara yaha mAna bhI liyA jAye ki patnI kI pati meM prIti hotI hai to vaha bhI kitane samaya taka mukha pahuMcA sakatI hai ? kevala tabhI taka to jaba taka ki manuSya isa zarIra ko dhAraNa kiye hue hai| A~kheM mudate hI to strI kA viyoga ho jAtA hai aura AtmA anya kisI yoni meM janma lene paha~ca jAtI hai| ataH sukha svajanoM ko athavA mana ke anukUla patnI ko prApta kara lene meM bhI nahIM hai| anyathA koI yaha kyoM kahatA ghara ko nAra bahata hita jAsoM, rahata sadA saMga lAgI / jaba hI haMsa tajo yaha kAyA, preta preta kaha bhaagii|| kahane kA abhiprAya yahI hai ki nArI ke mukha ko sukha mAnanA bhI nirarthaka hai| yaha sukha bhI kabhI sthAyI nahIM hotA hai| Page #254 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sukha kI khoja 176 yAsAra. agalA sukha AjJAkArI putra kA honA mAnA hai| lekina isa yuga meM to putra kA AjJAkArI honA bar3I hI asambhava-sI bAta lagatI hai| Aye dina sunate, dekhate aura par3hate haiM ki amuka skUla ke vidyArthiyoM ne apane mAsTaroM ko gAliyA~ dIM, amuka kAleja ke chAtroM ne prophesara ko pITa diyA / kyA aise anuzAsanahIna lar3ake apane mAtA-pitA kA bhI Adara-sammAna kara sakate haiM ? jo chAtra apane guru kA mAna nahIM karate ve Age jAkara apane mAtA-pitA kA mAna kyA rakha sakate haiM ? isake alAvA mAna bhI liyA jAye ki koI putra suputra hai, to bhI usakI ora se kyA mAtA-pitA ko sukha milatA hai ? nahIM, janmane ke sAtha hI usakI sAra-sambhAla karanA zurU ho jAtA hai, mAtA-pitA svayaM anekAneka kaSTa sahakara usakA lAlana-pAlana karate haiN| isake pazcAt vRcha bar3A hone para usakI par3hAI-likhAI ke kharca Adi kI cintA meM itanA parizrama karanA par3atA hai ki mAtA-pitA ko svayaM kI ora dhyAna dene kA bhI avakAza nahIM miltaa| isake pazcAt jarA bar3A hone para zAdI-vivAha kI cintA ho jAtI hai, usase nivRtta hone para pautra-pautrI ho gaye to unakI moha-mamatA meM par3e rahakara apanI AtmA ke lie kucha bhI nahIM kiyA jA sktaa| isa prakAra putra ke janma se lekara hI mAtA pitA ko kabhI zAMti nasIba nahIM ho pAtI aura aisI sthiti meM putra se sukha milatA hai, yaha kahanA bhUla ke alAvA aura kyA kahA jA sakatA hai ? iloka meM chaThA sukha batAyA gayA hai--artha ke upArjana meM sahAyaka hone vAlI vidyA kA prApta krnaa| para kyA usa vidyA yA zikSA se insAna sacce sukha kI prApti kara sakatA hai ? nhiiN| pahale to vidyArthI varSoM taka aneka viSayoM kI pothiyA~ raTate-raTate hI parezAna ho jAtA hai aura par3ha-likha lene ke bAda naukarI mila gaI to sUbaha se zAma taka kAryarata rahakara apane svAsthya ko kho baiThatA hai| prApta dhana use ninyAnava ke cakkara meM DAla detA hai / cAhe vaha sau rupaye kamAtA ho yA hajAra rupaye, apanI bhinna-bhinna AvazyakatAoM ke pure na hone kA ronA rote rahate haiN| jaise-jaise lAbha bar3hatA jAtA hai, vaise-hI-vaise lobha kI mAtrA bhI bar3hatI jAtI hai| isa prakAra dhana kA upArjana karAne vAlI vidyA ko hAsila karake bhI vyakti kabhI sukha kA anubhava nahIM kara paataa| kahane kA abhiprAya yahI hai ki saMsArI jIva parapadArthoM ke nimitta se sukha prApta karane kA prayatna karate haiM, kintu vaha sukha, sukha nahIM, sukhAbhAsa banakara raha jAtA hai| para-padArthajanya sukha kevala miTTI ke modaka haiM jo bAhara se to mana ko mugdha kara sakate haiM, kintu sAra unameM kucha bhI nahIM hai| aisA jAna lene ke pazcAt svabhAvataH mana meM prazna uThatA hai ki phira saccA sukha kahAM hai aura vaha kaise prApta ho sakatA hai ? sacce sukha kI prApti ke upAya isakA uttara yahI hai ki sukha AtmA kA guNa hai aura guNa sadaiva gRNI meM hI vidyamAna rahatA hai| ataH saccA sukha bhI AtmA ke andara hI rahatA hai| bAhya padArthoM meM khojane se vaha prApta nahIM ho sktaa| vaha indriyoM dvArA bhogA nahIM jA sakatA aura vANI se usakA varNana nahIM kiyA jA sakatA hai| use kevala gaMge ke gur3a kI upamA dI jA sakatI hai yAnI vaha kevala anubhava se jAnA jA sakatA hai| jainAgamoM meM usakI prApti kA krama isa prakAra batAyA hai--- jayA nividae bhoe je divve je ya mANase / tayA cayai saMjogaM sabhitara bAhiraM / / NA ApAya pravara abhiApAryapravara Abhana zrIAnandAntha zrAAnanda 697 wireonewwindiwoartenmA. Ram Page #255 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mapravabhiAcArya zrIAnanda anya zrIAnandA andha52 180 AcAryapravara zrI AnandaRSi : vyaktitva evaM kRtitva gayA jayA joge niru bhittA selisi paDivajjai / tayA kamma khavittANaM siddhi gacchai nIrao // jayA kamma khavittANaM siddhi gacchai niiro| tayA loga matthayatyo siddho havai saaso|| arthAt jIva jaba devatA aura manuSya sambandhI samasta kAmabhogoM se virakta ho jAtA hai taba bAhya aura Antarika sabhI saMyoga tyAga detA hai| mAtA-pitA, mahala-makAna Adi bAhara ke padArthoM kA saMyoga, bAhya saMyoga aura rAga dveSAdi moha aura kaSAyoM kA saMyoga Abhyantara saMyoga kahalAtA hai| jaba manuSya bAhya aura Abhyantara saMyogoM kA tyAga kara detA hai to pUrNa saMyamI bana jAtA hai aura karmaraja ko dUra karatA huA kevalajJAna aura kevala darzana ko prApta karatA hai| pazcAt mana, bacana aura kAyA ke yogoM ko nirodha karake AtmA zailezI avasthA yAnI sumeru ke samAna akampa dazA ko pA letA hai aura taba sampUrNa karmoM kA kSaya karake siddhagati prApta kara letA hai| aura jaba siddha gati ko prApta kara letA hai to loka ke agrabhAga para virAjamAna ho jAtA hai aura zAzvata siddha kahalAtA hai| isa prakAra saccA sukha kevala mukta avasthA prApta kara lene meM hai| AtmA jaise-jaise para-padArthoM para se apanI mamatA haTAtA jAyegA tathA AtmasvarUpa meM lIna hotA jAyegA, vaise-hI-vaise vaha sacce sukha kI prApti karatA jaayegaa| abhiprAya yahI hai ki sukha saMsAra ke bhogopabhogoM maiM, tathA ke padArthoM kA saMcaya karane meM nahIM apitu unakA tyAga karane meM hai| tyAga kI bhAvanA aisI jabaradasta aura prabhAvazAlI hotI hai ki jisake kAraNa vyakti rAjapATa ko bhI Thokara mAra detA hai aura akiMcana banakara pUrNa santoSapUrvaka Atma-sAdhanA meM juTa jAtA hai / itihAsa uThAkara dekhane para hameM anekAneka aise udAharaNa milate haiM ki bar3e-bar3e rAjA-mahArAjA aura cakravartI bhI apanA sarvasva tyAga kara sAdhu bana gaye tathA santa jIvana apanAkara AtmakalyANa meM juTa gye| vivekI aura jJAnI puruSa isa yathArtha ko samajha lete haiM aura bhagavAna ke kahe hue ina zabdoM para pUrNatayA vizvAsa karate haiM 'kAme kamAhI kamiyaM khu dukkhaM / ' kAmanAoM ko jIta lo, dukha dUra ho jaayegaa| isa eka vAkya meM hI ananta kAla se ulajhI huI samasyA kA ati sundara samAdhAna diyA huA hai ki mAnava jaba taka kAmanAoM kA dAsa banA huA hai taba taka duHkhoM se nahIM baca sakatA aura sukha kI prApti nahIM kara sktaa| bandhuo, Apa sacce sukha kA rahasya samajha gaye hoMge kintu use prApta karane ke lie prayatnazIla bhI baneMge tabhI apanA jIvana saphala banA skeNge| Page #256 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [bhAva binA saba sUnA, bhAvanA kA, mahatva, zaddha bhAva kI viziSTatA, jaisA bhAva paisA anubhAva Adi para udbodhaka cimtana / ] 10 jAkI rahI bhAvanA jaisI AcArya kundakunda ne kahA hai bhAvarahio na sijjhai1 bhAva (bhAvanA) se rahita AtmA kitanA bhI prayatna kare vaha mukti prApta nahIM kara sktaa| zAstroM meM mokSa ke jo cAra mArga batAye haiM-dANaM ca sIlaM ca tavo bhAvo evaM cauvihI dhammo2 "dAna, zIla, tapa aura bhAva yaha cAra prakAra kA dharma hai arthAt dAna, zIla tapa aura bhAva, unameM antima mArga bhAva hai| eka prakAra se yoM kaha sakate haiM ki dAna, zIla aura tapa bhI tabhI mukti ke mArga hote haiM, ve bhI siddhidAyaka, phala pradAtA tabhI hoMge jaba unameM bhAva hogA / bhAvanA se zUnya dAna, zIla, tapa Adi kevala zarIrakaSTa aura alpa phala dene vAle hI hoMge / isIlie tInoM ko Akhira meM bhAva ke sAtha jor3A gayA hai| dAna ke sAtha meM dAna dene kI zuddha bhAvanA hogI, zIla-brahmacarya pAlane meM bhI saccI bhAvanA hogI aura tapa karane meM bhI yadi bhAva zuddha hoMge tabhI ve mukti ke kAraNabhUta baneMge / isalie yaha bAta zata-pratizata sahI hai ki bhAvarahio na sijjhaI-bhAva zunya AcaraNa kabhI bhI siddhidAyaka nahIM hotaa| AcArya bhadrabAhu ne kahA hai ki vAeNa viNA poo na caei mahaNNavaM tariu jaise havA ke binA acche se acchA jahAja bhI samudra meM cala nahIM sakatA, vaise hI acche se acchA catura sAdhaka bhI bhAva ke binA saMsAra-sAgara ko pAra nahIM kara sakatA / nAva ko calAne meM jaise pavana kAraNa hai, vaise hI dharmarUpa, sAdhanA rUpa nAva ko saMsAra samudra se tairane meM bhAva hI mukhya kAraNa hai| bhAva ke binA sarvatra abhAva-hI-abhAva hai| bhagavAna kahA~ ? bhAva meM ! loga maMdira meM jAkara mUrti ko pUjate haiM-koI patthara kI mUrti ko, koI saptadhAtu kI mUrti ko aura koI sonA tathA hIroM-pannoM kI mUrti ke sAmane sira jhukAtA hai, use bhagavAna mAnakara pUjatA hai, to kyA bhagavAna usa muti meM hai ? hai to kaunasI mati meM hai ? sone-cAMdI kI mUrti meM bhagavAna hai yA patthara kI mUrti meM yA Apake hIrA-pannoM kI mUrti meM bhagavAna hai ? Apa kaheMge bhagavAna mUrti meM thor3e hI hai, bhagavAna to bhAva meM hai, mana meM hai| rAjasthAnI meM kahAvata hai-"mAna to deva nahIM tara bhItarA lev|" isI bhAva ko AcArya cANakya ne kahA hai 1 bhAvapAhaDa 4 2 sArasaya ThANA vRtti dvAra 141 pR0 70 (abhidhAna rAjendra koSa bhAga 4 pR0 286) 3 Avazyaka niyukti 65 GARMANANDNISEAuranoAAAAdamasounawwanceridoosasswomamaARDAMBARABAN morrmwarerrersomamrosemomyim Maw.janelibrary.org Page #257 -------------------------------------------------------------------------- ________________ `r`r `r`r `r`r `r`r `rq` my h r b m`m hfnGt`Zym w tHqyqrqrh l`ml `r`r `r`r `r`r N Sun ONOM ION: 262 AranMantrarawatiwwewiwwwmivinemamalivinirmanand 182 AcAryapravara zrI AnandaRSi : vyaktitva evaM kRtitva na devo vidyate kASThe na pASaNe na maNmaye / bhAveSu vidyate deva stasmAd bhAvo hi kAraNam / devatA, bhagavAna na lakar3I kI mUrti meM hai, na sone aura patthara Adi kI mUti meM hai, bhagavAna to sirpha bhAva meM hai isalie bhAva hI mukhya kAraNa hai| kabIradAsa ne kahA hai mujhako kahA~ DhU~r3he baMde ! maiM to tere pAsa meN| nA maiM makkA, nA maiM kAzI, nA kAbe kailAza meM / maiM to hU~ vizvAsa meM ! bhagavAna kahate haiM-mUrkha bhakta ! tU mujhe kahA~ DhUMr3ha rahA hai ! maiM na to makkA-madInA meM hU~, na yerusalama (IsAI tIrtha) meM, na kAzI meM, na kailAza meM, na zikhara jI aura na giranAra meM, maiM kahIM bAhara meM yA parvata Adi tIrthoM meM nahIM rahatA hU~, maiM to tere pAsa meM hI hU~, aura tere vizvAsa meM hI huuN| jahA~, jisa jagaha terA vizvAsa jama gayA, jahA~ terI bhAvanA jaga gaI, usI sthAna meM maiM prakaTa ho jAtA hU~ / merA nivAsa murti yA tIrtha meM nahIM, bhAva meM hai, dila meM hai| padmapurANa meM eka prasaMga hai ki nAradajI ne viSNu se pUchA-bhagavan ! ApakA nivAsasthAna kahA~ hai ? viSNu jI ne uttara diyA--- nAhaM vasAmi vaikuNThe yoginAM hRdaye na ca / mad bhaktA yatra gAyanti tatra tiSThAmi nArada ! na maiM vaikuNTha meM rahatA hU~, na zeSa-zayyA para aura na yogiyoM ke hRdaya meM, kintu mere bhakta jahA~ bhAvanA ke sAtha mujhe pukArate haiM, maiM vahIM upasthita rahatA hU~ / urdU ke eka zAyara ne kahA hai dila meM tasavIra hai yAra kI gardana jhukAI ki dekha le / tere bhagavAna kI tasavIra tere mana meM, bhAva meM hI hai, basa yoM gardana jhakAI arthAt antara meM jhAMkA ki vahIM bhagavAna ke darzana ho jAyeMge / to isa samUce vivecana kA artha hai ki bhagavAna, dharma yA sAdhanA kA astitva kisI bAhya vastu meM nahIM apane antara meM hai aura vaha antara kI zakti aura kucha nahIM, sirpha bhAva hai| bhAva ke binA saba dravya hai dAna, zIla, tapa, svAdhyAya, pUjA, Adi jitane bhI dhArmika kRtya haiM, una saba kA phala tabhI hotA hai, jaba inameM bhAva ho, arthAt inake sAtha bhAvanA kA yoga ho| bhAvazUnya kriyA kabhI phalapradAyinI nahIM ho sktii| AcArya siddhasena ne pArzvanAtha bhagavAna kI stuti karate hue kahA hai ANito'pi mahito'pi nirIkSito'pi, nUnaM na cetasi mayA vidhRto'si bhktyaa| jAto'smi tena jana bAMdhava ! duHkhapAtraM, yasmAt kriyA pratiphalanti na bhAvazUnyAH / he prabho ! aneka bAra Apake divya vacana sunakara bhI, ApakI pUjA karake bhI, aura kyA, Apake deva durlabha darzana pAkara bhI bhaktipUrvaka unameM mana nahIM lgaayaa| isI kAraNa to janma-janma meM bhaTakate hue duHkha pA rahA hU~, kyoMki bhAvazUnya kriyA kabhI phaladAyI thor3e hI hotI hai ? 4 cANakyanIti 8 / 11 5 kalyANamandira stotra 38 / Page #258 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jAkI rahI bhAvanA jaisI 183 705 NEL CLAR bhAva rahA to thor3A-sA satkarma bhI bahuta bar3A phala detA hai aura bhAva nahIM rahA to janma bhara kiye gaye satkarma bhI vyartha tathA alpatama phala dene vAle hote haiN| kahA jAtA hai namaka binA jyoM anna alUnA, AMkha binA jyoM jIvana sUnA, bhAva binA tyoM dharma apUnA / A~kha ke binA jyoM jIvana sUnA hai, namaka binA masAledAra bhojana alUnA hai, usI prakAra bhAva ke binA samasta dharma kriyAe~ apUrNa haiM, adhUrI haiN| jainadharma bhAvapradhAna dharma hai| yahA~ pratyeka vastu kA vivecana dravya aura bhAva do dRSTiyoM se kiyA jAtA hai / dravya kA artha hai---bhAvanAzUnya prvRtti| jaise prANarahita zarIra hotA hai, use dravyajIva kahate hai, vaise hI bhAvarahita dharma ko, dravyadharma kahate haiN| sAdhupana, zrAvakapana, sAmAyika, pratikramaNa-sabhI ko dravya aura bhAva kI alaga-alaga kasauTiyoM para kasA gayA hai / jisa kriyA ke sAtha upayoga nahIM hotA, bhAva nahIM hotA, vaha dravyakriyA hai| Apa pratikramaNa kara rahe haiM, athavA sAmAyika kara rahe haiM, veSabhUSA, Asana Adi saba jamA lie, maha se pATha kA uccAraNa bhI karane lage, lekina mana, bhAvanA kahIM anyatra bhaTaka rahI hai to? ApakA zarIra sthAnaka meM baiThA hai aura mana dukAna meM ? to kyA ApakI sAmAyika bhAva-sAmAyika hogI? nahIM ! Apa maha se pratikramaNa kA pATha bola rahe haiM aura mana kahIM kisI se rAga-dveSa kara rahA hai, kahIM lena-dena, khAne-pIne kI cintA meM lagA hai to vaha pratikramaNa bhI sirpha dravya-pratikramaNa hogaa| anUyogadvAra sUtra meM Avazyaka ke do bheda batAye gaye haiM-dravya-Avazyaka aura bhAva-Avazyaka / bhAvanA rahita sirpha zabdoM kA uccAraNa karanA dravya-Avazyaka hai aura zabdoM ke sAtha bhAva, mana usI meM anurakta ho jAye taba vaha bhAva-Avazyaka hotA hai| batAyA gayA hai--tabbhAvaNAbhAvie annatya katthai maNaM akaremANe.. uccAraNa kiye jAne vAle zabdoM kI jo bhAvanA hai, usa bhAvanA se bhAvita hokara jo mana ko usI meM sthira karatA hai, usI ko bhAva-Avazyaka hotA hai| phalaM bhAvAnusArataH kabhI-kabhI Apa loga dekhate haiM aura sunate bhI haiM ki kriyA kucha aura cala rahI hai aura phala kucha dusarA hI A rahA hai| Apa logoM ko Azcarya ho sakatA hai ki yaha kyA? vAstava meM dekhA jAya to phala kriyA ke pIche nahIM, bhAva ke pIche calatA hai| Agama meM batAyA hai dharma meM sthira, upayogayukta saMyamI sAdhu rAste calatA hai, usake paira se kisI jIva kA prANavadha ho jAtA hai, dIkhane meM hiMsA pratIta hotI hai, kintu vAstava meM vaha sAdhu hiMsaka nahIM, kintu ahiMsaka hI hai / use upayoga pUrvaka gati karane meM pApabaMdha nahIM kitu karmanijarA hotI hai| jA jayamANassa bhave virAhaNA suttavihisamaggassa / sA hoi nijjaraphalA, ajjhatya visohi juttassa / jo yatanAvAna sAdhaka antara vizuddhi (nirmala-bhAvanA) se yukta hai, aura Agamavidhi ke anusAra AcaraNa karatA hai, usake dvArA kabhI-kabhAra hiMsA (jIva-virAdhanA) hone para bhI vaha karma nirjarA kA kAraNa hotI hai| Apa Azcarya kareMge ki aisA kyoM? yaha sAdhu ke sAtha pakSapAta nahIM hai ? vAstava meM vicAra kareMge to yahA~ bhAvanA kA sarvopari mahatva Apake dhyAna meM AyegA, bhAva zuddha hone para hiMsA bhI ahiMsA 6 ogha niyukti, gAthA 758-59 RAMANAR A BANAARIORANJASAAMIRROARDINARIWANIMAdoctarLANJAJARAANADASHIANNAIMIRAMMALANATAFIRandingMIALA MAMITRAMAnimer wowonlod Page #259 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImAnanda adana Ananda Amadana 184 AcAryapravara zrI AnandaRSi: vyaktitva evaM kRtitva ho sakatI hai, karmabaMdha ke kAraNa bhI nirjarA ke kAraNa bana jAte haiM / isakA kAraNa hai- puNya-pApa kriyA ke 'anusAra nahIM, kintu bhAva ke anusAra hote haiM / isIlie to bhagavAna mahAvIra ne kahA hai-je AsavA te parissA | 7 OM ST Yu jo Azrava haiM, karmabaMdha ke hetu haiM, ve hI bhAvanA kI pavitratA ke kAraNa parizrava - arthAt karmanirjarA ke kAraNa ho jAte haiN| jitane, jo-jo kAraNa saMsAravRddhi ke haiM, bhAvanA badalane se ve hI saba kAraNa saMsAramukti ke ho jAte haiM, yaha AcArya bhadrabAhu kA kathana bhAvanA kI phala-zakti kA paricAyaka haiM / 5 yogavAziSTha meM maharSi vyAsa ne kahA hai amRta rUpa se cintana karane para viSa bhI amRta bana jAtA hai / zatru ko bAra-bAra mitradRSTi se dekhane para zatru bhI mitra bana jAtA hai / zrImadbhAgavata meM kahA hai yatra yatra manodehI dhArayet sakalaM dhiyA / snehAd dveSAd bhayAd vApi yAti tattatsvarUpatAm // prANI, sneha, dveSa yA bhaya se apanI bhAvanA ko, mana ko jahA~-jahA~ lagatA hai, vahA~ mana vaisA hI snehI, dveSI aura bhayAkula ho jAtA hai / arthAt sneha kA cintana karate rahane para snehI, dveSa kI bhAvanA rakhane para dveSI aura bhaya kI bhAvanA rakhane para bhayabhIta bana jAtA hai| vItarAga prabhu ke nikaTa jAtidveSa rakhane vAle siMha-bakarI, cUhA -billI vaira-vidveSa bhUlakara nirvaira kyoM ho jAte haiM ? isakA kAraNa haiunakI vItarAga bhAvanA / unakI vItarAgatA kA prabhAva anya prANiyoM kI bhAvanA para bhI hotA hai aura unakI bhI bhAvanA badala jAtI hai / amRtatvaM viSaM yAti tadevAmRtavedanAt / zatru mitratvamAyAti mitra saMvitti vedanAt / maiM batA rahA thA ki hama jo kucha kriyA karate haiM, usakA phala bhAvanA ke anusAra hI hameM milatA hai / bhAvanA zuddha rahI to AdhA ghaMTA meM bhI mahAna karmanirjarA kara sakate haiM, puNyoM kA akSaya upArjana kara sakate haiM / saMskRta meM kahAvata hai- dugdhaM deyAnusAreNa kRSirmeghAnusArataH / lAbhodravyAnusAreNa puNyaM bhAvAnusArataH // gAya-bhaiMsa ko jaisI khurAka dI jAtI hai, usI ke anusAra vaha dUdha detI hai, jaisA megha barasatA hai, vaisI hI khetI hotI hai, dukAna meM jaisA jitanA mAla sAmAna rakhA jAtA hai usI ke anusAra lAbha yA kamAI ho sakatI hai, aura kriyA meM jaisI bhAvanA hotI hai, usI ke anusAra puNya hotA hai| isalie jisa kArya meM jaisI bhAvanA rahegI usI ke anurUpa phala prApti hogI / kahA hai 7 8 maMtra meM, tIrtha meM, brAhmaNa ke prati, devatA, bhagavAna ke prati, jyotiSI ke prati, auSadhi aura guru ke prati jisakI jaisI bhAvanA hotI hai, use usI prakAra kI siddhi milatI hai / arthAt jAkI rahI bhAvanA jaisI, prabhu mUrati dekhI tina taisI / jisakI jaisI bhAvanA rahI, vaha prabhu ko usI rUpa meM dekhatA hai / AcArAMga 4/2 o niyukti 52 maMtra tIrthe dvije deve daivajJa bheSaje gurau / yAdRzI bhAvanA yasya siddhirbhavati tAdRzI // Page #260 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jAkI rahI bhAvanA jaisI 185 rAjasthAna meM eka kahAnI bahuta prasiddha hai doya jaNA bIja bAvaNa ne jAya, mAraga meM miliyA munirAya / eka dekhane hubo khuzI iNarA mAthA jisA siTTA husI / bIjo manameM kare vicAra, mor3o miliyo mAraga majhAra / mastaka muMDa pAga sira nAhI, kaDabA hasI paNa siTTA nAMhIM / kisI gA~va meM do kisAna rahate the / ASADha kA mahInA AyA, bAdala AkAza meM chAye, varSA huI aura donoM hI apane-apane hala uThAkara khetoM meM gye| rAste meM gAMva ke bAhara nikalate hI koI munirAja / mila gaye / munirAja cAturmAsa karane ke lie gAMva meM A rahe the| muni kA mastaka saphAcaTa thA, yaha dekha kara donoM kisAna vicAra karane lge| pahale ne socA-zakuna to bahuta acche hue haiM, maiM bAjarI bone jA rahA hU~, aura naMge sira vAlA sAdhu sAmane milA hai to jarUra isa bAra sAdhu ke sira jitane bar3e-bar3e siTTe hoNge| idhara dUsare kisAna ke mana meM bhI vicAra AyA-naMge sira vAlA mor3A (sAdhu) milA hai, zakuna acche nahIM hue| sAdhu ke sira para pagar3I nahIM hai, isalie kaDabI to hogI, lekina siTe nahIM hoNge| saMyoga kI bAta kI donoM ne jaisA vicAra kiyA, vaisA hI huaa| pahale kisAna ke kheta meM khUba siTTa hue, bAjarA huaa| dUsare ke kheta meM TiDDiyA~ A gaI, sAre siTTa khA gaIM basa kaDaba-kar3abA raha gyaa| to jaisI bhAvanA thI vaisA hI phala mila gyaa| jisakI bhAvanA acchI thI, use acchA phala milA, jisakI bhAvanA burI huI use burA phala milaa| isa prakAra hamAre jIvana meM, hamAre dhArmika evaM AdhyAtmika abhyutthAna meM bhAvanA eka pramukha zakti hai| bhAvanA para hI hamArA utthAna aura patana hai, bhAvanA para hI vikAsa aura hrAsa hai| zuddha, pavitra evaM nirmala bhAvanA jIvana meM vikAsa aura utthAna kA mArga prazasta karatI hai| isalie bhAvanA ko sadA ujjvala aura pavitra rakhanA caahie| Ananda-vacanAmRta 0 eka jijJAsu ne jJAnI se pUchA--zarIra meM sabase uttama aMga kauna-sA hai ? jJAnI ne kahA-antaHkaraNa aura jIbha / kaise ? jijJAsu ne pUchA / jJAnI ne uttara diyA-karuNA se pUrita hRdaya, aura satya-devatA ke AvAsa se yukta jihvA ye deha meM sarvottama aMga haiM / aura deha meM saba se adhama aMga-? jijJAsu ne puuchaa| jJAnI ne punaH kahA-vahI ! ka ratA pUrNa antaHkaraNa aura asatya ke doSa se dUSita vANI, ye do hI isa zarIra meM sabase adhama aMga haiN| - manuSya kA artha hai mananazIla prANI / agara vaha apane sambandha meM manana nahIM karatA hai to phira manuSya kaisA? maiM kyA hU~ ? mujhe kyA karanA hai ? kyA kara rahA hU~ ? kahA~ jAnA hai ? kahA~ se AyA hU~ ? mere bhItara kitane doSa haiM ? kitane guNa haiM ? pazutA kA kitanA aMza hai ? manuSyatva aura devatva kA kitanA aMza hai ? isa prakAra kA manana karanA manuSya kA dharma hai, manuSya zabda kI sArthakatA hai / AcAvaTa bhiAcAryapravaraAbhAra zrIAnandamanthazrAAnandajanya 2 aurinandna anwAAAAAAdren mernamaAREmainsaanumanAAMADUADIDAON . . 8 C GO HAL PYARAMINIMAvievementatwawuviwwviviewownAPNivrunnerma Page #261 -------------------------------------------------------------------------- ________________ asar .. Nandi..- .... . WAmaranMARINAKAM -www [maMgata jaisI raMgata, satsaMgati ke lAbha, jAvana-vikAsa meM satsaMga kA mahattva Adi para gaMbhIra vicaarnn||] DESI. 11 saMgati kIje sAdhu kI gayA koI bhI vyakti apane janma ke sAtha hI vidvattA, vIratA athavA anya koI ullekhanIya yogyatA lekara nahIM AtA / vaha Age jAkara jo kucha bhI banatA hai, kevala saMgati se hI banatA hai| vidvatkula meM janma lene vAlA zizu agara kusaMgati meM par3a jAye to cora, DAkU, juArI aura zarAvI bana jAtA hai tathA hInakula meM janma lene vAlA bAlaka susaMgati pAkara mahA vidvAn aura sAdhu puruSa banakara saMsAra ke logoM kA zraddhApAtra banatA hai / eka zloka meM kahA gayA hai asajjanaH sajjanasaGgi saGgAt karoti duHsAdhyamapIha loke / puSpAzrayA zambhujaTAdhirUDhA pipIlikA cumbati candrabimbam // asajjana bhI sajjanoM kI saMgati se isa saMsAra meM duHsAdhya kAma kara DAlate haiN| phUloM ke sahAre cIMTI zaMkara kI jaTA para baiThakara candramA kA cumbana lene pahuMca jAtI hai| kahane kA abhiprAya yahI hai ki satsaMgati se na ho sakane vAlA kAma bhI sahaja aura saMbhava ho jAtA hai / agara vyakti sadA zreSTha puruSoM kI saMgati meM rahe to ajJAna, ahaMkAra Adi aneka durguNa to usake naSTa hote hI haiM, use mukti ke sacce mArga kI pahacAna bhI hotI hai, jisako pAkara vaha apane mAnavajIvana ko sArthaka kara sakatA hai| zrI bhartRhari ne bhI satsaMgati kA bar3A bhArI mahattva batAte hue kahA hai jADyaM dhiyoharati siJcati vAci satyaM, mAnonnati dizati pApamapAkaroti / cetaH prasAdayati dikSu tanoti kIti, satsaMgatiH kathaya kinna karoti pusAm // satsaMgati buddhi kI jar3atA ko naSTa karatI hai, vANI ko satya se sIMcatI hai, mAna bar3hAtI hai, pApa miTAtI hai, citta ko prasannatA detI hai, saMsAra meM yaza phailAtI hai| satsaMgati manuSya kA kauna sA upakAra nahIM karatI hai ? prazna uThatA hai ki aisA kyoM? itanA adhika mahattva saMta-samAgama ko kisa liye diyA gayA hai ? yahI Apako Age batAyA jA rahA hai / satsaMgati se lAbha sajjana puruSoM ke samAgama se pahalA aura sarvottama lAbha yaha hai ki ve zatru aura mitra donoM se hI samAna vyavahAra karate haiN| ve sadA dUsaroM kA hita hI karate haiM, kabhI bhI kisI anya kI cAhe vaha unakA kaTTara bairI hI kyoM na ho, hAni nahIM karate, usake ahita kI bhAvanA hRdaya meM bhI nahIM lAte / isase spaSTa hai ki kinhIM kAraNoM se, agara ve kisI kA hita na kara pAyeM to bhI unake dvArA ahita hone kA bhaya nahIM rahatA hai| Nen kA Page #262 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saMgati kIje sAdhu kI 187 sajjanoM kI saMgati se dUsarA lAbha bauddhika vikAsa ke rUpa meM hotA hai / saMtoM kA anubhava-jJAna bar3A bhArI hotA hai, ataH unake mArga-darzana se bigar3atA huA kArya bhI bana jAtA hai| sacce saMta bhale hI jabAna se ziA na deM para unake AcaraNa se bhI manuSya ko mUka zikSA milatI rahatI hai tathA jIvana satpatha para bar3hatA hai| kevala kitAbI jJAna hI manuSya ko UMcA nahIM uThA sakatA, jaba taka ki usakA AcaraNa bhI jJAnamaya na ho jAye tathA isake lie saMta-samAgama Avazyaka hai| bahuta-sI bAteM aisI hotI haiM, jinakA asara jabAna se kahane para nahIM apitu buddhimattA se kriyAtmaka rUpa dvArA samajhAne se hotA hai| tIsarA lAbha satsaMgati se yaha hotA hai ki manuSya ke mana ke aneka roga miTa jAte haiN| mana ke roga kyA hote haiM ? isa viSaya meM jAnane kI Apako utsukatA hogii| yadyapi ve Apase chipe nahIM haiN| Aja sabhI prANI ina rogoM se pIr3ita haiM para unheM ve roga nahIM mAnate, to mana ke roga haiM--krodha, mAna, mAyA, lobha, rAga-dveSa, viSaya-vikAra, asahiSNutA evaM ucchaM khalatA Adi / yahI saba saMta-samAgama yA unake sahavAsa se nirmula hote haiN| isIlie unheM maMgalamaya tIrtha kahA jAtA hai| saMta tulasIdAsa jI ne bhI kahA hai-- muda maMgalamaya santa samAjU / jima jaga jaMgama tIratha rAjU // sajjanoM kI saMgati kA cauthA lAbha yaha hai ki usase guNarahita vyakti bhI guNavAna bana jAtA hai| isa viSaya meM hitopadeza meM eka zloka diyA gayA hai kAcaH kAJcanasasargAddhatte mArakatI dyutim / tathA satsanidhAnena mUryo yAti pravINatAm // suvarNa ke sambandha se kAMca bhI sundara ratna kI zobhA ko prApta karatA hai, usI prakAra murkha bhI sajjana ke saMsarga se catura ho jAtA hai| manuSya kitanI bhI zikSA prApta kara le aura apanI tarkazakti bar3hA le, usase usakI Atmika zakti nahIM bar3ha pAtI / Aja ke yuga meM zikSita vyakti hI adhikatara nAstika pAye jAte haiN| nAstikoM meM na to Izvara ke prati AsthA hotI hai aura na hI unakA dharma, karma, loka, paraloka tathA puNya aura pApa meM vizvAsa hotA hai| pariNAma yaha hotA hai ki ve pApoM se nahIM Darate tathA dina-rAta apanI AtmA ko avanati kI ora le jAte haiM / isake viparIta jo vyakti azikSita hote haiM, kintu saMta-samAgama karate haiM, ve hRdaya aura vicAroM se mahAn bana jAte hai| isakA kAraNa yahI hotA hai ki satsaMgati se unako deva, guru evaM dharma meM AsthA utpanna ho jAtI hai aura ve pUrNa zraddhAsahita jo bhI kriyA karate haiM, usakA uttama phala prApta kara lete haiN| isIlie pUjyapAda paM0 muni zrI amIRSi jI mahArAja ne kahA hai uttama saMga umaGga dharI, sajiye suprasaGgaH anaMga nivAre / jJAna vadhe rU sadhe jina Ana , . ajJAna kumati ko mUla ukhAre / zIla saMtoSa kSamA cita dhIraja , pAtaka se nita rAkhata nyAre / DArata duHkha bhAvobhava ke rikha , amRta saGgata uttama dhAre / kavi ne manuSya ko udbodhana diyA hai ki sadA utsAha aura umaMga ke sAtha uttama puruSoM kI saMgati karo aura unakI saMgati se hRdaya ke bhAvoM ko nirmala banAte hue viSaya-vikAroM kA tyAga kro| AcAryapravaTA AbhaAcAryapravaDa abhI zrIAnandagrantha zrAAnandagrantha `ml my`d ...AAR AARAMPARANILIALPANAamdaramaAAMAARAARADARAAJRANJAur Page #263 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ANyaprata agadI AAnanda atyana AcAryapravara zrI AnandaRSi : vyaktitva evaM kRtitva satsaMgati se tumhArA jJAna bar3hegA tathA bhagavAna ke vacanoM kA pAlana ho sakegA / isa sabase bar3hakara to yaha hogA ki tumhAre hRdaya meM ghara kiye hue ajJAna kA lopa hogA evaM kubuddhi jar3amUla se naSTa ho jAyegI / WES 188 tumhAre hRdaya meM zIla, saMtoSa, kSamA, dhairya Adi aneka sadguNoM kA udaya hogA jo ki tumhArI AtmA ko pApoM se dUra rakhegA tathA bhava bhava ke dukhoM se chuTakArA dilAyegA / isaliye he prANI tuma uttama puruSoM kI saMgati karo / vastutaH : saMta janoM kI saMgati se hRdaya meM rahe hue avaguNoM kA nAza hotA hai tathA sadguNoM kA Avibhavi ho jAtA hai / aba satsaMgati kA pAMcavAM lAbha kyA hai ? hameM yaha dekhanA hai / yaha lAbha hai mana meM asIma zAMti kI sthApanA honA / jo vyakti sajjanoM kI saMgati karatA hai, usase mana meM apAra zAMti sadA banI rahatI hai, kyoMki sajjanoM kI saMgati karane vAle vyakti kI koI nindA nahIM karatA aura use kisI prakAra kI lajjA yA zarma kA anubhava nahIM hotA / saMta janoM kI saMgati karane vAlA vyakti agara burA ho taba bhI loga use bhalA kahate haiM tathA bure vyakti kI saMgati karane vAle acche vyakti ko bhI duniyA burA hI mAnane lagatI haiN| kahA bhI hai- sata saMgata ke vAsa soM avaguna hU chipi jAta / ahIradhAma madirA pibaM dUdha jAniye tAta // asata saMga ke vAsa soM guna avaguna jAta / dUdha pibaM kalavAra ghara madirA sarbAha bujhAta // kahane kA abhiprAya yahI hai ki duniyA kisI bhI vyakti ke sAthiyoM ko dekhakara hI usa vyakti ke caritra kA andAja lagAtI hai / isaliye pratyeka vyakti ko sadA bhale aura sajjana vyaktiyoM ke sahavAsa meM hI rahanA cAhie / isa prakAra satsaMgati se vyakti ko aneka lAbha hote haiM / sabase bar3A lAbha to yahI hai ki sajjanoM kI saMgati karane se vaha durjanoM ke saMga se baca jAtA hai| bhale hI vyakti saMtajanoM kA upadeza na sune kintu samIpa rahakara unakI dinacaryA kA avalokana karate hue bhI dhIre-dhIre unake sadguNoM kA anukaraNa karane lagatA hai aura yahI hAla durjanoM kI saMgati se hotA hai / na cAhane para bhI zanaiH-zanaiH vaha durguNoM kI ora unmukha hue binA nahIM raha pAtA / unake sahavAsa se lAbha raMcamAtra bhI nahIM hotA, kevala hAniyAM hI palle par3atI haiM / durjana vyakti saMkhyA meM aneka hokara bhI kisI vyakti kA bhalA nahIM kara skte| kyoMki ve svayaM hI AtmA ko unnati kI ora agrasara karane kA mArga nahIM khoja pAte / tabhI kahA jAtA hai 'zatamapyandhAnAM na pazyati / ' sau aMdhe milakara bhI dekha nahIM pAte / kintu isake viparIta saMta- puruSa bhale hI akelA ho, vaha svayaM apane lie uttama mArga khoja letA hai tathA anya asaMkhya vyaktiyoM ko bhI mArga sujhAtA hai / candana ke samAna vaha atyalpa mAtrA meM hokara bhI manuSya ke mana ko AhlAda se bhara detA hai, jabaki gAr3I bhara lakar3I bhI isa kArya ko saMpanna nahIM kara sktii| kisI ne yahI kahA hai- 'candana kI cuTakI bhalI, gAr3I bhalA na kATha / ' isalie bandhuo, bhale hI saMgati thor3e samaya ke lie kI jAya kintu saMgati sadapuruSoM kI hI karanI cAhie, usase hameM jo lAbha hogA vaha hamAre jIvana kI unnati ke patha para kaI kadama Age bar3hA sakegA / Page #264 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saMgati kIje sAdhu kI 186 DIRE jayA dhyAna meM rakhane kI bAta hai ki manuSya kitAbI jJAna kitanA bhI hAsila kara le, bar3e-bar3e granthoM ko kaMThastha karake vidvAnoM kI zreNI meM apane Apako samajhane laga jAye, phira bhI vaha jJAnI nahIM kahalA sakatA kyoMki usakA jJAna tarka-vitarka tathA vAda-vivAda karake logoM ko prabhAvita karane tathA bhautika upalabdhiyoM ko prApta karane ke kAma hI AtA hai| vaha jJAna usakI AtmA ko karmamukta karane meM sahAyaka nahIM bntaa| saccA jJAna vahI hai jo AtmA ko zuddhi kI ora bar3hAtA hai tathA zanaiH-zanaiH use bhavabhramaNa se chuTakArA dilAtA hai aura aisA jJAna jise hama samyak jJAna kahate haiM, saMtajanoM ke saMparka se hI hAsila ho sakatA hai / baMdhuo ! isIliye kahA gayA hai ki satsaMgati karane se jJAna kI vRddhi hotI hai tathA sanmArga prApta hotA hai / saMtajanoM kI saMgati karane se sadA lAbha hI hotA hai| hAni kI saMbhAvanA nahIM rhtii| bhale hI vyakti aisI AtmAoM kI saMgati adhika na kara sake, phira bhI use jahAM taka bane prayatna karanA caahie| kabhI-kabhI to kSaNa bhara kA satsaMga bhI jIvana ko aisA mor3a de detA hai ki jIvana bhara kI kamAI vyakti ko isa alpakAla meM hI ho jAtI hai| isalie Apako sadA yaha dhyAna rakhanA cAhie ki alpakAla ke lie hI sahI para saMta-samAgama avazya kareM / kauna jAnatA hai ki kisa kSaNa mana kI gati karavaTa badale aura guru kA eka zabda bhI Apake jIvana ko sArthaka banA de| vastutaH saMtajIvana atyanta duSkara, kintu mahAmahima bhI hotA hai / isalie vyakti ko unake jIvana se jJAna pAne ke lie unakI saMgati karanA cAhie tathA unake sadupadeza evaM AcaraNa se apane AtmakalyANa kA mArga pAnA caahie| satsaMgati se hI jJAnaprApti saMbhava hai aura jJAnaprApti se karmanAza karate hue mukti / ataH jise mukti kI abhilASA hai, use satsaMgati kA mahatva samajhakara usake dvArA apanI jJAnavRddhi karanA cAhie / prAnanda-vacanAmRta [ Atman ! tuma kIr3e banakara bhoga-vilAsa ke kIcar3a meM mata dhaso / zukara banakara viSayoM kI viSTA se prema mata kro| kiMtu madhukara banakara sadguNoM kI saurabha (parAga) kA AsvAda karo, garuDa banakara ananta jJAna-darzana ke AkAza meM vihAra kro| / sUkha kA srota AtmA ke bhItara hai, vaha mana ke parvatoM se zAMti kA nirjhara banakara bahatA hai| sukha na deha meM hai, na geha meM, na dhana meM, na parijana meM, na indriya-viSayoM meM aura na anyatra kahIM ! vaha to Atma-guNoM ke bhItara se hI prakaTa hotA hai| 10 kumbhAra miTTI ke gola-maTola piNDa ko sundara ghaTa ke rUpa meM badala detA hai, mUrtikAra Ter3he-mer3he patthara ko manohara mUrti kA AkAra pradAna kara detA hai| yaha eka kalA hai, isI prakAra sAdhaka bhI viSayoM se kaluSita beDola jIvana ko sundara aura ramaNIya jIvana meM badala sakatA hai, kyoMki usake pAsa jIvana kI kalA hai-sNym| AcAryapravabhinayaAcAryapravara abhi zrIAnandAntha5 zrIAnanda AAAAAAAKimatuarABARJAATBAruwaunuwaamweaderssabsANASANASAL ADAALANASALAJANIKARAN --dain Education International Page #265 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AranMAAMANAAAAAAAA Howarriornvrriwarravivameerenawiwivtwim wwwarovavir y [UnodarI ke guNa-jJAnArjana, svAdhyAya-kAyotsarga Adi meM alpabhojana sahAyaka / kama khApa so mukha pApa Adi viSayoM kA spaSTIkaraNa] 12 kama khAe, sukha pAe jJAna AtmA kA nijI gRNa hai tathA vahI AtmA ko saMsAra se mukta karane kI zakti rakhatA hai| isakI mahattA ke viSaya meM jo kucha bhI kahA jAye, kama hai| phira bhI vidvAna apane zabdoM meM isake mahattva ko batalAne kA prayatna karate haiN| eka zloka meM kahA gayA hai tamo dhunIte kurute prakAzaM, zamaM vidhatta vinihanti kopam / tanoti dharma vidhunoti pApaM, jJAnaM na kiM kiM kurute narANAm // batAyA gayA hai ki eka mAtra jJAna hI ajJAna rUpI andhakAra kA nAza karake AtmA meM apanA pavitra prakAza phailAtA hai tathA usake samasta nijI guNoM ko Alokita karatA hai| jJAna hI Atmika guNoM ko naSTa karane vAle krodha ko miTAkara usake sthAna para samabhAva ko pratiSThita karatA hai, tathA pApoM ko dUra kara AtmA meM dharma kI sthApanA karatA hai / anta meM saMkSepa meM yahI kahA gayA hai ki jJAna manuSya ke liye kyA-kyA nahIM karatA? arthAt sabhI kucha karatA hai jo AtmA ke liye kalyANakArI hai| jJAnI aura ajJAnI meM antara isa saMsAra meM jJAnI aura ajJAnI, donoM prakAra ke prANI pAye jAte haiN| jJAnI puruSa ke hote haiM jo apane biveka aura vizuddha vicAroM ke dvArA apanI indriyoM para pUrNa niyantraNa rakhate haiM tathA jJAna ke Aloka meM Atma-mukti ke mArga ko khoja nikAlate haiM, kintu ajJAnI vyakti isake viparIta hote haiN| viSaya-bhogoM ko upAdeya mAnate haiM, aura unheM bhoga na pAne para bhI bhogane kI utkaTa lAlasA rakhane ke kAraNa niraMtara karmabaMdhana karate rahate haiM tathA aMta meM akAma maraNa ko prApta hokara punaH janma-maraNa karate rahate haiN| isIliye jJAnI aura ajJAnI meM antara batAte hue kahA gayA hai jaM annANI kamma khavei bahayAI vAsa koDIhi / ___ taM nANI tihi gutto khavei ussAsa mittaNa // arthAt jina karmoM ko kSaya karane meM ajJAnI karor3oM varSa vyatIta karatA hai, unhIM koM ko jJAnI eka zvAsamAtra ke kAla meM hI naSTa kara DAlatA hai| bandhuo ! jJAnI aura ajJAnI kI kriyA meM kitanA aMtara hai ? jJAna kA mAhAtmya kitanA jabardasta hai ? isIliye to dharmagrantha tathA dharmAtmA puruSa samyak jJAna kI prApti para bala dete haiN| kahate haiM-apane mana aura mastiSka kI samasta zakti lagAkara bhI jJAna hAsila karo / jJAna hAsila karane ke liye ve aneka upAya bhI batAte haiN| unameM se jJAnaprApti kA eka upAya hai- UnodarI karanA / UnodarI ko hamAre yahA~ tapa Page #266 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kama khAe, sukha pAe 161 bhI mAnA gayA hai jo mana aura rasanA indriya para niyantraNa karake bhAvanAoM aura vicAroM ko Asakti tathA lAlasA se rahita banAtA huA AtmA ko zuddha karatA hai / anodarI kA artha hai kahalAyegI ? do kaura (kavala) anodarI kA artha kama khAnA Apa soceMge ki thor3A-sA kama khAnA bhI kyA tapasyA bhojana meM kama khA liye to kauna-sA tIra mAra liyA jAyegA ? parantu baMdhuo, hameM isa viSaya ko tanika gaharAI se socanA, samajhanA hai / yaha sahI hai ki khurAka meM do-cAra kaura kama khAne se koI antara nahIM par3atA kintu antara par3atA hai khAne ke pIche rahI huI lAlasara kama hone se / Apa jAnate hI hoMge ki karmoM kA baMdhana kArya karane kI apekSA usake pIche rahI huI bhAvanA se adhika hotA hai| Asakti aura lAlasA kA kama honA hI vAstava meM AMtarika tapa hai| jainAgamoM meM tapazcaryA kA bar3A bhArI mahatva batAyA aura vizada varNana kiyA gayA hai tathA Atmazuddhi ke sAdhanoM meM tapa kA sthAna sarvopari mAnA gayA hai / tapazcaraNa sAdhanA kA pramukha patha hai / yaha Antarika (Abhyantara) aura bAhya do bhedoM meM vibhAjita hai / pratyeka sAdhaka tabhI apanI AtmA ko zuddha banA sakatA hai, jabaki usakA jIvana tapomaya bane / tapa kA prabhAva tapasyA ke dvArA AtmA kA samasta kaluSa usI prakAra dhula jAtA hai, jisa prakAra Apa sAbuna ke dvArA apane vastroM ko dho DAlate haiM / dUsare zabdoM meM jisa prakAra agni meM tapa kara svarNa niSkaluSa ho jAtA hai, usI prakAra tapasyA kI Aga meM AtmA kA samagra maila bhI bhasma ho jAtA hai tathA AtmA apanI sahaja jyoti ko prApta kara letI hai| tapasyA se manuSya apanI ucca se ucca abhilASA ko pUrNa kara sakatA hai / tapa kA prabhAva abAdhya aura apratihata hotA hai / vaha apane mArga meM Ane vAlI pravala se prabala bAdhAoM ko bhI alpakAla meM hI naSTa kara detA hai tathA deva evaM dAnayoM ko apane samakSa jhukA detA hai| AhAra kA prayojana sabhI jAnate haiM ki bhojana kA prayojana zarIra ke nirvAha ke liye Avazyaka hai / saMsAra ke pratyeka prANI kA zarIra naisargika rUpa se hI isa prakAra kA banA huA hai ki AhAra ke abhAva meM vaha adhika kAla taka nahIM Tika sakatA / isaliye zarIra ke prati rahe hue mamatva kA parityAga kara dene para bhI bar3e-bar3e maharSiyoM ko muniyoM ko tathA yogI aura tapasviyoM ko bhI lenA jarUrI hotA hai / kintu Aja mAnava yaha bhUla gayA hai sAdhanA meM sahAyaka honA hI hai| cUMki zarIra ke abhAva meM ko kATane kA prayatna nahIM kiyA jA sakatA hai| ataeva ise par3atI hai / zarIra sAdhya nahIM hai, yaha anya kisI eka uttamottama lakSya kI prApti kA sAdhanamAtra hai / zarIrayAtrA kA nirvAha karane ke liye bahAra ki isa zarIra kA prayojana kevala AtmakoI bhI dharmakriyA, sAdhanA yA karmabaMdhanoM Tike rahane mAtra ke liye hI khurAka denI kheda kI bAta hai ki Aja kA vyakti isa bAta ko nahIM smjhtaa| vaha to isa zarIra ko adhikase adhika sukha pahu~cAnA apanA lakSya mAnatA hai aura bhojana ko usakA sarvopari uttama sAdhana / pariNAma yaha huA ki isa prayatna meM vaha bhakSyAbhakSya kA vicAra nahIM karatA tathA mAMsa evaM madirA Adi nikRSTa padArthoM kA sevana bhI nissaMkoca karatA calA jAtA hai / jihvAlolupatA ke vazIbhUta hokara vaha adhikacIja kA nAma hai, ise jAnane se adhika lAkara apane zarIra ko puSTa karanA cAhatA hai tathA unodarI kisa kA bhI prayatna nahIM karatA / isakA pariNAma kyA hotA hai? yahI ki adhika ThUsa-ThUMsa kara khAne se zarIra meM skUti nahIM rahatI, pramAda chAyA rahatA hai aura usake kAraNa adhyAtmasAdhanA gUlara kA phUla banI rahatI hai| mAMsa-madirA Adi kA sevana karane se tathA adhika khAne se vRddhi kA hrAsa to hotA hI hai, citta kI samasta vRttiyAM bhI dUSita ho jAtI haiN| aisI sthiti meM manuSya cAhe ki yaha jJAnArjana kare, to kyA yaha saMbhava hai ? kadApi AcArya prava abhindana AAna Jiu El OM zrI Ananda atha Page #267 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ApAsa pravara abhinaMdana AAnanda grantha 11 3 AcAryapravara zrI AnandaRRSi vyaktitva evaM kRtitva JU phra Jiu 162 nahIM / jJAna kI sAdhanA aisI sarala vastu nahIM hai, jise icchA karate hI sAdha liyA jaaye| isake liye bar3A parizrama, bar3I sAvadhAnI aura bhArI sthAna kI AvazyakatA rahatI hai| AhAra ke kucha bhAga kA syAga karanA arthAt UnodarI karanA bhI usI kA eka aMga hai / agara manuSya bhojana ke prati apanI gRddhatA tathA gaharI abhiruci ko kama kare to vaha jJAna hAsila karane meM kucha kadama Age bar3ha sakatA hai / kyoMki adhika khAne se nidrA adhika AtI hai tathA nidrA kI adhikatA ke kAraNa bahuta-sA amUlya samaya vyartha calA jAtA hai| Azaya yahI hai ki manuSya agara kevala zarIra TikAne kA uddezya rakhate hue kama khAye yA zuddha aura nirAsakta bhAvanAoM ke sAtha UnodarI tapa kare to apratyakSa meM tapa ke uttama prabhAva se tathA pratyakSa meM adhika khAne se pramAda aura nidrA kI jo vRddhi hotI hai, usakI kamI se apanI vRddhi ko nirmala, citta ko prasanna tathA zarIra ko skUrtimaya rakha sakegA tathA jJAnAbhyAsa meM pragati kara skegaa| sAtha vastuoM kI ora se usakI ruci haTa jAyegI tathA jJAnArjana kI ora abhiruci bar3hegI / sukha prApti ke tIna nuskhe hakIma lukamAna se kisI ne pUchA- ' hakIma jI ! hameM Apa aise guNa batAiye ki jinakI sahAyatA se hama sadA sukhI rheN| kyA ApakI hakImI meM aise nuskhe haiM ? rahanA hai to kevala tIna bAtoM kA pAlana karo lukamAna ne caTa se uttara diyA haiM kyoM nahIM, abhI batAye detA hU~ dekho! agara tumheM sadA sukhI pahalI kama khAo, dUsarI gama khAo, tIsarI nama jaao| hakIma lukamAna kI tInoM bAteM bar3I mahatvapUrNa haiN| pahalI bAta unhoMne kahI kama laao| aisA kyoM ? isaliye ki manuSya agara kama khAyegA to vaha aneka bImAriyoM se bacA rhegaa| adhika khAne se ajIrNa hotA hai aura ajIrNa se kaI bImAriyA~ zarIra meM utpanna ho jAtI haiN| isake viparIta agara burAka se kama khAyA jAye to kaI bImAriyoM binA ilAja kiye bhI kaTa jAtI haiN| Aja ke yuga meM to kadama-kadama para aspatAla aura hajAroM DAkTara haiM kintu prAcIna kAla meM jabaki DAkTara nahIM ke barAbara hI the, vaidya hI logoM kI bImAriyoM kA nuskhA hotA thA bImAra ko laMghana krvaanaa| laMghana karavAne kA kaI-kaI dina taka khAne ko nahIM denA / pariNAma phalasvarUpa asAdhya bImAriyAM bhI naSTa ho jAyA ilAja karate the aura unakA sarvottama artha hai - AvazyakatAnusAra marIja ko bhI isakA kama camatkArika nahIM hotA thA / laMghana ke karatI thI tathA jisa prakAra agni meM tapAne para maila jala jAne se sonA zuddha ho jAtA hai, usI prakAra upavAsa kI agni meM roga bhasma ho jAtA thA tathA zarIra kundana ke samAna damakane laga jAtA thaa| laMghana ke pazcAta vyakti apane Apako pUrNa svastha aura rogarahita pAtA thA / -- lukamAna kI dUsarI bAta thI- gama khaao| Aja agara Apako koI do zabda UMce bola de to Apa uchala par3ate haiM / cAhe Apa usa samaya sthAnaka meM saMtoM ke samakSa hI kyoM na khar3e hoN| binA saMta yA guru kA lihAja kiye hI usa samaya IMTa kA javAba patthara se dene ko taiyAra ho jAte haiM kintu pariNAma kyA hotA hai ? yahI ki tU-tU-maiM-maiM se lekara gAlI-gAlauja kI naubata A jAtI hai para agara kahane vAle vyakti kI bAtoM ko sunakara bhI Apa unakA koI uttara na deM to ? to bAta bar3hegI nahIM aura lar3AI-jhagar3e kI naubata hI nahIM AyegI / ulaTe kahane vAle kI kaTu bAteM yA gAliyAM usake pAsa hI raha jAyeMgI / jaisA ki sIdhI-sAdI bhASA meM kahA gayA hai- dIdhA gAlI eka hai, palaTyAM hoya aneka / jo gAlI deve nahIM to rahe eka kI eka // hakIma lukamAna kI tIsarI hidAyata thI - nAma jAo / namanA arthAt namratA rakhanA bhI jIvana ko sukhI banAne kA sarvottama nuskhA hai / jo vyakti namra hotA hai, vaha apanI kisI bhI kAmanA ko pUrI karane meM asaphala nahIM hotA / namratA meM advitIya zakti hotI hai / Page #268 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kama khAe, sukha pAe 163 PAN vastutaH abhimAna manuSya ko nIce girAtA hai kintu namratA use U~cAI kI ora le jAtI hai| mahAtmA AgasTAina se eka bAra kisI ne yaha pUcha liyA-'dharma kA sarvaprathama lakSaNa kyA hai? unhoMne uttara diyA 'dharma kA pahalA, dUsarA, tIsarA aura kibahanA sabhI lakSaNa kevala vinaya meM nihita haiN|' adhika kyA kahA jAye, namratA samasta sadguNoM kI ziromaNi hai / namratA se hI saba prakAra kA jJAna aura sarva kalAyeM sIkhI jA sakatI haiM, kyoMki namra chAtra apane krodhI-se-krodhI guru ko bhI prasanna kara letA hai, jabaki avinayI ziSya zAMtasvabhAvI guru ko bhI krodhI banA detA hai| spaSTa hai ki jJAna hAsila karane vAle ziSya ko atyanta namra svabhAva kA honA cAhiye / baMdhuo ! maiM Apako batA yaha rahA thA ki pratyeka Atma-hitaiSI vyakti ko samyakajJAna prApta karane kA prayatna karanA cAhiye aura isake liye use jJAnaprApti ke samasta upAyoM ko bhalI-bhAMti samajhakara unheM kAryarUpa meM pariNata karanA cAhiye / jaisA ki maiMne abhI batAyA hai, UnodarI bhI jJAna-prApti kA eka upAya hai| bhUkha se kama khAne se prathama to khAdya padArthoM para se Asakti kama hotI hai, dUsare nidrA evaM pramAda meM bhI kamI ho jAtI hai aura tabhI vyakti svastha mana evaM svastha zarIra se jJAnAbhyAsa kara sakatA hai| kama khAnA arthAt UnodarI karanA jisa prakAra AdhyAtmika dRSTi se tapa hai, usI prakAra jJAnArjana meM sahAyaka bhI hai| hameM donoM hI dRSTiyoM se mahatvapUrNa mAnakara use apanAnA cAhiye / gayA Ananda-vacanAmRta - azraddhA-adharma hai| zraddhA-dharma hai| azraddhA-asatya hai| zraddhA-satya hai| azraddhA-aMdhakUpa hai| zraddhA-nandanavana hai| azraddhA-viSa hai, manobala ke mahAvRkSa ko dhIre-dhIre khokhalA karane vAlA ghuna hai| zraddhA-amRta hai| Atmazakti ke kalpavRkSa ko pallavita, pUSpita karane vAlA madhura rasAyana hai| 0 sAdhAraNa puruSa avasara ko khojatA rahatA hai, vaha socatA rahatA hai ki koI avasara mile to kucha mahatvapUrNa kArya karake dikhaauuN|| kartRtvazIla puruSa ke pAsa avasara svayaM cale Ate haiN| ve choTe-choTe se prasaMga va kSaNa ko bhI avasara samajhakara kucha na kucha mahatvapUrNa kArya kara lete haiN| AgAryapravara abhisAgAryapravara abhA zrIAnandagrantha zrIAnanda anya wwwwwwwwwwwimwarwavimanawaniwwer -- - Kwyyyan Page #269 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [bhAvanA meM hI bala hai | bhAvanA se bhavanAza, mukha kA vAsa, jJAna kA prakAza Adi para nAtvika cintana] RAPE 13 bhAvanA bhavanAzinI vAya mAnava-jIvana meM bhAvanAoM kA bar3A bhArI mahattva hai| zubha bhAvanAyeM Atmika guNoM kA vikAsa karate hue use unnata banAtI haiM aura ucca gati kI ora le jAtI haiM tathA azubha bhAvanAeM AtmA ke sadguNoM kA nAza karatI huIM use adhogati kI ora unmukha kara detI haiN| zubha aura sAtvika bhAvanAoM meM Izvaratva kA nivAsa hai tathA azubha aura kutsita bhAvanAoM meM zaitAna kA / isIlie hara eka dharma aura zAstra kahatA hai-azubha bhAvanA kA tyAga karo aura zubha bhAvanA ko usake sthAna para pratiSThita kro| AtmakalyANa kA icchuka vyakti yahI kAmanA karatA hai-- asato mA sadgamaya , tamaso mA jyotirgamaya , mRtyormA amataMgamaya / -bRhadAraNyaka upanipad arthAt asatya se mujhe satya kI ora le calo, andhakAra se prakAza kI ora le calo, mRtyu se amaratA kI ora le clo| satya kI zakti jisa vyakti kA AtmA aura paramAtmA para vizvAsa hai, vaha paramAtmA se yaha prArthanA kara rahA hai ki mujhameM aisI zubha bhAvanAyeM bhara do| unameM se bhI sarvaprathama 'asato mA sadgamaya'-jisase maiM asatya kA tyAga karake satya para dRr3ha ho sakU, kyoMki asatya bhASaNa aisA mahApApa hai, jisase kisI bhI prakAra se chuTakArA nahIM miltaa| kahA bhI hai 'asatyavAdinAM paMsaH pratikAro na vidyte|' jhUTha bolane vAle puruSa kA pratikAra nahIM hai| anya pApoM kI to tapa Adi ke dvArA nirjarA bhI ho sakatI hai lekina asatya kA phala to bhoganA hI par3atA hai| isake sivA paraloka kI bAta chor3a bhI deM to bhI asatyabhASI ko yaha loka hI dukhadAyI vana jAtA hai / yathA 'nAsatyavAdinaH sakhyaM na puNyaM na yazo bhuvi / / jhUTha bolanevAle ko isa pRthvI para na to sajjana AdamiyoM kI mitratA hI prApta hotI hai, na puNya hI milatA hai aura na yaza kI hI upalabdhi hotI hai| isalie asatya kA tyAga karake satya ko grahaNa karanA AtmAbhilASI prANiyoM ke lie anivArya hai| satya se AtmA ko asIma bala milatA hai| usakI sahAyatA se vyakti bhayAnaka-se-bhayAnaka saMkaToM kA mukAbalA kara sakatA hai tathA dAnava ke dila ko bhI badala sakatA hai| Page #270 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 165 bhAvanA bhavanAzinI araba deza meM nAvera nAma ke eka vyakti ke pAsa bahuta hI bar3hiyA nasla kA eka ghor3A thA / vahIM rahane vAle eka bAhara nAmaka vyakti ne ghor3e ko dekhA to use svayaM lene kI icchA kii| J dAha ne nAvera se bahuta sA dhana lekara athavA bahuta se UMTa lekara apanA ghor3A dene ke lie kahA, kintu nAvera ko bhI apanA ghor3A atyanta priya thA, ataH usane kisI bhI kImata para apanA ghor3A dene se inkAra kara diyA / kintu dAhara una vyaktiyoM meM se thA, jo nIti anIti kA vicAra kiye binA kisI bhI taraha se apanA ullU sIdhA karane kI phirAka meM rahate haiM / usane eka phakIra kA veza dhAraNa kiyA aura apane Apako atyanta rugNa dikhAte hue jiyara se nAvera ghor3e para car3hakara jAyA karatA thA, usa rAste para baiTha gayA / kucha samaya bAda nAvera jaba ghor3e para savAra hokara udhara se gujarane lagA to dAhara ne apanI azaktatA kA pradarzana karate hue usase prArthanA kI ki vaha ghor3e para car3hAkara use agale gA~va taka le cle| nAvera bar3A dayAlu thA, use phakIra vezadhArI dAhara para dayA A gaI aura use ghor3e para baiThAkara svayaM paidala calane lagA / kintu dAhara ne ghor3e para baiThate hI cAbuka phaTakArate hue nAvera se kahA- tumane sIdhI taraha ghor3A nahIM diyA, ataH maiMne use apanI caturAI se le liyA hai / ' nAvera ne yaha dekhA to pukAra kara dAhara se kahA- 'bhAI ! tumane asatya bhASaNa karake merA ghor3A to le liyA to koI bAta nahIM, kintu qhudA ke lie apane asatya kI aisI saphalatA kA jikra kisI se mata karanA, anyathA aura loga bhI isI prakAra jhUTha bolakara anya nirdhana yA bhole-bhAle logoM ko ThaganA prArambha kara deMge aura isa pRthvI para pApa kA bojha bar3hane laga jAyegA / " nAvera kI yaha bAta sunakara dAhara ke hRdaya meM ekadama aura apratyAzita parivartana A gyaa| usane usI vakta lauTakara ghor3A nAvera ko lauTA diyA tathA sadA ke lie asatya kA tyAga karake usase maitrI kara lI / yaha thA zuddha hRdaya vAle tathA satya bolane vAle kI Antarika zakti kA prabhAva / satya kA jisa prakAra pratyakSa prabhAva par3atA hai, usI prakAra apratyakSa prabhAva bhI par3e binA nahIM rahatA, kyoMki bhAvanA meM bar3I bhArI zakti chipI rahatI hai| satyavAdI kI antarAtmA isIlie atyanta prabhAvazAlI bana jAtI hai aura vaha zaitAna ke hRdaya ko parivartita karane kI kSamatA bhI pA letI hai / nAvera kA hRdaya niSkalaMka aura satya ke teja se dIpta thA, isIlie dAhara ke hRdaya meM usake thor3e se zabdoM ne hI parivartana lA diyaa| hameM saMkaTa meM bhI satya ko na tyAgo sacAI kA tyAga nahIM karanA cAhie / ajJAnAMdhakAra dUra hokara samyak jJAna kisI bhI prakAra kI hAni yA prANanAtha ke bhaya se bhI aisA karane para hI hamArI AtmA zaktimAna banegI tathA hRdaya kI pavitra jyoti jala utthegii| saMsAra ke sabhI dharma satyavAditA para bar3A ora dete haiM tathA satya ko sabase bar3A dharma mAnate haiN| kahA bhI hai--- kA sr vedAdhigamana sarva tIrthAvagAhanam / satyasya ca rAjendra ! kalAM nArhanti SoDazIm / - mahAbhArata samagra vedoM kA paThana aura samasta tIthoM kA snAna satya ke solahaveM bhAga kI bhI barAbarI nahIM kara sakatA / satya eka aisA jyotirmaya dIpaka hai jise kisI bhI prakAra chupAyA nahIM jA sakatA, kyoMki vaha apanA prakAza svayaM lekara calatA hai| usake samakSa asatya kSaNamAtra ko bhI Thahara nahIM sakatA / udAharaNa ke Jiu (T abhinaMda AcArya avara abhinaMdana AAnanda nya Page #271 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrI AnandA grantha 166 rUpa meM kahA jAye to asatya eka ghAsa ke Dhera ke samAna hai, jise satya kI eka cinagArI hI bhasma kara DAlatI hai| J Luan zrI Ananda antha hai AcArya pravara zrI AnandaRSi : vyaktitva evaM kRtitva satya kA mahattva batalAte hue saMskRta meM eka zloka kahA gayA hai satyenArkaH pratapatiH satye tiSThati medinI / satyaM coktaM parodharmaH svargaH satye pratiSThitaH // satya me hI sUrya tapa rahA hai| satya para hI pRthvI TikI huI hai| satyabhASaNa sabase bar3A dharma hai| satya para hI svarga pratiSThita hai / satya mahAn dharma hai aura antarAtmA kI sattA hai| isako dRr3hatApUrvaka grahaNa kara lene para anya sava dharma saralatA se Acarita ho sakate haiM kintu Avazyaka hai ki satya kevala manuSya ke vacana meM hI na rahe, vaha mana aura kriyA meM bhI AnA caahie| kyoMki mana meM jo socA jAtA hai vaha vacana meM AtA hai aura mana tathA vacana meM AyA huA kriyA meM utaratA hai| ye tInoM yoga eka dUsare se sambandhita haiM / isIlie bhagavAna mahAvIra ne kahA hai 'maNasacce vayasacce kAyasacce / kevala vacana se bolA huA satya jIvana ko unnata nahIM banA sakatA, jaba taka ki mana meM sacAI na ho aura usI ke anurUpa AvaraNa na kiyA jAye koI bhI mAnava tabhI mahAmAnava kahalA sakatA hai jaba ki usake tInoM yogoM meM ekarUpatA ho| isIlie mumukSu puruSa yaha kAmanA karatA hai-- 'asato mA sadgamaya mujhe asatya se satya kI ora le calo, arthAt mere hRdaya se asatya ko haTAkara usameM satya ko pratiSThita kro| '' andhakAra kA Azaya prArthanA kA dUsarA aMga hai-tamaso mA jyotirgamaya ! mujhe andhakAra se prakAza kI ora le clo| prazna uThatA hai ki andhakAra kise kahate haiM aura prakAza kise ? uttara yahI hai ki ajJAna andhakAra hai aura jJAna prakAza / isIlie mahApuruSa manuSya ko ajJAna kA andhakAra dUra karane kI bAra-bAra preraNA dete hai tathA apane jJAna kI jyoti jalAkara use mArga sujhAte haiM / na mAnane para ve use tAr3anA bhI dete haiM, jaisA ki nimnalikhita padya meM jhalakatA hai- par3A pardA jahAlata kA akala kI AMkha para tere / sudhA ke kheta meM tUne jahara kA bIja kyoM boyA ? are matimaMda ajJAnI janma prabhubhakti bina khoyA || kahA hai- 'are nirbuddhi ! terI akala para ajJAna kA yaha kaisA paradA par3A huA hai? isI ke kAraNa tujhe ucita anucita kA bhI jJAna nahIM rahA aura tUne amRta ke isa kheta meM viSa kA bIja bo diyA apanA samagra jIvana hI tUne Izvara kI bhakti ke abhAva meM nirarthaka kho diyaa| Apako jijJAsA hogI ki amRta kA kheta aura jahara kA bIja kyA hai ? bandhuo, yaha mAnava zarIra hI amRta ke bIja bone kA kSetra hai / agara manuSya isa durlabha jIvana ko pAkara bhI apane mana ke kSetra meM dAna, zIla, tapa, bhAva, bhakti aura vairAgya Adi ke bIja nahIM botA to use mokSa rUpI amRta phala kI prApti kaise ho sakatI hai ? amRtapAna karane para manuSya punaH nahIM maratA, isI prakAra mokSa prApta kara lene para bhI punaH punaH janma-maraNa kA kaSTa nahIM uThAnA par3atA / kintu ajJAnI puruSa jJAna ke abhAva meM isa bAta ko samajha nahIM pAtA tathA jisa mana ke kSetra meM amRta ke bIja bone cAhie, usameM kAma, krodha Adi jo AtmA ke lie viSa ke bIja ke samAna haiM, unheM hI botA rahatA hai / pariNAma yaha hotA hai ki mokSa rUpI amara phala kI prApti ke sthAna para naraka, tiyaMca gati rUpa viSa phala prApta karatA hai tathA punaH punaH janma aura maraNa ke dukhoM ko bhogatA hai| Page #272 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvanA bhavanAzinI 167 aisA kyoM hotA hai ? isalie ki ajJAnI kI dRSTi bhUta aura bhaviSya se haTakara kevala vartamAna taka hI sImita rahatI hai, vaha bhaviSya kI kucha bhI cintA nahIM krtaa| isIlie vaha apane bhaviSya ko sudhArane kI ora dhyAna nahIM detA / ataH mana kI taraMgoM para bahatA rahatA hai, indriyoM ke saMketoM para nAcatA rahatA hai aura viSaya-vAsanAoM ke phaMde meM phaMsA rahatA hai| itanA hI nahIM, apanI ghora ajJAnatA ke kAraNa vaha apane ajJAna hI ko nahIM samajha paataa| phira use dUra karane kI ceSTA kaise kara sakatA hai ? jJAna kI mahimA isIlie bhakta kAmanA karatA hai-'prabho, mujhe ajJAna rUpI andhakAra se bacAkara jJAna rUpI prakAza kI ora le clo|' bhakta aisI kAmanA kyoM karatA hai ? kyoM vaha jJAna ke prakAza kI ora jAnA cAhatA hai ? isalie ki _ 'ajJAnaprabhavaM sarva jJAnena pravilIyate / ' ajJAna ke prabhAva se utpanna sabhI prakAra kA mAyAjAla athavA karmoM kA khela jJAna kI divya zakti se naSTa ho jAtA hai| vastutaH jJAna kA prakAza phailate hI bhautika aura AdhyAtmika sabhI prakAra kA andhakAra lopa ho jAtA hai tathA mAnava AtmA aura paramAtmA rUpa tatvoM kA cintana, manana evaM adhyayana karate hue apane mana ke vikAroM kA aura moha kA nAza karane ke prayatna meM juTa jAtA hai| jJAna kI prApti hote hI isa saMsAra ko saba kucha samajhane vAle prANI meM kitanA parivartana A jAtA hai, yaha paM0 amIRSi jI mahArAja ne apane nimnalikhita eka padya dvArA batalAyA hai gine vanitAdika baMdhana se puniH kAmavikAra lakhe jimi naag| anitya apAvana deha lakhe, kabahU~ nahIM neka bhare anurAga / / gine dukhadAyaka sukha sabhI dhanadhAma mamatva hare kari tyAga / rahe nirlapa saroja yathA nara jAna amIrikha satya virAga / / bandhuo ! jJAna kA yahI sAra hai ki usakI sahAyatA se AtmA apane nijasvarUpa ko pahacAnane tathA usakI mukti ke lie samyak rUpa se sAdhanA kare / jJAna ke alAvA saMsAra kI anya koI bhI zakti use bhavasAgara se pAra nahIM utAra sktii| kahA bhI hai saMsAra sAgaraM ghoraM tartumicchati yo nrH| jJAna nAvaM samAsAdya pAraM yAti sukhena saH // jo manuSya isa ghora saMsAra sAgara ko sukha pUrvaka taira jAnA cAhatA hai, use jJAna rUpI naukA kA sahArA lenA caahie| vAstava meM jJAna ke samAna adbhuta aura durlabha vastu isa saMsAra meM dUsarI nahIM hai| jJAna kI mahimA kI saMsAra ke sabhI zAstra eka svara se sarAhanA karate haiM aura yaha atizayokti bhI nahIM hai| eka ukti se isakI sacAI kA anumAna lagAyA jA sakatA hai ajJAnI kSapayet karma yajjanma zata koTibhiH / tajjJAnI tu triguptAtmA nihantyantarmuhurtake / arthAt ajJAnI puruSa jina karmoM ko nAnA prakAra ke kaSTa sahana karake aura tapasyA karake saikar3oM karor3oM janmoM meM khapA sakatA hai, jJAnI puruSa unheM tIna guptiyoM se yukta hokara mana, vacana, kAya ke vyApAroM kA nirodha karake antarmahurta meM hI khapA DAlatA hai , isIlie to bhakta kAmanA karatA hai-- tamaso mA jyotirgamaya / AAAAAAAARURasatAMAJBARJunswimmarawwwerinewsmawasaAAMARDANAJMANANAMAMIRIALASAMAJAINISAPAINSawinAM r riMovr- rrr-Nir Page #273 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AcAryapravabhinna zrAAnandagranthazrAAnandagrantha bhAcapravAsI 168 AcAryapravara zrI AnandaRSi : vyaktitva evaM kRtitva IN 'he prabho ! mujhe ajJAna ke aMdhere se nikAla kara jJAna ke pavitra aura ujjvala prakAza meM le clo| aura anta meM vaha kahatA hai 'mRtyormA amRtaM gamaya / ' __arthAt-'mujhe mRtyu se amaratA kI ora le clo|' amaratA kaise prApta ho mRtyu se amaratA kI ora jAne kA artha hai janma-maraNa se mukta ho jaanaa| yaha abhilASA rahatI to pratyeka prANI meM hai, para kevala icchAmAtra se to siddhi mila nahIM sktii| vyakti apane gantavya sthAna para pahu~ca jAnA cAhatA hai, kintu cale eka kadama bhI nahIM, to kyA vaha apane icchita sthAna para pahu~ca jAyegA? hama bhI janma-maraNa kI zRkhalA ko tor3anA cAhate haiM para moha, mamatA aura Asakti ko nahIM chor3a sakate, tyAga aura tapasyA ke mArga para nahIM bar3ha sakate to phira AtmA kA kalyANa kaise hogA? hama bhUla jAte haiM ki yaha saMsAra asAra hai, sAMsArika sukha jhaThe haiM, isameM dikhAI dene vAle sabhI dRzyamAna padArtha nazvara haiM, aura to aura, yaha deha bhI to apanI nahIM hai, phira bhI kahate haiM yaha merA hai, yaha merA hai / kyA isI bhAvanA ko lekara hama apane karmoM ko naSTa kara sakate hai ? to jaba yaha saba arthAt saMsAra ke samasta padArtha, mAre sambandhI aura apAra dhana-vaibhava isa zarIra ke naSTa hote hI yahIM chUTa jAne vAlA hai, hama kyoM na inheM pahale hI chor3akara apanI AtmA ko karmarahita banAne kA prayatna kareM tAki isa deha rUpI piMjare se mukta hote hI apane svabhAvAnusAra Upara kI ora hI gamana kareM, apanI svAbhAvika gati ke viparIta karmabhAra ke bojha se ladakara nIce kI ora na jAyeM / saMsAra chor3ane kA Azaya hai ki hama saMsAra ke pratyeka padArtha aura pratyeka prANI ke prati rahI huI Asakti tathA moha kA tyAga kareM, saMsAra meM rahate hue saMsAra se alipta raheM / saMsAra kA sabhI kucha, yahA~ taka ki yaha zarIra bhI cAhe kitanI bhI isakI surakSA kyoM na kI jAye, eka dina naSTa hone vAlA hai, ataH isakA khayAla chor3akara hameM apanI AtmA kI rakSA karanI caahie| eka bAra zrImad rAjacandra ne eka vyakti se prazna kiyA-'agara tuma eka hAtha meM ghI kA bharA loTA aura dUsare hAtha meM chAcha kA bharA loTA lekara calo tathA rAste meM kisI kA dhakkA lage to tuma kima loTe ko saMbhAloge? 'ghI kA loTA hI sNbhaaleNge|' uttara milaa| rAjacandra muskarAte hue bole---'itanA jJAna hote hue bhI manuSya chAcha ke samAna deha ko sambhAlatA hai aura ghI ke samAna jo AtmA hai, use girane detA hai / kaisI nAdAnI hai|' to bandhuo ! hameM aisI nAdAnI nahIM karanI hai / yahI prayatna karanA hai ki hamArI AtmA uttarottara unnata hotI haI mRtyu se amaratva kI ora bar3he aura hamArI prArthanA---'mRtyormAamRtaM gamaya'-sArthaka banasake) parantu isa prArthanA ko sArthaka karane ke lie AvazyakatA hai ki vaha zabdoM ke sAtha-sAtha hRdaya se bhI nissRta ho / prArthanA ke svaroM ke sAtha agara hRdaya nahIM bolA to vaha prArthanA totAraTaMta se adhika mahattva nahIM rkhegii| prArthanA karane vAle vyakti ke hRdaya meM saccI lagana aura dRr3hatA bhI honI caahie| vahI puruSapugava mukti dhAma kA adhikArI bana sakatA hai| isaliye bandhuo ! apanI icchAzakti ko jagAo, apane ApameM vizvAsa rakho tathA sacce hRdaya se IzaprArthanA karate hue kalyANa ke mArga para bar3hane kA prayatna kro| aisA karane para nizcaya hI tumheM satya kI prApti hogI, tumhArI AtmA mithyAtva aura ajJAna ke ghora aMdhere se nikalakara jJAna ke divya prakAza kI ora bar3hegI tathA mRtyu ko jIta kara amaratva kI prApti kara skegii| -- JARAU S POn Page #274 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kaSAya saMsAra vRddhi kA hetu hai / akaSAya mukti kA / kaSAya kA svarUpa aura usase mukta hone kI vidhi / ] 14 kaSAyamuktiH kila muktireva Le anAdi kAla se mAnava ke mana meM apane abhyudaya kI amara AkAMkSA rahI hai, kiMtu duHkha hai ki koTi prayatna karane para bhI vaha pUrNa nahIM ho paaii| kyoM nahIM ho pAI aura usake mUla meM bAdhaka kAraNa kauna-kauna se haiM ? yahI Aja hameM jAnanA hai aura AtmA ko avanati kI ora agrasara karane vAle una ghAtaka kAraNoM ko samUla naSTa karane kA prayAsa prAraMbha karanA hai / kaSAya catuSTaya AtmA ko svabhAva dazA se vibhAva dazA meM le jAne vAle tathA janma-maraNa kI kaThora zRMkhalAoM meM jakar3ane vAle cAra kaSAya haiM--krodha, mAna, mAyA evaM lobha / ye hI catuSkaSAya AtmA ke sadguNoM kA nAza karate haiM aura UrdhvagAmI hone ke bajAya adhogAmI banA dete haiN| kahA bhI hai koho pIiM paNAsei, mANo vinnynaasnno| mAyA mittANi nAsei lobhI sabba biNAsaNo // 2 __ arthAt krodha AtmA ke prIti guNa kA nAza karatA hai, mAna vinaya guNa kA, mAyA maitrI kA tathA lobha usakI samasta vizeSatAoM ko naSTa kara detA hai| isa prakAra hamArI AtmA jo jIvarAja hai, sat-cit-AnaMdamaya hai, nirvikAra aura niSkalaMka hai tathA atyanta zaktizAlinI hai, ina kaSAyoM ke phera meM par3akara apanI divyatA ko kho baiThatI hai tathA karmoM ke AvaraNoM se veSTita hokara janma-janmAntaroM taka nAnA yoniyoM meM paribhramaNa karatI rahatI hai, isaliye karmabaMdhana ke pradhAna kAraNa tathA duHkha va azAMti ke bIjarUpa kaSAyoM se pratyeka mAnava ko bacane kA prayatna karanA anivArya hai / dazavakAlika sUtra meM bhI yahI nirdeza kiyA gayA hai vame cattAri dosAI icchanto hiymppnno|' isakA artha hai-apanA hita cAhane vAlA prANI ina cAroM doSoM kA vapana karatA hai arthAt inheM tyAga detA hai| jaba taka kaSAya manda nahIM hote taba taka sukha evaM zAMti prApta karane ke samasta bAhya prayatna vyartha ho jAte haiN| jisa prakAra zItala jala ke cAra chIMTe dUdha ke uphAna ko nahIM roka pAte, usI prakAra pUjA pATha, bhajana va pravacana-zravaNa Adi bAhya kriyAyeM kaSayoM kI vahni se jhulasatI huI AtmA ko zItalatA pradAna nahIM kara sakatIM / kapAyoM kI karAmAta kA pUjyapAda zrI tilokaRSi jI mahArAja ne apane eka padya meM atyanta rucikara DhaMga se varNana kiyA hai 1 kaSAya kI vyAkhyA bhI yahI kI gaI hai| 2 dazavakAlika sUtra SUNDAMuskuraaduaadOAMUIDAVANAGARMINAweaimurereadiAMANABRAranimuanawraneASHARMILAABAIKAILAPAN Forward Page #275 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AcArya pravara AyAryapravarupa abhinaMda zrI Anandana grantha zrI Ananda 200 AcArya pravara zrI AnandaRSi: vyaktitva evaM kRtitva abhinandana prema se jujhArasiMha vaza kiyA jIvarAja, mAnasiMha mAyodAsa miliyA cAroM bhAI haiM / karmacanda kAThA bhayA rUpacanda jI se pyAra, dhanarAja jI kI bAta cAhata sadA hI hai / jJAnacanda jI kI bAta sune na cetanarAma, Ave nahIM dayAcanda sadA sukhadAI hai / kahata triloka rikha manAi lIje nemacanda, nahIM to kAlurAma AyA vipata savAI hai / padya manoraMjaka hone ke sAtha hI zikSAprada bhI hai / yadyapi kavi ne isa meM vyaktivAcaka saMjJAoM kA prayoga kiyA hai kintu inake pIche rahasyamaya tarIke se kaSAyoM ke kuprabhAvoM kA digdarzana karAyA hai / padya meM lobha ko premasiMha kI, krodha ko jujhArasiMha kI, abhimAna ko mAnasiMha kI tathA mAyA yA kapaTa ko mAyIdAsa jI vyaMga-sUcaka saMjJA se vibhUSita kiyA hai / krodha jise jujhArasiMha nAma se saMbodhita kiyA gayA hai usakA Akramaza hone para vyakti ve bhAna ho jAtA hai tathA hitAhita kA jJAna bhUlakara akaraNIya karane para utArU ho jAtA hai| Aveza ke kAraNa usake viveka rUpI netrabanda ho jAte haiM kintu jihvA ucita anucita kA bhAna chor3akara icchAnusAra kaha jAtI hai / krodha eka tUphAna ke samAna AtA hai aura sarvaprathama viveka kI jyoti ko bujhA detA hai / viveka ke abhAva meM vaha krodhI ko to jalAtA hI hai sAtha hI apane kaTu vacanoM kI cinagAriyA~ jisa kisI para bhI par3atI hai vaha bhI jalane lagatA hai / tAtparya yaha hai ki krodha krodhI ko tathA krodha ke pAtra, donoM ko hI uttapta karatA hai / isIliye mahApuruSa aura mumukSa, prANI isase kosoM dUra rahane kA prayatna karate haiM / mAna st padya meM krodha rUpa jujhArasiMha ke dUsare mitra kA nAma abhimAna ko saMbodhita kiyA hai / abhimAnI vyakti ahaMkAra ke tathA auroM ko tuccha / kintu isakA pariNAma ulaTA ho jAtA hai| kintu saMsAra kI najaroM meM vaha mahAna na rahakara kSudra sAbita hotA hai hai| kahA bhI gayA hai mAnasiMha diyA hai / mAnasiMha ke nAma se kAraNa apane Apako mahAn samajhatA hai bhale hI vaha svayaM ko mahAn samajhe tathA logoM kI najaroM se gira jAtA 'mAnena sarvajana ninditavezarUpaH / ' ahaMkAra se sabhI manuSyoM dvArA nindA kA pAtra hI bananA par3atA hai / abhimAnI vyakti kA svabhAva hotA hai ki vaha auroM ke kAryoM ko nagaNya mAnatA huA apane kAryoM ko sarvottama sAbita kare / usake kAna sarvadA apanI prazaMsA sunane ke liye Atura rahate haiM kintu usakI isa AkAMkSA ke pUrNa hone meM usakA ahaMkAra bAdhaka bana jAtA hai tathA usakI pragati roka detA hai / saMkSepa meM yahI kahA jA sakatA hai ki abhimAnI vyakti gagana ko chUne kA prayatna karatA hai kintu dharAzAyI hokara saMsAra ke samakSa upahAsa kA pAtra banakara raha jAtA / mAyA jujhArasiMha aura mAnasiMha kA tIsarA bhAI hai mAyIdAsa / arthAt mAyA aura kapaTa / mAyA hRdaya kI saralatA ko naSTa kara detI hai tathA kuTilatA ko AmaMtrita karatI hai aura hRdaya meM jahA~ kuTilatA AI ki vahA~ se anya sadguNoM kA lopa honA prAraMbha huA hI samajhiye / hRdaya kI vakratA athavA kapaTa sAdhaka kI samasta sAdhanA aura tapasyA ko miTTI meM milA detA hai / : Page #276 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kaSAyamuktiH kila muktireva 201 isalie pratyeka mokSAbhilASI sAdhaka ke liye anivArya hai ki vaha kapaTa rUpa vakratA ko tyAgakara jIvana meM saralatA ko sthAna de / saralatA ke abhAva meM kI jAne vAlI samasta sAdhanAyeM kevala kAyakleza hI hotI haiM, vakra hRdaya meM dharma ke aMkura nahIM jamate / vaha sarala AtmA meM hI TikatA hai kyoMki saralatA se zuddhatA AtI hai aura zuddhatA ke Ane para dharma kA AnA anivArya hai| lobha caMDAla-caukar3I ke tIna mitroM kA varNana hama kara cuke haiM aba cauthe kA nambara hai jisakA nAma hai premasiMha / premasiMha kA hI dUsarA nAma hai 'lobha' / lobha ke viSaya meM adhika batAne kI AvazyakatA nahIM hai, kyoMki isase Apa cira paricita hI haiM / koI bhI naI vastu dekheM to ApakI icchA hotI hai ki ise prApta kareM / apanI vastu se Apako saMtoSa nahIM hotA, dUsaroM kI vastuoM ko bhI har3apane kI icchA hotI hai / lobha ke AkramaNa ke kAraNa Apa ke pAsa kitanA bhI dhana-vaibhava kyoM na ikaTThA ho jAye, usase bhI adhika pAne kI lAlasA bar3hatI jAtI haiN| isIliye kahA gayA hai.... jahA lAho tahA loho lAhA loho pavaDhai / do mAsa kayaM kajja koDIe vi na niTThayaM / arthAt jaise-jaise lAbha hotA hai vaise-vaise lobha bar3hatA jAtA hai| lAbha hI lobha ko bar3hatA hai / do mAze sone ke liye AyA huA brAhmaNa eka karor3a meM bhI saMtuSTa nahIM huaa| lAbha aura lobha meM vizeSa antara nahIM hai| sirpha eka mAtrA hI bar3hatI hai, kintu usa mAtrA ke kAraNa hI kitanA anartha hotA hai / lobha ke Ate hI aneka ghara barbAda ho jAte haiN| Apane sunA hI hogAaneka Thaga bholI bahinoM ko lobha ke phaMde meM phaMsA kara lUTa lete haiN| eka tolA sone kA dasa tolA sonA banA dene kA lAlaca dete haiM aura unake mUla ko bhI le ur3ate haiN| loga yaha nahIM socate ki usa dhUrta vyakti meM agara itanI zakti hotI to vaha svayaM dara-dara kyoM bhaTakatA? para lobha kA jAla hI aisA hai ki vyakti udhAra lekara bhI usameM phaMsa jAte haiN| jIvAtmA jaba lobha aura lAlaca meM phaMsa jAtA hai taba kahIM kA nahIM rhtaa| Apane dekhA hogAcUhA kucha khAne ke lAlaca meM piMjare meM ghusatA haiM aura pakar3A jAtA hai| machalI pakar3anevAle bhI kA~Te meM ATA lagAkara use jala meM chor3a dete haiM aura machalI ATA khAne ke lobha meM Akara yaha nahIM dekhatI ki isameM kAMTA bhI hai| marAThI meM kahA bhI hai-- AmiSAcyA Aze gala gilIyAsA, phAToniyA ghasA maraNa paave|' AmiSa yAnI khAne kI AzA meM machalI khAdya-vastu para jhapaTTA mAratI hai para kAMTA usake gale meM phaMsa jAtA hai aura vaha bAhara khIMca lI jAtI hai| batAiye machalI kyoM marI? khAne ke lAlaca meM hI na? isIliye lobha-lAlaca ko tyAgane kA vidhAna AgamoM meM kiyA gayA hai| kyoMki lobha kI koI sImA nahIM hai icchA hu AgAsasamA aNaMtiyA / / icchAyeM AkAza ke samAna ananta haiM / lobhI vyakti yaha nahIM dekhatA ki merI AvazyakatAyeM kitanA saMcaya cAhatI haiM ? saMcaya aura AvazyakatAoM kI koI sImA usake sAmane nahIM hotii| vaha to kevala saMgraha karane aura usakI caukIdArI karane kA khyAla rakhatA hai| pariNAma yaha hotA hai ki ati Asakti ke kAraNa usake karmoM kA piTArA bhArI hotA jAtA hai / kavitA ke dUsare caraNa meM yahI kaha gayA hai karmacandrajI kAThA bhayA rUpacandajI saM pyAra, dhanarAja jI kI bAta cAhata sadA hI hai| w dhmy``y fy`rf hhhhhhhhhhhh mn mrw mrymrkhym AcAryapravabhibhAcAryapravara bho zrIAnandagrantha zrAAnanda anya Hammeriname Poswwwaar Page #277 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 3 AyAma zrI Ananda J phra 202 abhiyAryaprava AcAryazva antha zrI Ananda AcArya pravara zrI AnandaRSi vyaktitva evaM kRtitva : abhinaMdana grantha V jaba kaSAyoM meM AtmA phaMsI rahatI hai to karmoM kA dRr3ha baMdhana hotA hai, kintu rUpacandajI kI upekSA karanA bhI to sahaja nahIM hai| mAla kamAne meM Apa kitanA prayatna karate haiM ? ve hisAba aura nAmasmaraNa karane meM ? jarA bhI nahIM ! dukha kI bAta hai ki Apako yaha khyAla nahIM rahatA ki bhagavAna kA smaraNa AtmA ke sAtha calegA aura dhana-mAla saba yahIM raha jaayegaa| kintu dhanarAja jI ke samAne ApakA vaza nahIM calatA rupayA, paisA, veta, bAga bagIcA, moTara, baMgalA aura anya anekAneka vastuyeM Apa cAhate haiN| yaha sahI hai ki Apa saMsArI haiM, AjIvikA ke binA ApakA kAma nahIM calatA kintu tanika jJAnacandajI kI bAta bhI to Apako sunanA cAhiye 7 'jJAnacandajI kI bAta sune na cetanarAma, Ave nahIM dayAcandra sadA sukhadAI hai / ' jJAna kI bAta cetana sunane ko taiyAra nahIM hotA / hameM yaha dekhanA hai ki jJAna kI bAta kyA hai ? yogyatAnusAra abhAvagrasta prANI kI sahAyatA karanI cAhiye nahIM hotI, vaha cAhe kitanI bhI dharmakriyAyeM kyoM na kare, vyApAra Adi dhanArjana ke kAryoM se 'Ave nahIM dayAcandra sadA sukhadAI hai - arthAt jJAna kI bAta hai dila meM dayA kA honA / pratyeka prANI ke hRdaya meM dUsaroM ke duHkha ko dekhakara karuNA kA udaya honA cAhiye tathA use apanI zakti aura jisa vyakti ke hRdaya meM dayA kI bhAvanA ve phaladAyI nahIM bana paatiiN| isake alAvA manuSya ko jo lAbha hotA hai, usakI apekSA aneka gunA lAbha dayAbhAva se prerita hokara kisI bhI prANI kI sahAyatA karane se hotA hai| kahA bhI hai byAje svAda dviguNaM vitta vyavasAye caturguNa' / kSetre zataguNaM proktaM pAtre'nantaguNaM bhavet / byAja para paisA dene se saMbhavata: dugunA ho sakatA hai, vyApAra meM lagAne para caugunA aura kheta meM bIja ke rUpa meM bo dene para saugunA bhI hotA hai| aisA kahA jAtA hai / kintu abhAvagrasta aura satpAtra ko diyA huA paisA ananta gunA phala pradAna karatA hai / Jiu dayA dharma ke viSaya meM yahI bAta jJAnacanda jI arthAt 'jJAna' 'cetana' ko samajhAtA hai kintu cetana arthAt AtmA use sunane ke liye taiyAra nahIM hotii| phira janama janama meM mukha-pradAna karane vAlI dayA kaise Aye ? aura padya ke caturtha caraNa meM kavi zrI tilokaRSi jI mahArAja kahate haiM kahata hai tilorikha manAI lehi nemacandra, nahI to kAlUrAma Aye vipati savAI hai| bhAI ! eka bAta merI mAno ! manAI lehi nemacanda ! arthAt niyama vrata, svAga, pratyAkhyAna Adi kucha to karo jisase AtmA kA kalyANa ho sake / baMdhuo ! Apase jaba tyAga niyama lene ke liye kahA jAtA hai to Apa kaha dete haiM 'mahArAja ! banatA nahIM' para yAda rakho eka dina kAlUrAmajI (kAla) Ane vAle haiN| ve kisI ko bhI chor3ane vAle nahIM haiM / cAhe koI DAkTara ho, vakIla ho, injIniyara ho / kisI bhI sAhaba kA kAlacandajI ko tyAga nahIM hai / saccA hitaiSI dharma / pratyeka mAnava ko eka dina isa saMsAra ko chor3akara jAnA pdd'egaa| yahA~ kI eka bhI vastu usake sAtha jAne vAlI nahIM hai| sAtha jAyegA to kevala zubha aura azubha karmoM kA gaTTara hI azubha karmoM kI yaha gaTharI viSaya kaSAyoM kI tIvratA se hI adhikAdhika bhArI hotI hai aura AtmA ko punaH punaH janmamaraNa ke liye bAdhya karatI hai / ye hI ve kAraNa haiM jinake kAraNa manuSya mukti kI AkAMkSA rakhate hue bhI Page #278 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kaSAyamuktiH kila muktireva 203 CODAE gayA ri mukta nahIM ho sktaa| ananta sukha kI prApti kI abhilASA hote hue bhI use prApta nahIM kara sakatA tathA ananta kAla taka nAnA prakAra ke dukhoM kA anubhava karatA rahatA hai| isaliye Avazyaka hI nahIM, anivArya hai ki janma-maraNa ke mUla kA siMcana karane vAle ina viSaya-kaSAyoM se alaga rahane kA prayatna kiyA jAye, inheM samUla naSTa karane meM eka mAtra dharma hI sahAyaka ho sakatA hai / dharma se hamArA tAtparya bAhya ADaMbara yA dikhAve se nahIM hai| pUjA-pATha kara lenA, gaMgA snAna kara AnA tilaka-chApe lagA lenA yA kevala mukha vastrikA bAMdhakara ar3atAlIsa miniTa taka eka sthAna para baiTha jAnA hI dharma nahIM hai, varana jIvana meM sadguNoM, sadvRttiyoM tathA hitakArI bhAvoM kA lAnA hI dharma hai| dusare zabdoM meM jIvana kA maryAdita evaM susaMskRta honA hI dharma hai| saccA dharma kaSAyaviSa kA nAza karate hae jIvana ke liye parama rasAyana siddha hotA hai| ataH mukti ke icchuka prANI ko apanI AkAMkSA pUrNa karane ke liye indriyoM para tathA mana para aMkuza lagAnA pdd'egaa| kAma, krodha, moha, lobha, Asakti tathA lAlasA Adi para vijaya prApta kara anAsakti aura nirveda bhAva ko apanAnA hogaa| kyoMki jaba taka mana para vijaya prApta nahIM kI jAyegI, kaSAyoM ke tUphAnoM ko rokanA asambhava hogaa| prANI usI avasthA meM mukta ho sakegA jabaki usakI AtmA sAMsArika vAsanAoM aura kriyAkAMDoM ko hI dharma samajhane vAlI ajJAnatA se mukta rhegii| mokSa kisI sthAna para nahIM hotA hai, vaha svayaM AtmA meM hI nihita hotA hai / hRdaya kI ajJAna-granthi kA naSTa honA hI mokSa kahA jAtA hai| baMdhuo, aba Apa samajha gaye hoMge ki viSaya aura kaSAya hI AtmA ke sahaja svabhAva aura jJAna para AvaraNa banakara chAye hae hote haiM aura inheM haTA dene para AtmAM apane sahaja svabhAva ko prApta karatI hai tathA samyak jJAna prAptakara ajara, amara, zAMtimaya loka meM apanA sthAna banAtI hai| kaSAyoM kA parityAga karane para hI saMsAra ko haTAnevAlI pravRttiyoM kA AvirbhAva hotA hai tathA karmoM kA Asrava rukatA hai| ise hI dharma nAma kI saMjJA dI jAtI hai| aise dharma kA hI vItarAga mahApuruSoM ne nirUpaNa kiyA hai, jise apanAnA tathA usameM batAye gaye vidhi-niSedhoM kA pAlana karanA pratyeka mumukSa kA kartavya hai| agara vaha aisA karane meM samartha ho jAtA hai to saMsAra kI koI bhI zakti use zAzvata sukha kA adhikArI vanane se nahIM roka sktii| D 0Al.. - Ananda-vacanAmRta 0vIra ke lie tinakA bhI talavAra hai| kAyara ke lie talavAra bhI tinakA hai| saca to yaha hai ki kAyara kA zastra svayaM usI kA ghAtaka bana jAtA hai, jaba ki vIra kisI bhI ghAsa-phUsa va tRNa se apanI rakSA kara letA hai| samyag dRSTi AtmA kisI bhI vastu se jJAna grahaNa kara letA hai aura bodha prApta kara letA hai, mithyAtvI hajAroM zAstroM ke hote hue bhI idhara-udhara bhaTakatA rahatA hai / dIpaka bhI usake lie aMdhakAra kA kAraNa bana jAtA hai| ApAyapravara abhiAgAryapravara abhinaya zrIAnanda-grantha zrAAnandAnya ommarwromrmwarerarmsmardsomrani formwowayamelibrary.org Page #279 -------------------------------------------------------------------------- ________________ A RJ ANNAAKAALANABARADAVardan prAmA [mana kA mahimA-mana caMgA to kaTota hau meM gaMgA, manaH zuddhi kI apekSA hai, ina mUtroM kA sundara vivecana / ] 15 mana kI mahimA Aja hama karma-baMdhana aura mukti ke kAraNa ke bAre meM vicAra kareMge ki karmoM ke baMdhana meM aura unase mukti meM mukhya hetu kyA hai| karmabaMdha kA kAraNa dharmazAstroM meM tIna prakAra ke yoga batAye gaye haiM-manoyoga, vacanayoga aura kaayyog| ina tInoM yogoM meM se kisI bhI yoga kA kaSAya ke sAtha saMbandha hone se karmabaMdha hotA hai| kaSAya cAra haiM-krodha, mAna, mAyA aura lobha / ina cAroM meM se kisI bhI eka yA eka se adhika kaSAya ke sAtha mana, vacana - aura kAyA ke yoga jur3eMge tabhI karma kA baMdha hogaa| akele kaSAya yA akele yoga se karma nahIM baMdhate / kaSAya agara nahIM hai to tInoM yogoM ke vidyamAna rahate hue bhI kucha nahIM hogaa| aura tInoM yogoM kA saMbandha na hone para kaSAya karmoM kA baMdhana AtmA ke sAtha kareMge bhI kaise ? Azaya yahI hai ki karmabaMdhana tabhI hogA jaba kaSAyoM kA aura yogoM kA Apasa meM sambandha hogaa| karma kA abaMdhaka kauna ? hamAre tIrthakara bhagavAna jo videhI haiM aura jinhoMne kevalajJAna aura kevaladarzana prApta kara liyA hai, unake mana, vacana aura kAyA ina tInoM yogoM ke rahate hue bhI karmabaMdha nahIM hotaa| unheM pApa nahIM lagatA / aisA kyoM ? isaliye ki unake yoga hai para kaSAya nahIM hai| agara kaSAya hote aura mohanIya karma bhI jItA na jAtA to unheM kevala jJAna nahIM ho sakatA thA / samasta karmoM ke ziromaNi mohakarma ko jIta lene ke kAraNa hI unheM kevalajJAna kI prApti huI hai aura isake kAraNa unake pApakarmoM kA baMdhana nahIM hotA-ruka gayA hai| videha zabda kA artha hama prAyaH mahApuruSoM ke liye 'videha' zabda kA prayoga dekhate haiM / rAjA janaka ko videhI kahA jAtA hai / bar3e-bar3e yogI bhI unake pAsa jJAna prApti ke hetu Ate the| __ zrI uttarAdhyayana sUtra meM rAjakumAra mRgAputra ke liye kahA gayA hai-'juvarAyA dmosre|' juvarAyA yAnI yuvarAja aura damIsare arthAt indriyoM tathA mana kA damana karane vaalaa| do virodhI zabdoM kA kitanA Azcaryajanaka mela hai ? bhaviSya meM jo rAjA banane vAlA hai usa yuvarAja ko damIsare kahA gayA hai| par3hakara Azcarya hotA hai ki yuvarAja kI padavI ke sAtha indriya aura mana ke damana kI padavI bhI cala sakatI hai ? eka yuvarAja yA rAjA apanI indriyoM ko vaza meM rakha sakatA hai ? kyA eka hI vyakti rAjA aura yogI donoM ke yogya kartavyoM kA samIcIna rUpa se nirvAha kara sakatA hai ? sAdhAraNa dRSTi se dekhA jAye to aisA honA saMbhava nahIM lgtaa| kyoMki eka kA pravRttimArga hai aura dUsare kA nivRttimArga / pravRtti aura nivRtti eka sAtha kaise cala sakatI hai? pravRtti sAMsArika ulajhanoM riyA Page #280 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mana kI mahimA 205 CENETTE Wali meM phaMsAtI hai aura nivRtti tyAga kI ora bar3hAtI hai| kintu mRgAputra ke liye donoM ko sAtha hI rakhA gayA hai / ataH hameM bArIkI se isameM rahe hue rahasya ko samajhanA hai| yaha rahasya isa taraha jAnA jA sakatA hai ki videha vizeSaNa una mahAmAnavoM ke liye prayukta kiyA jAtA hai jo saMsAra meM rahakara bhI apane antara meM saMsAra ko nahIM rahane dete hai| saMsAra kise kahate haiM ? baMdhuo ! aba punaH prazna uThatA hai ki saMsAra kyA hai ? saMsAra hai AtmA meM rahe hue krodha, mAna, mAyA, lobha, rAga tathA dveSa Adi kA mUrtimAna ruup| janma-maraNa kI zRkhalA yA bhava-paraMparA hamAre antara meM rahe hue kaSAyAdi ke saMyoga se hamAre hI mana, vacana yA kAya yogoM ke kAraNa bar3hatI hai / ataH spaSTa hai ki jo kucha bhI hotA hai, hamAre antara kI vRttiyoM ke dvArA hI hotA hai| jise hama saMsAra kahate haiM-vaha hamAre antarmAnasa kI upaja hI hai / agara hamAre hRdaya meM kaSAya yA rAgadveSa na hoM, agara hamArA hRdaya ina doSoM se rahita ho to bAhya saMsAra se hamArA koI saMbandha hI na raha jAye / isIliye kahA jAtA hai ki saMsAra ko apane andara mata rahane do| jo mahAmAnava aisA karane meM samartha bana jAte haiM arthAt saMsAra ko apane andara nahIM rahane dete ve bAhya saMsAra meM rahakara bhI usase alipta rahate haiM tathA videha kahalAte haiN| ____ saMsAra meM raha kara bhI saMsAra se alipta kisa prakAra rahA jAtA hai, ise saMta tukArAma jI eka udAharaNa dvArA samajhAte haiM miSTAnnAcA svAda jivhecyA agdii| __ masaka bharalyAvarI svAda neNe // arthAt-miSTAnnoM kI madhuratA kA svAda kevala vaha jihvA ke agrabhAga para rahatA hai, tabhI taka mahasUsa hotA hai, usake Age jAte hI samApta ho jAtA hai| eka kahAvata bhI hai-'utariyA ghATI huA maattii|' yAnI kitane bhI svAdiSTa aura madhura pakavAna kyoM na hoM, gale se utarate hI mATI ke samAna svAdarahita ho jAte haiM / to jihvA nAnA prakAra ke rasamaya padArthoM kA AsvAdana karate hue bhI sadA korI-kI-korI, svAdarahita rahatI hai, usI prakAra videhI vyakti saMsAra meM rahate hue bhI sAMsArika padArthoM meM mamatva nahIM rakhate, usase achUte bane rahate haiN| ve samasta sAMsArika kAryoM aura kartavyoM ko saMpanna karate hue bhI saMsAra meM apanI Asakti, moha kI gRddhatA nahI rakhate / arthAt ve bAhya saMsAra ko bAhara hI rahane dete haiM, apane andara nahIM Ane dete aura isI kA nAma videha hokara rahanA hai / mana-baMdha-mukti kA kAraNa par3hakara Azcarya hotA hai ki aisA kaise ho sakatA hai ? dhana kA upayoga karate hue bhI usase nilipta aura samasta indriya-sukhoM ko bhogate hue bhI unase kisI vyakti ko virakta kaise mAnA jA sakatA hai ? parantu sArA rahasya yahI hai aura ApakI isa jijJAsA ke uttara meM hI hai| vAstavikatA yaha hai ki pApakarmoM ke baMdhana kA asalI kAraNa manoyoga hai, arthAt mana kI pravRttiyoM se hI karmoM kA baMdhana aura unakA jhar3anA sambhava hai| kahA bhI hai mana eva manuSyANAM kAraNaM bandha-mokSayoH / bandhAya viSayAsaktaM muktya niviSayaM smRtam // arthAt-yaha mana hI manuSyoM ke bandhana aura mokSa kA kAraNa hai| jo mana viSayoM meM Asakta hotA hai vaha baMdhana meM jakar3atA hai aura jo viSayoM se vimukha ho jAtA hai, vaha mokSa kA kAraNa hotA hai| spaSTa hai ki pApoM kA mUla mana hai / agara mana meM pApa hai, Asakti hai, gRddhatA hai to manuSya pApI hai aura mana meM pApa Adi nahIM hai to vaha niSpApa hai| HENRIES ANTI memandsowwwaalaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaverimarwasansowroamardanawarananasawaamannaBadoasacrealnaar AcArapravara abhinayAcAryapravara AbhAra zrIAnandantha zrAAnanda Page #281 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AcArya zrI Ananda grantha 206 Jiu Shui 3702293 873/166381 382 zrI Ananda anya AcAryapravara zrI AnandaRRSi vyaktitva evaM kRtitva : baMdhuo ! jo vyakti prazaMsA - aprazaMsA kI, lakSmI ke Ane yA jAne kI, kisI bhI prakAra ke bhaya yA lAlaca kI tathA mRtyu ke AtaMka kI bhI paravAha nahIM karatA vahI kalyANa ke satyapatha para videha hokara cala sakatA hai aura vahI vyakti apane mana para saMyama rakhane meM samartha ho sakatA hai| mana vaDA caMcala hotA hai aura ise vaza meM rakhanA bar3A kaThina hai| jaisA ki eka iloka meM kahA gayA hai yaH svabhAvo bhavedyasya sa tena khalu dustyajaH / na hi zikSAzatenApi kapimucyati cApalam // jisakA jaisA svabhAva bana jAtA hai, usakA chUTanA atyanta kaThina hotA hai ThIka usI prakAra jisa prakAra ki saikar3oM zikSAyeM dene para bhI bandara apanI caMcalatA nahIM chor3atA / mana ko bhI baMdara kI upamA dI gaI hai / lAkha bAra samajhane para bhI bandara eka sthAna para baiThA nahIM raha sakatA / uchala-kUda macAtA rahatA hai, isI prakAra cintana, dhyAna Adi ke dvArA sthira karane kA prayatna karane para bhI mana kI bhAgadaur3a baMda nahIM hotI hai| zrIkRSNa se kahate hai- aura dRr3ha hai / mujhe bhagavadgItA meM ullekha hai ki arjuna mana kI caMcalatA se parezAna hokara 'he vAsudeva ! yaha mana atyanta capala hai aura pramathana svabhAvavAlA hai / atyanta balavAna to aisA lagatA hai ki use vaza meM karanA vAyu ko vaza meM karane ke samAna duSkara hai| kaise isa para saMyama kiyA jAye / ' isake uttara meM zrIkRSNa ne kahA asaMzayaM mahAbAho ! abhyAsena tu kaunteya | mano dunigrahaM calam / vaMrAgyeNa ca gRhyate / / arthAt he mahAbAho ! nissandeha yaha mana atyanta caMcala hai aura kaThinatA se vaza meM Ane vAlA hai, kintu abhyAsa se arthAt bAravAra prayatna karane se aura vairAgya se use vaza meM avazya kiyA jA sakatA hai| kavi vRnda ke eka dohe meM bhI yahI bAta kahI gaI hai karata karata abhyAsa ke jar3amati hota sujAna / rasarI Avata jAtate sila para karata nizAna || arthAt -- patthara kar3A hotA hai, parantu usa para bhI pratidina rassI ke Ane-jAne se gaharA nizAna jisa prakAra ho jAtA hai, usI prakAra atyanta jar3abuddhivAlA vyakti bhI agara abhyAsa karatA rahe to jJAnavAna bana sakatA hai / mana ke liye bhI ThIka yahI bAta hai ki agara pUrA prayatna kiyA jAye aura bAra-bAra usa prayatna ko duharA kara manuSya usakA abhyAsa karatA rahe to mana ko sthira aura saMyamita banAne meM saphala ho sakatA hai| maiMne Apako batAyA hai ki saMsAra meM pApa karmoM kA baMdhana mana, vacana aura kAyA se hotA hai, para yaha bhI dhyAna meM rakhane kI bAta hai ki ina yogoM se pApa jisa prakAra lagatA hai, usI prakAra chUTatA bhI hai / agara ye baMdhana meM DAlate haiM to chur3Ate bhI ye hI hai jaise Apake kisI duzmana kA kisI prakAra se aniSTa huA aura Apake mana meM isakI khuzI huii| bahuta acchA huA jo isake vyApAra meM ghATA huA, itanA hI nahIM aura bhI use duHkha uThAnA par3eM to acchA / yaha vicAra kevala Apake mana meM hai, vacana aura zarIra se usakA kucha bhI nahIM bigAr3A, phira bhI Apake karmoM kA baMdhana ho jAyegA parantu usI samaya mubuddhi A jAye viveka jAgRta ho uThe tathA apanI durbalatA ke liye gaharA pazcAttApa karate hue Apa vicAra karane lageM - are, maiM kitanA nIca hU~ jo kisI J Page #282 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 207 mana kI mahimA anya prANI kA aniSTa cintana kara rahA hai Adi Adi to usI manoyoga ke dvArA, jisase ki kucha kSaNa pahale Apake karma ba~dhe the, unakI nirjarA honI bhI prAraMbha ho jAyegI kintu Avazyaka hai ki ApakA pazcAtApa hArdika ho, usameM banAvaTa na ho / yahI bAta vacana ke liye bhI hai| mAna lIjiye kisI ne anya vyakti ko krodhAveza meM Akara durvacana kaha diye, kintu vahI vyakti usa vyakti se jAkara kahe- maiMne kaTuvacana kahakara Apake hRdaya ko dulAyA hai, mujhe aisA kataI nahIM kahanA cAhiye thA, isake liye Apa mujhe kSamA pradAna kareM to aise pazcAttApa pUrNa vacanoM ke kahane para usake pApa naSTa ho jAte haiM / aba rahA zarIrayoga / zarIra se kiyA huA pApa bhI zarIra ke dvArA chUTa bhI jAtA hai / udAharaNa svarUpa Apa cala rahe haiM, mArga meM asAvadhAnI se kisI ko Thokara laga gaI aura Thokara lagate hI vaha karAha utthaa| aba agara Apa Thokara lagAkara bhI sIdhe cale jAte haiM to Apako janmI vyakti gAliyoM kI bakzIza degA kintu Thokara lagate hI Apa usake samakSa hAtha jor3akara khar3e ho gaye aura mAphI mAMga lI aura sevA kara dI to vaha pighala jAyegA aura Apako mApha kara degaa| sArAMza yaha ki paira se Thokara mArakara Apane hAthoM se kSamA mAMga lI, sevA kara dI to zarIra se lagA huA pAna zarIra se hI chUTa bhI gayA / to spaSTa ho gayA ki mana, vacana aura kAyA ina tInoM yogoM kA kaSAyoM ke sAtha sambandha hone para pApa karmoM kA baMdhana hotA hai aura mana bacana evaM kAyA se hI pApa karmoM kI nirjarA bhI hotI hai / ataH hame prayatna yaha karanA cAhiye ki prathama to hamAre tInoM yogoM kA kapAyoM se saMbandha hI na hone pAye aura agara asAvadhAnI, pramAda yA Aveza ke kAraNa aisA ho jAye to turanta hI sacce pazcAttApa sahita hama usa pApa se chUTa jAne kA upAya kara leN| agara hama aisA kara sakeM, arthAt kaSAyoM se tathA moha se apane Apako bacA sakeM to hamArI Atmonnati kA mArga niSkaMTaka bana jAyegA / mohakarma sabhI anya karmoM kI apekSA balazAlI hotA hai, vaha bArahaveM guNa sthAna taka bhI AtmA kA pIchA nahIM chor3atA aura kabhI-kabhI to vahA~ se lAkara punaH bhava paraMparA meM DAla detA hai / moha ke vazIbhUta hokara prANI apanI AtmA ke kalyANa aura akalpaNa kA bhI khyAla nahIM rakhatA / manonigraha kA upAya baMdhuoM ! mohakarma kI zakti vAstava meM hI atyanta prabala hotI hai, ataH prayatna aura abhyAsa se kapAyoM ke sAtha-sAtha ise jItane kA prayatna karanA caahiye| jaba taka ve mana para chAye rahate haiM, vaha sthira nahIM raha pAtA / ataH jo mumukSa apane mana ko sthira aura saMyamita karanA cAhatA hai, use sarvaprathama ina saba doSoM ko dUra karanA par3egA aura yaha abhyAsa se hI ho sakatA hai, jaisA ki zrIkRSNa ne kahA hai- abhyAsena tu kaunteya vairAgyeNa ca gRhyate / zrIkRSNa ne mana ko vaza meM karane ke do upAya batAye haiM- eka abhyAsa aura dUsarA vairAgya / abhyAsa ke bAre meM kucha vicAra kiyA gayA, aba vairAgya ke bAre meM vicAra karate haiM / sahaja hI jijJAsA hotI hai ki vairAgya kI AvazyakatA kisaliye par3atI hai| isakA samAdhAna yahI hai ki kisI bhI doSa kA nAza usake virodhI guNa ko grahaNa karane se ho sakatA hai| tadanusAra kapAya va rAga-dveSa kA virodhI vairAgya hai, ataH inheM naSTa karane ke liye vairAgya ko grahaNa karanA cAhiye / jJAnI puruSoM ne vairAgyabhAva ke rUpa meM jIvana ko samyak mor3a dene vAlI eka mahimAmayI kalA kA AviSkAra kiyA hai / yaha kalA hamArI AtmA ke liye atyanta hitakara hai| jaba taka mAnava ke hRdaya meM rAgadveSa rUpI vikAra vidyamAna rahate haiM taba taka vaha vairAgya pariNati kA vikAsa nahIM kara paataa| pariNAma yaha hotA hai ki vaha sacce sukha kA anubhava nahIM kara sakatA aura duHkhoM se chuTakArA nahIM pA sakatA / AtmA meM virakta bhAvanA ke hone para use koI bhI apanA zatru dikhAI nahIM detA aura isake kAraNa bhaya kI bhAvanA usake samIpa bhI nahIM phaTakegI / isIliye bhartRhari ne kahA hai AyAya pravaddha AbhinaMdana AAnanda grantha zrI Page #283 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AcAryapraaaAbhAcAryapravabhiH zrIAnandayazrIAnandenyA AcAryapravara zrI AnandaRSi : vyaktitva evaM kRtitva 'sarva vastubhayAnvitaM bhuvi nRNAM vairAgyamevAbhayam / ' isaliye AtmakalyANa ke abhilASI vyakti ko sarvaprathama apanI kAmanAoM para vijaya prApta karane kA prayatna karanA cAhiye tathA ananta balazAlI AtmA ko dIna, hIna aura nirbala banA dene vAlI samasta AkAMkSAoM kA tyAga karake saccA viraktibhAva apanAnA caahiye| jo aisA karane meM samartha ho jAtA hai, vahI saccA muni tathA vIra kahalAne kA adhikArI hotA hai / bauddhagrantha ke prasiddha grantha dhammapada meM kahA hai ye saM saMbodhi aMgesu sammAcita subhAvitaM / AdAnapATa nissaMge anupAdAna ye ratA / khINAsavA jutImanno te loke pari nitaa| arthAt-isa saMsAra meM vahI mukta hai jinhoMne jJAna ke saba aMgoM se citta ko suvyavasthita kara rakhA hai, jo kisI bhI vastu se lage-lipaTe nahIM haiM, jo kisI para moha nahIM rakhate aura jinakI vAsanA naSTa ho gaI hai| vairAgya kA utpAdaka vAstava meM vastusvarUpa kA samyak jJAna vairAgya kA janaka hai / jo manuSya saMsAra ke anitya aura nissAra svarUpa kA jJAna kara letA hai aura yaha samajha letA hai ki Ananda jar3apadArthoM meM nahIM AtmA ke andara hI chipA huA hai to svataH hI usake hRdaya meM vairAgya kI nirjharaNI pravAhita hotI hai aura sacce jJAna kA adhikArI banatA hai| anyathA usakA jJAna logoM ko bhulAvA dene ke alAvA aura kucha nahIM mAnA jA sakatA hai| ataeva mere bandhuo ! hameM apane jJAna kA sahI upayoga karanA cAhiye, usakI sahAyatA se saMsAra ke padArthoM kA aura AtmA ke sacce svarUpa kA nizcaya karanA cAhiye, tatpazcAta use apane AcaraNa arthAt kriyA meM utArate hue apane mana, vacana aura kAya ina tIno yogoM para saMyama rakhate hue AtmasAdhanA meM juTa jAnA caahiye| kore jJAna se hamArA uddezya kabhI bhI siddha nahIM ho sakatA, jaba taka ki usakA upayoga tInoM yogoM ko niyaMtraNa meM karate hue AcaraNa ko zuddha aura dRr3ha na banAyA jAye / kahA bhI hai jJAna kriyA vina mokSa mile nahIM, zrIjina Agama mAMhi kahI hai| eka hI cakra se nAhiM cale ratha, do bina kAraja hota nahIM hai| jJAna hai pAMgulAM aMdha kriyA mila, dona kalAkari rAja grahI hai| kIje vicAra bhalI vidha 'amRta', zrIjinadharma ko sAra yahI hai| anta meM mujhe kevala yahI kahanA hai ki agara hama apane manuSyajanma ko sArthaka karanA cAhate haiM tathA AtmA ko karma baMdhanoM se mukta karanA cAhate haiM to hameM sAMsArika sukha kI asAratA aura saMyogoM kI anityatA para vicAra karate hue unake prati apane citta meM sthita rAga, moha aura Asakti ko naSTa karanA cAhiye / aisA karane para hamAre hRdaya meM nirAsakta bhAva bar3hegA aura saMsAra meM rahate hue bhI hama videha ho kara raha skeNge| NADA Page #284 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mana kI mahimA yaha akATya satya hai ki hamase pUrva isa saMsAra meM jo videha bana kara rahe haiM, unakI AtmA se hamArI AtmA kisI bhI dRSTi se hIna nahIM hai| unakI AtmA ke samAna hI hamArI AtmA bhI ananta balazAlI aura ananta jJAna kI adhikAriNI hai / AvazyakatA kevala use jagAne kI hai tathA usa para par3e hue AvaraNoM ko haTAkara usakI zakti, jJAna aura teja ko prakAza meM lAne kI hai aura yaha tabhI prakAzita ho sakatI hai jaba ki ajJAna aura mithyAtva kA pardA usa para se haTA diyA jAye aura kaSAya, viSaya-vAsanAoM kI malinatA ke sthAna para vairAgya kI pavitra bhAvanAoM ko sthApita kiyA jaaye| kaSAyoM kA saMyoga hamAre mana, vacana aura kAyA ina tInoM yogoM meM se kisI ke bhI sAtha na hone pAye jo ki karmabaMdhana kA kAraNa banatA hai / jo bhavya prANI aisA kara sakeMge ve nizcaya hI apane durlabha mAnavajIvana ko sArthaka banAyeMge / Ananda-vacanAmRta - rAma aura rAvaNa-donoM hI zalAkApuruSa the, donoM hI vIra the, aura vidvAna bhI the, phira kyA kAraNa hai ki rAma ko saMsAra pUjatA hai, rAvaNa ko gAliyA~ detA hai ? kAraNa yahI hai ki rAvaNa icchAoM kA dAsa thA aura rAma icchAoM ke svaamii| 0 mUrkha do prakAra ke hote haiM-eka vaha jo apanI bhUla ko bhUla ke rUpa meM svIkAra nahIM karatA, dUsarA vaha jo-dUsaroM kI bhUla kA duniyA meM Dhola pITatA hai| samajhadAra manuSya-apanI bhUla ko svIkAra karatA aura dUsaroM kI bhUla dekhakara cupa rahatA hai| 1 mokSa kA adhikArI kauna ? jisake antara meM mumukSA-mukti pAne kI icchA lagI ho| kaSAya se mukti vikAroM se mukti parigraha se mukti ina tInoM se mukti pAne kI icchA rakhane vAlA hI mokSa kA adhikArI hai| f t@ td`y``y``mr sy shr`y `tm`ym`rfy`y OMOU sAyA Ananda-grantha zrAjindagrantha Page #285 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aun.. 4 ...+ 14. .. d . .... . [dharma kA svarUpa, dharma kA mahimA, dharma se hA sukha, kare dharma chuTe karma, mile ziva-zarma-zrAdi mUktiyoM kA adhyAtmaparaka vizleSaNa 16 sukha kA sAdhana-dharma jIvana ke liye dharma mArgadarzaka dIpaka ke samAna hai| dharma-dIpa kI sahAyatA se hI mAnava apane vAstavika kartavya-patha pada agrasara ho sakatA hai| jaba taka manuSya ke antaHkaraNa meM dharma kI jyoti nahIM jagatI, usakA samasta AcAra-vicAra aura kriyA-kalApa nirarthaka sAvita hotA hai tathA vaha Atmamukti ke mArga para eka kadama bhI nahIM bar3ha paataa| lekina duHkha kI bAta yaha hai ki Aja ke yuga meM dharma upekSA kI vastu bana gayA hai| isakA kAraNa mAnava kI dharma saMbandhI anabhijJatA hI hai| ve nahIM jAnate ki dharma kA saccA svarUpa kyA hai ? kevala vAhya kriyAkAMDoM ko dharma samajha lenA tathA unake kAraNa vibhinna dharmAvalambiyoM ko Apasa meM jhagar3ate dekhakara dharma ke nAma kA hI tyAga kara denA, unakI bar3I bhArI bhUla hai / hamArI naI pIr3hI ke yuvakoM kA yahI hAla hai| ve svayaM to dharma ko samajhane tathA usake sacce svarUpa ko jAnane kA prayatna nahIM karate, kevala dUra se hI dharma ke nAma para hone vAle mata-bhedoM aura kalahoM ko dekhate haiM tathA 'dharma' nAma kA tyAga karane meM hI apanI buddhimAnI mAnate haiN| aise nAdAna prANiyoM ko hI dharma kA saccA svarUpa saMkSepa meM batAne kA prayAsa kiyA jA rahA hai| maMgalamaya-dharma jaina zAstra dharma kA jo svarUpa pratipAdita karate haiM, vaha itanA sarala, udAra, sArva aura sundara hai ki pratyeka mAnava use sahaja bhAva se grahaNa kara sakatA hai / dharma kA vaha svarUpa pratyeka deza, pratyeka jAti, pratyeka samAja aura pratyeka mAnava ke liye samAna rUpa se upAdeya hai| dazavakAlika sUtra ke AraMbha meM hI kahA gayA hai dhammo maMgalamukkiLaM ahiMsA saMjamo tvo| devAvi taM namasaMti jassa dhamme sayA mnno|| jo utkRSTa maMgalamaya hai, vahI dharma hai| maMgalamaya kA artha hai-jo AtmA kI burAiyoM aura pApoM ko naSTa kare tathA sukha evaM zAMti pradAna kare / dharma vahI karatA hai aura isIliye vaha maMgalamaya hai| dusare zabdoM meM jo prANimAtra ke liye maMgalamaya hai, usI kA nAma dharma hai| Age kahA jA sakatA hai ki aise kauna se vidhi-vidhAna haiM jinake dvArA saba kA maMgala ho sakatA hai? zAstra meM isI kA uttara hai-ahiMsA, saMyama aura tapa kI ArAdhanA karane se mAnava kA maMgala hotA hai tathA usakI AtmA kA kalyANa ho sakatA hai / itanA nahIM, aise dharma ko dhAraNa karanevAle ko devatA bhI namaskAra karate haiN| Page #286 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sukha kA sAdhana -dharma dharma ko triveNI -ahiMsA, saMyama, tapa mahAbhArata meM kahA gayA hai ki ahiMsA hI sarvottama dharma hai / vaise bhI ahiMsA ke mahattva ko kauna nahIM samajhatA aura kauna nahIM anubhava karatA hai ki Aja vizva ko ahiMsA rUpI dharma kI kitanI Ava zyakatA hai? Aja saMsAra bhISaNa mahAyuddhoM se tathA ApasI mArakATa se trasta ho rahA hai| pratyeka manuSya cAhatA hai ki kisI prakAra jagata meM zA~ti kA vAtAvaraNa sthApita ho jAye, kintu vaha zAMti kyA hiMsA se mila sakatI hai ? nahIM / ahiMsA ke dvArA hI saMsAra meM zAMti kI sthApanA ho sakatI hai aura isa prakAra hiMsA kI apekSA ahiMsA kI zakti adhika zaktizAlI sAbita hotI hai| hiMsA kabhI bhI aura kahIM bhI uttama phala pradAna nahIM kara sakatI hai| kahA bhI hai prasUte satvAnAM tadapi na vadhaH kvApi sukRtam / prANiyoM ko hiMsA kabhI aura kahIM para bhI puNya ko utpanna karane vAlI nahIM hotI hai| vaha to ekAntarUpa se jaghanyatama pApa hI hai isaliye pratyeka prANI ko hiMsA kI bhAvanA kA parityAga karake karuNA aura dayA kI bhAvanA ko hRdaya meM sthAna denA cAhiye / dayAvAna puruSa dUsaroM ko sukha pahu~cAtA hai| tathA svayaM bhI saMtoSa aura mukha kA anubhava karatA hai / dayA do taraphI kRpA hai / isakI kRpA dAtA para bhI hotI hai aura pAtra para bhI / vAstava meM hI dayA mAnavatA kA sarvocca lakSaNa hai, jise dhAraNa karane vAlA vyakti paramazAMti kA anubhava karatA hai / dayAlu puruSa 'Atmavat sarvabhUteSu ke siddhAnta ko apanA letA hai tathA kabIra ke zabdoM meM kahatA hai dayA kIna para kIjiye kA para sAMI ke saba jIva haiM korI nirdaya hoya / kuMjara doya // 211 arthAt kisa para dayA kareM aura kisa para na kareM, choTI-sI cIMTI se lekara vizAlakAya hAthI jaise sabhI prAbhI to eka hI paramAtmA ke aMza haiN| mahApuruSa aise hI samadarzI hote haiN| unheM pratyeka prANI kI AtmA meM paramAtmA dikhAI detA hai / pratyeka AtmA meM paramAtmA ko dekhane vAle aise mahApuruSa hI dharma ke sacce svarUpa ko samajha sakate haiM tathA ahiMsA dharma kI ArAdhanA kara sakate haiM / dharma kA dUsarA svarUpa saMyama hai saMyama kA artha hai - niyaMtraNa apane mana ko vaza meM rakhanA tathA apanI icchAoM aura AvazyakatAoM para niyantraNa rakhanA hI saMyama kahalAtA hai| koI bhI vyakti yA deza jaba apanI AvazyakatAoM ko sImA se adhika bar3hA letA hai tathA apanI kAmanAoM para niyaMtraNa na rakha sakane ke kAraNa dUsaroM ke haka chInane para AmAdA hotA hai to vahIM para hiMsA kA janma ho jAtA hai / isaliye ahiMsA kA pAlana karane ke liye saMyama kI anivArya AvazyakatA hai| Aja ke yuga meM manuSyoM kI manovRttiyA~ atyanta dUSita ho gaI haiN| jise dekho vahI nIti anIti yA puNya-pApa kI paravAha kiye binA dhana saMgraha karane meM juTA huA hai| kahA bhI hai / , tRSNA vaza haiM jaga jIva sabhI hita kAja akAja kachu na vicAre / dhana sahasra huve to cahe lakha koTi asaMkhya ananta kI cAha prasAre // jimi Indhana DArata vahni bar3he timahI tRSaNA dhana cAhava ghAre / cita ghArata jJAna santoSa amorila to jiya ke saba kAja sudhAre // jaba taka mAnava dhana-sampatti meM Asakta hokara usase sukha pAne kI AzA karatA hai, taba taka zAMti kA anubhava nahIM kara pAtA ulaTe tRSNA kI Aga meM jalatA rahatA hai manuSya ko kabhI bhI Atmika aura sacce sukha kA anubhava nahIM hone detA / thana, lobha aura lAlaca AcArya pravayava AbhinaMdana AAnanda AdhAya pravara pa grantha abhinaMdana Page #287 -------------------------------------------------------------------------- ________________ . ...... AWARKAawara nanimaAAAAAAAAAdaalaamanandamALA . ApApravAbhimAcAryapravabhinna zrAAnanda zrIAnanda anya 212 AcAryapravara zrI AnandaRSi : vyaktitva evaM kRtitva vAstava meM hI dhana mAnava ke liye mahAna duHkhoM kA kAraNa banatA hai| usake lAlaca meM Akara vaha jhUTha bolatA hai, corI karatA hai tathA hatyA jaise mahApApa se bhI nahIM baca paataa| vaha nAnA prakAra kI yAtanAyeM sahakara tathA garIboM kA zoSaNa karake bhI dhanavAna bananA cAhatA hai, kyoMki use saMsAra ke sAre sukhoM kA khajAnA dhana meM hI dikhAI detA hai| baMdhuo ! kyA dhana se manuSya kI AtmA ko kabhI tRpti, zAMti aura nirAkUlatA prApta huI hai ? dhana ke dvArA sukha kI AkAMkSA karanA kyA mRgatRSNA ke samAna nahIM hai ? agara aisA na hotA to sikandara mahAn mRtyu ke samaya apane samasta dhana kA ambAra lagAkara usa para azrupAta karatA huA kyoM kahatA'hAya isI sampatti ke liye maiMne jIvana bhara bhayaMkara saMgrAma kiye, lAkhoM mAtAoM ko putrahIna banAyA, saubhAgyavatI nAriyoM kA suhAga lUTA, para aMta meM yaha mere sAtha nahIM cala skii|' sikandara kI aMtima AjJA yahI thI ki mere donoM hAtha kaphana ke bAhara rakhanA, tAki merI zavayAtrA meM sAtha rahane vAle saba loga jAna leM ki maiM khAlI hAtha jA rahA hU~ aura mere samAna hI murkhatA ve na kreN| kitanA marmasparzI udAharaNa hai ? vAstava meM hI dhana kitanA bhI kyoM na ikaTThA kara liyA jAye, chaha khaMDa ko rAjya bhI kyoM na mila jAye, usase mAnava kI AtmA zAMti kA anubhava nahIM kara sktii| sukha kA vAstavika aura akSaya koSa to AtmA meM hI hai aura samasta dhana-lipsA ko tyAgakara ke AtmA meM ramaNa karane para hI vaha prApta ho sakatA hai| mere kahane kA abhiprAya yahI hai ki mAnava tabhI zAMti anubhava kara sakatA hai, jabaki vaha samasta bAhya padArthoM ke prati rahI huI apanI Asakti aura kAmanAoM kA tyAga kara de tathA vicAra kare ki mujhe manuSyajanma kisaliye milA hai ? isa jIvana kA lakSya kyA honA cAhiye? tathA isa lakSya kI pUrti kina sAdhanoM se ho sakatI hai| satya to yaha hai ki jIvana ko ucca, pavitra, samatAmaya evaM sukhamaya banAne ke liye indriyoM ko vaza meM karanA anivArya hai| kintu indriyoM kA svAmI mana haiM aura jaba taka mana vaza meM nahIM ho jAtA, indriyAM vaza meM nahIM ho pAtIM tathA AtmasaMyama ke abhAva meM Atmika sukha pAne kI kAmanA gUlara kA phUla banakara raha jAtI hai / isIliye zAstra meM kahA gayA hai ege jie jiA paMca paMca jie ajiA dasa / dasahA u jiNittANaM savva sattU jiNAmahaM / / --uttarAdhyayana sUtra 23 / eka (mana) ko jIta lene para pA~ca (indriyoM) ko jI taliyA jAtA hai aura pAMca ko jIta lene para dasa arthAt eka mana, pAMca indriyA~ aura cAra kaSAya-jIta liye jAte haiN| ina dasoM ko jisane jIta liyA usane sabhI Atmika zatruoM ko jIta liyaa| jo bhavyajIva bhagavAna ke isa Adeza ko sunakara saceta ho jAte haiM ve hI jIvana ke rahasya ko samajha kara AzA aura tRSNA para vijaya prApta karate haiM tathA sAMsArika padArthoM kI nazvaratA aura sAMsArika sambandhoM kI vicchinnatA ko samajhate haiM / unhIM vyaktiyoM kA citta nirmala, bhAvanA zuddha aura kriyAyeM niSkapaTa banatI haiN| unake hRdayoM meM jIvamAtra ke prati asIma karuNA aura prema kA ajasra pravAha bahane lagatA hai| pariNAma yaha hotA hai ki unake dvArA kisI bhI prANI kA aniSTa nahIM hotA tathA aisI sthiti prApta hone para hI una ke saMyama kA vikAsa hotA hai jo ki dharma kA dUsarA rUpa hai| saMyama jIvana kA AMtarika saundarya hai| usa ke sadbhAva meM bAhya saundarya kitanA bhI bar3hA-car3hA kyoM na ho, phIkA aura nissAra mAlUma detA hai / jo vyakti Atmika saundarya kA mahattva samajha letA hai, vaha jayA Page #288 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sukha kA sAdhana-dharma 213 CIDRURU saMyama aura niyama se apane mana ko Abaddha karatA hai| usake jIvana kA eka-eka kaNa saMyama kI jyoti se jagamagAtA rahatA hai| tapa dharma kA tIsarA rUpa batAyA gayA hai| saMyama rakhane ke liye kaThinAiyoM para vijaya prApta karanA anivArya hai / svecchA pUrvaka kaSToM ko sahana karanA hI tapa hai| jIvana meM jaba tapa ko sthAna milatA hai to ahiMsA aura saMyama kA nirvAha bhI bhalI-bhAMti hone lagatA hai| tapa kI mahimA mahAn hai| tapa ke dvArA hI manuSya apane abhISTa pada ko prApta karatA hai tathA pApa evaM apUrNatA ko dUra kara apane cAritra ko ujjvala aura nirmala banAtA hai| tapa jIvana kI eka prakhara aura mahAna zakti hai| isake dvArA AtmA meM lipaTI huI samasta karmaraja vinaSTa ho jAtI hai / tapa ke prabhAva se AtmA zuddha, buddha hokara apane svAbhAvika prakAzamAna rUpa meM avasthita ho jAtI hai| tabhI kahA gayA hai 'saMjameNa tavasA appANaM bhAvemANe vihrh| sAdhanA kA mArga yadyapi sarala nahIM hai, kintu tapa ke prabhAva se vaha sarala banatA hai| saccA tapasvI apane mana aura AtmA ko apane samasta bAhya pariveza se pRthak kara letA hai / yadyapi usake jIvana meM kaThinAiyA~ AtI rahatI haiM para vaha sAhasa aura nirlepa bhAva se unakA sAmanA karatA huA unheM apane mArga meM sahAyaka banA letA hai| nirlepa aura niHsvArtha bhAva se kiyA huA tapa hI usake karmoM kI nirjarA meM sahAyaka banatA hai, pUjA, pratiSThA athavA yaza kI kAmanA se kiyA huA nahIM / uttarAdhyayana sUtra meM bhagavAna ne spaSTa kahA hai 'veejja nijjarApehI / samAhi kAme samaNe tavassI // ' tapasvI kevala nirjarApekSa hokara hI tapasyA kare athavA samAdhi kI kAmanA se tapasyA kare / jo tapasvI bhagavAna ke isa Adeza ko mAnakara saccA tapa karate haiM ve samasta karmoM kI nirjarA karake apanI AtmA ko zuddha-buddha banAkara mAnavaparyAya sArthaka karate haiN| tapArAdhana karane vAle sAdhaka meM kucha vizeSa guNa honA bhI Avazyaka haiN| yathA-usakI vANI pavitra aura priya ho, usakA hRdaya krodha aura ahaMkAra se rahita ho| bhagavAna mahAvIra ne to tapasvI ke 5 liye krodha aura mAna apathya kahA hai| apathya sevana karane se jisa prakAra davA kA prabhAva naSTa ho jAtA hai, usI prakAra tapasyA ke sAtha agara krodha aura mAna rahA to tapasvI kI samasta tapazcaryA nirarthaka calI jAtI hai| kaI vyakti kahate haiM ki tapa karanA mUkhoM kA kAma hai, kyoMki pApa to AtmA karatI hai aura tapa karake zarIra ko sukhAyA jAtA hai| zarIra ko bhUkhA-pyAsA rakhane tathA zIta aura grISmAdi kaSTa meM DAlane se AtmA ko kyA lAbha hai ? aise ajJAnI vyaktiyoM se pUchanA cAhiye ki makkhana meM se bhI ghI nikAlane ke liye tuma use bartana meM rakhakara Aga para kyoM rakhate ho? ghI makkhana meM hotA hai na ki bartana meM / taba phira bartana ko vyartha hI tapAne kA kyA kAraNa hai ? uttara yahI milegA ki pAtra meM rakhakara tapAye binA ghI nahIM nikala sakatA / makkhana ko sIdhA hI Aga meM jhoMka diyA jAye to vaha bhasma ho jaayegaa| ThIka isI prakAra samajha lenA cAhiye ki jisa prakAra makkhana ko zuddhakara ghI nikAlane ke liye pAtra ko tapAnA Avazyaka hai, usI prakAra AtmA ko zuddha karane ke liye AtmA ke Azraya rUpa zarIra ko bhI tapAnA Avazyaka hI nahIM varana anivArya hai| baMdhuo ! AzA hai ki Apane ahiMsA, saMyama aura tapa rUpa maMgalamaya dharma ke svarUpa ko samajha liyA hogaa| ina saba lakSaNoM para vicAra karane se yahI mAlUma hotA hai ki dharma mAnava mAtra ke liye hI P RAMRARAMMARI JALAIJASALAIJARAdaaisonamuwerinewoodASISARJANIMJAANMAMIRIAJANAKASAILAIATARIAJARIABANANADA NAGNITI AcAryapravatra abhiza pa sAtAdana Wwww RAM . Page #289 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AALAAJAAADALANASA' AcAryapravaraAna AcAryapravara zrIAnandagrantha zrIAnanda abhi mmernamammiyan 214 AcAryapravara zrI AnandaRSi : vyaktitva evaM kRtitva nahIM varan prANimAtra kI sukha-samRddhi aura usake abhyudaya ke liye hai| dharma saMsAra ke samasta jIvoM ke liye varadAna rUpa banakara isa bhU-maMDala para avatarita huA hai| dharma hI mAnava meM mAnavatA kI pratiSThA karatA hai tathA dAnavIya vRtti ko nikAlatA hai| isakI preraNA ke abhAva meM mAnava jIvana ke kisI bhI kSetra meM saphalatA aura siddhi hAsila nahIM kara sktaa| isaliye Avazyaka hai ki vaha dharma ko parakhe tathA usakI rakSA kre| dharma ko paribhASA vizva ke aneka vicArakoM ne dharma kI bhinna-bhinna vyAkhyAeM kI haiM tathA aba taka dharma kI hajAroM paribhASAeM dI jA cukI haiM, kintu agara mukti ke icchuka vyakti ko dharma kA vAstavika svarUpa samajhanA hai to use zrI kundakundAcArya kI eka choTI-sI paribhASA para dhyAna denA caahiye| unhoMne kahA hai-- 'vatthusahAvo dhammo / ' vastu kA apanA svabhAva hI dharma hai| jisa prakAra jala kA svabhAva zItalatA, agni kA svabhAva uSNatA, zakkara kA svabhAva mIThApana aura namaka kA svabhAva khArApana hai, usI prakAra AtmA kA svabhAva jJAna-darzana-cAritramaya hai / sat-cit Anandamaya hai, AtmA apane zuddha svabhAva meM rahe to nizcaya hI kahA jA sakatA hai vaha dharmamaya hai| abhI maiMne ahiMsA, saMyama aura tapa ke viSaya meM kAphI batAyA hai| ye tInoM AtmA ke svAbhAvika aura nijI guNa haiN| isIliye zAstrakAroM ne inheM dharma kahA hai| gaMbhIratApUrvaka vicAra karane para yaha bhalIbhAMti mAnA jA sakatA hai ki AtmA ko apane sahaja svabhAva kI prApti kevala ahiMsA, saMyama aura tapa meM sthita rahakara hI ho sakatI hai| ahiMsA, saMyama aura tapa rUpa yaha triveNI hI dUsare zabdoM meM maMgalamaya dharma kahalAtI hai, jisakI ArAdhanA karake kisI deza kA, kisI bhI jAti kA aura kisI bhI sampradAya kA vyakti apanI AtmA ko karmamukta kara paramAtmA bana sakatA hai| lekina jo vyakti apane jIvana meM karma ko sthAna nahIM dete tathA usakI upekSA karate haiM, unake liye samajhanA cAhiye ki ve apane amUlya mAnavabhava ko nirarthaka kara rahe haiN| mAnavajIvana kI durlabhatA saMsAra kA kaunasA vyakti nahIM jAnatA ki mAnava-jIvana atyanta durlabha hai aura isake amUlya kSaNa eka-eka kara vyatIta ho jaayeNge| koI bhI manuSya cAhe vaha vidvAna ho yA mUrkha, dhanavAna ho yA nirdhana, vIra ho yA kAyara athavA balavAna ho yA nirbala, sadAkAla ke liye jIvita nahIM raha sakatA, isaliye pratyeka vyakti ko vicAra karanA cAhiye ki vaha apane isa laghu aura nazvara jIvana kA sadupayoga kaise kareM? agara vyakti samajhadAra aura vivekavAna hai to vaha sahaja hI jAna letA hai ki jIvana kA sadupayoga bar3A parivAra hone aura usake mamatva meM gRddha hone se nahIM hotA, dhana kA ambAra lagAkara bhogavilAsa ke agaNita sAdhana juTA lene se nahIM hotA athavA jhUThI pratiSThA aura kIti bar3hA lene se bhI nahIM hotA hai| sAMsArika bhogoM kA kahIM anta nahIM hai / vicAra karane kI bAta hai ki kyA unheM bhogane se tRpti hotI hai ? kabhI nhiiN| jisa prakAra agni meM niraMtara Ahuti DAlate rahane para bhI vaha zAnta nahIM hotI ulaTe bhar3akatI jAtI hai, usI prakAra ananta bhoga-sAmagrI milane para bhI manuSya kI bhogalAlasA sadA atRpta hI banI rahatI hai / dhana kI lAlasA athavA strI, putra, bhAI, pitA Adi sAMsArika saMbandhiyoM ke prati moha manuSya ko aMdhA banA detA hai aura usakI saMsAra se mukta hone kI kAmanA para pAnI phera detA hai, kintu agara mAnava ko isa saMsAracakra se chUTanA hai to use apanA viveka jagAnA hogaa| saMsAra ke prati rahI huI apanI Asakti kA tyAga karanA hogaa| use socanA hI par3egA ki yaha jIvana dharmasAdhanA ke liye hai, na ki saMsAra meM lipta rahakara AtmanAza ke liye| saMsAra meM Asakta rahane se AtmA kA kalyANa honA kabhI bhI sambhava nahIM hai / isIliye mahApuruSa aura saMtajana AMtarika aura bAhya parigraha kA tyAga kara 6. PLEADER yA Page #290 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sukha kA sAdhana - dharma 215 dharma kA Azraya lete haiM, ve svayaM bhI saMsAra se virakta hokara AtmasAdhanA karate haiM aura saMsAra meM gRddha anya prANiyoM ko bhI udbodha na dete hue kahate haiM DhIla kare mata tU china kI karale jhaTa sukRta lAbha kamAI, baiTha ekAnta karI mana ThAma japo jinarAja sudhyAna lagAI / dAna, dayA, tapa, saMjama mAraga zrIguru seva karo citta lAI, 'amRta' citta alepa rakho naradeha dhare ko yahI phala bhAI // kavi kA kathana kitanA sundara aura yathArtha hai / pratyeka mumukSa ko usase zikSA lekara dharma ko usake sacce rUpa meM apanAnA cAhiye tathA apanI dRr3ha sAdhanA se aisA puruSArtha jagAnA cAhiye ki samasta karmoM ke dRr3habaMdhana bhI tar3Atar3a TUTa jAyeM / astu ! jIvana amUlya aura durlabha hai| ajJAna aura pramAda meM par3e raha kara isakI upekSA karanA ise miTTI ke mola ga~vA dene ke samAna hai / ataH pratyeka AtmakalyANa ke icchuka mAnava ko maMgalamaya dharma kA AcAra dRr3hatA se grahaNa karanA cAhiye / dharma kI amarajyoti hI isa saMsArarUpI araNya meM bhaTakate hue jIva ko sahI mArga batA sakatI hai tathA use ananta sukha aura zAzvata zAMti rUpI amarapatha kI prApti karA sakatI hai / dharma kI zaraNa meM jAne para hI AtmA kA kalyANa aura maMgala ho sakegA / Ananda-vacanAmRta [ bhagavAna se pUchA gayA hai, mokSa kA mArga kyA hai ? uttara meM batAyA gayA hai gurujanoM kI sevA, ajJAnIjanoM se dUra rahanA, svAdhyAya meM lIna rahanA, ekAntavAsa karanA, sUtrArtha kA cintana karanA / ina pAMca kAraNoM se mokSamArga kI ArAdhanA kI jAtI hai / mokSamArga para sahI gati karane ke lie zAstra kI AjJA para dhyAna denA parama Avazyaka hai / jaise relagAr3I kuzalakSema pUrvaka apane pathapara tabhI cala sakatI hai jaba vaha signala ko barAbara dhyAna meM rakhe, agara signala kA dhyAna na rakhakara relagAr3I cale to kahIM bhI TakarAkara cakanAcUra ho sakatI hai| isI prakAra sAdhaka ko apane jIvanapatha meM zAstra AjJA kA signala kI bhAMti sadA dhyAna rakhanA cAhie / AcArya pra zrIAnanda DaoN CA abhinandana Page #291 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 8 zrI Ananda antha 99 zrI Ananda 909 za abhinaMdana [mAnava jIvana kA mahatva, kartavya aura zrama niSThA ke sAtha usakI saphalatA sampAdana karane kI udAtta preraNA ] 17 OMghai mata baTohI ! yaha saMsAra virAT hai / jIva isa virAT sRSTi meM nAnA gatiyoM aura nAnA yoniyoM meM bhramaNa karatA A rahA hai / kyoMki sabhI prANI apane-apane saMcita karmoM ke kAraNa hI saMsAra meM Ate jAte haiM aura karmaanusAra bhinna-bhinna yoniyoM meM paidA hote rahate haiM / isIlie kahA hai savve sayakamma kappiyA aviyatteNa duheNa pANiNo / hiNDanti bhayAulA saDhA jAijarA maraNehi'bhiduyA || - sUtra0 2-18 arthAt prANI jana apane-apane karmoM ke anusAra bhinna-bhinna yoniyoM ko prApta hue haiM / karmoM kI adhInatA ke kAraNa ekendriya Adi kI avasthA meM ve dukhI rahate haiN| azubha karmoM ke kAraNa janma, jarA aura maraNa se sadA bhayabhIta rahakara gati catuSTaya ke rUpa meM saMsAra meM bhaTakate rahate haiM / sunakara tanika Azcarya hotA hai kintu gambhIratApUrvaka vicAra karane para isakI sacAI kA sahaja hI anumAna lagAyA jA sakatA hai / kyoMki hama apanI A~khoM se bhI isa bhUtala para aneka prakAra ke jIva jantuoM ko dekhate haiN| aneka jIva AkAza meM ur3ate haiM, aneka pRthvI para calate haiM tathA anekAneka jIva jala meM tairate hue apanA jIvana vyatIta karate haiN| isake alAvA isa dikhane vAlI pRthvI taka hI sImita nahIM haiM / isake Upara svarga hai aura nIce naraka hai, jinameM devatA aura nArakI apanA jIvanayApana karate haiM / anantAnanta tiryaca jIva bhI isI saMsAra meM rahate haiN| bhale hI hama pUrNatayA isa jIva jagata kI vizAlatA ko na jAna sakeM para kalpanA avazya kara sakate haiN| anamola mAnava jIvana Jian isI virAT saMsAra meM hamane bhI janma liyA hai| hamArA jIva bhI anantakAla se asaMkhya yoniyoM meM janma letA huA Aja mAnavayoni ko prApta kara sakA hai| dUsare zabdoM meM kaheM, use anantAnanta kaSTa sahane ke bAda tathA asaMkhya kaThinAiyoM ko pAra karane ke pazcAt mahAn puNya karmoM ke saMcaya ke phalasvarUpa yaha mAnavajIvana prApta huA hai| isa mAnavajIvana kI prApti ke lie to devatA bhI tarasate haiM tao ThANAI deve pijjA - mANustaM bhavaM, Ariekhette jammaMsukulapaccAyAMti // -- devatA bhI tIna bAtoM ko cAhate haiM / unameM sabase pahalI hai-- manuSya jIvana aura isa manuSya jIvana kI prApti ke sAtha hI AryakSetra meM janma aura zreSTha kula kI prApti / arthAt sabase pahale manuSya jIvana kI prApti durlabha hai / ataeva vicAra karane kI bAta hai ki asaMkhya yoniyoM se bacakara manuSya yoni prApta Page #292 -------------------------------------------------------------------------- ________________ U~dhai mata baTohI ! 217 mAtA kara lenA kitanI kaThina aura bar3I bAta hai| isIlie vaidika RSiyoM ne bhI kahA hai---mAnava se bar3hakara vizva meM koI zreSTha prANI nahIM hai-- 'na mAnuSAt zreSThataraM hi kicit|' jina jIvoM ko yaha mAnava tana milA hai, ve bar3e puNyazAlI haiM, isameM tanika bhI sandeha nahIM hai| kyoMki yaha jIvana anamola hai| koI bhI vyakti lAkhoM karor3oM rupaye dekara athavA cakravartI apane chaha khaMDa kA rAjya aura apanA sarvasva dekara bhI isa mAnavajIvana ko mola nahIM le sakatA hai|| AdhyAtmika dRSTi se jaba hama vicAra karate haiM tathA vItarAga prabhu ke vacanoM para dhyAna dete haiM to hameM mAlUma par3atA hai ki carama-sImA taka AdhyAtmika vikAsa kevala manuSya hI kara sakatA hai / yadyapi devatAoM ko manuSya kI apekSA sAMsArika sukha adhika prApta hote haiM, kintu Atma-sAdhanA aura siddhi kA jaba savAla AtA hai to ve pIche raha jAte haiN| devatA adhika-se-adhika prathama cAra guNasthAna prApta kara sakate haiM kintu AtmA kI anaMtazakti kA upayoga karane meM samartha mAnava caudaha guNasthAnoM ko pAra kara paramAtmapada pA letA hai| isIlie puNyazIla puruSa anekAneka puNyoM ke phalasvarUpa pAye hue mAnavajIvana ko nirarthaka nahIM jAne dete haiN| unakA vizvAsa hotA hai ki agara pUrvakRta puNya ko isI jIvana meM bhogakara samApta kara diyA aura navIna puNya tathA dharma kA saMcaya nahIM kiyA to ananta kAla taka unakI AtmA ko punaH saMsArabhramaNa karanA par3egA tathA naraka, nigoda tathA tiryaMcagati kI dussaha aura bhISaNa yAtanAyeM bhugatanI par3eMgI / agara mAnava jIvana rUpI yaha avasara eka bAra hAtha se calA gayA to usakA phira se prApta karanA kaThina hI nahIM, varan asambhava ho jaayegaa| mAnava kA kartavya mAna lo ki yaha manuSya zarIra mila bhI gayA, lekina mAnava ke anukUla pravRtti nahIM karatA, mAnavatA kA samAdara nahIM karatA, niHsvArtha bhAva se dUsaroM kI bhalAI nahIM karatA, vaha manuSya ke rUpa meM pazu hai| yadi mAnava AkRti se jana hai to use sajjana yA mahAjana banane kI koziza karanA cAhie, kintu durjana banane kI koziza nahIM karanA caahie| use Upara car3hate rahanA cAhie, varanA nIce gira jaayegaa| jIvana kA vaibhava bhautika dhana-sampatti nahIM hai, varan mAnava ke apane sadguNa haiM / samatA, sevA, sahiSNutA aura kartavyaparAyaNatA Adi hI mAnava kA vAstavika saundarya hai aura isa vAstavika saundarya ko prApta karanA hI mAnava jIvana kA kartavya hai| lekina jo isa mAnava zarIra ko pAkara bhI isako vaise hI gaMvA dete haiM, apanI AtmA kA kalyANa nahIM karate, usase bar3A mUrkha saMsAra meM dUsarA koI nahIM ho sakatA hai aura nAnA prakAra kI Adhi-vyAdhiyoM se pIr3ita hokara atyanta dukhI hotA rahatA hai| __ ataeva isa mAnavajIvana ko saphala banAne ke lie bAhya saMyogoM se udAsIna hokara Atma-sAdhanA meM lIna ho jAye / AtmA kI upalabdhi hI mAnavajIvana kA sAra hai, kArya hai aura isI meM kRtakRtyatA hai| kahA bhI hai dharmArthakAmamokSANAm mUlamuktaM kalevaram / dharma, artha, kAma aura mokSa kA sAdhana yaha manuSya zarIra hai| jo parizramI aura puruSArthI hote haiM, ve manuSya zarIra kA sadupayoga karate haiN| siddhi ke lie zramazIla bano yaha ThIka hai ki dharma, artha, kAma aura mokSa ina sabhI kA sAdhana yaha mAnava zarIra hai| lekina Apa yaha vicAra kara nizcinta na ho jAiye ki mAnava zarIra pA liyA to aba ye saba sahaja hI prApta ho jaayeNge| mokSaprApti mAnava zarIra se hI sambhava hai, parantu isake lie prayatna karanA par3atA hai| tyAga, tapasyA aura sAdhanA karanI par3atI hai taba mokSa kI prApti hotI hai| mokSa vahI vyakti prApta kara sakatA AcAryaprava03 AcAryapravara AbhA zrAdagranthazrAAna zrIAIn wwwwwwwwwaranwurrendentaronm Page #293 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AyAyapravarupa abhinaMda ! zrI Anandana grantha 3827 AcArya prava zrI Ananda grantha 218 AcArya pravara zrI AnandaRSi : vyaktitva evaM kRtitva . hai jo krodha, mAna, mAyA, lobha tathA rAga-dveSa Adi kA sarvathA tyAga kara citta ko zuddha banAye tathA samasta sAMsArika padArthoM se vimukha hokara dAna, zIla, tapa aura bhAva kI ArAdhanA kare / jo prANI apane vidyA, bala, buddhi, dhana, jAti, kula yA prabhutva ke mada meM cUra rahate haiM, unake lie mukti pAnA kaThina hI nahIM, asambhava hai| krodha Adi kaSAyoM ke dvArA AtmA kA jitanA ahita hotA hai, utanA anya kisI bhI zatru dvArA nahIM hotA hai| kaSAyoM ke dvArA jisakI AtmA kaluSita hai, usameM jJAna darzana aura cAritra Adi sambhava nahIM haiM, jaise kAle kambala para dUsarA koI raMga nahIM car3hatA hai| jisakI AtmA para kapAyoM kA adhikAra ho jAtA hai to usase sadguNa eka-eka kara naSTa ho jAte haiN| kahA hai koho pII paNAsei mANo viSaya nAsaNo / mAyA milANi nAseDa, lobho sabhya viNAsaNo // dazarvakAlika a kroca prIti kA nAza kara detA hai, mAna vinaya kA nAza karatA hai, mAyA mitratA kA nAza karatI hai aura lobha samasta sadguNoM kA nAza kara detA hai / ye kaSAya tIvra halAhala viSa haiN| viSa to eka bAra prANoM kA nAza karatA hai, kintu kapAya manuSya ko janmajanmAMtaroM taka pIr3A dete rahate haiN| rUpAyoM ke Aveza meM vyakti ucita-anucita kA mAna bhUla jAtA hai / nAnA prakAra ke ghRNita, azobhanIya aura hAnikAraka kArya kara baiThatA hai tathA usa avasthA meM dUsaroM kA nahIM, vastu apanA hI ahita karatA hai jaba taka krodha Adi kapAya mana meM rahate haiM taba taka paNDita aura murkha meM koI antara nahIM rahatA hai| isa sambandha meM tulasIdAsa jI kI yaha mArmika ukti suniye - kAma, krodha, mada, lobha kI jaba loM mana meM khAna / taba loM paMDita mUrakhA tulasI eka samAna // kapAyoM ko bar3hAne se tathA unake vaza meM ho jAne se durguNoM kA saMcaya hotA hai aura muktiprApti kI AzA ananta ke garbha meM vilIna ho jAtI hai| kaSAyoM dvArA upArjita karmoM kA phala bhogane ke lie AtmA ko bAra-bAra janma-maraNa karanA par3atA hai aura na jAne kisa-kisa yoni meM AtmA dukha pAtI huI bhaTakatI rahatI hai| isIlie AtmA kA hita cAhane vAloM ko mokSa prApti meM antarAya rUpa krodhAdi kapAyoM kA tyAga kara denA cAhie / jaba taka kaSAyoM kA saMyoga AtmA ke sAtha hai, mokSa prApti asambhava hai / hA~, sambhava kevala unhIM ko hai jo krodha Adi kaSAyarUpa zatruoM kA unmUlana karane ke lie satata jAgarUka rahate haiM aura mohanidrA meM par3e rahakara apane mAnava jIvana ko eka kSaNa bhI vyartha nahIM gaMvAte haiM / vItarAga prabhu mohanidrA meM soye hue prANiyoM ko udbodhana dete hue kahate haiMdumapattae paMDuyae jahA, nivaDai rAigaNANa accae / evaM maNuyANa jIviyaM samayaM goyama mA pamAyae / / 6 itarayammi Aue jIviyae bahuparavAyae / vihaNAhi rayaM pure kaMDaM samayaM goyama mA mAyae / / -uttarAdhyayana sUtra jaise vRkSa ke patte pIle par3ate hue samaya Ane para jhar3a jAte haiM, usI prakAra mAnava jIvana bhI Ayu zeSa hone para samApta ho jAtA hai / ataH he jIva ! samaya bhara kA bhI pramAda na kara / Ayu nAzavAna aura svalpa hai aura jIvana meM vighna bahuta hai| ataeva pUrvasaMcita karma rUpI raja ko zIghra dUra kara / he jIva ! samaya mAtra ke lie bhI pramAda mata kara / Page #294 -------------------------------------------------------------------------- ________________ U~dhai mata baTohI ! 216 santa mahAtmA bhI sadA Apako yahI upadeza dete haiM aura moha tathA pramAda kA bhAna bhulA dene vAlI nidrA se jagAne kA prayatna karate haiM / kahate haiM U~gha mata paMthI jana ! saMsAra hai aTavI vana, kAyA rUpI nagara meM rahe kAma cora hai / jIva hai baTAu yAmeM Ayakara vAsa kiyo, Thagini haiM pAMca yA~ ko mulaka meM sora hai| jJAnAdika guNa rUpa ratana amola dharma, U~gha to le jAya lUTa mithyAtama ghora hai / tiloka kahata sadguru caukIdAra sokha, dhAra re! baTAU U~ghaM matI bhaI bhora hai| kitanA sundara padya hai| jisa prakAra eka caukIdAra gazta lagAte hae jisa ghara ke daravAje khule dekhatA hai, phaurana usa ghara vAloM ko daravAjA banda karane aura sAvadhAna rahane kI cetAvanI detA hai, ThIka usI prakAra kavikula-bhUSaNa saMta tilokaRSi jI mahArAja jIva ko jagAte haiM, use saceta karate haiN| kahate haiM __'are pathika ! tu moha-nidrA meM isa prakAra bebhAna hokara mata so / dekha, rAga, dveSa, kaSAya, mada Adi aneka cora tere antarmAnasa ke khale dvAroM kI ora TakaTakI lagAye hue haiN| agara tU asAvadhAna rahA to maukA pAte hI ye duSTa terA Atmika dhana curA le jaayeNge| aura tU kisa pUMjI ke bala para apanI isa virATa yAtrA ko sampanna karegA? aba saverA ho gayA hai, U~ghanA chor3a de|' vAstava meM hama saba musAphira haiM / musAphirI karate-karate isa mAnava zarIra rUpI cole meM Akara Tike haiM, parantu yaha bhI sthAyI nahIM hai| eka dina ise bhI chor3akara jAnA par3egA aura isa bIca agara hamArA Atmika dhana ina durgaNa rUpI luTeroM ne lUTa liyA to khAlI hAtha yaha mahAyAtrA kaise pUrI hogI? kavi ne isI bAta ko bar3e hI sIdhe sarala zabdoM meM samajhAI hai| yaha saMsAra eka bhayAnaka aTavI-mahAvana hai / ananta kAla taka isameM bhaTakate rahane ke pazcAt jIva ne . bar3e saubhAgya se mAnava zarIra rUpI nagara ko prApta kiyA hai| jahA~ thor3A-sA vizrAma milA hai| yadyapi isakA gantavya sthAna-muktidhAma abhI bahuta dUra hai aura jIva ko vahA~ pahu~cane kI abhilASA hai kintu mahAyAtrA ko thakAvaTa se klAnta hokara isa suvidhAjanaka par3Ava para Akara so gayA hai aura soyA bhI aisA ki pramAdavaza uThane kA nAma hI nahIM letA hai| yaha bhUla gayA ki isa kAyA nagarI meM kAma, krodha, lobha aura viSayabhoga Adi aneka Thaga haiM jo pratipala use lUTa lene kI tAka meM ghUma rahe haiN| dUsaroM kI kyA kaheM svayaM usakI pA~coM indriyA~ bhI una ThagoM se milakara ThaganI bana gaI haiN| dhokhA dene laga gaI haiN| inakI zakti bar3I jabaradasta hai, jaisA ki kavi ne kahA hai--'ThagaNI haiM pA~ca yA~ ko mulaka meM zora hai|' hama dekhate hI haiM ki jo vyakti viSayabhogoM meM Asakta rahate haiM tathA mithyAtva ke aMdhere meM mohanidrA ke vazIbhUta hokara sajaga nahIM raha pAte unakA samyak darzana, samyak jJAna aura samyak caritra rUpI amUlya dharmaratna kaSAya Adi Thaga aura vAsanA rUpI ThaganiyA~ curA letI haiN| pariNAma yaha hotA hai ki manuSya apanI maMjila para pahu~cAne vAlI pUMjI kho baiThatA hai aura punaH saMsAra rUpI aTavI meM bhramaNa karane ko bAdhya ho jAtA hai / isIlie saMta hRdaya kavi atyanta komala aura vAtsalyapUrNa zabdoM meM use jagAte hue kahate haiM tiloka kahata sadaguru caukIdAra sIkha, dhAra re baTAU U~gha mati bhaI bhora hai| AcAryaprasAdhana AcArya atra ARUISODE www.vimare Page #295 -------------------------------------------------------------------------- ________________ marwaRRIAAAJAANAAMKARANABAJANAMAdmin.RAKAL 2.. . . ." 220 AcAryapravara zrI AnandaRSi : vyaktitva evaM kRtitva kahA hai-bhole baTohI ! aba tandrA ko chodd'o| tumhAre sadguru eka caukIdAra ke samAna tumhAre Atmadhana kI nigarAnI aura rakSA kara rahe haiM tathA tumheM pramAda rUpI nidrA se saceta kara rahe haiN| tuma unakI zikSA ko grahaNa kara jAga uTho / prAtaHkAla ho gayA hai ataH apane Atma-dhana ko saheja kara isa jJAna rUpI prakAza meM sAvadhAnI se kadama bddh'aao| he pathika ! jabaki pUrvopArjita puNyoM ke phalasvarUpa tumheM yaha manuSya kA colA mila gayA hai to aba pramAda mata kro| japa-tapa-jJAna-dhyAna aura bhakti bhAva kI ora bddh'o| sAMsArika kArya to pAnI ko mathane ke samAna hai, jisase tumheM kucha bhI lAbha hAsila hone vAlA nahIM hai / ina kAryoM ke karane se tuma paraloka ke lie pUMjI ekatrita nahIM kara skoge| saba kucha yahIM raha jaayegaa| dhana paisA tumhAre sAtha jAne vAlA nahIM hai| agara tuma apanI AgAmI yAtrA ke lie kucha ikaTThA karanA cAhate ho to use puNya ke rUpa meM saMcita karo / puNya karmoM kA saMcaya kevala dharmArAdhana se hI hogA, jar3a dravya ikaTThA karane se nhiiN| vAstava meM dhana daulata Adi se AtmA kA tanika bhI kalyANa honA sambhava nahIM hotaa| phira bhI ajJAnI jIva isI mAyA ke pIche matavAlA banA rahatA hai| kavi sundaradAsa jI aise ajJAnI jIvoM ko bodha dete haiM mAyA jori jori nara rAkhata jatana kari, kahata eka dina mere kAma Aye hai| tohe to marata kucha bAra nAhI lAge zaTha, dekhata hI dekhata babUlA so bilAe hai| dhana to dharyo hI rahe calata na kaur3I gahe, rote hAtha Ayo jaise taise rIto jAye hai| kara le sukRta yaha viriyA na Ave phira, sundara kahata phera pAche pachatAye hai| kavi ke kathana kA sArAMza spaSTa hai / isalie agara kucha sAtha meM le jAne vAlA dhana kamAnA hai to avilamba use ceta jAnA cAhie aura sukRta rUpa meM paraloka ke lie pUMjI ekatrita karanI caahie| anyathA kAla kA AkramaNa ho jAne ke samaya pachatAne ke sivAya kucha bhI hAtha nahIM aayegaa| nekI meM tU jAga burAI meM so jA baMdhuo ! Apa mahApuruSoM ke jAgo, uTho aura soo mata ! zabdoM ko bAra-bAra sunakara ghabarAyeM nhiiN| Apa socate hoMge ki pratikSaNa jAgate raheMge to phira vizrAma kaba kareMge? binA soye thakAvaTa dUra kaise hogI? to isake samAdhAna meM bhI koI dikkata nhiiN| agara Apako sone kA samaya cAhie hI to eka kavi ke zabdoM meM batAtA hU~ tU neko meM jAga, burAI meM so jaa|' tuma nekI meM to jAgate raho aura burAI meM so jaao| yAnI jaba tumhAre hRdaya meM zubha bhAvanAoM kA udaya ho aura dayA, dAna tathA sevA Adi ke neka kAma kara sako, usa samaya avazya jAgate raho, kintu mana kI gati vicitra hai, usameM vicAroM ke badalate dera nahIM lgtii| ataH jaba hRdaya meM rAga, dveSa, nindA, vikathA aura dUsaroM ko kaSTa yA hAni pahuMcAne ke bhAva AyeM tathA tuma kukarmoM ko karane ke lie udyata ho jAo, usa samaya tumhArA sonA behatara hai| burA kArya karane kI apekSA to kucha na karanA hI ucita hai aura vahI samaya tumhAre sone ke lie uttama hai, aisA karane para hI tuma apanI jIvana rUpI cAdara ko svaccha banA sakoge tathA usameM lage hue apayaza rUpI dhabboM ko miTA skoge| indriyoM ke viSaya manuSya ko gumarAha banAkara karma-baMdhanoM ke kAraNa to banate hI haiM, sAtha usake Page #296 -------------------------------------------------------------------------- ________________ U~dhai mata baTohI ! 221 CIAL lalATa para apayaza kA TIkA bhI lagA dete haiN| indriyA~ pA~ca haiM aura pA~coM hI apanI-apanI tRpti kI mA~ga karane meM lagI rahatI haiN| usakA pariNAma hotA hai indriyoM ke vaza meM hokara mana kA gulAma banakara, viSayoM meM phaMsa ke pApI, tana mana va dhana hai dInA / bhAiyo ! jagata meM Akara yoM hI haA hai jInA / / kavi kA kahanA yathArtha hai ki indriyoM ke vaza meM hokara tathA mana kA gulAma banakara jisane apanA tana, mana aura dhana sabhI kucha luTA diyA hai usakA isa mAnava-jIvana ko prApta karanA vyartha sAbita huA hai| isake aneka udAharaNa haiN| vinAzakAle viparItabuddhiH kuNDarIka aura puNDarIka do bhAI the| eka ne sAdhutva grahaNa kiyA aura dUsare ne rAjya paayaa| jo bhAI sAdhu bana gaye the unhoMne apane jIvana kA adhika bhAga saMyama pAlana meM bitA diyA, kintu anta meM jAkara unakA mana Dola gayA aura ve apane bhAI ke pAsa Akara apane hisse kA AdhA rAjya mAMgane lge| rAjA ne atyanta cakita aura dukhI hokara kahA 'bhagavan ! yaha kaisI bAteM karate haiM Apa? rAjya bar3A nahIM hai, usakI apekSA Apa aneka gune bar3e haiN| Apa pA~ca mahAvratadhArI sAdhu haiN| Apake caraNoM meM to mere jaise aneka rAjA apanA mastaka jhukAte haiM / Apa jJAna, darzana aura caritra ke dhanI haiM / rAjAoM se bhI mahAna haiN|' kintu 'vinAzakAle viparIta buddhiH' yaha kahAvata caritArtha huii| sAdhu bhAI ne to apanA Agraha doharAyA-'mujhe bar3appana aura mahAnatA nahIM cAhie / apanA AdhA rAjya caahie|' 'agara aisA hai to AdhA kyA Apa pUrA hI rAjya lIjiye tathA apanA pavitra bAnA mujhe pradAna kara diijie|' kahate hue rAjA ne apane mastaka se mukuTa utAra kara bhAI ke mastaka para rakha diyA aura svayaM sAdhu veSa dhAraNa kara vana kI ora cala diyaa| isake bAda huA yaha ki rAjya lene vAle bhAI kA zarIra to lambe kAla taka tapasyA karane ke kAraNa nirbala ho cukA thA, pauSTika khAdya padArthoM ko nahIM pacA sakA aura viSayavAsanA kI tIvra Asakti se bImAra par3akara kevala tIna dina ke alpa kAla meM sAtaveM naraka kA adhikArI banA aura udhara sAdhubAnA grahaNa karane vAle bhAI ne vicArA-maiMne sAdhu veza to dhAraNa kara liyA, parantu jaba taka guru kI prApti nahIM hotI, AhAra-pAnI kaise grahaNa karU~? isa uttama bhAvanA ke sAtha pariSaha sahana karake usane bhI tIna dina meM hI zarIra tyAga diyA aura sarvArthasiddhi kI prApti kara lii| mana kI gati kaisI vicitra hotI hai| vikRta hone ke pazcAt na vaha bAne kI kadra karatI hai aura na hI lokalajjA kii| kSaNamAtra meM hI jIvana bhara kI sAdhanA ko bhI dhUla meM milAne kI sthiti rAya AjAtI hai| vastutaH viSayecchAoM kI lIlA bar3I adbhuta aura zakti aparampAra hotI hai| kintu isa udAharaNa se yaha Azaya nahIM samajha lenA cAhie ki vAsanAoM para vijaya prApta karanA tathA mana kA nigraha karanA saMbhava hI nahIM hai| agara aisA hotA to saMsAra meM anekoM mahApuruSa tathA tIrthaMkara kevalI saMsAramukta hokara kisa prakAra mokSa prApta karate ? mana ko vaza meM kiye binA to ve AtmakalyANa ke patha para eka kadama bhI nahIM bar3ha pAte / manonigraha ke upAya saMsAra ke sabhI prANI eka sarIkhe nahIM hote| sabhI apane mana ko dRr3hatA se vaza meM nahIM rakha pAte met amannamurmoniuminummm.in AcAvara AtrAcAryapravabhinI zrIAnandapa zrIAnanda Page #297 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AcArya prava38 zrI anindA T phra abhinaMdana AAvedana 222 AcAryapravara zrI AnandaRSi: vyaktitva evaM kRtitva tathA viSayavAsanAoM ke pravAha meM vaha jAte haiN| ataH saMta unheM sAvadhAna karane, jAgaruka rakhane, saceta karate hue indriyoM aura mana ko vaza meM karane kA upAya batAte haiN| yathA-svAdhyAyayogaizcaraNaM kriyAsu vyApArardvAdaza bhAvanAbhiH / sudhIstriyogI sadasatpravRtti:phalopayozca manonirundhyAt // phra arthAt svAdhyAya yoga meM mana ko lagAkara, kriyAoM meM saMlagna karake, anityatA, azaraNatA Adi bAraha bhAvanAoM meM jor3akara aura zubha tathA azubha karmoM ke phala ke cintana meM lagAkara buddhimAna puruSa mana kA nirodha karane kA prayatna kare kyoMki mana kA svabhAva pratiphala kisI-na-kisI prakAra kA ciMtana karanA hai / ataH use svAdhyAya Adi prazasta kriyAoM meM saMlagna karanA caahie| agara vaha ina zubha kriyAoM meM lagA rahegA to use viSaya vAsanAoM kI ora jAne kA avakAza hI nahIM mila pAyegA aura dhIre-dhIre vaha saba jAyegA to viSayoM kI ora se virakta hokara AtmA meM sthira hogaa| sa zikSA mana ke nigraha karane ke sAdhanoM aura jIva kI sthiti ko Apa acchI taraha samajha gaye haiN| kayAya indriyoM ke viSaya Adi ke vazavartI hokara jIva kisa prakAra ananta kAla se vibhinna yoniyoM meM janma letA calA A rahA hai tathA isa mahAyAtrA meM use bar3I kaThinAiyoM se manuSyajanma rUpI atyanta sundara aura suvidhAjanaka par3Ava milA hai| lekina yahA~ bhI Akara AkarSaNa aura moha meM pha~sakara pramAdamayI nidrA meM so rahA hai / vaha bhUla gayA hai ki abhI merI yAtrA kA aMta nahIM huA hai / abhI merA lakSyasthAna dUra hai / bhole musAphira ko yaha bhI jJAna nahIM ki agara merI nidrA kA lAbha uThAkara ThagoM ne yaha vana curA liyA to maiM kisa prakAra apanI yAtrA sampanna karU~gA tathA kisa pU~jI ke bala para Age bar3hegA ? saMta puruSa dukhI hote haiM / ve bAra-bAra use sajaga karate hue jIva kI yaha dayanIya sthiti dekhakara kahate haiM Amadana grantha uTha jAga musAphira bhora bhaI, aba raMga kahA~ jo sovata hai | jo sovata hai so khovata hai. jo jAgata hai so pAvata hai / kitanI vAtsalyapUrNa aura kalyANakArI cetAvanI hai| saMta to svayaM bhI jAgarUka rahate haiM aura dUsaroM ko bhI jagAte haiM / isa sambandha meM eka choTA-sA udAharaNa prasaMgavaza batAtA hU~ eka tapasvI sArI rAta bhagavAna kA bhajana karate rahate the / yaha dekhakara eka vyakti ne unase pUchA - 'mahAtman ! Apa rAtri ko kucha samaya ke lie so kyoM nahIM lete haiM ?' mahAtmA bole - 'bhAI ! jisake nIce naraka kI jvAlA sulaga rahI ho aura Upara jise paramabrahma bulA rahA ho, use nIMda kaise A sakatI hai ?' baMdhuo ! saMtoM kA jIvana aisA hI hotA haiN| unheM jisa prakAra AtmakalyANa kI citA rahatI hai, usI prakAra parakalyANa ke lie bhI ve ciMtita rahate haiM / unakI AtmA saMsAra ke samasta prANiyoM ko Atmavat samajhatI hai| isalie jo prANI unake jagAne se jAga jAyeMge aura unakI cetAvanI se sAvadhAna ho jAyeMge, ve nizcaya hI apane dharmaratna ko surakSita rakhate hue apanI yAtrA ke aMtima lakSya - mokSadhAma ko prApta kara sakeMge / Page #298 -------------------------------------------------------------------------- ________________ guNoM kA zrAdara, guNIjanoM kA sammAna, jIvana ko sadaguNoM se paripUrNa karane kI pAvana preraNA denevAlA pravacana / 3COM 1VAR 18 guNapUjA karie prAyaH dekhA jAtA hai ki saMsAra meM jitane bhI prANI yA padArtha haiM, sabhI meM guNa tathA avaguNa donoM hI hote haiN| sabhI guNavAna hoM, aisA nahIM hotA tathA sabhI nirguNI hoM, yaha bhI nahIM hotaa| pratyeka prANI aura pratyeka padArtha meM jahA~ kucha guNa milate haiM, vahA~ kucha-na-kucha avaguNa bhI pAye jAte haiN| saMkSepa meM kahA jAye to na eka hI sthAna para kevala guNoM kA hI bhaNDAra hotA hai aura na eka hI sthAna para avaguNoM kA mamuha / eka iloka meM isI bAta kI puSTi sUndara udAharaNoM ke sAtha kI gaI hai yatrAsti lakSmIvinayo na tatra, hyabhyAgato yatra na tatra lakSmIH / ubhe ca to yatra na tatra vidyA, nekatra sarvo guNasaMnipAtaH // jahA~ lakSmI rahatI hai vahA~ namratA nahIM hai aura jahA~ atithi-satkAra kI bhAvanA hotI hai, lakSmI nahIM rahatI hai aura jahA~ donoM haiM vahA~ vidyA kA abhAva rahatA hai, ataH yaha nizcita hai ki eka sthAna para saba guNa samUha nahIM rahate hai| padArthoM kI dRSTi se dekhA jAye taba bhI yahI bAta hai| gulAba ke phUla ke sAtha kAMTe hote haiM aura kamala kIcar3a meM rahatA hai| kasturI jIvanadAyinI hote hue bhI kAle raMga kI hotI hai tathA kiMpAka phala sundara hote hue bhI prANanAza kA kAraNa banatA hai| isa prakAra sRSTi ke samasta prANI aura padArtha jahA~ kucha guNa rakhate haiM, vahA~ avaguNoM ko bhI chipAye rahate haiN| guNAnurAgI kI bhAvanA lekina jina vyaktiyoM kA guNoM ke prati anurAga hotA haiM, ve dUsaroM ke guNoM ko dekhakara pramudita hote haiN| dAnI puruSa ko dekhakara usakI sarAhanA karate haiN| tapasvI ko dekhakara mana meM zraddhA ke bhAva lAte haiM / zIlavAna ke prati apanA mastaka jhukAte haiM tathA saMyamI puruSa ke lie hRdaya meM pUjya bhAva rakhate haiM / guNAnurAgI vyakti madA yahI bhAvanA rakhatA hai-- guNI janoM ko dekha hRdaya meM, mere prema umar3a Ave / bane jahAM taka unakI sevA karake yaha mana sukha pAve / hoU nahIM kRtaghna kabhI maiM droha na mere ura Ave / guNa-grahaNa kA bhAva rahe nita dRSTi na doSoM para jAve // kitanI sundara bhAvanA hotI hai guNAnurAgI vyakti kI, ki guNI janoM ko dekhakara mere mana meM prema umar3a Aye, merA mana khuzI se bhara jaaye| bhale hI mujha meM guNoM kA abhAva ho, tyAga aura tapasyA Adi naalu IA m` Gy`rfwjh bGrnjrH `myhnnkhndwn mHdwdh `r. y j n``y'`h drz my myn ApApravara abhirAyapravAAmAnakA zrIAnandamayazrIAnandanza www.jainettbrary.org Page #299 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Krm 224 AcAryapravara zrI AnandaRSi : vyaktitva evaM kRtitva mujhase na ho pAyeM aura dhana ke abhAva meM dAna kA lAbha bhI na uThA sakeM, para maiM cAhatA hU~ ki guNajJa puruSoM kI sevA apanI zakti ke anusAra karU~ aura usase hI mana meM asIma prasannatA kA anubhava kruuN| - isake sAtha hI guNAnurAgI vicAra karatA hai ki maiM kRtaghna na hoU~ yAnI dUsare ke dvArA kiye hue upakAra ko bhUla na jAU~ aura usake prati kabhI bhI burI bhAvanA bhI paidA na ho| duniyA meM cAhe avaguNahI-avaguNa bhare hoM lekina merI dRSTi guNoM para hI jAye, mere mana meM guNa dekhane kI vRtti banI rhe| guNAnurAgI vyakti ke bAre meM eka urdU ke zAyara ne kahA hai jo bhale haiM vaha buroM ko bhI bhalA kahate haiN| acche na burA sunate haiM na burA kahate haiM / pAzcAtya vidvAna emarsana kA kathana hai 'pratyeka manuSya jisase maiM milatA hai, kisI-na-kisI rIti se mujhase zreSTha hotA hai| isalie maiM usase zikSA letA huuN|' gambhIratApUrvaka vicAra kiyA jAya to jijJAsA hotI hai ki eka vidvAna ko aisA socane kI kyA AvazyakatA hai? use anya vyakti se kyA lenA hai ? para nahIM, saMsAra meM guNa ananta hai aura eka vyakti yaha samajhe ki maiM apanI buddhi se par3ha-likha kara jJAnI bana gayA, aba mujhe aura kucha prApta karane kI AvazyakatA nahIM hai, to yaha usakI bhUla hai| pratyeka choTe-se-choTe vyakti meM bhI koI-na-koI guNa avazya hotA hai / itanA hI nahIM, sacce guNagrAhI puruSa to pUrNa nirguNa se bhI zikSA lene se nahIM cUkate haiN| eka bAra lukamAna hakIma se kisI vyakti ne pUchA'Apane tamIja kisase sIkhI ?' lukamAna ne sahaja bhAva se uttara diyA-'badatamIjoM se / ' 'vaha kaise ?' vyakti ne sAzcarya prazna kiyaa| 'kyoMki maiMne una logoM meM jo kucha burI bAteM dekhIM, unase paraheja kiyA / ' udAharaNa se spaSTa ho jAtA hai ki jisa vyakti kI vAstava meM guNadRSTi hotI hai, vaha burAiyoM meM se bhI acchAiyA~ khoja lete haiN| para aise mahApuruSa to kadAcit hI milate haiN| sAdhAraNatayA to hama isase ulaTA hI dekhate haiN| Apane prAyaH sunA hogA ki javAsiyA eka choTA-sA per3a hotA hai| varSA Rtu meM jabaki sArI rI-bharI ho jAtI hai, vaha sUkha jAtA hai aura jaba grISma Rtu AtI hai tathA dharatI para ke sabhI lahalahAte vRkSa sukhane lagate haiM, unake patte jhar3ate haiM, taba vaha harA-bharA ho jAtA hai| arthAt pRthvI para ke phale-phUle aura hare-bhare vRkSoM ko vaha nahIM dekha sakatA tathA IrSyA kI Aga ke mAre svayaM bhI sukha jAtA hai, para jaba anya vRkSa sUkhane lagate haiM to use itanI khuzI hotI hai ki svayaM hI lahalahA uThatA hai / yahI hAla insAna kA bhI hai / saMsAra meM bahuta kama aise vyakti mileMge jo auroM kI unnati dekhakara saccI khuzI kA anubhava karate hoMge / eka subhASita meM kahA gayA hai nAguNI guNinaM vetti guNI guNiSu mtsrii| guNI ca guNarAgI ca durlabhaH saralo janaH / / isakA artha hai-avaguNI vyakti guNavAnoM ko nahIM jAna sakatA / yAnI jisameM svayaM hI guNa nahIM haiM vaha guNiyoM kI parakha kaise kara sakatA hai ? guNavAnoM ko to guNavAna hI pahacAna sakate haiM / kintu duHkha kI bAta hai ki guNavAna jo hote haiM, ve guNavAnoM ko jAnakara bhI unakA Adara nahIM karate tathA unakI sarAhanA karane ke badale ulaTA matsara bhAva rakhate haiM / eka vidvAna dUsare vidvAna ko dekhakara IrSyA karatA hai aura eka zrImaMta dUsare zrImaMta kI dhanavRddhi se jalatA hai / Page #300 -------------------------------------------------------------------------- ________________ guNapUjA karie 225 isIlie zloka meM Age kahA hai-- sacce guNI aura gaNAnurAgI manuSya milanA bar3A durlabha hai| ye donoM cIjeM eka hI sthAna para nahIM mila sakatI haiM / vyakti svayaM guNavAna ho tathA dUsaroM ke guNoM ko dekhakara Antarika prasannatA kA anubhava karatA ho to usase bar3hakara acchAI aura kyA ho sakatI hai ? kavi-kula bhUSaNa pUjyapAda zrI tilokaRSi jI mahArAja apane eka kavitta ke dvArA prANI ko| sadupadeza dete haiM ki tU auroM kI nindA mata kara, auroM ke doSa mata dekha / agara dekhanA hI hai to apane svayaM ke doSa deva, jisase Atmazuddhi ho sake / kAvya isa prakAra hai chidra para dekha nindA kare kema chor3a ke chidra suguNa lahIje / dekha babUla ko kAMTA grahe mata chAyA te zItala hoya sahIje // tuccha asAra ahAra hai dhenu ko kSIra vigaya tAmeM sAra kahIje / tiloka kahata svachidra ko TAlata kAhe ko anya kA chidra gahIje // kahA gayA hai-'he prANI ! tU dUsaroM kA chidrAnveSaNa kyoM karatA hai ? paradoSa-darzana karake unakI nindA karane se tujhe kauna-sA lAbha hone vAlA hai ? koI nahIM, ataH dUsaroM ke doSa dekhanA chor3akara unameM jo guNa haiM, kevala unheM hI grahaNa karanA sIkha / babUla kA per3a tere samakSa hai to kyA yaha Avazyaka hai ki tU usameM se kA~Te grahaNa kare hI ? nahIM, kA~ToM ko chUne kI AvazyakatA nahIM hai / asahya dhUpa hai aura pAsa meM anya koI vRkSa nahIM hai to tU do ghar3I babUla kI chAyA meM baiThakara vizrAma kara / zUla vRkSa para haiM to rahane de, chAyA meM to zUla nahIM haiM, babUla ke zUla rUpI chidroM ko dekhane se tujhe kyA lAbha hai ? aura na dekhe to kauna-sI hAni hai? phira vyartha kA kArya karanA hI kisalie? use na karanA hI acchA hai / vaha to ajJAnI vyaktiyoM kA kArya hai ki doSa parAyA dekhike calA hasata hasaMta / apane yAda na AvahI jinakA Adi na aMta // isalie kavi zrI tilokaRSi jI mahArAja kA kathana hai ki tU dUsaroM ke avaguNoM ko dekha-dekha kara apane avaguNoM meM vRddhi mata kara / aura anta meM kahate haiM-are ajJAnI ! agara tujhe doSa hI dekhane haiM to auroM ke kyoM dekhatA hai| apane hI kyoM nahIM dekhatA / auroM ke doSa dekhane se Akhira tujhe kyA lAbha hogA? apane svayaM ke dekha legA to kucha AtmasudhAra ho skegaa| isalie ucita yahI ki hai apane Apa meM jhA~ka, AtmanirIkSaNa kara / jinhoMne aisA kiyA hai, unakA kahanA bhI yahI hai-- burA jo dekhana maiM calA burA na dIkhA koya / jo dhara sodhA ApanA mo sama burA na koya / vastutaH sacce mahApuruSa apanA hI doSa darzana karate haiN| guNoM kA mahattva guNa apane Apa meM sampUrNa hote haiN| unameM koI doSa nahIM hotA jise haTAne kI AvazyakatA hotI ho tathA koI adhUrApana nahIM hotA jise pUrA karane kI jarUrata par3atI ho| isalie unheM kisI kI siphAriza kI bhI AvazyakatA nahIM hotI hai, ve apane Apa hI saba sthAnoM para Adara prApta kara lete haiN| kahA bhI hai guNAH sarvatra pUjyante pitRvaMzo nirarthakaH / vAsudevaM namasyanti vasudevaM na te janAH // guNoM kA hI sarvatra samAna hotA hai, guNI ke vaMza kA nhiiN| loga vAsudeva (kRSNa) kI hI vaMdanA ApAvaTa AnApAryapravara A zrIAnandagranthazrAAnanda bAsudeva namasyanti masudeva na te janAH // NiumauntrintammananAaameraMUNDATADORIA + A Novemarwareneurnawani meename Page #301 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AcAryapravabhiga mAnanagranthazrAAnandAntha51 226 AcAryapravara zrI AnandaRSi : vyaktitva evaM kRtitva karate haiM, unake pitA vasudeva kI nhiiN| guNI vyakti cAhe amIra ho yA garIba, choTA ho yA bar3A, apane guNoM ke kAraNa hI pratyeka sthAna para sammAna prApta karatA hai| kahA bhI hai 'guNAH pUjAsthAnaM guNiSu na ca ligaM na ca vayaH / ' pUjA kA sthAna kevala guNa hI haiM, umra athavA liMga nhiiN| prANI apane guNoM se mahAn banate haiM, vaibhava yA U~cI-U~cI padaviyA~ prApta kara kursIdhArI bana jAne se nhiiN| cANakyanIti meM kahA bhI hai guNaH sattamatAM yAnti nIcarAsanasaMsthitaH / prAsAdazikharasthopi kAkaH kiM garuDAyate // guNoM se hI manuSya mahAn hotA hai, U~ce Asana para baiThane se nhiiN| mahala ke U~ce zikhara para baiThane se bhI kauA garur3a nahIM ho sakatA hai| kahane kA abhiprAya yahI hai ki mahattva kevala guNoM kA hotA hai, liMga yA vaya kA nhiiN| guNAbhimAnI na bano baMdhuo ! abhI Apako guNoM kA mahattva batalAyA hai aura yaha bhI batAyA hai ki guNoM kI sarvatra pUjA hotI hai| sAtha hI yaha bhI batAnA Avazyaka hai ki manuSya guNoM ke sAtha-hI-sAtha kahIM garva kA bhI saMcaya na kara le / anyathA usake samasta guNoM para pAnI phira jaayegaa| isIlie kavIra ne kahA hai kabIrA garva na kIjie, kabahU~ na ha~siye koya / abahu nAva samudra meM ko jAne kA hoya // kitanI saccI zikSA dI hai ki kisI anya ke avaguNoM ko dekhakara kabhI usakA upahAsa mata karo tathA apane guNoM kA garva mata kro| abhI to svayaM tumhArI jIvananaukA bhI saMsAra-sAgara ke madhya meM hI hai| kauna jAnatA hai ki pAra utaroge yA nahIM? vastutaH saccA guNavAna vahI hai jo apane Apa meM sadA kamiyAM dekhatA hai| guNavAnoM kA saccA lakSaNa yahI hai ki ve apane ApameM uccatA nahIM, varan laghutA mahasUsa karate haiM aura unakI laghutA kI bhAvanA hI unakI mahatA kI pratIka hai| jo bhavya prANI isa prakAra apanI ahaMkAra rUpa durbalatA kA tyAga kara dete haiM, ve hI isa loka meM prazaMsA aura paraloka meM kalyANa ke bhAjana banate haiN| isalie hameM apanI buddhi aura viveka ko jAgRta karate hue ananta puNyoM ke udaya se prApta hone vAle isa manuSya janma ko sArthaka karane kA prayatna karanA cAhie aura yaha tabhI ho sakegA jaba ki hama guNAnurAgI bneNge| __agara hama meM pratyeka prANI ke choTe-se-choTe guNa ko bhI grahaNa kara lene kI lAlasA banI rahegI to eka dina aisA avazya AyegA ki saMsAra ke samasta sadguNa hamAre hRdaya meM nivAsa karane ko Atura vaneMge aura unake mAdhyama se mokSapatha kI samasta kaThinAiyoM ko pAra kara skeNge| Page #302 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 355 dharma aura darzana (jaina tatva-vidyA) Page #303 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Page #304 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrI vijaya muni, zAstrI, sAhityaratna [dharma evaM darzana ke prakAMDa paMDita, 'vizvadarzana kI rUpa-rekhA' jaise gaMbhIra granthoM ke L lekhaka / kuzala padyakAra, kathA zilpI, prabhAvazAlI pravaktA, ciMtaka evaM prabuddha manISI] | mAna bhAratIya darzana ke sAmAnya siddhAnta AdhyAtmika pRSThabhUmi bhAratIya darzana phira bhale hI vaha kisI bhI sampradAya kA kyoM na rahA ho, usakA mUla svara | adhyAtmavAda rahA hai| bhArata kA eka bhI isa prakAra kA koI sampradAya nahIM hai, jisake darzana-zAstra / meM AtmA, Izvara aura jagata ke sambandha meM vicAraNA na kI gaI ho| AtmA kA svarUpa kyA hai ? Izvara kA svarUpa kyA hai ? aura jagata kI vyavasthA kisa prakAra hotI hai ? ina viSayoM para bhArata kI pratyeka darzana-paramparA ne apane-apane dRSTikoNa se vicAra kiyA hai / jaba AtmA kI vicAraNA hotI hai, taba svAbhAvika rUpa se Izvara kI vicAraNA ho hI jAtI hai / ina donoM kI vicAraNA ke sAtha jagata kI vicAraNA bhI Avazyaka ho jAtI hai / darzana-zAstra ke ye tIna hI viSaya mukhya mAne gae haiN| AtmA cetana hai, jJAna usakA svabhAva hai, isa satya ko sabhI ne svIkAra kiyA hai / usakI amaratA ke sambandha meM bhI kisI ko sandeha nahIM hai| bhAratIya-darzanoM meM eka mAtra cArvAka-darzana hI isa prakAra kA hai, jo AtmA ko zarIra se bhinna nahIM mAnatA / vaha AtmA ko bhautika mAnatA hai, . abhautika nahIM / jaba ki samasta dArzanika AtmA ko eka svara se abhautika svIkAra karate haiN| AtmA ke astitva ke sambandha meM aura usakI amaratA ke sambandha meM kisI bhI bhAratIya dArzanikaparamparA ko saMzaya nahIM rahA hai| AtmA ke svarUpa aura lakSaNa ke sambandha meM tathA saMkhyA ke sambandha meM bheda rahA hai, para usake astitva ke sambandha meM kisI bhI prakAra kA bheda nahIM rhaa| Izvara ke sambandha meM yahI kahA jA sakatA hai ki kisI-na-kisI rUpa meM sabhI dArzanikoM ne usake astitva ko svIkAra kiyA hai, parantu Izvara ke svarUpa ke sambandha meM tathA lakSaNa ke sambandha meM paryApta bheda rahA hai| jagata ke astitva ke sambandha meM kisI bhI darzana-paramparA ko sandeha nahIM rhaa| cArvAka bhI jagata ke astitva ko svIkara karatA hai| anya sabhI darzana-paramparAoM ne jagata ke astitva ko svIkAra kiyA hai, aura usakI utpatti evaM racanA ke sambandha meM apanI-apanI paddhati se vicAra kiyA hai| kisI ne usakA Adi aura anta svIkAra kiyA hai, aura kisI ne use anAdi aura ananta mAnA hai| darzana-zAstra sampUrNa sattA ke viSaya meM koI dhAraNA banAne kA prayatna karatA hai / usakA uddezya vizva ko samajhanA hai / sattA kA svarUpa kyA hai ? prakRti kyA hai ? AtmA kyA hai ? aura Izvara kyA hai ? darzana-zAstra ina samasta jijJAsAoM kA samAdhAna karane kA prayatna karatA hai / darzanazAstra meM yaha bhI samajhane kA prayatna kiyA jAtA hai, ki mAnava jIvana kA prayojana aura usakA AcArmara bhAcAryapravara abhinandana prAsAnanda-grantha2 zrAAnandajanya mAna MARARIAOMJASAJANAMINAJABRJAR MARROAnuruRMANAJASALAIMARALAPAIMAANABANAJAMING minews Moviwrrrrr Page #305 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrIAnanda anya zrIAnanda anya 230 dharma aura darzana mulya kyA hai ? tathA jagata ke sAtha usakA kyA sambandha hai ? isa dRSTi se yaha kahA jA sakatA hai ki darzana-zAstra jIvana aura anubhava kI samAlocanA hai| darzana-zAstra kA nirmANa manuSya ke vicAra aura anubhava ke AdhAra para hotA hai| tarkaniSTha vicAra jJAna kA sAdhana rahA hai| darzana tarka-niSTha vicAra ke dvArA sattA ke svarUpa ko samajhane kA prayatna karatA hai| pAzcAtya-darzana meM saiddhAntika prayojana kI pradhAnatA rahatI hai / vaha svatantra cintana para AdhArita hai, aura AptapramANa kI upekSA karatA hai| nIti aura dharma kI vyAvahArika bAtoM se vaha preraNA nahIM letA / jabaki bhAratIya-darzana AdhyAtmika cintana se preraNA pAtA hai| vAstava meM bhAratIya-darzana eka adhyAtma zodha evaM khoja hai| bhAratIya-darzana sattA ke svarUpa kI jo khoja karatA hai, usake pIche usakA uddezya mAnava-jIvana ke carama sAdhya mokSa ko prApta karanA hai / sattA ke svarUpa kA jJAna isalie Avazyaka hai, ki vaha niHzreyasa aura parama-sAdhya ko prApta karane kA eka sAdhana hai / isa AdhAra para yaha kahA jAtA hai, ki bhAratIya-darzana apane mUla svarUpa meM eka AdhyAtmika-darzana hai, bhautika-darzana nhiiN| yadyapi bhAratIya-darzana meM bhautikatA kI vyAkhyA kI gaI hai, phira bhI isakA mUla svabhAva AdhyAtmikatA hI rahA hai| isakA sarvaprathama pramANa to yaha hai ki bhArata meM dharma aura darzana ko eka dUsare para Azrita mAnA gayA hai| parantu dharma kA artha andha-vizvAsa nahIM, tarka-pUrNa anubhava mAnA gayA hai| bhAratIya-paramparA ke anusAra dharma AdhyAtmika-zakti ko prApta karane kA eka vyAvahArika upAya evaM sAdhana hai / darzana-zAstra sattA kI mImAMsA karatA hai, aura usake svarUpa ko vicAra ke dvArA pakar3atA hai, jisase mokSa kI prApti hotI hai| ataH spaSTa hai ki bhAratIya-darzana eka bauddhika vilAsa nahIM hai, balki vaha eka AdhyAtmika khoja hai / bhAratIya-darzana cintana evaM manana ke AdhAra para pratiSThita hai, lekina usameM cintana aura manana kA sthAna Agama, piTaka evaM vedoM kI apekSA gauNa hai / bhAratIya darzana kI pratyeka paramparA Aptavacana athavA zabdapramANa para adhika AdhArita rahI hai / jaina apane Agama para adhika vizvAsa karate haiM, vauddha apane piTaka para adhika zraddhA rakhate haiM aura vaidika-paramparA ke sabhI sampradAya vedoM ke vacanoM para hI eka mAtra AdhAra rakhate haiM / isa prakAra bhAratIya-darzana meM pratyakSa anabhUti kI apekSA parokSa anubhUti para adhika bala diyA gayA hai / bhArata ke dArzanika sampradAya bhArata ke dArzanika sampradAyoM ko aneka vibhAgoM meM vibhAjita kiyA jA sakatA hai| bhAratIya vidvAnoM ne bhI unakA vargIkaraNa aneka prakAra se kiyA hai| AcArya haribhadra ne apane 'paDdarzana samuccaya' meM, AcArya madhva ne 'sarva-darzana-saMgraha' meM, AcArya zaMkara ne 'sarva-siddhAnta-saMgraha' Adi meM darzanoM kA vargIkaraNa vibhinna prakAra se kiyA hai| pAzcAtya-darzana paramparA ke dArzanikoM ne vargIkaraNa kI jo paddhati svIkAra kI hai, vaha bhI eka prakAra kI na hokara aneka prakAra kI hai / saba se adhika pracalita paddhati yaha hai ki bhAratIya-darzana ko do bhAgoM meM vibhAjita kiyA jAtA haiAstika-darzana aura nAstika-darzana / Astika darzana isa prakAra haiM-sAMkhya, yoga, vaizeSika, nyAya, mImAMsA aura vedAnta / nAstika-darzana isa prakAra haiM--cArvAka, jaina aura bauddha / parantu yaha paddhati na tarka pUrNa hai, aura na samIcIna / vaidika-darzanoM ko Astika kahane kA kyA AdhAra rahA hai, aura avaidika darzanoM ko nAstika kahane kA kyA AdhAra rahA hai, yaha spaSTa nahIM hai ? isakA eka mAtra AdhAra zAyada yahI rahA hai ki ve veda vacanoM meM vizvAsa nahIM krte| yadi veda-vacanoM meM vizvAsa nahIM karane ke AdhAra para hI cArvAka, jaina aura bauddha ko nAstika kahA jAtA hai, taba yahI mAnanA cAhie, jo Page #306 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAratIya darzana ke sAmAnya siddhAnta yA vyakti cArvAka-granthoM meM, jaina-AgamoM meM aura bauddha-piTakoM meM vizvAsa nahIM karate, ve bhI nAstika hI haiN| isa prakAra bhArata kA koI bhI darzana Astika nahIM rhegaa| yadi yaha kahA jAe ki Izvara ko svIkAra nahIM karatA vaha nAstika hai, aura isa dRSTi se cArvAka, jaina aura bauddha nAstika kahe jAte haiM / taba isakA artha yaha hogA, ki sAMkhya aura yoga tathA vaizeSika darzana bhI nAstika paramparA meM parigaNita hoMge / kyoMki ye bhI Izvara ko svIkAra nahIM karate / vedoM kA sabase prabala samarthaka mImAMsA-darzana bhI Izvara kI sattA ko svIkAra nahIM karatA taba vaha bhI nAstika kahA jaaegaa| ataH Astika aura nAstika ke AdhAra para bhAratIya-darzanoM kA vibhAga karanA yaha eka bhrama paripUrNa dhAraNA hai| vAstava meM bhAratIya-darzanoM kA vibhAga do rUpoM meM honA cAhie-vaidika-darzana aura avaidikadarzana / vaidika-darzanoM meM paDdarzanoM kI parigaNanA ho jAtI hai, aura avaidika-darzanoM meM cArvAka, jaina aura bauddha-darzana A jAte haiN| isa prakAra bhAratIya-darzana-paramparA meM mula meM nava darzana hote haiM--- cArvAka, jaina, bauddha, sAMsya, yoga, vaizeSika, nyAya, mImAMsA aura vedAnta / ye nava darzana bhArata ke mUla darzana haiM / kucha vidvAnoM ne yaha bhI kahA hai, ki avaidika-darzana bhI SaD haiM--cArvAka, jaina, sautrAntika, vaibhASika, yogAcAra aura mAdhyamika / isa prakAra vaidika-paramparA ke darzana bhI chaha haiM, aura avaidika-darNana bhI chaha hote haiM / isa prakAra bhArata ke mUla darzana dvAdaza ho jAte haiN| nyAya aura vaizeSika-darzana meM kucha saiddhAntika bheda hote hue bhI prakRti, AtmA aura Izvara ke viSaya meM donoM ke mata samAna hai| kAlakrama se inakA ekIbhAva ho gayA aura aba inakA sampradAya nyAya-vaizeSika kahA jAtA hai| sAMkhya aura yoga kI bhI prakRti aura puruSa ke viSaya meM eka hI dhAraNA hai / yadyapi sAMkhya nirIzvaravAdI hai, aura yoga IzvaravAdI hai| ataH kabhI-kabhI inako eka sAtha sAMkhya-yoga kaha diyA jAtA hai / mImAMsA ke do sampradAya haiM jinameM se eka ke pravartaka AcArya kumArila bhaTTa haiM, aura dusare ke AcArya prbhaakr| inako kramazaH bhaTTa sampradAya aura prabhAkara sampradAya kahA jAtA hai / vedAnta ke bhI do mukhya sampradAya haiM jinameM se eka ke pravartaka AcArya zaMkara haiM aura dUsare ke AcArya rAmAnuja / zaMkara kA siddhAnta advaitavAda athavA kevalAdvaitavAda ke nAma se | vikhyAta hai, aura rAmAnuja kA viziSTAdvaitavAda ke nAma se / vedAnta ke kucha anya choTe-choTe sampradAya bhI haiN| una sabhI kA samAveza bhaktivAdI-darzana meM kiyA jA sakatA hai / vedAntaparamparA ke darzanoM meM mImAMsA-darzana ko pUrva-mImAMsA aura vedAnta-darzana ko uttara-mImAMsA bhI kahA jA sakatA hai| isa prakAra ina vibhAgoM meM vaidika-paramparA ke sabhI sampradAyoM kA samAveza AsAnI se kiyA jA sakatA hai| bauddha-darzana parivartanavAdI darzana rahA hai| vaha parivartana athavA anityatA meM vizvAsa karatA hai, nityatA ko vaha satya svIkAra nahIM krtaa| bauddhoM ke aneka sampradAya haiM-unake vaibhASika aura sautrAntika sarvAstivAdI haiN| inheM bAhyArthavAdI bhI kahA jA sakatA hai / kyoMki ye donoM sampradAya samasta bAhya vastuoM ko satya mAnate haiN| vaibhASika bAhya pratyakSavAdI haiN| inakA mata yaha hai ki bAhya vastu kSaNika haiM, aura unakA pratyakSa jJAna hotA hai / sautrAntika bAhyAnumeyavAdI haiN| inakA mata yaha hai, ki bAhya padArtha jo kSaNika haiM, pratyakSagamya nahIM haiM, balki mana meM unakI jo cetanA utpanna hotI hai, usase unakA anumAna kiyA jAtA hai| yogAcAra sampradAya vijJAnavAdI hai| isakA mata yaha hai ki samasta bAhya vastu mithyA haiM, aura citta meM jo ki vijJAna santAna mAtra hai, vijJAna utpanna hote haiM, jo nirAvalambana haiN| yogAcAra Alaya-vijJAnavAdI haiN| mAdhyamika sampradAya kA mata yaha hai ki na bAhya vastuoM kI sattA hai, aura na Antarika vijJAnoM kI / ye donoM hI saMvRti mAtra haiM / tattva AcAryapravaAbhanaAcAryapravabhinaya AnandA andhAzrIAnandana Page #307 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ApApravara abhimA abhina 232 dharma aura darzana niHsvabhAva hai, anirvAcya hai, aura ajJeya hai| kucha bauddha vidvAna kevala nirapekSa caitanya ko hI satya mAnate haiN| jaina-darzana mUla meM dvaitavAdI darzana haiN| vaha jIva kI sattA ko bhI svIkAra karatA hai, aura jIva se bhinna pudgala kI sattA ko bhI satya svIkAra karatA hai| jaina-darzana IzvaravAdI-darzana nahIM hai / jainoM ke cAra sampradAya haiM-zvetAmbara, digambara, sthAnakavAsI aura teraapNthii| ina cAroM sampradAyoM meM mUla tattva ke sambandha meM kisI bhI prakAra kA matabheda nahIM hai / tattva sambandhI athavA dArzanika kisI prakAra kA matabheda ina cAroM sampradAyoM meM nahIM rahA, parantu AcAra-pakSa ko lekara ina cAroM meM kucha vicAra bheda rahA hai| vAstava meM ahiMsA aura aparigraha kI vyAkhyA meM matabheda hone ke kAraNa hI ye cAroM sampradAya astitva meM Ae haiM, kintu tAttvika dRSTi se inameM Aja taka bhI kisI prakAra kA bheda nahIM rahA / cArvAkoM meM bhI aneka sampradAya rahe the-jaise cAra bhUtavAdI aura pAMca bhUtavAdI / isa prakAra bhArata ke dArzanika-sampradAya apanI-apanI paddhati se bhAratIya-darzana zAstra kA vikAsa karate rahe haiN| bhAratIya-darzanoM ke sAmAnya siddhAnta bhAratIya-darzanoM ke sAmAnya siddhAntoM meMmukhya rUpa se cAra haiM-AtmavAda, karmavAda, paralokavAda aura mokSavAda / ina cAroM vicAroM meM bhAratIya-darzana ke sabhI sAmAnya siddhAnta samAviSTa ho jAte haiN| jo AtmavAda meM vizvAsa rakhatA hai, use karmavAda meM bhI vizvAsa rakhanA hI hogA aura jo karmavAda ko svIkAra karatA hai, use paralokavAda bhI svIkAra karanA hI hogA aura jo paralokavAda ko svIkAra kara letA hai use svarga aura mokSa para bhI vizvAsa karanA hI hotA hai| isa prakAra bhAratIya-darzanoM ke sarva-sAmAnya siddhAnta athavA sarvamAnya siddhAnta ye cAra hI rahe haiM / ina cAroM ke atirikta anya koI aisA vicAra nahIM hai, jo ina cAroM meM nahIM A jAtA ho / phira bhI yadi hama pramANa-mImAMsA ko leM, to vaha bhI bhAratIya-darzana kA eka avibhAjya aMga rahI hai| pratyeka darzana kI zAkhA ne pramANa kI vyAkhyA kI hai, aura usake bheda evaM upabhedoM kI vicAraNA kI hai| phira AcAra-zAstra ko bhI yadi liyA jAe to pratyeka bhAratIya-darzana kI zAkhA kA apanA eka AcAra-zAstra bhI rahA hai / isa AcAra-zAstra ko hama usa darzana kA sAdhanApakSa bhI kaha sakate haiN| pratyeka darzana-paramparA apanI paddhati se apane dvArA pratipAdita tattva-jJAna ko jaba jIvana meM utArane kA prayatna karatI hai taba use sAdhanA kahA jAtA hai / yaha sAdhanA-pakSa bhI pratyeka bhAratIyadarzana kA eka abhinna aMga rahA hai| duHkha-nivRtti aura sukha kI prApti yaha bhI pratyeka darzana kA apanA eka viziSTa dhyeya rahA hai| yaha svAbhAvika hai ki manuSya ko apane vartamAna jIvana se asantoSa ho / jIvana meM pratIta hone vAle pratikUla bhAva, duHkha evaM klezoM se vyAkula hokara manuSya unase chuTakArA prApta karane kI bAta soce, yaha svAbhAvika hai| bhArata ke pratyeka darzana ne phira bhale hI vaha kisI bhI paramparA kA kyoM na rahA ho, vartamAna jIvana ko dukhamaya evaM klezamaya mAnA hai| isakA artha yahI hotA hai ki jIvana meM jo kucha duHkha aura kleza hai, use dUra karane kA prayatna kiyA jaae| kyoMki duHkhanivRtti aura sukhaprApti pratyeka AtmA kA svAbhAvika adhikAra hai / bhArata ke isa dRSTikoNa ko lekara pAzcAtya-dArzanikoM ne ise nirAzAvAdI athavA palAyanavAdI kahA hai| parantu una logoM kA kathana na tarka-saMgata hai, aura na bhAratIya-darzana kI maryAdA ke anukUla hii| bhAratIya-darzana meM tyAga aura vairAgya kI jo carcA kI gaI hai, usakA artha jIvana se parAGmukha bananA nahIM hai, balki vartamAna jIvana ke asantoSa ke kAraNa citta meM jo eka vyAkulatA Page #308 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAratIya darzana ke sAmAnya siddhAnta 233 PO rahatI hai, use dUra karane ke lie hI bhAratIya-dArzanikoM ne tyAga aura vairAgya kI bAta kahI hai| yaha duHkhavAdI vicAradhArA bauddha-darzana meM atirekavAdI bana gaI hai| ise kisI aMza meM svIkAra karanA hI hogaa| jaina-darzana bhI isa duHkhavAdI paramparA meM sammilita rahA hai| sAMkhya-darzana ke prArambha meM hI isa tathya ko svIkAra kiyA gayA hai ki tIna prakAra ke duHkha se vyAkula yaha AtmA sukha aura zAnti kI khoja karanA cAhatA hai| isa prakAra bhAratIya-darzanoM meM duHkhavAdI vicAradhArA rahI hai, isa satya se inkAra nahIM kiyA jA sakatA / eka mAtra sukha kA anusandhAna hI usakA mukhya uddezya rahA hai| bhAratIya darzanoM meM AtmavAda bhArata ke sabhI darzana AtmA ke astitva meM vizvAsa karate haiN| nyAya aura vaizeSika AtmA ko eka avinazvara aura nitya padArtha mAnate haiM / icchA, dveSa, prayatna, sukha, duHkha aura jJAna ko usake vizeSa guNa mAnate haiM / AtmA jJAtA- kartA aura bhoktA hai| jJAna, anubhUti aura saMkalpa AtmA ke dharma haiM / caitanya AtmA kA svarUpa hai| mImAMsA-darzana kA bhI mata yahI hai / mImAMsA-darzana AtmA ko nitya aura vibhu mAnatA hai| aura caitanya ko usakA Agantuka dharma mAnatA hai| svapna rahita nidrA tathA mokSa kI avasthA meM AtmA caitanya guNa se rahita hotA hai| sAMkhya-darzana meM puruSa ko nitya, vibhu aura caitanya svarUpa mAnA gayA hai / isa darzana ke anusAra caitanya AtmA kA Agantuka dharma nahIM hai / puruSa akartA hai, vaha sukha-duHkha kI anubhUtiyoM se rahita hai / buddhi kartA hai, aura sukha tathA duHkha ke guNoM se yukta hai| buddhi prakRti kA pariNAma hai aura prakRti nirantara kriyAzIla hai| isake viparIta puruSa zuddha caitanya svarUpa hai| __ advaita vedAnta AtmA ko vizuddha sat, cit aura Ananda svarUpa mAnatA hai / sAMkhya aneka puruSoM ko mAnatA hai, lekina Izvara ko nahIM mAnatA / advaita kevala eka hI AtmA ko satya mAnatA hai| cArvAka-darzana AtmA kI sattA ko nahIM maantaa| vaha caitanya viziSTa zarIra ko hI AtmA kahatA hai| bauddha-darzana AtmA ko jJAna, anubhUti aura saMkalpoM kI eka kSaNa meM parivartana hone vAlI santAna mAnatA hai| isake viparIta jaina-darzana AtmA ko nitya, ajara aura amara svIkAra karatA hai| jJAna AtmA kA viziSTa guNa hai / guNa aura guNI meM kathaMcit bheda aura kathaMcit abheda rahatA hai / jaina-darzana mAnatA hai ki AtmA svabhAvataH ananta-jJAna, ananta-darzana, ananta-sukha aura ananta-zakti se yukta hai| isa dRSTi se pratyeka bhAratIya-darzana AtmA ke astitva ko svIkAra karatA hai, aura usakI apane DhaMga se vyAkhyA karatA hai| bhAratIya-darzanoM meM karmavAda karmavAda yaha mAratIya-darzana kA eka viziSTa siddhAnta mAnA jAtA hai| bhArata ke pratyeka darzana kI zAkhA ne isa karmavAda ke siddhAnta para bhI gambhIra vicAra kiyA hai| jIvana meM jo sukha aura duHkha kI anubhUti hotI hai, usakA koI AdhAra avazya honA caahie| isakA AdhAra eka mAtra karmavAda hI ho sakatA hai| isa saMsAra meM jo vicitratA aura vividhatA kA darzana hotA hai, usakA AdhAra pratyeka vyakti kA apanA karma hI hotA hai| karmavAda ke sambandha meM jitanA gaMbhIra aura vistRta vivecana jaina-paramparA ke graMthoM meM upalabdha hai, utanA anyatra upalabdha nahIM hai| eka cArvAkadarzana ko chor3akara zeSa sabhI bhAratIya-darzana karmavAda ke niyama meM AsthA evaM vizvAsa rakhate haiN| 2 aamanardanamananews MAAma MASUAAJA HI samAcAryapravaraAna prAAnanda AdhAADandA anya www NNAwnoarnewmarnew Page #309 -------------------------------------------------------------------------- ________________ . . jmy` KAAdaeaninanaMatkadAJAANNAR.RRRRRN 234 dharma aura darzana karma kA niyama naitikatA ke kSetra meM kAma karane vAlA kAraNa niyama hI hai| isakA artha yaha hai ki zubha karma kA phala anivAryataH sukha hotA hai, aura azubha karma kA phala anivAryataH azubha evaM duHkha hotA hai / acchA kAma AtmA meM puNya utpanna karatA hai, jo ki sugva-bhoga kA kAraNa banatA hai / burA kAma AtmA meM pApa utpanna karatA hai jo ki duHkha-bhoga kA kAraNa banatA hai| sukha aura duHkha kramazaH zubha aura azubha karmoM ke anivArya phala haiN| isa naitika niyama kI pakar3a se koI bhI chUTa nahIM sakatA / zubha aura azubha donoM prakAra ke karma sUkSma saMskAra chor3a jAte haiM, jo nizcaya hI bhAvI sukha-duHkha ke kAraNa banate haiN| ve avazya hI samaya Ane para apane phala ko utpanna karate haiN| ina phaloM kA bhoga isa janma meM athavA bhaviSya meM kiyA jAtA hai, athavA AgAmI janmoM meM kiyA jAtA hai| karma ke niyama ke kAraNa hI AtmA ko isa saMsAra meM janma aura maraNa karanA par3atA hai / janma aura maraNa kA kAraNa karma hI hai| karma ke niyama kA bIja-rUpa sarva prathama Rgveda kI RtadhArA meM upalabdha hotA hai| Rta kA artha hai-jagata kI vyavasthA evaM niyama / prakRti kI pratyeka ghaTanA apane niyama ke anusAra hI hotI hai / prakRti ke ye niyama hI Rta haiN| Age calakara Rta kI dhAraNA meM manuSya ke naitika niyamoM kI vyavasthA kA bhI samAveza ho gayA thaa| upaniSadoM meM bhI isa prakAra ke vicAra hameM bIja rUpa meM athavA sUkSma rUpa meM upalabdha hote haiN| kucha upaniSadoM meM to karma ke niyama kI naitika niyama ke rUpa meM spaSTa dhAraNA kI hai| manuSya jaisA botA hai, vaisA hI kATatA hai / acche-bure karmoM kA phala acchebure rUpa meM milatA hai| zubha karmoM se acchA caritra banatA hai, aura azubha karmoM se burA / phira acche caritra se acchA janma milatA hai aura bure caritra se burA / upaniSadoM meM kahA gayA hai ki manuSya zubha karma karane se dhArmika banatA hai, aura azubha karma karane se pApAtmA banatA hai| saMsAra janma aura mRtyu kA eka ananta cakra hai / manuSya acche kAma karake acchA janma pA sakatA hai, aura anta meM bheda-vijJAna ke dvArA saMsAra se mukta bhI ho sakatA hai| jaina-Agama meM karmavAda ke zAzvata niyamoM ko svIkAra kiyA gayA hai| bauddha-darzana meM (bauddha piTakoM meM) bhI karmavAda kI mAnyatA spaSTa rUpa se najara AtI hai / ataH bauddha-darzana bhI karmavAdI-darzana rahA hai| nyAya-vaizeSika,sAMkhya-yoga, mImAMsA aura vedAnta-darzana meM karma ke niyama meM AsthA vyakta kI gaI hai| ina darzanoM kA vizvAsa hai ki acche athavA bure kAma adRSTa ko utpanna karate haiM, jisakA vipAka hone meM kucha samaya lagatA hai| usake bAda usa vyakti ko sukha yA duHkha bhoganA par3atA hai| karma kA phala kucha to isI jIvana meM aura kucha agale jIvana meM / lekina karma ke phala se kabhI bacA nahIM jA sktaa| bhautika vyavasthA para kAraNa-niyama kA zAsana hai aura naitika vyavasthA para karma ke niyama kA zAsana rahatA hai / parantu bhautika vyavasthA bhI naitika vyavasthA ke hI uddezya kI pUrti karatI hai| isa prakAra yaha dekhA jAtA hai ki bhAratIya darzanoM kI pratyeka zAkhA ne karmavAda ke niyamoM ko svIkAra kiyA hai, aura usakI paribhASA evaM vyAkhyA bhI apanI-apanI paddhati se kI hai| bhAratIya-darzanoM meM paralokavAda jaba bhAratIya-darzanoM meM AtmA ko amara mAna liyA gayA, aura maMsArI avasthA meM usameM sukha evaM duHkha mAna liyA gayA, taba yaha Avazyaka ho jAtA hai, ki sukha aura duHkha ko mula AdhAra bhI mAnA jaae| aura vaha mUla AdhAra karmavAda ke rUpa meM bhAratIya-darzana ne svIkAra kiyaa| vartamAna jIvana meM AtmA kisa rUpa meM rahatA hai ? aura usakI sthiti kyA hotI hai, isa samasyA meM se hI paralokavAda kA janma huaa| paralokavAda ko janmAntaravAda bhI kahA jAtA hai / eka cArvAkadarzana ko chor3akara zepa sabhI bhAratIya-darzanoM kA paralokavAda--yaha eka sarvamAnya siddhAnta hai| Page #310 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAratIya darzana ke sAmAnya siddhAnta 235 paralokavAda athavA janmAntaravAda karmavAda ke siddhAnta kA phalita rUpa haiN| karma kA siddhAnta yaha mAMga karatA hai ki zubha karmoM kA zubha phala mile aura azubha karmoM kA azubha phala mile| lekina sabhI karmoM kA phala isI janma meM milanA saMbhava nahIM hai| ataH karmaphala ko bhogane ke lie dUsarA jIvana yA janma Avazyaka hai| bhAratIya-darzana ke anusAra yaha saMsAra janma aura maraNa kI anAdi zRMkhalA hai / isa janmamaraNa kA kAraNa kyA hai ? isa prazna ke uttara meM sAMkhya-darzana meM kahA gayA hai ki prakRti aura puruSa kA bheda-jJAna na honA hI isakA kAraNa hai| nyAya aura vaizeSika-darzana meM kahA gayA ki janma aura maraNa kA kAraNa jIva kA ajJAna hI hai / vedAnta-darzana meM kahA gayA ki avidyA athavA mAyA hI isakA mukhya kAraNa hai| bauddha-darzana meM kahA gayA, ki vAsanA ke kAraNa hI janma-maraNa hotA hai| jaina-darzana meM kahA gayA ki karma-baddha saMsArI AtmA kA jo bAra-bAra janma-maraNa hotA hai, usake pA~ca kAraNa haiM.-1. mithyAtva-bhAva, 2. avirati, 3. pramAda, 4. kaSAya tathA 5. zubha aura azubha yoga / sAmAnya bhASA meM jaba tattva-jJAna se ajJAna kA nAza ho jAtA hai taba saMsAra kA bhI anta A jAtA hai| bhAratIya-darzanoM meM bhI kahA gayA hai, ki saMsAra eka bandhana hai, isa bandhana kA Atyantika nAza AtmA ke zuddha svarUpa-mokSa-se hI hotA hai| bandhana kA kAraNa ajJAna hai aura isIse saMsAra kI utpatti hotI hai| isake kAraNa mokSa kA kAraNa tattva-jJAna hai| tattva-jJAna ke ho jAne para saMsAra kA bhI anta ho jAtA hai| isa prakAra tattva-jJAna aura usakA viparIta bhAva ajJAna, avidyA, mAyA, vAsanA aura karma ko mAnA gayA hai| janmAntara, bhavAntara, punarjanma aura paraloka kA artha hai-mRtyu ke bAda AtmA kA dUsarA zarIra dhAraNa krnaa| cArvAka-darzana ne yaha mAnA thA ki zarIra ke vinAza ke sAtha cetana-zakti kA bhI vinAza ho jAtA hai| parantu AtmA kI amaratA meM vizvAsa karane vAle dArzanikoM kA kahanA hai ki zarIra ke nAza hone se AtmA kA nAza nahIM hotaa| isa vartamAna zarIra ke naSTa hone para bhI AtmA banA rahatA hai, aura pUrvakRtakarmoM kA phala bhogane ke lie AtmA ko dUsarA janma dhAraNa karanA par3atA hai| dUsarA janma grahaNa karanA hI punarjanma kahA jAtA hai| pazu, pakSI, manuSya, deva aura nAraka Adi aneka prakAra ke janma grahaNa karanA yaha saMsArI AtmA kA Avazyaka pariNAma hai| AtmA aneka janma tabhI grahaNa kara sakatA hai jaba vaha nitya aura avicchinna ho| sabhI Astikadarzana AtmA kI nityatA ko svIkAra karate haiN| cArvAka-darzana zarIra, prANa athavA mana se bhinna AtmA jaisI nitya vastu ko svIkAra nahIM krtaa| ataH usake mata meM janmAntara athavA punarjanma jaisI vastu mAnya nahIM hai| bauddha-dArzanika AtmA ko kSaNika vijJAnoM kI eka santati mAtra mAnate haiN| unake anusAra AtmA kSaNa-kSaNa meM badalatA hai| jo AtmA pUrva kSaNa meM thA, vaha uttara kSaNa meM nahIM rhtaa| isa prakAra nadI ke pravAha ke samAna ve citta-santati ke pravAha ko svIkAra karate haiM aura kahate haiM ki AtmA kI santati nitya pravahamAna rahatI hai| isa prakAra kSaNikatA ko svIkAra karane para bhI ve janmAntara aura punarjanma ko bhI svIkAra karate haiN| unakI mAnyatA ke anusAra eka vijJAna santAna kA antima vijJAna sabhI pUrva vijJAnoM kI vAsanAoM ko AtmasAt karatA hai, aura eka nayA zarIra dhAraNa kara letA hai| bauddha pata ke anusAra vAsanA ko saMskAra bhI kahA gayA hai| isa prakAra bauddhadArzanika AtmA kI nityatA to nahIM mAnate, lekina vijJAna-santAna kI avicchannatA ko avazya hI svIkAra karate haiN| jaina-dArzanika AtmA ko kevala nitya nahIM, pariNAmI-nitya mAnate haiN| AtmA dravyadRSTi ApApraaa AcArya Ajama YG zrAAnandagrantha zrAAnandagrantha OM arenmonaarinaamanarmadanaanindravinAmAhmarnatrinamainamaraGwADRI ranwwwwwverharwwwwvvviews Page #311 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AAJAananamaARAVAAAAAAdam a narsindan. Ata..' sAabhApravara abhinaya prAAnandagrantha zrAAnandA anya 236 dharma aura darzana se nitya hai, aura paryAyadRSTi se anitya / kyoMki paryAya pratikSaNa badalatA rahatA hai| isa badalane para bhI dravya kA dravyatva kabhI naSTa nahIM hotaa| jaina-dArzanika punarjanma ko svIkAra karate haiN| kyoMki pratyeka AtmA apane karmoM ke anusAra aneka gati evaM yoniyoM ko prApta hotI rahatI hai| jaisekoI eka AtmA jo Aja manuSya zarIra meM hai, bhaviSya meM vaha apane zubha yA azubha karmoM ke anusAra deva aura nAraka bhI bana sakatA hai| eka janma ke bAda dUsare janma ko dhAraNa karanA isI ko janmAntara yA bhavAntara kahA jAtA hai| isa prakAra samasta bhAratIya-dArzanika paramparAe~ punarjanma ko svIkAra karatI haiN| bhAratIya-darzana meM mokSa evaM nirvANa Astika-dArzanikoM ke sAmane yaha prazna upasthita haA ki kyA kabhI AtmA kI isa prakAra kI bhI sthiti hogI ki usakA punarjanma athavA janmAntara miTa jAe? isa prakAra ke uttara meM unakA kahanA hai ki mokSa, mukti athavA nirvANa hI vaha sthiti hai, jahAM pahuMcakara AtmA kA janmAntara yA punarjanma miTa jAtA hai| yahI kAraNa hai, ki AtmA kI amaratA meM AsthA rakhane vAle Astika darzanoM ne mokSa kI sthiti ko eka svara se svIkAra kiyA hai| cArvAka-darzana kA kahanA hai. ki maraNa hI apavarga athavA mokSa hai| mokSa kA siddhAnta sabhI bhAratIya-darzanoM ko mAnya hai| bhautikavAdI hone ke kAraNa eka cArvAka hI usako svIkAra nahIM krtaa| kyoMki vaha AtmA kI zarIra se bhinna sattA nahIM mAnatA / ataH usake darzana meM AtmA ke mokSa kA prazna nahIM utthtaa| cArvAka kI dRSTi meM isa jIvana meM athavA isI loka meM sukha bhoga karanA mokSa hai| isase bhinna isa prakAra ke mokSa kI kalpanA vaha nahIM kara sakatA, jisameM AtmA eka lokAtIta avasthA ko prApta ho jAtA hai| bauddha-darzana meM AtmA kI isa lokAtIta avasthA ko mokSa na kahakara nirvANa kahA gayA hai| yadyapi nirvANa zabda jaina-granthoM evaM jaina-AgamoM meM bhI bahulatA se upalabdha hotA hai, phira bhI isa kA prayoga bauddha-darzana meM hI adhika rur3ha hai| bauddha-darzana ke anusAra nirvANa zabda saba duHkhoM ke Atyantika uccheda kI avasthA ko abhivyakta karatA hai| nirvANa zabda kA artha hai-bujha jaanaa| lekina isase yaha nahIM samajhanA cAhie ki nirvANa meM AtmA kA Atyantika vinAza ho jAtA hai| bauddha-darzana ke anusAra isameM Atyantika vinAza to avazya hotA hai lekina duHkha kA hotA hai, na ki Atma-santati kaa| kucha bauddha-dArzanika nirvANa ko vizuddha Ananda kI avasthA mAnate haiN| isa prakAra bauddha-darzana kSaNikavAdI hokara bhI janmAntara aura nirvANa ko svIkAra karatA hai| jaina-dArzanika prArambha se hI mokSavAdI rahe haiN| ananta-darzana, ananta-jJAna, anantasukha aura ananta-zakti kA prakaTa honA hI mokSa hai| AtmA apanI vizuddha avasthA ko taba prApta karatA hai, jabaki vaha samyak-darzana (zraddhA) samyak-jJAna, aura samyak-cAritra kI sAdhanA ke dvArA karma-pudagala ke AvaraNa ko sarvathA naSTa kara detA hai| jaina-paramparA ke mahAn adhyAtmavAdI AcArya kundakunda ne apane samayasAra grantha meM AtmA ke svarUpa kA varNana karate hue kahA hai-"eka vyakti lambe samaya se kArAgRha meM par3A ho, aura apane bandhana kI tIvratA evaM mandatA ko tathA bandhana ke kAla ko bhalI-bhAMti samajhatA ho, parantu jaba taka vaha apane bandhana ke vaza hokara usakA chedana karane kA prayatna nahIM karatA, taba taka lambA samaya vyatIta ho jAne para bhI vaha chUTa nahIM sktaa| isI prakAra koI manuSya apane karmabandha kA pradeza, sthiti, prakRti aura anubhAga ko bhalI-bhAMti samajhatA ho, to bhI itane mAtra se vaha karma-bandhana se mukta-unmukta nahIM ho sktaa| vahI AtmA yadi rAga evaM dveSa Adi ko haTAkara vizuddha ho jAe, taba mokSa prApta kara sakatA hai / bandhana kA vicAra Nrn Urr Page #312 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAratIya darzana ke sAmAnya siddhAnta 237 Tu karane mAtra se bandhana se chuTakArA nahIM milatA hai| chuTakArA pAne ke lie bandha ko, aura AtmA ke svabhAva ko bhalI-bhAMti samajhakara bandhana se virakta honA caahie| jIva aura bandha ke alagaalaga lakSaNa samajhakara prajJA rUpI churI se unheM alaga karanA cAhie, tabhI bandhana se chUTatA hai / bandha ko cheda kara kyA karanA cAhie / Atma-svarUpa meM sthita honA caahie| AtmasvarUpa ko kisa prakAra grahaNa karanA cAhie ? isa ke uttara meM kahA gayA hai ki mumukSu ko AtmA kA isa prakAra vicAra karanA cAhie-maiM cetana svarUpa hUM, maiM dRSTA hU~, maiM jJAtA hU~, zeSa jo kucha bhI hai, vaha mujhase bhinna hai| zuddha AtmA ko samajhane vAlA vyakti samasta para-bhAvoM ko parakIya jAnakara unase alaga ho jAtA hai| yaha para-bhAva se alaga ho jAnA hI vAstavika mokSa hai|" isa prakAra jaina-darzana meM mokSa ke svarUpa kA pratipAdana kiyA gayA hai| jaina-darzana meM vizuddha Atma-svarUpa ko prakaTa karane ko hI mokSa kahA gayA hai| sA~khya-darzana mokSa ko prakRti aura puruSa kA viveka mAnatA hai| viveka eka prakAra kA bheda-vijJAna hai / isake viparIta bandha prakRti aura puruSa kA aviveka hai / puruSa nitya aura mukta hai| apane aviveka ke kAraNa vaha prakRti aura usake vikAroM se apanA tAdAtmya mAna letA hai| zarIra, indriya, mana, buddhi aura ahaMkAra-ye saba prakRti ke vikAra haiM, lekina aviveka ke kAraNa puruSa inheM apanA samajha baiThatA hai| mokSa puruSa kI svAbhAvika avasthA kI prApti hai| bandha eka pratIti mAtra hai, aura isakA kAraNa aviveka hai| yoga-darzana mokSa ko AtmA kA kaivalya mAnatA hai| kaivalya AtmA ke prakRti ke jAla se chUTa jAne kI eka avasthA-vizeSa hai / AtmA ko isa avasthA kI prApti taba hotI hai, jaba tapa aura saMyama ke dvArA mana se saba karma-saMskAra nikala jAte haiM / sAMkhya aura yoga mokSa meM puruSa kI cinmAtra avasthiti mAnate haiN| isa avasthA meM vaha sukha aura duHkha se sarvathA atIta ho jAtA hai| kyoMki sukha aura duHkha to buddhi kI vRttiyAM mAtra haiN| ina vRttiyoM kA Atyantika abhAva hI sAMkhya aura yoga-darzana meM mukti hai| nyAya aura vaizeSika-darzana mokSa ko AtmA kI vaha avasthA mAnate haiM, jisameM vaha mana aura zarIra se atyanta vimukta ho jAtA hai, aura sattA mAtra raha jAtA hai| mokSa AtmA kI acetana avasthA hai, kyoMki caitanya to usakA eka Agantuka dharma hai, svarUpa nhiiN| jaba AtmA kA zarIra aura mana se saMyoga hotA hai tabhI usameM caitanya kA udaya hotA hai| ataH mokSa kI avasthA meM ina se viyoga hone para caitanya bhI calA jAtA hai| mokSa kI prApti tattva-jJAna se hotI hai| yaha duHkha ke Atyantika uccheda kI avasthA hai| mImAMsA-darzana meM bhI mokSa ko AtmA kI svAbhAvika avasthA kI prApti mAnA gayA hai, jisameM sukha aura duHkha kA atyanta vinAza ho jAtA hai / apanI svAbhAvika avasthA meM AtmA acetana hotA hai| mokSa duHkha ke Atyantika abhAva kI avasthA hai| lekina isameM Ananda kI anubhUti nahIM hotii| AtmA svabhAvataH sukha aura duHkha se atIta hai| mokSa kI avasthA meM jJAnazakti to rahatI hai, parantu jJAna nahIM rhtaa| ___ advaita vedAnta mokSa ko jIvAtmA aura brahma ke ekIbhAva kI upalabdhi mAnatA hai| kyoMki paramArthataH AtmA brahma hI hai / AtmA vizuddha, sat, cit aura AnandasvarUpa hai| bandha mithyA hai| avidyA evaM mAyA hI isakA kAraNa hai| AtmA avidyA ke kAraNa zarIra, indriya, mana, buddhi AGO 1 samayasAra, 288-300 SHABANAADAAVAKAMALAIJANATALAawsNKawasaveDAOORNAMJABADAINJALAAJAANANAGALASALARAJJAAAAAAAADALA ramananAcAryaprabhAgAta SNIC prAjAlanyAA abhi - sAtha Page #313 -------------------------------------------------------------------------- ________________ A waaJANWRMANPRAIAAAAJAJARKAAAAAAAJAANJadaiadAJANAADABADASANATASAN AcAryaprakAAcAryaprasA zraIEIGthAAnandamAza 238 dharma aura darzana aura ahaMkAra ke sAtha apanA tAdAtmya kara letA hai, jo ki mAyA nirmita hai / vedAnta-darzana ke anasAra yahI mithyA tAdAtmya bandha kA kAraNa hai| avidyA se AtmA kA bandhana hotA hai, aura vidyA se isa bandhana kI nivRtti hotI hai / mokSa AtmA kI svAbhAvika avasthA hai| yaha na caitanya rahita avasthA hai, aura na duHkhAbhAva mAtra kI avasthA hai, balki sat, cit aura Ananda kI brahma avasthA hai| yahI jIvAtmA ke brahmabhAva kI prApti hai| isa prakAra mokSa kI dhAraNA samasta bhAratIya-darzanoM meM upalabdha hotI hai| vAstava meM mokSa kI prApti dArzanika cintana kA lakSya rahA hai| bhArata ke sabhI darzanoM meM isake svarUpa kA pratipAdana kiyA gayA hai, aura apanI-apanI paddhati se pratyeka dArzanika ne usakI vyAkhyA kI hai| upasaMhAra bhAratIya darzanoM meM jina tathyoM kA nirUpaNa kiyA gayA hai, una saba kA jIvana ke sAtha nikaTa kA sambandha rahA hai| bhAratIya-dArzanikoM ne mAnava jIvana ke samakSa U~ce-se-U~ce Adarza prastuta kie haiN| ve Adarza kevala Adarza hI nahIM rahate, unheM jIvana meM utArane kA prayatna bhI kiyA jAtA hai| isa ke lie vibhinna dArzanikoM ne vibhinna prakAra kI sAdhanAoM kA bhI pratipAdana kiyA hai| ye sAdhana tIna prakAra ke hote haiM-jJAna-yoga, karma-yoga, aura bhkti-yog| jaina-darzana meM inhIM ko ratna-vaya-samyak-darzana samyak-jJAna aura samyak-cAritra kahA jAtA hai| bauddha-darzana meM inheM prajJA, zIla aura samAdhi kahA hai| ina tInoM kI sAdhanA se pratyeka manuSya apane jIvana meM ucca se uccatara evaM uccatama AdarzoM ko prApta kara sakatA hai / darzana kA sambandha kevala buddhi evaM tarka se hI nahIM, balki hRdaya evaM kriyA se bhI usakA sambandha hai| yahI kAraNa hai ki bhAratIya darzana kI paramparA ke pratyeka dArzanika-sampradAya ne zraddhAna, jJAna aura AcaraNa para bala diyA hai| bhAratIya darzana evaM cintana kevala bauddhika-vilAsa mAtra nahIM hai, apitu vaha jIvana kI vAstavika evaM yathArtha sthiti kA pratipAdana bhI karatA hai / ataH vaha vAstavika artha meM darzana hai| RANIA prAnanda-vacanAmRta Upara kI dikhAvaTa vAstavikatA kI nirNAyaka nahIM hotI, bhaisa dekhane meM kAlI hotI hai kintu usakA dUdha sapheda hotA hai| isI prakAra sajjana purupa-cAhe jaisI mailI vezabhUSA meM hoM, unake hRdaya meM sadA dUdha kI bhAMti snigdhatA bharI rahatI hai| adhyAtma ke patha para calanA nAriyala ke vRkSa para car3hanA hai| nAriyala ke per3a para bar3hate samaya paga-paga para phisalane kA bhaya banA rahatA hai, kintu car3hane vAle abhyAsa dvArA nirvighna car3ha jAte haiN| isI prakAra sAdhaka abhyAsa dvArA apane kaThora sAdhanA patha para nivighna calate hue lakSya taka pahuMca jAte haiN| Page #314 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jainadarzana meM ajIva tattva 0 mAne gae haiM / (1) jIva, (2) ajIva, (4) saMvara ( 5 ) nirjarA, (6) baMdha aura aura pApa milAne se nau padArtha ho jAte jainadarzana meM Sadravya, sAtatattva aura nau padArtha ( dharma, adharma, AkAza, kAla aura pudgala ) (3) Azrava, (7) mokSa ye sAta tatva mAne haiN| ina sAta tatvoM meM puNya hai| nau padArtha ko saMkSepa meM do bhAgoM meM vibhakta kara sakate haiM jIva aura ajIva / jIva kA pratipakSI ajIva hai / " jIva cetanAyukta hai, vaha jJAna, darzana Adi upayoga lakSaNavAlA hai to ajIva acetana hai| zarIra meM jo jJAnavAna padArtha hai, jo sabhI ko jAnatA hai, dekhatA hai aura upayoga karatA hai, vaha jIva hai jisameM cetanA guNa kA pUrNa rUpa se abhAva ho, jise sukha-duHkha kI anubhUti nahIM hotI hai, vaha ajIva dravya hai / 3 / 4 ajIva dravya ke do bheda haiM---rUpI aura arUpI / pudgala rUpI hai, zeSa dharma, adharma, AkAza aura kAla ye cAra arUpI haiM / Agama sAhitya meM rUpI ke lie mUrta aura arUpI ke lie amUrta zabda kA prayoga huA hai / pudgala dravya mUrta hai aura zeSa cAra amurta hai / 5 zrI puSkara munijI | jaina Agama evaM darzanazAstra ke gambhIra vidvAna, ojasvI pravaktA, zikSA evaM samAja sudhAra meM vizeSa ruci; zramaNa saMgha ke variSTha muni / ] AkAza dravya meM pA~coM ajIva dravya aura eka jIva dravya ye chahoM eka hI kSetra ko avagAha kara paraspara eka dUsare se mile hue rahate haiM kintu chahoM dravyoM kA apanA-apanA astitva hai / sabhI dravya apane Apa meM avasthita haiN| tIna kAla meM jIva kabhI ajIva nahIM hotA aura ajIva jIva nahIM hotA / 'padravya eka dUsare meM praveza karate haiM, paraspara avakAza dete haiM, sadA kAla milate rahate haiN| tathApi apane svabhAva ko nahIM chodd'te| ajIva dravya kA vivecana anya dArzanikoM ne utanA nahIM 1 sthAnAMga 2 | 1 / 57 2 paMcAstikAya 2 / 122 3 4 5 paMcAstikAya 2 / 124-125 (ka) uttarAdhyayana 36 / 4 (kha) samavAyAMga 146 (ka) uttarAdhyayana 36 / 6 (kha) bhagavatI 18 / 7-7 / 10 6 paJcAstikAya 117 DD OM Aya va abhinaMdana zrI Ananda antha 99 zrI Anandana grantha 99 Page #315 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrIAnanda annAAnA A wririyarwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwNYOOVir oin 240 dharma aura darzana kiyA jitanA jaina darzana ne kiyA hai| ajIva dravya, prakRti, pudgala, jar3a, asat, acetana, maiTara nAma se jAnA-pahacAnA jAtA hai| astikAya SadravyoM meM se jIva, pudgala, dharma, adharma, AkAza ina pA~ca ko astikAya kahate haiM / kAladravya astikAya nahIM hai / asti-kAya yaha eka yaugika zabda hai| asti kA artha pradeza hai aura kAya kA artha samuha hai| jo aneka pradezoM kA samUha hai vaha astikAya hai| dUsarI paribhASA isa prakAra hai 'asti, arthAt jisakA astitva hai aura kAya ke samAna jisake pradeza haiM aura jisake pradeza bahuta haiM vaha astikAya hai|' jIva, dharma adharma, asaMkhyAta pradezI haiM / AkAza ke pradeza ananta haiN| kAla dravya kA astitva to hai para bahupradezI na hone se use astikAya meM nahIM liyA hai| eka avibhAgI pudgala paramANu jitane AkAza ko sparza karatA hai utane ko pradeza kahate haiM / pudgala dravya nyAya-vaizeSika jise bhautika tatva kahate haiM, vijJAna jise meTara kahatA hai, use hI jainadarzana ne pudgala kahA hai| bauddha sAhitya meM 'pudgala' zabda 'AlayavijJAna', 'cetanAsaMtati,' ke artha meM vyavahRta huA hai| bhagavatI meM abhedopacAra se pudgalayukta AtmA ko pudgala kahA hai / 10 para mukhya rUpa se jaina sAhitya meM pudgala kA artha 'mUrtika dravya' hai, jo ajIva hai| ajIva dravyoM meM pudgala dravya vilakSaNa hai| vaha rUpI, mUrta hai usameM sparza, rasa, gaMdha, varNa pAye jAte haiN| pudgala ke sUkSma se sUkSma paramANu se lekara bar3e se bar3e pRthvI skaMdha taka meM mUrta guNa pAye jAte haiN|" ina cAroM guNoM meM se kisI meM eka, kisI meM do aura kisI meM tIna guNa hoM aisA nahIM ho sktaa| cAroM hI guNa eka sAtha rahate haiN| yaha satya hai ki kisI meM eka guNa kI pramukhatA hotI hai jisase vaha indriyagocara ho jAtA hai aura dUsare guNa gauNa hote haiM jo indriyagocara nahIM ho pAte haiN| indriya agocara hone se hama kisI guNa kA abhAva nahIM mAna sakate / Aja kA vaijJAnika 'hAyaDrojana aura nAyaTrojana ko varNa, gaMdha aura rasahIna mAnate haiM, yaha kathana gauNatA ko lekara hai| dUsarI dRSTi se ina guNoM ko siddha kara sakate haiN| jaise 'AmoniyA' meM ekAMza hAyaDrojana aura tIna aMza nAyaTrojana rahatA hai| AmoniyA meM gaMdha aura rasa ye do guNa haiN| ina donoM guNoM kI navIna utpatti nahIM mAnate cUMki yaha siddha hai ki asat kI kabhI bhI utpatti nahIM ho sakatI aura sat kA kabhI nAza nahIM ho sakatA, isalie jo guNa aNu meM hotA hai vahI skaMdha meM AtA hai| hAyaDrojana aura nAyaTrojana 7 (ka) sthAnAMga 4 / 11125 (kha) tatvArthasUtra 5 // 1 (ga) dravyasaMgraha 23 8 bhagavatI pR0 238 hai (ka) dravyasaMgraha 24 (kha) pravacanasAroddhAra 2144 10 bhagavatI 8 / 10 / 361 11 (ka) pravacanasAroddhAra 2 / 40 (kha) tattvArthasUtra a. 5 (ga) sarvArthasiddhi a. 5, Page #316 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jaina darzana meM ajIva tattva 241 ke aMza se AmoniyA nirmita huA hai, isalie rasa aura gaMdha jo AmoniyA ke guNa haiM ve guNa usa aMza meM avazya hI hone caahie| jo pracchanna guNa the ve usameM prakaTa hue haiN| pudgala meM cAroM guNa rahate haiM cAhe ve prakaTa hoM yA aprakaTa hoN| pudgala tInoM kAloM meM rahatA hai, isalie sat hai / utpAda, vyaya, dhrauvya yukta hai| jo apane sat svabhAva kA parityAga nahIM karatA, utpAda, vyaya, dhrauvya se yukta hai aura guNa paryAya sahita hai vaha dravya hai|12 vyaya ke binA utpAda nahIM hotA, utpAda ke binA vyaya nahIM hotA / utpAda aura vyaya ke binA dhrauvya ho nahIM sakatA / dravya kA eka paryAya utpanna hotA hai, dUsarA naSTa hotA hai para dravya na utpanna hotA hai, na naSTa hotA hai kintu sadA dhrauvya rahatA hai| Aja kA vijJAna bhI mAnatA hai ki kisI bhautika padArtha ke parivartana meM jar3a padArtha kabhI bhI naSTa nahIM hotA aura na utpanna hotA hai| kevala usakA rUpa badalatA hai| momabattI ke udAharaNa se isa bAta ko spaSTa rUpa se samajha sakate haiN| sabhI pudgala paramANuoM se nirmita haiN| yaha paramANu sUkSma aura avibhAjya haiM / tattvArtharAjavArtika meM paramANu kA lakSaNa aura usake viziSTa guNa isa prakAra batAe haiM-13 (1) sabhI pudgala skaMdha paramANuoM se nirmita haiM aura paramANu pudgala ke sukSmatama __ aza haiN| (2) paramANu nitya, avinAzI, sUkSma hai| (3) paramANuoM meM rasa, gaMdha, varNa aura do sparza--snigdha yA rUkSa, zIta yA uSNa hote haiN| (4) paramANu kA anumAna usase nirmita skandha se lagA sakate haiN| jaina dRSTi se kitane hI pudgala-skaMdha saMkhyAta pradezoM ke, kitane hI asaMkhyAta pradezoM ke aura kitane hI anaMta pradezoM ke hote haiN| saba se bar3A skaMdha ananta pradezI hotA hai aura saba se laghu skandha dvipradezI hotA hai| ananta pradezI skaMdha eka pradeza meM bhI samA sakatA hai, vahI skaMdha sampUrNa loka meM bhI vyApta ho sakatA hai| pudgala paramANu loka meM sabhI jagaha hai / 14 pudgala paramANu kI gati kA varNana karate hue kahA hai ki vaha eka samaya meM loka ke pUrva anta se pazcima anta, pazcima anta se pUrva anta, dakSiNa anta se uttara anta aura uttara anta se dakSiNa anta meM jA sakatA hai / 15 pudgala skaMdhoM kI sthiti nyUna-se-nyUna eka samaya aura adhika se adhika asaMkhyAta kAla taka hai / 16 skandha aura paramANu saMtati kI dRSTi se anAdi-ananta haiM aura sthiti kI dRSTi se sAdi-sAnta haiM / 17 / pudgala ke do bheda haiM-aNu aura skandha / 18 skandha ke (1) sthUla-sthUla, (2) sthUla (3) sUkSma-sthUla, (4) sthUla-sUkSma, (5) sUkSma (6) sUkSma-sUkSma, ye chaha bheda haiN| kAyA yA 12 pravacana sAroddhAra 2 / 1 / 11 13 tattvArtha rAjavArtika a. 5, sUtra 25 14 uttarAdhyayana 36 / 11 15 bhgvtii018|11 16 bhagavatI0 // 7 uttarAdhyayana 36 / 13 18 aNavaH skandhAzca -tattvArthasUtra a. 5 AcArasatraAyAma Monocract zrIAnandaanya zrIAnandagandhara miwwwWVIVITIWAY Page #317 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrI Anandatra grantha 242 dharma aura darzana CHAPORID ca aNuoM ke saMghAta ko skandha kahate haiM / skaMdha ke jo chaha bheda batAe haiM unakA spaSTIkaraNa isa prakAra hai zrI Ananda antha (1) sthUla - sthUla - Thosa padArthoM ko isa varga meM rakhA gayA hai| jaise lakar3I, patthara, dhAtueM Adi / sthUla - isameM dravaNazIla padArtha Ate haiM / jaise jala, kerosina, dUdha Adi / (3) sUkSma - sthUla - isameM vAyu AtI hai / (4) sthUla sUkSma -- isameM prakAza, UrjA zakti kA samAveza kiyA hai| jaise prakAza, chAyA, tama / (5) sUkSma - hamAre vicAroM aura bhAvoM kA prabhAva ina para par3atA hai / inakA prabhAva anya pudgaloM tathA hamArI AtmA para par3atA hai / jaise karma vargaNA / (6) sUkSma sUkSma - atisUkSma aNu kA samAveza hotA hai| vidyutaNu, vidyutkaNa Adi / jaina dArzanikoM ne prakRti aura UrjA ko pudgala paryAya mAnA hai| vijJAna bhI yahI mAnatA hai / chAyA, tama, zabda Adi pudgala ke paryAya haiM / 16 andhakAra aura prakAza kA lakSaNa abhAvAtmaka na mAnakara dRSTi- pratibaMdhakAraka va virodhI mAnA hai / 20 Adhunika vijJAna bhI prakAza ke abhAva rUpa ko andhakAra nahIM mAnatA / andhakAra pudgala kI paryAya hai / prakAza pudgala se pRthaka usakA astitva hai / chAyA pudgala kI hI eka paryAya hai| prakAza kA nimitta pAkara chAyA hotI hai / prakAza ko Apa aura udyota ke rUpa meM do bhAgoM meM vibhakta kiyA hai / sUrya kA camacamAtA uSNa prakAza 'Apa' hai aura candramA, jugunU Adi kA zIta prakAza 'udyota' hai / zabda bhI paudgalika hai / isa virAT vizva meM jitane bhI pudgala haiM ve sabhI snigdha aura rUkSa guNoM se yukta paramAoM ke baMdha se paidA hote haiN| sabhI pudgala kA racanAtattva eka hI prakAra kA hotA hai / racanA tatva kI dRSTi se sabhI pudgala eka hI prakAra ke haiM / 21 pudgaladravya, skandha meM aNu cAlita kriyAzIla hote haiM / 22 isa kriyA kA prarUpaNa do vibhAgoM meM vibhakta kiyA jA sakatA hai (1) visrasA kriyA aura (2) prAyogika kriyA / visrasA kriyA prAkRtika hotI hai aura prayoganimittA kriyA bAhya nimitta se paidA hotI hai / paramANu aura skaMdha ke baMdha tIna prakriyAoM se utpanna hote haiM (1) bheda, (2) saMghAta, (3) bheda-saMghAta / bheda kA artha hai skaMdha meM se kucha paramANu vighaTita hoM aura dUsare meM mila jAyeM / saMghAta kA artha hai eka skandha ke kucha aNu dUsare skandha ke kucha aNuoM ke sAtha saMghaTita ho / bhedasaMghAta kA artha hai bheda aura saMghAta prakriyA kA eka sAtha honA / eka skandha ke kucha aNu dUsare se milakara donoM skaMdhoM se samAna rUpa se sambaddha raheM / saMghAta meM saMghaTita hokara samAna rUpa se donoM skaMdhoM se sambaddha rahane vAle aNu kisI bhI skandha se vicchinna nahIM hote / bheda-saMghAta meM vighaTita hokara saMghaTita rUpa se rahate haiM / 16 saddo baMdho 'dabvassa pajjAyA / -- dravya saMgraha 20 tamo dRSTiH pratibaMdhakAraNaM prakAza virodhI / --sarvArthasiddhi 21 ( ka ) tattvArtha sUtra 5 / 26-33 (kha) sarvArtha siddhi a. 5, sUtra 24 22 gommaTasAra gA0 262 Page #318 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jaina darzana meM ajIva tattva 243 bheda kA eka aura anya prakAra hai / vaha hai pudgala galana kI prakriyA / bAhya aura Abhyantara kAraNoM se skandha kA galana yA vidAraNa honA bheda hai| pudgala vaha hai jisameM pUraNa aura galana ye donoM saMbhava hoM / isalie eka skandha dUsare snigdha-rUkSa guNa yukta skandha se milatA hai vaha pUraNa hai / eka skandha se kucha snigdha, rUkSa guNoM se yukta paramANu vicchinna hote haiM vaha galana hai / pudgala ananta haiM aura AkAza pradeza asaMkhyAta hai / asaMkhyAta pradezoM meM ananta pradezoM ko kisa prakAra sthAna mila sakatA hai ? isakA samAdhAna pUjyapAda ne isa prakAra kiyA hai ki sUkSma pariNamana aura avagAhana zakti ke yoga se paramANu aura skandha sUkSma rUpa meM pariNata ho jAte haiM / siddhAntacakravartI AcArya nemicandra ne likhA 'pudgala eka avibhAga pariccheda paramANu AkAza ke eka pradeza ko gheratA hai / usI pradeza meM anantAnanta pudgala paramANu bhI sthita ho sakate hai / 23 paramANu ke vibhAga nahIM hote para usameM sUkSma pariNamana aura avagAhana zakti hai / inhIM zaktiyoM se asaMbhava bhI saMbhava ho jAtA hai| pudgala paramANu bahuta hI sUkSma hai, usakI avagAhanA aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga hai / vaha talavAra ke noka pAra A sakatA hai, para talavAra kI tIkSNa dhAra use cheda nahIM sakatI, yadi cheda de to vaha paramANu hI nahIM hai / 24 paramANu ke hisse nahIM hote / paramANu paraspara jur3a sakate haiM aura pRthak ho sakate haiM kintu usakA antima aMza akhaNDa hai / 25 vaha zAzvata, pariNAmI, nitya, sAvakAza, skandhakartA, bhettA bhI hai / 26 paramANu kAraNa rUpa hai, kArya rUpa nahIM, vaha antima dravya hai / 27 tatva - saMkhyA meM paramANu kI pRthak parigaNanA nahIM kI gaI hai / vaha pudgala kA eka vibhAga hai / pudgala ke paramANu pudgala aura no paramANu-pudgala, dvayaNuka Adi skandha, ye do prakAra haiM / jaina dArzanikoM ne jo pudgala kI sUkSma vivecanA aura vizleSaNA kI hai vaha apUrva hai / kitane hI pAzcAtya vicArakoM kA yaha abhimata hai ki bhArata meM paramANuvAda yUnAna se AyA hai, para yaha kathana satya tathya se pare haiN| yUnAna meM paramANuvAda kA janmadAtA DiyokriTsa ( IsvI pUrva 460 - 470 ) thA kintu usake paramANuvAda se jainadarzana kA paramANuvAda bahuta hI pRthak hai / maulikatA kI dRSTi se vaha sarvathA bhinna hai / jaina dRSTi se paramANu cetana kA pratipakSI hai, jaba ki DeyokriTsa ke abhimatAnusAra AtmA sUkSma paramANuoM kA hI vikAra hai / kitane hI bhAratIya vicAraka paramANuvAda ko kaNAda RSi kI upaja mAnate haiM kintu gaharAI se va taTastha dRSTi se cintana karane para sahaja jJAta hotA hai ki vaizeSika darzana kA paramANuvAda jaina- paramANuvAda se pahale kA nahIM hai / jaina dArzanikoM ne paramANu ke vibhinna pahaluoM para jaisA vaijJAnika prakAza DAlA hai vaisA vaizeSikoM ne nahIM / darzanazAstra ke itihAsa meM spaSTa rUpa se likhA jAvadiyaM AyAsaM 24 bhagavatI 0 5 / 7 25 bhagavatI0 1 / 10 26 paMcAstikAya 177, 78,80, 81 27 kAraNameva tadantyasUkSmo nityazca bhavati paramANu / 23 - dravya saMgraha CAM Asanna zrI Ananda anthara zrI Ananda PYTYNYTVORENTO Sto za Page #319 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Maminimin aranAmAAJAAAAAAAAAAKAALANNeetAnandALANKAR damaddam+NAhemattARNALAR:04 244 dharma aura darzana hai ki paramANuvAda ke siddhAnta ko janma dene kA zreya jainadarzana ko hI milanA cAhie / 28 upaniSad sAhitya meM aNa zabda kA prayoga haA hai kintu paramANavAda kA kahIM bhI nAma nahIM hai| vaizeSikoM kA paramANuvAda saMbhava hai utanA purAnA nahIM hai| jaina sAhitya meM paramANu ke svarUpa aura kArya kA sUkSmatama vivecana kiyA hai, vaha Aja ke zodhakartA vidyArthI ke lie atIva upayogI hai| paramANu kA jaisA hamane pUrva lakSaNa batAyA ki vaha achedya hai, abhedya hai, agrAhya hai, kintu Aja ke vaijJAnika vidyArthI ko paramANu ke upalakSaNoM meM sahaja sandeha ho sakatA hai, kyoMki vijJAna ke sUkSma yaMtroM meM paramANu kI avibhAjyatA surakSita nahIM hai| paramANu yadi avibhAjya na ho to use parama-aNu nahIM kaha sakate / vijJAna-sammata paramANu TUTatA hai, isase hama inkAra nahIM hote| jaina Agama anuyogadvAra meM paramANu ke do prakAra batAe haiM-26 1. sUkSma paramANu 2. vyAvahArika paramANu sUkSma paramANu kA svarUpa vahI hai jo hamane pUrva batAyA hai kintu vyAvahArika paramANu ananta sUkSma paramANuoM ke samudAya se banatA hai|3deg vastuvRtyA vaha svayaM paramANu-piMDa hai tathApi sAdhAraNa dRSTi se grAhya nahIM hotA aura sAdhAraNa astra-zastra se tor3A nahIM jA sakatA / usakI pariNati sUkSma hotI hai etadartha hI use vyavahArarUpa se paramANu kahA hai| vijJAna ke paramANu kI tulanA isa vyAvahArika paramANu se hotI hai| isalie paramANu ke TUTane kI bAta eka sImA taka jainadRSTi ko bhI svIkAra hai / pudgala ke bIsa guNa haiMsparza-zIta, uSNa, rUkSa, snigdha, laghu, guru, mRdu, aura karkaza / rasa--Amla, madhura, kada, kaSAya aura tikta / gandha-sugandha aura durgandha / varNa-kRSNa, nIla, rakta, pIta aura zveta / yadyapi saMsthAna, parimaMDala, vRtta, vyaMza, caturaMza ___Adi pudgala meM hI hotA hai tathApi vaha usakA guNa nahIM hai / 31 sUkSma paramANu dravya-rUpa meM niravayava aura avibhAjya hote hue bhI paryAyadRSTi se usa prakAra nahIM hai / usameM varNa, gandha, rasa aura sparza ye cAra guNa aura ananta paryAya hote haiM / 32 eka paramANu meM eka varNa, eka gaMdha, eka rasa aura do sparza (zIta, uSNa, snigdha-rUkSa, ina yugaloM meM se eka-eka) hote haiN| paryAya kI dRSTi se eka guNa vAlA paramANu ananta guNa vAlA ho jAtA hai aura ananta guNa vAlA paramANu eka guNa vAlA hai| eka paramANu meM varNa se varNAntara, gandha se gandhAntara, rasa se rasAntara aura sparza se sparzAntara honA jaina-dRSTi-sammata hai / 32 28 darzanazAstra kA itihAsa pR0 126 26 paramANu duvihe pannate, taM jahA suhameya, vavahAriyeya / -anuyogadvAra (pramANadvAra) 30 aNaMtANaM suhumaparamANu poggalANaM samudayasamiti samAgayeNaM vavahArie paramANu poggale niphphajjati / -anuyogadvAra (pramANadvAra) 31 bhagavatI0 25 // 3 32 cauvihe poggala pariNAme pannate, taM jahA-vaNNapariNAme, gaMdhapariNAme, rasapariNAme, phaasprinnaame| -sthAnAMga 4 / 135 Page #320 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jaina darzana meM ajIva tattva 245 Cale... N dharma-adharma jaina sAhitya meM dharma aura adharma zabda kA prayoga zubhAzubha pravRtti ke artha meM bhI hotA hai aura pRthak artha meM bhI / yahA~ para dUsarA artha vivakSita hai| dharma dravya gatitatva aura adharma dravya sthititattva ke artha meM vyavahRta huA hai| bhArata ke anya dArzanikoM ne isa para cintana nahIM kiyA hai| vijJAna meM nyUTana ne gatitattva (Medium of Motion) ko mAnA hai| alavarTa AIsTIna ne gatitattva ko mAnate hue kahA-'loka parimita hai, loka ke pare aloka aparimita hai, loka kA parimita hone kA kAraNa gatitattva yahA~ para hai aura vaha dravya zakti hai, loka ke bAhara nahIM jA sktii|' loka ke bAhara usa zakti kA abhAva hai jo gati meM sahAyaka hai| Ithara (Ether) ko bhI gatitattva mAnA hai| jainadarzana meM dharma aura adharma zabda pAribhASika rahA hai| dharma aura adharma dravya donoM dravya se eka haiM aura vyApaka haiM / 3 3 kSetra se loka pramANa hai|34 kAla se anAdi-ananta haiM / bhAva se amUrta haiN| guNa se dharma gati-sahAyaka hai aura adharma sthitisahAyaka hai| dharma aura adharma ye donoM dravya tInoM kAloM meM apane guNa aura paryAyoM se vidyamAna rahate haiM, eka kSetrAvagAhI hote hue bhI unakI pRthak upalabdhi hai| donoM kA svabhAva aura kArya bhinna hai, sattA meM vidyamAna haiM, loka vyApaka haiN| dharma-adharma to anAdi kAla se apane svabhAva se loka meM vistRta hai / 5 jIva dravya aura pudgala dravya paradravya kI nimittabhUta sahAyatA se kriyAvaMta hote haiN| zeSa cAra dravya kriyAvaMta nahIM hai|36 dharma, adharma dravya niSkriya haiM, dharma aura adharma dravya jIva, pudgala ke lie sirpha sahAyaka banate haiN| 37 halana-calana yA sthitikaraNa kriyA ina do dravya ke abhAva meM nahIM ho sktii| ye gati aura sthiti ke udAsIna kAraNa haiN| ye svayaM kriyAzIla nahIM haiM / tairane meM jala machaliyoM ke lie mAdhyama hai vaise hI gati meM dharma dravya sahAyaka hai| adharma dravya bhI vRkSa kI chAyA kI bhAMti pathika ko vizrAma meM sahAyaka haiN| gatitattva ke lie 'rela kI paTarI kA udAharaNa de sakate haiN| rela kI paTarI gAr3I calAne meM sahAyaka hai / vaha gAr3I ko yaha nahIM kahatI ki tU cala, vaise hI dharma dravya hai / jahA~ taka paTarI hai vahA~ taka hI relagAr3I jA sakatI hai, Age nahIM / loka meM dharma ke AdhAra se hama gamana kara sakate haiM, loka se bAhara nhiiN| AkAza AkAza loka aura aloka donoM meM hai|38 anya dravyoM ke samAna AkAza bhI tInoM kAla meM apane guNa aura paryAyoM sahita vidyamAna hai| usakA svabhAva hai jIva, pudgala, dharma, adharma aura kAla ko avakAza denA / 36 pA~ca dravya lokAkAza meM hI rahate haiN| AkAza ke pradeza meM ve VAA yA 33 sthAnAMga01 34 (ka) bhagavatI0 2 / 10 (kha) uttarAdhyayana 367 35 paMcAstikAya-jayasenAcArya kI TIkA 36 paMcAstikAya-jayasenAcArya kI TIkA 168 37 paMcAstikAya-bAlAvabodha TIkA 38 (ka) sthAnAMga 5 / 3 / 442 (kha) uttarAdhyayana 36 / 8 36 (ka)uttarAdhyayana 286 (kha) paMcAstikAya 1160 mamatarMADAAIIANORKadwasnasasarawaiswasnasRIMARRARAMJAAAAAAMANASAILIMJAILASAKARMADAamannaos pravaraba abhiyAna Abhanna prAAnandAyathAgAAMMAR Page #321 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AcArya prava 310 phra zrI Ananda an 246 milajula kara raha sakate haiM / pA~ca dravya lokAkAza meM hI rahate haiN| binA AkAza ke ve nahIM raha sakate / AkAza meM ananta pudgaloM ko sthAna dene kI zakti hai / mahAsAgara meM jaise namaka rahatA vaise hI anya dravya AkAza meM rahate haiM / grantha dharma aura darzana akAza ke do bheda haiM- lokAkAza aura alokAkAza / alokAkAza meM AkAza dravya ke atirikta koI bhI dravya nahIM hai / dharma aura adharma dravya kA kArya AkAza nahIM karatA kintu vaha kevala avakAza detA hai / loka aura aloka jaina sAhitya meM isakI aneka paribhASAe~ milatI haiM / dharmAstikAya, adharmAstikAya loka hai / 40 paMcAstikAyamaya loka hai / 41 jIvAjIva loka hai / 42 SaTdravyAtmaka loka hai / 43 apanIapanI dRSTi se ye paribhASAe~ haiM / loka indriya gocara hai aura aloka indriyAtIta hai / alokAkAza meM gati aura sthiti nahIM hai / AkAza dravya apane hI AdhAra se apane hI avakAza meM hai / kAladravya dravyoM kI vartanA, pariNAma- kriyA yA navInattva kAla ke kAraNa hI saMbhava hai / 44 kAla to dikhalAI nahIM detA, isalie usakA anumAna AkAza kI taraha siddha hotA hai| kitane hI AcArya kAla ko svataMtra dravya na mAnakara jIvAjIva kI paryAya mAnate haiM / upacAra se use dravya kahate haiM / 45 bhagavatI 'kAla ko svataMtra dravya mAnA hai / 46 kundakunda likhate haiM 'kAla-dravya parivartana - liMga se saMyukta hai / 47 kAlANu saMkhyA meM lokAkAza ke pradezoM kI taraha asaMkhyAta hai / 45 zvetAmbara paramparA meM kAladravya ko ananta mAnA hai / 46 rahaTa - ghaTikA ke samAna vaha nirantara ghUmatA rahatA hai / isalie anAdi ananta hai / kAla-dravya astikAya nahIM, akhaNDa hai / samasta vizva meM eka kAla yugapat hai / nizcaya aura vyavahAra ke rUpa meM usake do bheda haiM / vyavahAra kAla ko 'samaya' kahate haiM, vartanA nizcaya kAla se hotI hai / sAmAnya parivartana vyAvahArika kAla se hai / samaya kA prArambha aura anta donoM hote haiM / nizcayakAla nitya hai, nirAkAra hai / dina, mAsa, Rtu, varSa Adi kAla ke vyAvahArika bheda haiM / 0 nizcaya kAla kA koI bhI bheda nahIM hai / 40 41 42 (ka) uttarAdhyayana 36 (kha) sthAnAMga 0 24 bhagavatI0 2 / 10 bhagavatI0 13 / 4 43 uttarAdhyayana0 28 44 tattvArthasUtra 5 / 22 45 46 47 48 dravya saMgraha 22 46 50 nava tattva0 pra0 - devendrasUri bhagavatI0 254 25 2 paMcAstikAya 1 / 6 / 22, 24 saptatattvaprakaraNa - devendrasUri (ka) dravyasaMgraha 21 paMcAstikAya 1 / 100,101 Page #322 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jaina darzana meM ajIva tattva 247 kAlANu kI utpatti, sthiti, aura vinAza kI dRSTi se usa ko zAzvata aura azAzvata kahA hai| kAla kA sUkSma aMza samaya hai| do samaya sAtha nahIM rahate / kAla ke skandha Adi bheda-prabheda nahIM hote|51 eka-eka kAlANu lokAkAza ke eka-eka pradeza meM ratnarAzi ke samAna sthita hai|52 isa prakAra jaina darzana meM ajIva tattva kA atyanta vistAra se nirUpaNa hai| kintu abhinandana grantha kI pRSTha saMkhyA kI maryAdA ko lakSya meM rakhakara atyanta saMkSepa meM likhane kA prayAsa kiyA hai| 51 saptatattva prakaraNa-hemacandrasUri 48 52 dravyasaMgraha 22 Ananda-vacanAmRta 0 gulAba jaise komala aura sundara phUla para tIkhe kAMTe-dekhakara Azcarya hotA hai| para yaha kudarata kA niyama hI hai| saMtoM aura sajjanoM ke paropakAraparAyaNa jIvana meM kitane kaSTa aura vipattiyAM AtI haiM ? gulAba meM kAMTe aura saMtoM meM kaSTa--yaha unakI mahattA bar3hAne ke lie hI haiN| kAMToM se gulAba kI rakSA hotI hai, kaSToM se saMta apane patha meM sadA apramatta hokara calate haiN| 0 vizva kA saba se bar3A roga tapedika yA kor3ha nahIM, kiMtu ajJAna hai| ajJAna se grasta manuSya pada-pada para upahAsa evaM ApattiyoM kI ThokareM khAtA huA dukhI hotA hai| 0 prArthanA antaHkaraNa kI eka pavitra pukAra hai| prArthanA ko maiM paramAtmA kI ora AtmA kA Urdhvagamana mAnatA huuN| 0 saccI prArthanA maMtroM va stotroM kA pATha mAtra nahIM hai, kiMtu vaha mana kI rahasyamaya sthiti hai, jisake hara svara evaM hara nAda ke sAtha bhaktirasa kA udreka phUTatA hai| 0 prArthanA azuddha cetana kI zuddha cetana meM lInatA hai| 0 prArthanA kA Ananda dArzanika aura paMDita nahIM samajhA sakatA, kiMtu eka sarala bhakta usa Ananda kA svataH anubhava kara sakatA hai| jaise sUrya kI USmA, jala kI zItalatA, phUla kI sugaMdha aura ganne kI miThAsa apane Apa anubhava kI jA sakatI hai, vaise hI prArthanA kA Ananda bhI sva-saMvedya hai| ' SARIMJANAMInathamainamainancialsasaaaaaataiNASABAIABAAAAAKIAN sAyApratisaAcArya prAAnanda anazana zrAAnandana Page #323 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AcArya prava Agana Andana AAnaMda NTY my DaoN. ERY abhinaMdana DA0 sAgaramala jaina ema. e., pI-eca. DI. [ bhAratIya dharma evaM darzanoM ke tulanAtmaka adhyayana meM saMlagna, cintanazIla lekhaka / saMprati - hamIdiyA mahAvidyAlaya, bhopAla meM darzanavibhAga ke adhyakSa ] nizcaya aura vyavahAra : kisakA Azraya leM ? cAhe tatvajJAna kA kSetra ho yA AcaraNa kA bauddhika vizleSaNa hamAre sAmane yathArthatA yA satya ke do pahalU upasthita kara detA hai, eka vaha jaisA ki hameM dikhAI par3atA hai aura dUsarA vaha jo isa dikhAI par3ane vAle ke pIche hai; eka vaha jo pratIta hotA hai, dUsarA vaha jo isa pratItI ke AdhAra meM hai / hamArI buddhi svayaM kabhI bhI isa bAta se santuSTa nahIM hotI hai ki jo kucha pratItI hai vahI usI rUpa meM satya hai / varan vaha svayaM hI usa pratItI ke pIche jhA~kanA cAhatI hai / vaha vastutattva ke indriyagamya sthUla svarUpa se santuSTa nahIM hokara usake sUkSma svarUpa taka jAnA cAhatI hai / dUsare zabdoM meM dRzya se hI santuSTa nahIM hokara usakI taha taka praveza pAnA yaha mAnavIya buddhi kI naisargika pravRtti hai / jaba vaha apane isa prayAsa meM vastutatva ke pratIta hone vAle svarUpa aura usa pratItI ke pIche rahe hue svarUpa meM antara pAtI hai to svayaM hI svataHprasUta isa dvividhA meM ulajha jAtI hai ki inameM se yathArtha kauna hai ? pratItI kA svarUpa yA pratItI ke pIche rahA huA svarUpa ? vyavahAra aura paramArtha dRSTikoNa kI svIkRti Avazyaka kyoM ? tatvajJAna kI dRSTi se sat ke svarUpa ko lekara pramukhataH do dRSTiyA~ mAnI gaI haiM, eka tatva - vAda aura 2. aneka tatvavAda / eka tatvavAdI vyavasthA meM paramatatva eka yA advaya mAnA jAtA hai / yadi parama tatva eka hai to prazna uThatA hai yaha nAnArUpa jagata kahA~ se AyA ? yadi anekatA yathArtha hai to vaha eka aneka rUpa meM kyoM aura kaise ho gayA ? yadi ekatva hI yathArtha hai to isa pratItI ke viSaya meM nAnArUpAtmaka jagata kI kyA vyAkhyA ? ye aise prazna haiM, jinakA samucita uttara ekatatvavAda nahIM de sakatA / isI prakAra dvitatvavAdI yA aneka tatvavAdI dArzanika mAnyatAe~ una do yA aneka tatvoM kA pArasparika sambandha spaSTa karane meM asaphala ho jAtI haiN| kyoMki sattAoM ko eka dUsare se svatantra mAnakara unameM pArasparika sambandha siddha nahIM kiyA jA sakatA / advaitavAda yA ekatatvavAda isa nAnArUpAtmaka jagata kI vyAkhyA nahIM kara sakatA aura dvitatvavAda yA anekatatvavAda una do athavA aneka sattAoM meM pArasparika sambandha nahIM batA sakatA / eka ke lie anekatA ayathArtha hotI hai, dUsare ke lie unakA sambandha ayathArtha hotA hai / lekina indriyAnubhava se anekatA bhI yathArtha dikhatI hai aura sattAoM kA pArasparika sambandha bhI yathArtha dikhatA hai, ataH inheM jhuThalAyA bhI nahIM jA sakatA / ekatatvavAda yA advaitavAda meM anekatA kI samasyA kA aura 1 yahA~ dvitatvavAda ko bhI aneka tatvavAda meM hI samAhita mAna liyA gayA hai / : Page #324 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nizcaya aura vyavahAra kisakA Azraya leM ? aneka tatvavAda meM unake pArasparika sambandhoM kI samasyA kA ThIka nidAna nahIM milatA / yahI kAraNa thA ki dArzanikoM ko apanI vyAkhyAoM ke lie satya ke sambandha meM dRSTikoNoM (nayoM) kA avalambana lenA hI par3A aura jina dArzanikoM ne dRSTikoNoM kA avalambana lene se inkAra kiyA ve ekAMgI banakara raha gaye / inheM indriyajanya saMvedanAtmaka jJAna aura tArkika cintanAtmaka jJAna meM se kisI eka ko ayathArtha kahakara tyAganA pdd'aa| cArvAka yA bhautikavAdiyoM ne vastutatva yA sat ke indriyapradatta jJAna ko hI yathArtha samajhA aura buddhi kI vidhAoM yA vikalpoM se pradatta jJAna ko jo indriyAnubhUti para kharA nahIM utaratA thA, ayathArtha khaa| dUsarI ora kucha vicArakoM ne usa indriyagamya jJAna ko ayathArtha kahA jo ki bauddhika vizleSaNa meM kharA nahIM utaratA hai aura buddhipradatta jJAna ko hI yathArtha maanaa| lekina yaha samasyA kA samAdhAna nahIM thA / sambhavata: isa dArzanika samasyA ke nirAkaraNa kA prathama prayAsa jaina aura bauddha AgamoM meM parilakSita hotA hai / mahAvIra ne kahA ki na to indriyajanya anubhUti hI asatya hai aura na buddhi pradatta jJAna hI asatya hai / eka meM vastutatva yA sat kA vaha jJAna hai jisa rUpa meM vaha hamArI indriyoM ko parilakSita hotA hai athavA jisa rUpa meM hamArI indriyAM use grahaNa kara pAtI haiM, dUsare meM vastutatva yA sat kA vaha jJAna hai jisa rUpa meM vaha hai / jainAgamoM ke anusAra pahalI lokadRSTi yA vyavahAra naya hai aura dUsarI paramArtha dRSTi yA nizcayanaya hai / lokadRSTi yA vyAvahArika dRSTi sthUla tatvagrAhI hai, vaha hameM yaha batAtI hai ki tatva yA sattA ko janasAdhAraNa kisa rUpa meM samajhatA hai| jabaki paramArtha dRSTi yA nizcayanaya sUkSma tatvagrAhI hai, vaha hameM yaha batAtI hai ki sattA kA buddhipradatta vAstavika svarUpa kyA haiM ? jaise pRthvI sapATa hai yA sthira hai yaha vyavahAranaya yA lokadRSTi hai, kyoMki vaha hameM isa rUpa meM pratIta hotI hai yA hamArA vyavahAra aisA mAnakara hI calatA rahatA hai / jabaki pRthvI gola hai yA calatI hai yaha nizcaya dRSTi hai arthAt vaha isa rUpa meM hai| donoM meM se ayathArtha to kisI ko kahA hI nahIM jA sakatA kyoMki eka indriya pratItI ke rUpa meM satya hai yA indriyagamya satya hai aura dUsarA buddhiniSpanna satya hai yA buddhigamya satya hai / yaha to sattA ( Reality) ke sambandha meM do dRSTiyA~ haiM aura inameM se ayathArtha yA mithyA koI bhI nahIM hai / donoM hI apane-apane kSetra meM satya haiM / yadyapi donoM meM koI bhI eka, svatantra rUpa meM vastu tatva yA sattA kA pUrNa svarUpa pragaTa nahIM karatI haiN| vastutaH sattA yA tatva ( Reality ) apane Apa meM hI eka pUrNatA hai, anantatA hai aura ananta ke ananta pakSoM kA pragaTana vANI aura bhASA ke mAdhyama se sambhava nahIM ho sakatA / indriyAnubhUti, bhASA aura vANI sabhI ananta ke ekAMza kA grahaNa kara pAtI hai| vahI ekAMza kA bodha naya kahalAtA hai / usake ananta pakSoM ko jina-jina dRSTikoNoM se dekhA jAtA hai ve sabhI naya ( Standpoints) kahe jAte haiM aura isIlie jaina vicArakoM ne kaha diyA thA ki jitane vacana ke prakAra athavA bhASA ke prArUpa ( kathana ke DhaMga ) ho sakate utane hI naya ke bheda haiN| lekina phira bhI jaina 1 lokavyavahArA'bhyupagamaparA nayA vyavahAranaya ucyate / vyavahRyate iti vyavahAraH / - abhidhAna rAjendra pR0 - abhidhAna rAjendra khaNDa 4, pR0 2 nizcinoti tatvamiti nizcayaH / 3 anantadharmA'dhyAsite vastunyekAMzagrAhako bodha ityarthaH / 4 jAvaiyA vayaNapahA tAvaiyA ceva hoMti naya vAyA / AcArya pravasa 246 - abhidhAna rAjendra khaNDa 4 pR0 1853 / -- sanmati tarka 13-47 wwwner 1892 / 1862 / AcArya pravAsa abhi 310 Page #325 -------------------------------------------------------------------------- ________________ W.AawanAmA- AnnANAMIRMALAIKAMALNAJANANAMALAIAiMAKENARAACAMALA ApApravAha AnApAryapravara abhi zrIAnandA granthazrAAnanda-grantha 250 dharma aura darzana Y NEEK rAya vicArakoM ne nayoM kA eka dvividha vargIkaraNa prastuta kiyA thaa| jisameM anya sabhI vargIkaraNa bhI antarbhUta hai|' jainAgama bhagavatI sUtra meM vyavahAra aura nizcaya dRSTi kA pratipAdana bar3e hI rocaka DhaMga se kiyA gayA hai / gautama bhagavAna mahAvIra se pUchate haiM, bhante ! phANita-pravAhI gur3a meM kitane rasa, varNa, gandha aura sparza hote haiM ? mahAvIra isake pratyuttara meM kahate haiM ki gautama ! maiM isa prazna kA uttara do nayoM se detA huuN| vyavahArika naya (lokadRSTi) kI apekSA se to vaha madhura kahA jAtA hai lekina nizcaya naya (vAstavika dRSTi) kI apekSA se usameM pA~ca rasa, pA~ca varNa, do gandha aura ATha sparza hote haiM / isa prakAra vahA~ aneka viSayoM ko lekara unakA nizcaya evaM vyavahAra dRSTi se vizleSaNa kiyA gayA hai / vastutaH yaha nizcaya evaM vyavahAra dRSTi kA vizleSaNa hameM yahI batAtA hai ki sat (Reality) na utanA hI hai jitanA vaha hameM indriyoM ke mAdhyama se pratIta hotA hai aura na utanA hI jitanA ki buddhi usake svarUpa kA nizcaya kara pAtI hai| jainAcAryoM ne satya ko samajhane kI ina donoM vidhiyoM kA prayoga na kevala tatvajJAna ke kSetra meM hI kiyA varan AcAra darzana kI aneka gutthiyoM ke sulajhAne meM bhI inakA prayoga kiyA hai| AcArya kundakunda ne Agamokta ina do nayoM (dRSTikoNoM) kA prayoga AtmA ke bandhana-mokSa, kartRtvaakartRtva tathA naitika jIvana-praNAlI yA jJAna, darzana aura cAritra ke sambandha meM vistRta rUpa se kiyA hai aura inake AdhAra para tatvajJAna tathA AcAradarzana sambandhI aneka vivAdAspada praznoM kA samucita nirAkaraNa bhI kiyA hai| yahI nahIM, AcArya kundakunda kI eka vizeSatA yaha bhI hai ki unhoMne nizcaya dRSTi ko bhI azuddha nizcaya dRSTi aura zuddha nizcayadRSTi aise do rUpoM meM vibhAjita kiyA hai aura isa prakAra unake anusAra eka vyavahAranaya dUsarA azuddha nizcayanaya, tIsarA zuddha nizcayanaya aise tIna vibhAga banAye gaye / isa prakAra sat ke nirUpaNa kI ina do dRSTiyoM ko darzana jagata meM prastuta karane aura unake AdhAra para dArzanika samasyAoM ke nirAkaraNa karane kA prathama zreya jainavicAraNA ko milanA caahie| phira bhI yaha jAna lenA aprAsaMgika nahIM hogA ki jainadarzana aura vedAntadarzana meM sat ke svarUpa ko samajhane ke lie ina zailiyoM kA khulakara prayoga huA hai / ajaina darzanoM meM sarvaprathama bauddha AgamoM meM hama do dRSTiyoM kA varNana pAte haiM, jahA~ unheM nItArtha aura neyArtha kahA gayA hai| bhagavAna buddha ne aMguttaranikAya meM kahA hai-bhikSao ! ye do tathAgata para mithyAropa karate haiM, kauna se do ? jo neyyArtha-sUtra (vyavahArabhASA) ko nItArtha-sUtra (paramArthabhASA) karake pragaTa karatA hai aura nItArtha-sUtra (paramArthabhASA) ko neyyArtha-sUtra (vyavahArabhASA) karake pragaTa karatA hai| 2 bauddha darzana kI do pramukha zAkhAoM--vijJAnavAda aura zUnyavAda-meM bhI tathatA yA sat ke svarUpa ko samajhAne ke lie dRSTikoNoM kI ina zailiyoM kA upayoga huA hai| bauddha vijJAnavAda tIna dRSTikoNoM kA pratipAdana karatA hai (1) parikalpita (2) paratantrata (3) pariniSpanna / zUnyavAda meM nAgArjuna do dRSTikoNoM kA pratipAdana karate haiM-1 lokasaMvRti satya aura 2 paramArtha satya / candrakIrti ne lokasaMvRti ko bhI mithyAsaMvRti aura tathyasaMvRti ina do bhAgoM meM vibhAjita 1 nizcayavyavahArayoH sarvanayAntarbhAvaH / -vahI, khaNDa 4 pR0 1853 / 2 aMguttaranikAya, dUsarA nipAta (hindI anuvAda prathama bhAga, pR0 62) 3 dve satye samupAzritya buddhAnAM dharmadezanA / lokasaMvRti satyaMca satyaM ca paramArthataH / / -mAdhyamika vRtti 462, bodhicaryA 361 Page #326 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nizcaya aura vyavahAra : kisakA Azraya leM? 251 RANI kiyA hai| isa prakAra zUnyavAda meM bhI 1. mithyAsaMvRti, 2. tathyasaMvRti aura 3. paramArtha, yaha tIna dRSTikoNa milate haiM / vedAntadarzana meM zaMkara ne bhI apane pUrvavatiyoM kI isa zailI ko grahaNa kiyA aura unheM 1. pratibhAsika satya, 2. vyavahArika satya aura 3. pAramArthika satya khaa| isa prakAra jainAgamoM ne jise vyavahAranaya aura nizcayanaya, paryAyAthikanaya aura dravyAthikanaya athavA abhUtArthanaya aura bhUtArthanaya kahA use hI bauddhAgamoM meM nItArtha aura neyArtha kahA gayA / vijJAnavAdiyoM ne unheM paratantra aura pariniSpanna kahA aura zUnyavAda meM unheM hI lokasaMvRti aura paramArtha nAma se batAyA gayA, jabaki zaMkara ne unheM vyavahArika satya aura pAramArthika satya ke nAma se abhihita kiyaa| na kevala bhAratIya vicArakoM ne apitu aneka pAzcAtya vicArakoM ne bhI vyavahAra aura paramArtha ke dRSTikoNa ko svIkAra kiyA hai / hirekliTasa, pAramenAiDIsa, sAkra TIja, pleTo, arastU, spinojA, kAMTa, hegala aura breDale ne bhI kisI-na-kisI rUpa meM ise mAnA hai| bhale hI unakI mAnyatAoM meM nAmoM kI bhinnatAyeM hI hoM, lekina antatogatvA unake vicAra inhIM do nayoM arthAt vyavahAra aura paramArtha kI ora hI saMketa karate haiN| yahA~ hameM yaha smaraNa rakhanA cAhie ki zaMkara ke pratibhAsika, candrakIti kI mithyAsaMvRti yA vijJAnavAda ke parikalpita dRSTikoNoM ke samarUpa kisI dRSTikoNa kA pratipAdana jainAgamoM meM nahIM hai| yadi inakI tulanA kI jAnI ho to vaha kisI sImA taka jaina vicAraNA meM mithyAdRSTi se kI jA sakatI hai, yadyapi donoM meM kAphI antara bhI hai| isI prakAra AcArya kundakunda kA azuddha nizcayanaya vyavahAra aura paramArtha kI madhyasthiti kA dyotaka mAnA jA sakatA hai| isa sandarbha meM eka aura mahattvapUrNa antara jaina aura jainetara vicAraNAoM meM kiyA jA sakatA hai aura vaha yaha ki bauddha aura vedAnta vicAraNA meM vyavahAradRSTi yA lokasaMvRti ko paramArtha kI apekSA nimnastarIya mAnA gayA hai, jabaki jainadarzana ke anusAra vyavahAra aura nizcaya apane-apane svasthAnoM kI apekSA se samastarIya haiN| vastutaH unameM koI tulanA karanA hI anucita hai| jainadRSTi ke anusAra vyavahAranaya ke nirAkaraNa ke lie nizcayanaya kA avalambana hai, kintu nizcayanayAvalambana bhI kartavya kI itizrI nahIM hai, usake Azraya se AtmA ke svarUpa kA bodha karake use chor3ane para hI tatva sAkSAtkAra sambhava hai| vastutaH sattA kA paramasvarUpa vicAra kA viSaya nahIM hai| vaha to vizuddha anubhUti kA viSaya hai / vaha tatvadarzana hai, tatvajJAna nahIM hai| yadi vaha jJAna kahA jA sakatA hai to tatvadarzana yA vizuddha anubhUti AtmA para jo kucha apane cihna banAtI hai, vahI jJAna hai / jJAna apanI pUrNatA meM darzana yA anubhUti se pUrNa tAdAtmya kara letA hai, usameM koI saMzleSaNa yA vizleSaNa nahIM hotA, koI vikalpa nahIM hotA hai / sat kI yathArtha upalabdhi vikalpoM ke Upara uThane para hI sambhava hai| AcArya amRtacandra sUri likhate haiM "tatvavedI dRSTikoNa yA nayapakSa rUpI vana, jisameM vikalpa rUpI jAla uThate haiM, ko lAMghakara jo antara aura bAhya sabhI ora samarasa evaM ekarasa hai vahI svabhAvamAtra kI anubhUti karatA hai| tatvavedI to uThatI huI caMcala vikalpa rUpI laharoM aura una vikalpoM kI laharoM se pravartana hone vAle nayoM (dRSTikoNoM) ke indrajAla ko tatkAla dUra kara detA hai|"1 isa prakAra hama dekhate haiM ki sattA ke yathArtha bodha ke lie na kevala vyavahAra yA nizcaya GI svecchAsamucchaladanalpa vikalpajAlAmevaM vyatItya mahatI nayapakSAkakSA / antarbahiH samarasakarasa svabhAvaM svaM bhAvamekamupayAtyanubhUtimAtra / indrajAlamidameva mucchalatpuSkaloccalavikalpavIcibhiH / yasya visphuraNameva tatkSaNaM kRtsnamasyati tadasmi cinmahaH / -samayasAra TIkA, kalaza 60-61 nAaaabhiyAna AcAryapravara abhinandana yAdaAntha51 zrIAnanda-manthazrAmA PRMsaayaa| mwwwmonawanivaarimom Page #327 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AcArya prava zrImAnako adi AmA bhana grantha grantha dharma aura darzana T ze DOWN 252 ( paramArtha) dRSTikoNoM ko jAnanA hI paryApta hai varan unake bhI pare jAnA hotA hai jahA~ dRSTikoNoM ke samasta vikalpa zUnya ho jAte haiM / jaina vicAraNA ke uparokta dRSTikoNa kA samarthana hameM bauddha aura vedAnta kI paramparA meM bhI milatA hai / bauddha aura vedAnta kI paramparA meM pAyA jAne vAlA yaha vicArasAmya tulanAtmaka adhyayana kI dRSTi se kAphI mahattvapUrNa hai / bauddha zUnyavAdI paramparA ke prakhara dArzanika AcArya nAgArjuna, AcArya kundakunda aura unake TIkAkAra AcArya amRtacandrasUri ke sAtha samasvara ho kaha uThate haiM ' - bhagavAna buddha ne samasta efer kI zUnyatA ( nayapakSakakSa rahitatA) kA upadeza diyA hai, jisakI zUnya hI dRSTi hai aisA sAdhaka hI paramatatva kA sAkSAtkAra karatA hai / E Age paramatatva ke svarUpa ko spaSTa karate hue ve kahate haiM-vaha parama tatva na zUnya hai, na azUnya hai, na donoM hai aura na donoM nahIM hai / zUnyavAdI bauddha dArzanika to parama tatva ko zUnya aura kyoMki parama tatva ko zUnya anya Adi kisI bhI saMjJA se abhihita karanA ucita nahIM samajhate, azUnya, Adi kisI saMjJA se abhihita karanA use buddhi kI kalpanA ke bhItara lAnA hai / parama tatva to vicAra kI vidhAoM se pare hai, catuSkoTI vinirmukta hai, vikalpoM ke jAla se pare hai / gItA bhI kahatI hai 'parama tatva ke bodha ke lie vikalpoM ke janaka mana ko AtmA meM sthita karake kucha bhI cintana yA vikalpa nahIM karanA caahie| jisa sAdhaka ke mana meM vikalpoM kA yaha jvAra zAMta ho cukA hai aura jisake mana kI samasta caMcalatA samApta ho gaI hai, vahI yogI brahmabhUta, niSpApa aura uttama sukha se yukta hotA / vyavahAra aura paramArtha kI AcAradarzana ke lie AvazyakatA isa prakAra AcAra darzana apane Adarza ke rUpa meM jisa sattA ke yathArtha svarUpa kI upalabdhi cAhatA hai vaha dRSTikoNoM yA nayoM ke dvArA prApta nahIM hotI lekina nayapakSoM yA dRSTikoNoM se pratyutpanna vikalpoM ke samasta jAla ke vilaya hone para zuddha nirvikalpa samAdhi kI avasthA meM prApta hotA hai / yahI nirvikalpa samAdhi kI avasthA hI jaina, bauddha aura vedAnta ke AcAradarzana kA carama lakSya hai, jisameM sat sAkSAtkAra ho jAtA hai / lekina sambhavataH yahA~ vidvatvarga yaha vicAra karegA ki yadi sAdhanA kA lakSya hI nayapakSoM yA vikalpoM se Upara uThanA hai, to phira AcAradarzana yA tatvajJAna ke kSetra meM nayapakSoM yA tatvadRSTiyoM ke nirUpaNa kI kyA AvazyakatA hai ? lekina isa prazna kA samucita uttara jaina AcArya kundakunda aura bauddha zUnyavAdI dArzanika nAgArjuna bahuta pahale de gaye haiM / yadyapi sAdhanA kI pUrNatA yA yathArtha kI upalabdhi vikalpoM se athavA nayapakSoM se Upara uThane meM hI hai lekina yaha Upara uThanA unake hI sahAre sambhava hotA hai, vyavahAra ke sahAre paramArtha ko jAnA jAtA hai aura usa paramArtha ke sahAre usa nirvikalpa sattA kA bodha hotA hai| AcArya 1 zUnyatA sarvadRSTInAM proktA niHsaraNaM jinaiH / yeSAM tu zUnyatAdRSTistAn sAdhyAn babhASire / / - mAdhyA0 13.8 zUnyamiti na vaktavyamazUnyamiti vA bhavet / ubhayaM nobhayaM ceti prajJAtyarthaM na tu kathyate / 2 AtmasaMsthaM manaH kRtvA na kiMcidapi citayet / - gItA 6 / 25 uttarArdha - mAdhyA0 22.21 prazAnta manasaM hya ena yoginaM sukhamuttamam / upaiti zAnta rajasaM brahmabhUtamakalmaSam // - gItA 6 / 27 Page #328 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nizcaya aura vyavahAra : kisakA Azraya leM? 253 4 tattva kundakunda kahate haiM ki jisa prakAra kisI anArya jana ko usakI anArya bhASA ke abhAva meM vastusvarUpa samajhAne meM koI bhI Aryajana saphala nahIM hotA, use yathArtha kA jJAna karAne ke lie usI kI bhASA kA avalambana lenA hotA hai, isI prakAra vyavahAra dRSTi ke abhAva meM vyavahAra jagata meM rahane vAle prANiyoM ko paramArtha kA bodha nahIM karAyA jA sktaa|' AcArya kundakunda ke hI uparokta rUpaka ko hI lagabhaga samAna zabdoM meM hI zUnyavAdI bauddha AcArya nAgArjuna bhI prastuta karate haiM / 2 yahI nahIM, samakAlIna bhAratIya vicArakoM meM pro0 hariyannA tathA pAzcAtya vicAraka breDale bhI paramArtha (Reality) ke jJAna lie AbhAsa (vyavahAra Apearances) kI upAdeyatA ko svIkAra karate haiM kintu vistArabhaya se unake vistRta vicAroM ko yahA~ prastuta nahIM kara rahe haiM / vAstavikatA yaha hai ki vyavahAra ke binA paramArtha kA bodha nahIM ho sakatA aura paramArtha yA nizcayadRSTi kA bodha hue vinA nirvANa rUpI naitika Adarza kI upalabdhi nahIM ho sktii| ataH pakSAtikrAnta naitika Adarza nirvANa tatva-sAkSAtkAra Atma-sAkSAtkAra ke lie paramArtha aura vyavahAra donoM ko jAnanA Avazyaka hai, mAtra yahI nahIM, donoM ko jAnakara chor3a denA bhI Avazyaka haiN| tattvajJAna aura AcAradarzana ke kSetra meM vyavahAra aura paramArtha kA antara jaina paramparA meM vyavahAra aura nizcaya nAmaka jina do dRSTiyoM kA pratipAdana kiyA gayA hai, ve tatvajJAna aura AcAradarzana, donoM kSetroM ke lie svIkAra kI gaI haiM, phira bhI AcAradarzana aura tatvajJAna ke kSetra meM nizcaya (paramArtha) aura vyavahAra dRSTi kA pratipAdana bhinna-bhinna arthoM meM huA hai| paM0 sukhalAla jI isa antara ko spaSTa karate hae likhate haiM-jaina paramparA meM jo nizcaya aura vyavahAra rUpa se do dRSTiyA~ mAnI gaI haiM ve tatvajJAna aura AcAradarzana donoM kSetroM meM lAgU kI gaI haiN| idhara sabhI bhAratIya darzanoM kI taraha jainadarzana meM bhI tatvajJAna aura AcAra donoM kA samAveza hai| jaba nizcaya, vyavahAra naya kA prayoga tatvajJAna aura AcAra donoM meM hotA hai taba sAmAnya rUpa se zAstracintana karane vAlA yaha antara jAna nahIM pAtA ki tatvajJAna ke kSetra meM kiyA jAne vAlA nizcaya aura vyavahAra kA prayoga AcAra ke kSetra meM kiye jAne vAle prayoga se bhinna hai aura bhinna pariNAma kA sUcaka bhI hai| tatvajJAna kI nizcayadRSTi AcAraviSayaka nizcayadRSTi donoM eka nahIM haiN| isI taraha ubhaya viSayaka vyavahAradRSTi ke bAre meM bhI samajhanA caahie| maiM itanA hI sUcita karanA cAhatA hU~ ki nizcaya aura vyavahAranaya yaha do zabda bhale hI samAna hoM phira bhI tatvajJAna aura AcAra ke kSetra meM bhinna-bhinna abhiprAya se lAgU hote haiM aura hameM vibhinna pariNAmoM para pahuMcAte haiN| 1 jaha Navi sakkamaNajjo aNajjabhAsaM viNA u gAheuM / taha vavahAreNa viNA paramatthuvaesaNamasakkaM / / (yathA nApi zakyo nAryA nAryabhASAM binA grAhayituma / tathA vyavahAreNa binA paramArthopadezanamazakyam) 2 nAnyayA bhASayA mleccha zakyo grAhIyetuM yathA / na lokikamute lokaH zakyo grAhayituM tathA / / vyavahAramanAzritya paramArtho na dezyate / paramArthamanAgamya nirvANa nAdhigamyate / 3 darzana aura cintana pR0-500 aumaamanianarmadAARAJanuaruaamavasmaniraasrmanAmAINIKAurasranAmARMA UNP AcArgaprazAnana AcArya abhilA zrIAnanda zrIAnandana mamimmmmmmmmconomimirmwrimire Page #329 -------------------------------------------------------------------------- ________________ SALAMAAAAAAAAMRAPALAAJAL TRAIN Me zrIAnanda anya zrIAnanda abhina mnamamimarwariyanaman 4 dharma aura darzana ARANI yaha dekhane ke pahale ki ina donoM meM yaha vibhinnatA kisa rUpa meM hai, hameM yaha bhI dekha lenA hogA ki isa vibhinnatA kA mUla kAraNa kyA hai ? vastutaH AcaraNa kA sArA kSetra hI vyavahAra kA kSetra hai| tatvajJAna kI naizcayika (pAramAthika) dRSTi se to sArI naitikatA hI eka vyAvahArika saMkalpanA hai, yadi vizuddha pAramArthika dRSTi se bandhana aura mukti bhI vyAvahArika satya hI Thaharate haiM to phira AtmA ko bandhana meM mAnakara usakI mukti ke nimitta kiyA jAne vAlA sArA naitika AcaraNa bhI vyavahAra ke kSetra meM hI sambhava hai| AcArya kundakunda ne spaSTa rUpa se kahA hai ki jIva karma se baddha hai tathA jIva karma usakA sparza karatA hai yaha vyavahAranaya kA vacana hai, jIva karma se abaddha hai arthAt na baMdhatA hai aura na sparza karatA hai| yaha nizcaya (zuddha) naya kA kathana hai / arthAt AtmA kA baMdhana aura mukti yaha vyavahArasatya hai| paramArtha-satya kI dRSTi se na to baMdhana hai aura na mukti / kyoMki baMdhana aura mukti sApekSa pada hI hai| yadi baMdhana nahIM to mukti bhI nhiiN| Age AcArya svayaM kahate haiM ki AtmA kA baMdhana aura abaMdhana yaha donoM hI dRSTi sApekSa haiM, naya pakSa haiM, parama tattva samayasAra (AtmA) to pakSAtikrAMta hai, nivikalpa hai| isa prakAra samasta naitika AcaraNa vyavahAra ke kSetra meM hotA hai yadyapi naitika jIvana kA Adarza ina samasta dRSTiyoM se pare nivikalpAvasthA meM sthita hai--ataH AcAra ke kSetra meM nizcaya dRSTi kA pratipAdana naitikatA ke Adarza nirvikalpAvasthA yA vItarAgadazA jise prasaMgAMtara se mokSa bhI kahA jAtA hai ki apekSA se hI huA hai, jabaki tattvajJAna ke kSetra meM nizcaya dRSTi kA AdhAra bhinna hai| tatvajJAna kA kAma mAtra vyAkhyAoM kA prastutIkaraNa hai jabaki AcAra darzana kA kAma yathArthatA kI upalabdhi karA denA hai| tatvajJAna ke kSetra meM nizcaya aura vyavahAra tatvajJAna ke kSetra meM nizcayadRSTi kA kAma sattA ke usa yathArtha svarUpa kA pratipAdana karanA hotA hai jo dezakAla Adi se nirapekSa hai| nizcayadRSTi sattA ke usa yathArtha svarUpa kA pratipAdana karatI hai jo sattA kI svabhAva dazA hai, usakA mUla svarUpa hai yA sva-lakSaNa hai, jo kisI deza-kAlagata parivartana meM bhI usake sAra ke rUpa meM banA rahatA hai| jaise nizcayadRSTi se AtmA jJAnasvarUpa hai, sAkSI hai, akartA hai| nizcayadRSTi dravyadRSTi hai jo satA ke mUlatattva kI ora hI apanI nigAha jamAtI hai aura usakI paryAyoM para dhyAna nahIM detI hai| nizcayadRSTi se svarNAbhUSaNoM meM nihita svarNatatva hI mUla vastu hai, phira cAhe vaha svarNa kaMkaNa ho yA mudrikA ho| nizcayadRSTi se donoM meM abheda hI hai, dUsare zabdoM meM nizcayanaya ameda gAmI hai| nizcaya dRSTi, dravya dRSTi yA isa abhedagAmI dRSTi se AtmA caitanya hI hai, anya kucha nhiiN| na vaha janma letA hai, na maratA hai, na vaha baddha hai, na vaha mukta hai, na vaha strI hai, na vaha puruSa hai, na vaha manuSya hai, na pazu hai, na deva hai, na nAraka hai / tattvajJAna ke kSetra meM vyavahAra dRSTi sattA ke usa pakSa kA pratipAdana karatI hai jisa rUpa meM vaha pratIta hotI hai, vaha sattA ke Agantuka lakSaNoM ko pragaTa karatI hai jo sthAyI nahIM hai 1 jIve kammaM baddhaM puDheM cedi vavahAraNaya bhaNidaM / suddhaNayassa du jIve abaddhaM havai kammaM / / kammaM baddhamabaddhaM jIve evaM tu jANapakkhaM / pakkhAtikkato puNa bhaNNadi jo so smysaaro|| -samayasAra-141 / 142 (saMskRta TIkAvAlI prati se) 2 atha pUnarbahabyakteraneka vizeSasyAbhedatA bhedarAhityaM tadapi nizcayaviSayama, dravyasya padArthasya yannarmalyaM tadapi nizcaya viSayam, nairmalyaM tu vimalapariNatiH bAhyanirapekSa pariNAmaH so'pi nizcayAnayA'rthA boddhavyaH / --abhi0 raa04| 2056 Page #330 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nizcaya aura vyavahAra : kisakA Azraya leM? 255 varan kisI dezakAla meM usase saMyojita hue haiM aura kisI dezakAla meM alaga ho jAne vAle hai| sattA ke usa parivartanazIla pakSa kA prastutIkaraNa vyavahAranaya kA viSaya hai jo kSaNika hai, deza evaM kAla sApekSa hai| sattA kI vibhAva dazA kA vivecana karanA athavA usake indriyagrAhya svarUpa kA vivecana karanA vyavahAra naya kA sImA kSetra hai| jaise AtmA kartA hai, bhoktA hai, baddha hai, jJAnadarzana kI dRSTi se sImita hai / vyavahAra ke dRSTi ke anusAra AtmA janma bhI letA hai aura maratA bhI hai, vaha bandhana meM bhI AtA hai aura mukta bhI hotA hai, vaha bAlaka bhI banatA hai aura vRddha bhI hotA haiN| AcAradarzana ke kSetra meM nizcaya aura vyavahAra kA tatvajJAna ke kSetra se antara mahAprAjJa paM0 sukhalAla jI ne AcAralakSI nizcaya aura vyavahAra kA nirUpaNa tatvalakSIya nizcaya (paramArtha) aura vyavahAra ke nirUpaNa se kisa prakAra bhinna hai, ise nimna AdhAroM para spaSTa kiyA hai (1) AcAragAmI naizcayika dRSTi yA vyAvaharika dRSTi mukhyatayA mokSa puruSArtha kI dRSTi se vicAra karatI hai jabaki tatvanirUpaka nizcaya aura vyavahArika dRSTi kevala jagata ke svarUpa ko lakSa meM rakhakara hI pravRtta hotI hai| yadi ise spaSTa karane kA prayAsa kiyA jAve to hama kaha sakate haiM ki tattva nirUpaNa kI dRSTi meM kyA hai' yaha mahattvapUrNa hai jabaki AcAranirUpaNa meM kyA honA cAhie yaha mahattvapUrNa hai| vastutaH tatvajJAna kI vidhAyaka (Positive) yA vyAkhyAtmaka prakRti hI tathA Ardaza darzana kI niyAmaka (Normative) yA Adarza mulaka prakRti hI inameM yaha antara banA detI hai| tattvajJAna ke kSetra meM nizcayadRSTi yaha batAtI hai ki sattA kA mUla svarUpa kyA hai ? usakA sAra kyA hai ? aura vyavahAra dRSTi yaha batAtI hai sattA kisa rUpa meM pratIta ho rahI hai ? usakA indriyagrAhya sthUla svarUpa kyA hai ? usakA AkAra kyA hai ? jabaki AcAradarzana ke kSetra meM nizcayadRSTi kartA ke prayojana athavA karma kI AdarzonmukhatA ke AdhAra para usakI zubhAzubhatA kA mUlyAMkana karatI hai| nizcayanaya meM AcAra kA bAhya svarUpa mahatvapUrNa nahIM hotA varana usakA Antara svarUpa hI mahatvapUrNa hotA hai| isake viparIta AcAra ke kSetra meM vyavahAra dRSTi ke anusAra samAcaraNa ke bAhya pakSa para adhika vicAra kiyA jAtA hai| (2) AcAra darzana aura tatvajJAna ke kSetra meM nizcaya aura vyavahAra naya ke sambandha meM dUsarA mahatvapUrNa antara yaha hai ki tatvajJAna ke kSetra meM naizcayika dRSTi-sammata tatvoM kA svarUpa hama sabhI sAdhAraNa jijJAsU kabhI bhI pratyakSa nahIM kara pAte, hama aise kisI vyakti ke kathana para zraddhA rakhakara hI vaisA svarUpa mAnate haiM, jisane tatvasvarUpa kA sAkSAtkAra kiyA ho| jabaki AcAra ke bAre meM aisA nahIM hai koI jAgarUka sAdhaka apanI Antarika sata-asat vRtiyoM ko va unakI tIvratA aura mandatA ke tAratamya kA sIdhA pratyakSa kara sakatA hai| saMkSepa meM naizcayika AcAra kA pratyakSa vyakti svayaM ke lie sambhava hai jabaki naizcayika tatva kA sAkSAtkAra pratyeka vyakti ke lie sambhava nahIM hai / hamArI sat-asat Antarika vRttiyoM kA hameM sIdhA pratyakSa hotA hai, ve hamArI Antarika anubhUti kA viSaya haiM jabaki tatva ke nizcaya svarUpa kA sIdhA pratyakSIkaraNa sambhava nahIM hotA hai, vaha to mAtra buddhi kI khoja hai| tatvajJAna ke kSetra meM paryAyoM se pRthak zuddha vastu tatva kI upalabdhi sAdhAraNa rUpa meM sambhava nahIM hotI hai jabaki AcAra ke kSetra meM samAcaraNa se pRthak Antarika vRttiyoM kA hameM anubhava hotA hai| (3) tatvajJAna ke kSetra meM nizcaya dRSTi AtmA ke bandhana, mukti, kartRtva, bhokttRva Adi pratyayoM ko mahatva nahIM detI hai, ve usake lie gauNa hote haiM kyoMki ve AtmA kI paryAya dazA ko AcAryapravara trinaAcArya abhI zrIAnandAanzrIAnandAntha 9sar | ) maADAARAARADAANAAKAASALARAMANDowwwaniBADDIMASALAMJANAMAMALINIARIANRAJARAMAYALANALABSAAMAN Page #331 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AnusalmanianAAAAAM h st m byd nqf m` `lmnkhf myh mn frhnhnhnhrh hy AcAryaprava3 AcArya zrIAnanda prAAnanda Cryyyrewarivarvinvirmiraram 256 dharma aura darzana AC hI sUcita karate haiN| jabaki AcAralakSI nizcayadRSTi meM to bandhana aura mukti AtmA kA kartRtva evaM bhoktRtva aisI maulika dhAraNAeM haiM jise vaha svIkAra karake hI Age bar3hatI hai / yahI kAraNa hai ki AcArya kundakunda evaM anya jainAcAryoM ne nizcaya meM do bheda svIkAra kie| AcArya kundakunda tatvajJAna ke kSetra meM prayukta hone vAle nizcayanaya (paramArthadRSTi) ko zuddha nizcayanaya kahate haiM jabaki AcAralakSI nizcayadRSTi ko azuddha nizcayanaya kahate haiN| anya AcAryoM ne nizcayanaya ke dravyAthika nizcayanaya aura paryAyAthika nizcayanaya aise do vibhAga kiye haiN| isameM dravyAthika nizcayanaya tatvadarzana ke kSetra meM upayoga kI jAne vAlI nizcayadRSTi hai jabaki paryAyAthika nizcayanaya AcAra darzana ke kSetra meM upayoga kI jAne vAlI nizcayadRSTi hai| dravyAthika aura paryAyArthika nayoM kI dRSTi se naitikatA kA vicAra isI tathya ko jaina vicAraNA ke anusAra eka dUsarI prakAra se bhI prastuta kiyA jA sakatA hai| jainAgamoM meM dravyAthika aura paryAyAthika aise do dRSTikoNa yA naya bhI svIkAra kie gae haiN| sAMkhyadarzana pariNAmavAda ko mAnatA hai lekina vaha kevala prakRti kI dRSTi se jabaki jainadarzana jar3a aura cetana ubhaya parama tatvoM kI dRSTi se pariNAmavAda mAnatA hai| sat kA eka pakSa vaha hai jisameM vaha pratikSaNa badalatA rahatA hai jabaki dUsarA pakSa vaha hai jo ina parivartanoM ke pIche hai| jainadarzana usa aparivartanazIla zAzvata pakSa ko apanI pUrvamAnyatA ke rUpa meM svIkAra kara letA hai lekina naitikatA kI sArI sambhAvanA evaM sArI vivecanA to isa parivartanazIla pakSa ke lie hai-- naitikatA eka gatyAtmakatA hai, eka prakriyA hai, eka honA hai (Becoming) jo parivartana kI dazA meM hI sambhava hai| usa aparivartanIya pakSa kI dRSTi se jo mAtra (Being) hai, koI naitika vicAraNA sambhava hI nhiiN| jaina vicAraNA yaha bhI nahIM kahatI hai ki hamArA naitika Adarza parivartanazIlatA (becoming) se aparivartanazIlatA (being) kI avasthA ko prApta karanA hai kyoM ki yadi sat svayaM utpAda, vyaya aura dhrauvyaguNa yukta hai to phira mokSa avasthA meM yaha guNa raheMge / jaina vicAraNA mokSAvasthA meM AtmA kA pariNAmIpana svIkAra karatI hai| jaina vicAraNA ke anusAra parivartana yA paryAya ( Mode) do prakAra ke hote haiM.----eka svabhAva paryAya yA sarUpa-parivartana (Homogenous changes) aura dUsare vibhAvaparyAya yA virUpa-parivartana (Hetrogenous changes) hote haiN| jaina naitikatA kA Adarza mAtra AtmA ko vibhAva paryAya kI avasthA se svabhAva paryAya avasthA meM lAnA hai| isa prakAra jaina naitikatA sat ke dravyAthika pakSa ko apanI vivecanA kA viSaya na banAkara sat ke paryAyAthika pakSa ko ho apanI vivecanA kA viSaya banAtI hai| jisameM svabhAva paryAyAvasthA ko prApta karanA hI usakA naitika Adarza hai| svabhAvaparyAya yA sarUpa-parivartana ve avasthAeM haiM jo vastu tatva ke nija guNoM ke kAraNa hote haiM evaM anya tatva se nirapekSa hote haiN| isake viparIta anya tatva se sApekSa parivartana-avasthAeM vibhAvaparyAya hotI haiN| ataH naitikatA ke pratyaya kI dRSTi se hama kaha sakate haiM ki AtmA kA sva svabhAva dazA meM rahanA yaha naitikatA kA nirapekSa svarUpa hai| ise hI AcAralakSI nizcayanaya kahA jA sakatA hai kyoMki jainadRSTi se sAre naitika samAcaraNa kA sAra yA sAdhya yahI hai, jise kisI anya kA sAdhana nahIM mAnA jA sktaa| yahI svalakSya mUlya (end in itself) hai / zeSa sArA samAcaraNa isI ke liye hai, ataH sAdhana rUpa hai, sApekSa hai aura sAdhana rUpa hone ke kAraNa mAtra vyavahArika naitikatA hai| 1 aNNa nirAvekkho jo pariNAmo so shaavpjjaao| (anya nirapekSo yaH pariNAmaH sa svabhAvaparyAyaH) -niyamasAra 28 Page #332 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nizcaya aura vyavahAra : kisakA Azraya leM? 257 AcAra darzana ke kSetra meM nizcayadRSTi aura vyavahAradRSTi kA artha AcAra ke kSetra meM nizcayanaya kA artha jaina AcAra darzana kA naitika Adarza mokSa hai, ataeva jo AcAra sIdhe rUpa meM mokSa lakSI hai vaha naizcayika AcAra hai / arthAt samAcaraNa kA vaha pakSa / jisakA sIdhA sambandha hamAre bandhana aura mukti se hai, naizcayika AcAra hai, vastutaH bandhana aura mukti kA sIdhA kAraNa samAcaraNa kA bAhya svarUpa nahIM hotA varan vyakti kI Abhyantara manovRttiyAM hI hotI haiM ataH ve caitasika tatva yA Abhyantara manovRttiyAM jo hamAre bandhana aura mukti kA sIdhA kAraNa banatI haiM AcAra darzana ke kSetra meM nizcaya naya yA paramArtha dRSTi ke sImA kSetra meM AtI haiN| mithyAtva aura kaSAya athavA rAga, dveSa aura moha kI tripuTI kA sambandha hamAre naizcayika AcAra se hai| saMkSepa meM samAcaraNa kA Antar pakSa AcAralakSI nizcayanaya kA sImA kSetra hai| naitika nirNayoM kI vaha dRSTi jo bAhya samAcAraNa yA kriyAkalApoM se nirapekSa mAtra kartA ke prayojana ko lakSya meM rakhakara zubhAzubhatA vicAra karatI hai, nizcaya dRSTi hai|' AcAradarzana ke kSetra meM bhI naizcayika AcAra sadaiva hI eka hotA hai| naizcayika dRSTi se jo zubha hai vaha sadaiva hI zubha hai, jo azubha hai vaha sadaiva azubha hai / deza, kAla evaM vyaktika bhinnatAoM meM bhI usameM vibhinnatAe~ nahIM hotI haiN| vaicArika yA manojanya adhyavasAyoM kA zubhatva aura azubhatva deza-kAlagata bhedoM se nahIM badalatA, usameM apavAda ke liye koI sthAna nahIM hotA hai| vyavahArika naitikatA meM yA samAcaraNa ke bAhya bhedoM meM bhI usakI ekarUpatA banI raha sakatI hai| paM0 sukhalAlajI ke zabdoM meM naizcayika AcAra kI (eka hI) bhUmikA para vartamAna eka hI vyakti anekavidha vyavahArika AcAroM meM se gujaratA hai| yahI nahIM, isake viparIta samAcaraNa kI bAhya ekarUpatA meM bhI naizcayika dRSTi AcAra kI bhinnatA ho sakatI hai| vastutaH AcAra darzana ke kSetra meM naizcayika AcAra vaha kendra hai jisake AdhAra se vyavahArika AcAra ke vRtta banate haiN| eka kendra se khIce gaye aneka vRtta bAhya rUpa se bhinna-bhinna pratIta hote hue bhI apane kendra kI dRSTi se eka hI rUpa mAne jAte haiM, unameM paridhigata vibhinnatA hote hue bhI kendra gata ekatA hotI hai / jainadRSTi ke anusAra nizcaya AcAra sAre bAhya AcaraNa kA kendra hotA hai, sAra hotA hai| AcAra darzana ke kSetra meM nizcaya aura vyavahAra ke sahI mUlyAMkana ke liye hama eka dUsarI dRSTi se bhI vicAra kara sakate haiN| AcAra darzana meM nizcaya dRSTi yA paramArtha dRSTi naitika samAcaraNa kA mUlyAMkana usake Antar pakSa, prayojana yA usakI lakSyonmukhatA ke AdhAra para karatI hai / dUsare zabdoM meM kaheM to yaha eka vaiyaktika dRSTi se hI jo vyakti ke samAcaraNa kA mUlyAMkana usake lakSya kI dRSTi se karatI hai / jainadarzana ke anusAra naizcayika naitikatA naitika samAcaraNa ke saMkalpAtmaka pakSa kA adhyayana karatI hai lekina naitikatA mAtra saMkalpa hI nahIM hai| naitika jIvana ke lie saMkalpa atyanta Avazyaka, anivArya tatva hai lekina mAtra aisA saMkalpa jisameM samAcaraNa (Performance) kA prayAsa na ho, saccA saMkalpa nahIM hotaa| isalie naitika jIvana ke lie saMkalpa ko mAtra saMkalpa nahIM rahanA cAhie varan kArya rUpa meM pariNata bhI honA cAhie aura yahI saMkalpa kI 1 bAhya nirapekSapariNAmaH (jaina vicAraNA meM pariNAma zabda mana-dazAoM kA sUcaka hotA hai) --abhidhAnarAjendra. khaNDa 4, pR0-2056 2 darzana aura cintana, bhAga 2, pR0-466 3 bAhyasya AbhyantaratvaM-abhidhAna rAjendra. khaNDa 4 pR0-2056 nasannamaanBRAJARURAAJKARINNAMAIRinandanaasarawadAAJAMALALAINIAAAAAAJALANKARAMBAKAARAAAAAAAAAABADALAIM AcAryapravara abhiAcAryapravara Abha zrIAnandathazrIAnandantha Page #333 -------------------------------------------------------------------------- ________________ HARiminadAAAAAAAAAAAAAwatantanARMANAJASNALAMAuditArAAAAAAAAAAAKAMANA... apAmapravabhibhAcAryapravara abhinaya zrIAnandasanthazrAAnanda1051 258 dharma aura darzana IAAD kArya rUpa meM pariNati naitikatA kA dUsarA pakSa prastuta karatI hai| mAtra saMkalpa to vyakti taka sImita ho sakatA hai, usakA samAja para koI prabhAva nahIM hotA, vaha samAja nirapekSa ho sakatA hai, lekina saMkalpa ko jaba kArya rUpa meM pariNata kiyA jAtA hai, to vaha mAtra vaiyaktika nahIM rahatA hai varan sAmAjika bana jAtA hai| ataH naitikatA kA vicAra kevala naizcayika yA pAramArthika dRSTi para hI nahIM kiyA jA sakatA hai| aisA naitika mUlyAMkana mAtra AMzika hogA, apUrNa hogaa| ataH naitikatA ke samucita mUlyAMkana ke lie naitikatA meM bAhya yA sAmAjika pakSa para bhI vicAra karanA hogA, lekina yaha sImA kSetra AcAralakSI nizcaya naya kA nahIM varan vyavahAra naya kA hai / AcAra ke kSetra meM vyavahAra dRSTi naitikatA ke kSetra meM vyavahAra dRSTi vaha hai jo samAcaraNa ke bAhya pakSa para bala detI hai| usameM ekarUpatA nahIM vividhatA hotI hai| DA0 sukhalAla jI saMghavI ke zabdoM meM "..." vyavahArika AcAra aisA eka rUpa nhiiN| naizcayika AcAra kI bhUmikA se niSpanna aise bhinna-bhinna deza-kAla-jAtisvabhAva-ruci Adi ke anusAra kabhI-kabhI paraspara viruddha dikhAI dene vAle AcAra vyavahArika AcAra kI koTi meM gine jAte haiN|"1 vyavahArika AcAra deza, kAla evaM vyakti sApekSa hotA hai, usakA svarUpa parivartanazIla hotA hai| vaha to una paridhiyoM ke samAna hai jo samakendraka hote hue deza (space) meM alaga hotI hai| AcAra darzana ke kSetra meM vyavahAradRSTi kartA ke prayojana ko gauNa kara karmapariNAmoM kA lokadRSTi se vicAra karatI hai| vaha yaha batAtI hai ki dezakAlagata naitikatA kyA hai| kisa deza aura kisa kAla meM samAcaraNa ke niyamoM kA bAhya svarUpa kyA hogA? isakA nizcaya naitikatA kI vyavahAra dRSTi karatI hai| vaha deza, kAla evaM naiyaktika paristhitiyoM ke AdhAra para naitika samAcaraNa ke bAhya svarUpa kA nirdhAraNa karatI hai| jahA~ taka samAcaraNa ke zubhatva aura azubhatva ke mUlyAMkana karane kA prazna hai AcaraNa ke Abhyantara pakSa yA kartA ke prayojana ke AdhAra para unake zubhatva aura azubhatva kA mUlyAMkana naitikatA kI nizcaya dRSTi karatI hai jabaki AcaraNa ke bAhya pakSa yA usake phala ke AdhAra unake zubhatva aura azubhatva kA nizcaya naitikatA kI vyavahAra dRSTi karatI hai| jaina vicAraNA ke anusAra karmoM ke isa dvividha mUlyAMkana meM hI usakA samucita mUlyAMkana sambhava hotA hai, yadyapi yaha bhI sambhava hai ki koI karma nizcaya dRSTi se zuddha yA naitika hote hue bhI vyavahAradRSTi se azuddha yA anaitika ho sakatA hai| jaise-sAdhu kA vaha vyavahAra jo zuddha manobhAva aura Agamika AjJAoM ke anukUla hote hue bhI yadi lokanindA yA lokaghRNA kA kAraNa hai to vaha nizcayadRSTi se zuddha hote hue bhI vyavahAradRSTi se azuddha hai / isI prakAra koI karma yA samAcaraNa kA rUpa vyavahAradRSTi se zuddha yA naitika pratIta hote hue bhI nizcayadRSTi se azubha yA anaitika ho sakatA hai| jaise phalAkAMkSA se kiyA huA tapa athavA paropakAra, yaha vyavahAra dRSTi se zubha hote hue bhI nizcaya dRSTi se azubha hai| jaina AcAra darzana isa tathya ko svIkAra karatA hai ki naitika samAcaraNa meM mAtra AntarapakSa yA kartA kA vizuddha prayojana hI paryApta nahIM hai, lokavyavahAra kI dRSTi se bAhya AcaraNa bhI Avazyaka hai| yahI nahIM, aisA sAdhaka jisane naitika Adarza kI upalabdhi kara lI hai use bhI loka-vyavahAra kI dRSTi kA AcaraNa karanA Avazyaka hai| 1 darzana aura cintana, bhAga 2 pR0-466 2 vyavahArA janoditam (lokAbhimatameva vyavahAraH) abhidhAna rAjendra khaNDa 4 pR0-2056 3 kSetra kAlaM ca prApyayo yathA sambhavati tena tathA vyavahAraNIyam-abhidhAna rAjendra khaNDa 4 -pR0 107 Page #334 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nizcaya aura vyavahAra : kisakA Azraya leM? 256 nizcaya naitikatA kA svarUpa naitikatA ke naizcayika yA pAramArthika svarUpa kI carcA karane ke pUrva punaH yaha batA denA Avazyaka hai ki prathamataH vizuddha dravyAthikanaya yA zuddha nizcaya jo ki tatvamImAMsA kI eka vidhi hai, jaba naitikatA ke kSetra meM prayukta kI jAtI hai to vaha do bAteM prastuta karatI hai 1-naitika Adarza yA sAdhya kA zuddha svarUpa, 2-naitikatA sAdhya kA naitika sAdhanA se abheda / hameM isa sambandha meM bhI spaSTa rahanA cAhie ki naitika sAdhya vaha sthiti hai ki jahA~ Akara naitikatA svayaM samApta ho jAtI hai kyoMki usake Age koI pAnA nahIM hai, koI cAhie nahIM hai aura isalie koI naitikatA nahIM hai| kyoMki naitikatA ke liye 'cAhie' yA 'Adarza' Avazyaka hai ataH naitika sAdhya usa sthAna para sthita hai jahA~ tatvamImAMsA aura AcAra darzana milate hai, ataH naitika sAdhya kI vyAkhyA zuddha nizcayanaya, vizuddha pAramArthika dRSTi se hI sambhava hai| vastutaH to vaha avAcya evaM nirvikalpa avasthA hai| dUsarI ora naitika sAdhya pUrNatA kI vaha sthiti hai ki jaba hama usa sAdhya kI bhUmikA para sthita hokara vicAra karate haiM to vahA~ sAdhya, sAdhaka aura sAdhanApatha kA abheda ho jAtA hai, kyoMki jaba Adarza upalabdha ho jAtA to Adarza, Adarza nahIM rahatA aura sAdhaka, sAdhaka nahIM rahatA, na sAdhanApatha, sAdhanApatha hI rahatA hai| naitika pUrNatA kI avasthA meM sAdhaka, sAdhya aura sAdhanApatha kA vibheda Tika nahIM pAtA hai| yadi sAdhaka hai to usakA sAdhya hogA aura yadi koI sAdhya hai to phira naitika pUrNatA kaisI ? sAdhya, sAdhaka aura sAdhanA sApekSika pada hai, yadi eka hai to dUsarA hai| sAdhya ke abhAva meM na sAdhaka, sAdhaka hotA hai aura na sAdhanApatha, sAdhanApatha / usa avasthA meM to mAtra vizuddha sattA hai, AtmA hai| yadi pUrvAvasthA kI dRSTi se upacAra rUpa meM kahanA ho to kaha sakate haiM ki usa dRSTi se sAdhya bhI AtmA hai, sAdhaka bhI AtmA hai aura jJAna, darzana aura cAritra rUpa sAdhanA patha bhI AtmA hai| tIsare AcAra darzana meM pAramArthika dRSTi yA Antarika naitikatA kI dRSTi AcaraNa kI zubhAzubhatA kA nirNaya AcaraNa ke bAhya rUpa se nahIM karatI varan kartA ke Antarika prayojana athavA naitika sAdhanA ke Adarza ke sandarbha meM karatI hai| AcaraNa kA dikhAI dene vAlA rUpa usake lie mahattvapUrNa nahIM hotA hai| AcaraNa ke vidhi-vidhAnoM se pAramArthika yA naizcayika AcAra kA koI sambandha nahIM hotA hai, usakA sambandha to vizuddha rUpa se kartA kI Antarika manovRttiyoM se hai| saMkSepa meM naitikatA kI naizcayika dRSTi kA sambandha vaiyaktika naitikatA (Individual Morality) hai| jaina vicAraNA ke anusAra kaSAyoM (antarika vAsanAoM) kA sambandha isI naizcayika naitikatA se hai| manuSya meM vAsanA evaM Asakti yA tRSNA kI agni jisa mAtrA meM zAMta hotI hai, usI mAtrA meM vaha naizcayika AcAra kI dRSTi se vikAsa kI ora bar3hA huA mAnA jAtA hai| naizcayika naitikatA meM kriyA yA AcaraNa kA mahatva nahIM, mahatva hai manobhAvoM kA / naizcayika naitikatA kriyA (Doing) yA AcaraNa kI avasthA nahIM, varan anubhUti yA sAkSAtkAra kI avasthA hai| isameM zubhAzubhatva kA mApa isa AdhAra para nahIM hotA ki vyakti kyA karatA hai, varan isa AdhAra para hotA hai ki vaha apane paramAtmatva ko kahA~ taka pahacAna pAyA hai| Atmopalabdhi (Self realization) yA parama tatva (Reality) kA sAkSAtkAra hI naitika jIvana kA paramAdarza hai aura isa Adarza ke sandarbha meM manobhAvoM kA Akalana karanA hI paramArthika yA naizcayika naitikatA kA pramukha kArya hai| vyakti ke Antarika vicalana yA saMgharSa ko samApta kara vikAra evaM manojagata meM sAMgasaMtulana yA Antarika samatva ko banAe rakhanA naizcayika AcAradarzana kA kSetra hai| ApApratriAcArya atra bayA OI zrAAndakA anya prAAnanna Page #335 -------------------------------------------------------------------------- ________________ May adhyA - + - - - HRAM YON sarmipravabhiApApravana abhi zrAAnandaanyazrAAnanda more vavir a mayanroinwwm 260 dharma aura darzana vyavahAra naitikatA kA svarUpa vyavahArika naitikatA kA sambandha AcaraNa ke una bAhya vidhi-vidhAnoM se hai jinake pAlana kI naitika sAdhaka se apekSA kI jAtI hai| samAjadRSTi yA lokadRSTi hI vyavahArika naitikatA ke zubhAzubhatva kA AdhAra hai / vyavahAra naitikatA kahatI hai ki kArya cAhe kartA ke prayojana kI dRSTi se zuddha ho lekina yadi vaha lokaviruddha yA janabhAvanA ke pratikUla hai to usakA AcaraNa nahIM karanA caahie| vastutaH naitikatA kA vyavahAradarzana AcaraNa ko sAmAjika sandarbha meM parakhatA hai| yaha AcaraNa zubhAzubhatva ke mApana kI samAjasApekSa paddhati hai jo vyakti ke sammukha samAjika naitikatA (Social Morality) ko prastuta karatI hai| isakA paripAlana vaiyaktika sAdhanA kI dRSTi se itanA mahatvapUrNa nahIM hai jitanA samAja yA saMgha vyavasthA kI dRSTi se / yahI kAraNa hai vaiyaktika sAdhanA kI paripUrNatA ke pazcAt bhI jaina AcAradarzana samAna rUpa se isake paripAlana ko Avazyaka mAnatA rahA hai| __ AcaraNa ke sAre vidhi-vidhAna, AcaraNa kI samagra vividhatAe~, vyavahAra naitikatA kA viSaya haiN| vyavahAra naitikatA kriyA (Doing) hai ataH AcaraNa kaise karanA isa tathya kA nirdhAraNa karanA vyavahArika naitikatA kA viSaya hai| gRhastha evaM saMnyAsa jIvana ke sAre vidhi-vidhAna jo vyakti aura samAja athavA vyakti aura usake bAhya vAtAvaraNa ke madhya eka sAMga saMtulana ko banAe rakhane ke lie prastuta kiye jAte haiM, vyavahArika naitikatA kA kSetra hai| naitikatA ke kSetra meM vyavahAra dRSTi ke 5 AdhAra vyavahAra dRSTi se naitika samAcaraNa eka sApekSa tathya siddha hotA hai| usake anusAra dezakAla, vaiyaktika svabhAva, zakti aura ruci ke AdhAra para AcAra ke niyamoM meM parivartana sambhava hai| yadi vyavahArika AcAra meM bhinnatA sambhava hai, to prazna hotA hai ki isa bAta kA nizcaya kaise kiyA jAve ki kisa deza kAla evaM paristhiti meM kaisA AcaraNa kiyA jAve ? AcaraNa kA bAhya svarUpa kyA ho? jaina vicArakoM ne isa prazna kA gambhIratA pUrvaka uttara diyA hai| ve kahate haiM ki nizcaya dRSTi se to saMkalpa (adhyavasAya) kI zubhatA hI naitikatA kA AdhAra hai lekina vyavahAra ke kSetra meM zubhatva aura azubhatva ke mulyAMkana karane, AcaraNa ke niyamoM kA nirdhAraNa karane ke pA~ca AdhAra haiM aura inhIM pAMca AdhAroM para vyavahAra ke bhI pA~ca bheda hote haiN| yahA~ yaha bhI smaraNa rakhanA cAhie ki ina pA~ca AdhAroM meM pUrvAparatva kA krama bhI hai aura pUrva meM AcaraNa ke hetu nirdezana kI upalabdhi hote hue bhI para (nimna) kA upayoga karanA bhI anaitikatA hai| (1) Agama-vyavahAra kisI deza-kAla evaM vaiyaktika paristhiti meM kisI prakAra kA AcaraNa krnaa| isakA prathama nirdeza hameM Agama granthoM meM mila jAtA hai, ataH AcaraNa ke kSetra meM prathamataH AgamoM meM varNita niyamoM ke anusAra vyavahAra karanA cAhie / yahI Agama-vyavahAra hai / (2) zruta-vyavahAra zruta zabda ke do artha hote haiM--1 abhidhAraNa aura 2 paramparA / jaba kisI vizeSa paristhiti meM kaisA samAcaraNa kiyA jAve, isake sambandha meM koI spaSTa nirdeza nahIM milatA ho yA Agama 1 yadyapi zuddhaM tadapi lokaviruddhaM na samAcaret / Page #336 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nizcaya aura vyavahAra kisakA Azraya leM ? 261 anupalabdha ho, aisI sthiti meM kartavya kyA hai ? isakA nirNaya isa sambandha meM jo pUrvAcAryoM se suna rakhA ho usake AdhAra para karanA cAhie athavA prAcIna samaya meM aisI vizeSa paristhiti meM kaisA vyavahAra kiyA gayA thA yA paramparA kyA thI, isake AdhAra para karanA caahie| ( paramparAyAmapi vibhASA kartavyAH ) (3) AjJA vyavahAra kisI deza kAla evaM vaiyaktika vaibhinya ke AdhAra para utpanna vizeSa paristhiti meM kisa prakAra kA samAcaraNa karanA isake sambandha meM na to AgamoM meM spaSTa nirdezana ho, na paramparA yA pUrvAcAryoM ke anubhava hI kucha batA pAte hoM to aisI sthiti meM kartavya kA nizcaya apane se variSThajanoM kI AjJA ke AdhAra para hI karanA cAhie / variSThajanoM, gurujanoM athavA dezakAla Adi paristhitiyoM se vijJa vidvAna (gItArtha) kI AjJA ke anurUpa AcaraNa karanA AjJA vyavahAra hai / (4) dhAraNA vyavahAra yadi paristhiti aisI ho ki jisake sambandha meM na to AgamoM meM spaSTa nirdeza mila rahA ho, na pUrva paramparA hI kucha batA pAne meM samartha ho aura na nikaTa meM koI deza-kAla vijJa variSThajana hI ho, na itanA samaya hI ho ki kisI dUrastha vijJa evaM gurujana se koI nirdeza prApta kiyA jA sake, aisI sthiti meM kiMkartavya yA karma zubhAzubhatA kA nizcaya sva-viveka se karanA caahie| sva-vivekabuddhi se nizcita kie hue kartavyapatha para AcaraNa karanA dhAraNA vyavahAra hai / (5) jIta vyavahAra yadi paristhiti aisI ho ki jisameM kiMkartavya yA karma kI zubhAzubhatA ke nizcaya kA uparokta koI bhI sAdhana sulabha na ho aura sva-buddhi bhI kuNThita ho gaI ho athavA koI nirNaya dene meM asamartha ho vahA~ para lokarUDhi ke anusAra AcaraNa karanA caahie| yaha lokarUDhi ke anusAra AcaraNa karanA jIta - vyavahAra hai / yahA~ sambhavataH eka AkSepa jaina vicAraNA para kiyA jA sakatA hai, vaha yaha hai ki, Agama, zruta, evaM AjJA ke pazcAt sva-viveka ko sthAna dekara mAnavIya buddhi ke mahatva kA samucita aMkana nahIM kiyA gayA hai / lekina yaha mAnyatA bhrAnta hai / vastutaH buddhi ke jisa rUpa ko nimna sthAna diyA gayA hai vaha buddhi kA vaha rUpa hai jisameM vAsanA yA rAga-dveSa kI upasthiti kI sambhAvanA banI huI hai / sAmAnya sAdhaka jo vAsanAtmaka jIvana yA rAga dveSa se Upara nahIM uTha pAyA usake sva-viveka ke dvArA kiMkartavya mImAMsA meM galata nirNaya kI sambhAvanA banI rahatI, buddhi kI isa aparipakva dazA meM yadi sva-nirNaya kA adhikAra pradAna kara diyA jAve to yathArtha kartavyapatha se cyuti kI sambhavanA hI adhika hotI haiM / yadi mUla zabda dhAraNA ko dekheM to yaha artha aura bhI spaSTa ho jAtA hai / dhAraNA zabda viveka buddhi yA niSpakSa buddhi kI apekSA Agraha- buddhi kA sUcaka hai aura Agraha- buddhi meM svArthaparAyaNatA yA rUDhatA ke bhAva hI prabala hote haiM, ataH aisI Agraha buddhi ko kiMkartavyamImAMsA meM adhika ucca sthAna pradAna nahIM kiyA jA sktaa| sAtha hI yadi dhAraNA yA sva-viveka ko adhika mahatva diyA jAvegA to naitika pratyayoM kI sAmanyatA yA vastuniSThatA samApta ho jAyegI aura naitikatA ke kSetra meM vaiyaktikatA kA sthAna hI pramukha ho jaavegaa| dUsarI aura yadi hama dekheM to AjJA, zruta aura Agama bhI abauddhika nahIM haiM varan unameM kramazaH buddhi kI ujjvalatA yA niSpakSatA hI bar3hatI jAtI hai| AjJA dene ke yogya jisa gItArtha kA nirdeza jainAgamoM meM kiyA gayA hai vaha eka ora deza, kAla yA paristhiti ko yathArtha rUpa meM samajhatA hai, dUsarI ora Aryapra zrI Ananda wow www.rim DaoN. Cheng grantha Page #337 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ```````````qdh wq`yff``lh hl mn```````h V AcAryapravabhinAsamma zrIAnanda anyazrIAnanda 262 dharma aura darzana Agama granthoM kA marmajJa bhI hotA hai| vastutaH vaha Adarza (Agamika AjJAe~) evaM yathArtha (vAstavika paristhitiyA~) ke madhya samanvaya karAne vAlA hotA hai| vaha yathArtha ko dRSTigata rakhate hue Adarza ko isa rUpa meM prastuta karatA hai ki usa Adarza ko yathArtha banAyA jA sake / gItArtha kI AjJA naitika jIvana kA eka aisA satya hai jisakA Adarza sadaiva yathArtha banane kI kSamatA rakhatA hai| sarala zabdoM meM kaheM to gItArtha kI AjJAoM kA pAlana sadaiva hI sambhava hotA hai kyoMki ve deza, kAla evaM vyakti kI paristhiti ko dhyAna meM rakha kara dI jAtI haiN| zruta evaM Agama-paramparA ke ujjvalatama AdarzoM ko tathA ucca evaM niSpakSa buddhisampanna mahApuruSoM ke nirdezoM ko sAdhaka ke sAmane prastuta karate haiM, jinakI bauddhikatA kA mahatva sAmAnya sAdhaka kI apekSA sadaiva hI adhika hotA hai| AcAradarzana ke kSetra meM naizcayika evaM vyavahArika dRSTikoNoM kI tulanA evaM samAlocanA tulanAtmaka dRSTi se vicAra karane para tatvajJAna ke kSetra meM prayukta naizcayika dRSTi (pAramArthika dRSTi) kI apekSA AcAralakSInaizcayika dRSTi kI yaha vizeSatA hai ki jahA~ tatvajJAna ke kSetra meM naizcayika dRSTi pratipAdita sattA (parama tatva) kA svarUpa vibhinna darzanoM meM bhinna-bhinna hai vahAM AcAralakSI naizcayika dRSTi se pratipAdita nizcaya AcAra (pAramArthika naitikatA) sabhI mokSalakSI darzanoM meM eka rUpa hI hai / AcaraNa ke niyamoM kA bAhyapakSa yA AcaraNa kI zailI bhinna-bhinna hone para bhI usakA Antar pakSa yA lakSya sabhI darzanoM meM samAna hai| vibhinna mokSalakSI darzanoM se naitika Adarza, mokSa kA svarUpa, tatvadRSTi bhinna hote hue bhI lakSya dRSTi se eka hI hai aura isI hetukI ekarUpatA ke kAraNa AcaraNa kA naizcayika svarUpa bhI eka hI hai| paM0 sukhalAla jI likhate haiM 'yadyapi jainetara sabhI darzanoM meM nizcayadRSTi-sammata tatvanirUpaNa eka nahIM hai tathApi sabhI mokSalakSI darzanoM meM nizcayadRSTi-sammata AcAra va caritra eka hI hai, bhale hI paribhASA yA vargIkaraNa Adi bhinna ho|' jahA~ taka jaina aura bauddha AcAradarzana kI tulanA kA prazna hai, donoM hI kAphI nikaTa haiM / bauddhadarzana bhI mokSalakSI darzana hai, vaha samasta naitika samAcaraNa kA mUlyAMkana usI ke AdhAra para karatA hai / usakI naitika vivecanA kA sAra cAra Arya satyoM ko dhAraNA meM samAyA huA hai| usake anusAra duHkha hai, duHkha kA kAraNa (duHkha samudaya) hai, duHkha ke kAraNa kA nirAkaraNa sambhava hai aura duHkha ke kAraNa ke nirAkaraNa kA mArga hai / bauddhadarzana ke ina cAra Arya satyoM ko dUsare zabdoM meM kahe to baMdhana (duHkha) aura baMdhana (duHkha) kA kAraNa aura bandhana se vimukti (mokSa) aura bandhana se vimukti kA mArga inhIM cAra bAtoM ko jaina naitikatA meM kramazaH baMdha, Azrava, mokSa aura saMvaranirjarA kahA gayA hai| jaina vicAraNA kA baMdha bauddha vicAraNA kA duHkha hai, Azrava usa duHkha kA kAraNa hai, mokSa duHkha vimukti hai aura saMvara-nirjarA duHkha-vimukti kA mArga hai| nizcaya aura vyavahAra meM mahatvapUrNa kauna yaha prazna uThAyA jA sakatA hai ki naizcayika AcAra athavA naitikatA ke Antarika svarUpa aura vyavahArika AcAra yA naitika AcaraNa ke bAhyasvarUpa meM mahatvapUrNa kauna hai ? __ jainadarzana kI dRSTi se isa prazna kA uttara yaha hogA ki yadyapi sAdhaka kI vaiyaktika dRSTi se naitikatA kA Antarika pahalU mahatvapUrNa hai lekina phira bhI sAmAjika dRSTi se AcaraNa ke bAhya pakSa kI avahelanA nahIM kI jA sakatI-jaina naitikatA yaha mAnakara calatI hai ki yathArtha naitika jIvana meM naizcayika AcAra aura vyavahArika AcaraNa meM ekarUpatA hotI hai, AcaraNa ke Antara 1 darzana aura cintana, bhAga 2 pR0-468 Page #338 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nizcaya aura vyavahAra : kisakA Azraya leM? 263 co evaM bAhya pakSoM meM koI antara nahIM hotA / vizuddha manobhAva kI avasthA meM anaitika AcaraNa sambhava hI nahIM hotaa| yahI nahIM vaha naitika pUrNatA kI prApti ke pazcAta bhI sAdhaka ko saMghadharma ke bAhya niyamoM ke samAcaraNa ko yathAvata karate rahane kA vidhAna karatI hai| jaise naitikatA kahatI hai ki yadi ziSya naitika pUrNatA ko prApta kara letA hai aura AcArya usa pUrNatA ko prApta nahIM kara pAyA ho phira bhI saMghamaryAdA ke lie ziSya ko guru kI yathAvata sevA karanA caahie|' isa prakAra vaha nizcaya dRSTi yA paramArtha dRSTi para bala dete hue bhI vyavahAra kA lopa nahIM karatI, mAtra yahI nahIM paramArtha kI upalabdhi para bhI vyavahAra dharma ke yathAvat paripAlana para Avazyaka bala detI hai| gItA aura bauddha AcAradarzana bhI vaiyaktika dRSTi se AcaraNa ke Antar pakSa para yatheSTha bala dete hue bhI loka vyavahAra saMcaraNa yA AcaraNa ke bAhya rUpoM ke paripAlana ko bhI Avazyaka mAnate haiM / gItA kahatI hai ki jisa prakAra sAmAnya jana lokavyavahAra kA saMcaraNa karatA hai usa prakAra vidvAna bhI anAsakta hokara lokazikSA ke hetu ko dhyAna meM rakhakara lokavyavahAra kA saMcaraNa karatA rahe / 2 gItA kA varNAzramadharma aura lokasaMgraha kA siddhAnta bhI isI kA pratIka hai| isa prakAra hama kaha sakate haiM ki naizcayika AcAra yA naitika jIvana ke Antarika svarUpa kA vaiyaktika dRSTi se paryApta mahatva hote hue bhI lokadRSTi se AcaraNa ke bAhya pakSa kA mahatva jhuThalAyA nahIM jA sktaa| jainadRSTi ke anusAra vAstavikatA yaha hai ki naitikatA ke Antara aura bAhya pakSa kI yA naizcayika aura vyAvahArika AcaraNa kI sabalatA apane sva-sthAna meM hai| vaiyaktika dRSTi se nizcaya yA AcaraNa kA Antar pakSa mahatvapUrNa hai lekina samAja dRSTi se AcaraNa kA bAhya svarUpa bhI mahatvapUrNa hai, donoM meM koI tulanA hI nahIM kI jA sakatI, kyoMki nizcayalakSI evaM vyavahAralakSI AcaraNa kA mahatva vyaktigata aura samAjagata aise do bhinna-bhinna AdhAroM para hai| donoM meM se kisI eka ko bhI chor3A nahIM jA sakatA kyoMki vyakti svayaM meM hI vyakti aura samAja donoM hI eka sAtha hai| mahAtmA gAMdhI ke AdhyAtmika guru tulya satpuruSa zrI rAjacandrabhAI isI tathya ko spaSTa karate hue kahate haiM 3 'yadi koI nizcayadRSTi arthAt naitika jIvana meM Antarika vRttiyoM ko hI mahatva detA hai aura AcaraNa kI bAhya kriyAoM (sad vyavahAra) kA lopa karatA hai vaha sAdhanA se rahita hai / vAstavikatA yaha hai ki tAtvika nizcaya dRSTi ko arthAt AtmA asaMga, abaddha aura nitya siddha hai aisI vANI ko sunakara sAdhana arthAt kriyA ko chor3anA nahIM cAhie, varan paramArthadRSTi ko Adarza rUpa meM svIkAra karake arthAt usa para lakSya rakhakara ke bAhya kriyAoM kA AcaraNa 7LDSSI S 1 je sadaguru upadezathI pAmyo kevalajJAna / guru rahyA chadmastha paNa vinaya kare bhagavAna / / -Atmasiddhi zAstra 16 2 gItA 3 / 25 3 lA svarUpa na vRtti na grahya vrata abhimAna / grahe nahIM paramArthane levA laukika mAna // 28 athavA nizcaya naya Ahe mAtra zabdanI mAMya / lope sadvyavahArane sAdhana rahita thAya // 26 nizcaya vANI sAMbhalI sAdhana tajavAM noya / nizcaya rAkhI lakSamAM sAdhana karavAM soya / / 131 naya nizcaya ekAMta thI AmAM nathI kahela / ekAMte vyavahAra nahIM vanne sApa rahela // 132 -Atmasiddhi zAstra (rAjacandrabhAI) RAamadaranevaalausamIASNewstainasenamARRAIMAANKinnamaAMINATokaaHIRALASERabarima bhAgAvara abhisApAyapravara abhi zrIAnandA zrIAnandagrantha Page #339 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrAAnanda prAAkAzana MAITrawariviaviM H ANI 264 dharma aura darzana VASNA karate rahanA cAhie / kyoMki yathArtha naitika jIvana meM ekAnta naizcayika dRSTi athavA ekAMta vyavahAra dRSTi alaga-alaga nahIM rahakara kArya nahIM karatI varan eka sAtha kArya karatI hai| naitikatA ke AntapakSa aura vAhyapakSa donoM hI milakara samagra naitika jIvana kA nirmANa karate haiN| naitikatA ke kSetra meM Antara zubha aura bAhya vyavahAra naitika jIvana ke do bhinna pahalU avazya haiM lekina alaga alaga tathya nahIM haiN| unheM alaga-alaga dekhA jA sakatA hai lekina alaga-alaga kiyA nahIM jA sktaa|' anta meM hama eka jainAcArya ke zabdoM meM yahI kahanA cAheMge ki nizcaya rAkhI lakSa mAM, pAle je vyavahAra / te nara mokSa pAmaze saMdeha nahIM lagAra // FORE Ananda-vacanAmRta 0 prArthanA buddhi aura tarka kA viSaya nahIM kiMtu zraddhA aura bhAvanA kA viSaya hai buddhimAnoM ke lie prArthanA abUjha pahelI hai, kiMtu zraddhAlu bhakta ke lie vaha gur3a kI mIThI DalI hai| yaha mata dekho ki prArthanA laMbI hai yA choTI, saMskRta, prAkRta meM hai yA bhASA meM, kiMtu yaha dekho ki ApakI tanmayatA usameM hotI hai yA nhiiN| prArthanA to pitA ke sAtha bacce kI bAta jesI sarala aura bhAvanAtmaka honI caahie| / prArthanA kI jo bhI vidhi, jo bhI pATha hameM zuddha caitanya ke nikaTa le jAye vahI acchA hai| 0 prAkRtika aura bhautika duniyA meM pazu manuSya se adhika samartha hai, kintu bauddhika aura bhAvanAtmaka duniyA meM manuSya pazu se hajAra gunA zreSTha hai| jo manuSya hokara bhI yadi buddhi evaM bhAvanA se hIna hai to vaha phira apane ko pazu se zreSTha kaise kaha sakatA hai ? U ajJAna kA artha hai mithyAdhAraNA galata dhAraNA / murkha ko loga kahate haiM gadhA hai / gadhA kauna? ga-arthAt galata dhA-arthAt dhaarnnaa| galata dhAraNA, mithyAjJAna, ajJAna, mUrkhatA ye saba 'gadhA' ke sUcaka haiN| 0 saMskRta vyAkaraNa ke anusAra 'devatA' zabda strIliMga hai| isalie saMtoM aura tapasviyoM ko 'devatA' kI kAmanA-upAsanA nahIM karanA cAhie, kintu jo devatAoM kA bhI ArAdhya hai, usa 'parama puruSa' kI upAsanA meM hI laganA caahie| Page #340 -------------------------------------------------------------------------- ________________ A pro0 dalasukha bhAI mAlavaNiyA [nidezaka-lA0 da0 bhAratIya saMskRti vidyAmaMdira, ahamadAbAda / bhAratIya darzanoM ke prakAMDa vidvAna, jainavidyA ke antarrASTrIya khyAtilabdha manISI] naal zUnyavAda aura syAdvAda bhAratIya dArzanikoM meM yadi kisI vAda ke viSaya meM bhrAnti huI hai to sarvaprathama zUnyavAda ke viSaya meM aura bAda meM syAdvAda ke viSaya meN| zUnyavAda ke lie bhramajanaka usa vAda kA 'zUnya' zabda hI huA hai aura syAdvAda ke lie 'syAt' zabda / kevala ina zabdoM ko hI pakar3akara dArzanikoM ne ina ionoM vAdoM kA khaMDana kiyA hai / zUnyavAdI kA khaMDana parama nAstika mAnakara aura syAdvAdI kA khaMDana saMzayavAdI mAnakara kiyA gayA hai| isameM donoM ke prati anyAya huA hai| dArzanikoM ne donoM vAdoM kA gaharAI se adhyayana nahIM kiyaa| pariNAmataH jo kucha khaMDana huA usameM dama nahIM hai, tarka nahIM hai, kevala aTakalabAjI hai| zUnyavAdI ucchedavAdI to hai nahIM, phira nAstika kaise hai ? nAstika ke lie to paramArtha kucha nahIM hai jabaki zUnyavAda meM paramArtha hai|' syAdvAda ke prati AkSepa hai ki yaha saMzayavAda hai kintu vastutaH vaisA nahIM hai| yaha to syAdvAda ke kisI bhI grantha ko dekhakara nirNaya kiyA jA sakatA hai| zaMkara jaise vidvAn ne jaba se ina donoM vAdoM kA khaMDana sAmpradAyika dRSTi athavA sthUla dRSTi se kiyA hai taba se prAyaH sabhI dArzanikoM ne unakA hI anusaraNa kiyA hai, mUlagranthoM ko dekhane kI kisI ne takalIpha nahIM kI / pariNAma yaha hai ki bhAratIya darzana kI donoM viziSTa dhArA kA vizeSa paricaya vidvAnoM ko huA nahIM hai| bhagavAna buddha ne apane samaya ke upaniSad-saMmata zAzvatavAda aura nAstika-saMmata ucchedavAda donoM ko asvIkRta karake apane pratItyasamutpAdavAda kI sthApanA kii| spaSTa hai ki yaha vAda eka nayA vAda hai-usameM kAryakAraNa ke saMbaMdha ke viSaya meM eka naI vicAraNA apanAI gaI hai| bhagavAna buddha apane ko vibhajyavAdI kahate haiM, ekAMzavAdI nhiiN| bhagavAna mahAvIra ne bhI bhikSuoM ke lie vibhajyavAda apanAne kA Adeza diyA hai| usI vibhajyavAda kA rUpAntara anekAntavAda 1 yadyabhAvAtmikA zUnyatA kathaM paramArtha ucyate ? paramajJAnaviSayatvAt / anityatA vat na tu vastutvAt / -madhyAnta vibhAga0 TI0 pR036 tathatA bhUtakoTizcAnimittaM prmaarthtaa| dharmadhAtuzca paryAyAH zUnyatAyAH samAsataH / / -madhyAnta vi0 1.14 TIkAkAra sthiramati ne-advayatA, avikalpaka dhAtuH, dharmatA, anabhilApyatA, nirodha, asaMskRta, nirvANa ko bhI paryAya batAyA hai-TI0 pR0 41 2 dekheM-pramANamImAMsA, prastAvanA, pR0 6 (siMghI) 3 majjhima0 su0 66 mAdhAnAsa AcAryapravabhi zrAAnandamanthazrIAnandagrantha mmmmmmmmmmrammarwaamanaram MAMANABANJAAAAAAAAAAADAJARAAAAAJARAMODARADABAD Page #341 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AbhApAyapravabhinaya AnandagranthazrAAnandA grantha 266 dharma aura darzana yA syAdvAda hai| vibhajyavAda apekSA para AdhArita hai aura syAdvAda bhI apekSAvAda para AdhArita hai| ye donoM vAda sApekSavAda haiM aura pratItyasamutpAdavAda kA tAtparya bhI sApekSavAda meM hai| isa prakAra eka hada taka donoM vAdoM kA sAmya spaSTa hai| phira bhI ina donoM vAdoM kA jo vikAsa huA hai usameM do dizAyeM spaSTa haiN| bauddhoM meM pratItyasamutpAdavAda ke siddhAnta kI niSpatti zUnyavAda taka huI hai jo niSedhapradhAna hai aura jainoM meM nayavAda kA vikAsa huA jo vidhipradhAna hai| niSedhapradhAna kahane kA tAtparya nAstikavAda se nahIM hai----yaha to spaSTa kara diyA gayA hai| to usakA tAtparya itanA hai ki bhagavAn buddha ne zAzvata aura viccheda ina donoM kA niSedha kiyA aura apane mArga ko-madhyamamArga khaa| jabaki bha0 mahAvIra ne zAzvata aura uccheda ina donoM ko apekSA bheda se svIkRta karake vidhimArga apnaayaa| syAdvAda aura zUnyavAda meM ekAnta uccheda aura ekAnta vinAza samAna rUpa se asaMmata hai| eka kI bhASA meM niSedha pradhAna prayoga hai jaba ki dUsare kI bhASA meM vidhi pradhAna prayoga dekhA jAtA hai| bhagavAn buddha ne to madhyamamArga kahakara chor3a diyA thaa| kintu nAgArjuna ne pratItyasamutpAdavAda aura zUnya kA samIkaraNa kiyA jo prayoga kI dRSTi se bhrAmaka siddha huaa| bha0 mahAvIra ne apekSAbheda se virodhI mantavyoM ko svIkAra kiyA thA aura apekSAsUcaka zabda 'syAt' rakhA thA aura yahI zabda dArzanikoM meM bhrama paidA karane meM kAraNa huaa| pariNAma spaSTa hai ki bhASA kI apanI maryAdA hai jisake kAraNa zUnyavAda nAstika samajhA gayA aura syAdvAda saMzayavAda / / bhASA kI isa maryAdA ko lakSya karake hI to kahA gayA hai ki 'paramArtho hi AryANAM tuSNIMbhAvaH' (madhya0 vR0 10 16) / phira bhI yadi zUnyavAdI apanA maMtavya bhASA ke dvArA hI vyakta karatA hai to usake pIche dRSTi yaha hai ki--- nAnyayA bhASayA mlecchaH zakyo grAhayitu yathA / na laukikamRte loka: zakyo grAhayitu tathA // -catuHzataka 8 / 16 yahI bAta jaina AcArya kundakunda ne bhI kahI hai jaha Navi sakkamaNajjo aNajjabhAsaM viNA du gaahedu| taha vavahAreNa viNA paramatthuvadesaNamasakkaM // -samayasAra 8 zUnyavAda kI sthApanA meM yukti aura Agama donoM kA avalambana hai yaha spaSTIkaraNa candrakIti ne kiyA hai-"AcAryoM yuktyAgamAbhyAM saMzayamithyAjJAnApAkaraNArtha zAstramidamArabdhavAn"-(mAdhyama ka0 pR0 13) yahI bAta AcArya samantabhadra ne bhI anekAntavAda ke samarthana meM likhI gaI AptamImAMsA meM kahI hai sa tvamevAsi nirdoSo yuktizAstrAvirodhivAk / avirodho yadiSTaM te prasiddha na na bAdhyate // --AptamI06 4 sUtrakRtAMga 1-14-22 / aura bhI carcA ke lie dekheM nyAyA0 prastAvanA, pR0 12 (siMdhI) 5 pratItyasamutpAdavAda ke nAgArjuna ne jo vizeSaNa diye haiM-ve haiM-anirodhamanutpAdamanuccheda mazAzvatam / anekArthamanAnArthamanAgamamanirgamam / yaH pratItyasamutpAdaM...'' -mAdhya0 kA0 1 6 vistRta carcA ke lie dekheM-nyAyA0 prastAvanA, pR0 14 7 yaH pratItyasamutpAdaH zUnyatAM tAM pracakSmahe |-maadhy0 24-18 / 8 syAdvAda ko saMzayavAda kahane vAle kevala zaMkara hI nhiiN| dazavai0 agastyacUNi meM bhI aisA hI kahA hai| Page #342 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zunyavAda aura syAdvAda 267 syAdvAdI aura zUnyavAdI donoM ne yaha svIkAra kiyA hai ki yadi eka hI bhAva kA paramArtha svarUpa samajha liyA jAye to sabhI bhAvoM kA paramArtha svarUpa samajha liyA gayA aisA mAnanA caahie| AcArAMga meM kahA hai-- "je ega jANai se savvaM jANai, je savvaM jANai se egaM jANaI" naal IPIU anyatra yaha bhI kahA hai "eko bhAvaH sarvathA yena dRSTaH, sarve bhAvAH sarvathA tena dRSTAH / sarve bhAvA: sarvathA yena dRSTAH, eko bhAvaH sarvathA tena dRSTa: / -syAdvAda maM0 pR0 115 / aisA hI nirUpaNa candrakIti ne bhI aneka uddharaNa dekara kiyA hai| -yathoktam bhAvasyaikasya yo draSTA draSTA sarvasya sa smRtaH / / ekasya zUnyatAyaiva saiva sarvasya zUnyatA / / ityAdi -madhya0 vR0 pR0 50 donoM ne vyavahAra aura paramArtha satyoM ko svIkAra kiyA hai| zUnyavAdI saMvRti aura paramArtha satya se vahI bAta kahatA hai jo-jaina ne vyavahAra au nAnA prakAra ke ekAntavAdoM ko lekara zUnyavAdI carcA karatA hai aura isa natIje para AtA hai ki vastu zAzvata nahIM, ucchinna nahIM, eka nahIM, aneka nahIM, bhAva nahIM, abhAva nhiiN|-ityaadi yahA~ nahIM pakSa kA svIkAra hai| jaba ki syAdvAdI ke mana meM una ekAntoM ke viSaya meM abhiprAya hai ki vastu zAzvata bhI hai, azAzvata bhI hai, eka bhI hai, aneka bhI hai, bhAva bhI hai, abhAva bhI haiisa prakAra zUnyavAda aura syAdvAda meM nahIM aura bhI ko lekara vivAda hai, jabaki ekAntavAdI hI ko svIkAra karate haiN| ___ madhyAnta vibhAga grantha (5-23-26) meM pandraha prakAra ke anta yugaloM kI carcA karake una sabhI kA asvIkAra karake madhyamapratipat kA-nirvikalpaka jJAna ko svIkAra kiyA gayA hai unameM se kucha ye haiM--- (1) zarIra hI AtmA hai yaha eka anta aura zarIra se bhinna AtmA hai yaha dUsarA anta; (2) rUpa nitya hai yaha eka anta aura anitya hai-yaha dUsarA / bhUtoM ko nitya mAnane vAle tIthika haiM aura anitya mAnane vAle zrAvakayAnavAle haiN| (3) AtmA hai yaha eka anta aura nairAtmya hai-yaha dUsarA anta / (4) dharma-citta bhUta-sat hai yaha eka anta aura abhUta hai yaha dUsarA anta / (5) akuzala dharma ko saMkleza kahanA yaha vipakSAnta hai aura kuzala dharmoM ko vyavadAna kahanA yaha pratipakSAnta hai| (6) pudgala-AtmA aura dharma ko asti kahanA yaha zAzvatAnta hai, aura unheM nAsti kahanA yaha ucchedAnta hai| (7) avidyAdi grAhya-grAhaka haiM yaha eka anta aura usakA pratipakSa vidyAdi grAhya grAhaka haiM yaha dUsarA anta / ityAdi / HAVE ka `dHrhm `n `mr y`d mn`h dyr Gyr m`yny dr mrnd my myr hh `n m hy s`r mykh```rf hy `nh `yny bh mn mrj`h ApAvana abhinanasAyapravara A zrAAnandagrantha2 zrAAnanda NAYwawine wave Page #343 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 268 dharma aura darzana tAtparya yaha hai ki zunyavAda meM antoM kI asvIkRti aura nirvikalpa bhAva kA svIkAra hai| jabaki syAdvAda meM isase ulaTA hai| isakA artha yaha nahIM hai ki syAdvAdI ko tattadvikalpoM ke doSa kA jJAna nahIM hai / ekAnta meM rahA huA dopa samAna rUpa se zUnyavAdI aura syAdvAdI dekhate haiN| kintu doSa ko dekhakara anta kA kevala asvIkAra karanA yaha syAdvAdI ko maMjUra nhiiN| yaha usa anta ke guNoM ko bhI dekhatA hai aura usI dRSTi se usakA svIkAra bhI karatA hai| nirapekSa anta ko nirasta karake vaha sApekSa anta kA svIkAra karatA hai| isa prakriyA ko vizada rUpa se nayacakra meM rakhA gayA hai| tarka dudhArI talavAra hai, yaha khaMDana bhI karatA hai aura maMDana bhii| AcArya nAgArjuna ne usakA upayoga kevala khaMDana meM hI kiyA hai| dArzanika vicAraNA ke apane samaya taka ke prameya aura pramANa sambandhI mAnyatAoM kA tarka ke bala se jamakara khaMDana hI khaMDana kiyA aura zUnyavAda kI sthApanA kii| java ki nayacakra meM aisI yojanA kI ki khaMDana bhI ho aura maMDana bhii| usane apane samaya taka ke prasiddha sabhI vAdoM kI krama se sthApanA kI aura khaMDana bhI kiyaa| pUrva-pUrvavAda apane mata kA samarthana karatA hai aura uttara-uttara vAda pUrva-pUrva kA khaMDana aura aMtima vAda kA khaMDana prathama vAda karatA hai / isa prakAra maMDana-khaMDana kA yaha cakra calatA rahatA hai| koI bhI vAda apane Apa meM pUrNa nahIM, phira bhI usameM satyAMza avazya hai / yaha tathya usa grantha se phalita kiyA gayA / nayacakra meM kramazaH ina vAdoM kI carcA hai-ajJAnavAda--usa prasaMga meM pratyakSa pramANa, satkAryavAda, asatkAryavAda, apauruSeyavAda, vidhivAda Adi kI carcA kI gaI hai, puruSAdvaitavAdaisa prasaMga meM satkAryavAda Adi kI carcA hai, niyativAda, kAlavAda, svabhAvavAda, advatavAda, puruSaprakRtivAda, IzvaravAda, karmavAda, dravya aura kriyA kA tAdAtmya, dravya aura kriyA kA bheda, sattA, samavAya, apoha, zabdAdvaita, jJAnavAda, jAtivAda, avaktavyavAda, guNavAda, nirhetuka vikAsavAda aura sthitivAda / spaSTa hai ki isameM jaina kA apanA viziSTa koI mata nahIM hai kintu tatkAla ke sabhI vAdoM kA-mantavyoM kA sApekSa svIkAra eka nyAyAdhIza kI taTasthatA se kiyA gayA hai| syAdvAda kI yahI vizeSatA hai jise AcArya jinabhadra ke zabdoM meM kahA jAya to yaha hai"sarvanayamatAnyapyamUni pRthak parIttaviSayatvAd apramANam, etAnyeva saMhitAni jinamatam, antarbAhyanimittasAmagrImayatvAt, pramANaM ceti / " -vizeSA0 bhA0 1528 / arthAt sabhI nayoM-matoM kA samudAya hI jinamata hai| AcArya siddhasena ne to kahA thA ki jitane bhI vacana ke mArga haiM utane hI naya haiM-aura ve parasamaya haiM-(sanmati0 3-47) kintu jainadarzana to una parasamaya rUpa mithyAdarzanoM kA samUha hI hai (vahI 3-66) / unakI isI bAta ko AcArya jinabhadra ne isa prakAra spaSTa kiyA hai jAvaMto vayaNapahA tAvanto va NayA vi sddhaato| te ceva ya parasamayA sammattaM samuditA savve / / -vizeSA0 2736 jaba yahI naya-nAnA matavAda eka samUha-rUpa ho jAte haiM, ve samyaka haiM-yahI jainamata hai| ga hai tatparivarjanArthaM madhyamApratipad yadAtmanairAtmyayormadhye nirvikalpaM jJAnam / -madhyAntavibhAga-bhASya-pR0 174 Page #344 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zUnyavAda aura syAdvAda 266 bhAratIya darzana ke akhAr3e meM jainadarzana kA praveza derI se huaa| isakA phAyadA yaha huA ki jainAcArya nAnA matoM kI nirbalatA aura sabalatA ko dekha sake aura sabhI vAdoM kA samanvaya karane kA mArga unhoMne apnaayaa| yaha unakI kamajorI thI yA bhAratIya prajA kI bheda meM abheda kara lene kI mUla bhUta zakti kA pradarzana thA--yaha Apa saba mahAnubhAvoM ke vicAra kA viSaya hai| abhI to itanA saMketa dekara hI maiM apanA vaktavya samApta karatA huuN| 10 akhila bhAratIya darzana pariSad (18 vA~ adhivezana ahamadAbAda meM tA0 27-12-73 ko huA) kA udghATana bhASaNa / Ananda-vaca vyAkaraNa ke anusAra 'manas' zabda napuMsaka liMga hai| napuMsaka meM caMcalatA evaM vikalatA adhika hotI hai| 'mana' kI sthiti kI prAyaH aisI hI hai| AkAza ke asaM khya-asaMkhya sabhI nakSatra sadA gatizIla evaM asthira rahate haiM, kiMtu dhruva 'tArA' sadA uttara dizA meM eka hI sthAna para sthira rahatA hai, vaha 'amaranakSatra' mAnA gayA hai| aisA kyoM ? zAyada isIlie ki vaha digbhrAMta yAtriyoM ko sadA niSkAmabhAva se dizAdarzana detA rahatA hai| jo paramArtha bhAva se mArgadarzana karatA hai, vaha amaratA kA varaNa avazya hI kregaa| baMgAla meM pATa (jUTa) adhika hotA hai, hajAroM lAkhoM loga pATa kA vyApAra karate haiM ; pATa kharIdate haiN| bAjAra meM pATa gIlA bhI AtA hai aura sukhA bhii| jo catura kharIdadAra hotA hai vaha kabhI gIlA pATa nahIM kharIdatA cAhe, kitanA hI sastA mile| vaha kahatA hai mujhe to sUkhA pATa cAhie tAki usakA sahIsahI vajana aura sahI kvAliTI kA patA cle| isI prakAra saMsAra meM jo tattva kA jAnakAra hotA hai, vaha kore sundara zabdoM ke rUpa meM bhIgA huA tattva nahIM pasaMda karatA hai, vaha sahI cIja dekhatA hai, tabhI vaha usakA sahI vajana aura sahI bhAva kA sahI mUlya cukA sakatA hai| 0 bAhara kI jhUThI miThAsa aura jhUThe saundarya se vastu kA mUlya bar3hatA nahIM, giratA hai| / vijJAna prayogoM kI baisAkhI para calatA hai, dharma anubhUtiyoM ke paroM para ur3atA hai| NRAamarAMAILORIABAJAJNARASISAMAJORAiedioJASGANGAARAMANASALAIMIMALAIMILARAanamaADAHRAIAILABADASAMANAR AcArapravara AbhAcAryapravacana AbhAra NamniwwmviAw.wwwwww.ro Niyamirrr Page #345 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrI AnaMdaRSabhadabhavata abhine granthara phra pra DA. kRpAzaMkara vyAsa ema. e., pI-eca. DI. [ saMskRta vibhAga, zAsakIya snAtakottara mahAvidyAlaya, zAjApura (ma0 pra0 ) | nayavAda siddhAnta aura vyavahAra kI tulA para O bhArata mUlataH darzana kA deza hai / vizva ke zreSThatama darzana isa deza hI meM janme aura yahIM svastha pratispardhAtmaka vAtAvaraNa meM panape / yahA~ kA dArzanika cintana AdhyAtmika dRSTi se maNDita hai / isI dArzanika tatva- cintana ne hI bhAratIya satyatA aura saMskRti ko samaya kI viDambanA, kAla kI krUratA aura itihAsa kI nirmamatA ko jhelane kI apUrva zakti pradAna kI hai / bAhya AkramaNoM kI zrRMkhalA aura Antarika phUTa ne yahA~ kI sabhyatA, saMskRti tathA vicArazakti ko dhvasta karake, nizzeSa karane kI durabhisandhi kI, parantu dArzanika tatva-cintana kI asAdhAraNatA tathA apUrvatA ne apanI aparAjeyatA kA paricaya dete hue sAMskRtika mUlyoM aura sabhyatA kI upalabdhiyoM ko miTane se bacAyA hai aura bhAratIya mAnasa ko sadaiva vyApakatA tathA udAratA kI bhUmi para ava tarita karane kI bhUmikA kA sotsAha nirvAha bhI kiyA hai| bhAratIya darzana anubhava aura saMgharSa ke AdhAra para nirmita dRSTi kA paryAya hone ke kAraNa na vaha girikandarA kA darzana hai aura na ekAMti katA tathA vyakti-niSThatA se abhizapta hI hai| apitu vaha AdhyAtmika dRSTi sampanna hone ke kAraNa saMsAra ko rahane yogya aura svargatulya banAne kI chaTapaTAhaTa liye hue hai / ataH bhAratIya darzana ko mAtra kitAbI tathA bakavAsI samajhanA buddhi-saMkIrNatA ko pradarzita karanA hogA / yahA~ kA darzana jIvanonmukhI hai, isIlie yaha pravRttimUlaka aura nivRttimUlaka cintana ke madhya eka setu bana sakA hai| bhAratIya darzanadhArA mAnava mastiSka ke antahIna, zAzvata, mUlyavAn gaveSaNAtmaka cintana kA dRSTAnta hai, jo purAtana hone para bhI sadA navIna pariveza meM hai / jIvana ke mUlya badala jAyeM, deza-kAla kI paristhitiyoM meM bhinnatA A jAe kintu bhAratIya cintana-dhArA kA pravAha sArvakAlika samasyAoM ke hala hetu sadA nitya naye rUpa tathA vega meM prastuta thA, hai, aura rahegA / yaha hai bhAratIya cintanadhArA kI sArvakAlikatA / vicAroM ke AdAna-pradAna kI svatantra prakriyA ne bhAratIya vicAradhArA ko aneka rUpa pradAna kie haiM, jinameM saha-astitva kA Adarza vidyamAna hai| isI prakriyA ne hI eka vicAradhArA ke antargata aneka sUkSma vibhinna vicAradhArAoM ko bhI janma diyA hai, isIlie eka hI vastu ke svarUpa kI abhivyakti meM paryApta bhinnatA lakSita hotI hai| isa sahajagamya bhinnatA ko jainadarzana ne "nayavAda" se abhihita kara ise dArzanika rUpa meM prastuta kara navIna siddhAnta ko janma dene kA zreya prApta kara liyA hai / Page #346 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayaMvAda : siddhAnta aura vyavahAra kI tulA para 271 NEARN I jAna jainadarzana ke anusAra vastu anantadharmAtmaka hotI hai| vastu ke samasta dharmoM kA yathArtha jJAna kevala usI vyakti vizeSa ko hotA hai jisane kaivalya jJAna ko adhigata kara liyA hai para dikbhrama mAnava samAja meM itanA sAmarthya kahA~ hai ki vaha pratyeka vastu ke samasta dharmoM kA yathArtha jJAna AtmasAt kara ske|' manuSya-jJAna kI saMkucita sImAoM ke kAraNa hI manuSya vastu ke eka yA kucha dharmoM kA jJAna prApta kara lenA hI zreyaskara samajhatA hai ataH usakA jJAna AMzika hotA hai| jainadarzana vastu ke isa AMzika yA ekAMzika jJAna ko "naya" nAma se abhihita karatA hai| "naya siddhAnta 2" jainadarzana ke pramukha siddhAnta "anekAntavAda' kI AdhArazilA hai / yaha samajhanA anucita hogA ki "naya siddhAnta' ekAntavAda kA pratipAdaka hai, ataH ekAntavAda aura anekAntavAda meM pUrNa virodha hai| vastusthiti para vicAra karane se pratyeka jJAna kA AMzika yA sApekSa honA hI nyAyasaMgata pratIta hotA hai, para vAstavika jJAna isase minna hai| isI kAraNa se vastu ke parijJAna ke icchuka jana ko prathama AMzika (vikalAdeza) jJAna pazcAt pUrNa (sakalAdeza) jJAna hotA hai| vAstavika jJAna kA prathama sopAna AMzika jJAna ho hai| jisa prakAra koI vyakti gantavya para pahuMcane ke lie sopAna kA Azraya lekara hI lakSya kI ora abhimukha hotA hai tathA anta meM apane lakSya ko adhigata kara letA hai, usI prakAra AMzika jJAna kA Azraya lekara hI vyakti vastu kA pUrNajJAna kramazaH prApta kara sakatA hai| isa prakAra AMzika jJAna tathA pUrNa jJAna meM kisI bhI prakAra kA virodha parilakSita nahIM hotA hai apitu ye donoM jJAna eka dUsare ke pUraka hI siddha hote haiM / sthUlatayA jJAna ke tIna bheda kiye jAte haiM-4 (1) durnaya (2) naya (3) pramANa 1. durnaya-vidyamAna rahane vAlI vastu ke eka dharma ko yadi sadaiva vidyamAna hI siddha karane kI ceSTA kI jAye tathA vastu ke anya dharmoM kA niSedha kiyA jAye to vyakti kI isa pravRtti ko durnaya kahA jaayegaa| 2. naya-vastu ke anya dharmoM kA niSedha na karate hue vastu ke kevala eka sat dharma kI hI prastuti kI jAye, vastu kA yaha AMzika jJAna "naya" vicAradhArA ke antargata AtA hai| 3. pramANa--"durnaya" tathA "naya' vicAradhArA se bhinna vicAradhArA pramANa hai / vidyamAna vastu ke viSaya meM "kathaMcit yaha sat hai" (syAtsat) yaha dRSTikoNa vastu ke jJAta tathA ajJAta samasta dharmoM meM saMkalita hone ke kAraNa pramANa zabda se abhihita kiyA jAtA hai| vastu cUMki anantadharmAtmaka hai ataH pratyeka dharma-vizeSa ke nirUpaNa karane ke kAraNa nayoM kI saMkhyA bhI ananta hai, parantu viveka dRSTi se usake sAmAnyataH do bheda mAnya haiM-5 1. dravyArthika naya 2. paryAyAthika naya / BEER gayA 1 (a) ekadeza viziSTo yo nayasya viSayo mataH --nyAyAvatAra zloka 26 (ba) "naya" zabda kI niruktinIyate paricchidyate eka deza viziSTo'rthaH anena iti nayaH / -syAdvAda maMjarI pR0 156 (ka) bhAratIya darzana-baladeva upAdhyAya pR0 100 (kha) bhAratIya darzana-DA. umeza mizra pR0 127-28 3 "pramANanayaradhigamaH" tatvArthasUtra 116 4 syAdvAda maMjarI zloka 28 5 sthAnAMga sUtra sthA0 7, anuyogadvAra sUtra rimadnaamavedasindainbursoami SURARAMMAR,AAMAAJAAAAAAAAJAL NY Page #347 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrAAnanda A AbhandA Momwwwwwrowaviiiwwweirw 272 dharma aura darzana - dyut kisI bhI vastu ke do dharma sambhava haiM (1) eka to vaha jisake kAraNa vastu kI vividha pariNAmoM ke bIca ekatA banI raha sakatI hai| isakI hI saMjJA dravyAthika naya hai| (2) dUsare ve dharma jo deza tathA kAla ke kAraNa kisI vastu meM utpanna huA karate haiN| ina vizeSa dharmoM ke nirUpaNa ko hI paryAyAthika naya saMjJA dI gaI hai| prathama naya tIna prakAra kA hai tathA dvitIya naya cAra prakAra kA hai| donoM kA samayojana karane para 'naya' ke sAta prakAra kiye jAte haiM (1) naigamanaya (2) saMgrahanaya (3) vyavahAranaya (4) RjusUtranaya (5) zabda naya (6) samabhirUr3hanaya (samadhirUr3hanaya) (7) evaMbhUtanaya / ina samayojita sapta naya meM se prathama cAra padArthoM athavA unake arthoM ke sAtha sambaddha haiM aura zeSa tIna zabdoM se sambandha rakhate haiN| ye sabhI yadi apane Apa meM pRthak evaM pUrNa rUpa meM lie jAyeM to hameM hetvAbhAsa (mithyA AbhAsa) hI pratIta hoNge| artha (padArtha evaM artha) naya adholikhita haiM (1) naigamanaya-isakI vyAkhyA do prakAra se kI jA sakatI hai| AcArya pUjyapAda kA mata hai ki yaha eka prayatna vizeSa ke prayojana athavA lakSya se sambandha rakhatA hai jo ki barAbara aura nirantara usake andara vidyamAna rahatA hai| jaba hama aise kisI eka vyakti ko dekhate haiM jo jala, agni, pAtra Adi le jA rahA hai aura hama usase prazna karate haiM ki 'tuma kyA kara rahe ho to vyakti pratyuttara detA hai ki "maiM bhojana pakA rahA huuN|" yaha naigamanaya kA dRSTAnta hai| yaha siddhAnta sAmAnya prayojana kA bodha karAtA hai| AcArya siddhasena kA mata isase kucha bhinna hai| unakA kathana hai ki jaba vyakti eka vastu kA jJAna adhigata karatA hai arthAt usake antargata jAtigata evaM viziSTa donoM prakAra ke guNoM ko pahacAna letA hai aura unake madhya pRthakkaraNa kI bhAvanA nahIM rakhatA hai taba vaha naigamanaya kI avasthA kahalAtI hai| (2) saMgrahanaya-yaha naya sAmAnya viziSTatAoM para bala detA hai| yaha vargagata dRSTikoNa hai / yadyapi yaha satya hai ki varga vyaktiyoM se atirikta koI viziSTa padArtha nahIM hai kintu phira bhI sAmAnya vizeSatAoM kA parIkSaNa kabhI-kabhI Avazyaka hotA hai| isake do bheda svIkAra kiye gaye haiM (1) parasaMgrahanaya, (2) aparasaMgrahanaya / (3) vyavahAranaya-yaha naya pracalita tathA paramparAgata hai| vyakti ko vastu kA jJAna samasta rUpa se hotA hai aura vyakti isakI nihita vizeSatAoM para bala detA hai| vastuoM kA viziSTa AkAra-prakAra bhI vyakti kA dhyAna apanI ora AkRSTa karatA hai| bhautikavAda kI kalpanA aura bahutatvavAda ko bhI hama isake sAtha sambaddha kara sakate haiN| ye sabhI isa naya ke AbhAsa haiN| (4) RjusUtranaya---yaha naya vyavahAranaya kI apekSA atyadhika saMkucita hai| yaha padArtha kI eka samayavizeSa kI avasthA kA vicAra karatA hai| isameM sabhI ke prakAra ke nairantarya evaM sAmya ko . 6 (ka) nayakaNikA, ArA saMskaraNa tatvArtha rAja0 vA0 1133, 34-35 (kha) pramANanayatatvAloka 7 / 13, 32, 36 / tatvArtha rAjavartika 1, 33, 6 (ga) laghIyastraya 3, 6, 70-71 (gha) dravyAnuyogatarkaNA, (ca) bhAratIya darzana, bhAga 1, DA0 rAdhAkRSNan, pR0 275 Page #348 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayavAda : siddhAnta aura vyavahAra kI tulA para 273 kevala sthAna nahIM hai / isa naya ke anusAra yathArtha kSaNika hai / vastu kA jo rUpa vidyamAna hai vaha vartamAna kSaNa meM hI hai / ise hama bauddhadarzana ke kSaNikavAda kA dUsarA rUpa kaha sakate haiM / zeSa tIna naya ko zabdanaya ke nAma se abhihita kiyA jAtA hai (5) zabdanaya - isa naya kA mata hai ki vyakti kisI vastu ke viSaya meM kisI viziSTa nAma kA prayoga karatA hai| yaha prayoga vastutaH vyakti ke mana meM nihita vastuviziSTa ke guNa, kriyA Adi se sambandhita hone ke kAraNa hI hotA hai / pratyeka nAma apane eka viziSTa artha kA saMvAhaka hotA hai / isIlie viziSTa nAma se viziSTa guNa-kriyA vAlI vastu kA bodha vyakti ko sambhava hotA hai / ataH yaha niSkarSa nikalatA hai ki pada tathA artha meM viziSTa sambandha hotA hai jo ki sApekSa siddhAnta para AdhArita hai / (6) samabhirUDhanaya - yaha naya padoM meM unake dhAtvartha ke AdhAra para bheda sthApanA karatA hai / yaha naya zabda-naya kA viniyoga yA prayoga hai / (7) evaMbhUtanaya -- yaha samabhirUDhanaya kA viziSTa rUpa hai / kisI vastu ke nAnAtmaka pakSoM meM, usakI zreNI - vibhAjana meM tathA usakI abhivyakti meM kevala eka hI pada ke dhAtvartha se yaha naya sUcita hotA hai / yaha naya pada ke vartamAna svarUpa ko vyavahRta karane vAlA samayocita artha hai kintu usI padArtha vizeSa ko bhinna paristhiti meM bhinna rUpa meM prastuta kiyA jA sakatA hai / upari varNita pratyeka naya athavA dRSTikoNa vividha prakAroM meM se, jinase padArtha kA jJAna kiyA jA sakatA hai, kevala eka hI prakAra ko prastuta karatA hai| yadi kisI eka dRSTikoNa ko vyakti bhramavazAt sampUrNa jJAna samajha le to yaha jJAna nayAbhAsa kI koTi meM A jAyegA / tatvoM ke svarUpa vivecanArtha naya ke do anya bheda bhI dArzanikoM dvArA mAnya haiM (1) nizcayanaya ( 2 ) vyavahAranaya nizcayanaya ke mAdhyama se tatvoM ke vAstavika svarUpa tathA unameM nihita sabhI guNoM kA nirdhAraNa hotA hai / jabaki vyavahArika naya ke dvArA tatvoM kI sAMsArika upAdeyatA para vicAra kiyA jAtA hai / " naya" ke isI bheda ke kAraNa isake sambandha meM pracalita bhrAntiyoM kA khaNDana sambhava ho sakA hai| parivartanazIla yuga meM "naya" kA vyavahArika rUpa naye yuga ke naye mUlyoM kA saMvAhaka bana sakatA hai yA nahIM yaha vicAraNIya prazna hai / isa sandarbha meM Aja ke vAtAvaraNa tathA "naya" kA vyavahArika parivartita rUpa kA kramazaH vivecana karanA nyAyasaMgata hogA / Aja kA mAnava jisa bhautikatA ke uccatama zikhara para pahu~ca gayA hai vahA~ usakI samasta dhArmika mAnyatAoM ke samakSa praznavAcaka cihna laga gayA hai| bhautikavAdI saMtrAsayuga meM samAja ke 7 (a) bhagavatI sUtra, za0 18, u06 (ba) diTThIya do NayA khalu vavahAro nicchao ceva / - Avazyaka niryukti 515 ( AcArya bhadrabAhu ) ( sa ) " vavahAraNayo bhAsadi jIvo deho ya havadi khalu ikko / Na du Nicchayassa jIvo deho ya kadApi ekaTTho // - samayasAra 27 tathA samayasAra 8vIM gAthA dRSTavya zrI Ananda antha zrI Ananda Jo 350 gvvArT Page #349 -------------------------------------------------------------------------- ________________ . KARKALACapradanana-AIRAurwistAlaudnn. sAcArga ApApravana abhi zrIAnandasAgranthazrIAnandaMAgrantha 274 dharma aura darzana pratyeka ghaTaka meM ghRNA, avizvAsa, mAnasika tanAva evaM azAnti ke bIja prasphuTita ho rahe haiN| AtmaglAni, vyaktivAdI dRSTikoNa, Atmavidroha, arAjakatA, Arthika viSamatA, har3atAla Adi sabhI jIvana kI lakSyahInatA kI hI ora iMgita kara rahe haiN| isakA kAraNa Aja kI vaijJAnika dRSTi hai jo ki manuSya ko bauddhikatA ke atireka kA sparzamAtra karA rahI hai, jisase manuSya antarjagata kI vyApaka sImAoM ko saMkIrNa kara apanI bahirjagata kI sImAoM ko hI prasArita karane meM yatnazIla ho gayA hai| ataH varga-saMgharSa bahula dvandvAtmaka bhautikavAdI yuga meM kyA prAcIna manISiyoM dvArA pratipAdita koI siddhAnta zAzvatakAlIna hokara sAmAjika sambandhoM ko sumadhura evaM samarasa banAne meM sakSama hai ? isa jaTila prazna kA uttara yadi jainadarzana ke pariprekSya meM prApta karane kA prayAsa kiyA jAye to pUrvAgraha rahita kahA jA sakatA hai ki mAnava nayasiddhAnta ke svarUpa ko samajhakara usake anurUpa AcaraNa kare to avazya hI Aja ke ApAdhApI ke yuga meM vaicArika UhApoha ke jhaMjhAvAtoM se apane ko mukta kara Atmonnati ke pragatipatha ko prazasta kara sakatA hai| __ adyatana bauddhika tathA tArkika prANAyAma ke yuga meM vyakti kI samasyAoM ke samAdhAna hetu aise dharma tathA darzana kI AvazyakatA hai jo Agraharahita dRSTi se satyAnveSaNa kI preraNA de ske| isa dRSTi se bhI nayavAda tathA pramANa vAda samaya kI kasauTI para kharA hI utaratA hai| anekAntavAda kA artha hai ki pratyeka padArtha meM vividha dharma tathA guNa haiN| satya kA sampUrNa sAkSAtkAra sAdhAraNa vyakti kI jJAnasImA se sambhava nahIM hai ataH vaha vastu ke ekAMgI guNa, dharmoM kA hI jJAna prApta kara pAtA hai / isa ekAMgI-jJAna ke kAraNa hI vastu ke svarUpa-pratIti meM bhI paryApta bhinnatA lakSita hotI hai kintu isa bhinnatA kA yaha artha kadApi nahIM hai ki vastu kA ekAMgI dharma hI satya hai tathA anya dharma asatya hai| "nayavAda" ke uparokta svarUpa kI spaSTa abhivyakti hetu 'nayavAda' kA vizleSaNa agholikhita binduoM ke AdhAra para kiyA A sakatA hai| nayavAda ke jIvana ko chUne vAle vizeSa bindu 1. svamata kI zAlIna prastuti, 2. svamata ke prati durAgraha kA abhAva, 3. anya mata ke prati vinamra evaM vidheyAtmaka dRSTi / 1 nayavAda kA spaSTa artha hai ki anantadharmAtmaka vastu ke eka dharma kI sAMgopAMga pratIti / yaha vAda viSaya ke prati vyakti kA dRSTikoNa hai| jisake AdhAra para vyakti kisI padArtha ke viSaya meM amUrtIkaraNa (bhedapRthakkaraNa) kI prakriyA ko kAryAnvita karatA hai / isa dRSTikoNa kI kalpanAoM athavA AMzika sammatiyoM kA jo sambandha hai vaha abhISTa uddezyoM kI upaja hotI hai| isa bhedapRthakkaraNa evam lakSyavizeSa para bala dene ke kAraNa hI vyakti ke jJAna meM sApekSatA AtI hai| kisI vizeSa dRSTikoNa ko svIkAra karane kA tAtparya yaha nahIM hai ki vyakti anya dRSTikoNoM kA khaNDana kara rahA hai| nayavAdI kA yaha mahattvapUrNa kartavya hai ki vaha kevala-mAtra svamata kI zAlIna prastuti kare kyoMki eka vyakti kA dRSTikoNa vizeSa satya ke utane hI samIpa hai jitanA ki anya vyakti kA usI vastu sambandhI dRssttikonn| yaha bhinna bAta hai ki vastu ke sApekSa samAdhAna meM aise amUrtIkaraNa haiM jinake antargata yathArtha-sattA kA to samAveza ho jAtA hai kintu ve vastu kI pUrNarUpeNa 8 sayaM sayaM pasaMsaMtA garahaMtA paraM vayaH / je u tattha viussanti saMsAraM te viussiyA / / -sUtrakRtAMga 1 / 12 / 23 Page #350 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayavAda : siddhAnta aura vyavahAra kI tulA para 275 / vyAkhyA nahIM kara sakate haiN| isIlie nayavAdI ke lie nitAMta Avazyaka hai ki vaha kevala svamata ke prastutIkaraNa kA hI kArya kare / 2 nayavAda kA siddhAnta ekAMzabhUta jJAna kA siddhAnta avazya hai kintu haThavAditA tathA durAgraha kA siddhAnta nahIM hai| na to nayavAda para yaha AkSepa hI laga sakatA hai ki "nayavAda" vastu ke kevala ekAMzabhUta jJAna ko hI jJAna kI itizrI samajha lenA pratipAdita karatA hai aura na "nayavAdI" ko ekAMzabhUta jJAna prApta kara lene para kUpamaNDUka hone kA upadeza hI detA hai / "nayavAdI" apane pakSa ko pratipAdita karane meM kisI bhI prakAra ke kadAgraha kA Azraya nahIM letA hai, apitu mAtra mata-prastutIkaraNa kA Azraya letA hai, cAhe usa mata ko anya vyakti svIkAra kareM yA na kreN| vyavahArika jagat meM sambhavataH nayavAda kA yaha pakSa nirbala pratIta hotA hai, kAraNa ki vyakti apane mata kI sthApanA karate samaya viSaya ke prati dRr3hatA kA paricaya zaktizAlI zabdoM se detA hai, jabaki nayavAda isa prakAra ke dRSTikoNa ke pratipAdana karane ke pakSa meM nahIM hai| 3 nayavAda kA pakSadhara kevala vastu ke ekAMzabhUta jJAna ko prApta kara lenA hI apanI jJAnapipAsA ke lie paryApta nahIM samajhatA hai apitu vaha vastu ke anyadharmoM kA bhI jJAna prApta karane ko satata yatnazIla rahatA hai / vastu ke anyadharmoM kA jJAna hone para bhI anya vyakti ke dvArA prastuta vastu sambandhI dRSTikoNoM ko nayavAdI khaMDana nahIM karatA hai apitu vaha anya ke dRSTikoNa ko zAntabhAva se sunatA hai| katipaya vidvAnoM kA yaha abhimata hai ki jainadarzana dvArA pratipAdita AMzika jJAna (nayajJAna) ne hI jagat meM pArasparika kalaha ko ugratA pradAna kI hai| vaise to pratyeka darzana isa vicitra rUpAtmaka vizva ke hI AdyopAnta vivecana meM vyasta hai kintu phira bhI dArzanika vicAroM ke UhApoha ko pratyeka darzana eka viziSTa aMza taka hI sImita rakhatA hai| darzana jagat meM pArasparika vidveSa kA kAraNa apane-apane sImita vivecanoM ko hI satya tathA nyAyasaMgata siddha karanA hai| viSaya sambandhI dArzanikoM kA dRSTikoNa hAthI ke svarUpa nirNaya ke viSaya meM jhagar3A karane vAle andha vyaktiyoM ke pArasparika dRSTikoNa ke samAna hai| kintu jainadarzana kA spaSTa mata hai ki nAnArUpiNI sattA ke aMzamAtra kA vivecana vastu kA yathArtha tathA pUrNa jJAna adhigata karane kA prathama sopAna hai, kyoMki nayavAda sAdhya nahIM apitu anekAntavAda ke svarUpa nirNaya kA sAdhana hai| ataH jainadarzana meM vaicArika bhinnatA ko to sthAna hai kintu usake kAraNa hone vAle pArasparika virodha ko sthAna nahIM hai| vicArasvAtantrya ke yuga meM caMki pratyeka vyakti hara vicAradhArA ko samaya kI upayogitA kI kasauTI para kasakara usakA mUlyAMkana karane kA pakSapAtI ho gayA hai, ataH isa vAda kI bhI upayogitA sAmAjika tathA rAjanaitika jIvana meM kucha hai athavA nahIM yaha eka mahattvapUrNa prazna hai| isa prazna kA samAdhAna nayavAda ke dRSTikoNa se sambhava hai| yadi Aja ke vaicArika kSetra meM vyakti naya-siddhAnta ko AdhArabhUta mAnakara viSaya yA tatva sambandhI dRSTikoNa prastuta karane kA pakSapAtI ho jAye to vyaktiyoM ke jIvana meM vicAra sambandhI matabheda se hone vAlA virodha svataH samApta ho jAyegA / vyakti ko apane vicAroM ko anya para thopane kA na to samaya milegA aura na svamatapRSTi hetu Agraha karane kA vyakti ko avasara hI milegaa| jabaki isase viparIta vyakti ko dUsare ke dRSTikoNa ko sahiSNatA pUrvaka sunane, samajhane kA pUrNa avasara milegA, jisase vyakti svamata kA punarmalyAMkana kara sakane kA lAbha le sakatA hai| isa prakAra vivekIkRta dRSTikoNa se na kevala vyakti kI hI unnati ho sakatI hai apitu samAja tathA deza kI unnati kA bhI mArga prazasta ho sakatA hai| unerasenanaadamaraamaase AcArgapravaa zrIAnanda AcAryapravabhigamana zrIAnanda Avi wowwwmarwarenewsms Page #351 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 276 dharma aura darzana yadi vyakti (cAhe vaha rAjanaitika kSetra kA kAryakartA ho yA sAmAjika kSetra kA) kevala mAtra svamata kA hI Agraha karatA rahegA to usa vyakti ke jIvana ke pratyeka kSetra meM virodha kI abhivRddhi hI hotI rahegI / pariNAmataH dveSa, kaTutA, saMgharSa, hiMsA Adi burI pravRttiyoM ko janma milegaa| aise avasara para vyakti virodha para vijaya prApti hetu yena-kena-prakAreNa prayAsa karegA, jisakA phala hogA vyakti kI naitikatA kA avamUlyana / isa prakAra vyakti kI saMgaThanAtmaka tathA kriyAtmaka zakti vighaTana tathA vidhvaMsaka kAryoM kI ora abhimukha ho jAyegI, jisake pariNAma Aja hama sabhI kisI-na-kisI rUpa meM anubhava kara rahe haiN| ataH isa saMtrasta tathA kuMThAgrasta yuga kI AvazyakatA hai ki yuvAzakti ko vivekIkRta jJAna se asahiSNutA, durAgraha tathA haThavAditA ke patha se zAlInatA pUrvaka vimukha kara use vaicArika-dharAtala para sahiSNutA, saha-astitva tathA samarasatA ke siddhAnta kI ora dizA dene kii| tabhI vyakti, samAja tathA rASTra na kevala bhautika unnati ke carama bindu para pahuMca sakatA hai apitu punaH adhyAtmajagata kA gurupada adhigata kara sakatA hai| isa prakAra nayavAda kA pakSadhara vizAlahRdaya, udAracetA hokara vizvabandhutva sarvajanIna kA poSaka hokara bhagavAna mahAvIra ke "jiyo aura jIne do" ke siddhAnta kA yathArtha masIhA bana sakatA hai| bayA ra Ananda-vacanAmRta AYA 0 vidvAna aura samajhadAra se mitratA karanA kaThina hai, kiMtu nibhAnA sarala hai / murkha aura nAsamajha se mitratA karanA sarala hai, kiMtu nibhAnA kaThina hai| - sAdhAraNa manuSya Ubane para manoraMjana ke sAdhanoM kI talAza karatA hai, kiMtu jJAnI sAdhaka manonimagna (mana ke bhItara DUbane) hone kI ceSTA karatA hai| mana kA UbanA pramAda hai, mana ke bhItara DUbanA sAdhanA hai| 0 kAma karate-karate thaka jAne para nIrasatA AtI hai, kAma karate-karate paka jAne para sarasatA milatI hai| 7 zikSA se bhI adhika mahatva hai saMskAroM kaa| azikSita vyakti yA kama zikSita vyakti bhI sAdhanA ke patha para bar3ha sakatA hai, aura sAdhanA ke carama zikhara taka pahu~ca bhI sakatA hai, kiMtu saMskAra-hIna vyakti ke lie sAdhanApatha para eka caraNa rakhane ko bhI sthAna nahIM / / saMskArahInatA sAdhanA kA sabase pahalA zatru hai / 0 zikSA se saMskAra jageM yA nahIM, para susaMskAroM se zikSA (jJAna) avazya prApta ho jAtI hai| saMskAra-hIna zikSA niSprANa deha kI sajjA hai| saMskAra-yukta zikSA prANavAna deha kA zrRMgAra hai / Page #352 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - devendra muni, zAstrI sAhityaratna [prabuddha ciMtaka, aneka viziSTa granthoM ke lekhaka] mANa kalAka jJAnavAda : eka parizIlana jJAna aura AtmA kA sambandha daNDa aura daNDI ke sambandha se bhinna hai| daNDa aura daNDI kA sambandha saMyoga-sambandha hai| do pRthak siddha padArthoM meM hI saMyoga-sambandha ho sakatA hai / AtmA aura jJAna ke sambandha meM yaha bAta nahIM hai| ina donoM kA astitva pRthak siddha nahIM hai| jJAna AtmA kA svAbhAvika guNa hai| svAbhAvika guNa vaha kahalAtA hai jo apane AzrayabhUta dravya kA tyAga nahIM krtaa| jJAna ke abhAva meM AtmA kI kalpanA nahIM kI jA sktii| nyAya aura vaizeSika darzana jJAna ko Agantuka guNa mAnate haiM, maulika nahIM, kintu jainadarzana kA spaSTa mantavya hai ki jJAna AtmA kA maulika guNa hai| kitane hI sthaloM para to AtmA ke anya guNoM ko gauNa kara jJAna aura AtmA ko eka kaha diyA gayA hai| vyavahAranaya kI dRSTi se jJAna aura AtmA meM bheda mAnA gayA hai para nizcayanaya kI dRSTi se jJAna aura AtmA meM kisI bhI prakAra kA bheda nahIM hai| jJAna aura AtmA meM tAdAtmya-sambandha hai| jJAna AtmA kA nijaguNa hai, jo nijaguNa hotA hai vaha kisI bhI samaya apane guNI dravya se alaga nahIM ho sktaa| jJAna se AtmA ko bhinna nahIM kiyA jA sakatA, AtmA hI jJAna hai aura jJAna hI AtmA hai| jJAna svabhAvataH svapara-prakAzaka hai| vaha anya vastu ko jAnane ke sAtha-sAtha svayaM ko bhI prakAzita karatA hai| jJAna apane Apako kaise jAna sakatA hai ? jJAna svayaM ko svayaM se jAnatA hai, yaha bAta zIghra samajha meM nahIM aatii| koI bhI catura naTa apane khuda ke kandhoM para car3ha nahIM sakatA, agni svayaM ko nahIM jalA sakatI, vaha dUsare padArthoM ko hI jalAtI hai| vaise hI jJAna anya ko to jAna sakatA hai kintu svayaM ko kisa prakAra jAna sakatA hai ? jainadarzana kA kathana hai ki jisa prakAra dIpaka apane Apako prakAzita karatA huA parapadArthoM ko bhI prakAzita karatA hai, usI prakAra jJAna apane Apako jAnatA huA parapadArthoM ko jAnatA hai| dIpaka ko dekhane ke lie anya dIpaka kI AvazyakatA nahIM rahatI hai, vaise hI jJAna ko jAnane ke lie anya kisI jJAna kI AvazyakatA nahIM hotii| jJAna dIpaka ke samAna sva aura para kA prakAzaka mAnA gayA hai| sArAMza yaha hai ki AtmA kA svarUpa samajhane ke lie jJAna kA svarUpa samajhanA anivArya, Avazyaka hai| AgamasAhitya meM abhedadRSTi se jaba kathana kiyA hai taba kahA ki jo jJAna hai vaha AtmA bAyA yA AMSABAJAJANANDANAJAGAGANGARORAPARiseDOMANJARJAINABALAJAANANAAMNAIAJAJARIranAMPATIALAasaisaAANAS AcAryapravaabhinaya zrAAnandagrantha zrIAnandAntha Page #353 -------------------------------------------------------------------------- ________________ w bh hmrh ```hlmnd d mkh ydf`hnqr `l```````````````````` hh hhhhhhhhhhhhh hy fy Hyh ```````shq `shrh VIUIT bhAAcAryapravara: na prAAnandagrantha zrAAnandaanya 2 278 dharma aura darzana hai aura AtmA hai vaha jJAna hai|' bhedadRSTi se kathana karate hue kahA-jJAna AtmA kA guNa hai| bhedAbheda kI dRSTi se cintana karane para AtmA jJAna se sarvathA bhinna bhI nahIM hai, abhinna bhI nahIM hai kiMtu kathaMcit bhinna hai aura kathaMcit abhinna hai| jJAna AtmA hI hai isalie vaha AtmA se abhinna hai / jJAna guNa hai aura AtmA guNI hai, isa prakAra guNa aura guNI ke rUpa meM ye bhinna bhI hai| jJAna utpanna kaise hotA hai ? jJeya aura jJAna donoM svatantra haiN| dravya, guNa aura paryAya ye jJeya haiN| jJAna AtmA kA guNa hai| na to jJeya se jJAna utpanna hotA hai aura na jJAna se jJeya utpanna hotA hai| hamArA jJAna jAne yA na jAne tathApi padArtha apane rUpa meM avasthita hai| hamAre jJAna kI hI yadi ve upaja hoM to unakI asattA meM unheM jAnane kA hamArA prayAsa hI kyoM hogA? adRSTa vastu kI kalpanA hI nahIM kara sakate / padArtha jJAna ke viSaya hoM yA na hoM tathApi hamArA jJAna hamArI AtmA meM avasthita hai| hamArA jJAna yadi padArtha kI hI upaja ho to vaha padArtha kA hI dharma hogA, usake sAtha hamArA tAdAtmya sambandha nahIM ho skegaa| tAtparya yaha hai ki jaba hama padArtha ko jAnate haiM taba jJAna utpanna nahIM hotA kintu usa samaya usakA prayoga hotA hai / jAnane kI kSamatA hamAre meM rahatI hai, tathApi jJAna kI AvRtadazA meM hama padArtha ko binA mAdhyama se jAna nahIM skte| hamAre zarIra, indriya aura mana cetanAyukta nahIM haiM, jaba inase padArtha kA sambandha hotA hai yA sAmIpya hotA hai, taba ve hamAre jJAna ko pravRtta karate haiM aura hama jJeya ko jAna lete haiN| yA hamAre saMskAra kisI padArtha ko jAnane ke lie jJAna ko utprerita karate haiM taba ve jAnate haiN| yaha jJAna kI pravRtti hai, utpatti nhiiN| viSaya ke sAmane Ane para use grahaNa kara lenA pravRtti hai| jisameM jitanI jJAna kI kSamatA hogI, vaha utanA hI jAnane meM saphala ho skegaa| indriya aura mana ke mAdhyama se hI hamArA jJAna jJeya ko jAnatA hai| indriyoM kI zakti sImita hai, ve mana ke sAtha apane-apane viSayoM ko sthApita kara hI jAna sakatI haiN| mana kA sambandha eka samaya meM eka indriya se hI hotA hai| etadartha eka kAla meM eka padArtha kI eka hI paryAya jAnI jA sakatI hai| ataH jJAna ko jJeyAkAra mAnane kI AvazyakatA nhiiN| yaha sImA AvRta jJAna ke lie hai / anAvRta jJAna ke lie nhiiN| anAvRta jJAna meM to eka sAtha sabhI padArtha jAne jA sakate haiN| jJAna aura jJeya kA sambandha jJAna aura jJeya kA viSaya-viSayIbhAva sambandha hai| pramAtA jJAna svabhAva hai isalie vaha viSayI hai| artha jJeya-svabhAva hai isalie vaha viSaya hai| donoM svatantra haiM tathApi jJAna meM artha ko jAnane kI aura artha meM jJAna ke dvArA jAne jA sakane kI kSamatA hai| yahI donoM ke kathaMcit abheda kA kAraNa hai| AJAN -----AcArAMga 5 / 5 / 166 1 (ka) je AyA se viNNAyA, je viNNAyA se aayaa| (kha) samayasAra gAthA 7 (ga) NANe puNa NiyamaM AyA-bhagavatI 12 / 10 jJAnAd bhinno na cAbhinno, bhinnAbhinnaH kathaMcana / jJAnaM pUrvAparIbhUtaM, so'yamAtmetikIrtitaH / / ---svarUpasambodhana-4 Page #354 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jJAnavAda : eka parizIlana 276 jAnanA, dekhanA aura anubhUti karanA ye caitanya ke tIna mukhya rUpa haiM / A~kha ke dvArA dekhA jAtA hai / sparzana, rasana, ghrANa, zrota tathA mana ke dvArA jAnA jAtA hai / Agamika dRSTi se jisa prakAra cakSu kA darzana hotA hai usI prakAra acakSu-mana aura cakSu ke atirikta cAra indriyoM kA bhI darzana hotA hai / avadhi aura kevala kA bhI darzana hotA hai / yahA~ para darzana kA artha dekhanA nahIM kintu ekatA yA abheda kA sAmAnyajJAna, darzana hai / anekatA yA bheda ko jAnanA jJAna hai| jJAna ke mati, zruta, avadhi, mana:paryaya, kevala ye pAMca prakAra haiM aura darzana ke cAra manaHparyAya jJAna bheda ko hI jAnatA hai isalie usakA darzana nahIM / hotA hai / guNa aura paryAya kI dRSTi se vizva vibhakta hai aura dravyagata ekatA kI dRSTi se avibhakta hai / isalie vizva ko sarvathA vibhakta aura na sarvathA avibhakta kaha sakate haiM / AvRta jJAna kI kSamatA nyUna hotI hai / etadartha prathama usake dvArA dravya kA sAmAnya rUpa jAnA jAtA hai / usake pazcAt nAnA prakAra ke parivartana aura kSamatA jAnI jAtI hai / jJAna aura vedanAnubhUti pAMca indriyoM meM se sparzana, rasana aura ghrANa ye tIna indriyA~ bhogI haiN| ina indriyoM se viSaya kA jJAna aura anubhUti donoM hotI haiM / cakSu aura zrotra ye do kAmI haiM, ina indriyoM se kevala viSaya jAnA jAtA hai para usakI anubhUti nahIM hotI / 3 indriyoM se hama bAhya vastuoM ko jAnate haiM kiMtu jAnane kI prakriyA samAna nahIM hai / anya indriyoM se cakSu kI jJAnazakti adhika tIvra hai etadartha vaha aspaSTa rUpa ko jAna letI hai / cakSu kI apekSA zrotra kI jJAnazakti nyUna hai kyoMki vaha spaSTa zabdoM ko hI jAna pAtA hai / sparzana, rasana aura ghrANa inakI kSamatA zrotra se bhI nyUna hai| binA baddha-spaSTa hue ye apane viSaya ko nahIM jAna pAte / sparzana, rasana aura ghrANa ye tIna indriyA~ apane viSaya ke sAtha nikaTatama sambandha sthApita karatI haiM isalie unheM jJAna ke sAtha anubhUti bhI hotI hai| kiMtu cakSu aura zrotra meM indriya aura viSaya kA nikaTatama sambandha sthApita nahIM hotA isalie unameM jJAna hotA hai anubhUti nahIM hotI / mana se bhI anubhUti hotI hai kiMtu vaha bAhya viSayoM ke gAr3hatama samparka se nahIM hotI / kiMtu vaha anubhUti hotI hai viSaya ke anurUpa mana kA pariNamana hone se / vedanA ke do rUpa : sukha aura duHkha vAhya jagata kA parijJAna hameM indriyoM ke dvArA hotA hai aura usakA saMvardhana mana se hotA hai / sparza, rasa, gaMdha aura rUpa ye padArtha ke maulika guNa haiM aura zabda usakI paryAya hai / indriyA~ apane viSaya ko grahaNa karatI haiM aura mana se usakA vistAra hotA hai / bAhya vastuoM ke saMyoga aura viyoga se sukha aura duHkha kI anubhUti hotI hai, kiMtu use zuddha jJAna nahIM kaha sakate / usakI anubhUti acetana ko nahIM hotI, ataH vaha ajJAna bhI nahIM hai| jJAna aura bAhya padArtha ke saMyoga se vedanA kA anubhava hotA hai / zArIrika aura duHkha sukha kI anubhUti indriya aura mana ke mAdhyama se hotI hai / amanaska jIvoM ko mukhyataH zArIrika vedanA hotI hai aura samanaska jIvoM ko zArIrika aura mAnasika donoM prakAra kI vedanAe~ hotI haiN| sukha aura duHkha ye donoM vedanAe~ eka sAtha nahIM hotIM / 3 puTThe suNei saddhaM rUpaM puNa pAsai apuTThe tu / gaMdha rasaM ca phAsaM, baddha-puTThaM viyAgare // AnaMdaRSa j antha 32 zrI Ananda na Page #355 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrI Anandana grantha 32 zrI Ananda antha dharma aura darzana OM carpump 280 Atma- ramaNa caitanya kI vizuddha pariNati hai / vaha Atmasukha vedanA nahIM hai / use svasaMvedana, AtmAnubhUti yA svarUpa saMvedana kahA jAtA hai / AgamoM meM jJAnavAda Agama sAhitya meM jJAna sambandhI jo mAnyatAe~ prApta hotI haiM, ve atyadhika prAcIna haiM / rAjapraznIya sUtra meM kezIkumAra zramaNa rAjA pradezI ko kahate haiM ki hama zramaNa nirgrantha pAMca prakAra ke jJAna mAnate haiM - 1. AbhinibodhikajJAna 2 zrutajJAna, 3 avadhijJAna, 4 manaH paryavajJAna, 5. kevalajJAna | 4 kezIkumAra zramaNa bhagavAna pArzvanAtha kI paramparA ke zramaNa the / unhoMne jina pAMca jJAnoM kA nirUpaNa kiyA, unhIM pAMca jJAnoM kA varNana bhagavAna mahAvIra ne bhI kiyA hai| uttarAdhyayana meM kezI aura gautama kA saMvAda hai / usase spaSTa hai ki bhagavAna pArzva aura mahAvIra ke zAsana meM AcAra viSayaka kucha matabheda the kiMtu tatvajJAna meM kucha bhI matabheda nahIM thA / yadi tatvajJAna meM matabheda hotA to usakA ullekha prastuta saMvAda meM avazya hotA / paMcajJAna kI mAnyatA zvetAmbara aura digambara donoM paramparAoM meM prAyaH eka samAna hai / kevalajJAna, kevaladarzana ke upayoga ke viSaya meM kucha matabheda hai, anya sabhI samAna hai / vikAsa krama kI dRSTi se AgamoM ke AdhAra se jJAnacarcA kI tIna bhUmikAe~ prApta hotI haiM / 7 prathama bhUmikA meM jJAna ke jo pA~ca bheda kiye gaye haiM, unameM Abhinibodhika ke avagraha, IhA, avAya aura dhAraNA bheda kiye haiN| vaha vibhAga isa prakAra hai-- 5 | Abhinibodhika avagraha, IhA, avAya, dhAraNA 4 5 6 7 | zruta jJAna rAjapraznIya sUtra -165 / bhagavatI 88 / 2 / 317 | avadhi avagraha Adi ke bheda-prabheda anya sthAnoM ke samAna yahA~ para bhI batAye gaye haiM / dUsarI bhUmikA meM jJAna ke pratyakSa aura parokSa ye do bheda kiye gaye haiM / usake pazcAt pratyakSa aura parokSa ke bhI bheda-prabheda kiye gaye haiN| isameM pAMca jJAnoM meM se mati aura zruta ko parokSAntargata, avadhi, manaHparyava aura kevala ko pratyakSa ke antargata liyA gayA hai| isameM indriyajanya pratyakSa ko sthAna nahIM diyA gayA hai| jainadRSTi se jo jJAna AtmamAtra sApekSa haiM unheM hI pratyakSa mAnA hai aura jo jJAna AtmA ke atirikta anya sAdhanoM kI apekSA rakhate haiM, unheM parokSa mAnA hai / uttarAdhyayana adhyayana 23 / Agama yuga kA jainadarzana - paM0 dalasukha mAlavaNiyA, pR0 126 bhagavatI sUtra 882, 317 / | manaH paryava kevala Page #356 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jainetara sabhI dArzanikoM ne noindriya-janya jJAna ko pratyakSa kahA hai / nahIM mAnA hai / yaha yojanA sthAnAMgasUtra meM hai / kevala bhagavatI sUtra kI prathama yojanA meM aura isa yojanA meM mukhya antara yaha hai ki yahA~ para jJAna ke mukhya do bheda kiye haiM, pAMca nhiiN| pAMca jJAnoM ko pratyakSa aura parokSa ina do bhedoM ke prabheda ke rUpa meM ginA hai| isa prakAra spaSTa parijJAna hotA hai ki yaha prAthamika bhUmikA kA vikAsa hai| jo isa prakAra hai bhava pratyayika, avadhi Rjumati, pratyakSa kSAyopazamika aMgapraviSTa nokevala arthAvagraha vyaMjanAvagraha zrutaniHsRta Avazyaka 6 sthAnAGgasUtra 7 1 jJAna Abhinibodhaka manaH paryava jJAnavAda : eka parizIlana vipulamati arthAvagraha 281 parantu use yahA~ para pratyakSa parokSa azruta niHsRta zrI Ananda deva kA vyaMjanAvagraha kAlika utkAlika faat bhUmikA meM indriyajanya matijJAna kA parokSa ke antargata samAveza kiyA hai / tRtIya bhUmikA meM aura bhI kucha parivartana AyA hai / indriyajanya matijJAna ke pratyakSa aura parokSa ye do bheda zrutajJAna aMgabAhya T Avazyaka vyatirikta Ananda do kA phra 320 Dow abhindana Page #357 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Angrandu.AMANRAANANANANAanin.nanAAAMAAAAAABAR.M. . ApApravabhiAcAryapravara abhinaya zrAAnandaragranthazrAAnandAntha51 282 dharma aura darzana kiye gaye haiM / sambhavataH laukika mAnyatA ke kAraNa hI isa prakAra kiyA gayA ho| nandIsUtra ke abhimatAnusAra isa bhUmikA kA sAra isa prakAra hai jJAna zruta avadhi manaHparyava Abhinibodhika pratyakSa kevala parokSa indriyapratyakSa 1 zrotrendriyapratyakSa 2 cakSurindriyapratyakSa 3 ghrANendriyapratyakSa 4 rasanendriyapratyakSa 5 sparzanendriyapratyakSa noindriyapratyakSa 1 avadhi 2 manaHparyaya 3 kevala Abhinibodhika thata zrutaniHsRta zrutaniHsRta azrutaniHsRta avagraha, avAya, dhAraNA vyaMjanAvagraha arthAvagraha autpattikI, vainayikI karmajA pAriNAmikI buddhi upayukta tInoM bhUmikAoM kA avalokana karane se sahaja hI parijJAta hotA hai ki prathama bhUmikA meM dArzanika puTa nahIM hai| isa bhUmikA meM prAcIna paramparA kA spaSTa nidarzana hai / isameM pahale jJAna ke pAMca vibhAga kiye gaye haiN| usameM matijJAna ke avagraha Adi bheda kiye gaye haiN| bhagavatIsUtra meM bhI isa paripATI kA darzana hotA hai / dvitIya bhUmikA meM zuddha jainadRSTi ke sAtha dArzanika prabhAva bhI hai| isameM jJAna ke pratyakSa aura parokSa ye vibhAga kiye haiN| bAda meM jaina tAkikoM ne isa vibhAga ko apanAyA hai| isa vibhAga ke pIche vaizadya aura avaizadya kI bhUmikA hai, vaizadya kA AdhAra AtmapratyakSa hai, aura avaizadya kA AdhAra indriya aura manojanya jJAna hai| jainadarzana ne pratyakSa aura parokSa sambandhI vyAkhyA isI dRSTi se kI hai| anya dArzanikoM kI pratyakSa viSayaka mAnyatA aura jainadarzana kI pratyakSa viSayaka mAnyatA meM mukhya antara yaha hai ki Page #358 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jJAnavAda : eka parizIlana 283 cA jainadarzana Atma-pratyakSa ko hI mukhya rUpa se pratyakSa mAnatA hai jabaki anya dArzanika indriyajanya jJAna ko bhI pratyakSa mAnate haiM / pratyakSa ke avadhi, manaHparyava, kevala ye tIna bheda haiN| kSetra, vizuddhi Adi kI dRSTi se unameM tAratamya hai / kevalajJAna sabase vizuddha aura pUrNa hai| Abhinibodhika jJAna aura zrutajJAna ye parokSa haiN| Abhinibodhika jJAna kA hI apara nAma matijJAna bhI hai / matijJAna indriya aura mana donoM se hotA hai| zrutajJAna kA AdhAra mana hai| mati, zruta, avadhi, manaHparyava Adi aneka avAntara bheda haiN| tIsarI bhUmikA meM jainadRSTi ke sAtha hI itara dRSTi kA bhI puTa hai| pratyakSa ke indriyapratyakSa aura noindriya-pratyakSa ye do bheda kiye haiN| indriya-pratyakSa meM indriyajanya jJAna ko pratyakSa mAnA hai| vastutaH vaha indriyAzrita hone se parokSa hI hai kintu use pratyakSa meM sthAna dekara laukika mata kA samanvaya kiyA hai| vizeSAvazyaka bhASya meM jinabhadragaNI kSamAzramaNa ne isakA spaSTIkaraNa karate hue likhA hai ki vastutaH indriyaja pratyakSa ko sAMvyavahArika pratyakSa kahanA cAhie arthAt lokavyavahAra kI dRSTi se hI indriyaja mati ko pratyakSa kahA hai, vastutaH vaha parokSa hI hai| paramArthataH pratyakSa koTi meM AtmamAtra sApekSa avadhi, manaHparyaya aura kevala tIna haiN| pratyakSa-parokSatva vyavahAra isa bhUmikA meM isa prakAra mAnya hotA hai 1-avadhi, manaHparyAya aura kevala pAramArthika pratyakSa haiN| 2-zruta parokSa hI hai| 3-indriyajanya matijJAna pAramArthika dRSTi se parokSa hai aura vyAvahArika dRSTi se pratyakSa hai| 4-manojanya matijJAna parokSa hI hai| AcArya akalaMka ne aura anya AcAryoM ne pratyakSa ke do bheda kiye haiM-sAMvyavahArika aura pAramArthika / yaha unakI svayaM kI kalpanA nahIM hai kintu unakI kalpanA kA mUla AdhAra nandIsUtra aura vizeSAvazyaka bhASya meM rahA huA hai| Abhinibodhika jJAna ke avagraha Adi bhedoM para bAda ke dArzanika AcAryoM ne vistAra se vivecana kiyA hai| smaraNa, pratyabhijJAna Adi kI ina tAkikoM ne jo dArzanika dRSTi se vyAkhyA kI hai, vaisI hI vyAkhyA Agama sAhitya meM nahIM hai| isakA mUla kAraNa yaha hai ki Agama-yuga meM isa sambandha ko lekara koI saMgharSa nahIM thA kiMtu usake pazcAt anya dArzanikoM se jaina dArzanikoM ko atyadhika saMgharSa karanA par3A, jisake phalasvarUpa navIna DhaMga ke tarka sAmane aaye| unhoMne isa para dArzanika dRSTi se gambhIra citana kiyaa| hama yahA~ Agama va dArzanika graMthoM ke vimala prakAza meM pA~ca jJAnoM para ciMtana kareMge, usake pazcAt smaraNa, pratyabhijJAna, tarka, anumAna Adi para pramANa kI dRSTi se vicAra kiyA jaayegaa| matijJAna jo jJAna indriya aura mana kI sahAyatA se hotA hai, vaha matijJAna hai / arthAt jisa jJAna meM indriya aura mana kI sahAyatA kI apekSA rahatI hai use matijJAna kahA gayA hai|'' Agama sAhitya 10 eganteNa parokkhaM ligiyamohAiyaM ca paccakkhaM / indiyamaNobhavaM jaM taM saMvavahArapaccakkhaM // -vizeSAvazyaka bhASya 65 aura usakI svopajJavRtti / 11 tadindriyAnindriyanimittam / -tattvArthasUtra 1 / 14 SORADABANK AAAAENAAAAAAP AgArapravana bhAcAryapravara AbhaH Anandamayantha.zrAmajandagandha More Newwwrawimwww Page #359 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ka AdhArmapra AcAryapravaabhiH zrIAnandajanyazrI nayan 284 dharma aura darzana meM matijJAna ko Abhinibodhika jJAna kahA hai| tattvArthasUtra (a0 1, sUtra 13) meM mati, smRti, saMjJA, ciMtA, Abhinibodha ko ekArthaka kahA hai| vizeSAvazyaka bhASya (366) meM IhA, apoha, vimarza, mArgaNA, gaveSaNA, saMjJA, smRti, mati, prajJA Adi zabdoM kA prayoga kiyA hai| nandIsUtra meM inhIM zabdoM kA prayoga huA hai / 12 tattvArthasUtra ke svopajJa bhASya meM indriyajanya jJAna aura manojanya jJAna ye do bheda batAye haiM / 13 siddhasenagaNI ne iMdriyajanya, anindriyajanya (manojanya) aura indriyAnindriyajanya ye tIna bheda kiye haiN| jo jJAna kevala iMdriyoM se utpanna hotA hai, vaha iMdriyajanya hai| jo jJAna kevala mana se utpanna hotA hai, vaha anindriyajanya jJAna hai| jo jJAna iMdriya aura mana ina donoM ke saMyukta prayatna se hotA hai, vaha iMdriyAnindriyajanya jJAna hai / 14 matijJAna iMdriya aura mana se hotA hai| isalie prazna hai ki iMdriya aura mana kyA haiM ? indriya prANI aura aprANI meM spaSTa bhedarekhA khIMcane vAlA cihna hai-iMdriya / pUjyapAda ne sarvArthasiddhi meM va anya AcAryoM ne iMdriya zabda kI paribhASA karate hue likhA hai ki iMdra zabda kA vyutpattilabhya artha hai "iMdatIti iMdraH' arthAt jo AjJA aura aizvarya vAlA hai vaha iMdra hai / yahA~ iMdra zabda kA artha-AtmA hai| vaha yadyapi jJasvabhAva hai, tathApi matijJAnAvaraNa ke kSayopazama ke rahate hue bhI svayaM padArthoM ko jAnane meM asamartha hai| ataH usako jAnane meM jo nimitta hotA hai, vaha indra kA cihna iMdriya hai| athavA jo gUr3ha padArtha kA jJAna karAtA hai, use liMga kahate haiM / isake anusAra iMdriya zabda kA artha huA ki jo sUkSma AtmA ke astitva kA jJAna karAne meM kAraNa hai use iMdriya kahate haiN| athavA iMdra zabda nAmakarma kA vAcI hai| ataH yaha artha huA ki nAmakarma kI racanAvizeSa iMdriya hai / sArAMza yaha hai ki AtmA kI svAbhAvika zakti para karma kA AvaraNa hone se sIdhA AtmA se jJAna nahIM ho sktaa| isake lie kisI mAdhyama kI AvazyakatA rahatI hai, vaha mAdhyama iMdriya hai| jisakI sahAyatA se jJAnalAbha ho sake vaha iMdriya hai| iMdriyAM pAMca haiM-sparzana, rasana, ghrANa, cakSu aura zrotra / inake viSaya bhI pAMca haiM-sparza, rasa, gaMdha, rUpa aura zabda / isIlie iMdriya ko pratiniyata arthagrAhI kahA jAtA hai| jaise sparza-grAhaka iMdriya rasa-grAhaka iMdriya gaMdha-grAhaka iMdriya rUpa---grAhaka iMdriya zabda-grAhaka iMdriya shrotr|15 sparzana, rasana, ghrANa, cakSu, Wan 12 IhA apoha vImaMsA maggaNA ya gavesaNA / saNNA satI matI paNNA savvaM AbhiNivohiyaM / / naMdI. 77, puNyavijaya jI sampAdita, pR0 27 13 tadetanmatijJAnaM dvividhaM bhavati / iMdriyanimittaM anindriyanimittaM ca / tatrendriyanimittaM sparzanAdInAJca paJcAnA sparzAdiSu paJcasvevaM svaviSayeSu / anindriyanimittaM manovRttirodhajJAnaM c| -tattvArthabhASya 1 / 14 14 tattvArthasUtra para TIkA 1 / 14 15 pramANamImAMsA 112 / 21123 Page #360 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jJAnavAda : eka parizIlana 285 2 pratyeka iMdriya dravyendriya aura bhAvendriya rUpa do prakAra kI hai|16 pudgala kI AkRti-vizeSa dravyendriya hai aura AtmA kA pariNAma bhAvendriya hai| dravyendriya ke bhI nirvRtti aura upakaraNa ye do bheda haiN|17 iMdriyoM kI vizeSa AkRtiyA~ nirvRtti dravyendriya haiM / nirvRtti dravyendriya kI bAhya aura Abhyantarika paudagalika zakti jisake hone para bhI jJAna honA sambhava nahIM hai, upakaraNa dravyendriya hai| bhAvendriya bhI labdhi aura upayoga rUpa se do prakAra kI hai|18 jJAnAvaraNakarma Adi ke kSayopazama se prApta hone vAlI jo Atmika zaktivizeSa hai vaha labdhi hai| labdhi prApta hone para AtmA eka vizeSa prakAra kA vyApAra karatI hai| vaha vyApAra upayoga hai| indriyaprApti kA krama sabhI prANiyoM meM indriya-vikAsa samAna nahIM hotA hai| pAMca indriyoM ke pAMca vikalpa haiM 1. ekendriya praannii| 2. dvIdriya praannii| 3. trIdriya praannii| 4. caturidriya praannii| 5. paMcedriya praannii| jisa prANI meM jitanI indriyoM kI AkAra-racanA hotI hai, vaha prANI utanI indriyavAlA kahalAtA hai| prazna hai ki prANiyoM meM yaha AkAra-racanA kA vaiSamya kyoM ? uttara hai ki jisa prANI ke jitanI jJAnazaktiyAM-labdhi-iMdriyAM nirAvaraNa-vikasita hotI haiM, usa prANI ke zarIra meM utanI hI iMdriyoM kI AkRtiyA~ banatI haiN| isase spaSTa hai ki iMdriya ke adhiSThAna, zakti tathA vyApAra kA mula labdhi iMdriya hai| usake abhAva meM nirvRtti, upakaraNa aura upayoga nahIM hotA / labdhi ke pazcAt dvitIya sthAna nivRtti kA hai| usake hone para upakaraNa aura upakaraNa ke hone para upayoga hotA hai| upayoga ke binA upakaraNa, upakaraNa ke binA nirvRtti, nirvRtti ke binA labdhi ho sakatI hai parantu labdhi ke binA nirvRtti aura nirvRtti ke binA upakaraNa tathA upakaraNa ke binA upayoga nahIM ho sktaa| indriya paudgalika (dravyendriya) Atmika (bhAvendriya) nivRtti upakaraNa labdhi upayoga mana haraeka iMdriya kA viSaya alaga-alaga hai / eka iMdriya dUsarI iMdriya ke viSaya ko grahaNa nahIM kara sktii| mana eka aisI sUkSma iMdriya hai jo sabhI iMdriyoM ke viSayoM ko grahaNa kara sakatA hai| etadartha hI ise sarvArthagrAhI iMdriya kahA hai / 16 mana ko anindriya isIlie kahA jAtA hai ki vaha atyadhika sUkSma hai| anindriya kA artha iMdriya kA abhAva nahIM kiMtu ISat iMdriya hai, jisa prakAra kisI lar3akI ko anudarA kahA jAtA hai, isakA artha binA udara vAlI lar3akI nahIM kiMtu vaha lar3akI jo 16 sarvArthasiddhi 17 nirvRtyupakaraNe dravyendriyaM / 18 labdhyupayogau bhAvendriyam / 16 sarvArthagrahaNaM manaH / -tatvArthasUtra 2017 -tattvArthasUtra 2018 -pramANamImAMsA sh2|24 SAMANASALAJAAAAAJNATJABAJABADAURADABANARWAwedamaadMAMMARCJIJABARJAADARASASARAMADARASAIRAAZAARADASALAAAAAoN sApAvara bhirApAryapravara abhi zrAAnandagranthazrAAnandA anya Page #361 -------------------------------------------------------------------------- ________________ SHAMDARAMAansaaraaaaaamwasnasranamaAGannaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaa Aryaprava bhAcAryapravabhinaya zrIAnanda anyazrIAnanda 286 dharma aura darzana PRE DESH Dow garbhavatI strI ke samAna sthUla udaravAlI na ho| usI taraha cakSu Adi ke samAna pratiniyata deza, viSaya, avasthAna kA abhAva hone se mana anidriya kahA hai / 'mana atIta kI smRti, vartamAna kA jJAna yA ciMtana aura bhaviSya kI kalpanA karatA hai| isalie use dIrghakAlika saMjJA bhI kahA hai| jaina Agama sAhitya meM "mana" zabda kI apekSA 'saMjJA' zabda adhika vyavahRta huA hai| samanaska prANI ko saMjJI kahA gayA hai| usakA lakSaNa isa prakAra hai--1. sat artha kA paryAlocana IhA hai| 2. nizcaya apoha hai| 3. anvayadharma kA anveSaNa mArgaNA hai| 4. vyatireka dharma kA svarUpAlocana gaveSaNA hai| 5. yaha kaise huA? kisa prakAra karanA cAhie? yaha kisa prakAra hogA? isa taraha kA paryAlocana ciMtA hai / 6. yaha isI prakAra ho sakatA hai yaha isI prakAra huA hai aura isI prakAra hogA-isa taraha kA nirNaya vimarza hai / vaha saMjJI kahalAtA hai / 20 mana kA lakSaNa jisake dvArA manana kiyA jAtA hai (manana manyate anena vA manaH) vaha mana hai / isa vizva meM do prakAra ke padArtha haiM-mUrta aura amUrta / indriyAM kevala murta dravya kI vartamAna paryAya ko jAnatI haiM, mana mUrta aura amUrta donoM ke traikAlika aneka rUpoM ko jAnatA hai| mana bhI indriya kI taraha paudgalika zakti-sApekSa hai, isalie usake dravyamana aura bhAvamana ye do bheda banate haiN| manana ke Alambana-bhUta yA pravartaka pudagala dravya manovargaNA-dravya jaba mana ke rUpa meM pariNata hote haiM taba ve dravyamana kahalAte haiN| yaha mana AtmA se bhinna hai aura ajIva hai / 21 vicArAtmaka mana bhAvamana hai| mana mAtra hI jIva nahIM hai, parantu mana jIva bhI hai| jIva kA guNa hai, jIva se sarvathA bhinna nahIM hai, etadartha ise Atmika mana kahate haiM / 22 labdhi aura upayoga usake ye do bheda haiN| prathama mAnasajJAna kA vikAsa hai aura dUsarA usakA vyApAra hai| digambara grantha dhavalA ke anusAra mana svataH nokarma hai| pudgala vipAkI aMgopAMga nAmakarma ke udaya kI apekSA rakhane vAlA dravyamana hai tathA vIryAntarAya aura noindriya karma ke kSayopazama se jo vizuddhi utpanna hotI hai, vaha bhAvamana hai| aparyApta avasthA meM dravyamana ke yogya dravya kI utpatti ke pUrva usakA sattva mAnane se virodha AtA hai, isalie aparyApta avasthA meM bhAvamana ke astitva kA nirUpaNa nahIM kiyA hai / 2 3 mana kA kArya citana karanA mana kA kArya hai| mana indriya ke dvArA grahIta vastu ke sambandha meM bhI citanamanana karatA hai aura usase Age bhI vaha socatA hai| 24 indriyajJAna kA pravartaka mana hai / sabhI sthAnoM para mana ko indriyoM kI sahAyatA kI AvazyakatA nahIM hotii| jaba vaha indriya dvArA jJAna rUpa should naal 20 kAliovaeseNaM jassa / NaM atthi IhA avohA maggaNA gavasaNA cintA bImaMsA seNaM saNNI tti labbhaI // 21 bhagavatIsUtra 13 / 7 / 464 22 sarva viSayamantaHkaraNaM yugapat jJAnAnutpatti liGga manaH tadapi dravyamanaH paudgalikamajIvagrahaNena gRhItam, bhAvamanastu AtmaguNatvAt jIvagrahaNati / -sUtrakRtAMga vRtti 1 / 12 23 dhavalA, sUtra 36, pR0 130 24 caraka sUtrasthAna 120 Page #362 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jJAnavAda : eka parizIlana 287 rasa Adi kA vizeSa rUpa se nirIkSaNa, parIkSaNa karatA hai, taba vaha indriya-sApekSa hotA hai| indriya kI gati padArtha taka sImita hai kintu mana kI gati indriya aura padArtha donoM meM hai| mAnasika citana ke IhA, avAya, dhAraNA, smRti, pratyabhijJA, tarka, anumAna, Agama Adi vividha pahalU haiN| mana kA sthAna vaizeSika 25 naiyAyika 26 aura mImAMsaka 27 mana ko paramANa rUpa mAnate haiM isalie unake mantavyAnusAra mana nityakAraNa rahita hai| sAMkhyadarzana, yogadarzana, aura vedAntadarzana use aNurUpa aura janya mAnakara usakI utpatti prAkRtika ahaMkAra tattva se28 yA avidyA se mAnate haiN| bauddha, jaina dRSTi se mana na to vyApaka hai aura na paramANu rUpa hI hai / kintu madhyama parimANavAlA hai| nyAya-vaizeSika-bauddha Adi kitane hI darzana mana ko hRdayapradezavartI mAnate haiN| sAMkhya, yoga va vedAMta darzana ke anusAra mana kA sthAna kevala hRdaya nahIM hai kintu mana sUkSma liGga zarIra meM jo aSTAdaza tattvoM kA viziSTa nikAya rUpa hai, praviSTa hai aura sUkSma zarIra kA sthAna sampUrNa sthUla zarIra hai|26 isalie mana kA sthAna samagra sthUla zarIra hai| jainadarzana ke anusAra bhAvamana kA sthAna AtmA hai kiMtu dravyamana ke sambandha meM ekamata nahIM hai| digambara paramparA dravyamana ko hRdaya pradezavartI mAnatI hai kiMtu zvetAmbara paramparA meM isa prakAra kA ullekha nahIM hai / paM0 sukhalAla jI kA abhimata hai ki zvetAmbara paramparA ke anusAra dravyamana kA sthAna sampUrNa zarIra hai / 30 mana kA ekamAtra niyata sthAna na bhI ho, tathApi usake sahAyaka kaI vizeSa kendra hone caahie| mastiSka ke saMtulana para mAnasika ciMtana atyadhika nirbhara hai, etadartha sAmAnya anubhUti ke atirikta athavA indriya sAhacarya ke atirikta usake ciMtana kA sAdhanabhUta kisI zArIrika avayava ko mukhya kendra mAnA jAya, isameM Apatti pratIta nahIM hotii| viSayagrahaNa kI dRSTi se indriyAM ekadezI haiN| ataH ve niyata dezAzrayI kahalAtI haiM kintu jJAnazakti kI dRSTi se indriyAM sarvAtmavyApI haiN| indriya aura mana meM kSAyopazamika zakti AvaraNavilaya-janya vikAsa ke kAraNa se hai| AvaraNavilaya sarvAtmapradezoM kA hotA hai|31 mana viSayagrahaNa kI dRSTi se bhI zarIravyApI hai| mana kA astitva nyAya sUtrakAra kA mantavya hai ki eka sAtha aneka jJAna utpanna nahIM hote / isa anumAna se ve mana kI sattA svIkAra karate haiM / 32 25 vaizeSikasUtra 7 / 1123 26 nyAyasUtra 3 / 2 / 61 27 prakaraNa pa0 pR0 151 28 mATharakArikA 27 26 mano yatra maruta tatra, marud yatra manastataH / atastulyakriyAvetau, saMvItau kSIranIravat / / 30 darzana aura ciMtana, pR0 140 hindI 31 savveNaM sabve nijjiNNA // 32 nyAyasUtra 111116 -yogazAstra 5 / 2 -bhagavatI 13 AAJAADAamantaMRAVAamAlALAIMAAJhansaanweri A MARDANAKAIRAawra.AIRNARAJAIAI.PARIAAJAAAAAAA AvaabhisApAryapravara abhina zrIAnandamazrAAnanda grantha Page #363 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AcAryapravabhina RaAcAryapravaAbhAra zrIAnandAnthazrAAnanda W WWMVWITY ra 288 dharma aura darzana COM vAtsyAyana bhASyakAra kA abhimata hai ki smRti Adi jJAna bAhya indriyoM se utpanna nahIM hotA hai aura vibhinna indriya tathA usake viSayoM ke rahate hue bhI eka sAtha sabakA jJAna nahIM hotA, isase mana kA astitva apane Apa utara AtA hai|333 ___annabhaTTa ne sukha Adi kI pratyakSa upalabdhi ko mana kA liGga mAnA hai / 34 jainadarzana ke anusAra saMzaya, pratibhA, svapna, jJAna, vitarka, sukha, duHkha, kSamA, icchA Adi aneka mana ke liGga haiM / 35 ___aba hama avagraha, IhA, avAya aura dhAraNA ke svarUpa ke sambandha meM vicAra kreNge| kyoMki ye cAroM matijJAna ke mukhya bheda haiN| avagraha indriya aura artha kA sambandha hone para nAma Adi kI vizeSa kalpanA se rahita sAmAnya mAtra kA jJAna avagraha hai|36 isa jJAna meM nizcita pratIti nahIM hotI ki kisa padArtha kA jJAna huA hai| kevala itanA-sA jJAta hotA hai ki yaha kucha hai / indriya aura sAmAnya kA jo sambandha hai vaha darzana hai| darzana ke pazcAt utpanna hone vAlA sAmAnya jJAna avagraha hai| avagraha meM kevala sattA (mahAsAmAnya) kA hI jJAna nahIM hotA hai kiMtu padArtha kA prArambhika jJAna (apara sAmAnya kA jJAna) hotA hai ki yaha kucha hai / 37 avagraha ke vyaMjanAvagraha aura arthAvagraha ye do bheda haiN| artha aura indriya kA saMyoga vyaMjanAvagraha hai| uparyukta paMktiyoM meM jo avagraha kI paribhASA dI gaI hai vaha vastutaH arthAvagraha kI hai| prastuta paribhASA se vyaMjanAvagraha darzana kI koTi meM AtA hai| prazna hai ki artha aura indriya kA saMyoga vyaMjanAvagraha hai taba darzana kaba hogA ? samAdhAna hai ki vyaMjanAvagraha se pUrva darzana hotA hai| vyaMjanAvagraha rUpa jo sambandha hai vaha jJAnakoTi meM AtA hai aura usa se bhI pahale jo eka sattA-sAmAnya kA bhAna hai, vaha darzana hai| arthAvagraha kA pUrvavartI jJAnavyApAra, jo indriya kA viSaya ke sAtha saMyoga hone para utpanna hotA hai aura kramazaH puSTa hotA jAtA hai vaha vyaMjanAvagraha kahalAtA hai| yaha jJAna avyakta hai| vyaMjanAvagraha arthAvagraha kisa prakAra banatA hai ? ise samajhAne ke lie AcAryoM ne eka rUpaka diyA hai| eka kumbhakAra avAr3A meM se eka sakorA nikAlatA hai| vaha usa para pAnI kI eka-eka bUMda DAlatA hai| pahalI, dUsarI, tIsarI baMda sUkha jAtI hai, anta meM vahI sakorA pAnI kI bUMdeM sukhAne meM asamartha ho jAtA hai aura dhIre-dhIre pAnI se bhara jAtA hai| isI prakAra koI vyakti soyA hai| use pukArA jAtA hai| kAna meM jAkara zabda cupacApa baiTha jAte haiM, ve abhivyakta nahIM ho pAte, docAra bAra pukArane para usake kAna meM atyadhika zabda ekatra ho jAte haiM tabhI use yaha parijJAna hotA hai ki mujhe koI pukAra rahA hai| yaha jJAna prathama zabda ke samaya itanA aspaSTa aura avyakta hotA hai ki use isa bAta kA patA hI nahIM lagatA ki mujhe koI pukAra rahA hai| jalabinduoM kI taraha yA 33 vAtsyAyana bhASya 111 / 16 34 sukhAdya palAbdhisAdhanamindriyaM manaH / -tarkasaMgraha 35 saMzayapratibhAsvapnajJAnohAsukhAdikSamecchAdayazca manaso liGgAni / -sanmatiprakaraNa TIkA kANDa-2 36 pramANamImAMsA 111126 37 sarvArtha siddhi 1153111, jJAnapITha Page #364 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jJAnavAda : eka parizIlana 286 zabdoM kA saMgraha jaba kAphI mAtrA meM ho jAtA hai taba use vyakta jJAna hotA hai / vyaMjanAvagraha avyakta hai aura arthAvagraha vyakta hai / prathama rUpa jo avyakta jJAnAtmaka hai vaha vyaMjanAvagraha hai / dUsarA rUpa jo vyakta jJAnAtmaka hai vaha arthAvagraha hai / cakSu aura mana se vyaMjanAvagraha nahIM hotA / kyoMki ye donoM aprApyakArI haiM / indriyAM do prakAra kI haiM --- prApyakArI aura aprApyakArI / prApyakArI use kahA jAtA hai jisakA padArtha ke sAtha sambandha ho aura jisakA padArtha ke sAtha sambandha nahIM hotA use aprApyakArI kahA jAtA hai / artha aura indriya kA saMyoga vyaMjanAvagraha ke lie apekSita hai aura saMyoga ke lie prApyakAritva anivArya hai / cakSu aura mana ye donoM aprApyakArI haiM ataH inake sAtha artha kA saMyoga nahIM hotA / binA saMyoga ke vyaMjanAvagraha saMbhava nahIM hai| prazna ho sakatA hai ki mana ko aprApyakArI mAna sakate haiM para cakSu aprApyakArI kisa prakAra hai ? samAdhAna hai - cakSu spaSTa artha kA grahaNa nahIM karatI hai isalie vaha aprApyakArI hai / tvagindriya ke samAna spRSTa artha kA grahaNa karatI to vaha bhI prApyakArI ho sakatI thI / kintu vaha isa prakAra artha kA grahaNa nahIM karatI ataH aprApyakArI hai / dUsarA prazna ho sakatA hai-- tvagindriya ke samAna cakSu bhI AvRta vastu ko grahaNa nahIM karatI isalie use prApyakArI kyoM na mAnA jAya ? uttara hai ki yaha kahanA ThIka nahIM hai, kyoMki cakSu kAca, plAsTika, sphasTika Adi se AvRta artha ko grahaNa karatI hai / yadi yaha kahA jAya ki cakSu aprApyakArI hai to vaha vyavahita aura ativiprakRSTa artha ko bhI grahaNa kara legI, yaha ucita nahIM hai / jaise cumbaka aprApyakArI hote hue bhI apanI sImA meM rahe hue lohe ko hI AkRSTa karatA hai / vyavahita aura ativiprakRSTa ko nahIM / kahA jA sakatA hai ki cakSu kA usake viSaya ke sAtha bhale sIdhA sambandha na ho kintu cakSu meM se nikalane vAlI kiraNoM kA viSayabhUta padArtha ke sAtha sambandha hotA hai / ataH cakSu prApyakArI hai / samAdhAna hai ki yaha kathana samyak nahIM hai / kyoMki cakSu taijasa kiraNayukta nahIM hai / yadi cakSu taijasa hotA to cakSurindriya kA sthAna uSNa honA caahie| siMha, billI Adi kI A~khoM meM rAta ko jo camaka dikhalAI detI hai ataH cakSu razmiyukta hai / yaha mAnanA yuktiyukta nahIM hai / ataijasa dravya meM bhI camaka dekhI jAtI hai, jaise maNi va reDiyama Adi meM / isalie cakSu prApyakArI nahIM / aprApyakArI hone para bhI tadAvaraNa ke kSayopazama se vastu kA grahaNa hotA hai / etadartha mana aura cakSu se vyaMjanAvagraha nahIM hotA hai / zeSa cAra indriyoM se hI vyaMjanAvagraha hotA hai / arthAvagraha sAmAnya jJAna rUpa hai isalie pAMca indriyoM aura chaThe mana se arthAvagraha hotA hai / avagraha ke lie kitane hI paryAyavAcI zabdoM kA prayoga huA hai / nandIsUtra meM avagraha ke lie avagrahaNatA, upadhAraNatA, zravaNatA, avalambanatA aura medhA zabda Aye haiM / 38 tattvArthabhASya meM - avagraha, graha, grahaNa, Alocana aura avadhAraNa zabda kA prayoga huA hai / SaTkhaNDAgama meM avagraha, avadhAna, sAna, avalambana aura medhA ye zabda avagraha ke liye prayukta hue haiN| avagraha ke do bheda avagraha ke do bheda haiM- vyAvahArika aura naizcayika | trafor avagraha avizeSita - sAmAnya kA jJAna karAne vAlA hotA hai aura vyAvahArika avagraha vizeSita sAmAnya ko grahaNa karane vAlA hotA hai / naizcayika avagraha ke pazcAt hone vAle 38 nandIsUtra sUtra 51, pR0 22, puNyavijaya jI / za AAnaMdA Amadana AAnaMda! ama vive. Page #365 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AyAma pravara agadI AjJAna kI anya 31 zrI F 260 dharma aura darzana IhA, avAya se jisake vizeSa dharmo kI mImAMsA ho gaI hotI haiM, usI vastu ke nUtana- nutana dharmoM kI jijJAsA aura nizcaya karanA vyAvahArika avagraha kA kArya hai / avAya ke dvArA eka dharma kA nizcaya hone ke pazcAt usI padArtha sambandhI anya dharma kI jijJAsA hotI hai / usa samaya pUrva kA avAya vyAvahArika arthAvagraha ho jAtA hai aura usa jijJAsA ke nirNaya ke lie punaH IhA aura avAya hote haiM / prastuta krama taba taka calatA hai, jaba taka jijJAsAyeM pUrNa nahIM hotIM / 'yaha zabda hI hai, isa prakAra nizcaya hone para naizcayika avagraha kI paramparA samApta ho jAtI hai| usake pazcAt vyAvahArika arthAvagraha kI dhArA Age bar3hatI hai / (1) vyAvahArika avagraha -- yaha zabda hai / ( saMzaya - pazu kA hai yA mAnava kA ? ) (2) bhASA sApha aura spaSTa hai isalie mAnava kA honA cAhie / (3) avAya - parIkSA vizeSa ke bAda nirNaya karanA mAnava kA hI zabda hai / isa prakAra naizcayika avagraha kA avAya rUpa vyAvahArika avagraha kA Adi rUpa banatA hai / isa taraha uttarottara aneka jijJAsAe~ ho sakatI haiM / avasthAbheda kI dRSTi se yaha zabda vRddha kA hai yA yuvaka kA hai, liGgabheda kI dRSTi se strI kA hai yA puruSa kA hai / krama - vibhAga grahaNa avagraha, IhA, avAya aura dhAraNA kA na utkrama hotA hai aura na vyatikrama hotA hai / arthake pazcAt hI vicAra ho sakatA hai, vicAra ke pazcAt hI nizcaya aura nizcaya ke pazcAt hI dhAraNA hotI hai / isalie avagrahapUrvaka IhA hotI hai, IhApUrvaka avAya hotA hai, aura avAyapUrvaka dhAraNA hotI hai / IhA matijJAna kA dUsarA bheda IhA hai / avagraha ke pazcAt jJAna IhA meM pariNata ho jAtA hai / avagraha ke dvArA sAmAnya rUpa meM avagRhIta padArtha ke viSaya meM vizeSa ko jAnane kI ora jhukI huI jJAna-pariNati ko IhA kahate haiM / kalpanA kIjie - koI vyakti ApakA nAma lekara Apako bulA rahA hai / usake zabda Apake karNa-kuharoM meM girate haiM / avagraha meM Apako itanA jJAna ho jAtA hai ki kahIM se zabda A rahe haiM / zabda zravaNa kara vyakti cintana karatA hai ki yaha zabda kisakA hai ? kauna bola rahA hai ? bolane vAlI mahilA hai yA puruSa hai ? isake bAda vaha ciMtana karatA hai ki yaha zabda madhura va komala hai isalie kisI mahilA kA honA caahie| kyoMki puruSa kA svara kaThora va rUkSa hotA hai / yahA~ taka IhA jJAna kI sImA hai / yahA~ prazna ho sakatA hai ki IhA to eka prakAra se saMzaya hai, IhA aura saMzaya meM bheda hI kyA hai ? uttara meM kahA jAtA hai ki IhA saMzaya nahIM hai kyoMki saMzaya meM donoM pakSa barAbara hote haiM / saMzaya ubhayakoTi sparzI hotA hai| saMzaya meM jJAna kA kisI eka ora jhukAva nahIM hotA / yaha strI kA svara hai yA puruSa kA svara hai, yaha nirNaya nahIM ho pAtA / saMzaya avasthA meM jJAna trizaMku kI taraha madhya meM hI laTakatA rahatA hai| kintu IhA ke sambandha meM yaha bAta nahIM hai / IhA meM jJAna ubhayakoTi meM se eka koTi kI ora jhuka jAtA hai / saMzaya jJAna meM ubhaya koTiyA~ samakakSa hotI haiM jabaki IhA jJAna eka koTi kI ora Dhala jAtA hai / yaha sahI hai IhA meM pUrNa nirNaya yA pUrNa nizcaya nahIM ho pAtA hai tathApi IhA meM jJAna kA jhukAva nirNaya kI ora avazya hotA hai / yahI saMzaya aura hA meM bar3A antara hai| dhavalA meM bhI kahA hai--- IhA jJAna saMdeha rUpa nahIM hai kyoMki IhAtmaka vicAra Page #366 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jJAnavAda : eka parizIlana 261 buddhi se saMdeha kA vinAza pAyA jAtA hai|36 isa prakAra IhA jJAna saMzaya kA pazcAbhAvI nizcayAbhimukha jJAna hai| nandIsUtra meM IhA ke lie nimna zabda vyavahRta hue haiM-AyoganatA, mArgaNatA gaveSaNatA, cintA, vimarSa / tattvArthabhASya meM IhA, Uha, tarka, parIkSA, vicAraNA aura jijJAsA ye zabda Ae haiN|40 avAya UU matijJAna kA tRtIya bheda avAya hai| IhA ke dvArA Ihita padArtha kA nirNaya karanA avAya hai / dUsare zabdoM meM vizeSa ke nirNaya dvArA jo yathArtha jJAna hotA hai, use avAya kahate haiM / jaise utpatana, nipatana, pakSavikSepa Adi ke dvArA "yaha vaka-paMkti hI hai, dhvajA nahIM hai" aisA nizcaya honA avAya hai|41 isameM samyak, asamyak kI vicAraNA pUrNarUpa se paripakva ho jAtI hai aura asamyak kA nivAraNa hokara samyak kA nirNaya ho jAtA hai| vizeSAvazyaka meM eka mata yaha bhI upalabdha hotA hai ki jo guNa padArtha meM nahIM hai, usakA nivAraNa avAya hai| aura jo guNa padArtha .. meM hai usakA sthirIkaraNa dhAraNA hai| bhASyakAra jinabhadragaNI kSamAzramaNa ke mata se yaha siddhAnta sahI nahIM hai / cAhe asadguNoM kA nivAraNa ho, cAhe sadguNoM kA sthirIkaraNa ho, cAhe donoM eka sAtha hoM-saba avAyAntargata haiN|42 tAtparya yaha hai ki avAyajJAna kabhI anvayamukha se pravRtta hokara sadbhUta guNa kA nizcaya karatA hai, kabhI vyatirekamukha se pravRtta hokara asadbhuta kA niSedha karatA hai aura kabhI-kabhI anvaya-vyatirekamukha se pravRtta hokara vidhAna aura niSedha donoM karatA hai| nandIsUtra meM avAya ke paryAyavAcI nimna zabda Aye haiM-AvartanatA, pratyAvartanatA, avAya, buddhi, vijJAna aura SaTkhaNDAgama meM avAya, vyavasAya, buddhi-vijJapti, AmuNDA aura pratyAmuNDA ye paryAyavAcI nAma haiN|43 tattvArthabhASya meM avAya ke lie nimna zabda vyavahRta hue haiM-apagama, apanoda, apavyAdha, apeta, apagata, apaviddha, apanuta / 44 ye sabhI zabda niSedhAtmaka haiN| uparyukta paMktiyoM meM vizeSAvazyaka bhASya meM jisa mata kA ullekha kiyA hai, saMbhavataH yaha vahI paramparA ho / avAya aura apAya ye do zabda haiM / avAya vidhyAtmaka hai aura apAya niSedhAtmaka hai| rAjavAtika meM prazna uThAyA hai ki avAya zabda ThIka hai yA apAya ThIka hai ? uttara diyA hai ki donoM ThIka haiN| kyoMki eka ke vacana meM dUsare kA grahaNa svataH 36 hA saMdeharUvA vicArabuddhIdo saMdeha vinnaasuvlNbhaa| ----dhavalA 1, 6---1, 14, 17 / 3 Iran 40 (ka) naMdIsUtra sUtra 52, pR0 22, puNyavijayajI (kha) tattvArthabhASya 1115 41 (ka) pramANamImAMsA 111128 (kha) sarvArthasiddhi 1 / 15 / 111 / 6 42 vizeSAvazyaka bhASya 186 43 (ka) naMdIsUtra sUtra 53 (kha) SaTkhaNDAgama 13 / 5 / 5 / sUtra 36 44 tattvArthasUtra bhASya 1115 armanapadadiatrenatammnama y`tmdd ```j`yd frdy frqh wrd Page #367 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ARNAMAAwikkAALANNlawanNKA MandalaimadAsiaxARIA 262 dharma aura darzana ho jAtA hai / jaise 'yaha dakSiNI nahIM hai', aisA apAya tyAga karatA hai| taba 'uttarI hai' yaha avAya nizcaya ho hI jAtA hai| isI taraha 'uttarI hai' isa prakAra avAya yA nizcaya hone para 'dakSiNI nahIM hai' yaha apAya tyAga ho jAtA hai / jo paramparA isa jJAna ko niSedhAtmaka mAnatI hai usameM vizeSarUpa se apAya zabda kA prayoga huA hai| jisa paramparA meM avAya mAtra vidhyAtmaka hai usameM prAyaH avAya zabda kA prayoga huA hai|46 vastutaH yaha jJAna dhAraNA kI koTi meM pahuMcane ke pazcAt hI pUrNa nizcita hotA hai, etadartha hI yaha matabheda hai / avAya meM kucha nyUnatA avazya rahatI hai / vidhyAtmaka mAnane para bhI usakI dRr3hAvasthA dhAraNA meM hI mAnI hai / etadartha donoM paramparAoM meM vizeSa matabheda kI sthiti nahIM rahatI hai| dhAraNA matijJAna kA cauthA bheda dhAraNA hai| avAya ke pazcAt dhAraNA hotI hai| usameM jJAna itanA dRr3ha ho jAtA hai ki usakA saMskAra antarAtmA para aMkita ho jAtA hai| isa kAraNa vaha kAlAntara meM smRti kA hetu banatA hai| isIlie dhAraNA ko smRti kA hetu kahA hai| dhAraNA saMkhyeya aura asaMkhyeya kAla taka raha sakatI hai| vizeSAvazyaka bhASya meM kahA hai jJAna kI avicyuti dhAraNA hai|47 jisa jJAna kA saMskAra zIghra naSTa na hokara cirasthAyI raha sake aura smRti kA hetu bana sake vahI jJAna dhAraNA hai| dhAraNA ke tIna prakAra haiM-avicyuti, vAsanA, anusmaraNa / 1. avicyuti-dhAraNA kAla meM jo satata upayoga calatA hai vaha avicyuti hai| usameM padArtha ke jJAna kA vinAza nahIM hotA hai| 2. vAsanA-upayogAntara hone para dhAraNA vAsanA ke rUpa meM parivartita ho jAtI hai| yahI vAsanA kAraNavizeSa se udbuddha hokara smRti ko utpanna karatI hai| vAsanA apane Apa meM jJAna nahIM hai| kintu avicyuti kA kArya aura smRti kA kAraNa hone se do jJAnoM ko jor3anevAlI kar3I rUpa meM jJAna mAnI jAtI hai| 3. anusmaraNa-bhaviSya meM prasaMga milane para una saMskAroM kA smRti ke rUpa meM ubuddha honaa| isa prakAra avicyuti, vAsanA aura smati ye tInoM dhAraNA ke aMga haiN| vAdidevasUri kA mantavya hai ki dhAraNA avAya-pradatta jJAna kI dRr3hatama avasthA hai| kucha samaya taka avAya kA dRr3ha rahanA dhAraNA hai / dhAraNA smRti kA kAraNa nahIM ho sakatI, kyoMki itane lambe samaya taka kisI jJAna kA barAbara calate rahanA saMbhava nahIM hai| yadi dhAraNA dIrghakAla taka calatI rahe to dhAraNA aura smRti ke bIca ke kAla meM dUsarA jJAna honA bilakula asaMbhava hai| kyoMki eka sAtha do upayoga nahIM ho sakate / 48 saMskAra eka alaga guNa hai jo AtmA ke sAtha rahatA hai / dhAraNA usakI vyavahita kAraNa ho sakatI hai| kintu dhAraNA ko-smRti kA sIdhA kAraNa mAnanA tarkayukta nahIM hai| dhAraNA kI IARRI 45 dekhie-savArthasiddhi, rAjavArtika grantha / 46 (ka) dekhie-tattvArthasUtra bhASya, hAribhadrIyaTIkA, (kha) siddhasenIya TIkA 47 vizeSAvazyaka. 180 / 48 syAdvAda ratnAkara 2 / 10 / Page #368 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jJAnavAda : eka parizIlana 263 HERONECH apanI samayamaryAdA hai, usake bAda vaha naSTa ho jAtI hai aura phira nayA jJAna utpanna hotA hai| eka jJAna ke pazcAt dUsare jJAna kI paramparA calatI rahatI hai| vAdidevasUri kA prastuta abhiprAya tarka kI dRSTi se vajanadAra pratIta hotA hai / 46 nandIsUtra meM dhAraNA ke lie dharaNA, dhAraNA, sthApanA, pratiSThA, koSThA zabdoM kA prayoga huA hai| umAsvAti ne pratipatti, avadhAraNA, avasthAna, nizcaya, avagama, avabodha zabda prayoga kiye haiN| matijJAna ke avagraha, IhA, avAya aura dhAraNA ina cAra bhedoM kA nirUpaNa kiyA jA cukA hai / avagraha ke do bheda haiM-vyaMjanAvagraha aura arthAvagraha / sparzana, rasana, ghrANa aura zrotra kA vyaMjanaavagraha hotA hai| vyaMjana ke tIna artha haiM-(1) zabda Adi pudgala dravya / (2) upakaraNa-indriyaviSaya grAhaka indriya / (3) viSaya aura upakaraNa indriya kA saMyoga / vyaMjana-avagraha avyakta jJAna hotA hai / cakSu aura mana aprApyakArI haiM isalie ina donoM se vyaMjanAvagraha nahIM hotA hai / bauddhadarzana zrotra ko bhI aprApyakArI mAnatA hai| naiyAyika-vaizeSikadarzana cakSu aura mana ko aprApyakArI nahIM mAnate haiM, kintu jainadarzana kI vicAradhArA ina darzanoM se bhinna hai| zrotra vyavahita zabda ko nahIM jaantaa| jo zabda zrotra se saMpRkta hotA hai, vahI usakA viSaya banatA hai, etadartha zrotra ko aprApyakArI nahIM kaha sakate / cakSu aura mana vyavahita padArtha ko jAnate haiM, etadartha ve donoM prApyakArI nahIM ho sakate / kyoMki donoM kA grAhya vastu ke sAtha samparka nahIM hotaa| vaijJAnika dRSTi se-cakSu meM dRzya vastu kA tadAkAra pratibimba par3atA hai| jisase cakSu apane viSaya kA jJAna karatI hai / naiyAyika mAnate haiM ki cakSu prApyakArI hai kyoMki cakSu kI sUkSma razmiyA~ padArtha se saMpRkta hotI haiN| vijJAna isa bAta ko nahIM maantaa| vaha A~kha ko bahuta bar3hiyA kemarA mAnatA hai| usameM dUra kI vastu kA citra aMkita ho jAtA hai| isase jainadRSTi kI aprApyakAritA meM kisI bhI prakAra kI bAdhA nahIM aatii| kyoMki vijJAna ke anusAra bhI cakSu kA padArtha ke sAtha samparka nahIM hotA / kAca nirmala hai| usake sAmane jo vastue~ AtI haiM unakA pratibimba usameM giratA hai| ThIka isI prakAra kI prakriyA A~kha ke sAmane kisI vastu ke Ane para hotI hai / kAca meM vastu kA pratibimba giratA hai| kintu vastu aura pratibimba eka nahIM hote / etadartha kAca usa vastu se saMpRkta nahIM kahalAtA / ThIka yahI bAta AMkha ke lie bhI hai| arthAvagraha, IhA, avAya aura dhAraNA ye cAroM pA~ca indriyoM aura mana ina chaH se hote haiN| ataH inake 446-24 bheda hote haiN| vyaMjanAvagraha mana aura cakSu ko chor3akara zeSa cAra iMdriyoM se hotA hai, isalie usake cAra bheda hote haiN| kula 24--4=28 / isa prakAra ina jJAnoM meM zvetAmbara paramparA ke anusAra pratyeka jJAna ke phira 1. bahu, 2. bahuvidha, 3. alpa, 4. alpavidha, 5. kSipra, 6. akSipra, 7. anizcita, 8. nizcita, 6. asaMdigdha, 10. saMdigdha, 11. dhra va, 12. adhra va ye bAraha bheda hote haiM / DETA A CHETTO 46 dekhie-jainadarzana, DA. mohanalAla jI mehatA pR0 232 50 dhAraNApratipattiravadhAraNamavasthAnaM nizcayo'vagamaH avabodha ityanarthAntaram / -tattvArthabhASya 1115 tGyyr my nmzh M ApApravana abhibhAcAryapravara abhiH zrIAnanda anyazrIAnanda Namailo viry Page #369 -------------------------------------------------------------------------- ________________ CAAGAMANACAAJAAAAAJAS praya abhiyAAnanda zrIAnanda Nivrrivaare 264 dharma aura darzana EGA ERON AMI bahu kA artha aneka aura alpa kA artha eka hai| aneka vastuoM kA jJAna bahugrAhI hai / eka vastu kA jJAna alpagrAhI hai| aneka prakAra kI vastuoM kA jJAna bahuvidhagrAhI hai| eka hI prakAra kI vastu kA jJAna alpavidhagrAhI hai| bahu aura alpa inakA sambandha saMkhyA se hai| bahuvidha yA alpavidha inakA sambandha jAti se hai / avagraha Adi jJAna jo zIghra hotA hai vaha kSipra kahalAtA hai aura jo vilamba se hotA hai vaha akSipra kahalAtA hai / hetu ke binA hone vAlA vastujJAna anizcita hai / pUrvAnubhUta kisI hetu se hone vAlA jJAna nizcita hai / nizcita jJAna asaMdigdha hai aura anizcita jJAna saMdigdha hai| avagraha aura IhA ke anizcita se isameM bheda hai| isameM yaha padArtha hai-isa prakAra nizcaya hone para bhI usake vizeSa guNoM ke prati saMdeha rahatA hai| avazyambhAvI jJAna dhruva va usake viparIta adhruva hai| ina bAraha bhedoM meM se cAra bheda prameya kI vividhatA para avalambita haiM aura zeSa ATha bheda pramAtA ke kSayopazama kI vividhatA para Azrita haiN| digambara paramparA ke graMthoM meM ina nAmoM meM kucha aMtara hai, unhoMne anizcita aura nizcita ke sthAna para aniHsRta aura niHsRta zabda kA prayoga kiyA hai / aniHsRta kA artha hai asakala rUpa se AvirbhUta pudgaloM kA grahaNa aura niHsRta kA artha hai-sakala AvirbhUta pudgaloM kA grahaNa / isI prakAra asaMdigdha aura saMdigdha ke sthAna para anukta aura ukta zabda kA prayoga huA hai / anukta kA artha hai-abhiprAya mAtra se jAna lenA aura ukta kA artha hai kahane se jAnatA / 51 uparyukta 28 bhedoM meM se pratyeka ke 12 bheda karane se kula 28x12=336 bheda hote haiN| isa prakAra matijJAna ke 336 bheda haiN| zvetAmbara paramparA meM bhI ina nAmoM ke viSaya meM sAmAnya matabheda pAyA jAtA hai| ve FVEER zrutajJAna matijJAna ke pazcAt jo citana-manana ke dvArA paripakva jJAna hotA hai vaha zrutajJAna hai| zrutajJAna hone ke lie zabda-zravaNa Avazyaka hai| zabda-zravaNa mati ke antargata hai kyoMki vaha zrotra kA viSaya hai| jaba zabda sunAI detA hai taba usake artha kA smaraNa hotA hai| zabda-zravaNa rUpa jo pravRtti hai vaha matijJAna hai, usake pazcAt zabda aura artha ke vAcya-vAcakabhAva ke AdhAra para hone vAlA jJAna zrutajJAna hai| isalie matijJAna kAraNa hai aura zrutajJAna kArya hai| matijJAna ke abhAva meM zrutajJAna kadApi sambhava nahIM hai| zrutajJAna kA aMtaraMga kAraNa to zrutajJAnAvaraNa kA kSayopazama hai| matijJAna usakA bahiraMga kAraNa hai| matijJAna hone para bhI yadi zrutajJAnAvaraNa kA kSayopazama nahIM huA to zrutajJAna nahIM ho sakatA / yaha zrutajJAna kA dArzanika vizleSaNa hai| prAcIna Agama kI bhASA meM zrutajJAna kA artha hai-vaha jJAna jo zruta se arthAt zAstra se sambaddha ho| Apta puruSa racita Agama va anya zAstroM se jo jJAna hotA hai use zrutajJAna kahate haiN| zratajJAna ke do bheda haiM-aMgapraviSTa aura aMgabAhya / aMgabAhya ke aneka bheda haiM / aMgapraviSTa ke bAraha bheda haiM / 52 aMgapraviSTa use kahate haiM jo sAkSAt tIrthaGkara dvArA prakAzita hotA hai aura gaNadharoM dvArA sUtrabaddha kiyA jAtA hai / Ayu, bala, buddhi Adi ke kSINa hote hae dekhakara bAda meM AcArya sarva 51 (ka) sarvArthasiddhi 1116 (kha) rAjavArtika 116 52 zrutaM matipUrva dvayanekadvAdazabhedam / -tattvArthasUtra 1120 Page #370 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jJAnavAda : eka parizIlana 265 sAdhAraNa ke hita ke lie aMgapraviSTa graMthoM ko AdhAra banAkara vibhinna viSayoM para graMtha likhate haiM, ve graMtha aMgavAhya ke aMtargata haiM / arthAt jisake artha ke prarUpaka tIrthaGkara haiM aura sUtra ke racayitA gaNadhara haiM vaha aMgapraviSTa hai| jisake artha ke prarUpaka tIrthaGkara hoM aura sUtra ke racayitA sthavira hoM vaha aMgabAhya hai / aMgabAhya ke kAlika, utkAlika Adi aneka bheda haiN| ina sabhI kA paricaya hamane sAhitya aura saMskRti nAmaka graMtha meM diyA hai / pAThakoM ko vahA~ dekhanA caahie| zruta vastutaH jJAnAtmaka hai / jJAnotpatti ke sAdhana hone ke kAraNa upacAra se zAstroM ko bhI zruta kahate haiM / AcArya bhadrabAhu ne likhA hai ki jitane akSara haiM aura unake jitane vividha saMyoga haiM, utane hI jJAna ke bheda haiM / una sAre bhedoM kI gaNanA karanA saMbhava nahIM hai / ataH zrutajJAna ke mukhya caudaha bheda batAe 5. 3 1. akSara 2. anakSara 3. saMjJI 4. asaMjJI 5. samyak 6 mithyA 7. sAdika 8. anAdika C. saparyavasita 10. aparyavasita 11. gamika 12. agamika 10. aMgapraviSTa 14. aMgabAhya ina caudaha bhedoM kA svarUpa isa prakAra hai / akSarazruta ke tIna bheda haiM 1. saMjJAkSara - varNa kA AkAra / 2. vyaMjanAkSara - varNa kI dhvani / 3. labdhyakSara - akSara sambandhI kSayopazama / saMjJAkSara va vyaMjanAkSara dravyazruta haiM aura labdhyakSara bhAvazruta hai / khA~sanA, U~cA zvAsa lenA, chIMkanA Adi anakSarazruta haiM / saMjJA ke tIna prakAra hone ke kAraNa saMjJIzruta ke bhI tIna prakAra haiM- 1. dIrghakAlikI - vartamAna, bhUta aura bhaviSya viSayaka vicAra dIrghakAlikI saMjJA hai / 2. hetUpadezikI kevala vartamAna kI dRSTi se hitAhita kA vicAra karanA hetupadezikI saMjJA hai / 3. dRSTivAdopadezikI -- samyak zruta ke jJAna ke kAraNa hitAhita kA bodha honA dRSTivAdopadezikI saMjJA hai / jo ina saMjJAoM ko dhAraNa karate haiM, ve saMjJI kahalAte haiM / jinameM ye saMjJAe~ nahIM haiM ve asaMjJI haiM / asaMjJI ke bhI tIna bheda haiM / jo dIrghakAla sambandhI soca nahIM kara sakate ve prathama nambara ke asaMjJI haiM / jo amanaska haiM ve dvitIya nambara ke asaMjJI haiM / yahA~ para amanaska kA artha manarahita nahIM kintu atyanta sukSma manavAlA hai| jo mithyAzruta meM niSThA rakhate haiM, ve tRtIya nambara ke asaMjJI haiM / samyak zruta utpanna jJAna- darzanadhAraka sarvajJa, sarvadarzI ne jo dvAdazAGgI kA upadeza diyA, vaha samyakta hai aura sarvajJoM ke siddhAnta ke viparIta jo zruta hai, vaha mithyAzruta hai / jisa kI Adi hai vaha sAdika zruta hai aura jisakI Adi nahIM hai vaha anAdika zruta hai / dravyarUpa se zruta anAdika hai aura paryAyarUpa se sAdika hai / 53 nandIsUtra sUtra 37 AyAyapravara abhinandana yA Ananda abhinandana Page #371 -------------------------------------------------------------------------- ________________ madaanamaarnaaaMAANAaramanaraaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaAMALAAADAROAanchaJRAJAkadaadaasABARADABALI upacAryaprasa bhAvAryapravara abhinita zrIAnandagrantha zrAAnandAntha 266 dharma aura darzana MiAawrdinwwwmaavawwwwantony wwwwwwwanavarodawariyana jisakA anta hotA hai vaha saparyavasita hai aura jisakA anta nahIM hotA vaha aparyavasita zruta hai / yahA~ para bhI dravya aura paryAya kI dRSTi se samajhanA caahie| jisameM sadRza pATha hoM vaha gamika zrata hai| jisameM asadRzAkSarAlApaka hoM vaha agamika hai| aMgapraviSTa aura aMgabAhya kA spaSTIkaraNa pUrva paMktiyoM meM kiyA jA cukA hai| matijJAna aura zrutajJAna ke sambandha meM vizeSa jJAtavya matijJAna aura zrutajJAna ke sambandha meM kucha bAteM samajhanA Avazyaka haiM-- pratyeka saMsArI jIva meM mati aura zratajJAna avazya hote haiN| prazna yaha hai ki ye jJAna kaba taka rahate haiM ? kevalajJAna ke pUrva taka rahate haiM yA bAda meM bhI rahate haiM ? isameM AcAryoM kA ekamata nahIM hai| kitane hI AcAryoM kA abhimata hai ki kevalajJAna kI upalabdhi ke pazcAt bhI matijJAna aura zrutajJAna kI sattA rahatI hai| jaise divAkara ke pracaNDa prakAza ke sAmane graha aura nakSatroM kA prakAza naSTa nahIM hotA kintu tirohita ho jAtA hai, usI prakAra kevalajJAna ke mahAprakAza ke samakSa matijJAna aura zrutajJAna kA alpa prakAza naSTa nahIM hotA kintu tirohita ho jAtA hai| dUsare AcAryoM kA mantavya hai ki matijJAna aura zrutajJAna kSAyopazamika jJAna haiM aura kevalajJAna kSAyika jJAna hai| jaba sampUrNa rUpa se jJAnAvaraNa karma kA kSaya hotA hai, taba kSAyika jJAna prakaTa hotA hai, jise kevalajJAna kahate haiN| usa samaya kSAyopazamika jJAna nahIM raha sktaa| isalie kevalajJAna hone para matijJAna aura zrutajJAna kI sattA nahIM rhtii| prathama mata kI apekSA dvitIya mata adhika tarkasaMgata va vajanadAra hai aura jainadarzana ke anukUla hai| zruta-ananusArI sAbhilApa (zabdasahita) jJAna matijJAna hai / zruta-anusArI sAmilApa (zabdasahita) jJAna zrutajJAna hai| matijJAna sAbhilApa aura anabhilApa donoM prakAra kA hotA hai| kintu zrutajJAna sAbhilApa hI hotA hai|54 arthAvagraha ko chor3akara zeSa matijJAna ke prakAra sAbhilApa hote haiN| zrutajJAna sAbhilApa hI hotA hai| kintu yaha bAta smaraNa rakhanI cAhiye ki sAbhilApa jJAna mAtra zrutajJAna nahIM hai| kyoMki jJAna sAkSara hone mAtra se zruta nahIM khlaataa| sAkSAra jJAna parArtha yA paropadeza kSaya yA vacanAbhimukha hone kI sthiti meM zruta banatA hai| matijJAna sAkSara ho sakatA hai kintu vacanAtmaka yA paropadezAtmaka nahIM hotaa| zrutajJAna sAkSara hone ke sAtha-sAtha vacanAtmaka hotA hai / 55 ___ matijJAna kA kArya hai usake sammukha Aye hue sparza, rasa, gaMdha, rUpa, zabda, Adi arthoM ko jAnanA aura unakI vividha avasthAoM para vicAra karanA / zrutajJAna kA kArya hai--zabda ke dvArA usake vAcya artha ko jAnanA aura zabda ke dvArA jJAta artha ko phira se zabda ke dvArA pratipAdita karane meM samartha honA / mati ko arthajJAna aura zruta ko zabdArthajJAna kahanA caahiye| mati aura zrata kA sambandha kArya-kAraNasambandha hai| mati kAraNa hai aura zruta kArya hai| zrutajJAna zabda, saMketa aura smaraNa se utpanna hone vAlA arthabodha hai| isa artha kA yaha saMketa hai, yaha jAnane ke pazcAt hI usa zabda ke dvArA usake artha kA parijJAna hotA hai| saMketa ko mati jAnatI hai / usake avagrahAdi hote haiM, usake pazcAt zrutajJAna hotA hai / TO.... re - - - 54 vizeSAvazyaka bhASya vRtti 100 55 tattha cattAri nANAI ThappAi ThavaNijjAi / -anuyogadvAra-2 Page #372 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jJAnavAda : eka parizIlana dravya zrutamati ( zrotra ) jJAna kA kAraNa banatA hai, parantu bhAva zruta usakA kAraNa nahIM banatA / etadarthaM mati ko zrutapUrvaka nahIM mAnA jAtA / dUsare mata se dravya zruta zrotra kA kAraNa nahIM hai, viSaya banatA hai / kAraNa kahanA cAhiye jabaki zrUyamANa zabda se zrotra ko usake artha kA parijJAna ho, para isa prakAra hotA nahIM hai / kevala zabda kA bodha zrotra ko hotA hai, zrutanizrita mati bhI zrutajJAna kA kArya nahIM hotA / amuka lakSaNa vAlI gAya hotI hai / yaha paropadeza yA zrutagrantha se jAnA, usI prakAra ke saMskAra baiTha gaye / gAya dekhI aura jAna liyA ki yaha gAya hai, yaha jJAna pUrvasaMskAra se paidA huA ! etadartha ise zrutanizrita kahA jAtA hai / 5 6 jJAnakAla meM yaha "zabda" se utpanna nahIM huA / etadartha ise zruta kA kArya nahIM mAnA jAtA / matijJAna vidyamAna vastu meM pravRtta hotA hai aura zrutajJAna vartamAna, bhUta aura bhaviSya ina tInoM viSayoM meM pravRtta hotA hai / prastuta viSayakRta bheda ke atirikta donoM meM yaha bhI antara hai ki matijJAna meM zabdollekha nahIM hotA aura zrutajJAna meM hotA hai| tAtparya yaha hai ki jo jJAna indriyajanya aura manojanya hone para bhI zabdollekha yukta hai vaha zrutajJAna hai aura jisameM zabdollekha nahIM hotA, vaha matijJAna hai / dUsare zabdoM meM kaha sakate haiM indriya aura manojanya eka dIrgha jJAnavyApAra kA prAthamika aparipakva aMza matijJAna hai aura uttaravartI paripakva va spaSTa aMza zrutajJAna hai / jo jJAna bhASA meM utArA jA sake vaha zrutajJAna hai aura jo jJAna bhASA meM utArane- yukta paripAka ko prApta na ho, vaha matijJAna hai / matijJAna ko yadi dUdha kaheM to zrutajJAna ko khIra kaha sakate haiM / 47 avadhijJAna jisa jJAna kI sImA hotI hai use avadhi kahate haiM / avadhijJAna kevala rUpI padArthoM ko hI jAnatA hai| 5 mUrtimAna dravya hI isake jJeyaviSaya kI maryAdA hai| jo rUpa, rasa, gaMdha aura sparza yukta hai, vahI avadhi kA viSaya hai / arUpI padArthoM meM avadhi kI pravRtti nahIM hotI / SaT dravyoM meM se kevala pudgala dravya hI avadhi kA viSaya hai / kyoMki zeSa pA~coM dravya arUpI haiM / kevala pudgala dravya hI rUpI hai / athavA dravya, kSetra, kAla aura bhAva kI apekSA se isakI aneka maryAdAe~ banatI haiM / jaise-- jo jJAna itane dravya, kSetra, kAla aura bhAva kA jJAna karAtA hai use avadhi kahate haiM / avadhijJAna kA viSaya 1. dravya kI dRSTi se jaghanya ananta mUrtimAna dravya, utkRSTa samasta mUrtimAna dravya / 2. kSetra kI dRSTi se jaghanya nyUna se nyUna aMgula kA asaMkhyAtavAM bhAga, utkRSTa adhika-seadhika asaMkhya kSetra (sampUrNa lokAkAza) aura zakti kI kalpanA kareM to lokAkAza ke jaise asaMkhya khaNDa usake viSaya ho sakate haiM / 3. kAla kI dRSTi se eka AvalikA kA asaMkhyAtavAM bhAga, utkRSTa asaMkhya avasarpiNIutsarpiNI kAla / 267 4. bhAva kI dRSTi se jaghanya ananta-bhAva paryAya, utkRSTa ananta bhAva- sabhI paryAyoM kA anantavAM bhAga | 56 vizeSAvazyaka bhASya vRtti 168 / 57 tattvArthasUtra / 58 rUpiSvadheH / vernon - paM0 sukhalAla jI, pR0 35-36 / - tattvArtha sUtra 1 / 28 / AyAyapravarupa Ananda AAnandana granthaza Vo Page #373 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -uzanwarmadaradaNAIRAwareAadABAR. N ... .. ApApravanakA zrIAnandasAgrantha zrAAnandamantha51 268 dharma aura darzana avadhijJAna ke adhikArI avadhijJAna ke adhikArI cAroM gatiyoM ke jIva haiN| devoM aura nArakoM meM jo avadhijJAna hotA hai vaha bhavapratyaya hai|56 aura manuSyoM evaM tiryaMcoM meM jo avadhijJAna hotA hai vaha guNapratyaya hai / jo avadhijJAna janma ke sAtha-hI-sAtha prakaTa hotA hai, vaha bhavapratyaya hai| deva aura nAraka jIvoM ko janma lete hI avadhijJAna paidA ho jAtA hai| vaha bhava hI aisA hai ki vahA~ para janma lete hI unheM avadhijJAna ho jAtA hai| usake lie unheM vrata, niyama Adi kA pAlana karanA nahIM pdd'taa| manuSya aura tiryaMca meM aisA nahIM hai| unheM vrata, niyama kA pAlana karane se avadhijJAna hotA hai / isalie ise guNapratyaya avadhijJAna kahate haiN| prazna ubuddha ho sakatA hai ki avadhijJAnAvaraNakarma ke kSayopazama se avadhijJAna hotA hai to phira deva aura nArakoM ko janma se hI kisa prakAra hotA hai ? usake lie kyA kSayopazama Avazyaka nahIM hai ? uttara meM nivedana hai ki avadhijJAna ke lie avadhijJAnAvaraNIya karma kA kSayopazama Avazyaka hai| kintu antara yaha hai ki devoM aura nArakoM kA kSayopazama bhavapratyaya hotA hai| vahA~ para janma lete hI avadhijJAnAvaraNa kA kSayopazama ho hI jAtA hai| kintu manuSya va tiryaMca ke lie vaha niyama nahIM hai| unheM vizeSarUpa se niyama Adi kA pAlana karanA hotA hai, taba jAkara avadhijJAnAvaraNa kA kSayopazama hotA hai / kSayopazama donoM meM Avazyaka hai / antara kevala sAdhana meM hai| jo jIva janmagrahaNa karane mAtra se kSayopazama kara sakate haiM, unakA avadhijJAna bhavapratyaya hai| jaise pakSiyoM meM janma lete hI ur3ane kI zakti prApta ho jAtI hai, para mAnava meM nhiiN| guNapratyaya avadhijJAna ke chaH prakAra haiM -60 1. anugAmI--jisa kSetra meM sthita jIva ko avadhijJAna utpanna hotA hai, usase anyatra jAne para netra ke samAna jo sAtha-sAtha jAya-banA rhe| 2. ananugAmI-utpatti-kSetra ke atirikta anya kSetra meM jAne para jo na rhe| 3. vardhamAna-utpatti ke samaya meM kama prakAzamAna ho aura bAda meM kramazaH bddh'e| 4. hIyamAna-utpatti kAla meM adhika prakAzamAna ho aura bAda meM kramazaH ghaTe / 5. apratipAtI-jIvanaparyanta rahane vAlA, athavA kevalajJAna utpanna hone taka rahane vaalaa| 6. pratipAtI-utpanna hokara jo punaH calA jaae| uparyakta avadhijJAna ke ye chaH bheda svAmI ke guNa kI dRSTi se kiye gaye haiN| tattvArtharAjavArtika meM kSetra Adi kI dRSTi se tIna bheda kiye gaye haiM 1. dezAvadhi, 2. paramAvadhi, aura 3. sarvAvadhi / 11 AJAN. MAINEER PvN vA 56 (ka) nandIsUtra 7, (kha) dvividho'vadhiH / tatra bhavapratyayo nArakadevAnAm / -tattvArthasUtra za21-22 60 taM samAsao chavvihaM paNNattaM / taM jahA-ANugamiyaM, aNANugamiyaM, vaDDhamANayaM, hAyamANaM, paDivAti, apaDivAti / --nandIsUtra sUtra 6 61 punarapare'vadhestrayo bhedA dezAvadhiH paramAvadhiH sarvAvadhizceti / / -rAjavArtika 112215 (vRttisahita) Page #374 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jJAnavAda : eka parizIlana 296 ASPAad naaloo dezAvadhi ke tIna bheda hote haiM / jaghanya dezAvadhika kSetra utsedhAMgula kA asaMkhyAtavAM bhAga hai| utkRSTa dezAvadhi kA kSetra sampUrNa loka hai| ajaghanyotkRSTa dezAvadhi kA kSetra ina donoM ke madhya kA hai| jisake asaMkhyAta prakAra haiN| jaghanya paramAvadhi kA kSetra eka pradeza se adhika loka hai| utkRSTa paramAvadhi kA kSetra asaMkhyAta lokapramANa hai| ajaghanyotkRSTa paramAvadhi kA kSetra ina donoM ke madhya kA hai / 62 sarvAvadhi eka prakAra kA hotA hai| usakA kSetra utkRSTa paramAvadhi ke kSetra se bAhara asaMkhyAta kSetrapramANa hai| kSetra kI adhika-se-adhika maryAdA loka hai| loka se bAhara koI padArtha nahIM hai| jo loka se adhika kSetra kA nirdeza kiyA gayA hai, usakA tAtparya jJAna kI sUkSmatA se hai| dezAvadhi cAroM gatiyoM meM hotA hai kintu paramAvadhi aura sarvAvadhi manuSyoM meM muniyoM ke hI hote haiN| jinabhadragaNI kSamAzramaNa ne nAma, sthApanA, dravya, kSetra, kAla, bhava aura bhAva ina sAta nikSepoM se avadhijJAna ko samajhane kA sUcana kiyA hai|4 manaHparyAyajJAna yaha jJAna manuSyagati ke atirikta anya kisI gati meM nahIM hotaa| manuSya meM bhI saMyata manuSya ko detA hai, asaMyata manuSya ko nhiiN| manaHparyAyajJAna kA artha hai-manuSyoM ke mana ke cintita artha ko jAnane vAlA jJAna / mana eka prakAra kA paudgalika dravya hai| jaba vyakti kisI viSayavizeSa kA vicAra karatA hai taba usake mana kA nAnA prakAra kI paryAyoM meM parivartana hotA rahatA hai| manaHparyAyajJAnI mana kI una vividha paryAyoM kA sAkSAtkAra karatA hai| usa sAkSAtkAra se vaha yaha jAnatA hai ki vyakti isa samaya meM yaha cintana kara rahA hai| kevala anumAna se yaha kalpanA karanA ki amuka vyakti isa samaya amuka prakAra kI kalpanA kara rahA hogA, isa prakAra anumAna ko manaHparyAya jJAna nahIM khte| yaha jJAna mana ke pravartaka yA uttejaka pudgala dravyoM ko sAkSAt jAnane vAlA hai| dUsare zabdoM meM kahA jAya to-mana ke pariNamana kA AtmA ke dvArA sAkSAt pratyakSa karake mAnava ke cintita artha ko jAna lenA manaHparyAyajJAna hai| yaha jJAna manapUrvaka nahIM hotA, kintu AtmapUrvaka hotA hai| mana to usakA viSaya hai| jJAtA sAkSAt AtmA hai / 65 do vicAradhArAe~ manaHparyAyajJAna ke sambandha meM AcAryoM kI do vicAradhArAe~ haiN| AcArya pUjyapAda evaM AcArya akalaMka kA mantavya hai ki manaHparyAyajJAnI cintita artha kA pratyakSa karatA hai| arthAt mana ke dvArA cintita artha ke jJAna ke lie mana ko mAdhyama na mAnakara sIdhA usa artha kA pratyakSa mAna 62 vibhinna vastuoM ke nApane ke lie vibhinna aMgula nizcita kiye gaye haiN| mukhyarUpa se usake tIna bheda haiM-utsedhAMgula, pramANAMgula, aura AtmAMgula / 63 tattvArthasAra, amRtacandra suri, pR0 12 -gaNezaprasAda varNI granthamAlA 64 vizeSAvazyaka bhASya 65 maNapajjavaNANaM puNa, jaNamaNaparicitiyattha pAgaDANaM / mANusakhettanibaddhaM, guNapaccaiyaM carittavao // -Avazyaka niyukti 76 manorankarinaamarriandiaramremiumAnasunitanatanAmarnarmercadorial AcAryapravabhiApApravaAbhaH zrIAndA anzanAAnandamayana ANIMNamariwwwnarayanawwmanomenorrenewanawimilaiaml Page #375 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anmarriaJAAAAAAAAAAAAAAAAALANANAirtanvartam ICC zakasa zrIAnandagranthazrAAnandAntha51 nyAyapravAminI 300 dharma aura darzana letI hai| yaha paramparA mana ke paryAya aura arthaparyAya meM liMga aura liGgI kA sambandha nahIM maantii| mana ekamAtra sahArA hai| jaise koI vyakti yaha kahe ki "sUrya bAdaloM meM hai" isakA tAtparya yaha nahIM ki-bAdala sUrya ke jAnane meM kAraNa hai| bAdala to sUrya ko jAnane ke lie AdhAra hai| vastutaH pratyakSa to artha kA hI hotA hai / isake lie mana rUpa AdhAra kI AvazyakatA hai|66 ___ AcArya jinabhadra kSamAzramaNa kA kathana hai ki manaHparyAya jJAnI mana kI vividha avasthAoM kA pratyakSa karatA hai| kintu una avasthAoM meM jo artha rahA huA hai, usakA anumAna karatA hai| arthAt yaha paramparA artha kA jJAna anumAna se mAnatI hai| usakA kathana hai ki mana kA jJAna mukhya hai / artha kA jJAna usake pazcAt kI vastu hai| mana ke jJAna se artha kA jJAna hotA hai / sIdhA arthajJAna nahIM hotA hai| manaHparyAya kA artha hI yaha hai ki mana kI paryAyoM kA jJAna, na ki artha kI paryAyoM kA jJAna / 67 uparyukta donoM paramparAoM meM dvitIya paramparA adhika tarkasaMgata hai| kyoMki manaHparyAyajJAna se sAkSAt arthajJAna honA sambhava nahIM hai| usakA viSaya rUpI dravya kA anantavAM bhAga hai|68 yadi manaHparyAyajJAna mana ke sabhI viSayoM kA sAkSAt jJAna kara letA hai to arUpI dravya bhI usake viSaya ho jAte haiM / kyoM ki mana ke dvArA arUpI dravya kA bhI cintana ho sakatA hai| jabaki isa prakAra nahIM hotaa| jitane mUrta dravyoM kA avadhijJAnI sAkSAtkAra karatA hai, una se kama kA manaHparyAyajJAnI karatA hai / avadhijJAnI sabhI prakAra ke pudgala dravyoM ko grahaNa kara sakatA hai| kintu manaHparyAyajJAnI unake anantaveM bhAga arthAt mana rUpa bane hue pudgaloM kA mAnuSottara kSetra ke antargata hI grahaNa karatA hai| mana kA sAkSAtkAra ho jAne ke pazcAt usake dvArA cintita artha kA parijJAna anumAna se ho sakatA hai| aisA hone para mana ke dvArA soce gaye mUrta-amUrta sabhI dravyoM kA jJAna ho sakatA hai|66 do prakAra manaHparyAyajJAna ke Rjumati aura vipulamati ye do prakAra haiN|70 Rjumati kI apekSA vipulamati jJAna adhika vizuddha hotA hai / Rjumati kI apekSA vipulamati mana ke sUkSma pariNAmoM ko bhI jAna sakatA hai| donoM meM dUsarA antara yaha bhI hai ki Rjumati pratipAtI hai arthAt utpanna hone ke pazcAt naSTa bhI ho jAtA hai| kintu vipulamati kevalajJAna kI prApti taka banA rahatA hai / 71 manaHparyAyajJAna kA viSaya 1. dravya kI dRSTi se-mana rUpa meM pariNata pudgala dravya (mnovrgnnaa)| 2. kSetra kI dRSTi se--manuSyakSetra / 66 (ka) sarvArthasiddhi 16 (kha) tattvArtharAjavArtika 2266-7 / 67 vizeSAvazyaka bhASya 814 / 68 tadanantabhAge manaHparyAyasya / -tattvArthasUtra 1126 / 66 janadarzana DA0 mohanalAla mehatA 70 nandIsUtra sUtra 18 71 vizuddhayapratipAtAbhyAM tadvizeSaH / -tattvArthasUtra 1125 Page #376 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jJAnavAda : eka parizIlana 301 3. kAla kI dRSTi se-asaMkhyAta kAla taka kA (palyopama kA asaMkhyAtavAM bhAga) atIta kA aura bhaviSya / 4. bhAva kI dRSTi se-manovargaNA kI ananta avsthaaeN| avadhijJAna aura manaHparyAyajJAna kI vizeSatAeM avadhi aura manaHparyAya jJAna ye donoM jJAna AtmA se hote haiN| inake lie indriya aura mana kI sahAyatA kI AvazyakatA nahIM hotii| kintu ye donoM jJAna rUpI dravya taka hI sImita haiN| isalie apUrNa arthAt vikalapratyakSa haiN| jabaki kevalajJAna rUpI-arUpI sabhI dravyoM ko jAnane ke kAraNa sakalapratyakSa hai| avadhi aura manaHparyAya meM vizuddhi, kSetra, svAmI aura viSaya ina cAra dRSTiyoM se | antara hai| manaHparyAyajJAna apane viSaya ko avadhijJAna kI apekSA vizada rUpa se jAnatA hai| IT isalie vaha usase adhika vizuddha hai| yaha vizuddhi viSaya kI nyUnAdhikatA para nahIM hai / viSaya kI sukSmatA para avalambita hai| mahattvapUrNa yaha nahIM hai ki adhika mAtrA meM padArthoM ko jAnA jAya, para mahattvapUrNa yaha hai ki jJeya padArtha kI sUkSmatA kA parijJAna ho / manovargaNAoM kI mana ke rUpa meM pariNata paryAya avadhijJAna kA bhI viSaya banatI haiN| tathApi manaHparyAya una paryAyoM kA spezalisTa (vizeSajJa-sUkSmajJa) hai| eka DAkTara vaha hotA hai jo sampUrNa zarIra kI cikitsA-vidhi sAdhAraNa rUpa se jAnatA hai, aura eka DAkTara vaha hotA hai jo A~kha kA, kAna kA, dA~ta kA, eka avayava vizeSa kA pUrNa niSNAta hotA hai / yahI bAta avadhi aura manaHparyAya kI hai| avadhijJAna ke dvArA rUpI dravya kA sUkSma aMza jitanA jAnA jAtA hai usase adhika sUkSma aMza manaHparyAyajJAna ke dvArA jAnA jAtA hai| avadhijJAna kA kSetra aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga se lekara sampUrNa loka ke rUpI padArtha haiM kintu manaHparyAya kA kSetra manuSyaloka hI hai| avadhijJAna ke svAmI cAroM gati vAle jIva haiN| kintu manaHparyAya kA svAmI kevala cAritravAn zramaNa hI ho sakatA hai| avadhijJAna kA viSaya sampUrNa rUpI dravya hai (saba paryAya nahIM), kintu manaHparyAyajJAna kA viSaya kevala mana hai| jo ki rUpI dravya kA anantavAM bhAga hai| kevalajJAna kevala zabda kA artha eka yA asahAya hai|72 jJAnAvaraNIyakarma ke naSTa hone se jJAna ke avAntara bheda miTa jAte haiM aura jJAna eka ho jAtA hai, usake pazcAt indriya aura mana ke sahayoga kI AvazyakatA nahIM hotI, etadartha vaha kevala kahalAtA hai| vyAkhyAprajJapti meM gautama ne jijJAsA prastuta kI-bhagavan ! kevalI indriya aura mana se jAnatA hai aura dekhatA hai ? bhagavAn ne samAdhAna karate hue kahA-gautama ! vaha indriyoM se jAnatA va dekhatA nahIM hai| gautama ne punaH prazna kiyA-bhagavAn ! aisA kyoM hotA hai ? bhagavAn ne uttara diyA-gautama ! kevalI pUrva dizA meM mita ko bhI jAnatA hai aura amita ko bhI jAnatA hai / vaha indriya kA viSaya nahIM hai / 73 72 kevalamegaM suddhaM, sagalamasAhAraNaM aNaMtaM ca / -vizeSAvazyaka bhASya 84 / 73 vyAkhyAprajJapti 6 / 10 AAAMAMINIMIRamaanaanadaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaasandraAADALA mvivarvivyameviniwr Page #377 -------------------------------------------------------------------------- ________________ upAya zrI Ananda 302 bh Zhang COMBARD Amandena AmA va Amadana zrI Ananda dharma aura darzana kevala zabda kA dUsarA artha zuddha hai / 74 jJAnAvaraNIya ke naSTa hone se jJAna meM kiJcinmAtra bhI azuddhi kA aMza nahIM rahatA hai| isalie vaha "kevala" kahalAtA hai / kevala zabda kA tIsarA artha sampUrNa hai / 75 jJAnAvaraNIya ke naSTa hote se jJAna meM apUrNatA nahIM rahatI hai, isaliye vaha "kevala" kahalAtA hai / kevala zabda kA cauthA artha - asAdhAraNa hai / 76 jJAnAvaraNIya karma ke naSTa hone para jaisA jJAna hotA hai, vaisA dUsarA nahIM hotA, isalie vaha "kevala" kahalAtA hai / kevala zabda kA pAMcavA artha ananta hai / 77 jJAnAvaraNIya ke naSTa hone se jo jJAna utpanna hotA hai, vaha phira kadApi AvRta nahIM hotA, etadarthaM vaha 'kevala' kahalAtA hai / "kevala" zabda ke uparyukta artha - "sarvajJatA " se sambandhita nahIM haiM / AvaraNa ke pUrNa rUpa se kSaya hone para jJAna eka zuddha asAdhAraNa aura apratipAtI hotA hai| isa meM kisI bhI prakAra kA vivAda nahIM hai / vivAda kA mukhya viSaya jJAna kI pUrNatA hai / kitane hI tArkikoM kA mantavya hai ki jJAna kI pUrNatA kA artha bahuzrutatA hai / kitane hI AcArya jJAna kI pUrNatA kA artha sarvajJatA karate haiM / jaina paramparA meM kevalajJAna kA artha sarvajJatA hai / kevalajJAnI kevalajJAna paidA hote hI loka aura aloka donoM ko jAnane lagatA hai / 78 kevalajJAna kA viSaya sarva dravya aura sarva paryAya haiM / 76 koI bhI vastu aisI nahIM hai jise kevalajJAnI nahIM jAnatA ho| koI bhI paryAya aisA nahIM jo kevalajJAna kA viSaya na ho| chahoM dravyoM ke vartamAna, bhUta aura bhaviSya ke jitane bhI paryAya haiM, sabhI kevalajJAna ke viSaya haiM / AtmA kI jJAnazakti kA pUrNa vikAsa kevalajJAna hai / jaba pUrNa jJAna ho jAtA hai taba apUrNa jJAna svataH naSTa ho jAtA hai / isake sambandha meM pUrva likha cuke haiM / darzana aura jJAna viSayaka tIna mAnyatAe~ upayoga ke do bheda haiM--- sAkAra aura anAkAra / sAkAra upayoga ko jJAna kahate haiM aura anAkAra upayoga ko darzana 50 sAkAra kA artha savikalpa hai aura anAkAra kA artha nirvikalpa hai / jo upayoga vastu ke vizeSa aMza ko grahaNa karatA hai vaha savikalpa hai / aura jo upayoga sAmAnya aMza ko grahaNa karatA hai vaha nirvikalpa hai / jJAna aura darzana kI mAnyatA jaina sAhitya meM atyadhika prAcIna hai| jJAna ko AvRta karane vAle karma kA nAma jJAnAvaraNa hai aura darzana ko AcchAdita karane vAle karma kA nAma darzanAvaraNa 74 zuddham-nirmalam-sakalAva raNamalaMkavigamasambhUtattvAt / 75 vahI - 84 76 asAdhAraNam ananya - sadRzam tAdRzAparajJAnAbhAvAt / 77 vizeSAvazyaka bhASya vRtti 84 / 78 jayA savvattagaM nANaM daMsaNaM cAbhigacchaI / tayA logamalogaM ca, jiNo jANai kevalI // 79 sarvadravyaparyAyeSu kevalasya / - tattvArthasUtra 1 / 30 80 tattvArtha sUtrabhASya 16 - vizeSAvazyaka bhASyavRtti 84 - vizeSAvazyaka bhASya vRtti 84 - dazavaikAlika 4 / 22 Page #378 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jJAnavAda : eka parizIlana 303 hai| ina karmoM ke kSayopazama se jJAna aura darzana guNa prakaTa hote haiN| Agama-sAhitya meM yatra-tatra jJAna ke lie "jANai" aura darzana ke lie "pAsai" zabda vyavahRta huA hai| __ digambara AcAryoM kA yaha abhimata rahA hai ki bahirmukha upayoga jJAna hai aura antarmukha upayoga darzana hai| AcArya vIrasena SaTkhaNDAgama kI dhavalA TIkA meM likhate haiM ki sAmAnya-vizeSAtmaka bAhyArtha kA grahaNa jJAna aura tadAtmaka AtmA kA grahaNa darzana hai| darzana aura jJAna meM yahI antara hai ki darzana sAmAnya-vizeSAtmaka AtmA kA upayoga hai-svarUpa-darzana hai jabaki jJAna AtmA se itara prameya kA grahaNa karatA hai| jinakA yaha mantavya hai ki sAmAnya kA grahaNa darzana hai aura vizeSa kA grahaNa jJAna hai ve prastuta mata ke anusAra darzana aura jJAna ke mata se anabhijJa haiN| sAmAnya aura vizeSa ye donoM padArtha ke dharma haiN| eka ke abhAva meM dUsare kA astitva nahIM hai| kevala sAmAnya aura kevala vizeSa kA grahaNa karane vAlA jJAna apramANa hai| isI taraha vizeSa-vyatirikta sAmAnya kA grahaNa karane vAlA darzana mithyA hai|81 prastuta mata kA pratipAdana karate huye dravyasaMgraha kI vRtti meM brahmadeva ne likhA hai-jJAna aura darzana kA do dRSTiyoM se cintana karanA caahiye| tarkadRSTi se aura siddhAntadRSTi se / darzana ko sAmAnyagrAhI mAnanA tarkadRSTi se ucita hai| kintu siddhAntadRSTi se AtmA kA sahI upayoga darzana hai aura bAhya artha kA grahaNa jJAna hai / vyAvahArika dRSTi se jJAna aura darzana meM bhinnatA hai, para-naizcayika dRSTi se jJAna aura darzana meM kisI bhI prakAra kI bhinnatA nahIM hai / 82 sAmAnya aura vizeSa ke AdhAra se jJAna aura darzana kA jo bheda kiyA gayA hai, usakA nirAkaraNa anya prakAra se bhI kiyA gayA hai| yahAM anya dArzanikoM ko samajhAne ke lie sAmAnya aura vizeSa kA prayoga kiyA gayA hai| kintu jo jaina tattvajJAna ke jJAtA haiM unake lie Agamika vyAkhyAna hI grAhya hai| zAstrIya paramparA ke anusAra AtmA aura itara kA bheda hI vastutaH sAra- || pUrNa hai| uparyakta vicAradhArA ko mAnane vAle AcAryoM kI saMkhyA adhika nahIM hai| adhikAMzataH dArzanika AcAryoM ne sAkAra aura anAkAra ke bheda ko svIkAra kiyA hai| darzana ko sAmAnyagrAhI mAnane kA tAtparya itanA hI hai ki usa upayoga meM sAmAnya dharma pratibimbita hotA hai aura jJAnopayoga meM vizeSa dharma jhalakatA hai| vastu meM donoM dharma haiM para upayoga kisI eka dharma ko hI mukhya rUpa se grahaNa kara pAtA hai / upayoga meM sAmAnya aura vizeSa kA bheda hotA hai kintu vastu meM nhiiN| __ kAla kI dRSTi se darzana aura jJAna kA kyA sambandha hai ? jarA isa prazna para bhI cintana karanA Avazyaka hai| chadmasthoM ke lie sabhI AcAryoM kA ekamata hai ki chadmasthoM ko darzana aura jJAna kramazaH hotA hai, yugapad nhiiN| kevalI meM darzana aura jJAna kA upayoga kisa prakAra hotA hai ? isa sambandha meM AcAryoM ke tIna mata haiM-prathama mata ke anusAra darzana aura jJAna kramazaH hote haiN| dvitIya mAnyatA ke anusAra darzana aura jJAna yugapad hote haiM / tRtIya mAnyatAnusAra jJAna aura darzana meM abheda hai arthAt-donoM eka haiN| 81 SaTkhaNDAgama, dhavalA vRtti 11114 82 dravyasaMgraha vRtti gA0 44 / 83 dravyasaMgraha vRtti 44 / AMARRITAINARAAMAJamaAJANAanandnainaamaverinaamanaubAANAMIKANAKIALALA RAMANANJARITAIKARANJABANANA maramniweMINYorrrrrrrrrrrrrry Page #379 -------------------------------------------------------------------------- ________________ abhinandana ApAyapravara abhinaMdana Ananda anya T h V Jiu SUNTY NE dharma aura darzana prajJApanA meM eka saMvAda hai / gautama bhagavAn se pUchate haiM - he bhagavan ! kevalI AkAra, hetu, upamA, dRSTAnta, varNa, saMsthAna, pramANa aura pratyAvatAroM ke dvArA isa ratnaprabhA pRthvI ko jisa samaya jAnatA hai usa samaya dekhatA nahIM hai aura jisa samaya dekhatA hai usa samaya jAnatA hai ? 304 bhagavAn he gautama! yaha artha samartha nahIM hai| - gautama - he bhagavan ! kevalI AkAra Adi ke dvArA isa jAnatA hai usa samaya dekhatA nahIM hai, aura jisa samaya dekhatA hai usa kyA kAraNa ? bhagavAn he gautama! usakA jJAna sAkAra hai aura darzana nirAkAra hai / ataH vaha jisa samaya jAnatA hai usa samaya dekhatA nahIM hai aura jisa samaya dekhatA hai usa samaya jAnatA nahIM hai / isa prakAra adhaH saptamI pRthvI taka saudharma kalpa se lekara ISatprAgbhAra pRthvI taka tathA paramANu pudgala se anantapradeza skaMdha taka jAnane kA aura dekhane kA krama samajhanA caahie| 54 pRthvI ko jisa samaya ratnaprabhA samaya jAnatA nahIM hai / isakA 8 Avazyaka nirmukti vizeSAvazyaka bhASya Adi meM bhI kahA gayA hai ki kevalI ke bhI do upayoga eka sAtha nahIM ho sakate / zvetAmbara paramparA ke Agama isa sambandha meM eka mata haiM / ve kevalI ke darzana aura jJAna ko yugapad nahIM maante| digambara paramparA ke anusAra kevaladarzana aura kevalajJAna yugapad hote haiM / isa viSaya meM sabhI digambara AcArya ekamata haiN| 50 umAsvAti kA bhI yahI mata rahA hai ki mati zruta Adi meM upayoga krama se hotA hai yugapad nahIM / kevalI meM darzana aura jJAnAtmaka upayoga pratyeka kSaNa meM yugapad hotA hai| niyamasAra meM AcArya kundakunda ne spaSTa likhA hai ki jaise sUrya meM prakAza aura tApa eka sAtha rahate haiM usI prakAra kevalI meM darzana aura jJAna eka sAtha rahate haiM / 88 tIsarI paramparA caturtha zatAbdI ke mahAn dArzanika AcArya siddhasena divAkara kI hai| unhoMne sanmati prakaraNa meM likhA hai ki manaHparyAya taka to jJAna aura darzana kA bheda siddha kara sakate haiM kintu kevalajJAna aura kevaladarzana meM bheda siddha karanA sambhava nahIM hai / 0 darzanAvaraNa aura jJAnAvaraNa kA yugapad kSaya hotA hai / usa kSaya se hone vAle upayoga meM "yaha prathama hotA hai, yaha bAda meM hotA hai" isa prakAra kA bheda kisa prakAra kiyA jA sakatA hai| kaivalya kI prApti jisa samaya hotI hai usa samaya sarvaprathama mohanIya karma kA kSaya hotA hai / usake pazcAt jJAnAvaraNa, 84 prajJApanA pada 30 / sU 316 | pR0 531 85 Avazyaka niryukti gA0 677-976 86 vizeSAvazyaka bhASya 87 (ka) gommaTasAra jIvakANDa 730 (kha) dravyasaMgraha 44 88 matijJAnAdiSu caturSu paryAyeNopayogo bhavati na yugapad / sambhinna jJAnadarzanasya tu bhagavataH kevalino yugapad bhavati / tatvArthasUtrabhASya 1131 86 niyamasAra 156 10 maNapajjavaNANato NANassa va darisaNassa ya viseso / kevalaNANaM puNa daMsaNaM ti gANaM ti ya samANaM // sammatiprakaraNa 23 Page #380 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jJAnavAda : eka parizIlana 305 darzanAvaraNa aura antarAya kA yugapad kSaya hotA hai| jaba darzanAvaraNa aura jJAnAvaraNa donoM ke kSaya meM kAla kA bheda nahIM hotA hai taba yaha kisa prakAra kahA jA sakatA hai ki prathama kevaladarzana hotA hai phira kevljnyaan| isa samasyA ke samAdhAna ke lie koI yaha mAne ki donoM kA yugapad sadbhAva hai to yaha bhI ucita nahIM hai, kyoMki eka sAtha do upayoga nahIM ho skte| isa samasyA kA sabase sarala va tarkasaMgata samAdhAna yaha hai ki kevalI avasthA meM darzana aura jJAna meM bheda nahIM hotA / darzana aura jJAna ko pRthak-pRthak mAnane se eka samasyA aura utpanna hotI hai| yadi kevalI eka hI kSaNa meM sabhI kucha jAna letA hai to use sadA ke lie saba kucha jAnate rahanA caahie| yadi usakA jJAna sadA pUrNa nahIM hai to vaha sarvajJa kaise? 1 yadi usakA jJAna sadaiva pUrNa hai to krama aura akrama kA prazna hI utpanna nahIM hotA / vaha sadA eka rUpa hai| vahA~ para darzana aura jJAna meM kisI bhI prakAra kA koI antara nahIM hai / jJAna savikalpa hai aura darzana nirvikalpa hai| isa prakAra kA bheda / AvaraNa rUpa karma ke kSaya ke pazcAt nahIM rhtaa|62 jahA~ para upayoga kI apUrNatA hai vahIM para savikalpa aura nirvikalpa kA bheda hotA hai, pUrNa upayoga hone para kisI bhI prakAra kA bheda nahIM hotA / eka samasyA aura vaha yaha hai ki jJAna hamezA darzanapUrvaka hotA hai kintu darzana jJAnapUrvaka nahIM hotA / 3 kevalI ko jaba eka bAra sampUrNa jJAna ho jAtA hai taba phira darzana nahIM ho sakatA, kyoMki darzana jJAnapUrvaka nahIM hotA, etadartha jJAna aura darzana kA kramabhAva nahIM ghaTa sktaa| digambara paramparA meM kevala yugapad pakSa hI mAnya rahA hai| zvetAmbara paramparA meM isakI krama, yugapad aura abheda ye tIna dhArAyeM bniiN| ina tInoM dhArAoM kA vikrama kI satrahavIM zatAbdI ke mahAn tAkika yazovijaya jI ne nayadRSTi se samanvaya kiyA hai| Rjusutranaya kI dRSTi se kramika pakSa saMgata hai| yaha dRSTi vartamAna samaya ko grahaNa karatI hai| prathama samaya kA jJAna kAraNa hai aura dvitIya samaya kA darzana usakA kArya hai / jJAna aura darzana meM kAraNa aura kArya kA krama hai| vyavahAranaya bhedasparzI hai| usakI dRSTi se yugapat pakSa bhI saMgata hai| saMgrahanaya abheda-sparzI hai| usakI dRSTi se abheda pakSa bhI saMgata hai| tarkadRSTi se dekhane para ina tIna dhArAoM meM abheda pakSa adhika yuktisaMgata lagatA hai| dUsarA dRSTikoNa Agamika hai, usakA pratipAdana svabhAvasparzI hai| prathama samaya meM bhinnatAgata abhinnatA ko jAnanA svabhAvasiddha hai| jJAna kA svabhAva hI isa prakAra hai| bheda meM abheda aura abheda meM bheda samAyA huA hai / tathApi bhedapradhAna aura abhedapradhAna darzana kA samaya eka nahIM hai| upasaMhAra isa prakAra Agamayuga se lekara dArzanika yuga taka jJAnavAda para gaharAI se cintana kiyA gayA hai| yadi usa para vistAra ke sAtha likhA jAya to eka virATkAya svatantra graMtha taiyAra ho sakatA hai, para saMkSepa meM hI prastuta nibandha meM prakAza DAlA gayA hai, jisase prabuddha pAThakoM ko yaha parijJAta ho sake ki jaina dArzanikoM ne jJAnavAda para kitane spaSTa vicAra prastuta kiye haiN| 61 sanmati prakaraNa 1110 12 sanmati prakaraNa 2022 63 jJAnavindu POORNA AcAmaprakAra AcAryapravara abhinaya AnannyAzrIAnanda anya ameramania Page #381 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrI Ananda antha zrI Ananda antha abhina Jo - zrIdevakumAra jaina, si. AcArya, darzanazAstrI, sAhityaratna [ aneka patra-patrikAoM ke sampAdaka ] syAdvAda siddhAnta : eka anuzIlana manuSya eka vicArazIla prANI hai| vaha apane janmakAla se hI sva-astitva ke bAre meM vicAra karatA AyA hai / isa vicAra ke sAtha hI darzana kA prAdurbhAva ho jAtA hai| bhale hI hama use darzana ke nAma se sambodhita kareM athavA anya kisI nAma se sambodhita kareM, lekina yaha satya hai ki vicAra karane ke sAtha hI darzana ke kSetra meM praveza ho jAtA hai| yahI nahIM, rAjanaitika, Arthika, sAmAjika Adi jIvana se sambandhita sabhI pravRttiyoM meM darzana kA astitva tila meM tela kI taraha vidyamAna hai / darzana ke astitva kI asvIkRti kA siddhAnta bhI prakArAntara se darzana kA pariNAma hai / ghaTa-darzana ityAdi vyavahAra meM cAkSuSajJAna artha meM, Atma-darzana ityAdi vyavahAra meM sAkSAtkAra artha meM aura nyAya darzana, sAMkhyadarzana ityAdi vyavahAra meM tatvacintana kI vicArasaraNI artha meM darzana zabda kA prayoga dekhA jAtA hai / unameM se prastAvita prasaMga meM darzana zabda kA artha tatvacintana kI vicArasaraNI grahaNa kiyA gayA hai| isa vicAra saraNI meM darzana kA abhidheya satya kA sAkSAtkAra karanA hai / satya vaha hai jo pUrNa hai aura pUrNa hokara bhI yathArtha rUpa se pratIta hotA hai / sAkSAtkAra kA abhiprAya hai jisameM bhrama, sandeha, matabheda yA virodha ko avakAza na ho / yadyapi sabhI darzana aura unake pravartaka satya kA hI samarthana karate haiM aura aharniza satyAnveSaNa kI sAdhanA evaM nirUpaNa meM tallIna rahate haiM, tathApi satyAnveSaNa aura satya nirUpaNa kI paddhati sarvatra eka sI nahIM hotI hai / satya prakAzana kI paddhati sabakI apanI-apanI hai| bauddha darzana meM jisa praNAlI dvArA satya kA nirUpaNa kiyA gayA hai, usase viparIta vedAnta darzana kI praNAlI hai / isI prakAra nyAya, sAMkhya Adi-Adi darzanoM kI satya nirUpaNa kI paddhati apanI-apanI aura bhinna-bhinna hai / unameM satya nirUpaNa hetu jaina darzana kI praNAlI apanI aura anUThI hI hai / vaha vibhinna vicArakoM kA virodha na kara udAratA kA paricaya dete hue unake AMzika satyoM ko yathA sthAna satya mAnatI hai / jaina darzana kI isI praNAlI ko syAdvAda - siddhAnta kahate haiM / jaina darzana kI udAratA kA kAraNa jaina- darzana ne vicAra evaM jIvana sambandhI apanI vyavasthAoM ke vikAsa meM kabhI bhI kisI prakAra kA saMkucita dRSTikoNa nahIM apanAyA / usakI vaicArika bhUmikA sadaiva udAtta rahI hai / vaha samanvaya ke dRSTikoNa ko apanAne evaM sahI tathyoM ko prastuta karane ke liye AgrahazIla rahA hai / isa Agraha meM saMgharSa yA khaMDana kA svara nahIM, apitu usa praNAlI ko prastuta karane kA lakSya rakhA gayA hai| jo sayuktika aura jIvana-sparzI hai / yahI kAraNa hai ki jaina darzana dvArA tatva-nirUpaNa ke liye syAdvAda siddhAnta jaisI nirdoSa praNAlI ko svIkAra kiyA gayA hai / Page #382 -------------------------------------------------------------------------- ________________ syAdvAda siddhAnta : eka anuzIlana 307 AALI CCC ra kabhI-kabhI jaina-darzana ke bAre meM kahA jAtA hai ki vaha avasaravAdI hai| isIlie usane apanI tAtvika cintana-praNAlI meM aneka paraspara virodhI bAtoM kA samAveza kara liyA hai aura usakA apanA kucha bhI nahIM hai| parantu gambhIratA se vicAra karane para ukta dhAraNA nirmala siddha ho jAtI hai, kyoMki paraspara virodhI bAtoM kA samAveza kisI vyAvahArika suvidhA ke vicAra se jainadarzana meM nahIM kiyA gayA hai parantu padArthoM kI vaisI sthiti aura cintana-manana-kathana kI svAbhAvika pariNati ke kAraNa sahaja rUpa meM aisA ho hI jAtA hai| ataeva isa bAta ko spaSTatayA samajhane ke lie tatva-viSayaka sthiti ko samajha lenA yukti-saMgata hogaa| jaina-darzana kI tatva-viSayaka bhUmikA hama pratyakSataH vizva kI saMracanA, vikAsa, vinAza aura vyavasthA kI prakriyA meM paraspara viruddha guNa-dharmoM vAle do padArthoM ko dekha rahe haiN| hamArA anubhava bhI isa sthiti ko pramANita karatA hai| unameM eka sacetana (sajIva) aura dUsarA acetana (ajIva) hai| aneka cintakoM ne apane-apane dRSTikoNa se isa sambandha meM vicAra vyakta kiye haiN| kucha cintakoM ne sirpha eka cidAtmaka (sacetana) dravya hI svIkAra kiyA hai aura dRzyamAna jagat ke zeSa padArthoM ko mAyA-jAla batalAyA hai / parantu kyA yaha dRzyamAna jagat mithyA hai, asat hai ? kyA ina dRzyamAna padArthoM kA apane vibhinna rUpoM meM astitva nahIM hai ? kucha dUsare cintakoM ne kevala bhautika padArthoM kI sattA svIkAra kI hai aura unhIM ke melajola se caitanya kI utpatti mAnI hai| lekina kyA yaha saMbhava hai ki vijAtIya guNa, jAti, svabhAva vAlI vastu se usase viparIta guNa-dharma-svabhAva vAlI vastu kI utpatti ho jAye? ___ jaina-darzana jIva-ajIva donoM tatvoM ko svIkAra karatA hai| donoM kA apane-apane guNa, dharma, svabhAva se astitva hai| unameM apanI-apanI sthiti-rUpa se parivartana hote rahane para bhI nityatA hai| ve na to sarvathA nitya hI haiM aura na sarvathA anitya hii| isI prakAra unameM vastutva, prameyatva Adi aneka guNa haiN| padArthoM kI yaha sthiti hai| isI pRSTha-bhUmi ke AdhAra para jaina-darzana ne apanA dRSTikoNa evaM cintana-manana ke liye syAdvAda kA siddhAnta prastuta kiyA hai / syAdvAda kI paribhASA vicAra karane kI kSamatA hI manuSya ko samagra prANadhAriyoM meM eka viziSTa sthAna prApta karAtI hai| manuSya svayaM socatA hai aura svataMtratA pUrvaka socatA hai| pariNAmataH vicAroM kI vibhinna dRSTiyAM janma letI haiN| eka hI vastu ke bAre meM vibhinna vyakti apane-apane dRSTikoNoM se socanA prArambha karate haiN| yahAM taka to vicAroM kA krama ThIka rUpa meM calatA hai, kintu usake Age yaha hotA hai ki vicAra karane vAle vicAraNIya vastu ko vibhinna dRSTikoNoM se dekhakara usake samagra svarUpa ko samajhane kI ora unmukha nahIM hote, jisake phalasvarUpa ekAntika dRSTikoNa evaM haThavAditA kA vAtAvaraNa banane lagatA hai aura jo vicAra satya-jJAna kI ora bar3hA sakate the, ve hI pArasparika samanvaya ke abhAva meM vidvaSapUrNa saMgharSa ke jaTila kAraNoM ke rUpa meM parivartita ho jAte haiN| isa saMgharSa kA parihAra syAdvAda-siddhAnta dvArA saMbhava hai| hama apane jIvana-vyavahAra ko hI leN| vaha vidhi-niSedha-saMsparzI pArzvayugala ke bIca se gujaratA hai / pratyeka rUpa aura kriyA-kalApa meM inakA prayoga dUdha meM pAnI ke samAna milA huA dekhate haiN| inake binA hama apane vyavahAra kA nirvAha eka kSaNa ke liye bhI nahIM kara sakate / jaise bhAga mA AcAmapravatriAcAryapravAzA zrIAnandazazrIAnanda wimminetmarwavivarmencomram Animawrview Page #383 -------------------------------------------------------------------------- ________________ K AJAL . . . . . . . . AcAryaprava3 milApAryapravara Abhinaya zrIAnandA zrIAnanda anya 308 dharma aura darzana eka hI vyakti meM pitRtva, putratva, bhrAtRtva Adi aneka sthitiyoM kA samAveza hai, kintu vaktA apanIapanI apekSAoM kI mukhyatA aura gauNatA ke dRSTikoNa se use saMbodhita karatA hai aura ve apekSAyeM usa-usa dRSTikoNa se satya mAnI jAtI haiN| 'syAdavAda' syAt aura vAda ina do zabdoM se niSpanna yaugika rUpa hai| inameM 'syAt' zabda kA artha eka apekSA se aura 'vAda' zabda kA artha kathana karanA hai| arthAt apekSA vizeSa se anya apekSAoM kA nirAkaraNa nahIM karate hue vastu-svarUpa kA pratipAdana karanA 'syAdvAda' kahalAtA hai| pratyeka padArtha meM ananta dharmoM kI sattA hai, yaha pUrva meM saMketa kiyA gayA hai| vaha sattA usa padArtha meM vidyamAna anya dharmoM kI pratirodhaka nahIM hai| syAdvAda una ananta dharmoM kI vidyamAnatA kA nizcaya karAtA hai aura unako batalAne ke lie 'syAt' zabda samasta vAkyoM ke sAtha pragaTa yA apragaTa rUpa se prayoga karatA hai athavA sambaddha rahatA hai| vastu aura usake vividha AyAmoM kA jAnanA utanA kaThina nahIM hai, jitanA zabdoM dvArA unakA kathana karanA kaThina hai| eka jJAna aneka AyAmoM (dharmoM) ko eka sAtha jAna sakatA hai, kintu eka zabda eka samaya meM vastu ke eka hI dharma kA AMzika kathana kara sakatA hai| vaha aneka dharmoM meM se kisI eka dharma kA mukhyatA se vacana-vyavahAra karatA hai, kyoMki anekadharmAtmaka vastu meM jisa dharma kI vivakSA hotI hai, vaha dharma mukhya aura itara dharma gauNa kahalAtA hai| vaktA ke vacanavyavahAra ke dRSTikoNa ko samajhane meM zrotA ko koI dhokhA na ho, yaha syAdvAda kA hArda (Azaya) hai| samasta saMsAra paraspara virodhI bAtoM se bharA par3A hai| aisI sthiti meM unakA parihAra kisI eka hI pakSa ko aGgIkAra karane se nahIM kintu abhIpsita abhidheya ko mukhya aura anabhIpsita ko gauNa mAnakara kiyA jA sakatA hai| padArthoM meM paraspara virodhI dharmoM ke sahatitva kA kAraNa yaha spaSTa tathya hai ki vizva kI pratyeka vastu apane sat-astitva se samanvita hokara bhI asat-nAstitva se sahita hai aura yaha kSaNakSayatA-anityatA bhI sat aMza se vihIna nahIM hai| yaha astitva kyoM hai ? astitva kA artha hai sat kI prAthamikatA / sattA kA artha pratyeka saMbhava niSedha kA tyAga aura sva kI zuddha svIkRti hai| yaha sat aura asat donoM hai| yadi asat-nAstitva na ho to koI astitva, koI sattA, koI abhivyakti nahIM hogii| yaha asat hai jo sat ko abhivyakta hone ko prerita karatA hai| asat usa sat para Azrita hai, jisakA vaha niSedha karatA hai / asat zabda svayaM hI asat para sat kI dArzanika prAthamikatA ko vyakta karatA hai| yadi pahale sat na ho to koI asat nahIM ho sktaa| sat apane andara svayaM ko aura jo usake pratikula yA viruddha hai, usa asat ko bhI rakhatA hai| asat sat kA hI aMza hai / vaha usase alaga nahIM kiyA jA sktaa| isaliye pratyeka vastu meM paraspara virodhI dharmoM kA sahavartitva svataH siddha ho jAtA hai| yaha sahavartitva eka hI vastu meM avirodha rUpa se rahatA hai aura pratyakSAdi pramANoM se pramANita hotA hai / inake sahavartitva ke kAraNa vaktA praznAnusAra vidhi-pratiSedha kA Azraya lekara vAg-vyavahAra karatA hai| __eka hI vastu meM yadyapi paraspara virodhI dharmoM kA avasthAna kucha asamaMjasa meM DAla detA hai parantu madhyastha evaM taTastha dRSTi se athavA 'mitrasya cakSuSA samIkSAmahe' ke bhAvAnusAra vicAra kareM to asAmaMjasya kI sthiti svataH dUra ho jAtI hai| eka hI dRSTi se vastu nitya aura anitya kadApi nahIM ho sakatI, kintu ve paraspara virodhI dharma apane-apane svarUpa se rahate hue bhI dUsare kA apalApa nahIM krte| Page #384 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mANa v syAdvAda siddhAnta : eka anuzIlana 306 vizva meM aisA koI padArtha nahIM hai, jo apane svarUpa se, apane guNa, dharma, svabhAva se to na ho kintu dUsare ke guNa, dharma, svabhAva se ho / yadi padArtha svarUpa se to na ho, kintu pararUpa se ho to mabhI meM ekarUpatA ho jAyegI aura vibhinnatA nAma kI koI cIja nahIM rhegii| isalie pratyeka padArtha apane svarUpa se hai, pararUpa se nhiiN| yaha prayoga aura svabhAva se siddha hai| vaha astitva rUpa se evaM nAstitva rUpa se pariNamita hotA rahatA hai| phira bhI pArasparika viruddhatA hone para bhI unake / sahavartitva rUpa se rahane meM koI virodha dikhalAI nahIM detA hai| jaise ghaTamaulisuvarNArthI nAzotpAdasthitiSvayam / zoka-pramoda-mAdhyasthaM jano yAti sahetukam // eka svarNakAra ke pAsa tIna grAhaka phuNce| unameM se eka ko svarNa-ghaTa, dUsare ko mukuTa aura tIsare ko svarNa kI AvazyakatA thii| usa samaya svarNakAra svarNa-ghaTa ko tor3akara mukuTa banA rahA thaa| svarNakAra kI isa pravRtti ko dekhakara ghaTa ke grAhaka ko duHkha huA, mukuTa ke icchuka ko harSa aura svarNa lene vAlA vyakti, usa sthiti meM madhyastha rhaa| isakA tAtparya yaha huA ki vahAM eka hI samaya meM eka vyakti vinAza ko dekha rahA hai, dUsarA utpatti dekha rahA hai aura tIsarA vyakti una donoM sthitiyoM meM madhyastha rahakara svarNa-rUpa dhruvatA ko dekha rahA hai / ukta dRSTAnta se yaha spaSTa ho jAtA hai ki utpAda aura vinAza do paraspara viruddha dharma haiM aura vacana-vyavahAra dvArA unakA alaga-alaga kathana kiyA jAtA hai, phira bhI ye utpAda aura vinAza rUpa donoM dharma eka hI svarNa nAmaka padArtha meM sahavartI rUpa se vidyamAna haiN| una donoM dharmoM ke hote rahane hara bhI svarNa nAmaka dravya meM kisI prakAra kA antara nahIM AtA hai| donoM hI sthitiyoM meM vaha svarNa nAma se sambodhita kiyA jAtA hai| svarNatva sthAyI rUpa se sthira hai| isaliye paraspara viruddha dharmoM kA eka padArtha meM sahatitva mAnane meM kisI prakAra kI Apatti nahIM hai| isa prakAra ke svabhAva se vizva kA pratyeka padArtha samanvita hai / syAdvAda kI kathanazailI padArtha sarvathA nitya yA sarvathA anitya nahIM hai kintu pariNAmI nitya hai| pariNAmI nitya kA artha hai-pratisamaya nimittAnusAra bhinna-bhinna avasthAoM meM parivartita hote hue bhI apane svarUpa kA parityAga nahIM krnaa| pratyeka padArtha (dravya) apanI jAti kA tyAga kiye binA hI pratisamaya nimittAnusAra parivartana karatA rahatA hai| yahI dravya kA pariNAma kahalAtA hai / yaha pariNAma anAdi-ananta haiM aura sAdi-sAnta haiN| usa cakra meM se kabhI koI aMza lupta nahIM hotA aura koI bhAga mAtra nitya aura koI bhAga mAtra anitya nahIM ho sktaa| isakA Azaya yaha huA ki pratyeka dravya meM do zaktiyAM hotI haiM--eka aisI jo tInoM kAloM meM zAzvata hai aura dUsarI aisI jo sadA azAzvata hai / zAzvatatA ke kAraNa pratyeka vastu dhrauvyAtmaka (sthira) aura azAzvatatA ke kAraNa utpAda-vyayAtmaka (asthira) kahalAtI hai| ukta zAzvatika aura azAzvatika svabhAva se yukta dravya kI zAzvatika sthiti ko guNa aura azAzvatika sthiti ko paryAya bhI kahate haiN| jo guNa-paryAyavAna hai, use dravya kahate haiM / ye guNa aura paryAya ananta haiN| guNa trikAlavartI hote haiM aura paryAya pratisamaya avasthA se avasthAntara ko karane vAlI hotI haiM / prakArAntara se kahA jA sakatA hai ki dravya meM pariNAma-janana kI jo zakti hotI hai, vahI usakA guNa kahalAtI hai aura guNajanya pariNAma paryAya / eka dravya meM zakti-rUpa se ananta guNa haiM jo vastutaH AzrayabhUta dravya se avibhAjya haiN| pratyeka guNa-zakti kI bhinna-bhinna samayoM meM hone vAlI kAlika paryAyeM ananta haiM / dravya aura usakI aMzabhUta zaktiyAM utpanna va vinaSTa na hone ke kAraNa nitya arthAt anAdi-ananta haiM parantu sabhI paryAya pratikSaNa utpanna tathA naSTa hote EMAMANIKiranmainaaJanamanoraruncesranamamaniaNAIRSANASAMAamaramAAAAAAJAMANDAKamadanim a AcAryapravabhiAcAryapravabhinaya zrAAnandagranthazrAAnandAgrantha viewIYArrrr Page #385 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mr mrth`nnnm`lth````````````````````````h`h`h`nh`n my`````yhk mn fhmydhym hr khy m`````````hd s`rh AcAryapravara abhiApApravara Abhanna zrIAnanda anya zrIAnanda 310 dharma aura darzana rahane ke kAraNa vyaktizaH anitya arthAt sAdi-sAnta haiM aura pravAha kI apekSA anAdi-ananta haiM / kAraNabhUta eka zakti ke dvArA dravya meM hone vAlA traikAlika paryAya-pravAha sajAtIya bhI hai aura vijAtIya bhI hai| dravya meM ananta zaktiyoM se janya paryAya-pravAha eka sAtha calate rahate haiN| bhinna-bhinna zakti-janya vijAtIyaparyAya eka samaya meM eka dravya meM pAyI jA sakatI haiN| parantu eka zakti-janya bhinna-bhinna samayabhAvI sajAtIya paryAya eka dravya meM eka samaya meM nahIM pAyI jA sakatI haiN| IP traikAlika ananta paryAyoM ke eka-eka pravAha kI kAraNabhUta eka-eka zakti (guNa) aura aisI ananta zaktiyoM kA samudAya dravya hai, yaha kathana bhI bhedasApekSa hai| abhedadRSTi se paryAya apaneapane kAraNabhUta guNasvarUpa aura guNa dravya-svarUpa hai| dravya meM saba guNa eka-se nahIM haiN| kucha sAdhAraNa arthAt saba dravyoM meM samAna rUpa se pAye jAne vAle hote haiM, jaise---astitva, nAstitva, pradezatva, prameyatva Adi aura kucha asAdhAraNa arthAt mukhyarUpa se eka-eka dravya meM pAye jAne vAle hote haiM, jaise-cetanA, rUpa aadi| ina asAdhAraNa guNoM aura tajjanya paryAyoM ke kAraNa pratyeka dravya ekadUsare se bhinna hai| pUrvokta kathana se yaha sahaja hI spaSTa ho jAtA hai ki dravya-svabhAva kA yaha vaicitrya hai ki paraspara virodhI zaktiyoM---astitva, nAstitva, bheda-abheda, nitya-anitya Adi kA usameM samAveza hai aura ye sabhI apanI-apanI apekSAoM se yukta haiN| ina ApekSika dharmoM kA kathana yA jJAna apekSA ko sAmane rakhe binA nahIM ho sakatA / isalie paraspara virodhI hone para bhI nityAnityAdi dRSTi kA prayoga eka hI vastu meM pakSa-bheda ko lakSya meM rakhate hae hotA hai| inakA kathana karane ke liye sva dravya-kSetra-kAla-bhAva kI apekSA vidhirUpa aura para dravya-kSetra-kAla-bhAva kI apekSA niSedharUpa prakriyA apanAI jAtI hai / isameM na to bhrAMti kI saMbhAvanA hai aura na tatvajJAna sambandhI koI rahasyamaya gutthI sulajhAne kA hI prazna uThatA hai / isake liye eka udAharaNa prastuta karate haiM eka aMgUThI kisI sAdhAraNa dhAtu yA pItala kI banI huI hai kintu usa para isa prakAra kA mulammA kiyA gayA hai ki vaha sone kI banI huI-sI dikhalAI de| koI grAhaka use kharIdane ke lie AtA hai, parantu kharIdane ke pahale vaha nizcaya kara lenA cAhatA hai ki aMgUThI sone kI banI hai yA nhiiN| vaha eka anubhavI vyakti se pUchatA hai ki kyA vaha aMgUThI sone kI banI hai ? use isakA uttara 'nahIM' meM milatA hai| grAhaka punaH pUchatA hai ki vaha sone kI nahIM banI hai to phira kisa dhAtu kI banI huI hai ? jAnakAra usa dhAtu kA nAma batAtA hai, jisase vaha aMgUThI banI hai aura phira usa para sone kA mulammA kara diyA gayA hai| prAmANikatA ke liye vaha aMgUThI ke kisI bhAga ko jarA-sA kharoMca kara batalA detA hai ki aMgUThI kisa dhAtu kI banI hai| isa prakAra eka hI aMgUThI ke viSaya meM do kathana-eka niSedhAtmaka (sone kI nahIM banI hai) aura dUsarA vidhyAtmaka (jisa dhAtu kI banI hai, usakA nAma) nyAyya aura satya hai| jaba grAhaka yaha jAnanA cAhatA hai ki kyA aMgUThI sone kI banI hai to 'nahIM' uttara satya hai aura jaba aMgUThI sone kI nahIM banI hai to kisa dhAtu kI banI hai ? usakA uttara cAhe taba amuka dhAtu kI banI hai, yaha uttara satya hai / sArAMza yaha hai ki niSedhAtmaka dRSTi kA udaya taba hotA hai jaba vastu meM 'para' kI apekSA se kathana hotA hai aura vidhidRSTi kA prayoga usake 'sva' rUpa se kahane meM hotA hai| vAstava meM aMgUThI to sone kI bajAya dUsarI dhAtu kI hai, kintu jisakI apekSA nahIM kahA gayA hai, vaha sone kI apekSA kahA gayA hai| isa prakAra vizva kA pratyeka padArtha ApekSika kathana dvArA syAdvAda praNAlI kA viSaya banatA hai, Page #386 -------------------------------------------------------------------------- ________________ syAdvAda siddhAnta : eka anuzIlana 311 9 hAM, yaha bAta dhyAna meM rakhane yogya hai ki eka hI apekSA se vidhi-rUpa aura niSedha-rUpa kathana nahIM kiyA jA sakatA hai| isa sthiti ko syAdvAda meM nizcita zabdAvalI dvArA vyakta kiyA jAtA hai aura nimnalikhita saptabhaMgoM dvArA kathana-paramparA calatI hai-- 1. syAt-asti kathaMcit hai| 2. syAnnAsti kathaMcit nahIM hai| 3. syAdasti-nAsti kathaMcit hai aura nahIM hai| 4. syAdavaktavya kathaMcit kahA nahIM jA sakatA hai| 5. syAdasti-avaktavya kathaMcit hai, to bhI kahA nahIM jA sakatA hai / 6. syAnnAsti-avaktavya kathaMcit nahIM hai to bhI kahA nahIM jA sakatA hai| 7. syAdasti-nAsti-avaktavya kathaMcit hai aura nahIM hai to bhI kahA nahIM jA sakatA hai| ukta bhaMgoM ke mAdhyama se mukhya aura upacAra kathanazailI dvArA vastu-svarUpa samajhane meM saphalatA milatI hai aura bhrAMta-dhAraNAoM kA unmUlana hokara zAzvata satya samajha meM A jAtA hai| vastu ke ananta dharma jJAna kA viSaya hone se jJeya haiN| isI taraha zabda kA vAcya hone se abhidheya bhI haiN| hama jina-jina zabdoM dvArA vastu ko saMbodhita karate haiM, vastu meM una-una zabdoM dvArA kahI jAne vAlI zaktiyAM vidyamAna haiN| yadi aisA na hotA to ve vastuyeM una-una zabdoM ke dvArA saMbodhita nahIM hotIM aura na una zabdoM ko sunakara vivakSita dharmoM kA bodha hI hotaa| syAdvAda dvArA una dharmoM kA apekSAoM ko lakSya meM rakhate hue kathana kiyA jAtA hai, lekina vastU ke anujIvI dharmoM meM isakA prayoga nahIM hotA hai, jaise-AtmA cetana hai, aura pudgala rUpa, rasa, gaMdha evaM varNa vAlA hai / kyoMki AtmabhUta lakSaNAtmaka dharma ApekSika nahIM hote haiN| yadi unheM bhI kisI prakAra ApekSika banAyA jA sake to phira unameM bhI syAdvAda prakriyA lAgU hogii| saptabhaMgoM kI siddhi vastu meM vidyamAna ananta dharma trikAla-bhUta, vartamAna aura bhaviSyavartI haiM / ataH unake kathana kI prakriyA bhI aisI honI cAhiye, jisase unakA kathana hote rahane ke sAtha-sAtha kathitetara dharmoM ke astitva Adi kA bodha hotA rahe evaM unakA apalApa yA avagaNanA na ho jAye / isa sArvakAlika sthiti kA digdarzana syAdvAda dvArA karAyA jAtA hai aura usa sthiti meM syAdasti, syAnnAsti Adi saptabhaMga svayameva siddha ho jAte haiN| ina sapta bhaMgoM meM syAt-asti, nAsti aura avaktavya ye tIna asaMyogI bhaMga haiM / syAdastinAsti, syAdasti-avaktavya, syAnnAsti-avaktavya dvisaMyogI aura syAdasti-nAsti-avaktavya yaha In visaMyogI bhaMga hai| yadyapi asti aura nAsti rUpa sthiti kA anubhava to hameM pratisamaya hotA hai aura hamArA bartAva, vyavahAra donoM meM se kisI eka kI mukhyatA aura dUsare kI gauNatA ke AdhAra para calatA rahatA hai, kintu usa sthiti meM bhI vastu ananta dharmoM se vihIna nahIM hai| ataH inakI sattA avaktavya zabda dvArA pragaTa kI jAtI hai| zeSa bhaMga kramika aura yugapat mukhyatA aura gauNatA dene se bana jAte haiN| yahA~ prazna hotA hai ki jaba eka kI mukhyatA aura dUsare kI gauNatA ke AdhAra para vAgavyavahAra hotA hai to ukta saptabhaMgoM ke asti, nAsti ina do bhaMgoM meM se koI eka bhaMga rakha liyA jAye aura dUsarA na mAnA jAye / yadi isase kAma cala sakatA hai to dUsare bhaMgoM kI saMkhyA bhI nahIM AAKIRAILERaransaAAAAAAKJAINLADABANKaamanariesreadiadyaAMDAINIKKAniraanwar bhrh bh hmrh fy `mrhm AcAryapravabhiH AcAryapravabhinaya zrAAnandagranthazrAAnandaanya MAmrivim oranmomwww.marimmmm mmmirrrriinners Page #387 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ADAAIJANAINA LAMAJAINIJABRAJARARAMAnaeminadaKARALAAAAABAJANASABADASANABARARIAAIRS azApravana abhiAyAmapravabhinoM AAADandA AN -trwWVYAVM wwimweaviwomamriomwwwmwamme 312 dharma aura darzana bddh'egii| parantu isa sambandha meM yaha vicAraNIya hai ki yadi mAtra 'asti bhaMga' mAnA jAye aura 'nAsti bhaMga na mAnA jAye to jo vastu eka sthAna para hai, vaha anya saba sthAnoM para bhI rhegii| isa taraha eka sthAna para vidyamAna ghar3A bhI vyApaka ho jAyegA / isI taraha kevala 'nAsti bhaMga' hI mAnA jAye to eka sthAna para vastu kA abhAva hone se sarvatra usakA abhAva ho jaayegaa| eka vastu ke sambandha meM jo kathana hai, usako sArvatrika samajhanA caahiye| isaliye asti, nAsti ina donoM bhaMgoM ko pRthak-pRthaka mAnane kI AvazyakatA hai| isake sivAya ina bhaMgoM kA viSaya alaga-alaga hai| eka kA kArya dUsare se nahIM ho sktaa| jaise ghar3A yahA~ nahIM hai, isakA artha yaha nahIM hai ki amuka sthAna para ghar3A hai| ataH jijJAsA kA samAdhAna karane ke liye 'vaha kahA~ para hai', isakA jJAna karAne ke lie asti bhaMga Avazyaka hai| isI prakAra asti-bhaMga kA prayoga hone para bhI nAsti-bhaMga kI AvazyakatA banI rahatI hai, jaise 'merI thAlI meM roTI hai' kaha dene para bhI 'tumhArI thAlI meM roTI nahIM hai' kahane kI AvazyakatA rahatI hai kyoMki ye donoM cIjeM bhinna-bhinna haiN| isa prakAra asti, nAsti ina donoM bhaMgoM ko pRthak-pRthak mAnanA siddha hai|| asti-nAsti' nAmaka tatIya bhaMga ukta donoM bhaMgoM se alaga svIkAra karanA hogA, kyoMki kevala asti athavA kevala nAsti dvArA usakA jJAna nahIM ho sktaa| mizrita vastu ke kathana ke liye mizrita zabda kA upayoga ho sakatA hai| mizrita vastu ko bhinna mAnanA pratIta siddha hai| jaise khaTamiTThA zabda ko hI le leN| isameM khaTTA aura mIThA do zabda saMyukta haiM aura unakI vAcya vastu ke guNa-dharma bhI alaga-alaga haiN| parantu una donoM ke saMyoga se eka tIsare prakAra kI rasasthiti vyakta hotI hai jo na khaTTI hai aura na mIThI hai / ataH asti-nAsti rUpa tIsarA bhaMga pahale batAye gaye asti, nAsti ina do bhaMgoM se bhinna hai / avaktavya nAmaka cauthA bhaMga hai / padArtha meM vidyamAna aneka dharma eka sAtha nahIM kahe jA skte| isaliye eka sAtha sva-para-catuSTaya dvArA kahe jAne kI apekSA vastu avaktavya hai| isake sivAya vastu isaliye bhI avaktavya hai ki usameM jitane dharma haiM, utane usake vAcaka zabda nahIM haiN| dharma ananta haiM aura zabda saMkhyAta / dUsarI bAta yaha bhI hai ki padArtha svabhAva se avaktavya hai| vaha anubhava meM A sakatA hai kintu zabdoM se nahIM kahA jA sakatA / jaise mizrI kA mIThApana yA namaka kA khArApana yadi koI jAnanA cAhe to vaha zabdoM dvArA nahIM kintu cakhakara hI jAnA jA sakatA hai| isa prakAra kaI apekSAoM se padArtha avaktavya hai| yaha to suvidita hI hai ki jisa apekSA se hama vastu ke 'astitva' athavA 'nAstitva' kA kathana karate haiM, usakI apekSA vastu ke hone yA na hone ke bAda bhI anya sabhI apekSAyeM akathanIya rahatI haiM aura unakA astitva asvIkRta nahIM kiyA jA sktaa| una apekSAoM ke sadbhAva kI abhivyakti ke liye samAnavAcaka zabda kA prayoga karanA par3atA hai| yadyapi kaI apekSAoM se padArtha avaktavya hai, phira bhI kisI dRSTi se vaktavya bhI ho sakatA hai| isaliye jaba avaktavya ke sAtha 'asti', 'nasti' aura 'Asti-nAsti' ko saMbaddha kareMge taba kramazaH 'asti-avaktavya,' 'nAsti-avaktavya' aura 'asti-nAsti-avaktavya' nAmaka kramazaH paMcama, SaSTha aura saptama bhaMga bana jAte haiN| syAdavAda aura naya syAdvAda ke aMga-pratyaMga naya haiN| naya na to pramANa haiM aura na apramANa hai kintu pramANAMza haiN| pramANa ke dvArA pUrNa vastu kA jJAna hotA hai aura naya pramANa ke dvArA parijJAta vastu ke eka Page #388 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 313 syAdvAda siddhAnta : eka anuzIlana deza ko grahaNa karatA hai / isIliye ananta dharmoM se yukta samagra vastu pramANa ke dvArA jJAta hone para bhI apane-apane abhiprAyAnusAra usa vastu ke eka dharmavizeSa kA jJAna karAne vAle ko naya kahate haiM / vaise to koI bhI zabda vastu ke eka hI dharma ko kaha sakatA hai, phira bhI usa zabda dvArA samasta vastu bhI kahI jA sakatI hai aura eka dharma bhI / isakA patA zabdoM se nahIM, bhAvoM se lagatA hai / jaba hama kisI zabda ke dvArA pUre padArtha ko kahanA cAhate haiM, taba vaha pramANavAkya kahA jAtA hai aura jaba zabda dvArA kisI eka dharma ko kahA jAtA hai taba vaha nayavAkya mAnA jAtA hai / jaise, jIva zabda ke dvArA jIvana guNa evaM anya ananta dharmoM ke akhaMDa piMDarUpa AtmA kA kathana karanA pramANavAkya hai, aura jaba jIva zabda dvArA sirpha jIvanadharma kA hI vodha kiyA jAye to use nayavAkya kahate haiM / isa vaktavya kA yaha artha huA ki pramANadRSTi se padArtha anekAntAtmaka hai aura nayadRSTi se ekAntAtmaka hai, kintu vaha sarvathA anekAntAtmaka aura sarvathA ekAntAtmaka nahIM hai / isa Azaya ko pragaTa karane ke liye pratyeka vAkya ke sAtha svAdvAda-sUcaka syAt kathaMcit athavA kisI apekSA Adi meM se kisI eka kA prayoga kiyA jAtA hai / yadi hama kisI kAraNa vaza prayoga na bhI kareM to bhI hamArA abhiprAya aisA rahanA cAhiye, anyathA yaha saba vyavasthA aura utpanna jJAna mithyA ho jAyegA / vastu anantadharmAtmaka hai, ataeva kathana-paddhati bhI ananta honI cAhiye aura jaba unakI vacana-paddhati ananta hai to naya bhI utane hI prakAra ke hoNge| phira bhI unakA samAhAra karate hue aura samajhane meM saralatA kI dRSTi se una saba vacanapakSoM ko adhika se adhika sAta bhAgoM meM vibhAjita kara diyA gayA hai| unake nAma isa prakAra haiM 1. naigamanaya 2 saMgrahnaya, 3. vyavahAranaya 4 Rjumutranaya 5. zabdanaya, 6. samabhirUr3hanaya, 7. evaMbhUtanaya / ina ananta vacanapakSoM kA aura bhI saMkSepa meM saMgraha karane ke liye nizcayanaya aura vyavahAranaya, ina do bhAgoM meM vibhAjana karake vacana vyavahAra calatA rahatA hai| pUrvokta ye sAtoM naya pUrva - pUrva sthUla viSaya ko aura uttarottara sUkSma viSaya ko grahaNa karane vAle hote haiM / jaise, naigamanaya sat-asat donoM ko viSaya karatA hai, kintu saMgrahanaya mAtra sat ko hI grahaNa karatA hai / isI prakAra kramazaH anyAnya nayoM ke bAre meM bhI samajha lenA cAhiye / syAdvAda saMpUrNa jainetara darzanoM kA samanvaya karatA hai| etadartha jainadarzanakAroM kA kathana hai ki saMpUrNa darzana 'nayavAda' meM garbhita ho jAte haiM, ataeva saMpUrNa darzana naya kI apekSA se satya haiM / udAharaNArthaM Rjumutranaya kI apekSA bauddha saMgrahanaya kI apekSA vedAnta naigamanaya kI apekSA nyAyavaizeSika, zabdanaya kI apekSA zabdabrahmavAdI tathA vyavahAranaya kI apekSA cArvAka darzana ko satya kahA jA sakatA hai| ye nayarUpa samasta darzana paraspara viruddha hokara bhI samudita hokara samyaktvarUpa kahe jAte haiN| jisaprakAra bhinna-bhinna maNiyoM ke eka sAtha gUMthe jAne se sundara mAlA taiyAra ho jAtI hai, usI taraha jaba bhinna-bhinna darzana sApekSavRtti dhAraNa karake eka hote haiM, usa samaya ye jainadarzana kahe jAte haiN| 'syAdvAda' paraspara eka dUsare para AkramaNa karane vAle darzanoM ko sApekSa satya mAnakara sabakA samanvaya karatA hai / isIliye jaina vidvAnoM ne jina bhagavAna ke vacanoM ko 'mithyAdarzanoM kA samUha' mAnakara 'amRta kA sAra' batAyA hai / pramANa dvArA gRhIta aura naya dvArA jJAta vastu aura dharma syAdvAda dvArA abhidheya haiM / unameM astitva, nAstitva Adi saptabhaMga ApekSika dRSTi ko lakSya meM rakhate hue samajhe jA sakate haiM / isaliye pramANa gRhIta vastu meM astitva Adi saptabhaMgI kI praNAlI ko pramANa-saptabhaMgI aura naya dvArA kathita vastu ke eka dharma ke bAre meM astitva Adi bhaMgoM kA prayoga naya-saptabhaMgI kahalAtA hai / Jiu Y:2 AyAya pravaddha Anandena AAnanda anya zrI Page #389 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrI Ananda antha zrI Ananda tha 314 dharma aura darzana ekAntika dhAraNAe~ aura spAdvAda syAdvAda dvArA dArzanika ekAntavAdoM ke samanvaya karane kA jo prayAsa kiyA hai, vaha prAyaH isa prakAra haiM--bhAvaikAnta, abhAvaikAnta, dvaitaikAnta, advaitaikAnta, nityaikAnta, anityaikAnta, bhedakAnta, abhedaikAnta, hetuvAda, ahetuvAda, apekSAvAda, anapekSAdAda, daivavAda, puruSArthavAda Adi / bhAvaikAntavAdiyoM kA kathana hai ki saba bhAvarUpa hI hai, abhAvarUpa koI bhI vastu nahIM hai-- sarvaM sarvatra vidyate - saba sarvatra hai, na koI prAgabhAva rUpa hai, na pradhvaMsAbhAva rUpa hai, na anyonyAbhAva rUpa hai aura na atyantAbhAva rUpa hai / isake viparIta abhAvavAdI kA kahanA hai ki saba jagat abhAvarUpa hai-- zUnyamaya hai / jo bhAvamaya samajhatA hai, vaha mithyA hai / yaha prathama saMgharSa kA rUpa hai / Diao dvitIya saMgharSa hai eka aura aneka kaa| eka (advaita) vAdI kahatA hai ki vastu eka hai, aneka nahIM hai / aneka kA darzana kevala mAyA - vijRmbhita hai / isake viparIta anekavAdI siddha karatA hai ki padArtha aneka haiM--eka nahIM haiM / yadi eka hI hoM to eka ke marane para sabake marane aura eka ke paidA hone para sabake paidA hone kA prasaMga AyegA / jo na dekhA jAtA hai aura na iSTa hI hai / tRtIya dvandva hai nitya aura anitya kA / nityavAdI kahatA hai ki vastu nitya hai / yadi vaha anitya ho to usake nAza ho jAne ke bAda phira yaha duniyA aura sthira vastuyeM kyoM dikhAI detI haiM ? anityavAdI isake viparIta kathana karate hue kahatA hai ki vastu pratisamaya naSTa hotI hai, vaha kabhI sthira nahIM rahatI hai / yadi nitya hI ho to janma-maraNa, vinAza, abhAva, parivartana Adi nahIM hone cAhiye / cauthA dRSTikoNa sarvathA bheda aura sarvathA abheda ko svIkAra karane kA hai / sarvathA bhedavAdI kA kahanA hai ki kArya, kAraNa, guNa, guNI, sAmAnya aura sAmAnyavAn Adi sarvathA pRthak-pRthak haiM, apRthaka nahIM haiM / yadi apRthak hoM to eka kA dUsare meM anupraveza ho jAne se dUsare kA astitva Tika nahIM sakatA hai / isake viparIta sarvathA abhedavAdI kahatA hai ki kArya, kAraNa Adi sarvathA apRthak haiM, kyoMki yadi ve pRthak-pRthak hoM to jisa prakAra pRthasiddha ghaTa aura paTa meM kArya-kAraNabhAva yA guNa-guNIbhAva nahIM hai, usI prakAra kAryakAraNa rUpa se abhimatoM athavA guNa guNIrUpa se abhimatoM meM kArya-kAraNabhAva aura guNa-guNIbhAva kadApi nahIM bana sakatA / pAMcavAM apekSakAnta aura anapekSaikAnta kA saMgharSa hai / apekSaikAntavAdI kA maMtavya hai ki vastusiddhi apekSA se hotI hai| kauna nahIM jAnatA hai ki pramANa se hI prameya kI siddhi hotI hai aura isaliye prameya pramANa sApekSa hai / yadi vaha usakI apekSA na kare to siddha nahIM ho sakatA / anapekSavAdIkA tarka hai ki saba padArtha nirapekSa haiM, koI bhI kisI kI apekSA nahIM rakhatA / yadi apekSA rakheM to parasparAzraya hone se eka bhI padArtha siddha nahIM ho sakegA / hetuvAdI kA kathana hai ki hetu-yukti se saba chaThavAM dRSTikoNa hetuvAda aura ahetuvAda kA hai| siddha hotA hai, pratyakSAdi se nahIM, kyoMki pratyakSa se dekha lene para bhI yadi vaha hetu kI kasauTI para kharA nahIM utaratA hai to kadApi grAhya nahIM mAnA jA sakatA hai--' yuktyAyanna ghaTamupaiti tadahaM dRSTvApi na zraddha e / ' ahetu Agama-vAdI kahatA hai ki Agama se haraeka vastu kA nirNaya hotA hai / yadi Agama se vastu kA nirNaya na mAnA jAye to hameM grahoparAgAdi kA kadApi jJAna nahIM ho sakatA, kyoMki usameM hetu kA praveza nahIM hai / sAtavAM saMgharSa deva aura puruSArtha kA hai / daivavAdI kA mata hai ki saba kucha daiva (bhAgya) se hotA hai / yadi bhAgya meM na ho to kucha bhI nahIM mila sakatA aura prApta bhI naSTa ho jAtA hai / Page #390 -------------------------------------------------------------------------- ________________ syAdvAda siddhAnta eka anuzIlana 315 isake viparIta puruSArthavAdI kA ghoSa hai ki puruSArtha se hI saba kucha hotA hai| binA puruSArtha ke to bhojana kA grAsa bhI muMha meM nahIM jA sakatA / isI prakAra ke anyAnya ekAntika saMgharSa bhI dArzanikoM dvArA prastuta ve apane-apane dRSTikoNoM ko apanI-apanI samarthaka yuktiyoM, pramANoM dvArA parantu dUsare ke dRSTikoNa ko samajhane aura usakA samanvaya karane kA prayAsa nahIM karate haiM / syAdvAda ina ekAntika dRSTikoNoM ko samajhAne kA prayatna karane ke sAtha-sAtha samanvaya kA mArga bhI sujhAtA hai / syAdvAda ne saptabhaMgoM ke mAdhyama se eka aisI abhinava vicAra evaM kathana zailI vyakta kI, jisase sabhI ekAntavAdiyoM kA upasaMhAra karate hue unake kathana kI prAmANikatA kA stara nirdhArita kiyA gayA hai| sarvathA bhAvAtmaka aura sarvathA abhAvAtmaka dRSTikoNa ke sambandha meM syAdvAda apanA dRSTikoNa prastuta karate hue batalAtA hai ki vastu ko kathaMcit bhAvarUpa aura kathaMcit abhAvarUpa mAniye / donoM ko sarvathA, saba prakAra se kevala bhAvAtmaka hI mAnane meM doSa hai / kyoMki kevala bhAvarUpa hI vastu ko mAnane para prAgabhAva, pradhvaMsAbhAva, anyonyAbhAva aura atyantAbhAva ina abhAvoM kA lopa ho jAyegA aura unake lopa hone para vastu kramaza: anAdi, ananta, sarvAtmaka aura svarUpahIna ho jaayegii| isI prakAra vastu ko kevala abhAvarUpa mAnane para bhAva kA lopa jAyegA aura usakA lopa ho jAne se abhAva kA sAdhaka jJAna athavA vacanarUpa pramANa bhI nahIM rahegA / taba kisake dvArA bhAvaikAnta kA nirAkaraNa aura abhAvaikAnta kA samarthana kiyA jA sakegA ? paraspara viruddha hone se donoM ekAntoM kA mAnanA ekAntavAdiyoM ke liye sambhava nahIM hai aura avAcyaikAnta to avAcya hone se hI ayukta hai / ataeva vastu kathaMcitsva dravya kSetra kAla aura bhAva kI apekSA se astitva bhAvarUpa hai aura kathaMcit-para dravya, kSetra, kAla, bhAva kI apekSA se nAstitva-abhAvarUpa hai| jaise par3A apanI apekSA se astitvarUpa hai aura vastrAdi para padArthoM kI apekSA se nAstitva-abhAvarUpa hai| isa taraha usameM apekSA bheda se donoM vidhi-niSedha dharma vidyamAna haiM / samasta padArthoM kI sthiti isI prakAra kI hai / ataH bhAvavAdI kA bhI kahanA satya hai aura abhAvavAdI kA kathana bhI satya hai parantu zarta yaha hai ki donoM ko apane-apane ekAntAgraha ko chor3akara dUsare kI dRSTi kA Adara karanA cAhiye / , vastu ke eka aura aneka viSayaka saMgharSa kA samAdhAna karate hue syAdvAda kA kathana hai ki vastu (sarva padArtha samUha ) satsAmAnya ( satrUpa) se to eka hai aura dravyAdi ke bheda se aneka rUpa hai| yadi use sarvadhA eka (advaita) mAnI jAye to pratyakSadRSTa kArya-kAraNa bheda lupta ho jAyegA, kyoMki eka hI svayaM utpAda aura utpAdaka donoM nahIM bana sakatA hai| utpAdya aura utpAdaka donoM alaga-alaga hote haiN| isake sivAya sarvathA advaita ko svIkAra karane para puNya-pApa kA dvaita, sukha-duHkha kA dvaita, ihaloka-paraloka kA dvaita vidyA avidyA kA dvaita aura bandha-mokSa kA dvaita Adi nahIM bana sakate / isI prakAra yadi vastu sarvathA aneka hI ho to santAna (paryAyoM aura guNoM meM anusyUta rahane vAlA eka dravya), samudAya, sAdharmya aura pretyabhAva Adi kucha nahIM bana skeNge| ataeva donoM ekAntoM kA samuccaya hI vastu hai / isaliye donoM ekAntavAdiyoM ko apane ekAnta haTha ko tyAga kara dUsare siddha hotI hai aura virodha athavA ke abhiprAya kA Adara karanA caahie| aisI sthiti meM pUrNa vastu anya koI doSa upasthita nahIM hotA / kiye jA sakate haiN| spaSTa bhI karate haiN| sarvathA nitya yA sarvathA anitya vastu ko mAnya karane ke bAre meM syAdvAda yathArthatA upasthita karate hue batalAtA hai ki vastu kathaMcit nitya bhI haiM aura kathaMcit anitya bhI hai| dravya kI apekSA se to vaha nitya aura paryAya kI apekSA se anitya hai / vastu kevala dravya rUpa nahIM hai, kyoMki pariNAmabheda aura buddhibheda pAyA jAtA hai| kevala paryAya rUpa hI nahIM hai, kyoMki yaha vahI hai, jo pahale thA, 1 phra Ya AcArya prava AcArya prava zrI Ajataka Amadana Aja Ama grantha phra Page #391 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AdhAya pravAsa abhiryapra hariot C 316 dharma aura darzana isa prakAra kA abhrAMta pratyabhijJAna- pratyaya hotA hai / yadi vastu sarvathA nitya ho to usameM vikAra ( parivartana ) nahIM bana sakatA / isake sAtha hI puNya-pApa karma aura unakA pretyabhAvaphala (janma-maraNa, sukha-duHkha Adi) evaM bandha-mokSa Adi kucha nahIM banate / isI taraha yadi vastu sarvathA anitya ho to pratyabhijJAna pratyaya na ho sakane se baddha ko hI mokSa Adi vyavasthA tathA kAraNa se hI kAryotpatti Adi saba asta-vyasta ho jAyegA / jisane hiMsA kA abhiprAya kiyA vaha hiMsA nahIM kara sakegA aura jisane hiMsA kA abhiprAya nahIM kiyA, vaha hiMsA karegA tathA jisane na hiMsA kA abhiprAya kiyA aura na hiMsA kI vaha karmabandha se yukta hogA tathA usa hiMsA ke pApa se mukta koI dUsarA hogA, kyoMki vastu sarvathA anitya, kSaNika hai / ataeva vastu ko jo dravya-paryAya rUpa hai, dravya kI apekSA se to nitya aura paryAya kI apekSA se anitya donoM rUpa svIkAra karanA caahie| tabhI hiMsA kA abhiprAya vAlA hI hiMsA karatA hai aura vahI hiMsaka, hiMsAphala bhoktA evaM usase mukta hotA hai Adi vyavasthA susaMgata ho jAtI hai / abhinaMdana ataH ina nitya, anitya Adi sabhI ekAntavAdI dArzanikoM ko sarvathA ekAnta ke Agraha ko chor3akara dUsare kI dRSTi ko bhI samajhanA aura apanAnA cAhiye / isa taraha syAdvAda ne una sabhI upasthita saMgharSoM kA zamana kiyA hai jo samanvaya ke abhAva meM paraspara virodhI banakara viSAkta cintana ke vAtAvaraNa ke nirmANa meM tatpara rahe haiN| syAdvAda kA spaSTa kathana hai ki bhAva-abhAva, ekaaneka, nitya-anitya Adi jo dRSTibheda haiM, ve sarvathA mAnane se duSTa ( virodhAdi doSa yukta) hote haiM aura syAt kathaMcit (eka apekSA se ) mAnane se puSTa hote haiM-- vastusvarUpa kA poSaNa karate haiM / ataeva sarvathA niyama ke tyAga aura anya dRSTi kI apekSA rakhane vAle 'syAt' zabda ke prayoga athavA syAt kI mAnyatA ko jainadarzana meM sthAna diyA gayA hai evaM nirapekSa nayoM ko mithyA tathA sApekSa nayoM ko samyak batalAyA gayA hai / AgamoM meM syAdvAda aura bhaMgoM kA rUpa ST AcArya siddhasena, samantabhadra prabhRti mahAn jaina dArzanika AcAryoM dvArA racita graMthoM ke AdhAra para IsvI san kI cauthI zatAbdI se anekAnta vyavasthAyuga kA prArambha honA kahA jA sakatA hai / uttaravartI AcAryoM ne isako vizeSa rUpa se pallavita kiyA hai / jAna par3atA hai usa samaya ke jaina AcArya apane siddhAntoM para hone vAle pratipakSiyoM ke prahAroM se satarka ho gaye the aura anekAntavAda ko saptabhaMgI kA tArkika rUpa dekara jaina siddhAntoM kI rakSA ke liye pravRttizIla hone lage the / Aja ke pariSkRta rUpa meM vidyamAna syAdvAda ke bIja prAcIna AgamoM meM vidyamAna haiM / jJAtRdharmakathA aura bhagavatIsUtra meM to anekAntavAda sambandhI vicAra prAyaH dekhane ko milate haiM / vahA~ eka hI vastu ko dravya kI apekSA 'eka', jJAna aura darzana kI apekSA se 'aneka', kisI apekSA se 'asti', kisI apekSA se 'nAsti', aura kisI apekSA se 'avaktavya' kahA gayA hai / AgamoM kI tripadI ( utpAda, vyaya aura dhauvya), siya atthi, siya Natthi, dravya, guNa, paryAya, naya Adi syAdvAdasUcaka zabdoM kA aneka sthAnoM para ullekha pAyA jAtA hai / Agama graMthoM para racita bhadrabAhu kI niryuktiyoM meM bhI unhIM vicAroM ko vizeSa rUpa se prasphuTita kiyA gayA hai / isake bAda AcArya umAsvAti ke tattvArthAdhigama sUtra aura tattvArtha bhASya meM anekAntavAda, vizeSakara nayavAda kI vistRta rUpa meM carcA pAI jAtI hai / vahA~ arpita, anarpita nayoM ke bhedoM, upabhedoM kA varNana vistAra se kiyA gayA hai / isa prakAra AgamoM aura tatsambandhI niryuktiyoM Adi meM syAdvAda viSayaka saMketoM kA saMkSepa meM digdarzana karAne ke bAda aba kucha vizeSa kathana prastuta kiyA jAtA hai / Page #392 -------------------------------------------------------------------------- ________________ syAdvAda siddhAnta : eka anuzIlana 317 r pUrva meM yaha saMketa kiyA gayA hai ki vicAra ke sAtha hI darzana kA prArambha huaa| vizva ke svarUpa, usakI utpatti Adi ke bAre meM nAnA prakAra ke prazna aura unakA samAdhAna vividha prakAra se prAcIna kAla se hotA AyA hai| isake sAkSI Rgveda se lekara upaniSad Adi samasta dArzanika sUtra evaM TIkA graMtha Adi haiN| Rgveda meM dIrghatamA tapasvI vizva ke mula kAraNa aura svarUpa kI khoja meM lIna hokara prazna karatA hai ki isa vizva kI utpatti kaise huI, isako kauna jAnatA hai ? aMta meM vaha kahatA hai ki 'eka sad viprA bahudhA vadanti' sat to eka hI hai kintu vidvAna usakA varNana kaI prakAra se karate haiM, arthAt eka hI tattva ke viSaya meM nAnA prakAra ke vicAra, vacanaprayoga dekhe jAte haiN| isa vacanaprayoga meM manuSya-svabhAva kI usa vizeSatA ke darzana hote haiM, jise hama samanvayazIlatA kahate haiN| isI samanvayazIlatA kA zAstrIya rUpa syAdvAda hai| vizva ke kAraNa kI jijJAsA meM se hI aneka virodhI matavAda utpanna hae, jinakA nirdeza upaniSadoM meM huA hai| jisako jaisA sUjha par3A, usane vaisA kahanA zurU kara diyaa| isa prakAra matoM kA eka jAla bana gayA kintu una sabhI matavAdiyoM kA samanvaya syAdvAda dvArA ho jAtA hai| vizva kA mUla kAraNa kyA hai ? vaha sat hai yA asat hai| sat hai to puruSa hai yA puruSatara-- jala, vAyu, agni, AkAza Adi meM se koI eka ? ina praznoM kA uttara upaniSadoM ke RSiyoM ne apanI-apanI bauddhika pratibhA se diyA aura nAnA matavAdoM kI sRSTi khar3I kara dii| kisI ke mata se asat se sat kI utpatti huI / kisI ke mata se sat se asat kI utpatti huI / satkAraNavAdiyoM ne kahA ki asat se sat kI utpatti kaise ho sakatI hai ? sarva-prathama eka advitIya sat hI thA, usI ne socA maiM aneka hoU~ aura kramazaH sRSTi kI utpatti huii| lekina satkAraNavAdiyoM meM bhI mataikya nahIM thaa| kisI ne jala ko, kisI ne vAyu ko, kisI ne agni ko, kisI ne AkAza ko aura kisI ne prANa ko vizva kA mUla kAraNa maanaa| ina sabhI vAdoM kA sAmAnya tatva yaha hai ki vizva ke mUlakAraNa rUpa meM koI AtmA yA puruSa nhiiN| ina sabhI vAdoM ke viruddha anya RSiyoM kA mata hai ki ina jar3atatvoM se sRSTi utpanna nahIM ho sakatI, mUla meM koI cetanatatva kartA honA caahiye| kisI ke mata se prajApati se sRSTi kI utpatti huii| kisI ne AtmA ko mUla kAraNa mAnakara usI meM se strI aura puruSa kI utpatti ke dvArA kramazaH saMpUrNa vizva kI sRSTi maanii| kisI ne AtmA ko utpatti kA kartA nahIM, kintu kAraNamAtra maanaa| kisI ne Izvara ko hI jagatkartA mAnA aura usI ko mUlakAraNa khaa| isa viSaya meM saMkSepa meM yoM kahA jA sakatA hai ki kisI ke mata se asat se sat kI utpatti hotI hai, kisI ke mata se vizva kA mUla tatva sat hai| kisI ke mata se vaha sat jar3a hai aura kisI ke mata se vaha tatva cetana / inake alAvA kinhIM ne kAla, svabhAva, niyati, yadRcchA, bhUta, puruSa, ina sabhI kA saMyoga aura AtmA ina meM se kisI eka ko kAraNa mAnA hai| ina nAnA vAdoM meM se Age calakara AtmavAda kI mukhyarUpa se pratiSThA huI aura upaniSadoM ke RSi aMta meM isI niSkarSa para pahuMce ki vizva kA mUlakAraNa yA parama tatva AtmA hI hai| paramezvara ko bhI jo AtmA kA Adi kAraNa hai, Atmastha dekhane ko kahA hai| upaniSadoM kA brahma aura AtmA bhinna nahIM hai kintu AtmA hI brahma hai, aisA kahA gayA hai| isI Atmatatva, brahma-tatva ko jar3a aura cetana jagata kA upAdAnakaraNa, nimittakaraNa yA adhiSThAna mAnakara dArzanikoM ne kevalAdvaita, viziSTAdvaita, dvaitAdvaita, zuddhAdvaita kA samarthana kiyA hai ___ isake sAtha hI upaniSadakAla meM kucha loga pRthvI Adi mahAbhUtoM se AtmA kA samutthAna SRI RANA SAHARSAMMImaanuarAIMAAnandama nawaranawraisadnamaAASANNIAMS nanRIAAAAAJAJANATAVALIAAAAAAB Res AcAryapravabhiAcAryapravara zrIAnandantha zrIAnanda anya wimmininavaranewmomonianpinirvie Page #393 -------------------------------------------------------------------------- ________________ MARJARALAWAAAAAAAASANAMAAJM awaiinsaanJALASAINSamacARDASJADAKAMALAMERICADAAAMADAMADRASAACASH Mix Futuisg3.315 AcAryapraabhi zrIAnandakantha2zrAAnandA 318 dharma aura darzana aura mahAbhUtoM meM hI laya mAnane vAle bhI the / isakI carcA bhI upaniSadoM meM dekhane ko milatI hai / yaha bhUtavAda tatkAlIna AtmavAda ke pracAra ko prabhAvahIna karane meM samartha nahIM haA aura svayameva niSkriya hokara hataprabha-sA ho gyaa| parantu bhagavAn buddha ne isa upaniSad-kAlIna AtmavAda ke prabhAva ko apane anAtmavAda ke upadeza dvArA maMda kiyaa| jitane vega se AtmavAda kA pracAra huA, utane hI vega se bhagavAn buddha ne isako nirasta karane kA prayatna kiyaa| bhagavAn buddha vibhajyavAdI the| ataH unhoMne rUpa Adi jJAta vastuoM tathA vedanA, saMjJA, saMskAra, vijJAna Adi ko apane tarkoM dvArA eka-eka karake anAtma siddha kiyA / bhagavAn buddha ke anAtmavAda kA yaha tAtparya hai ki unheM zarIrAtmavAda hI nahIM, kintu sarvavyApI, zAzvat AtmavAda bhI amAnya thaa| unake mata meM na to AtmA zarIra se atyanta bhinna hI hai aura na AtmA zarIra se abhinna hI hai / unheM cArvAka-sammata bhautikavAda aura upaniSadoM kA kUTastha AtmavAda bhI ekAnta pratIta hotA thA / zAzvata, kUTastha AtmA marakara punaH janma letI hai aura saMsaraNa karatI hai, aisA mAnane se zAzvatavAda hotA hai| yadi aisA mAnA jAye ki mAtA-pitA ke saMyoga se mahAbhUtoM se AtmA utpanna hotI hai aura isIliye zarIra naSTa hone para AtmA bhI ucchinna, vinaSTa aura lupta ho jAtI hai to yaha ucchedavAda hotA hai / ataeva buddha ne zAzvatavAda aura ucchedavAda donoM ko chor3akara madhyamamArga-azAzvatAnucchedavAda, pratItyasamutpAdavAda kA upadeza diyaa| jaise kyA duHkha svakRta hai, parakRta hai, svaparakRta hai yA asvaparakRta hai ? ina praznoM ke uttara bhagavAn buddha ne 'nahIM' meM diye aura isakA kAraNa spaSTa karate hue kahA ki duHkha svakRta hai, aisA kahane kA artha hotA hai ki jisane kiyA vaha bhoga karatA hai, yaha zAzvatavAda kA avalaMbana huA / yadi parakRta kaheM to aisA kahane kA matalaba hotA hai ki kiyA kisI dUsare ne aura bhoga karatA hai koI anya / aisI sthiti meM ucchedavAda A jAtA hai| ataeva zAzvatavAda aura ucchedavAda ina donoM aMtoM ko chor3akara madhyamamArga ko grahaNa karanA yogya hai| isakA tAtparya yaha hai ki saMsAra meM sukha-duHkha, janma-maraNa, baMdha-mukti Adi saba hote hue bhI inakA koI sthira AdhAra AtmA ho aisA nahIM hai, parantu ye avasthAyeM pUrva-pUrva kAraNa se uttara-uttara kAla meM hotI haiM aura naye kArya ko utpanna kara naSTa ho jAtI haiN| isa prakAra saMsAracakra calatA rahatA hai| pUrva kA sarvathA uccheda bhI iSTa nahIM aura dhrauvya bhI iSTa nahIM / uttara pUrva se sarvathA asaMbaddha ho, yaha bAta bhI nahIM kintu pUrva ke astitva ke kAraNa uttara hotA hai, pUrva kI zakti uttara meM A jAtI hai| uttara pUrva se sarvathA bhinna bhI nahIM aura abhinna bhI nahIM kintu avyAkRta hai, kyoMki bhinna kahane para ucchedavAda hotA hai aura abhinta kahane para zAzvatavAda hotA hai / buddha ko ye donoM vAda mAnya na the / ataeva unhoMne aise praznoM ko avyAkRta kahakara uttara diyaa| isa saMsAracakra ke nAza kA kyA upAya hai ? isa prazna ke uttara meM bhagavAna buddha ne batAyA-pUrva kA nirodha karanA / kAraNa ke nAza hone para kArya utpanna nahIM hogA / jaise avidyA kA nirodha hone para saMskAra kA nirodha, saMskAra kA nirodha hone se vijJAna kA nirodha aura isa prakAra eka se dUsare kA kramazaH nirodha hokara aMta meM janma ke nirodha hone para maraNa kA nirodha ho jAtA hai| __isa sthiti meM maraNAntara tathAgata buddha kA kyA hotA hai ? isa prazna ke uttara meM bhI bhagavAn buddha ne 'avyAkRta hai' aisA kahA hai| vaha isaliye ki maraNottara tathAgata hotA hai to zAzvatavAda kA aura nahIM hotA hai to ucchedavAda kA prasaMga AtA hai| ataeva donoM vAdoM kA niSedha karane ke liye bhagavAna buddha ne tathAgata kI maraNottara dazA ko 'avyAkRta' kahA / jisa rUpa, vedanA Adi ke Page #394 -------------------------------------------------------------------------- ________________ syAdvAda siddhAnta : eka anuzIlana 316 kAraNa tathAgata kI prajJApanA hotI thI ve rUpa Adi to prahINa ho gaye, aba unakI prajJApanA kA koI sAdhana nahIM rahA, ataeva ve avyAkRta haiN| isa prakAra jaise upaniSadoM meM AtmavAda kI parAkASThA ke samaya AtmA yA brahma ko 'netineti' dvArA avaktavya pratipAdita kiyA, use sabhI vizeSaNoM se pare batAyA, ThIka usI prakAra buddha ne bhI AtmA ke viSaya meM upaniSadoM se sarvathA viparIta dRSTi kA anusaraNa kara use 'avyAkRta' mAnA hai| phira bhI jaise upaniSadoM meM parama tatva ko avaktavya mAnate hue bhI aneka prakAra se AtmA kA varNana kiyA gayA hai aura vaha vyavahArika mAnA gayA hai, vaise hI buddha ne bhI kahA hai ki lokasaMjJA, loka-nirukti, loka-vyavahAra, loka-prajJapti kA Azraya lekara kahA jA sakatA hai ki 'maiM pahale thA, nahIM thA, aisA nahIM; maiM bhaviSya meM hoU~gA, nahIM hoU~gA, aisA nahIM; maiM aba haiM, nahIM hU~, aisA nhiiN|' aisI bhASA kA prayoga karate hue bhI buddha usameM kahIM phaMsate nahIM the| tatkAlIna dArzanika-cintana ke kSetra kI sthiti isa prakAra kI thii| bhagavAna mahAvIra ne tatva ke svarUpa ke viSaya meM uThane vAle naye-naye praznoM kA spaSTIkaraNa tatkAlIna anyAnya dArzanikoM ke vicAroM ke prakAza meM kiyaa| yahI unakI dArzanika kSetra meM naI dena hai, jisakA saMketa AgamoM meM yatra-tatra-sarvatra dekhane ko milatA hai / ataeva AgamoM ke AdhAra para aba usa naI dena ke bAre meM vicAra karate haiN| AgamoM ke anusAra bhagavAna mahAvIra ko 'kevalajJAna' hone ke pUrva jina dasa mahAsvapnoM ke darzana hue the, unameM tIsarA svapna 'citra-vicitrapakSayukta puskokila' dekhamA thaa| bhagavatIsUtra meM isakA phala yaha batalAyA gayA hai ki bhagavAna mahAvIra vicitra aise sva-para siddhAnta ko batalAne vAle dvAdazAMga kA upadeza deNge| yahAM 'vicitra' vizeSaNa se yaha tAtparya liyA gayA mAlUma hotA hai ki unakA upadeza anekaraMgI-anekAntavAdAtmaka hogaa| bhikSa ke bhASAprayoga ke prasaMga meM sUtrakRtAMgasUtra meM kahA gayA hai ki use vibhajyavAda kA upayoga karanA caahie| isa vibhajyavAda kA ThIka se artha samajhane meM jaina TIkA graMthoM ke atirikta bauddhagraMtha sahAyaka ho sakate haiM / buddha ne apane ko vibhajyavAdI batalAyA hai, ekAMzavAdI nahIM, jo majjhimanikAya (sutta 66) meM zubhamANavaka ke praznoM ke uttaroM se pragaTa hotA hai| una uttaroM meM unhoMne tyAgI yA gRhastha kI ArAdhakatA aura anArAdhakatA meM jo apekSA yA kAraNa thA, use batAkara donoM ko ArAdhaka yA anArAdhaka batAyA hai| arthAt prazna kA uttara vibhAga karake diyA hai| ataeva ve apane ko vibhajyavAdI kahate haiM / parantu yahA~ yaha vizeSa dhyAna rakhanA cAhiye ki bhagavAna buddha ne unhIM praznoM kA uttara vibhajyavAda ke AdhAra para diyA, jinakA uttara vibhajyavAda se hI saMbhava thaa| ve kucha praznoM kA uttara dete samaya hI vibhajyavAda kA avalaMbana lete the, sabhI praznoM ke uttaroM meM vibhajyavAdI nahIM the / bhagavAna buddha ke vibhajyavAda kA kSetra sImita thA aura bhagavAna mahAvIra ke vibhajyavAda kA kSetra vyApaka hai| yahI kAraNa hai ki jaina-darzana Age jAkara anekAntavAda meM pariNata ho gayA aura bauddha-darzana kisI aMza meM vibhajyavAdI hote hue bhI ekAntavAda kI ora agrasara huaa| majjhimanikAya sutta 66 se ekAMzavAda aura vibhajyavAda kA paraspara virodha spaSTa sUcita ho jAtA hai aura jaina TIkAkAra vibhajyavAda kA artha syAdvAda arthAt anekAntavAda karate haiM / aisI sthiti meM sUtrakRtAMgagata vibhajyavAda kA artha anekAntavAda, nayavAda, apekSAvAda yA vibhAjana karake kisI tatva ke vivecana kA vAda liyA jAnA ThIka hai| apekSAbheda se syAt zabdAMkita prayoga AgamoM meM dekhe jAte haiN| ekAdhika bhaMgoM kA syAdvAda bhI AgamoM meM milatA hai| ataH AgamakAlIna anekAntavAda yA vibhajyavAda ko syAdvAda kahA jAnA ucita hai| SAMBAJAJALRAanasaIRANJANAGAURAHAvasarawaiiaawazASALANDANAamraemarwAAAAAAAILAama m WWorimrrnManornv Page #395 -------------------------------------------------------------------------- ________________ LARKAmAJAJAMABAJIRAANDALAMANANABAR NYivyayiwwwvive Mewarividiminay 320 dharma aura darzana bhagavAna mahAvIra kA vibhajyavAda bhagavatIsUtra-gata praznottaroM (7-2-270, 12-2-443, 1-8-72) Adi se spaSTa ho jAtA hai| bhagavAna buddha ke vibhajyavAda se tulanA karane ke liye aura bhI sUtra-saMkhyAoM kA saMketa kiyA jA sakatA hai, lekina yahA~ itane hI paryApta haiN| unameM yaha bAta vizeSa rUpa se dhyAna dene yogya hai ki bhagavAna mahAvIra ne apane vibhajyavAda kA kSetra vyApaka bnaayaa| unhoMne virodhI dharmoM ko arthAt aneka aMtoM ko eka hI kAla meM aura eka hI vyakti meM apekSAbheda se ghaTAyA hai / isI kAraNa se vibhajyavAda kA artha anekAntavAda yA syAdvAda huaa| tiryak sAmAnya kI apekSA se hone vAlI paryAyoM meM virodhI dharmoM ko svIkAra karanA, yaha bhagavAna buddha ke vibhajyavAda kA mUlAdhAra hai, jabaki tiryak aura UrdhvatA donoM prakAra ke sAmAnyoM kI paryAyoM meM virodhI dharmoM ko svIkAra karanA anekAntavAda, syAdvAda kA mUlAdhAra hai| bhagavAna mahAvIra ke dvArA kI gaI anekAntavAda kI prarUpaNA meM tatkAlIna dArzanikoM meM se bhagavAna buddha ke niSedhAtmaka dRSTikoNa kA mahatvapUrNa sthAna hai| pratIta hotA hai ki bhagavAna buddha ne tatkAlIna vAdoM se alipta rahane ke liye jo dRSTi aMgIkAra kI thI, usI meM anekAntavAda kA bIja hai / jIva, jagat aura Izvara ke nityatva, anityatva Adi ke viSaya ke hone vAle praznoM ko bhagavAna buddha ne avyAkRta (vivecana karane yogya nahIM) batA diyA thA, jaba ki bhagavAna mahAvIra ne unhIM praznoM kA vyAkaraNa (vivecana) apanI painI dRSTi se kiyA arthAt anekAntavAda ke Azraya se unakA samAdhAna kiyaa| ina praznoM ke samAdhAna se unako jo dRSTi siddha huI, usI kA sArvatrika vistAra karake unhoMne anekAntavAda ko sarvavastuvyApI banA diyaa| bhagavAna buddha do virodhI vAdoM ko dekhakara una se bacane ke lie apanA tIsarA mArga unakI asvIkRti meM hI sImita karate the jabaki bhagavAna mahAvIra una donoM virodhI vAdoM kA samanvaya karake unakI svIkRti meM apane naye mArgaanekAntavAda, syAdvAda kI sthApanA karate the| bhagavAna buddha ne 'kyA loka zAzvata hai,' 'kyA azAzvata hai, Adi (majjhimanikAya culamAlukya sutta 63) jina praznoM ko avyAkRta kahA hai, unakA (1) loka kI nityatA-anityatA aura sAntatA-nirantatA, (2) jIva-zarIra kA bheda-abheda, (3) tathAgata kI maraNottara sthiti-asthiti arthAt jIva kI nityatA-anityatA ina bAtoM meM samAveza ho sakatA hai| bhagavAna buddha ke samaya ye mahAna prazna the| inake bAre meM bhagavAna buddha ne apanA mata dete hue bhI vidhAyaka rUpa meM kucha bhI nahIM kahA, kyoMki 'nitya' Adi svIkAra karane meM zAzvata aura 'anitya' Adi svIkAra karane meM ucchedavAda ko svIkAra karanA par3atA thaa| isaliye apane naye vAda kA kucha nAma na dete hue 'donoM vAda ThIka nahIM aisA kahakara ve raha gaye aura aise praznoM ko avyAkRta batA diyaa| bhagavAna buddha ke aisA karane kA kAraNa spaSTa hai| tatkAlIna pracalita vAdoM ke doSoM kI ora hI unakI dRSTi gii| isIliye unameM se kisI vAda kA anuyAyI honA unhoMne pasaMda nahIM kiyA aura azAzvatAnucchedavAda ko hI svIkAra kiyaa| isa prakAra prakArAntara se unhoMne anekAnta vAda kA mArga prazasta kara diyaa| . isake viparIta bhagavAna mahAvIra ne una vAdoM ke doSoM aura guNoM donoM kI mImAMsA kii| pratyeka vAda kA guNa-darzana to usa vAda ke sthApaka ne aura doSa-darzana bhagavAn buddha ne karA diyaa| isa prakAra bhagavAna mahAvIra ke sAmane una vAdoM ke guNa aura doSa donoM A gaye / donoM para madhyastha dRSTi dene para anekAntavAda-syAdvAda svataH siddha ho jAtA hai| unhoMne tatkAlIna vAdoM ke guNa-doSoM kI parIkSA karake jisa vAda meM jitanI sacAI thI, use utanI mAtrA meM svIkAra karake sabhI vAdoM kA samanvaya karane kA prayAsa kiyaa| yahI bhagavAna mahAvIra kA anekAntavAda-syAdvAda siddhAnta hai| Page #396 -------------------------------------------------------------------------- ________________ syAvAda siddhAnta : eka anuzIlana 321 bhagavAn buddha jina praznoM kA uttara vidhi rUpa se nahIM denA cAhate the, unakA uttara dene meM bhagavAna mahAvIra anekAntavAda kA Azraya lekara samartha he| unhoMne pratyeka vAda kI pRSThabhUmi, usakI maryAdA, utthAna hone kI apekSA ko samajhane kA prayatna kiyA aura phalitArtha ko nayavAda ke rUpa meM dArzanikoM ke samakSa rakhA aura yaha nayavAda anekAntavAda-syAdvAda kA mUlAdhAra bana gyaa| bhagavAn buddha dvArA 'avyAkRta' mAne gaye dharma ApekSika haiM aura anekAntavAda dvArA ApekSika dharmoM kA apekSAdRSTi se kathana hotA hai| ataeva bhagavAna buddha dvArA avyAkRta mAne gaye praznoM ke sambandha meM yahA~ saMkSepa meM vivecana kiyA jAtA hai / __bhagavAna buddha ke avyAkRta praznoM meM se prathama cAra loka kI nityatA (zAzvatatA)-anityatA (azAzvatatA) aura sAntatA-anantatA se sambandhita haiN| unameM se loka kI sAntatA aura anantatA ke viSaya meM bhagavAna mahAvIra dvArA kiyA gayA spaSTIkaraNa bhagavatIsUtra ke skandaka parivrAjaka ke adhikAra (2-1-6) meM upalabdha hai-loka dravya kI apekSA se sAnta aura paryAyoM kI apekSA ananta hai| kAla kI apekSA se loka ananta aura kSetra kI apekSA sAnta hai| yahA~ mukhyataH sAnta aura ananta zabdoM ko lekara anekAntavAda kI sthApanA kI gaI hai| loka kI zAzvatatA aura azAzvatatA ke bAre meM bhagavAna mahAvIra kA anekAntavAdI maMtavya isa prakAra hai ki loka zAzvata bhI hai aura azAzvata bhI hai| trikAla meM aisA eka bhI samaya nahIM, jaba loka kisI-na-kisI rUpa meM na ho, ataeva vaha zAzvata hai| loka azAzvata bhI hai, kyoMki loka sadaiva eka rUpa nahIM rahatA hai| usameM avasarpiNI, utsarpiNI ke kAraNa avanati aura unnati hotI rahatI hai| sarvathA zAzvata meM parivartana nahIM hotA hai, ataeva use azAzvata bhI mAnanA caahie| yahA~ loka kA matalaba hai, jisameM pA~ca astikAya-dharma, adharma, AkAza, jIva, pudgala haiN| bhagavAn buddha ne 'jIva aura zarIra kA bheda hai yA abheda haiN| isa prazna ko avyAkRta mAnA hai / isa viSaya meM bhagavAna mahAvIra ne (bhagavatI0 13-7-465) AtmA ko zarIra se abhinna bhI kahA hai aura bhinna bhI kahA hai| ukta kathana para do prazna upasthita hote haiM-yadi zarIra AtmA se abhinna hai to AtmA kI taraha zarIra ko bhI arUpI aura sacetana honA caahie| isake uttara meM kahA hai ki zarIra rUpI bhI hai aura arUpI bhI hai / vaha sacetana bhI hai aura acetana bhI hai| jaba zarIra AtmA se pRthak mAnA jAtA hai, taba vaha rUpI aura acetana hai aura jaba zarIra ko AtmA se abhinna mAnA jAtA hai, taba vaha arUpI aura sacetana hai| bhagavAna buddha ke mata se yadi zarIra ko AtmA se bhinna mAnA jAye, taba brahmacaryavAsa sambhava nahIM aura abhinna mAnA jAye taba bhI brahmacaryavAsa sambhava nahIM, kintu ina donoM kA samAdhAna karate hae bhagavAna mahAvIra ne kahA ki yadi AtmA ko zarIra se atyanta bhinna mAnA jAye, taba kAya-kRta karmoM kA phala use nahIM milanA caahie| atyanta bheda mAnane para akRtAgama doSa A / jAtA hai aura yadi atyanta abhinna mAnA jAye to zarIra kA dAha ho jAne para AtmA bhI naSTa hogI, jisase paraloka sambhava nahIM rhegaa| isa prakAra kRtapraNAza doSa kI Apatti hogI, parantu ekAnta bheda aura ekAnta abheda mAnane para jo doSa hote haiM, ve ubhayavAda mAnane para nahIM hote| dUsarI bAta yaha hai ki jIva aura zarIra kA bheda isalie mAnanA cAhie ki zarIra kA nAza ho jAne para bhI AtmA dUsare janma meM maujUda rahatI hai yA siddhAvasthA meM azarIrI AtmA bhI hotI hai / abheda isalie mAnanA cAhie ki saMsArAvasthA meM zarIra aura AtmA kA sambandha nIrakSIravat hotA hai| isIlie zarIra se kisI vastu kA sparza hone para AtmA meM saMvedana hotA hai| kAyika karma kA vipAka AtmA meM hotA hai| FACE HEAL bhaO `r`r `r`r `r`r `r``hdh AAAAJRAJAJARi c ewalNORMASAJANIGAMANARAaru-A ApApravana AbhabhApAyapravara abhi zrIAnanda anyazrIAnanda . Page #397 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvAryapravara abhinaya zrIAnanda anya zrIAnanda 322 ... twanormation - -- dharma aura darzana mRtyu ke bAda tathAgata hote haiM yA nahIM (jIva kI nityatA-anityatA), isa prazna ko bhagavAna buddha ne avyAkRta koTi meM rakhA hai, kintu bhagavAna mahAvIra ne anekAntavAda kA Azraya lekara kahA ki tathAgata maraNottara bhI haiN| kyoMki jIva dravya naSTa nahIM hotA hai, vaha siddhasvarUpa banatA hai, kintu manuSya, pazu Adi rUpa jo karma-kRta bhAva-paryAya hai, vaha naSTa ho jAtI hai, isalie anitya hai / jIva dravya kA kabhI viccheda nahIM hotA hai, isa dRSTi se jIva nitya hai aura jIva kI manuSya, pazU Adi nAnA avasthAyeM jo spaSTa rUpa se vicchinna hotI huI dikhAI detI haiM, unakI apekSA anitya hai| bhagavAna mahAvIra ne anekAntavAda ke mAdhyama se jisa prakAra bhagavAna buddha ke avyAkRta praznoM kA samAdhAna kiyA, vaise hI unhoMne dravya-paryAya kA bhedAbheda, jIva-ajIva kI ekatA-anekatA (eka-aneka), paramANu kI nityatA-anityatA, asti-nAsti Adi virodhI yugaloM kA anekAntavAda ke Azraya se samAdhAna kara una-unakI pratiSThA kI hai, jisase uttaravartI dArzanika vikAsa ke yuga meM sAmAnya-vizeSa, dravya aura guNa, dravya aura karma, dravya aura jAti Adi aneka viSayoM meM bhedA-bheda kI carcA huii| isa prakAra dekhate haiM ki bhagavAn buddha ke sabhI avyAkRta praznoM kI vivecanA bhagavAna mahAvIra ne vidhimArga ko svIkAra karake kI aura anekAntavAda ko pratiSThita kiyaa| eka hI vastu meM apekSAbheda se aneka sambhAvita virodhI dharmoM ko ghaTAyA gayA, yahI anekAntavAda kA mUlAdhAra hai / yadyapi bhagavAna buddha ne bhI samanvayazIlatA aura anekAntavAditA kA pradarzana kiyA, parantu yaha sImita hI rhaa| bhagavAna mahAvIra ne usakA vyApaka kSetra meM prayoga kiyA aura anekAntavAda ke prajJApaka hue| pUrvokta kathana se yaha to spaSTa hai ki anekAntavAda aura vibhajyavAda meM do virodhI dharmoM ko samAna bhAva se svIkAra kiyA gayA hai aura isIliye ve donoM paryAya zabda mAna liye gaye / kisI-na-kisI apekSA-vizeSa se do virodhI dharmoM ko svIkAra kiyA jA sakatA hai, usa bhAva ko sUcita karane ke lie vAkya meM 'syAt' zabda jor3A jAtA hai| isI kAraNa anekAntavAda syAdvAda ke nAma se prasiddha ho gayA / jisa vAkya meM sAkSAt apekSA kA upAdAna ho vahA~ to 'syAt' zabda kA prayoga nahIM bhI kiyA jAtA, kintu jahA~ apekSA kA sAkSAta utpAdana nahIM hai, vahAM syAta zabda kA prayoga kiyA jAtA hai| aba aitihAsika dRSTi se dekhate haiM ki syAdvAda kA bIja AgamoM meM hai yA nhiiN| prophesara upAdhye ke mata se 'syAdvAda' yaha zabda AgamoM meM hai| unhoMne sUtrakRtAMga sUtra bhAga-1, adhyayana 14, gAthA, 16 meM na yA siyAvAya aMza se isa zabda ko phalita kiyA hai| TIkAkAra ne isa aMza kA 'na cAzIrvAda' aisA saMskRta pratirUpa diyA hai| kintu pro0 upAdhye ke mata se vaha 'na cAsyAdvAda' honA caahie| unakA kahanA hai ki AcArya hemacandra ke prAkRta vyAkaraNa ke anusAra AziSa zabda kA prAkRta rUpa 'AsI' honA cAhie / svayaM hemacandra ne 'AsIyA' aisA dUsarA rUpa diyA hai / AcArya hemacandra ne syAdvAda ke lie prAkRta rUpa 'siyAvAo' diyA hai| yadi isa siyAvAo zabda para dhyAna diyA jAye to ukta gAthA meM asyAdvAda vacana ke prayoga kA hI niSedha mAnanA ThIka hogaa| yadi TIkAkAra ke anusAra AzIrvacana ke prayoga kA niSedha mAnA jAye to kathAnakoM meM jo dharmalAbha rUpa AzIrvAdAtmaka vacana kA prayoga milatA hai, vaha asaMgata hogaa| isa prakAra AgamoM meM 'syAdvAda' isa pUre zabda ke astitva ke bAre meM kisI ko matabheda ho sakatA hai, kintu 'syAt' zabda ke astitva meM matabheda nahIM hai| isalie syAt zabda ke prayoga ke kAraNa jainAgamoM meM syAdvAda kA astitva siddha hI mAnanA caahiye| Page #398 -------------------------------------------------------------------------- ________________ syAdvAda siddhAnta : eka anuzIlana 323 (I bhAga P paraspara virodhI dharmoM ko eka hI dharma meM svIkAra kiyA jAye, isa prakAra kI samanvayAtmaka bhAvanA se anekAntavAda kA janma huaa| kisI bhI viSaya meM prathama asti-vidhi pakSa hotA hai taba koI dUsarA usa pakSa kA nAsti-niSedha pakSa lekara khaMDana karatA hai| ataeva samanvayakartA ke samakSa jaba taka donoM pakSa upasthita na hoM, taba taka samanvaya kA prazna hI nahIM uThatA / isa prakAra anekAntavAda-syAdvAda ke mUla meM 'asti aura nAsti' pakSa kA honA Avazyaka hai| isIlie syAdvAda ke bhaMgoM meM sarvaprathama asti, nAsti ina donoM ko sthAna milanA svAbhAvika hai| yadi bhaMgoM ke sAhityika itihAsa kI ora dhyAna deM to Rgveda ke nAsadIya sUkta meM bhaMgoM kA kucha AbhAsa milatA hai| ukta sUkta ke RSi ke samakSa do mata the| koI jagat ke Adi kAraNa ko sat kahate the aura koI asat / isa prakAra jaba RSi ke samakSa yaha sAmagrI upasthita huI, taba unhoMne kaha diyA ki vaha sat bhI nahIM hai aura asat bhI nahIM hai| unakA yaha niSedhaparaka uttara bhI eka pakSa meM pariNata ho gyaa| isa prakAra sat, asat aura anubhaya (an+ubhaya) ye tIna pakSa to Rgveda jitane prAcIna siddha ho gye| upaniSadoM ke samaya meM jaba AtmA yA brahma ko parama tatva mAnakara vizva ko usI kA prapaMca mAnane kI pravRtti huI taba yaha svAbhAvika thA ki aneka virodhoM kI bhUmi brahma yA AtmA hI bane / pariNAmataH AtmA yA brahma aura brahmarUpa vizva ko RSiyoM ne aneka virodhI dharmoM se alaMkRta kiyaa| parantu jaba una virodhoM ke tArkika samanvaya meM bhI unheM saMtoSa nahIM milA taba use vacanAgocara-avaktavya batAkara anubhavagamya kaha diyaa| yadi isa prakriyA ko dhyAna meM rakhA jAye to 'aNoraNIyAn mahato mahIyAn' (kaThopaniSad), 'sadasadvareNyam' (muNDakopaniSad) Adi upaniSad vAkyoM meM kisI eka hI dharmI meM paraspara virodhI do dharmoM ko svIkAra kiyA gayA hai| vidhi aura niSedha donoM pakSoM kA vidhi-mukha se samanvaya huA hai| Rgveda ke RSi ne donoM virodhI pakSoM ko asvIkRta karake niSedhamukha ke tIsare anubhaya pakSa ko upasthita kiyA hai aura upaniSadoM ke RSiyoM ne donoM virodhI dharmoM ko svIkRti dvArA ubhayapakSa kA samanvaya kara vidhimukha se cauthe ubhaya bhaMga kA AviSkAra kiyaa| jaba parama tatva ko ina dharmoM kA AdhAra mAnane para bhI virodhoM kI gandha Ane lagI to anta meM unhoMne do mArga grahaNa kiye / jina dharmoM ko dUsare loga svIkAra karate the, unakA niSedha kara denA arthAt Rgveda kI taraha anubhaya (an + ubhaya) pakSa kA avalaMbana lekara uttara de denA ki na vaha sat hai aura na asat hai| yaha prathama mArga huA / jaba isI niSedha ko neti-neti ke carama taka pahuMcAyA, taba usameM se phalita ho gayA ki vaha avaktavya hai| yaha dUsarA mArga huaa| isa carcA kA phalitArtha yaha hai ki jaba do virodhI dharma upasthita hote haiM, taba usake uttara meM tIsarA takSa tIna prakAra se ho sakatA hai-(1) ubhaya virodhI pakSoM ko svIkAra karane vAlA (ubhaya), (2) ubhaya pakSa ko niSedha karane vAlA (anubhaya) aura (3) avaktavya / inameM se tIsare prakAra dUsare prakAra kA vikasita rUpa hai, ataeva anubhaya aura avaktavya ko eka hI bhaMga samajhanA caahie| isa avaktavya aura vastu kI sarvathA avaktavyatA ke pakSa ko vyakta karane vAle avaktavya ke bheda meM yaha dhyAna rakhanA Avazyaka hai ki prathama ko sApekSa avaktavya aura dUsare ko nirapekSa avaktavya kaha sakate haiM / sApekSa avaktavya arthAt kisI vastu meM do yA adhika dharmoM ko kahane ke liye tadartha zabda kI khoja karate haiM to unake vAcaka bhinna-bhinna zabda to mila jAte haiM kintu una zabdoM ke kramika prayoga se vivakSita sabhI dharmoM kA yugapat bodha nahIM ho pAtA, ataeva use avaktavya kaha dete haiN| nirapekSa avaktavyatA se yaha pratipAdita kiyA jAtA hai ki vastu kA pAra | 1 APURANAJDO GRAMMARVACADAKIRAAJAMATABASAN AARRAJARAMMARDANAMAHA PYAM AcAryapravabhinna jApAna zrIAnanda an zrIAnanda anya wirmwwwnnerman Page #399 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrI Ananda antha W dharma aura darzana Fi za F Aryana abhinandana 324 mArthika rUpa hI aisA hai, jo zabda grAhya nahIM / ataeva usakA varNana nahIM kiyA jA sakatA arthAt sApekSa avaktavyatA kA AdhAra vacanaprayoga hai aura nirapekSa avaktavyatA kA AdhAra vastu kA pAramArthika rUpa hai / syAdvAda ke bhaMgoM meM jo avaktavya bhaMga hai, vaha sApekSa avaktavya hai aura vaktavyatvaavaktavyatva aise do virodhI dharmoM ko lekara jainAcAryoM ne jo svataMtra saptabhaMgoM kI yojanA kI, usakA mUla nirapekSa avaktavya pratIta hotA hai / itanI carcA se yaha spaSTa ho jAtA hai ki upaniSadoM ke samaya taka ( 1 ) sat (vidhi), (2) asat (niSedha), (3) sadasat (ubhaya), (4) avaktavya ( anubhaya) ye cAra pakSa sthira ho cuke the / ina cAra pakSoM kI paraMparA bauddha tripiTaka se bhI siddha hotI hai| bhagavAna buddha ke samayaparyanta eka hI viSaya ke cAra virodhI pakSa upasthita karane kI zailI dArzanikoM meM pracalita thI / tripiTakagata saMjaya belaTThaputra ke mata varNana se bhI yahI siddha hotA hai / yahA~ itanA vizeSa samajhanA hai ki bhagavAna buddha ne praznoM ko avyAkRta isaliye kahA ki ve una praznoM kA 'hAM' yA 'nA' meM uttara nahIM denA cAhate the, jabaki bhagavAn mahAvIra ne asti Adi cAroM pakSoM kA samanvaya karake sabhI pakSoM ko bheda se svIkAra kiyA hai| bhagavAna mahAvIra ke syAdavAda aura saMjaya ke bhaMgajAla meM itanA aMtara hai ki syAdavAda pratyeka bhaMga kA spaSTa rUpa se nayavAda aura apekSAvAda kA samarthana kara nizcaya karatA hai aura saMjaya koI nizcaya nahIM karatA hai aura ajJAnavAda meM kartavya kI itizrI samajhatA hai / jainAgamoM meM bhI kaI padArthoM ke varNana ke liye vidhi, niSedha, ubhaya aura anubhaya ke AdhAra para vikalpa kiye haiM / jaise - ( 1 ) AtmArambha, (2) parArambha, (3) tadubhayArambha, (4) anArambha / isase yaha phalita hotA hai ki bhagavAna mahAvIra ke samayaparyanta vidhi Adi anubhaya paryanta ukta cAra pakSa sthira ho cuke the aura saMbhavataH inhIM pakSoM kA bhagavAna mahAvIra ne samanvaya kiyA hogA / usa sthiti meM syAdvAda ke nimnalikhita maulika bhaMga phalita hote haiN| : (1) syAd sat (vidhi), (2) syAd asat (niSedha), (3) syAd sat syAd asat (ubhaya ), (4) syAdavaktavya ( anubhaya ) / ina cAra bhaMgoM meM se aMtima bhaMga avaktavya do prakAra se prApta ho sakatA hai- ( 1 ) prathama ke do bhaMga rUpa se vAcyatA kA niSedha karake aura ( 2 ) prathama ke tInoM bhaMga rUpa se vAcyatA kA niSedha karake / inameM se prathama rUpa kI sthiti Rgveda kAlIna aura dUsare rUpa kI sthiti upaniSad kAlIna pratIta hotI hai| jaina AgamoM meM syAdvAda ke bhaMgoM meM jo avaktavya ko tIsarA sthAna diyA gayA, vaha itihAsa kI dRSTi se saMgata mAlUma hotA hai| isakA anusaraNa AcArya umAsvAti ( tatvArtha bhA. 5 - 31), siddhasena ( sanmati 1 - 36) Adi ne kiyA aura avaktavya ko cauthA sthAna dene kA anusaraNa AcArya samantabhadra (Apta mI. kA. 16) Adi ne kiyA / AcArya ne kundakunda donoM matoM kA anusaraNa kiyA hai / bhagavAna mahAvIra dvArA vibhinna matavAdoM kA samanvaya kaise Rgveda se lekara bhagavAna buddha paryanta jo vicAradhArA pravAhita huI, prathama eka pakSa upasthita huA-- sat yA asat kA / usake virodha meM pakSa uThA asat yA sat kA / inakA samanvaya karane ke liye kisI ne kaha diyA ki tattva na sat kahA jA sakatA hai aura na asat kahA jA sakatA hai / vaha avaktavya hai / kisI ne donoM virodhI pakSoM ko milAkara kaha diyA ki vaha sadasat hai / vicAradhArA ke uparyukta pakSa, vipakSa aura samanvaya ye tIna kramika sopAna haiM / kiyA gayA, yaha draSTavya hai / usase yaha pratIta hotA hai ki Page #400 -------------------------------------------------------------------------- ________________ syAdvAda siddhAnta : eka anuzIlana 325 parantu samanvaya paryanta A jAne para samanvaya bhI eka pakSa bana gyaa| aura jaba yaha pakSa bana gayA to vipakSa kA bananA bhI sahaja thaa| phira unake bhI samanvaya kI AvazyakatA huii| yahI kAraNa hai ki jaba vastu kI avaktavyatA meM sat aura asat kA samanvaya huA to vaha bhI eka ekAnta pakSa aura usake sAtha hI vipakSa bana gyaa| isa prakAra pakSa-vipakSa-samanvaya kA cakra anivArya thaa| isa cakra ko bhedane kA mArga bhagavAna mahAvIra ne btaayaa| unhoMne samanvaya kA eka nayA mArga batalAyA, jisase samanvaya svayaM Age jAkara eka naye vipakSa ko maukA na de / unake samanvaya kI yaha vizeSatA hai ki vaha samanvaya svataMtra pakSa na hokara sabhI virodhI pakSoM kA yathA-yogya sammelana hai| unhoMne pratyeka pakSa ke balAbala kI ora dRSTi dii| yadi ve kevala daurbalya kI ora dhyAna dekara samanvaya karate to sabhI pakSoM kA sumela hokara bhI ekatra sammelana na hotA aura kisI vipakSa ke utthAna ko avakAza detA / ataeva unhoMne pratyeka pakSa kI sacAI para bhI dhyAna diyA aura sabhI pakSoM ko vastu ke darzana meM yathA-yogya sthAna diyA / jitane bhI abAdhita virodhI pakSa the, una sabhI ko saca batalAte hue prakaTa kiyA ki sampUrNa satya kA darzana to una sabhI virodhoM ko milAne se hI ho sakatA hai, pArasparika nirAsa se nhiiN| isakI pratIti nayavAda ke dvArA karAI / nayavAda kA artha hai ki sabhI pakSa, sabhI mata pUrNa satya ko jAnane ke bhinna-bhinna prakAra haiN| kisI eka prakAra kA itanA prAdhAnya nahIM ki vaha satya ho aura dUsarA na ho| sabhI pakSa apanIapanI dRSTi se satya haiM aura inhIM saba dRSTiyoM ke yathAyogya saMgama se vastu ke svarUpa kA AbhAsa hotA hai / naya sunaya tabhI kahalAte haiM jabaki ve apanI-apanI maryAdA meM raheM aura apane pakSa kA spaSTIkaraNa karate hue dUsare pakSa kA mArga avaruddha na kreN| bhagavAna mahAvIra kA samanvaya itanA vyApaka thA ki usameM pUrva sabhI mata apane-apane sthAna para rahakara vastudarzana meM yaMtra ke bhinna-bhinna aMgoM kI taraha sahAyaka hote haiM / phala yaha huA ki unakA vaha samanvaya aMtima hI rahA / aba isa saMpUrNa kathana ke upasaMhAra rUpa meM syAdvAda ke svarUpa kA jaisA ki vaha Agama meM hai, vivecana kiyA jAtA hai| isake liye bhagavatI sUtra kA eka sUtra acchI taraha se mArga-darzaka hai| usakA sAra nIce diyA jAtA hai| gautama kA prazna hai ki ratnaprabhA pRthvI AtmA hai yA anya hai ? uttara meM bhagavAn ne kahA(1) ratnaprabhA pRthvI syAdAtmA hai / (2) ratnaprabhA pRthvI syAdAtmA nahIM hai| (3) ratnaprabhA pRthvI syAdavaktavya hai / arthAt AtmA hai aura AtmA nahIM hai, isa prakAra se ___ vaha vaktavya nahIM hai| ukta tIna bhaMgoM ko sunakara gautama ne pUchA eka hI pRthvI ko Apa itane prakAra se kisa apekSA se kahate haiN| uttara meM bhagavAn ne kahA (1) AtmA 'sva' ke Adeza se AtmA hai| (2) 'para' ke Adeza se AtmA nahIM hai / (3) tadubhaya ke Adeza se avaktavya hai / gautama ne ratnaprabhA pRthvI kI taraha sabhI pRthviyoM, svarga, siddhazilA ke bAre meM pUchA aura vaise hI uttara milA / paramANu pudgala ke prazna ke bAre meM bhI pUrvavat uttara diyA gayA / parantu jaba dvipradezI, tripradezI, catuSpradezI, paMcapradezI, SaTpradezI skandhoM ke bAre meM prazna pUche gae to ADAJARAMNAADIMANANADA Anan dmuAAAAAAAAAAAwaamadanindranadiatAAAAAAAAAAAAAAAAARINAARI AcAryapravabhi AcAryapravaAbhI zrIAnandamanthazrAAnandamayantha Page #401 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AJAN AAAAAAMAJANAJANADAASARAMANANAGAaranaamaAAAAAAAAAAAAAAAAAA wwwwwwview 326 dharma aura darzana kramazaH chaha, teraha, unnIsa, bAIsa aura teIsa bhaMgoM se unakI apekSA ke kAraNoM ke sAtha uttara diyA gayA / (vizada jAnakArI ke lie bhagavatImUtra--12-10-466 dekhie|) isa sUtra ke adhyayana se isa niSkarSa para pahu~cate haiM ki vidhi rUpa aura niSedha rUpa ina do virodhI dharmoM ko svIkAra karane meM hI syAdvAda ke bhaMgoM kA utthAna hotA hai| do virodhI dharmoM ke AdhAra para vivakSAbheda se zeSa bhaMgoM kI racanA hotI hai| sabhI bhaMgoM ke lie apekSA kAraNa avazya honA caahie| inhIM apekSAoM kI sUcanA ke lie pratyeka bhaMga-vAkya meM 'syAt' aisA pada rakhA jAtA hai / syAdvAda ke bhaMgoM meM se prathama cAra asti, nAsti, asti-nAsti, avaktavya -bhaMgoM kI sAmagrI to bhagavAn mahAvIra ke sAmane thii| unhIM ke AdhAra para prathama cAra bhaMgoM kI yojanA bhagavAna ne kI hai| zeSa bhaMgoM kI yojanA bhagavAna kI apanI hai, aisA pratIta hotA hai| AgamoM meM avaktavya kA tIsarA sthAna hai| __ syAdvAda ke bhaMgoM meM sabhI virodhI dharmayugaloM ko lekara sAta bhaMgoM kI (na kama, na adhika kI) jaina-dArzanikoM dvArA kI gaI yojanA kA kAraNa yaha hai ki bhagavatIsUtra ke Upara saMketa kiye gaye sUtra meM tripradezI aura usase adhika pradezI skandhoM ke bhaMgoM kI saMkhyA meM mUla sAta bhaMga ve hI haiM jo jaina-dArzanikoM ne apane saptabhaMgI ke vivecana meM svIkRta kiye haiN| jo adhika bhaMgasaMkhyA batAI gaI hai, vaha maulika bhaMgoM ke bheda ke kAraNa nahIM kintu ekavacana, bahuvacana ke bheda kI vivakSA ke kAraNa hI hai| yadi vacanabheda-kRta saMkhyAvRddhi ko nikAla diyA jAye to maulika bhaMga sAta hI raha jAte haiN| ataeva vartamAna meM pracalita syAdvAda ke saptabhaMga AgamoM meM kahe gaye saptabhaMgoM ke hI rUpa haiN| sakalAdeza-vikalAdeza kI kalpanA bhI Agamika saptabhaMgoM meM vidyamAna hai| AgamoM ke anusAra prathama tIna sakalAdezI bhaMga haiM aura zeSa vikalAdezI haiN| isa prakAra AgamoM meM syAdvAda aura bhaMgoM kA rUpa dekhane meM AtA hai, jisako uttaravartI AcAryoM ne vividha rUpoM se vyAkhyAna karake jana-sAdhAraNa ke lie sarala banA diyA aura cintanamanana hetu vidvAnoM ko sahI dRSTikoNa kiyaa| syAdvAda aura anekAntavAda yaha pahale saMketa kara cuke haiM ki jainadarzana eka vastu meM ananta dharma mAnatA hai aura una dharmoM meM se vyakti apane icchita dharmoM kA samaya-samaya para kathana karatA hai / vastu meM kathana kiye jA sakane vAle ve sabhI dharma vastu ke andara vidyamAna haiM, lekina aisA nahIM hai ki vyakti apanI icchA se una-una dharmoM kA padArtha para AropaNa karatA hai| vastu ananta yA aneka dharmoM ke kAraNa hI anantadharmAtmaka yA anekAntAtmaka kahI jAtI hai aura anekAntAtmaka vastu kA kathana karane ke lie 'syAt' zabda kA prayoga kiyA jAtA hai| 'syAt' zabda kA artha hai kathaMcit / kisI eka dRSTi se vastu isa prakAra kI kahI jA sakatI hai aura dUsarI dRSTi se vastu kA kathana dUsare prakAra se ho sakatA hai| yadyapi vastu meM ve saba dharma haiM kintu isa samaya hamArA dRSTikoNa amuka dharma kI ora hai, isalie vastu etadrapa jJAta ho rahI hai| vastu kevala isa rUpa meM hI nahIM hai, vaha anya rUpa meM bhI hai, isa satya ko vyakta karane ke lie syAt zabda kA prayoga kiyA jAtA hai| syAt zabda ke prayoga se hI hamArA vacana syAdvAda kahalAtA hai / 'syAt' pUrvaka jo 'vAda' kathana hai, vaha syAdvAda hai| isIlie yaha kahA jAtA hai ki anekAntAtmaka artha kA kathana syAdvAda hai| syAdvAda ko anekAntavAda kahane kA kAraNa yaha hai ki syAdvAda se jisa padArtha kA kathana hotA hai vaha anekAntAtmaka hai / anekAnta artha kA kathana syAdvAda hai| 'syAt' yaha avyaya anekAnta mAtA hA Page #402 -------------------------------------------------------------------------- ________________ syAdvAda siddhAnta : eka anuzIlana 327 rurn kA dyotaka hai, isalie syAdvAda ko anekAntavAda kaha sakate haiM / syAdvAda aura anekAntavAda donoM eka hI haiN| syAdvAda meM syAt zabda kI pradhAnatA hai aura anekAntavAda meM anekAnta dharma kI mukhyatA hai| syAt zabda anekAnta kA dyotaka hai| anekAnta ko abhivyakta karane ke lie syAt zabda kA prayoga kiyA jAtA hai| jaina-dArzanikoM ne apane granthoM meM ina donoM zabdoM kA eka hI artha meM prayoga kiyA hai aura isa prayoga ke pIche jo hetu rahA huA hai, vaha hai vastu kI anekAntAtmakatA / yaha anekAntAtmakatA anekAnta zabda se bhI prakaTa hotI hai aura syAdvAda zabda se bhii| vaise dekhA jAye to syAdvAda zabda kA prayoga adhika prAcIna mAlUma hotA hai, kyoMki AgamoM meM syAt zabda kA prayoga adhika dekhane meM AtA hai| usameM vastu kI aneka rUpatA kA pratipAdana karane ke lie 'siya' (syAt) zabda kA prayoga kiyA gayA hai| yadyapi anekAntavAda syAdvAda kA sthUlataH paryAyavAcI zabda kahA jAtA hai, phira bhI donoM meM vaha antara hai ki syAdvAda bhASAdoSa se bacAtA hai aura anekAntavAda cintana ko nirdoSa ghoSita karatA hai / dUsare zabdoM meM yaha kaha sakate haiM ki anekAntavAda pUrvaka syAdvAda hotA hai, kyoMki nirduSTa cintana ke binA doSa-mukta (nirdoSa) bhASA kA prayoga samyak rIti se nahIM ho sakatA / anekAnta vAcya aura syAdvAda vAcaka hai / syAdvAda bhASA kI vaha nirdoSa praNAlI hai, jisake mAdhyama se dUsare ke dRSTikoNa kA samAdara kiyA jAtA hai| syAdvAda-sAhitya kA vikAsa : aitihAsika dRSTi yaha pahale saMketa kiyA jA cukA hai ki syAdvAda mUlaka sAta bhaMgoM ke nAma kundakunda ke paMcAstikAya aura pravacanasAra nAmaka granthoM meM dikhalAI par3ate haiM / vahA~ sAta bhaMgoM ke kevala nAma eka gAthA meM ginA diye gaye haiM / jAna par3atA hai ki isa samaya jaina AcArya apane siddhAntoM para hone vAle pratipakSiyoM ke tarkaprahAra se satarka ho gaye aura isIlie syAdvAda ko tArkika rUpa dekara jaina siddhAntoM kI rakSA ke lie prayatnazIla hone lage the / syAdvAda ko prasphuTita karane vAle jaina AcAryoM meM IsavI san kI cauthI zatAbdI ke apUrva pratibhAzAlI, uccakoTi ke dArzanika vidvAna siddhasena divAkara aura samantabhadra kA nAma sabase mahattvapUrNa hai| ina vidvAnoM ne jaina tarkazAstra para sanmatitarka, nyAyAvatAra, yuktyanuzAsana, AptamImAMsA, Adi svatantra granthoM kI racanA kI haiN| siddhasena aura samantabhadra ne aneka prakAra ke dRSTAntoM aura nayoM ke sApekSa varNana se syAdvAda kA abhUtapUrva DhaMga se pratipAdana kiyA hai tathA anya dArzanikoM kI dRSTiyoM ko anekAntadRSTi ke aMza pratipAdita kara apanI sarva-samanvayAtmaka udAra bhAvanA kA paricaya diyA hai| - isake bAda IsA kI cauthI-pAMcavIM zatAbdI meM mallavAdI aura jinabhadragaNi kSamAzramaNa nAmaka vidvAnoM kA prAdurbhAva huaa| mallavAdI ne anekAntavAda kA pratipAdana karane ke lie nayacakra Adi granthoM kI racanA kI aura jinabhadragaNi kSamAzramaNa ne vizeSAvazyaka bhASya Adi grantha banAye / jinabhadra ne prAyaH siddhasena divAkara kI zailI kA hI anusaraNa kiyA hai|| ina vidvAnoM ke pazcAt IsA kI AThavIM-nauvIM zatAbdI meM akalaMka aura haribhadra ke nAma vizeSa rUpa se ullekhanIya haiN| ina vidvAnoM ne syAdvAda kA nAnA prakAra se UhApohAtmaka, sUkSmAtisUkSma vivecana kara usako sAMgopAMga evaM paripUrNa banAyA / isa samaya pratipakSiyoM dvArA anekAntavAda para aneka prakAra ke prahAra hone lage the| koI anekAnta ko saMzaya kahate, koI kevala chala kA rUpAntara aura isameM virodha, anavasthA Adi doSoM kA pratipAdana kara usakA khaNDana karate the| aise samaya meM akalaMka aura haribhadra ne tatvArtha-rAja-vArtika, siddhavinizcaya, anekAnta nayA ...... Orana,AMAJIRALANRA amadARANAAAAAAAAAAAAAENManahartAJALAIMINAAMGODADARPAN AcAryapravaraaAbhaAcAryapravaAbhAra zrIAnandasanyazrIAnandamayanya 22 Poweeveenwoman-Mancam Page #403 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AmAAAAAAAMAAJAARIAJIRAKSHANKARIAAJALMAGraminim umARMAIIANADABAJAJANAMAAJMJADAJABARADASAJANATAJANATANABAJANAS 328 dharma aura darzana jayapatAkA, zAstra vAtAMpamuccaya Adi graMthoM kA nirmANa kara yogyatA pUrvaka ukta doSoM kA nivAraNa kiyA aura anekAntavAda kI jaya-patAkA phhraaii| IsA kI nauvIM zatAbdI meM vidyAnanda aura mANikyanandi suvikhyAta vidvAna ho gaye haiN| vidyAnanda apane samaya ke bar3e bhArI naiyAyika the| inhoMne kumArila bhaTTa Adi vaidika vidvAnoM ke jaina-darzana para honevAle AkSepoM kA bar3I yogyatA se parihAra kiyA hai| vidyAnanda ne tatvArtha-zlokavAtika, aSTasahasrI, AptaparIkSA Adi granthoM kI racanA karake aneka prakAra se tArkika zailI dvArA syAvAda kA pratipAdana aura samarthana kiyA / mANikyanandi ne sarva-prathama jaina nyAya ko parIkSAmukha ke sUtroM meM gaMtha kara apanI alaukika pratibhA kA paricaya diyA aura jaina-nyAya ko samunnata bnaayaa| IsA kI dasavIM-gyArahavIM zatAbdI meM hone vAle prabhAcandra aura abhayadeva mahAn tArkika vidvAna the| ina vidvAnoM ne sanmatitarka TIkA (vAdamahArNava), prameyakamalamArtaNDa, nyAyakumudacaMdrodaya Adi granthoM kI racanA kara jaina nyAyakoSa kI bhI vRddhi kI hai / inhoMne sautrAMtika, vaibhAvika, vijJAnavAda, zUnyavAda, brahmAdvaita zabdAdvaita Adi vAdoM kA samanvaya karake syAvAda kA naiyAyika paddhati se pratipAdana kiyaa| isake pazcAt IsA kI bArahavIM zatAbdI meM vAdidevasUri aura kalikAlasarvajJa hemacandra kA nAma AtA hai / vAdideva vAda-zakti meM asAdhAraNa mAne jAte haiN| vAdideva ne syAdvAda kA spaSTa vivecana karane ke lie pramANanayatattvAlokAlaMkAra, syAdvAda-ratnAkara Adi grantha likhe / hemacaMdra apane samaya ke asAdhAraNa vidvAna the| unhoMne anyayogavyavacchedikA, ayoga-vyavacchedikA, pramANamImAMsA Adi graMthoM kI racanA karake syAdvAda kI siddhi se jaina-darzana ke siddhAntoM ko pallavita kiyaa| IsavI san kI satrahavIM-aThArahavIM zatAbdI meM upAdhyAya yazovijaya jI aura paMDita vimala'dAsa jainadarzana ke vikhyAta vidvAn ho gaye haiN| upAdhyAya jI jaina paramparA meM lokottara pratibhA ke dhAraka evaM asAdhAraNa vidvAn the| inhoMne yoga, sAhitya, prAcIna nyAya Adi kA pAMDitya prApta karane ke sAtha navya-nyAya kA bhI pArAyaNa kiyA thaa| Apane zAstra-vArtA-samuccaya kI syAdvAdakalpalatA TIkA, nayopadeza, naya-rahasya, naya-pradIpa, nyAya khaMDa-khAdya, nyAyAloka, aSTasahasrI-TIkA Adi aneka graMthoM kI racanA kI hai| paMDita vimaladAsa ne navya-nyAya kA anukaraNa karane vAlI bhASA meM saptabhaMgItaraMgiNI nAmaka svataMtra graMtha kI saMkSipta aura sarala bhASA meM racanA karake eka vizeSa kArya kI pUrti kI hai| pUrvokta vidvAnoM ke atirikta anyAnya bhI aneka prabhAvaka vidvAnoM ne syAvAda siddhAnta ke pratipAdaka graMthoM kI racanA kI hai aura jaina-darzana ke rUpa ko vyApaka banAyA hai| pUrvokta parizIlana se yaha bhalIbhAMti samajha meM A jAtA hai ki yadi padArtha ke svabhAva ko samajhanA hai aura jJAna kA sahI mUlyAMkana karanA hai to anekAntamayI syAdvAda dRSTi ko apanAnA cAhiye / kyoMki sAdhAraNa manuSya kI zakti atyalpa hai aura buddhi parimita hai| isaliye hama apanI chamastha dazA meM hajAroM-lAkhoM prayatna karane para bhI brahmANDa ke asaMkhya padArthoM kA jJAna karane meM asamartha rahate haiN| syAdvAda yahI pratipAdana karatA hai ki hamArA jJAna pUrNa satya nahIM kahA jA sakatA hai, vaha padArthoM kI amuka apekSA ko hI lekara hotA hai, isaliye hamArA jJAna ApekSika satya hai / pratyeka padArtha meM ananta dharma hai, ina ananta dharmoM meM se hama eka samaya meM kucha dharmoM kA hI jJAna kara sakate haiM aura dUsaroM ko bhI kucha dharmoM kA pratipAdana kara sakate haiN| syAdvAda kI zailI sahAnubhUtimaya hai isaliye umameM samanvaya kI kSamatA hai| usakI maulikatA yahI hai ki par3osI vAdoM ko udAratA ke sAtha svIkAra karatA hai, lekina unako usI rUpa Page #404 -------------------------------------------------------------------------- ________________ syAdvAda siddhAnta : eka anuzIlana 326 meM nahIM, unake sAtha rahane vAle Agraha ke aMza ko chAMTakara unheM vaha apanA aMga banAtA hai| syAdvAda durAgraha ke liye nahIM, kintu aise Agraha ke liye saMketa karatA hai, jisameM samyak jJAna ke liye avakAza ho| saccA syAdvAdI sahiSNu hotA hai, vaha rAga-dveSa rUpa AtmavikAroM para vijaya pAne ke liye satata prayatnazIla rahatA hai| vaha dUsaroM ke siddhAntoM ko Adara kI dRSTi se dekhatA hai aura madhyasthabhAva se saMpUrNa virodhoM kA samanvaya karatA hai| isIliye SaD-darzanoM ko jinendra bhagavAna ke aMga kahakara parama yogI Anandaghana jI ne 'Anandaghana caubIsI' meM isa bhAva ko nimna prakAra se vyakta kiyA hai 'SaT darasaNa jina aMga bhaNIje, nyAya SaDaMga jo sAdhe re| nami jinavaranA caraNa upAsaka, SaTdarzana ArAdhe re // 1 // jina sura pAdapa pAya bakhANaM, sAMkhya joga doya bhede re| Atama sattA vivaraNa karatA, lahI duga aMga akhede re // 2 // bheda abheda sugata mImAMsaka, jinavara doya kara bhArI re / lokAloka avalaMbana bhajiye, gurugamathI avadhArI re // 3 // lokAyatika kUkha jinavaranI, aMza vicAra jo kIje / tatva vicAra sudhArasa dhArA, gurugama viNa kema pIje // 4 // jaina jinezvara uttama aMga, aMtaraMga bahiraMge re / akSara nyAsa dharA ArAdhaka, ArAdhe dharI saMge re // 5 // . syAdvAda kevala dArzanika cintana, kathana kI praNAlI hI nahIM hai, apitu pratidina jIvanavyavahAra meM bhI hama syAdvAda kA prAyogika rUpa dekhate haiM aura usake kathana ke anurUpa kArya-pravRtti bhI dekhate haiN| phira bhI yaha Aja kI viDaMbanA hai ki syAdvAda-praNAlI kA upayoga karate hue bhI usakI zailI kA nAmollekha nahIM karate haiN| dUsare zabdoM meM yoM kaha sakate haiM ki syAdvAda cintana kI prakriyA ke sAtha-sAtha svastha, svaccha AcAra kI bhI prAthamika bhUmikA hai| syAdvAda ke saMbaMdha meM apanI zakti, kSamatA, buddhi se kiye gaye yatkicit saMketa ko jJAnasAgara ke aMzamAtra kA kathana mAnatA huuN| prayAsa kI saphalatA kA samagra zreya gurujanoM ko hai, aura isameM kucha truTi raha gaI ho to apanI ajJatA ke liye kSamA-prArthI hU~ / vijJajana saMzodhana kara pramAdagata skhalanA se avagata karAveM, jisase parimArjana kara tathya ko samajha sakeM / vijJeSu kimadhikam / RUARKARIN AMJAAAAAAD AAAAAAAAAABEANIJABADASHAIRJARDAMAImaniauranium AIABAmavasa n a AcArasabhAcAryaprasA zrIAnanda ayazrIAnandaprasanna MwwwxYYIWAN Page #405 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ARMAAAAAP MALAAAAMKARAwaalasedawaisinusan-ANANARMintaalanadJANABMARArarts - em witya.varuwave zrImatI puSpalatA jaina, ema. e. (hindI, bhASAvijJAna) (nAgapura) jaina rahasyavAda banAma adhyAtmavAda sRSTi ke sarjaka tattva anAdi aura ananta haiN| unakI sarjanazIlatA prAkRtika zaktiyoM ke saMgaThita rUpa para nirbhara karatI hai| para use hama prAyaH kisI ajJAta zakti-vizeSa se sambaddha kara dete haiM, jisakA mUla kAraNa mAnasika dRSTi se svayaM ko asamartha svIkAra karanA hai| isI asAmarthya meM sAmarthya paidA karane vAle 'satyaM, zivaM, sundaraM' tattva kI gaveSaNA aura svAnubhUti kI prApti ke pIche hamArI rahasyabhAvanA eka bahuta bar3A sambala hai / yahI rahasya-bhAvanA eka guhya tattva hai| dharma aura rahasyabhAvanA ___ guhya tattvoM kA sambandha parAbauddhika RSi-maharSiyoM kI guhya-sAdhanA ko parAkASThA aura usakI vizuddha tapasyA se jur3A huA hai / pratyeka dRSTA ke sAkSAtkAra kI dizA, anubhUti aura abhivyakti samAna nahIM ho sakatI / anya pratyakSa-daziyoM kI apekSA pRthaka hone kI hI sambhAvanA adhika rahA karatI hai| phira bhI lagabhaga samAna mArgoM ko kisI eka pantha yA sampradAya se jor3A jAnA bhI asvAbhAvika nhiiN| jisa mArga ko koI cumbakIya vyaktitva prastuta kara detA hai, usase usakA cirantana sambandha jur3a jAtA hai| AgAmI ziSya-paramparA usI mArga kA anusaraNa karatI rahatI hai| yathAsamaya isI mArga ko apanI paramparA ke anukUla koI nAma de diyA jAtA hai aura anta meM hama apanI bhASA meM dharma bhI kahane lagate haiN| isI prakAra rahasyabhAvanA ke sAtha dharma kA avinAbhAva sambandha sthApita kara kAlAntara meM use bhinna-bhinna dharmoM kI sImA meM bA~dha diyA jAtA hai| rahasya zabda kA artha 'rahasya' zabda 'rahas' para AdhArita hai| 'rahas' zabda 'raha' tyAgArthaka dhAtu meM asun pratyaya lagAne para banatA hai| tadanantara yat pratyaya jor3ane para rahasya zabda nirmita hotA hai, jisakA vigraha hogA-rahasi bhavaM rahasyam / 2 arthAt rahasya eka aisI mAnasika pratIti athavA anubhUti hai jisameM sAdhaka jJeya vastu ke atirikta jJeyAntara vastuoM kI vAsanA se asaMpRkta ho jAtA hai| 'rahas' zabda kA dvitIya artha vivikta, vijana, channa, niHzalAka, rahaH, upAMzu aura ekAnta hai| vijana meM hone vAle ko rahasya kahate haiM (rahasibhavaM rahasyam) / guhya artha meM bhI rahasya zabda 1 sarvadhAtubhyo'sun (unnaadisuutr-cturthpaad)| 2 tatra bhavaH digAdibhyo yat (pANini sUtra 4.3.53,54) / 3 vivikta vijanaH channAniH zalAkAstathA rahaH / rahasyopAMzu cAlige rahasyaM tadbhave triSu / / -amarakoza, 2.8, 22-23, abhidhAna cintAmaNi koza, 741 / Page #406 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jaina rahasyavAda banAma adhyAtmavAda 331 kA prayoga huA hai / zrImadbhagavadgItA aura upaniSadoM meM rahasya zabda kA vizeSa prayoga dikhAI detA hai| vahAM ekAnta artha meM "yogI yuJjIta satatamAtmAnaM rahasi sthita: ( 6.10) tathA marma artha meM "bhakto'si me sakhA ceti rahasyaM hyetadamuttanam" aura guhyArtha meM " guhyAd guhyataraM ( 18.63) paramaguhya (18.38) Adi kI abhivyakti huI hai / isI rahasya ko AdhyAtmika kSetra meM anubhUti ke rUpa meM prasphuTita kiyA gayA hai aura kAvyAtmaka kSetra meM rasa ke rUpa meM / rahasya ke anta meM donoM kSetroM ke marmajJoM ne svAnubhUti ko cidAnanda caitanya athavA brahmAnanda sahodara nAma samarpita kiyA hai / sAdhaka aura kavi kI rahasyabhAvanA sAdhaka aura kavi kI rahasya - bhAvanA meM kiJcit antara hai / sAdhaka rahasya kA svayaM sAkSAtkAra karatA hai, para kavi usakI bhAvAtmaka bhAvanA karatA hai| yaha Avazyaka nahIM ki yogI kavi nahIM ho sakatA athavA kavi yogI nahIM ho sakatA / kAvya kA sambandha bhAva se vizeSa hotA hai| aura sAdhaka kI rahasyAnubhUti bhI vahIM se jur3I huI hai / ataH yaha prAyaH dekhA jAtA hai ki ukta donoM vyaktitva samarasa hokara AdhyAtmika sAdhanA karate rahe haiM / yahI kAraNa hai ki yogI kavi huA hai aura kavi yogI huA hai| donoM ne rahasyabhAvanA kI bhAvAtmaka anubhUti ko apanA svara diyA hai / prastuta nibandha meM hamane ukta donoM vyaktitvoM kI sajagatA ko parakhane kA prayatna kiyA hai / isalie rahasyavAda ke sthAna para hamane rahasyabhAvanA zabda ko adhika upayukta mAnA hai / bhAvanA anubhUtiparaka hotI hai aura vAda kA sambandha abhivyakti aura darzana se adhika hotA hai| anubhUti asImita hotI hai aura vAda kisI dharma, sampradAya athavA sAhitya se sambaddha hokara sasImita ho jAtA hai / isa antara ke hote hue bhI rahasya - bhAvanA kA sambandha antatogatvA cUMki kisI sAdhanAvizeSa se sambaddha rahatA hai isalie vaha bhI kAlAntara meM anubhUti ke mAdhyama se eka vAda bana jAtA hai / rahasyavAda : abhivyakti aura prayoga rahasyavAda ko aMgrejI meM Mysticism kahA jAtA hai / yaha zabda grIka ke Mystikas zabda se udbhUta huA hai, jisakA artha hai - kisI guhya jJAna kI prApti karane ke lie dIkSita ziSya / usa dIkSita ziSya dvArA vyakta udgAra athavA siddhAnta ko Mystesism kahA gayA hai / isa zabda kA prayoga aMgrejI sAhitya meM san 1600 ke AsapAsa huA hai / 6 jahA~ taka hindI sAhitya kA prazna hai, rahasyavAda zabda kA prayoga usameM pAzcAtya sAhitya ke isI aMgrejI zabda Mysticism ke rUpAntara ke rUpa meM prayukta huA / isakA sarvaprathama prayoga AcArya mahAvIraprasAda dvivedI ne san 1927 meM sarasvatI patrikA ke maI aMka meM kiyA thA / lagabhaga isI samaya avadha upAdhyAya tathA AcArya rAmacandra zukla ne bhI isa zabda kA upayoga kiyA thA / jaisA Upara hama dekha cuke haiM prAcInakAla meM 'rahasya' jaise zabda sAhityika kSetra meM A cuke the para usake pIche adhikAMzataH adhyAtmarasa meM sikta sAdhanApatha jur3A huA thA / usakI abhivyakti 4 guhya rahasyaM / - abhidhAna cintAmaNi koza, 742 / 5 The concise Oxford Dictionary, p. 782. (word-Mystic.) Oxford 1961. anandela kA aMgrejI zabdakoza bhI dekhie / Bonquet, p.c. Comperative Religion ( Petiean series, 1953) p. 286. 6 jJA 350 DaoN AcArya prava AcArya prava abhinandana zrI Anandatra zrI Anandatra grantha Page #407 -------------------------------------------------------------------------- ________________ upAya pravala abhinaMdana zrI Ananda OM 571 DaoN. Le AcArya pravara abhinaMdana antha zrI Ananda antha dharma aura darzana 332 bhale hI kisI bhAva aura bhASA meM hotI rahI ho para unakI sahajAnubhUti sArvabhaumika rahI hai| jahA~ taka usakI abhivyakti kA prazna hai, use nizcita hI sAkSAtkAra kartA gUMge ke gur3a kI bhAMti pUrNata: vyakta nahIM kara pAtA / apanI abhivyakti meM sAmarthyaM lAne ke lie yaha taraha-taraha ke sAdhana avazya khojatA hai| una sAdhanoM meM hama vizeSa rUpa se saMketamayI aura pratIkAtmaka bhASA ko le sakate haiM / ye donoM sAdhana sAhitya meM bhI mila jAte haiM / yadyapi rahasyavAda jaisA zabda prAcIna bhAratIya yogasAdhanAoM meM upalabdha nahIM hotA, para rahasya zabda kA prayoga athavA usakI bhUmikA kA viniyoga vahA~ sadaiva se hotA rahA hai / isalie bhAratIya sAhitya ke lie yaha koI navIna tathya nahIM rahA / ataH prAcIna bhAratIya kAvya meM pAzcAtya rahasyavAda kI paribhASA ko zabdazaH khojanA upayukta nahIM hai usakA tadrUpa meM pAyA jAnA yahA~ sambhava bhI nahIM jisa rahasyavAda zabda kA prayoga 12vIM zatAbdI meM prArambha meM huA, usakI bhAvadhArA ko usake pUrva usI rUpa meM kaise prApta kiyA jA sakatA hai? aura phira yadi sAMskRtika aura bhaugolika bhinnatA ho, taba to aura bhI kaThina ho jAtA hai / sAdhAraNa samAnatAyeM milanA dUsarI bAta hai aura unhIM ko AdhAra banA lenA dUsarI bAta hai| ataH pAzcAtya rahasyavAda ko bhAratIya adhyAtmavAda meM DhUMr3hanA ucita nahIM kahA jA sakatA / rahasyabhAvanA kA vaibhinya rahasyabhAvanA kA sambandha carama tattva ko prApta karane se rahA hai aura carama tattva kA sambandha kisI eka dharma athavA yogasAdhanA vizeSa se rahanA sambhava nahIM isalie rahasyabhAvanA kI pRSThabhUmi meM sAdhaka kI jijJAsA aura usakA Acarita sampradAya vizeSa mahattva rakhatA hai / sampradAyoM aura unake AcAroM kA vaiginya svabhAvataH vicAroM aura sAdhanAoM meM vibhinnatA paidA kara detA hai / isalie sAdhAraNa taura para Aja jo yaha mAnyatA hai ki rahasyavAda kA sambandha bhAratIya sAdhanAoM meM mAtra vaidika-sAdhanA meM hI hai. galata hai| pratyeka sampradAya kA sAdhaka apane kisI-nakisI AptapuruSa meM advaita tattva kI sthApanA karane kI dRSTi se unake hI dvArA nirdiSTa patha kA anugamana karatA hai aura alaukika svasaMvedya anubhavoM aura rahasya bhAvoM ko pratIka Adi mAdhyama se abhivyakta karane kA prayatna karatA hai| yahI kAraNa hai ki Adhunika rahasyavAda kI paribhASA meM bhI matavaibhinnya dekhA jAtA hai / jJAna isake bAvajUda adhikAMza sAdhanAoM meM itanI samAnatA dikhAI detI hai ki jaise ve hInAdhika rUpa se kisI eka kI sampradAya se sambaddha hoN| yaha asvAbhAvika bhI nahIM, kyoMki pratyeka sAdhaka kA mUla lakSya usa adRSTa zaktivizeSa ko AtmasAta karanA hai| usakI prApti meM darzana, aura cAritra kI samanvita triveNI dhArA kA pavitra pravAha apekSita hai| rahasyabhAvanA kI bhUmikA meM ina tInoM kA saMgama hai| parama satya yA paramAtmA se AtmasAkSAtkAra ke svarUpa kA varNana sabhI sAdhaka eka jaisA nahIM kara sake, kyoMki vaha anAdi, ananta aura sarvavyApaka hai aura usakI prApti ke mArga bhI ananta haiM / ataH aneka kathanoM se use vyaMjita kiyA jAnA svAbhAvika hai / unameM jainadarzana ke anusAra kisI kA bhI kathana galata nahIM kahA jA sktaa| rahasyabhAvanA meM vaibhiranya chanda se isI bhAva ko pAye jAne kA yahI kAraNa hai| saMbhavataH padamAvata meM jAyasI ne nimna darzAyA hai "vidhanA ke mAraga haiM tete / saraga nakhata tana rovAM jete / / " isa vaibhinya ke hote hue bhI sabhI kA lakSya eka hI rahA hai--parama- satya kI prApti aura paramAtmA se AtmasAkSAtkAra / Page #408 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jaina rahasyavAda banAma adhyAtmavAda 333 rahasyavAda kI paribhASA jahA~ vAda hotA hai vahA~ vivAda kI zRMkhalA taiyAra ho jAtI hai| AtmasAkSAtkAra se kI gaI yogasAdhanA ke sAtha bhI vAda jur3A aura rahasyavAda kI paribhASA meM anekarUpatA aaii| isalie sAhityakAroM ne rahasyabhAvanA ko kahIM darzanaparaka mAnA aura kahIM sAdhanAparaka / kahIM bhAvAtmaka (premapradhAna) to kahIM prakRtimUlaka, kahIM yaugika to kahIM abhivyaktimUlaka / paribhASAoM kA yaha vaividhya usakI anubhUti kI vibhinnatA para hI AdhArita rahA hai| itanA hI nahIM, kucha vidvAnoM ne to rahasyabhAvanA kA sambandha cetanA, saMvedana, manovRtti aura camatkAritA se bhI jor3ane kA prayatna kiyA hai| isalie Aja taka rahasyavAda kI paribhASA sarvasammata nahIM ho skii| bhAratIya aura bhAratIyetara vidvAnoM dvArA prastuta rahasyavAda kI vividha paribhASAoM kA ullekha karanA, yahA~ vistAra ke bhaya se saMbhava nahIM hai / mAtra hama unakA nAmollekha kara sakate haiN| pAzcAtya vidvAnoM meM Albert Forges, Nettleship, walter Stace, Pfleiderer,10 * Pringle Panthison,11 E. Caird,12 W. E. Hocking,13 William James,14 Von Hastman,15 Ku. Underhill,16 Frank Gayner 17 prabhRti vidvAnoM ke nAma ullekhanIya haiN| inameM aMDarahila, hAkiMga aura phreMka gainAra ko chor3akara zeSa sabhI vidvAnoM kI paribhASAyeM manodazA se vizeSa sambaddha haiN| unhoMne svAnubhUti ko kisI sAdhanA-vizeSa se nahIM jodd'aa| aMDarahila, hAkiMga aura phreMka gainAra kI paribhASAyeM rahasyavAda kI sahI sthiti para vicAra karatI huI dikhAI detI haiM / rahasyavAda ko hama kevala manodazA se hI nahIM jor3a sakate, vaha to vastutaH kisI eka sAdhanApatha para Acarita hokara AtmasAkSAtkAra karane kA eka mArga hai| bhAratIya vidvAnoM meM rAdhAkRSNanana, 8 mahendranAtha sarakAra,16 rAdhAkamala mukarjI,20 vAsudeva jagannAtha kIrtikara,21 rAnADe,22 rAmacandra zukla, jayazaMkara prasAda,24 rAmakumAra varmA,25 mahAdevI mA 7 Mystical Phenomena (London, 1926.) p. 3. Mysticism in Religion by Dr. W. R. Inge (Newyark) p. 25. E The teachings of the mystics (Newyark, 1960) p. 238. 10 Mysticism in Religion by Dean. Inge. p. 25. 11 Mysticism in Religion by Inge. p. 25. 12 vahI p. 25. 13 'rahasyavAda', parazurAma caturvedI se uddhata, pR0 20 14 The Varieties of Religious Experience a study in Human Nature (Long mans 1929) p. p. 379. 429 15 bhaktikAvya meM rahasyavAda, pR0 12. 16 vahI pR0 13 (Practical Mysticism by Under Hill. p. 3) 17 'Mysticism Dictionaries' by Frank Gayner. 18 Eastern Religion and western thoughts., p. 61. 16 Mysticism in Bhagavad Gita (Calcutta 1944) p. 1 (Preface) 20 Mysticism theory and Art, P.XII. 21 Studies in Vedanta. Bombay. 1924. p. p. 150-160. 22 Mysticism in Maharashtra, p. p. 1. 2. 23 kAvya meM rahasyavAda (A0 rAmacandra zukla) 24 kAvya, kalA tathA anya nibandha-prasAda 25 kabIra kA rahasyavAda, pR0 6 (DA. rAmakumAra varmA) caya zAcAprAcArya AnakA grantha zrIAnandantha wwwvieomara mewwwammam mama Page #409 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AcArya pravara abhinandana AAnanda AyAma pravara zrI Ananda Ju ' 334 dharma aura darzana varmA, 26 parazurAma caturvedI, 27 hajArIprasAda dvivedI, 28 premasAgara jaina, 26 nemicandra zAstrI, kastUracandra kAsalIvAla, 31 triguNAyata, 32 rUpanArAyaNa pANDeya, 33 vAsudevasiMha 34 Adi vidvAnoM ke nAma ullekhanIya haiN| inameM katipaya paribhASAoM ko chor3akara zeSa paribhASAoM meM vidvAnoM ne rahasyavAda ko kisI eka dRSTikoNa ko lekara vicAra kiyA hai| kisI ne use samAjaparaka mAnA hai| to kisI ne vicAraparaka, kisI ne anubhUtijanya mAnA hai to kisI ne jJAnajanya / kisI ne AcArapradhAna mAnA hai to kisI ne adhyAtmapradhAna, kisI ne usakI paribhASA ko vizuddha manovijJAna para AdhArita kiyA hai to kisI ne darzana para, kisI ne use jIvanadarzana mAnA hai to kisI ne use vyavahArapradhAna batAyA hai| ataH paribhASA ko ekAGgitA ke saMkIrNa dAyare se haTAkara use sarvAGgINa na kI dRSTi se hama apanI paribhASA prastuta karane kA prayatna karate haiM / "rahasyabhAvanA eka aisA AdhyAtmika sAdhana hai jisake mAdhyama se sAdhaka svAnubhUtipUrvaka Atmatattva se paramatattva meM lIna ho jAtA hai / " yahI rahasyabhAvanA abhivyakti ke kSetra meM Akara 'rahasyavAda' kahI jA sakatI hai| dUsare zabdoM meM hama kaha sakate haiM ki adhyAtma kI caramotkarSa avasthA kI abhivyakti kA nAma rahasyavAda hai / paribhASA kA vizleSaNa isa paribhASA meM hama rahasyavAda kI pramukha vizeSatAoM ko isa prakAra prastuta kara sakate haiM 1. rahasyabhAvanA eka AdhyAtmika sAdhana hai / adhyAtma se tAtparya tattvacintana hai, jisameM vyakti samyakcAritra kA paripAlana karatA huA samyagdarzana aura samyagjJAna kI ArAdhanA karatA hai / ^ abhinaMdana zra 2. svAnubhUti - rahasyavAda kI anyatama vizeSatA hai svAnubhUti / binA svayaM kI pratyakSa anubhUti ke sAdhaka sAdhya ko prApta nahIM kara sktaa| isI ko hama zAstrIya bhASA meM samyagdarzana kaha sakate haiM / anubhUti ke uparAnta hI zraddhA dRr3hatara hotI calI jAtI hai / . 3. Atmatattva - AdhyAtmika sAdhanA kA kendra hai / saMsaraNa kA mUlakAraNa hai Atmatattva para samyak vicAra kA abhAva / AtmA kA mUla svabhAva kyA hai ? aura vaha mohAdi vikAroM se kisa prakAra janmAntaroM meM bhaTakatA hai ? ityAdi jaise praznoM kA samAdhAna khojane kA prayatna kiyA jAtA hai / 4. paramapada meM vilIna ho jAnA rahasyavAda kI pramukha abhivyakti hai / isameM sAdhaka AtmA kI itanI pavitra avasthA taka pahu~ca jAtA hai ki vaha svayaM paramAtmA bana jAtA hai / AtmA aura paramAtmA kA ekAkAratva eka aisI avasthA hai, jahA~ sAdhaka samasta duHkhoM se vimukta hokara 26 mahAdevI kA vivecanAtmaka gadya 27 rahasyavAda, pR. 25. 28 hindI sAhitya kI pravRttiyA~, pR. 438 / 29 hindI jaina bhakti kAvya aura kavi, pR. 4 ( bhAga 2 ) / 30 hindI sAhitya : eka parizIlana 31 hindI pada-saMgraha, prastAvanA, pR. 20 32 kabIra kI vicAradhArA 33 bhaktikAvya meM rahasyavAda, pR. 346 34 apabhraMza aura hindI meM jaina rahasyavAda, pR. 13 Page #410 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jaina rahasyavAda banAma adhyAtmavAda 335 CBAD ADHA anirvacanIya zAzvata cidAnanda caitanyarasa kA pAna karane lagatA hai| isIko zAstrIya paribhASA meM hama nirvANa athavA mokSa kahate haiN| rahasyavAda kI ukta paribhASA meM adhyAtma aura darzana vizeSa mahattva rakhatA hai| adhyAtmatattva svayaM meM eka guhya tattva hai, jisake nirAvRta hone para apavarga kI prApti ho jAtI hai / isa gRhya tattva kA sambandha samUcI sRSTiprakriyA se hai, jo anAdi aura ananta hai aura jisakA kartA-hartAdhartA Izvara jaisA koI vyakti nahIM hai, usakA kartRtva aura jIvana-saMcAlana bhI rahasya banA huA hai| rahasyavAda aura adhyAtmavAda adhyAtma antastattva kI nizchala gati-vidhi kA rUpAntara hai| usakA sAdhya paramAtmA kA sAkSAtkAra aura usase ekarUpatA kI pratIti hai| yaha pratIti kisI-na-kisI sAdhanAphtha athavA dharma para AdhArita hue binA sambhava nhiiN| sAdhAraNataH vidvAnoM kA yaha mata hai ki dharma yA sampradAya ko rahasyavAda ke antargata nahIM rakhA jA sakatA, kyoMki dharma aura sampradAya IzvarIyazAstra (Beology) ke sAtha jur3A rahatA hai| isameM viziSTa AcAra, bAhya pUjana-paddhati, sAmpradAyika vyavasthA Adi jaisI bAtoM kI ora vizeSa dhyAna diyA jAtA hai, jo rahasyavAda ke lie utane Avazyaka nhiiN| 35 caturvedIjI kA yaha kathana tathyasaMgata pratIti nahIM hotaa| IzvarIya zAstra kA sambandha pratyeka dharma athavA sampradAya se usa rUpa meM nahIM, jisa rUpa meM vaidika tathA IsAI dharma meM hai / jaina tathA bauddha darzana meM Izvara ko sRSTi kA kartA-hartA-dhartA nahIM mAnA gyaa| sAtha hI bAhya pUjanapaddhati, karmakANDa Adi kA sambandha bhI jaina, bauddha dharmoM ke mUla rUpoM meM nahIM miltaa| ye tattva to zraddhA aura bhakti ke vikAsa ke sUcaka haiN| ukta dharmoM kA mUla tattva to saMsaraNa ke kAraNoM ko dUra kara nirvANa kI prApti karanA hai| isI ko hama tattad dharmoM kA rahasyavAda bhI kaha sakate haiN| rahasyavAda kA sambandha, jaisA hama pahale kaha cuke haiM, kisI-na-kisI dharma-vizeSa se avazya rhegaa| aisA lagatA hai, abhI taka bhAratIya rahasyavAda kI vyavasthA aura usakI paribhASA mAtra vaidika darzana aura saMskRti ko mAnadaNDa mAnakara kI jAtI rahI hai| IsAI dharma bhI isa sImA se bAhara nahIM hai| ina dharmoM meM Izvara ko kartA Adi svIkAra kiyA gayA hai aura isIlie rahasyavAda ko usa ora adhika mur3a jAnA par3A / parantu jahAM taka zramaNa saMskRti aura darzana kA prazna hai, vahA~ to isa rUpa meM Izvara kA koI astitva nhiiN| AtmA hI paramAtmapada prApta kara tIrthaMkara athavA buddha bana sakatA hai| jainadharma nAstika nahIM jaina dharma aura darzana ko kucha vidvAnoM ne nAstika darzanoM kI zreNI meM baiThA diyA hai, yaha Azcarya kA viSaya hai| isI kalpanA para yaha mantavya vyakta kiyA jAtA hai ki jainadharma aura sAhitya meM rahasyavAda ho hI nahIM sakatA, kyoMki yaha veda aura Izvara ko svIkAra nahIM krtaa| yahI mUla meM bhUla hai| prAcInakAla meM jaba vaidika saMskRti kA prAbalya thA taba nAstika kI paribhASA "veda nindako nAstikaH" ke rUpa meM nizcita kI gii| paribhASA ke isa nirdhAraNa meM tatkAlIna paristhitiyoM kA vizeSa hAtha thaa| vedanindaka athavA Izvara ko sRSTi kA kartA-dhartA ke rUpa meM svIkAra na karane vAle sampradAyoM meM pramukha sampradAya the-cArvAka, jaina aura bauddha / isalie unako nAstika kaha diyA gyaa| itanA hI nahIM, nirIzvaravAdI mImAMsA aura sAMkhya jaise vaidika darzanoM ko bhI nAstika ho jAnA pdd'aa| yAlA vaTA 4AAD Minariandainaireranaina auruaamatamanndansranama 35 rahasyavAda, (A. parazurAma caturvedI) pR0 6 / AcAryapravabhinApAryapravara abhiH zrAAnanda an zrIAnandana wwwnewsvacawpearanaaranimuvecarnive Page #411 -------------------------------------------------------------------------- ________________ va manAcAryapravara AbhAra pAvabhAAnanda anya zrIAnandA anya 336 dharma aura darzana siddhAntataH nAstika kI vaha paribhASA nitAnta asaMgata hai| nAstika aura Astika kI paribhASA vastutaH pAralaukika astitva kI svIkRti aura asvIkRti para nirbhara karatI hai| AtmA aura paraloka ke astitva ko svIkAra karane vAlA Astika aura use asvIkAra karane vAlA nAstika kahA jAnA cAhie thaa| pANini sUtra "astinAsti diSTaM mtiH|" (4.4-60) se bhI yaha bAta puSTa ho jAtI hai| jainasaMskRti ke anusAra AtmA apanI vizuddhatama avasthA meM svayaM hI paramAtmA kA rUpa grahaNa kara letA hai| daihika aura mAnasika vikAroM se vaha dUra hokara paramapada ko prApta kara letA hai| isa prakAra yahAM svarga, naraka, mokSa Adi kI vyavasthA svayaM ke karmoM para AdhArita hai / ataH jainadarzana kI gaNanA nAstika darzanoM meM karanA nitAnta asaMgata hai| adhyAtmavAda aura darzana jahAM taka adhyAtmavAda aura darzana ke sambandha kA prazna hai, vaha parasparAzrita hai| adhyAtmavAda yogasAdhanA hai jo sAkSAtkAra karane kA eka sAdhana hai aura darzana usa yoga-sAdhanA kA bauddhika vivecana hai| adhyAtmavAda tattvajJAna pradhAna hai aura darzana usakI paddhati aura vivecana karatA hai| adhyAtmavAda anubhUti para AdhArita hai jabaki darzana jJAna para AdhArita hai| isa prakAra darzana adhyAtmavAda se bhinna nahIM ho sktaa| adhyAtmavAda kI vyAkhyA aura vizleSaNa darzana kI pRSThabhUmi meM hI saMbhava ho pAtA hai| donoM ke aMtara ko samajhane ke lie hama darzana ke do bheda kara sakate haiMAdhyAtmika rahasyavAda aura dArzanika rahasyavAda / AdhyAtmika rahasyavAda AcAra-pradhAna hotA hai aura dArzanika rahasyavAda jJAnapradhAna / ataH AcAra aura jJAna kI samanvayAvasthA hI saccA adhyAtmavAda athavA rahasyavAda hai| rahasyabhAvanA kisI-na-kisI siddhAnta athavA vicArapakSa para AdhArita rahatI hai aura usa 'vicArapakSa kA aTUTa sambandha jIvana-darzana se jur3A rahatA hai, jo eka niyamita AcAra aura darzana para pratiSThita rahatA hai| sAdhaka usI ke mAdhyama se rahasya kA sAkSAtkAra karatA hai| vahI rahasya jaba abhivyakti ke kSetra meM AtA hai to kAvya bana jAtA hai aura jaba vicAra ke kSetra meM AtA hai to darzana bana jAtA hai| kAvya meM anubhUti kI abhivyakti kA prayatna kiyA jAtA hai aura usa abhivyakti meM svabhAvataH zraddhA-bhakti kA Adhikya ho jAtA hai| dhIra-dhIre aMdha-vizvAsa, rUr3hiyAM, camatkAra, pratIka, maMtra-taMtra Adi jaise tattva bar3hane aura jur3ane lagate haiN| adhyAtmavAda banAma rahasyavAda ke pramukha tattva rahasyavAda kA kSetra asIma hai, usa ananta zakti ke srota ko khojanA sasIma zakti ke sAmarthya ke bAhara hai| ataH sasImatA se asImatA aura parama vizuddhatA taka pahuMca jAnA tathA cidAnaMda caitanyarasa kA pAna karanA sAdhaka kA mUla uddezya rahatA hai| isalie rahasyavAda kA prasthAnabindu saMsAra hai, jahAM prAtyAkSika aura aprAtyAkSika sukha-duHkha kA anubhava hotA hai aura parama vizuddhAvasthA rUpa carama lakSya ko prApta karatA hai| vahAM pahuMcakara sAdhaka kRta-kRtya ho jAtA hai aura usakA bhavacaka sadaiva ke lie samApta ho jAtA hai| isa avasthA kI prApti kA mArga atyanta rahasya athavA guhya hai| isalie sAdhaka meM viSaya ke prati jijJAsA aura autsukya jitanA adhika jAgarita hogA, utanA hI usakA sAdhya samIpa hotA calA jaaygaa| rahasya ko samajhane aura anubhUti meM lAne ke lie nimnalikhita pramukha tattvoM kA AdhAra liyA jA sakatA hai 1. jijJAsA aura autsukya, 2. saMsArI AtmA kA svarUpa, Page #412 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jaina rahasyavAda banAma adhyAtmavAda 3. saMsAra kA svarUpa, 4. saMsAra se mukta hone kA upAya (bhedavijJAna) aura 5. muktAvasthA kI parikalpanA-nirvANa / rahasyabhAvanA kA sAdhya rahasyabhAvanA kA pramukha sAdhya paramAtmapada kI prApti karanA hai, jisake mUla sAdhana haiM svAnubhUti aura bhedavijJAna / kisI viSayavastu kA jaba kisI prakAra se sAkSAtkAra ho jAtA hai taba sAdhaka ke antaraMga meM tadviSayaka viziSTa anubhUti jAgarita ho jAtI hai| sAdhanA kI suptAvasthA meM carAcara jagata sAdhaka ko yathAvat dikhAI dene lagatA hai| usake mana meM rahasya kI yaha gutthi jaba samajha meM A jAtI hai ki saMsAra kA pratyeka padArtha azAzvata hai, kSaNabhaMgura hai, aura yaha sat, cit rUpa AtmA usa padArtha se pRthak hai, ye padArtha hamAre nahIM ho sakate aura na hama kabhI ina padArthoM ke ho sakate haiM taba usake mana meM eka apUrva AnandAnubhUti hotI hai / ise hama jaina zAstrIya paribhASA meM bhedavijJAna kaha sakate haiN| sAdhaka ko bhedavijJAna kI yathArtha anubhUti ho jAnA hI rahasyavAdI sAdhanA kA sAdhya kahA jA sakatA hai| vizva-satya kA samucita prakAzana isI avasthA meM ho pAtA hai| bhedavijJAna kI pratIti kAlAntara meM dRr3hatara hotI calI jAtI hai aura AtmA bhI usI rUpa meM parama vizuddha avasthA ko prApta ho jAtA hai| isa avasthA meM pahuMcakara sAdhaka anirvacanIya anubhUti kA AsvAdana karatA hai| AtmA kI yaha avasthA zAzvata aura cirantana sukhada hotI hai| rahasyavAdI kA yahI sAdhya hai| zAstrIya paribhASA meM ise hama nirvANa kaha sakate haiN| sAdhya sadaiva rahasya kI sthiti meM rahatA hai / siddha ho jAne para phira vaha rahasyavAdI ke lie ajJAta athavA rahasya nahIM raha jaataa| sAdhaka ke lie vaha bhale hI rahasya banA rhe| isalie tIrthaMkara RSabhadeva, mahAvIra, rAma, kRSNa Adi kI parama sthiti sAdhya hai| ise hama jJeya athavA prameya bhI kaha sakate haiN| isa sAdhya, geya athavA prameya kI prApti meM jijJAsA mUla kAraNa hai| jijJAsA hI prameya athavA rahasya tattva ke antastala taka pahu~cAne kA prayatna karatI hai| tadartha sAdhya ke sandarbha meM sAdhaka ke mana meM prazna, pratiprazna uThate rahate haiM, "athAto brahmajijJAsA" isI kA sUcaka hai / "neti-neti" ke mAdhyama se sAdhaka kI rahasyabhAvanA pavitratama hotI jAtI hai aura vaha rahasya ke samIpa calA jAtA hai| phira eka samaya vaha anirvacanIya sthiti ko prApta kara letA hai--yato vAcA nivartante aprApya manasA saha / isa anubhUtiparaka jijJAsA kI abhivyakti ke rUpa meM sRjita hone vAle kAvya ke mAdhyama se sahRdaya vyakti sAdhAraNIkaraNa prApta karatA hai aura zanaiH-zanaiH sAdhya dazA taka bar3hatA calA jAtA hai / ataeva isa prakAra ke kAvya meM vyakta rahasyabhAvanA kI gahanatA aura saghanatA yathArtha meM kAvya kI vidheyAvasthA kA kendrabindu samajhanA caahie| rahasyabhAvanA kA sAdhana parama guhya tattva rUpa rahasyabhAvanA ke vAstavika tathya taka pahu~cane ke lie sAdhaka ko kucha aise zAzvata sAdhanoM kA upayoga karanA par3atA hai jinake mAdhyama se vaha cirantana satya ko samajha ske| aise sAdhanoM meM AtmA aura paramAtmA ke vizuddha svarUpa para cintana-manana karanA vizeSa mahattvapUrNa hai| jainadharma meM to Atmatattva isI kendra-bindu ke rUpa meM pratiSThita kiyA gayA hai / isI ko kucha vistAra se samajhane ke lie vahA~ samUce tattvoM ko do bhAgoM meM vibhAjita kiyA gayA hai-jIva aura ajIva / jIva kA artha hai AtmA aura ajIva kA vizeSaNa, sambandha una paudgalika NA ondamaARAMMASALAIKAKJANAASADANIMADArowseriodwwAugannaNAIAIAIRAAMANARASIMANDLA AcAryaprayAsaAcAryaprasAra zrAsAnagranthazrAAnandAanya Moram Page #413 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrI Ananda artha 59 zrI Ananda antha 338 dharma aura darzana karmoM se hai jinake kAraNa yaha AtmA saMsAra meM bArambAra janma grahaNa karatA rahatA hai| ina karmoM kA sambandha AtmA se kaise hotA hai, isake lie Asrava aura bandha zabda Aye haiM tathA unase AtmA kaise vimukta hotA hai, isake lie saMvara aura nirjarA tattvoM ko rakhA gayA hai| AtmA kA karmoM se sambandha jaba pUrNataH dUra ho jAtA hai taba usakA vizuddha aura mUla rUpa sAmane AtA hai / isI ko mokSa kahA gayA hai / PAR ja 5 isa prakAra rahasyabhAvanA kA sIdhA sambandha jaina-saMskRti meM ukta sapta tattvoM para nirbhara karatA hai / ina sapta tattvoM kI samucita vivecanA hI jaina granthoM kI mUla bhAvanA hai / AcArazAstra, vicArazAstra inhIM tattvoM kA vizleSaNa karate hue dikhAI dete haiM, adhyAtmavAdI RSi maharSiyoM aura vidvAnoM-AcAryoM ne rahasyabhAvanA kI sAdhanA meM svAnubhUti ke sAtha vipula sAhitya sRjana kiyA hai / rahasyabhAvanA kA sAdhaka 'ekaM hi sad viprA bahudhA vadanti' ke anusAra sAdhaka eka hI parama satya ko vividha prakAra se anubhava meM lAte haiM aura use abhivyakta karate haiM / unakI rahasyAnubhUtiyoM kA dharAtala pavitra AtmasAdhanA se maNDita rahatA hai| yahI sAdhaka tattvadarzI aura kavi banakara sAhitya jagata meM utaratA hai / usakA kAvya bhAvasaundarya se nikharakara svAbhAvika bhASA meM nisRta hotA hai| phira bhI pUrNa abhivyakti meM asamartha hokara vaha pratIkAtmaka DhaMga se bhI apanI rahasyabhAvanA ko vyakta karane kA prayatna karatA hai / usakI abhivyakti ke sAdhana bhAva aura bhASA meM zraddhA, prema, bhakti, upAlambha jaise bhAva samAhita hote haiM / sAdhaka kI dRSTi satsaMgati aura gurumahimA kI ora jAkara AtmasAdhanA ke mAdhyama se paramAtmapada kI prApti kI ora mur3a jAtI hai / adhyAtmavAda banAma rahasyavAda : eka vizleSaNa ukta sabhI tattvoM para AdhyAtmika sAdhakoM ne sAhityika rUpa meM paryApta vivecana kiyA hai / ina adhyAtmavAdI sAdhakoM kI eka lambI paramparA hai / jisameM AcArya kundakunda muni kArtikeya, pUjyapAda, yogIndu muni muni rAmasiMha, lakSmIcanda, Anandatilaka, mahariNa, chIhala, banArasIdAsa, bhagavatIdAsa, rUpacandra, brahmadIpa, Anandaghana, yazovijaya, bhaiyA bhagavatIdAsa, pAMDe hemarAja dyAnatarAya, bhUdharadAsa, daulatarAma, budhajana, bhAgacanda Adi kA nAma ullekhanIya hai / unhoMne AtmA ke bahirAtmA, antarAtmA aura paramAtmA ke rUpoM para anubhUtimizrita samyak vivecana prastuta kiyA hai / ina sAdhakoM ke adhyAtmavAdI sAhitya kA paryavekSaNa karane para pAThaka ko yaha anubhUti hue binA nahIM rahegI ki ve paramAtmA ke sAkSAtkAra ke lie kitane Atura rahe haiM / isa sandarbha se unhoMne apane ArAdhya tIrthaMkaroM aura parameSThiyoM kI stutiyAM kI haiM, bhakti ke pravAha meM Akara apanA dAsyabhAva pradarzita kiyA hai tathA nAmasmaraNa, satgurudarzana Adi kI mahimA kA vyAkhyAna kiyA hai / ina sabhI prasaMgoM meM sAdhakoM kI gahana anubhUti kA patA calatA hai| ise hama samAsataH isa prakAra dekha sakate haiM--- kundakunda kA sAhitya, vizeSataH pAhur3a sAhitya rahasyavAda kI paramparA kA saMsthApaka kahA jA sakatA hai / yogIndu, rAmasiMha, banArasIdAsa, dyAnatarAya Adi kaviyoM ke lie vaha upajIvaka rahA hai / sakala nikala paramAtmA kA nirUpaNa, sAkAra - nirAkAra kI bhakti tathA saguNa-nirguNa brahma kI upAsanA jaina sAdhakoM ne apane DhaMga se kI hai| phAgu, veli, rAsA, stotra, caupAI, bArahamAsA, caritra, AyaNa Adi aise hI mAdhyama haiM jahAM unakI anubhUti kA svara gaharA huA hai / Page #414 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jaina rahasyavAda banAma adhyAtmavAda 336 'niraMjana' pada prApta karane ke lie mana kisa prakAra se paramezvara meM ekAkAra aura samarasa ho jAtA hai, yaha yogIndu muni dvArA prastuta varNana meM dRSTavya hai maNu miliyau paramesarahaM paramesaru vi maNassa / bIhi vi samarasi hahi pujja caDAvauM kassa // 36 isI prakAra muni rAmasiMha ke lie yaha samasyA khar3I ho jAtI hai ki AtmA aura paramAtmA ke milana para kise namaskAra kiyA jAye ?37 zArIrika duHkhoM kA AbhAsa tabhI taka hotA hai, jaba taka yaha samarasatA nahIM AtI dehamahelo eha baDha tau satAvai tAma / cittu NiraMjaNu pariNi siMha samarasi hoi Na jAma // 38 chohala to nizcayanaya ke rasa meM itane sarAvora ho gaye ki unheM AtmA ke vizuddha svarUpa kA AbhAsa-sA ho gyaa| phalataH ve kahane lage ki maiM darzana-jJAna-cAritra hUM, dehapramANa hUM, akhaNDa hUM, paramAnanda meM vilAsa karane vAlA haM, haMsa hUM, ziva hUM, buddha hUM, vAsudeva hUM, kAmadeva hUM hauM saNa NANa caritta suddh| hauM deha paramANu vi guNa samiddha / / hau~ paramANaduM akhaNDa desu| hauM NANa sarovara paramahaMsu // hara rayaNattaya cauviha jiNaMdu / hara bAraha cakkesara riMdu // havaM Nava paDihara Nava vAsudeva / hau~ Nava haladhara puNu kAmadeva // banArasIdAsa kahIM 'mhAre pragaTe devaniraMjana' kahate haiM to kabhI 'dekho bhAI mahAvikala saMsArI' ko socate hue 'mana kI duvidhA kaba jAyegI' isakI cintA unheM ghara kara jAtI hai duvidhA kaba jaihai yA mana kii| kaba nijanAtha niraMjana sumiroM, taja sevA jana-jana kI // duvidhA0 // 1 // kaba ruci sauM pIveM haga cAtaka, bUMda akhayapada dhana kii| kaba subha dhyAna dharauM samatA gahi, karUna mamatA tana kI // 2 // kaba ghaTa antara rahe nirantara, diDhatA suguru vacana kii| kaba sukha lahauM bheda paramAratha, miTa dhAranA dhana kI // 3 // kaba ghara chADi hohuM ekAkI, lie lAlasA vana kii| aisI dazA hoya kaba merI, hoM bali-bali vA chana kI // 4 // banArasIdAsa bhAva-vibhora hokara dvaita se advaita kI ora pahu~ca jAte haiN| unheM AtmA rUpI patnI kA paramAtmA rUpI pati se viyoga duHsahya ho uThatA hai| patnI "jala binu machalI" jaisI tar3apatI hai, phira 'samatA' sakhI se apane bhAvI milana kI bAta kahakara Anandita ho jAtI hai| anta meM use yA 36 paramAtmaprakAza, 12 37 dohApAhur3a, 46 38 vahI, 64 - AMAnandana SABAIKUARIAAIRasairaramaARIHARANAMAMMAmanLAMINMAAJAAAAAARI wwwmovie Page #415 -------------------------------------------------------------------------- ________________ LARKALANKAJAvasna NSINIcAra AgAmapravabhina zrAAnanda zrAAnanda abhina 4 . 2 wwwrawi 340 dharma aura darzana vATA apanA pati ghara meM hI mila jAtA hai| milane para ve donoM kisa prakAra ekAkAra aura samarasa ho jAte haiM, yaha nimna padyoM se dekhiye piya more ghaTa maiM piya mAhi, jalataraMga jyoM duvidhA nAhiM / piya mo karatA maiM karatUti, piya jJAnI maiM jJAnavibhUti / / piya sukhasAgara maiM sukha-sIMva, piya ziva mandira maiM siva-nIMva / piya brahmA maiM sarasvati nAma, piya mAdhava mo kamalA nAma // piya zaMkara maiM devi bhavAni, piya jinavara maiM kevalavAni / piya bhogI maiM bhuktivizeSa, piya jogI maiM mudrAbheSa // 38 rUpacanda ne paramAtmA kI mahimA ko jAnane kA athaka prayatna kiyA, para jAna nahIM sake / taba kaha uThe prabhu terI mahimA jAni na jaaii|| naya vibhAga vina moha mUDha jana, marata bahirmukha dhAI // 1 // vividha rUpa tava rUpa nirUpata, bahutai jugati bnaaii| kalapi kalapi gaja rUpa aMdha, jyoM jhagarata mata samudAI // 2 // vizvarUpa cidrUpa eka rasa, ghaTa ghaTa rahyau smaaii| bhinna bhAva vyApaka jala thala, jyauM apanI duti dinarAI // 3 // mArayau mana jAraya u manamathu, aru prati pAle khaTukAI / binu prasAda vina sAsati, suranara phaNiyata sevata pAI // 4 // mana vaca karana alakha niraMjana, guNa sAgara ati saaii| rUpacanda anubhava kari dekha huM, gagana maMDala manu lAI // 5 // dyAnatarAya sAdhanA karate-karate jaba thaka gaye to dInadayAla ko ulAhanA dete hue kahate haiM ki tuma to mukti meM jAkara baiTha gaye aura hama abhI saMsAra meM hI bhaTaka rahe haiM / tInoM kAla tumhArA nAma japane para bhI tuma hamako kucha nahIM dete aura kucha nahIM to kama-se-kama hamAre rAga-dveSa ko to TAla do tuma prabhu kahiyata dInadayAla / / Apana jAya mukati meM baiThe, hama ju rulata jaga jAla // 1 // tumarI nAma japeM hama nIke, mana vaca tInoM kAla / tuma to hamako kachu deta nahiM, hamaro kauna havAla // 2 // bure bhale hama bhagata tihAre, jAnata ho hama caal|| aura kachunahiM yaha cAhata haiM, rAga-doSa ko TAla // 3 // hama sauM cUka parI so bakaso, tuma to kRpA vizAla / dyAnata eka bAra prabhu jagate, hamako leha nikAla // 4 // isa prakAra jaina kaviyoM ne 'AtamarAma' kI bAta kahakara 'paramAtama' kI anubhUti ko vividha rUpa se nihArA hai| unhoMne jainetara devoM ko bhI namaskAra karane meM hicaka nahIM dikhAI, bazarte ki ve vItarAgI haiM / vItarAgI paramAtmA kI stuti meM unhoMne kahIM dAsyabhAva ukerA hai to kahIM dAmpatya ( VARI 36 banArasIvilAsa, pR0 161 Page #416 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jaina rahasyavAda banAma adhyAtmavAda 341 bhAva, kahIM sakhibhAva se bAta kI hai to kahIM upAlambha se| yahIM unakI bhAvAtmaka anubhUti aura adhyAtmavAda athavA rahasyavAda kI svIkRti milatI hai| adhyAtmavAdI jaina sAdhakoM kI tulanA jainetara sAdhakoM se karane para yaha spaSTa ho jAtA hai ki prArambha meM jainetara sAdhakoM aura saMtoM ne jaina sAdhakoM se bahuta kucha liyA hai| kabIra Adi santa to nizcita hI unase bahuta prabhAvita rahe haiN| muni yogIndu aura rAmasiMha kabIra se zatAbdiyoM pUrva hae the| kabIra ne unake bhAvoM ko grahaNa kara apane kAvya meM unheM khUba gaMthA hai| bAhyADambara kA khaNDana-maNDana, dAsyabhAva kI anubhUti Adi kucha aise tattva haiM jo kabIra ne jaina sAdhakoM se grahaNa kiye haiN| jAyasI ke rUpakatattva, mIrA kI rahasyabhAvanA, tulasI kI bhakti-sAdhanA aura sUradAsa kA vAtsalyarasa rahasyavAda ke nizcita hI amUlya rUpa haiN| para unake mUla meM bhI jaina kaviyoM kI bhAvapreraNA dRSTavya hai| nibandha ke vistArabhaya se use hama yahAM prastuta nahIM karanA caaheNge| yaha tulanAtmaka adhyayana apekSita hai| isa prakAra jaina adhyAtmavAda apane vividha rUpoM meM Adhunika rahasyavAda taka A pahuMcA hai| usameM vikAsa ke aneka caraNa dekhe jA sakate haiN| zraddhA-bhakti aura prema kI triveNI ke saMgama se jo bhAvadhArA yahAM kaviyoM meM phUTI hai, vaha anya kaviyoM ko preraka to banI hI hai, sAtha hI sUkSma bhAvoM kI prastuti kA eka mAnadaNDa bhI prasthApita ho gayA hai / prAnanda-vacanAmRta maNakA viveka hI vaha saMjIvanI auSadhi hai jo kRti (karma meM satkRti, saMskRti aura zukRti kA prANa saMcAraNa karatA hai| - jaise parvata-zikhara para car3hane ke lie car3hAI kI, zrama aura dRr3ha abhyAsa Avazyaka hai vaise hI unnati evaM abhyudaya ke lie kaSTa bhoga kI anivAryatA hai| - svArtha se parArtha aura parArtha kI ora bar3hate jAnA jIvana kA AdhyAtmikatA ArohaNa hai| tIvra zArIrika vedanA ke kSaNoM meM bhI mAnasika zAMti kI anubhUti karane kA eka sarala upAya hai-deha ke sAtha AtmA kI bhinnatA kA anubhava karanA / deha ko nazvara jAnakara amara AtmA kA darzana karanevAlA kisI bhI pIr3A-vedanA evaM vyathA se usI prakAra bhubdha nahIM hotA jaise vAtAnukUla (eyarakaMDIsana) bhavana meM baiThane vAlA bAhara kI sardI-garmI se| jisa prakAra puNya salilA gaMgA kA pavitra jala cAhe miTTI ke ghaTa meM bharA ho, yA svarNa-pAtra meM, vaha to sadA hI abhiSekAha mAnA jAtA hai| usI prakAra mahApuruSa kA jIvana caritra cAhe lalita kAvyAtmaka bhASA meM likhA ho, athavA sAmAnya zabdAvalI meM vaha sadA hI paThanIya evaM vaMdanIya hotA hai| AGAn i malaswatarnamaAALANATANJANAaw.AAAAJAmmunanaGOOK sAcATOR23AcAryapragAna bda zrAAnanda Abhanna ramavavemarwarnamane Page #417 -------------------------------------------------------------------------- ________________ SanR.AANAMAJAMJANBARAJAPANAARAAAAAAAAAAAADADAJaindaaDAWAJAGadaa. SUN R abhisApAryapravara zrIAnanda-grantha32zrAAnandamantha RAvate MYANMNIYNivity - vidyAvatI jena, ema0 e0, sAhityaratna (ArA) Frate / jaina-darzana kA kabIra-sAhitya para prabhAva MRO... prAkRta-apabhraMza ke jaina kaviyoM ne eka ora jahA~ prabandha-carita-kAvyoM kI racanA kI hai, vahIM dUsarI ora unhoMne darzana-samanvita rahasyavAdI aise kAvyoM kI bhI racanAe~ kI haiM, jo darzana evaM adhyAtma ke kSetra meM apanA viziSTa sthAna rakhate haiM tathA paravartI janetara sAhitya para bhI jinhoMne apanA amiTa prabhAva DAlA hai| phira bhI unakI yaha vizeSatA rahI hai ki unakI kRtiyoM meM sAmpradAyikagandha lezamAtra bhI nhiiN| kucha samaya pUrva jaina-kaviyoM para yaha Aropa lagAyA jAtA thA ki unakI racanAe~ sAmpradAyika evaM dhArmika saMkIrNatAoM se paripUrNa haiN| unameM mAtra jainadharmocita upadeza aura nIrasa siddhAntoM kA hI vivecana kiyA gayA hai aura isalie ve sAhitya kI koTi meM nahIM A sktiiN| kintu aneka zodha-vidvAnoM ne apane gahana anveSaNoM dvArA isa dhAraNA ko nirmUla siddha kara yaha pramANita kara diyA hai ki jaina racanAoM meM kAvya kI kaI vidhAoM ke vikasita prayoga milate haiN| ye hameM lokabhASA ke kAvya rUpoM ko samajhane meM jahA~ sahAyatA pahu~cAte haiM, vahIM usa kAla kI bhASAgata avasthAoM aura pravRttiyoM ko samajhane kI kuMjI bhI pradAna karate haiM / jaina kaviyoM kA dhyAna darzana evaM adhyAtma kI ora adhika rahA aura Arambha se hI ve AtmA, paramAtmA, karma, mokSa, sahaja-samAdhi, samarasa, akSarajJAna jaise gUr3hatama viSayoM para apane vicAra vyakta | karate rahe haiN| aise kaviyoM meM muni yogIndu (chaTavIM sadI) rAmasiMha (11vIM sadI) evaM Anandatilaka (12 vIM sadI) kA nAma vizeSa rUpa se ullekhanIya hai| yogIndu ne 'paramappayAsu' evaM 'joisArU' nAmaka granthoM kI racanA kii| unameM unhoMne saMkIrNa mata-matAntaroM tathA vyartha ke sAmpradAyika vivAdoM meM na par3akara svAnubhUti aura svasaMvedyajJAna ko hI pramukhatA dI tathA apane jIvana meM jisa caramasatya kA anUbhava kiyA, use spaSTa aura nirbhIka zabdAvalI meM abhivyakta bhI kiyaa| yogIndu ke bAda muni rAmasiMha evaM AnaMdatilakasUri kI racanAe~ vizuddha dArzanika rahasyavAda kI koTi meM AtI haiN| muni rAmasiMha ne 'pAhuDadohA' evaM Anandatilaka ne 'ANaMdA' nAmaka racanAoM kA sRjana kiyaa| una racanAoM ke adhyayana se yaha spaSTa hai ki unhoMne rUr3higata paramparAoM kA andhAnukaraNa nahIM kiyA, kintu bAhyADambaroM evaM pAkhaNDoM kA tIvra zabdoM meM khaNDana kara loka ko jIvanmukti kA nayA saMdeza diyaa| vastutaH ina kaviyoM ne jIvana evaM jagata ke parivartita mUlyoM evaM AvazyakatAoM ko dhyAna meM rakhate hue kaI mahatvapUrNa dArzanika tatvoM kA maulika evaM lokAnukUla cintana mArmika bhASA-zailI meM prastuta kiyA hai| sahaja evaM svasaMvedya-jJAnAnubhAva, jar3a evaM ghisIpiTI bAtoM ke virodha meM eka nirbhIka krAnti tathA AcAra evaM vicAra kI samarasatA meM vizvAsa jagAne vAlI ukta kaviyoM kI yaha vicAradhArA sArvajanIna evaM janabhASA (apabhraza) meM hone ke kAraNa itanI lokapriya evaM preraka siddha huI ki paravartI kaI janetara santakaviyoM ne usase prabhAvita payA Page #418 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jaina-darzana kA kabIra-sAhitya para prabhAva 343 bhAyA hokara unake kitane hI vicAroM ko AtmasAt kara liyaa| isa prasaMga meM kabIra-sAhitya ko udAharaNasvarUpa liyA jA sakatA hai| kabIra ke samasta sAhitya para ukta kaviyoM kA prabhAva dikhalAnA sthAnAbhAva ke kAraNa sambhava nahIM hai, phira bhI usake kucha mahatvapUrNa dArzanika-tatvoM para prakAza DAlane kA yahA~ prayatna kiyA jA rahA hai| AtmajJAna zAstrAgamoM kA jJAna tabhI saphala mAnA jAtA hai jaba sAdhaka AtmajJAna prApta kara le / usake prati apanI ruci jAgRta kara le, kyoMki zuddhAtmA kA anubhava hI mokSamArga hai / zuddhasvarUpa kI anubhUti se hI AtmA nirvikAra hote-hote paramasvarUpa ko prApta kara letA hai| ataH santakaviyoM ne kore akSarajJAna kA nirantara virodha kiyA aura eka akSarajJAna kA upadeza diyA hai| muni rAmasiMha ne isa eka akSarajJAna ko hI 'AtmajJAna' kI saMjJA pradAna kI hai, kyoMki AtmA hI AtmA ko prakAzita karatI hai| anubhava-janya-jJAna ko sarvopari mAnakara aura use zAstrajJAna se U~cA sthAna dekara nissandeha hI unhoMne sAmAnyakoTi ke sAdhakoM ke liye jJAnAnubhUti ke mArga kA eka samartha Atmabala pradAna kiyA hai| kahA bhI gayA hai appA millivi NANamau, citi Na laggai aNNa / maragau je pariyANiyau, taha kacceM kau gaNNu // 7 // arthAt jisane marakatamaNi ko prApta kara liyA hai, use kAMca ke Tukar3oM se kyA prayojana hai ? usI taraha jisakA citta AtmA meM laga gayA, usako dUsare padArthoM kI vAJchA nahIM rhtii| Age yogIndu kahate haiM sattha par3hataha te vi jar3a, appA je Na muNaMti / tahiM kAraNi e jIva, phuDa Nahu NivANu lahaMti // 53 // -yogasAra, pR0 383 appA appau jai muNahi, to NivvANa lhehi| para appA jai muNahi, tuhu~ to saMsAra bhamehi // 13 // -yogasAra, pR0 373 jasu maNi NANu Na vipaphurai, kammahaM heu karaMtu / so muNi pAvai sukkhaNavi, sayalaI satya muNaMtu // 24 // -pAhuDadoha, pR0 8 | saMta kabIra bhI ukta jaina kaviyoM kI taraha paramAtmatattva ko hI sarvotkRSTa mAnakara AtmavicAraka ko paramajJAnI kahate haiN| jisa paramatattva kI khoja ke liye loga duniyA bhara ke tIrthoM ke taTa para jAte haiM, vaha tattvaratna to svayaM unhIM ke pAsa virAjamAna hai, kintu jJAnacakSu jAgRta na hone ke kAraNa ve use dekha nahIM pAte / vedapAThiyoM evaM kore akSarajJAniyoM ko DA~Ta-phaTakAra lagAte hue ve kahate haiM ki paMDita loga par3ha-par3ha kara vedajJAna kI carcA to kahate haiM, kintu svayaM ke bhItara sthita bar3e bhArI tattva-brahma yA AtmA ko nahIM jAnate; isase bar3hakara mUrkhatA aura kyA hogI? ve kahate haiM kathatA bakatA suratA soI, Apa vicAra so gyAMnI hoI / jisa kArani taTa tIratha jAMhI, ratana padAratha ghaTa hI mAMhIM // par3hi-par3hi paMDita veda bakhANe, bhIMtari hatI basata na jANe // 42 // -kabIra granthAvalI, pR0 342 nA ..... ... AAAAAAAAAAAAAMAbunda n AmAnamuna JALANKAnahane Aurmurar-SDADAPATI AcAryapravara abhivApAryapravara Abhana zrIAnandajanthazrAAnandAntha Page #419 -------------------------------------------------------------------------- ________________ MMENT 344 dharma aura darzana vA kabIra soca bicAriyA, dUjA koI nAMhi / ApA para jaba cINDiyAM, taba ulaTa samAnAmAMhi // 3 // -kabIra granthAvalI, pR0 244 kauna vicAra karata hau pUjA / Atama rAma avara nahIM dUjA // para-Atma jau tatta vicAra / kahi kabIra tAkai balihArai // 13 // -kabIra granthAvalI, pR0 386 AtmajJAnI sAdhaka IMTa evaM pattharoM se bane hae jar3a bhavanoM meM paramAtmA kI khoja nahIM karate / unakI dRSTi se ajJAna ke kAraNa jagata meM vyavahAra ko hI satya mAnA jAtA hai| AtmajJAnI to yahI kahate haiM ki ghar3e ko kumhAra ne banAyA hai| aisA koI nahIM kahatA ki ghar3A miTTI kA banA hai, yathArthataH ghar3e meM miTTI kA hI rUpa hai| miTTI kA piMDa hI dhar3A ke rUpa meM parivartita huA hai| kumhAra kA yoga to nimittamAtra hai| isI prakAra tIrthasvarUpa jina-pratimAeM bhI kevala nimittamAtra haiN| unake dvArA apane zuddhAtmA ke sadRza paramAtmA kA smaraNa avazya ho jAtA hai, kintu kSetra yA pratimA yA mandira sabhI to acetana, jar3a haiM / phira bhI ajJAnI vyakti unheM hI saba kucha samajha kara tIrthATanAdi karate rahate haiM / AtmajJAna-prApti meM nahIM lagate / ve isa rahasya ko hI nahIM samajha pAte ki unakA AtmA hI svabhAva se paramAtmA hai aura vaha svayaM unhIM ke zarIra meM vidyamAna hai| yogIndu ne likhA hai-- dehA-devali deu jiNu jaNu devalihiM nniei| hAsau mahu paDihAi iha siddha bhikkha bhmei|| -yogasAra, pR0 380 dehA devali siu vasai tuhu~ devalai~ Niehi / hAsau mahu maNi atthi ihu siddha bhikkha bhamehi // -pAhuDadohA, pR0 56 santa kabIra bhI zarIra ko devAlaya mAnate haiN| ve kahate haiM ki loga ajJAnavaza paramAtmA kI khoja saikar3oM koza dUra sthita tIrthoM evaM mandiroM meM to karate hai, kintu unake hI zarIra meM jo parabrahma paramAtmA hai, use ve nahIM dekha paate| isakA mUla kAraNa unake antar meM samAhita mAyA evaM bhrama hI hai| yadi ve utAra pheMkeM, to usameM samAhita alakha niraJjana svayaM hI pratyakSa ho jaayegaa| ve kahate haiMhari hiradai re anata kata cAhau, bhUla bharama dunIM kata bAho // 170 // --kabIra granthAvalI, pR0 410 kabIra duniyA~ de hurai, sIsa navAMvaNa jAi / hiradA bhItara hari basa, tUM tAhI sauM lyau lAi // 11 // -kabIra granthAvalI, pR0 217 kabIra yahu to eka hai, par3adA dIyA bheSa / bharama karama saba dUri kari, sabahIM mAhiM aleSa // 18 // -kabIra granthAvalI, pR0 222 Page #420 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jaina-darzana kA kabIra-sAhitya para prabhAva 345 jainoM kA paramAtmatattva aura kabIra kA brahma gambhIra cintana ke bAda jaina kaviyoM ne AtmA aura paramAtmA viSayaka apane maulika vicAra bar3e hI unmukta bhAva se vyakta kiye haiN| unake zabdoM meM karmarahita AtmA hI paramAtmA hai| jaba taka karmabandha rahatA hai, tabhI taka yaha jIva saMsAra-vana meM bhramaNa karatA rahatA hai evaM parAdhIna hokara dUsare kA jApa karatA rahatA hai, kintu jaba use apane yathArtha svarUpa kA jJAna ho jAtA hai taba usa samaya yahI AtmA, paramAtmA bana jAtA hai| sabhI rahasyavAdI kaviyoM kA yaha bhI vizvAsa hai ki paramAtmA kA nivAsa zarIra meM hI hai| muni yogIndra ne kahA hai ki jo zuddha, nirvikAra AtmA lokAkAza meM sthita hai, vahI isa deha meM bhI vidyamAna hai / unhoMne isI deha meM unake darzana karane kA upadeza diyA hai / yathA jehau Nimmalu NANamau siddhihi Nivasai deu / tehau Nivasai baMbhu paru dehaha~ meM kari bheu // 26 // paramAtmaprakAza, pR0 23 arthAt-jaisA kevalajJAnAdi anantaguNa rUpa siddha parameSThI devAdhideva parama ArAdhyadeva mukti meM nivAsa karatA hai, vaisA hI parabrahma, zuddha, buddha svabhAva vAlA paramAtmA isa zarIra meM tiSThatA hai, isalie siddha bhagavAna meM aura apane meM bheda mata kro| yogIndu ko ukta kathanamAtra se hI santoSa nahIM haA, ataH usI bAta ko punaH duharAte haiM aura kahate haiM ki zarIra sthita jo yaha AtmA hai, vahI paramAtmA hai NiyamaNi Nimmali NANiyaha Nivasai deu aNAi / haMsA saravari loNu jima mahu ehau paDihAi // 112 // -paramAtmaprakAza, pR0 123 arthAta--rAgAdi taraMgoM se rahita jJAniyoM ke mana meM anAdi deva zuddhAtmA nivAsa kara rahA hai| jaise haMsoM kA nivAsasthAna mAnasarovara hai, usI prakAra brahma kA nivAsasthAna jJAniyoM kA nirmala cita hai| kabIra ne bhI apane AtmA meM hI paramAtmA ke darzana karane kA anurodha kiyA hai| ve kahate haiM ki AtmA evaM paramAtmA eka hI haiM aura usakA nivAsa svayaM ke zarIra rUpI devAlaya meM hI hai| isake lie ve mRga-kastUrI kI upamA dete hue kahate haiM-ki jisa prakAra mohavaza mRga svayaM sthita kastUrI-gandha kI khoja meM idhara-udhara to bhaTakatA rahatA hai, kintu ajJAnavaza apanI nAbhi meM use nahIM dekha pAtA, usI prakAra moha, mAyA, evaM ajJAnavaza loga paramAtmA kI khoja tIrthoM, mandiroM evaM masjidoM meM to karate haiM, kintu apane zarIra meM hI sthita usakI khoja nahIM karate / ve kahate haiMhari maiM tana hai, tana meM hari haiM, hai suni nAhIM soi ||263||-kbiir graM0, pR0 477 meM hI zarIra hai, hari zarIra meM tathA yaha zarIra rahatA bhI nhiiN| jhaMjhA nikaTa jughaTu rahio dUri kahA taji jaai| . jA kAriNi jaga DhUr3hi au nerau pAi au tAhi // 16 // -santakabIra, pR0 80 arthAt-jaba caMcu (arthAt zarIra) ke nikaTa hI ghara (arthAt AtmA) upasthita hai taba use chor3akara dUra khojane kyoM jAtA hai ? jisa kAraNa se usa paramAtmA ko saMsAra meM khojatA phirA, vaha to tU apane samIpa hI pA sakatA hai| pA ASHIKARANAADAMIRROHO............................ BANAMSARDASABAIRISAM u naireasaanaarasAGANIGAMImandarmernama Page #421 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AcArmapravabhiRASISH 19 Rio zrIAnandagrantha zrIAnandana ____346 dharma aura darzana kastUrI kuMDalI basa, maga DhUMDa bana mAMhi / aise ghaTi ghaTi rAma haiM, duniyA dekhe nAMhi ||1||-kbiir granthAvalI, pR0 267 arthAt kastUrI to mRga kI kuDalI meM rahatI hai, kintu usako na jAnane vAlA mRga gandha ko, kahIM anyatra se AtA huA jAnakara jaMgala ke paudhoM meM DhUr3hatA phiratA hai, ThIka isI prakAra rAma bhI ghaTa-ghaTa meM base hue Ananda kI taraMgoM ko laharAte haiM, kintu duniyA unheM nahIM jAna pAtI, ataH mRga kI taraha jagatAraNya meM use prApta karane kA prayatna karatI hai| muni yogIndu evaM rAmasiMha ne paramAtmA ko varNa, rasa, gandha evaM sparza rahita batalAyA hai| unake anusAra vItarAga, nirAkAra, nirvikAra, ajara evaM amara hai| usa niraJjana svarUpa zuddhAtmA ko hI unhoMne upAdeya kahA hai| jA suNa vaNNu Na gaMghu rasu jAsu Na sadda, Na phAsu / jAsu Na jammaNu maraNu Na vi NAu NiraMjaNu tAsu // 19 // -paramAtmaprakAza, pR0 27 jisa bhagavAna ke sapheda, kAlA, lAla, pIlA, nIla svarUpa pAMca prakAra varNa nahIM haiM, sugandhadurgandha rUpa do prakAra kI gandha nahIM hai, kaSAya rUpa pAMca rasa nahIM hai, jisake bhASA-abhASArUpa zabda nahIM hai| zIta, uSNa, snigdha, rUkSa, guru, laghu, madu, kaThina rUpa ATha taraha kA sparza nahIM hai aura jo janma, jarA, mRtyu se rahita hai, usI cidAnanda zuddhasvabhAva paramAtmA kI niraJjana saMjJA hai| dehahi ubhau jaramaraNu dehahi vaNNa vicitta / dehaho royA jANi tuhaM dehahi liga mitta // 34 // asthi Na ubhau jaramaraNa roya vi liMgaI vaNNa / Nicchai appA jANi tuhu~ jIvaho jakka visaNNa // 35 // vaNNa vihUNau NANamau jo bhAvai sambhAu / saMtu NiraMjaNu so ji siu tahiM kijjai aNurAu // 38 // --pAhuDa, pR0 12 kabIra ne yogIndu evaM rAmasiMha ke samAna hI paramAtmA kI carcA karate hue kahA hai ki vaha alakha, niraJjana, nirAkAra, varNa-vihIna, rUpa-rekha-vihIna, veda-vivajita, pApa-puNya-vivarjita evaM bheSa-vivarjita hai alakha niraJjana lakhai na koI, nirarbha nirAkAra hai soii| suni asathUla rUpa nahIM rekhA, driSTi adriSTi chipyo nahIM pekhA // barana abarana kathayo nahIM jAI, sakala atIta caTa raha.yau samAI // 13 // -kabIra granthAvalI, pR0 542 bedavijita, bheda vijita, vijita pAparu puNyaM / gyAna bijita dhyAna viMbajita. bijita asthala saMnyaM / / meSa bijita bhIkha bibajita, bijita DayaMbhaka rUpaM / kahai kabIra tihu~ loka vijita, aisA tatta anUpaM // 22 // -kabIra granthAvalI, pR0 436 paramabrahma ke viviSa nAma jJAnasvarUpa avinAzI paramAtmA ko yadi kisI bhI nAma se pukArA jAya to usake guNa aura svabhAva meM koI antara nahIM aataa| isalie jaina-kaviyoM ne paramAtmA ko aneka nAmoM se Page #422 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jaina-darzana kA kabIra-sAhitya para prabhAva 347 sambodhita kiyA hai| unakA vizvAsa thA ki paramAtmA ko kisI bhI nAma se pukArA jAya, usakA tAtparya kevala akhaNDa avinAzI brahma AtmA yA paramAtmA se hogaa| ye kavi bheda kI saMkIrNatA ko prazraya nahIM dete / unakA kathana thA ki nirvikalpa 'paramAtmA' hI rAma, viSNu athavA brahma hai| / yogasAra meM to muni yogIndu yahA~ taka kaha gaye haiM ki AtmA hI deva hai, arahaMta, siddha hai, muni hai, vahI AcArya, guru hai, ziva hai, vahI zaMkara hai athavA brahmA, viSNu aura ananta hai arahaMtu vi so siddha phUDa so Ayariu viyANi / so uvajhAyau so ji muNi Nicchai~ appA jANi // 104 // so siu saMkarU viNhu so rudda vi so buddha / so jiNu Isaru baMbhu so so aNaMtu so siddha // 105 / / nizcaya se AtmA hI arahanta hai, vahI siddha, AcArya hai aura use hI upAdhyAya tathA muni samajhanA cAhiye / vahI ziva hai / vahI zaMkara evaM viSNu hai / vahI rudra, buddha, jina, Izvara, brahmA evaM ananta hai aura usI ko siddha bhI kahanA caahie| kavi ke ukta kathana kA yaha artha nahIM ki jaina kavi avatAravAda ke samarthaka the| ina kaviyoM ne avatAravAda kA sarvatra khaNDana kiyA hai, kyoMki jisakA janma hotA hai, usakI mRtyu bhI anivArya hai aura jo maraNazIla hai vaha avinAzI evaM ajara-amara kaise ho sakatA hai? tathA jo avinAzI nahIM hai, vaha paramAtmA kaise ho sakatA hai ? yahA~ yaha bhI spaSTa kara denA Avazyaka hai ki ye kavi jaba rAma, ziva aura brahmA kA nAma lete haiM, to unakA tAtparya yaha nahIM rahA ki ve dazarathasuta 'rAma,' kailAsavAsI ziva athavA sRSTikartA brahmA yA zuddhodanaputra buddha haiN| vaha samasta nAmAvalI to AtmA kI hI pratIka athavA paryAyavAcI hai| jisakA na Adi hai, na anta / ananta usake nAma haiM aura vaha acintya hai| kabIradAsa bhI avatAravAda ke virodhI the| unhoMne bhI usa parama brahma paramAtmA ko aneka nAmoM se sambodhita kiyA hai| apane iSTa deva ko kisI bhI nAma se pukArane meM unheM hicaka kA anubhava nahIM huaa| unako kisI prakAra kI saMkIrNatA mAnya nhiiN| kintu phira bhI unhoMne brahma ke Aha.vAna ke lie sarvAdhika 'rAma' zabda kA prayoga kiyA hai / unheM paramabrahma ke anya samasta nAmoM meM yahI nAma sarvAdhika priya rahA hai| kintu kabIra kA vaha 'rAma' bhaktoM kA sarvasva evaM bhUmi kA bhAra-haraNa karane ke liye avatAra dhAraNa karane vAlA dazarathaputra rAma nahIM, yA yazodAputra kRSNa nahIM hai| unake 'rAma', 'kRSNa' paurANika 'rAma' 'kRSNa' na hokara sabase bhinna aura sabase Upara parama AtmA ke hI pratIka haiM--- nAM jasaratha ghari autari AvA, nAM laMkA kA rAva saMtAvA / deva kUkha na autari AvA, nA jasavaM le goda khilAvA / / bAMvana hoya nahIM bali chaliyA, dharanI beda lena ughariyA / badrI baisya dhyAna nahIM lAvA, parasaroma havaM khatrIna saMtAvA / / kahai kabIra vicAra kari, ye UlaM vyohAra / yAhI theM je agama hai, so barati raha yA saMsAra // 41 // -kabIra granthAvalI, pR0 563 kabIra kI yaha mAnyatA rahI hai ki jo janma letA hai aura maratA hai, vaha rAma nahIM, mAyA hai| samasta vizva ke naSTa ho jAne para bhI kabIra kA rAma avinazvara hai / vaha dUra khojane kI vastu nahIM, apitu sampUrNa zarIra meM vyApta hai AAMANAJARAweomaadanAmARDANAamamaAIMIMINAARA.AAPATRALAAAAAAAAAA ApApravana abhisa AcAryapravara abhigamana zrIAnandasanyAzrIAnanda anya IN ratext Page #423 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AcArya prata TV 348 niraJjana grantha dharma aura darzana zrI Anandatra an kahai kabIra saba jaga vinasyA rAma rahe avinAzI re / / 265 / / niraJjana zabda ke viSaya meM vibhinna prakAra kI vicAradhArAe~ upalabdha hotI haiM / kucha vicAraka use kAlapuruSa, zaitAna, doSI, pAkhaNDI Adi nindAtmaka arthoM meM lete haiM to kucha loga paramabrahma, paramapada, buddha, prabhRti prazaMsAtmaka arthoM meM / jaina sAhitya meM isa zabda kA sarvaprathama prayoga kundakudAcArya ne kiyA hai| unake anusAra 'niraJjana' zabda upayoga arthAt cetana yA AtmA kA hI nAmAntara hai / yathA-- e esu ya uvaogo tiviho suddho NiraMjaNo bhAvo // 60 // -- kabIra granthAvalI, pR0 463 arthAt upayoga AtmA kA zuddha niraJjana bhAva hai | AcArya kundakunda kI niraJjana kI yaha paribhASA bhale hI apane samaya meM ekArthaka ke rUpa meM rahI ho, kintu Age calakara isakI paribhASA paryApta vikasita huI / yahI vicAra dhArA vikasita rUpa meM joindu meM prasphuTita huI aura muni rAmasiMha se vikasita hotI huI kabIra meM mukharita huI dikhAI detI hai / AcArya joindu ne apane 'paramappayAsu' meM 'niraJjana' zabda kA prayoga 'rAgAdika upAdhi evaM karmamalarUpI aJjana se rahita' ke artha meM kiyA hai / yathA - Niccu NiraMjaNu NANamau paramANaMda-sahAu / jo ehau so saMtu siu tAsu muNijjahi bhAu // 17 // - samayasAra, pR0 115 - paramAtmaprakAza, pR0 26 arthAt jo avinAzI, aMjana se rahita, kevalajJAna se paripUrNa aura zuddhAtmabhAvanA se utpanna hue vItarAga paramAnaMda se yukta haiM, ve hI zAntarUpa aura zivasvarUpa haiM, usI paramAtmA kA dhyAna karanA cAhie / Age calakara unhoMne cidAnaMda zuddhasvabhAva paramAtmA ko bhI 'niraJjana' vizeSaNa se vibhUSita kiyA hai| 'NiraMjaNa' kA jo tatva-nirUpaNa jaina kaviyoM ne kiyA, Age calakara vaha paurANika rUpa pA gayA / niraJjana kI antima pariNati devatArUpa meM huI, yadyapi vaha paramAtmatatva vizva meM vyApaka hai aura vizva usameM vyApaka hai / tathApi vaha manuSya ke zarIra mandira meM bhI jJAnasphuraNa ke rUpa meM anubhUta hotA hai-- jasu abbhaMtari jagu vasaI jaga - abhaMtari jo ji / jaga ji vasaMtu vi jagu ji Na vi muNi paramappaDa so ji // 41 // -- paramAtmaprakAza, pR0 45 muni rAmasiMha ne bhI 'niraJjana' zabda ko paramatatva ke rUpa meM hI liyA hai| darzana aura jJAnamaya niraJjana deva parama AtmA hI hai| jaba taka nirmala hokara parama niraJjana ko nahIM jAna liyA jAtA, tabhI taka karmabandha hotA hai / isalie usI ko jAnane kA prayatna karanA cAhie kamma purAiu jo khavara ahiNava ye su Na vei / parama NiraMjaNu jo navai so paramappaDa hoI // 77 // pAuvi apyahiM pariNavas kammahU~ tAma karei / paramaNiraMjaNu jAma Na vi Nimmalu hoi muNei // 78 // Page #424 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jaina-darzana kA kabIra-sAhitya para prabhAva 343 BETION aNNu NiraMjaNu deu para appA saNa nnaak| appA saccau mokkha pahu ehau mUDha viyANu // 76 // -pAhuDadohA, pR0 24 kabIra ne bhI 'niraJjana' zabda kA prayoga brahma ke lie hI kiyA hai| kabIra jahA~ niraJjana se paramatatva kI ora saMketa karanA cAhate haiM, vahIM para ve usa tatva ko nirguNa aura nirAkAra bhI batalAte haiN| unakA kathana hai-- govyaMde tUM niraMjana tUM niraMjana raayaa| tere rUpa nAhIM rekha nAhIM mudrA nahIM mAyA // 21 // --kabIra granthAvalI, 436 kabIra ke anusAra yadi mahArasa kA anubhava karanA hai, to niraJjana kA paricaya prApta kara use hRdaya meM basA lenA Avazyaka hai / kabIra ke vicAra se vizva ke samasta dRzyamAn padArtha aJjana haiM aura niraJjana ina padArthoM se nitAnta pRthak hai / yathA aMjana alapa niraMjana sAra, yahai cInhi nara karahu vicAra / aMjana utapati baratani loi, binA niraMjana mukti na hoI // 347 / / kabIra ne isa niraMjana tatva ke sahAre sabase bar3A jo kArya kiyA, vaha hai hindU aura muslima ke bIca bhedabhAva kI bar3hatI huI khAI ko pATanA / hindU aura turka donoM kI paddhatiyA~ unheM mAnya nahIM thI, kyoMki unakA to eka niraMjana tattva hI ArAdhya thA aura usI kI ArAdhanA unake liye sarvopari thii| ve kahate haiMeka niraMjana allaha merA, hindU turaka duhu~ nahIM meraa| samarasatA AcArya dvivedI ke anusAra 'piNDa meM mana kA jIvAtmA meM tirobhUta ho jAnA yA ekameka hokara mila jAnA hI sAmarasya hai|' jaina kaviyoM kI bhI yahI mAnyatA rahI hai ki pratyeka prANI meM paramatatva kI avasthiti hai, kintu ajJAna kA pardA par3e rahane ke kAraNa prANI usa paramatatva kA sAkSAtkAra nahIM kara sktaa| use to Antarika zuddhi ke dvArA hI prApta kiyA jA sakatA hai| jIva paramatatva se aikya kI sthiti meM usa tatva ko andara hI prApta kara letA hai| jIva kI isa dazA kA varNana muni yogIndu, rAmasiMha evaM AnandatilakasUri ne bhI kiyA hai| yogIndu muni kahate haiM ki mana kA jIvAtmA meM aikya ho jAnA hI sAmarasya hai| maNu miliyau paramesaraha~ paramesaru vi maNassa / vIhi vi samarasi-hUvAha pujja caDAvau~ kassa // 123 // -paramAtmaprakAza, pR0 125 arthAta mana paramezvara se mila gayA-tanmaya ho gayA aura paramezvara bhI mana se mila gayA, donoM samarasa ho gaye, taba aisI sthiti meM pUjA kA prayojana samApta ho gyaa| muni rAmasiMha ne bhI muni yogIndu ke dRSTAnta ko hI prastuta kiyA hai| ve bhI kahate haiM ki jaba vikalpa rUpa mana bhagavAn AtmArAma se mila gayA aura Izvara bhI mana se mila gayA, donoM samarasatA kI sthiti meM paha~ca gaye, taba pUjA kise car3hAU~ ? yathA maNu milayau paramesaraho, paramesarU ji maNassa / viNNiA vi samarasi hai rahiya pUjja caDhAvau~ kassa // 46 // -pAhuDadohA, pR0 16 AcAryapravara abhI prAmAnandA-granthAAnandapAdana] aurav..ADramaana - AdivadaareaamaAAAAAAMANARurandatadaanahunJAAN WOODOOT AcAryapravabhinata AN Page #425 -------------------------------------------------------------------------- ________________ KANIAMPAVANIMriniwan.wimwari 350 dharma aura darzana Age ve isI advaitAvasthA kA varNana karate hue kahate haiM ki jaise namaka pAnI meM vilIna ho jAtA hai, usI prakAra citta niraMjana se mila jAtA hai aura jIva samarasatA kI sthiti meM pahu~ca jAtA hai, to kisI anya samAdhi kI AvazyakatA nahIM raha jaatii| ve kahate haiM jima loNu vilijjai pANiyaha~ tima jai citta vilijja / samarasi havai jIvaDA kAi~ samAhi karijja // 176 // -pAhuDadohA, pR0 54 Anandatilaka ke anusAra bhI samarasatA kI sthiti meM hI sAdhaka apanI AtmA kA darzana karatA hai| samarasa bhAveM raMgiyA appA dekhai soii||40|| -ANaMdA kabIradAsa ne bhI jaina kaviyoM ke samAna hI AtmA-paramAtmA ke isa milana ko samarasatA kahA hai| inhoMne isa sAmarasya-bhAva ke liye ukta kaviyoM ke bhAvoM ko hI apanI bhASA meM vyakta kiyA hai| ve kahate haiM merA mana sumara rAma kU, merA mana rAmahiM Ahi / aba mana rAmahi ha vai rahA, sIsa navAvauM kAhi // 18 // -kabIra granthAvalI, pR0 110 Age ve namaka, pAnI kA hI dRSTAnta prastuta karate haiM / jisameM muni rAmasiMha ke padya kA pUrNa bhAva samAhita hai mana lAgA una mana sauM, una mana manahiM vilg| lUNa bilagA pANiyAM, pANi lUNa vilaga // 16 // -kabIra granthAvalI, pR0 136 __ muni yogIndu ne yogasAra meM AtmA-paramAtmA ke milana kI sthiti ko spaSTa karate hue kahA hai ki jIva paramatatva se aikya kI sthiti meM usa tatva ko apane andara hI prApta kara letA hai / aisI dazA meM use vizva ke sabhI prANiyoM meM usa paramatatva kI sattA AbhAsita hone lagatI hai, taba donoM meM koI bheda hI nahIM raha jaataa| jo jJAnasvarUpa paramAtmA hai, vahI maiM hU~ aura jo maiM hU~, vahI paramAtmA hai| isameM kisI prakAra kA vikalpa nahIM karanA cAhiye / yathA jo paramappA so ji haU~, jo hau~ so paramappu / iu jANe biNu joiyA, aNNu ma karahu viyappu / / 2 / / -yogasAra, pR0 375 kabIra ne bhI muni yogIndu ke anukaraNa para hI usI 'ahaM' rUpa 'tvaM' kI sthiti ko apane zabdoM meM isa prakAra vyakta kiyA hai tU tU karatA tU bhayA, mujha meM rahI na huuN| bArI pherI bali gaI, jita dekhoM tita tU // 6 --kabIra granthAvalI, pR0 110 4 cittazuddhi . zAzvata sukha-prApti hetu bAhya-zuddhi kI apekSA antazuddhi atyAvazyaka hai| AtmA yadi kaluSita hai, vaha rAga, dveSa, IrSyA Adi se yukta hai, to bAhyAcAra mAtra pAkhaNDa evaM dikhAvA hai / ataH yogIndu, rAmasiMha aura Anandatilaka ne cittazuddhi para hI adhika bala diyA hai| unakA kathana Page #426 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jaina darzana kA kabIra sAhitya para prabhAva 351 hai ki jaba taka bhItarI citta malina hai, taba taka bAhya snAna, dhyAnAdi se koI lAbha nahIM / usI prasaMga meM Age ve kahate haiM ki jaise malina darpaNa meM rUpa nahIM dikhatA, usI prakAra rAgAdika se malina citta meM zuddha AtmasvarUpa kA darzana pAnA atyanta durlabha hai / yathA--rAeN raMgiai hiyavaDae deu Na dIsai saMtu / dappaNi mailae biMbu jima ehau jANi NimaMtu / / 120 / / -- paramAtmaprakAza, pR0 121 muni rAmasiMha ne cittazuddhi kA ekamAtra pramukha kAraNa citta meM niraMjana ko dhAraNa karanA hI batalAyA hai / unhoMne kahA :-- abhiMtara citta vi mailiyai~ bAhiri kAI citti NiraMjaNu ko bi ghari muccAhi jema taveNa / maleNa // 61 // ukta vicAra-paramparA se prabhAvita hokara kabIra ne bhI Antarika zuddhi para hI adhika jora diyA hai / unhoMne bhI muni yogIndu ke ukta bhAvoM ko Adarza mAnakara cittazuddhi kA vivecana karane hetu AtmA ko darpaNa se upamA dI hai / darpaNa caitanya - AtmA kA pratIka hai- -- pAhuDadohA, pR0 18 jau darasana dekhyA cahie, tau varapana maMjata rahiai / jaba darapana lAge kAI, taba darasana kiyA na jAI // unakI racanAoM meM yaha cittazuddhi atyadhika mAtrA meM parilakSita hotI hai / unhoMne sarvaprathama Atmatatva ko pahacAnane kA upadeza diyA / unake anusAra yadi Atmatatva ko nahIM pahacAnA gayA to bAhya snAnAdi kriyAe~ vyartha haiN| apane siddhAnta ke samarthana meM unhoMne meMDhaka kA sundara udAharaNa diyA hai / ve kahate haiM, ki 'dAdura' to sadaiva gaMgA meM hI rahatA hai, kintu phira bhI use mukti prApta nahIM ho paatii| kabIra ne gaMgA snAnAdi ko vyartha kI mUr3hatA batalAkara AtmArUpI rAmanAma ke smaraNa ko vizeSa mahatva diyA hai- kyA hai tere nhAI dhoI, AtamarAma na cInhA soI / kyA ghara Upara maMjana korya, bhItarI maila apArA // nAma bina naraka na chUTa, jo dhovaM sau bArA / jyU dAdura surasari jala bhItari hari bina mukati rAma muni rAmasiMha ne bAharI veSa- vinyAsa kI bhI tIvra bhartsanA kI hai / ye aise yogI kI tIvra AlocanA karate haiM, jisane apane sira ko to mur3A liyA hai, kintu citta vikAroM se yukta hai / kyoMki unakI dRSTi meM to citta muNDana hI saMsAra kA khaNDana karane meM zreSTha sahAyaka hai / ve kahate haiM-- na hoI // / 158 // -- kabIra granthAvalI, pR0322 muMDiya muMDiya muMDiyA / siru muMDiu citu Na muMDiyA / citta muMDaNU ji kiyau / saMsArahaM khaMDaNa ti kiyau // 135 // -- pAhuDadohA, pR0 40 kabIra ne bhI kahA hai ki cittazuddhi ke abhAva meM sira mu~DA bhI liyA aura saMnyAsI kA veza dhAraNa kara bhI liyA, to vaha saba nissAra hai zrI Ananda adana Ananda A Ta D ca Shu (44 Page #427 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Mwitterviwww dharma aura darzana . kesauM kahA bigAr3iyA, je mUMDe sau bAra / mana ko kAhe na muMDie, jAmaiM viSaM vikAra // 12 // -kabIra granthAvalI, pR0 221 maMDa muMDAkara pAkhaNDa dikhAne vAlI jaina kaviyoM kI ukti kabIra sAhaba ko itanI adhika rocaka evaM mArmika lagI ki unheM eka hI dohe meM use apanI bhASA meM vyakta karake santoSa nahIM huA, ataH unhoMne 'bheSa ko aMga' nAmaka eka alaga hI prakaraNa kI racanA kI aura akelI dAr3hI-mUMcha mur3Ane vAlI bAta kaI chandoM meM likhanI par3I / udAharaNArtha milate-julate kucha pada yahA~ prastuta haiM mAlA paharayA kucha nahIM, bhagati na AI hAthi / mAyau mUMcha muMDAi kari, calyA jagata ke sAthi // 10 // sA~I seMtI sA~ca cali, aura sUsudha bhAi / bhAve laMbe kesa kari, bhAvai ghuraDi muDAi // 11 // mUMr3a muMDAvata dina gaye, ajahU~ na miliyA rAma / rAma nAma kahu kyA kareM, je mana ke aura kAma // 14 // -kabIra granthAvalI, pR0 221 jisa prakAra eka myAna meM do talavAreM nahIM raha sakatIM, usI prakAra citta meM bhI brahmavidyA aura viSayavinoda donoM eka sAtha nahIM samA sakate / kyoMki jahAM brahma-vicAra haiM, vahAM viSaya-vikAra nahIM raha sakate aura jahAM viSaya-vikAra haiM, vahAM brahmavicAra nahIM Thahara sktaa| kyoMki donoM paraspara virodhI haiM / AcArya yogIndu ne kahA bhI hai-- jasu hariNacchI hiya vaDae tasu NAvi baMbhu viyAri / ekkahiM kema samaMti vaDha ve khaMDA paDiyAri // 121 // --para0 pra0, pR0 122 ___ saMta kabIra bhI yogIndu kI isI ukti ke anusAra kahate haiM khaMbhA aika gaiMda doi, kyU kari baMdha sibAri / mAni kara to pIva nahIM, pIva tau mAni nivAri // 42 // ukta padya meM khambhA, gayaMda, pIva, evaM mAnI ye cAra pada vicAraNIya haiN| kabIra caMki pratIka-paddhati ke mahAkavi mAne gaye haiM, isaliye unhoMne 'khaMbhe' ko 'citta', mAna evaM viSaya-vAsanA ko gaiMda evaM 'ArAdhya' ko 'pIva' kI saMjJA dI hai / kabIra ne yadyapi yogIndu kI pUrNa zabdAvalI ko nahIM liyA, kintu bhAva-bhUmi donoM kI eka hai| zAstrajJAna samIkSA jisa prakAra bAhyAcAra se mukti sambhava nahIM, usI prakAra kore granthajJAna se bhI Atma-tatva kI upalabdhi sambhava nhiiN| gUr3ha-cintana ke pazcAt uparokta kaviyoM ne yahI niSkarSa nikAlA ki zAstrIya-jJAna meM pravINa vyakti nizcaya hI AtmalAbha nahIM kara sakatA / yathArthataH use svasaMvedyajJAna kI parama AvazyakatA hai| pratIta hotA hai ki prakAza aura jJAna ke ukta zodhiyoM ne zAstrajJAna kA virodha isalie kiyA thA, kyoMki zAstrajJAna se hI saMkIrNatAoM, rUr3hiyoM tathA paramparAoM ko prazraya milatA hai| vibhinna matoM ke granthoM ke kAraNa hI matabheda hote haiM aura sAmpradAyikatA bar3hatI hai / yadi eka ora kore zAstrajJAna ko tyAjya ThaharAkara ina jaina kaviyoM ne jana-jIvana ke liye jJAna kA sahaja dvAra khola diyA thA, to dUsarI ora paNDitoM aura purohitoM ke Upara unhoMne yaha sIdhA prahAra bhI kiyA thA ki unake zAstra pAkhaNDoM se paripUrNa Page #428 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jaina-darzana kA kabIra-sAhitya para prabhAva 353 ROKES SH haiM tathA varga-vizeSa ke svArtha hI unameM surakSita haiN| ataH unakA adhyayana sAmAnya janatA ke liye upayukta nahIM hai| yogIndu muni ne ukta kore zAstrajJAna para acchA prakAza DAlA hai| unakA dRSTikoNa thA ki vyakti zAstroM kA adhyayana karane ke pazcAt yadi apanI AtmA ko nahIM pahacAnate to ve nizcita hI jar3a padArtha ke tulya haiN| unakA jJAna kalyANakArI-patha kA pradarzaka banane yogya nahIM - satyu paDhaMtaha te vi jar3a appA jeNa muNaMti / tahi kAraNi e jIva phuDa Na huNivvANa lahaMti // 53 // -yogasAra, pR0 383 muni rAmasiMha ne bhI isI viSaya ko lekara 'pAhuDadohA' meM apane vicAroM ko vyakta kiyA hai bahuyai~ paDhiyai~ mur3ha para tAlu sukkai jeNa / ekku ji akkharu taM par3hahu zivapuri gammahi jeNa // 17 // -pAhuDadohA, pR0 30 arthAt bahuta par3hA jisase tAlu sUkha gayA para mUrkha hI rahA / usa eka hI akSara ko par3ha, jisase zivapurI kA gamana ho| muni yogIndra evaM rAmasiMha ke bhAvoM ko kabIra ne jyoM-kA-tyoM apanI bhASA meM vyakta kara diyA hai pothI par3hi par3hi jaga muvA, paMDita bhayA na koii| aika ASaraM pIva kA, par3he su paMDita hoI // 4 // -kabIra granthAvalI, pR0 202 isa prakAra spaSTa hai ki santa kabIra jaina-darzana ke mUlabhUta siddhAntoM-AtmA, paramAtmA, jJAna, cetana, karma, samAdhi prabhati se paryApta prabhAvita rahe haiN| vizeSatayA kundakunda, guNabhadra evaM sarvaprasiddha rahasyavAdI jaina kavi yogIndu, muni rAmasiMha evaM Ananda tilaka kI krAntikArI jainadArzanika vicAra-dhArA ne kabIra para apanI sarvAdhika gaharI chApa chor3I hai| kahIM-kahIM to ukta jaina kaviyoM kA kabIra ne usI prakAra anukaraNa kiyA hai, jisa prakAra 'gosvAmI tulasIdAsa' ne apane 'rAmacarita mAnasa' meM svayambhUkRta paumacariu kA anukaraNa kiyA hai| santa kabIra kA jainetara parivAra meM janma honA, prakRti kI bhUla bhale hI kahI jA sake, kintu aisA avazya pratIta hotA hai ki una para jainadarzana evaM jainadharma kA pUrva saMskAra avazya rahA hai tathA unakI gaNanA usa krAntikArI jaina-paramparA meM kI jA sakatI hai, jisa paramparA meM kaI yugasaSTA jaina-kaviyoM ne pAkhaNDoM evaM dharma ke nAma para hone vAle svArthapUrNa dhArmika kRtyoM aura loka meM phaile hue andhavizvAsoM evaM jar3atA ke virodha meM kar3I-se-kar3I DA~Ta-phaTakAra lagAI thii| prastuta nibandha meM ukta viSayoM kA saMkSipta tulanAtmaka vivecana hI kiyA jA sakatA hai / AvazyakatA isa bAta kI hai ki jainadarzana evaM kabIra-sAhitya kA gambhIra evaM vistRta tulanAtmaka adhyayana kiyA jAya / yaha adhyayana una tathAkathita vidvAnoM ke liye eka Adarza udAharaNa kA kArya karegA, jinhoMne apane anveSaNo meM mAtra islAma ke ekezvaravAda, vaiSNavoM ke ahiMsA prapattivAda, upaniSadoM ke brahmavAda se hI kabIra ko prabhAvita mAnA hai| una AlocakoM ne nissaMdeha hI hRdaya kI saMkIrNatA athavA jainadarzana ke adhyayana ke abhAva meM hI kabIra ko jainadarzana se prabhAvita hone kA ullekha nahIM kiyA, jabaki vastusthiti bhinna hI hai| AnguantuARAriendaaiJ ANWo MAMMALAJaiURAIAPawatsARIAASARJAAAw ..... ............... arARIANAMAAIAAJRALAMALAIADIA ApApravabhinaAcAryapravabhi zrIAnanda zrIAnanda ArvinA Page #429 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ````````hkhr`@ Hr@ fy n`rh mt``rf . wereAKxdeasMania.an-un-muraroen -kr.... apAmapravabhinaAcAryapravara abhI zrAAnanda anyazrIAnanda anna ANA - pravartaka zrI vinayaRSi jI [saMskRta-prAkRta ke vidvAna, vidyApremI, samAjasudhAraka | yA dharma kA sArvabhauma rUpa vizva ke virAT sunahale kSitija para asaMkhya aparimita dharmoM kA udaya ho cukA hai| prastuta dRzyamaya jagata para bhI dharmoM kA amiTa prabhAva parilakSita hotA hai| dharma se brahmANDa kA koI sthAna achUtA nahIM hai aura na usake abhAva meM kisI vastu ke astitva kI hI kalpanA kI jA sakatI hai| vistRta saMsAra meM dharma vibhinna nAma, rUpoM meM vyApta hai| isa manuputra kI dharatI para dharmoM kA jAlasA phailA huA hai / pramukha rUpa se eziyA, AphrikA, yUropa, AsTreliyA, amarikA Adi mahAdvIpoM meM pracalita dharmoM kI saMkhyA teraha ke lagabhaga mAnI gaI hai| misAla ke taura para..."jaina, bauddha, hindU, sikkha, pArasI, IsAI, islAma, kanphyuziyasa, tAo, zinno, zaiva, zAkta-vaiSNava Adi pracalita dharma haiN| vizva meM pracalita dharmoM kI yaha tAlikA saMkIrNatA kI sUcaka hai| vastutaH sabhI dharmoM ke preraNA-srota unake pravartaka saMsthApakoM kI vyaktigata antardRSTiyAM haiN| anupama AdhyAtmika anusaMdhAna ke dvArA jo antaryoti unheM prApta huI, vahI unhoMne saMsAra ke sAmane prajjvalita kii| dharma eka anupama puSpa hai| sabhya-asabhya jAtiyoM ne kisI-na-kisI rUpa meM ise apanAyA hai| kintu yaha saMkIrNatA dharma ke sArvabhauma rUpa ko vicchinna kara detI hai| hara dharma kA udaya sArvabhauma rUpa meM hotA hai, kintu Age calakara usake prabala samarthaka use Limited rUpa de dete haiM / mAnava-jIvana ke hara kSetra ko jo dharma prabhAvita kara sake, vyApta kara sake, bheda-bhAvoM kI dIvAreM tor3a sake, usI meM sArvabhauma pada kI kSamatA nihita hai| pratyeka jijJAsu, sAdhaka AtmA meM yaha prazna upasthita hai ki dharma kA vaha sArvabhauma rUpa kyA hai ? usakI paribhASA kyA ho sakatI hai ? ityAdi antarmana meM uThe hue prazna pratyuttara ke lie kaTibaddha haiN| saMsAra bhara ke vicArakoM, cintakoM, aura RSi-muniyoM ne zAbdika evaM sAhityika paribhASAe~ yA vyAkhyAe~ dene kA eka stutya prayosa kiyA hai| udAhadaNa ke taura para zAbdika paribhASA ko hama dekheM, jaise ___"dhinvanAd dharma' arthAt dhinvana kA artha hai dhAraNA yA AzvAsana denaa| 'dhAraNAd dharmaH' arthAt dhAraNA yA duHkha se bacAnA / 'dhriyate yena sa dharmaH' arthAt jisane isa vizva ko dhAraNa kiyA hai, vahI dharma hai| zAbdika vyAkhyAoM kI taraha sAhityika paribhASAeM bhI hamAre sAmane paryApta rUpa meM AtI haiM Page #430 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dharma kA sArvabhauma rUpa 'dharmo vizvasya jagataH pratiSThAH' dharma samasta jagata kA AdhAra hai| -nArAyaNa upaniSad 'codanAlakSo'artho dhrmH|' --AcArya jaiminI 'sa eva zreyaskaraH sa eva dharma shbdenocyte'| --vizvakoSa mImAMsA mahAzramaNa tIrthaMkara bhagavAna mahAvIra ne dharma kI vizuddha abAdhita paribhASA dete hue kahA 'vatthu sahAvo dhammo' vastu kA jo svabhAva hai, vahI usakA dharma hai| mizrI kA svabhAva mIThA hai, aura imalI kA khaTTA / saMsAra meM jitanI bhI vastue~ haiM, unakA dharma bhI bhinna-bhinna hai / yaha bhinnabhinna dharma eka nahIM hai| pAzcAtya vicArakoM meM se Adhunika vidvAna pro0 vhAiTaheDa ke anusAra-"dharma vaha kriyA hai jo vyakti apanI ekAntatA ke sAtha karatA hai|" maithyu ArnalDaH "mUlataH dharma saMvegoM se yukta naitikatA hai|" kisI eka anya vicAraka se jaba dharma kI paribhASA ke viSaya meM pUchA to usane batAyA ki 'Religion is the way of Life' dharma, yaha jIvana kA mArga hai| hakIkata meM dharma mAnavahRdaya kI udAtta evaM nirmala vRttiyoM kI abhivyakti kA hI nAma hai| zarIra sAmpradAyika kriyAkANDa kA AdhAra ho sakatA hai, dharma kA nhiiN| dharma antastala kI cIja hai, use kevala bAhara ke vidhi-niSedhoM se hI jAMcanA, parakhanA apane ko hI bhramajAla meM ulajhAye rahanA hai / dharma kA nivAsa manuSya ke mana meM hai| yaha svayaM manuSya ke svabhAva kA eka aMga hai| dharma eka mAnasika avasthA hai, bhakti kA rUpa hai| dharma kI AtmA anubhava hai| pleTo ke anusAra 'dharma hI jJAna hai|' caritratA kA utkRSTatama rUpa dharma hai| naitikatA ke AdhAra para dharma ajita mAnasika pravRtti hai| dharma kA artha pUjA-pATha nahIM hai, balki AtmajJAna aura AtmanirbharatA hI dharma hai| dharma preraNAzakti hai| dharma mantavya (mata-vicAra) nahIM, balki jIne kA DhaMga hai / dharma prakAza nahIM, kintu AtmA kA lakSya hai| dharma hai manuSya ke mana meM rahI huI prema kI bUMda ko sAgara kA rUpa dene kI sAdhanA / dharmavettAoM ne DaMke kI coTa kahA hai 'talavAra se phailane vAlA dharma, dharma nahIM ho sakatA aura vaha dharma bhI dharma nahIM ho sakatA ki jo sonA-cAMdI ke pralobhanoM kI cakAcauMdha meM panapatA ho| saccA dharma vaha hai jo bhaya aura pralobhanoM ke sahAre se Upara uThakara tapasyA aura tyAga ke, maitrI aura karuNA ke nirmala bhAvanA rUpI zikharoM kA sarvAGgINa sparza kara ske| dharma kA ekamAtra nArA hai-'hama Aga bujhAne Aye haiM, hama Aga lagAnA kyA jaaneN|' jisa dharma kA yaha nArA nahIM hai, vaha dharma, dharma nahIM hai| dharma saba ke sAtha samAnatA, bhrAtRbhAva tathA prema kA vyavahAra karanA sikhAtA hai| dIna-duHkhiyoM kI sevA, satkAra meM lagAnA sikhAtA hai / ghRNA aura dveSa kI Aga ko bujhAnA sikhAtA hai| isI prakAra ke dharma se prANimAtra ke kalyANa kI AzA kI jA sakatI hai| dharma hamase aneka boliyoM meM bAta karatA hai| isake vividha raMga-rUpa haiN| phira bhI isakI saccI AvAja eka hI hai aura vaha hai mAnavIya dayA aura karuNA kI, anukaMpA kI, dhairyayukta prema kI, satya aura asaliyata kii| dharma ke sArvabhauma rUpa kI vistRta carcA-vicAraNA ke anantara jaba mahAzramaNa bhagavAna mahAvIra dvArA pratipAdita dharma kI ora hamArI nigAha jAtI hai, taba ina sabhI bAtoM kA samAveza IAADI R A AAAAAAAAABJADADAJARDANAJunMAARAANuware- namAIAANA WALAAAAAAA AcArgapravarAtrAcArya bhika prAAnanda anAAnanda Mirror Pravvv Page #431 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 356 dharma aura darzana usI meM hama pAte haiN| ahiMsA, anekAnta aura aparigraha meM dharma kI saMpUrNa vizeSatAoM kA pUrNatayA antarbhAva ho jAtA hai / ahiMsA vizva ke samagra caitanya ko eka dharAtala para khar3A kara detI hai| vaha saba prANiyoM meM samAnatA pAtI hai| ahiMsA sva aura para, apane aura parAye, ghRNA evaM vaira kI nIMva para khar3I bhedarekhA ko tor3a detI hai| ahiMsA svarga kA sAmrAjya hai| ahiMsA ujjvala caritra ke bhaviSya kA nirmANa hai| ahiMsA jIvana kI AdhArazilA hai| ahiMsA AtmadIpa-sAdhana kI jyoti hai aura AtmanirbharatA kA varadAna hai| ahiMsA bhagavatI kI ArAdhanA ke lie sUkSma ahiMsA kA parityAga atyAvazyaka mAnA gayA hai / IsA masIha ne bhI apane ziSyoM kI yaha kahakara Thou shalt not Kill "kisI bhI prANI kI hiMsA mata karo" sAvadhAna kiyA hai| yaha IsAI mata kI jo dasa AjJAe~ (Commands) haiM, unameM se pAMcavIM hai| senTa lyukasa likhate haiM-Be kind to all creatures arthAt sabhI prANiyoM para dayA kro| Be ye therefore merciful as your Father is merciful. arthAt jaba tumhAre pitA dayAvAna haiM taba tuma bhI dayAvAna bano / senTa lyukasa isI prakAra nyU TesTAmenTa meM likhate haiM-Don't mingle thy pleasure of thy joy with the sorrow of the meanest thing that pells arthAt "apane jarA se sukha ke lie dUsaroM ko mata staao|" zramaNa bhagavAna mahAvIra kA vizvamaitrI-sUcaka pAvana sUtra thA-"mittI me savvabhUesu vera majjhaM na keNaI" sacamuca bhArata ke AdhyAtmika jagata kA vaha mahAn evaM cirantana satya unake jIvana se sAkSAt sAkAra ho rahA hai| tumaM si nAma taM ceva jaM haMtavvaM ti manasi, tuma si nAma taM ceva jaM ajjAveyamvanti mannasi, tuma si nAma taM ceva jaM pariyAveyavvaMti mannasi // -AcArAGga sUtra 1-5-5 jise tU mAranA cAhatA hai, vaha tU hI hai, jise tuzAsita karanA cAhatA hai. vaha tU hI hai, jise tU paripAta denA cAhatA hai, vaha tU hI hai| svarUpadRSTi se saba caitanya eka samAna haiN| yaha advaita bhAvanA hI ahiMsA kA mUlAdhAra hai| "ahiMsA tasa-thAvara-savvabhUya khemkrii|" -praznavyAkaraNa sUtra ahiMsA trasa-sthAvara (cara-acara) saba prANiyoM kA kuzalakSema karane vAlI hai| isa prakAra ahiMsA ke antargata sabhI naitika, AdhyAtmika, maitrI, pramoda, karuNA, prema, sneha, zucitA, pavitratA, udAratA Adi mahad guNoM kA samAveza ho jAtA hai| isIlie hamAre dIrghadraSTA evaM AtmasraSTA RSi muniyoM ne "ahiMsA paramo dharmaH" kahakara ahiMsAmaya dharma ko hI vizvakalyANa kA AdhArabhUta tatva mAnA hai| . ahiMsA ke bAda aparigraha para utanA hI bala diyA gayA hai| parigraha saba duHkhoM kI jar3a hai| parigraha, mAnyatAprApta hiMsA hai / "mucchA pariggaho" kahakara ke bhagavAna mahAvIra ne mana kI mamatva dazA ko hI parigraha btaayaa| parigraha kA pariSkAra dAna hai| isIlie mukti maMjila ke cAra sopAnoM meM prathama sopAna dAna kahA gayA hai / vaicArika parigraha hI ekAntavAda ko janma detA hai| ataH usase bhI virata hone kA prabhu kA Adeza hai / Page #432 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dharma kA sArvabhauma rUpa 357 tIsarA maulika tattva hai-anekaantvaad| vaha vastutaH mAnava kA jIvanadharma hai| samagra mAnavajAti kA jIvanadarzana hai| saMkucita evaM anudAra dRSTi ko vizAla aura udAra banAne vAlA anekAnta hI hai| paraspara sauhArda, sahayoga, sadbhAvanA evaM samanvaya kA mUla prANa hai / astu hama anekAntavAda ko samagra mAnavatA ke sahaja vikAsa kI, vizvajana-maMgala kI dhurI bhI kaha sakate haiN| ahiMsA, anekAnta aura aparigraha rUpa dharma hI viSamatApUrNa vizva kI samAja-vyavasthA meM samatA ke nAre lagA sakatA hai| upAsanA aura karmakANDa meM ulajhA huA dharma mAnasika samatA kI lau prajjvalita nahIM kara sktaa| samatA kriyA hai, ahiMsA pratikriyA; viSamatA kriyA hai to hiMsA prtikriyaa| vijJAna se vizva zAnti dUra hai, dharma se sannikaTa hai| ahiMsA, aparigraha, anekAnta rUpa dharma se hI jana-mana meM maMgala kI bhAvanA parivyApta hotI hai| anta meM, dharma kA vAstavika artha hai "apane sarvocca vikasita rUpa meM uccatama aura adhika mUlyavAna ke prati pUrNatayA smrpnn|" Ananda-vacanAmRta 0 jaise Avazyaka khAda, dhUpa, havA, pAnI pAkara bIja meM nihita vikAsonmukha zakti kA prasphuTana hotA rahatA hai, usI prakAra zizu AtmA meM supta virATa saMskAra anukUla vAtAvaraNa pAkara nikhara uThate haiM / / kArA (jela) kA baMdhana anacAhA hotA hai, isalie vaha manuSya ko trAsadAyaka lagatA hai| dArA (patnI) baMdhana kA manacAhA hotA hai, isalie vaha manuSya ko AhlAdadAyaka lagatA hai| 7 kArA kI kaThoratA se bhI dArA kI komalatA adhika khataranAka hotI hai| - dIpaka cAhe miTTI kA ho, dhAtu kA ho yA sone kA, usakA mahatva usakI kAyA se nahIM, bAtI se hai| 0 sAdhaka cAhe nimna kula kA ho yA uttama kula kA, usakA gaurava kula yA varNa ke bAhyarUpa meM nahIM, kiMtu jJAna kI jagamagAtI jyoti se hai| talavAra kA mUlya usakI dhAra meM hai, sitAra kA mUlya jhaMkAra meM hai, mAM kA mUlya usake pyAra meM hai, sAdhu kA mUlya usake AcAra meM hai| - capalatA bAlaka kA guNa hai, yuvaka kA doSa hai| - puruSa kA saundarya hai puruSArtha, nArI kA saundarya hai ljjaa| wowwwimwww.wavivaranaviramerammmmmmmumoveme Page #433 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Apa Amadeva zrIAnanda antha zrI Anandava DaoN. phra DA0 hukumacanda pArzvanAtha saMgave, ema. e., pI-eca. DI. [ saMprati - prAkRta zodha saMsthAna, vaizAlI ] paMcAstikAya meM pudgala anAdi kAla se vizva ko pahacAnane kI koziza ho rahI hai / aneka darzanoM kA janma huA / manuSya ke mastiSka meM jagat sraSTA kI kalpanA prasphuTita huI aura jijJAsA bhI huI, 'yaha jagat kina tatvoM se nirmita hai / inhIM tatvoM kA prArambha aura pralaya kaisA hotA hai ? aura vizva ke padArtha ko bhAratIya dArzanikoM ne pRthvI, apa, teja, vAyu aura AkAza ina pAMca mahAbhUtoM se nirmita mAnA / yUnAnI dArzanikoM ne miTTI, jala, agni aura vAyu ina cAra mUla tatvoM ko svIkAra kiyA to jaina dArzanikoM ne SaT dravya kA mUlabhUta tatvoM meM - ( Fundamental realities of universe) vivecana kiyA | cArvAkadarzana jar3avAdI hai| usake mata ke anusAra jar3a hI eka mAtra tatva hai, usase hI cetana AtmA utpanna hotA hai aura mRtyu ke uparAnta usakA nAza hotA hai / vaha Izvara, svarga, naraka, jIvana kI nityatA aura amUrta tatvoM ko nahIM maantaa| bauddhadarzana meM isa vizva ko cAra Aryasatya se yukta samajhA gayA hai| unakA kahanA hai, 'jo nitya sthAyI mAlUma par3atA hai, usakA bhI patana hai| jahA~ saMyoga hai, vahA~ viyoga hai / " duniyA kI hara cIja anitya dharmoM kA saMghAt mAtra hai / usI kA utpAda, sthiti aura nirodha hotA rahatA hai|' bhavacakra dvAdaza nidAna se banA hai / " tatvoM kA savistAra vicAra sautrAntika mata meM huA hai| 3 vaizeSika darzana ke anusAra dravya guNa, karma kA AdhAra aura apane sAvayava kAryoM kA samavAyI kAraNa hai / dravya guNa, karma se bhinna hote hue bhI unakA AdhAra hai / unake binA guNa athavA karma nahIM raha sakate | pRthvI, jala, teja, vAyu, AkAza, kAla, dik, AtmA aura mana ye nau dravya haiM / 4 sAMkhya meM prakRti anAdi ananta hai| prakRti meM jagat utpatti ke guNa milate / prakRti avyakta hai / " prakRti aura puruSa ke saMgoga se hI saMsAra banatA hai / puruSa bhoktA hai, prakRti bhogyA hai / puruSa niSkriya hai, prakRti sakriya hai| isake anusAra satva, raja tathA tama ye tIna guNa vikAsa meM 1 bhAratIya darzana kI rUparekhA - DA0 vAtsAyana, pR0 72 2 vahI pR0 82 3 vahI pR0 100 4 bhAratIya darzana kI rUparekhA - DA0 vAtsAyana, pR0 157 5 vahI, pR0 170 Page #434 -------------------------------------------------------------------------- ________________ paMcAstikAya meM pudgala 356 pahalI vikRti 'mahat' hai / vaha ahaMkAra, manasameta sArI sRSTi kA kAraNa hai / 6 25 tatvoM meM se puruSa ( AtmA ) na prakRti hai, aura na vikRti / prakRti kevala 'prakRti' hai / mahat, ahaMkAra, pA~ca tanmAtrAe~ Adi sAta tatva prakRti aura vikRti rUpa haiM / anya 16 tatvoM ko sAMkhya ne vikRtarUpa mAnA hai / zaMkara ke mata meM jagat asatya aura brahma satya hai / ataH tatvoM ke saMdarbha meM kArya-kAraNavAda, asatkAryavAda, satkAryavAda, ArambhavAda, vivartavAda, nityapariNamanavAda, kSaNikavAda, syAdvAda kA vivecana vibhinna dArzanika vicAradhArA meM huA hai / ajIva dravya : jainadarzana meM SaTdravya, sAta tatva aura nau padArtha mAne gaye haiM / jIva, pudgala, dharma, adharma, AkAza, kAla ye SaT dravya haiM aura jIva, ajIva, Asrava, baMdha, saMvara, nirjarA, mokSa ye sAta tatva haiM / ina sAta tatvoM meM puNya aura pApa kA samAveza karane se nau padArtha bana jAte haiM / vaizeSika darzana meM nau dravya mAne gaye haiM, inhIM nau kA antarbhAva jainadarzana ke dravyoM meM kiyA jA sakatA hai| pRthvI, Apa, teja, vAyu ina cAra dravyoM kA samAveza pudgala dravya meM ho jAtA hai| jainadarzana ke 'anusAra mana ke do bheda kiye gaye haiM- eka dravyamana aura dUsarA bhAvamana, dravyamana kA antarbhAva pudgala meM aura bhAvamana ko AtmA meM samAviSTa kiyA jA sakatA hai / SaT dravya, sAta tatva aura nau padArtha para dRSTi sthira karane se mukhya do tatva sAmane Ate haiM / ve ye haiM- 'jIva aura ajIva' inheM jagat ke Fundamental Substance kahA jA sakatA hai / inhIM ke viyoga aura saMyoga se anya saba tatvoM kI racanA hotI hai / jIva kA pratipakSI ajIva hai / jIva cetana, upayoga, jJAna, darzana yukta hai to ajIva acetana hai / jIva 10 jJAnavAna hote hue bhI bhoktA hai, kartA hai, sukha-duHkha kA AsvAda lene vAlA hai, ajIva kA lakSaNa isI se bilakula viparIta hai / 11 jIva ke bhI bhedaprabheda bahuta hote haiM parantu yahA~ ajIva dravya ke kathana kI apekSA ke kAraNa jIva dravya kA varNana gauNa hai / ajIva ke pAMca prakAra haiM- (1) pudgala (Matter of energy ), ( 2 ) dharma ( Medium of motion for soul and matter) (3) adharma ( Medium of rest ), (4) AkAza (Space) aura (5) kAla ( Time ) / inhIM pAMcoM ko rUpI 12 aura arUpI ke antargata samAviSTa kiyA jAtA hai / 'pudgala' rUpI hai aura dharma, adharma, AkAza kAla arUpI haiM / 'rUpI' aura 'arUpI' ke lie Agama meM kramazaH 'mUrta' aura 'amUrta' zabda kA prayoga huA hai| pudgala dravya 'mUrta' hai aura zeSa amUrta 13 haiM / pudgala dravya meM sparza, rasa, gaMdha, varNa ye cAra guNa pAye jAte haiN| isI kA varNana hama Age vistAra se kreNge| mUrtika guNavAlA pudgala indriyagrAhya hai aura amUrtika guNa vAle ajIva dravya indriyagrAhya nahIM haiM / 14 6 vahI, pR0 182 7 vahI, pR0 194 8 vahI, pR0 220 6 sthAnAMga 211 - 57, 10 paMcAstikAya 2 / 122, 11 vahI 2 / 124-25 12 uttarAdhyayana sUtra 36 / 4 aura samavAyAMga sUtra 146 13 vahI 36 / 6 aura bhagavatI sUtra 18 / 7; 7 10 14 pravacanasAra 238, 36, 41, 42 RO CLOT Mo AyAma pravara abhinaMdana AAnandatra grantha 11 zrI Page #435 -------------------------------------------------------------------------- ________________ NABANASANAPANJANAMANALIAADABAJAJANAMAN ````````````m`mw sapA pravara abhivasAgapravarA abhinaya zrIAnandAthAzrIAnandAna hi 360 dharma aura darzana wayvargvaviiiiiiwwwimm AkAza dravya meM pAMcoM ajIva dravya aura jIva dravya ye SaT dravya kSetrAvagAhI aura paraspara ota-prota hokara rahate haiN| eka sAtha rahate hue bhI ye SaT dravya apanA-apanA svabhAva aura astitva kho nahIM pAte / hara eka dravya apane meM avasthita hai| jIva na kabhI ajIva huA, na ajIva kabhI jIva huA hai| yahI paMcAstikAya meM spaSTa karate hue kahA gayA hai ki 'SaTa dravya paraspara eka dUsare meM praveza karate hai, paraspara avakAza dAna karate haiM, sadA-sarvadA kAla mila-jula kara rahate haiM, tathApi ve kabhI bhI apane svabhAva se cyuta nahIM hote| 15 ajIva dravya sat hai| isameM yathArtha kI dRSTi se utpAda aura vyaya hote rahate haiN| eka paryAya kA nAza 'vyaya' kahalAtA hai| aura nUtana paryAya (Modification) utpanna honA 'utpAda' kahalAtA hai| paryAya aura vyayAtmaka avasthA meM bhI vastu ke guNoM kA astitva kA acala rahanA hI 'dhrauvya' hai| paMcAstikAya SaT dravyoM meM se pAMca-jIva, pudgala, dharma, adharma, AkAza astikAya haiM / 'kAladravya' AstikAya nahIM hai| 'asti+kAya' astikAya yaha eka yaugika zabda hai| Asti kA artha hai pradeza, kAya kA artha hai-'samUha' arthAt jo aneka pradezoM kA samUha ho vaha astikAya 7 hai| anyatra dUsarI vyAkhyA dekhane meM AtI hai| 'asti' arthAt 'astitva' jisakA astitva hai aura 'kAya' ke samAna jisake bahuta pradeza haiN| isa prakAra bhI kaha sakate haiM- 'jo hai aura jisake pradeza bahuta haiM vaha 'astikAya' hai / 18 ataeva kAla dravya ke binA zeSa cAra dravya apanI sattA meM ananya haiM, aneka pradezI haiM aura unakA sAmAnya aura vizeSa astitva niyata hai, guNa aura paryAya sahita astitva bhAva rUpa hai|16 jIva, dharma, adharma ke asaMkhyAta pradeza haiN| AkAza ke bhI asaMkhyAta pradeza haiN| pudgala ke pradeza, saMkhyAta asaMkhyAta aura ananta haiM / 'kAla-dravya' astitva rakhatA hai parantu bahupradezI na hone ke kAraNa usakA samAveza astikAya meM nahIM kiyaa| ___"eka pudgala-paramANu jitane AkAza ko sparza karatA hai, utane bhAga ko 'pradeza' kahA hai|" pudgala paramANu kI vyAkhyA hama Age kreNge| ataH paMca dravya 'astikAya' haiM isalie paMcAstikAya kA calana huaa| AcArya kundakunda ne isI nAma se eka grantha bhI likhA / bhagavAna mahAvIra ke samaya paMcAstikAya ko lekara vAda-vivAda huA20 thaa| pudgala-dravya ajIva dravyoM ko acetana nAma se jAnA jAtA hai| vijJAna jisako Matter aura nyAyavaizeSika bhautika-tattva aura sAMkhya meM jise prakRti kahate haiM, use jainadarzana meM pudgala saMjJA dI gaI hai| bauddhadarzana meM 'pudgala' zabda kA prayoga Alaya-vijJAna, cetanA, santati ke artha meM prayukta huA hai / jainAgama meM bhI upacAra se pudgalayukta (zarIrayukta) AtmA ko 'pudgala21 kahA gayA hai| parantu sAmAnyatayA pramukhatA se pudgala kA prayoga ajIva mUrtika dravya ke lie hI huA hai / 15 paMcAstikAya 117 16 tattvArthasUtra 5 / 1; dravyasaMgraha-23; sthAnAMga 4 / 1 / 125 17 bhagavatIsAra pR0 238. 18 dravyasaMgraha 24, 16 paMcAstikAya 415 20 bhagavatI 187; 7 / 10 21 vahI 8 / 10-361 Page #436 -------------------------------------------------------------------------- ________________ paMcAstikAya meM pudgala 'pudgala' zabda 'pud aura gala' pada se banA hai / 'pud' kA artha hai 'pUraNa', 'gala' kA artha hai galana - isa prakAra jisameM pUraNa aura galana hotA ho vahI 'pudgala' 22 hai / jainadarzana meM pratipAdita SaD dravyoM se pudgala dravya kI apanI vizeSatA hai| pudgala dravya ke binA anya dravyoM meM pUraNa galana dvArA satata parivartana nahIM hotA / anya dravya meM parivartana satata hotA hai / parantu vaha parivartana pUraNa- galanAtmaka nahIM hotA / pudgala ke sUkSma seM sUkSma paramANu se lekara bar3e se bar3e pRthvI skandha taka meM satata pUraNa-galanAtmaka parivartana hotA rahatA hai aura usameM sparza, rasa, gaMdha, varNa ye cAra guNa pAye jAte haiM / yaha hama pahale kaha Aye haiM / pudgala use kahate haiM, jo rUpI ho aura jisameM Upara nirdiSTa cAra guNa pAye jAte hoM / pudgala meM pUraNa- galana (Combination & disintegration phenomena) hote samaya ina cAra guNoM kA kabhI bhI nAza nahIM hotA / ina cAroM guNoM meM se kisI meM eka aura kisI meM do aura kisI meM tIna guNa hoM aisA nahIM / cAroM guNa pudgala meM eka sAtha rahate haiM / aba prazna yaha ki ye cAra guNa vidyamAna rahate hue bhI unakA pratibhAsa kyoM nahIM hotA / vijJAna ke anusAra hAiDrojana aura nAiTrojana varNa, gaMdha evaM rasa hIna haiN| isa saMdarbha meM isake do prakAra ke kAraNa ho sakate haiM - ( 1 ) Antarika tathA ( 2 ) bAhya / inhIM do kAraNoM se indriya mana meM vikalpAvasthA A sakatI hai| samajha meM bhI vRddhi, hAni tathA anya doSa kI bhI saMbhAvanA hai / manuSya indriyoM ke mAdhyama se jJAna prApta karatA hai / indriyAtIta ko jAnane ke lie AtmajJAna kI AvazyakatA caahie| karmabaddha parataMtra avasthA meM anumAnAdi pramANoM kA sahArA lenA par3atA hai / prayogazAlA meM dravyoM ke vighaTana kI prakriyA bhI kI jAtI hai / vaha bhI indriya zakti ke anurUpa hI hotI hai / indriyAtIta jJAna hI yathArtha aura pratyakSa jJAna hai / karma se Upara uThe hue svataMtra AtmA meM vaha jJAna sambhava hotA hai / vastu kA jJAna dravya, kSetra, kAla evaM bhAva kI sImAoM se Abaddha hotA hai / parantu isase vastu kA vAstavika svarUpa prakaTa hotA, nahIM aisA nahIM / sImAoM meM rahakara vastu ke vAstavika jJAna kI anekAnta, naya, pramANa ke AdhAra para yathArtha vicArAbhivyakti kI pragAr3ha saMbhAvanA ho sakatI hai / 361 kisI bhI vastu kA kathana mukhya aura gauNa ko lekara hotA hai / hAiDrojana meM vijJAna ne tIna guNoM kA abhAva batAyA hai| ataH unakA yaha kathana gauNa dRSTikoNa se huA hai / jagat utpatti se lekara Aja taka kI vidyamAna paristhiti meM 'varNa' hIna padArtha dekhane meM nahIM AtA / sapta varNa meM varNoM kA kathana sImita nahIM apitu unase pare bhI aura varNabheda kI vidyamAnatA rahatI hai / phira bhI apanI apUrNa bhASA - racanA dvArA prakaTa karane meM asamartha hai| pudgala jar3a hai phira bhI vaha varNa rahita hai, aisA nahIM kaha sakate / hAiDrojana tathA nAiTrojana meM sparza guNa hotA hai / cUMki jahA~ sparza guNa rahatA hai vahA~ anya guNa bhI rahate haiM, jaise Ama / ataH prayogazAlA meM padArthoM ke guNoM kI isa dRSTikoNa se parIkSA karane kI apekSA hai / ekAMza hAiDrojana aura tIna aMza nAiTrojana se amoniyA padArtha kI utpatti hotI hai / amoniyA rasa aura gaMdha sahita hai lekina jinase yaha banA hai unameM rasa aura gaMdha nahIM hai| prazna uThatA hai ki gaMdha rahita tattva hAiDrojana aura nAiTrojana se banA amoniyA meM vaha guNa kaise pAyA jAtA hai ? aisA hai to bAlU ke samUha se bhI tela kI prApti honI caahie| jo hai aura jisameM utpAdana 22 sarvArthasiddhi a0 5 / 1-24; rAjavArtika 5 / 1 24 aura dhavalA meM dekhiye 23 pravacanasAra 240 CAPRINES Sto Guai CONNE AcArya Agata varSa abhindana grAmAnanda Aza Page #437 -------------------------------------------------------------------------- ________________ KAALAINGANAwaantaranMakk- dana AgAmapravAsa bhAcAryapravara abhi zrIAnandAnzrAAnandAn 362 dharma aura darzana kI zakti hai usI se vaha prApta ho sakatA hai, kAraNa 'asat kI utpatti nahIM hotI aura sat kA nAza kabhI nahIM hotaa|' yaha siddhAMta jainAgama, vijJAna aura gItA meM pratipAdita hai| ataH isIse yaha siddha hotA hai ki amoniyA ke aMza ke jo guNa haiM vahI amoniyA meM honA caahie| aNu, paramANu yA anya sUkSma skandha pudgala meM jo cAra guNa rahate haiM vaha prakaTa yA aprakaTa rUpa meM rahate haiN| jainAgama meM pudgala dravya ko sat mAnA hai| jo dravya sat hai vaha utpAda, vyaya, dhrauvya guNa se yukta hotA hai / 24 jo apane 'sat' svabhAva se cyuta nahIM hotA, guNa paryAya se yukta hai, vahI dravya25 hai / vyaya rahita utpAda nahIM aura utpAda rahita vyaya nahIM hotA, utpAda aura vyaya hote rahate hue bhI dhrauvya dravya kA guNa kabhI nAza nahIM hotaa| utpAda aura dhyaya donoM dravya ke paryAya haiN| dhrauvya dhruva hai na isakA utpAda hai aura na vyaya / yahI bAta udAharaNa se samajhAI jAtI haijaise suvarNa se kaTaka banAyA phira usI kaTaka se kuMDala banAyA to suvarNa kA nAza yA utpAda nahIM huA, jo suvarNa kaTaka meM vidyamAna thA vahI kuMDala meM bhI vidyamAna hai| ataH suvarNa suvarNa ke rUpa rahA / parantu utpAda aura vyayAtmaka paryAya badalatI rahI suvarNa dhrauvya rhaa| ataH jisakA abhAva ho usakI26 utpatti kaisI? isI dhrauvya ke bAre meM bhI vijJAna kA mata ullekhanIya hai--Nothing can made out of nothing and it is impossible to annihilate any thing. All that happens in the world depends on a change of forms (qf) and upon the mixture or seperation of to the bodies'-arthAt sArAMza rUpa meM isa prakAra kaha sakate haiM ki kisI bhI vastu kA sarvathA nAza nahIM hotaa| sirpha parivartana hotA rahatA hai| isI mata ko empIDokalsa27 ne anya DhaMga se prastuta kiyA hai "There is only change of modification of the matter.' isI saMdarbha meM momabattI kA udAharaNa diyA gayA hai| vijJAna yuga ne aNu bama yA eTama bama kI anokhI dena dii| isI eTama bama kA nirmANa pudgala kI galana aura pUraNa zakti ke AdhAra para huA hai| ataH vijJAna kI bhASA meM ise payujana va phizana yA inTigrezana va DisinTigrezana (Fusion and Fisoon or Integration and disintegration) kahate haiN| isI eTama bama meM eTama ke Tukar3e-Tukar3e ho jAte haiM aura taba zakti utpanna hotI hai| aura hAiDrojana bama meM eTama paraspara milate haiM, taba usameM zakti kA prAdurbhAva hotA hai| paramANuvAda paramANuoM kI kalpanA Aja se 2 // hajAra varSa pUrva DimokriTas Adi yUnAniyoM ne kI thI aura bhArata meM padArthoM ke andara chipe hue kaNoM kA (paramANuoM kA) saMzodhana karane vAlA kaNAd nAmaka RSi ho gayA hai| pAzcAtya vidvAnoM ko jaina darzana ke sAhitya ke adhyayana kA su-avasara milatA to kaNAd aura DimokriTas Adi katipaya vicArakoM ke 'paramANuvAda kA siddhAnta' kA udgama inake pahale kA mAnA jaataa| jaina darzana meM bhI isa dizA meM paryApta prayAsa haA hai-. Agama meM kahA hai ki sUkSma yA sthUla saba pudgala paramANuoM se nirmita haiN| RSSES 24 bhagavatI 114, 25 pravacanasAra 2 / 1-11. 26 paMcAstikAya 2 / 11-15 27 General and Inorganic chemistry-by P. J. Durrant. Page #438 -------------------------------------------------------------------------- ________________ paMcAstikAya meM pudgala 363 IN rAjavArtika meM 28 paramANu kA varNana sUkSmatA se kiyA hai| paramANu jo svayaM Adi hai svayaM hI vaha apanA madhya hai aura svayaM hI antya hai| isI ke kAraNa vaha indriyoM se kisI bhI taraha grAhya nahIM ho sktaa| aisA jo avibhAgI pudgala hai use paramANu kahA hai| Adhunika yuga ke vijJAna dvArA jisa paramANu kA visphoTa kiyA hai, vaha vAstava meM paramANu nahIM apitu yUreniyama evaM hAiDrojana tattvoM ke eka kaNa haiN| kaNa aura paramANu meM bahuta antara hai| kaNa ke Tukar3e ho sakate haiM, parantu paramANa ke nhiiN| bauddha tathA vaizeSika darzana ne isI kA samarthana kiyA hai| vijJAna kI mAnyatAnusAra saMsAra ke padArtha 62 mUla tatvoM se bane haiM, jaise sonA, cAMdI Adi / ina tatvoM ko unhoMne aparivartanIya mAnA hai| parantu jaba radaraphorDa aura Taumasana ne prayogoM dvArA pArA ke rUpAntara se sonA banAne kI kimayA siddha kI hai aura batAyA ki saba dravyoM ke paramANu eka se hI kaNoM se milakara bane haiM aura paramANuoM meM ye (Alpha) kaNa bhare par3e haiM / isI alphA (Alpha) kaNoM kA galana-pUraNa dvArA parivartana saMbhavanIya hai / pArA, sonA, cAMdI Adi pudgaladravya kI bhinna-bhinna paryAyeM haiN| pAnI eka skandha hai| saMsAra ke sabhI pudgala skandhoM kA nirmANa paramANuoM se huA hai| yaha hama pahale kaha Aye haiN| pAnI kI bUMda ko khaNDa-khaNDa karate hue eka itanA nanhA sA aMza banAyeMge ki jisakA punaH khaNDa na ho| yahI skandha (Molecule) oNksIjana aura hAiDrojana se banA hai| ataH jala ke skandha meM tIna paramANu hote haiM / eka paramANu oNksIjana aura do paramANu hAiDrojana ke [H,0] / isI prakAra anya padArthoM ke skandhoM meM bhI paramANuoM kI saMkhyA bhinna-bhinna pAI jAtI hai| inhIM paramANuoM ke saMghAta se nirmita skandha ke chaH bheda haiN| isI kA varNana hama nimnokta vargIkaraNa ke antargata kareMge (1) paramANu eka sUkSmatama aMza hai| (2) vaha nitya avinAzI hai / (3) paramANuoM meM rasa, gaMdha, varNa aura do sparza-snigdha athavA rUkSa, zIta yA uSNa hote haiN| (4) paramANuoM ke astitva kA anumAna usase nirmita skandhoM se lagAyA jA sakatA hai| paramANuoM ke yA skandhoM26 meM bandha se bane skandha saMkhyAta pradezI, asaMkhyAta pradezI yA ananta pradezI ho sakate haiN| sabase bar3A skandha ananta pradeza vAlA hai| ananta pradezI kI yaha vizeSatA hai ki vaha eka pradeza meM bhI vyApta hokara yA lokavyApI hokara raha sakatA hai| samasta loka meM paramANu 0 hai, usakI gati ke viSaya meM bhagavatI meM31 kahA hai ki 'vaha eka samaya meM loka ke pUrva anta se pazcima aMta taka, uttara aMta se dakSiNa aMta taka gamana kara sakatA hai| usakI sthiti kama se kama eka samaya aura adhika se adhika asaMkhyAta samaya32 taka hai| yahI bAta uttarAdhyayana meM 3 anya DhaMga se prastuta kI gaI hai| skandha aura paramANu santati kI apekSA anAdi-ananta aura sthiti kI apekSA se sAdi sAnta haiN| ANSI kA 28 tattvArtharAjavArtika za25 26 tattvArthasUtra a0 5, 30 uttarAdhyayana 36/11 31 bhagavatI 18/11 32 vahI 5/7 33 uttarAdhyayana 36/13 AAJIJADHAARAVAADAMAKJAIAJAPAN A GARAAJAAMKARAARAAJanA. AAAAAAAAAJ En www.janelibrary.org Page #439 -------------------------------------------------------------------------- ________________ HI AcAryapravabhinaya granthazrAAnandAnthara 364 dharma aura darzana LAM yahI paramANu vijJAna yuga kA UrjA rUpa hai| isI kI zakti ke AdhAra para utthAna aura patana ho sakatA hai| AtApa (heat), udyota (light), vidyuta (Electricity), ye tIna zaktiyAM ati sUkSma haiN| inhIM zaktiyoM kA pratipAdana jarmanI ke pro0 alavarTa AinsaTAina ne sabase pahale sUtra meM prastuta kiyaa| isI ko UrjA va padArtha kI samAnatA ke siddhAnta nAma se jAnA jAne lgaa| (Principal of Equivalance between mass and energy) i sUtra kA pratipAdana isa prakAra hai E=m--2/c'E' kA artha enarjI aura (m) kA artha 'mAsa' hai aura (c) prakAza kI gati kA dyotaka hai| ataH jaba padArtha apane sthUla rUpa ko naSTa karake zakti ke sUkSmarUpa meM pariNata ho jAtA hai, taba hajAroM Tana koyalA jalAne se jo zakti utpanna hotI hai vahI zakti eka grAma padArtha meM bhI prApta ho sakatI hai / isI mahAna zaktizAlI paramANu kI racanA vijJAna ke dRSTikoNa se isa prakAra hai gommaTasAra meM paramANu ko SaTakoNI, khokhalA aura sadA daur3atA huA batalAyA gayA hai| tattvArthasUtra meM 'snigdha' aura rUkSatva guNoM ke kAraNa ko baMdha kahA hai| sarvArthasiddhi meM 'snigdharUkSaguNanibhitto vidyuta' aisA kahA hai| arthAt snigdha aura rUkSa ke kAraNa hI vidyuta kI utpatti hotI hai| snigdha rUkSa ke cikanA yA khuradarA artha na lekara vijJAna kI bhASA ke anusAra Positive and Negative kA prayoga AcArya pUjyapAda ko mAnya thaa| hAyaDrojana ke paramANu ke madhya meM dhana (snigdha) vidyuta kaNa (Proton) alpasthAna meM sthira rahatA hai| yahI usI paramANu kA nAbhi ke rUpa meM hai| (Nucleus nAbhi) ke cAroM ora kucha dUrI para rUkSa arthAt RNa-vidyuta kaNa (Electron) satat nAbhi kI ora cakkara lagAtA rahatA hai / ataH snigdha (Proton) aura rUkSa (Electron) ke bIca jo khokhalApana hai, usI ke kAraNa eka paramANu ke andara dUsarA paramANu praveza kara sakatA hai| isI kriyA ko sarvArthasiddhikArane sUkSma-avagAhana zakti nAma diyaa| pradeza kI vyAkhyA pahale hama kara Aye / eka pradeza meM anantAnanta paramANu ko sthita karane kI avagAhana zakti hai| ataH isase vijJAna kI mAnyatA ko jainadarzanAnusAra kisa DhaMga se kahA hai, patA lagatA hai| vaijJAnika dRSTi se jainadarzana kA adhyayana honA caahie| na ki sAmpradAyika aura dhArmika dRSTikoNa se| isI kI jaMjIra meM jainadarzana yA padArtha-darzana kA svarUpa aMdhakAra meM rahA aura aneka galataphahamiyAM phailatI rhiiN| sarvArthasiddhi kA pAMcavAM adhyAya pudgala paramANu kA yathArtha svarUpa pratipAdita karatA hai, jaisA ki vijJAna meM pratipAdita huA hai| skandha : bandha kI prakriyA--pudgala paramANu ke samUha se skandha banatA hai aura baMdhane kI prakriyA kA varNana jaina darzana meM vaijJAnika DhaMga se huA hai| vijJAna kisI dharmagrantha-Agama tathA darzana se jur3A huA nahIM hai / vijJAna ke siddhAnta koI bhI antima nahIM haiN| ve samaya-samaya para badalate rahate haiM, vaha eka satya kI khoja karane vAlA jijJAsu hai| isI ke kAraNa apanI kamajorI ko vaha svIkAra karane meM hicakatA nhiiN| bAibila, Agama, kurAna Adi ArSagrantha meM pratipAdita tatvoM ko vijJAna ne kabhI bhI AMkha mUMda kara svIkAra nahIM kiyA, balki use satya kI kasauTI para kasane kI koziza kI aura satya ko sAmane upasthita kiyaa| chaH hajAra purAnI pRthvI kA bAibila dvArA jo kathana huA thA use vijJAna ne 50 hajAra varSa purAnI siddha kara dii| caya Page #440 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pacAstikAya meM pudgala TA e yaha pRthvI sabase bar3A skandha hai| saMsAra meM jitane bhI pudgala skandha dRSTi meM Ate haiM ve saba snigdha-rUkSa guNoM se yukta haiM / yaha hama pahale paramANu ke bAre meM kaha Aye haiN| unakI racanA eka jaisI hone ke kAraNa saba pudgala eka prakAra ke haiM / yahI bAta jaina dArzanikoM kA mahattvapUrNa aviSkAra hai / umAsvAti jo IsA kI prathama zatI meM hue unhoMne tattvArthasUtra meM 35 kahA hai ki pudgala skandha ke TUTane se, bheda se athavA choTe-choTe skandhoM ke saMghAta se utpanna hote haiN| ina saMghAta (Combination) ke mUla kAraNa paramANu ke snigdha aura rUkSaguNa haiN| jitane bhI bhinna-bhinna prakAra ke skandha haiM, unakA bandha inhIM ke AdhAra para huA hai| pudgala skandha meM aNusamUha aura vAtiyoM Adi pudgaloM meM vyUhANu (Molecales) kI calana kriyA hotI rahatI hai|36 isI kriyA kA vargIkaraNa do prakAra se kiyA gayA hai / 37 unameM se eka visrasA kriyA hotI hai aura dUsarI prayoga nirmita kriyA / visrasA gatikriyA prAkRtika hai, vijJAna meM vatiyoM (Gasses) meM jo vyuhAyuoM kI kriyA kahI gaI hai use bhI visrasA gatikriyA jAna sakate haiN| prayoganirmita kriyA bAhya zakti yA kAraNoM se bhI utpanna hotI hai| Electron Positively charged at negatively charged isI vaijJAnika bandha-prakriyA se saMghAtAdi kA jo sarvArthasiddhi meM niyama batAyA gayA hai vaha pUrNataH isase milatA hai / sUkSma aNuoM kI bandha prakriyA ko bhI spaSTa kiyA gayA hai| ataH usakA kathana isa prakAra hai 'bhedasaMghAtebhya utpadyante, bhedAdaNuH / snigdha-rUkSatvAt bandhaH, na jaghanyaguNAnAm, guNasAmye sadRzAnAm, dvayadhikAdhiguNAnAM, baMdhe'dhiko pAriNAmikau ca / (1) aNu kI utpatti sirpha bheda prakriyA meM hI ho sakatI hai, anya prakAra kI prakriyA se nhiiN| (2) snigdha-rUkSa ke kAraNa hI bandha prakriyA sambhava hai| anyathA skandha bandha hI na banatA / vijAtIya se bhI bandha hotA yA sajAtIya kA paraspara bandha sambhava hai| (3) parantu ekAkI guNoM kA honA bandha kA kAraNa nhiiN| donoM guNa honA cAhiye / vijAtIya guNa kI saMkhyA kA pramANa samAna ho to bandha nahIM hotaa| vijJAna kA Equal energy level va least energy level niyama yahAM bhI lAgU hotA hai| (4) bandha unhIM paramANuoM kA sambhava hai jisameM snigdha aura rUkSa guNoM kI saMkhyA meM do absolute units kA antara ho| 4:6 / / jaina darzana meM bheda, saghAta aura bhedasaMghAta inhIM tIna prakriyA se bandha sambhava batalAyA gayA hai| isI kI tulanA Molecules ke lie (1) electro Valency (2) Covalency aura (3) Co-ordinate covalency se kI jA sakatI hai| skandhoM se kucha paramANuoM kA vighaTita honA aura dUsare meM mila jAnA bheda kahalAtA hai (Disinte gration) yahI bhedAtmaka prakriyA kI tulanA vaijJAnika Radioactivity prakriyA se kI jA sakatI hai| eka skandha ke kucha paramANu kA anya skandha ke aNuoM ke sAtha jo milana honA batalAyA gayA hai usI ko saMghAta kahA UOL 34. tattvArthasUtra a0 5/26-33 35. vahI 36. gommaTasAra jIvakANDa 562 37. tattvArtharAjavArtika 5/7 meansDADAAS NIPAT MIMINARomarwanamannerwironmaraar Page #441 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dhAEiN IN ApakA vowwwm orrow.y 366 dharma aura darzana jA sakatA hai| tIsarI prakriyA meM bheda aura saMghAta kI racanA eka sAtha hotI rahatI hai / jisameM paramANu vighaTita hote haiM to kucha saMghaTita hote haiN| bandha kA artha yahA~ karma bandha prakRtiyoM kI apekSA na grahaNa kara skandha kA bandha-saMyoga samajhanA caahiye| avagAhanazakti-paramANu kI racanA meM jo khokhalApana kI carcA kI gaI hai, usI ke kAraNa saMkoca vistAra kI sambhAvanA hotI hai| ataH AkAza dravya meM saba dravyoM ko avakAzadAna milatA hai / AkAza ke pradeza asaMkhyAta haiM, to pudgala ke pradeza ananta haiM / ataH yahA~ svAbhAvika hI prazna upasthita hotA hai ki asaMkhyAta pradeza meM ananta pradezoM kA samAveza kaise sambhava hai ? isa sandarbha meM pudgala kA eka avibhAga pariccheda paramANu AkAza ke eka pradeza ko (unit space) gheratA hai| usI pradeza meM aura anantAnanta pudgala paramANu apane khokhalepana ke kAraNa yA avagAhana kI zakti ke kAraNa sthita ho sakate haiN| isI sUkSma pariNamana zakti ke kAraNa asaMkhyAta pradeza meM anantAnanta pudgala paramANu raha sakate haiN| talavAra yA talavAra kI dhAra para sthita paramANu kI vaha dhAra unheM khaNDita nahIM kara sakatI / 36 vaha antima bhAga hai| usameM jur3ane kI aura alaga hone kI zakti hai / vaha kArya rUpa nahIM, kAraNa rUpa hai| usameM avagAhana kI mahAn zakti vidyamAna hai| pudgala kA vargIkaraNa-paramANu aura skandha ye do pudgala ke pramukha bheda 0 haiM / paramANu kA vibhAjana to ho nahIM sktaa| skandha to usI ke kAraNa banatA hai| usake chaH bheda haiM41 1. sthUla sthUla (Solid), 2. sthUla (Lequid), 3. sUkSma-sthUla (Gass), 4. sthUla-sUkSma (Energy), 5. sUkSma (Fine matter beyound sense-pereepation), 6. sUkSma-sUkSma (Extra fine matter) / prakRti, zakti, tama, prakAzAdi ko pudgala kA paryAya mAnA hai| 42 tama ke bAre meM matabheda hai| kisI ne use prakAza kA abhAva mAnA to kisI ne usIkI arthAt prakAza kI anupasthiti svIkAra kiyaa|43 sarvArthasiddhi meM aMdhakAra ko bhAvAtmaka na mAnakara 'dRSTipratibaMdha kAraNa va prakAzavirodhI' mAnA hai| vijJAna ne prakAza kI bhAMti aMdhakAra ko svatantra rUpa meM svIkAra kiyaa| 'chAyA' jise aMgrejI meM (Shadow) kahate haiM, vaha prakAza ke nimitta se hotI hai|44 prakAza ke do-Atapa aura udyota bheda haiN|45 sUrya aura agni ke uSNa prakAza ko Atapa kahate haiM / juganU, candramA Adi ke zItala prakAza ko udyota kahate haiN| zabda, tama, chAyA, Atapa, udyota ye saba sthUla sUkSma ke paryAya haiN| ye kisI ke guNa nhiiN| vaizeSika darzana meM46 mAtra zabda ko AkAza kA guNa mAnA hai| jabaki zabda paudgalika hai, vaha kAna se sunA jAtA hai| isake sambandha meM vijJAna bhI sahamata hai| 38. dravyasaMgraha-jAvadiyaM AyAsaM'... 36. bhagavatI 5/7. 40. tattvArthasUtra, a0 5 41. niyamasAra-atisthUlAH.......''sUkSma itiH / 42. dravyasaMgraha-saddobaMdho........"davvassa pajjAyA / 43. sarvArthasiddhi-tamodRSTiH pratibaMdha kAraNaM prakAza virodhii| 44. vahI, 5/24. 45. vahI, a0 5. 46. tarkasaMgraha, pR0 6 'zabdaguNakamAkAzam / ' Page #442 -------------------------------------------------------------------------- ________________ paMcAstikAya meM pudgala 367 zabda to eka skandha ke dUsare skandha se (Molecule) TakarAne se utpanna hotA hai / 47 isI TakarAva se vastu meM kampana utpanna hotI hai, kampana se vAyu meM taraMgeM utpanna hotI haiM aura dhvani phailatI hai / jaise zAMta zItala sarovara meM eka kaMkar3a pheMkane se taraMgeM utpanna hotI haiM, vaise hI vAyu meM bhI taraMgeM utpanna hotI haiM / yahI taraMgeM uttarottara pudgalavargaNAoM meM kampana utpanna karane meM samartha hotI haiM, isI prakriyA se udbhUta huI dhvani se hI 'zabda' sunAI detA hai / 48 zabda ke do bheda kiye gaye haiM-- (1) bhASAtmaka aura (2) AbhASAtmaka / bhASAtmaka zabda ke bhI do bheda - - ( 1 ) akSarAtmaka (2) anakSarAtmaka haiN| abhASA zabda prAyogika aura vaisrasika bheda se do prakAra ke haiM / phira prAyogika ke tata, vitata, ghana aura zuSira ye cAra bheda haiM / inhIM bheda prabhedoM kA kathana sthAnAMga 46 meM anya DhaMga se huA hai / ve isa prakAra haiM / zabda ke prathama bhASA zabda aura nobhASA zabda bheda se do bheda kiye gaye, tadantara nobhASA zabda ke Atodya aura no-Atodya bheda kara phira Atodya ke tata vitata ye bheda kiye gaye haiM / phira tata ke ghana aura zuSira, vitata ke bhI yahI bheda haiM / no-Atodya ke bhUSaNa zabda tathA no bhUSaNa zabda do bheda kiye gaye haiM / no bhUSaNa zabda ke tAlazabda aura latikA zabda | bhASA zabda ke koI bheda-upabheda nahIM haiM / yahI paudgalika zabda kA vargIkaraNa huA / isI ko Adhunika vijJAna ne prakArAntara se svIkAra kiyA hai -- unhoMne zabda ko dhvani nAma se svIkAra kiyA hai| dhvani ke do bheda kiye gaye haiM- ( 1 ) kolAhala dhvani ( Noises ), ( 2 ) saMgIta dhvani (Musical ) / saMgIta dhvani ( 1 ) yaMtra kI kampana se, (2) tanana kI kampana se, (3) daNDa aura paTTe ke kampana se, (4) pratara ke kampana se utpanna hotI hai / inhIM bhedoM kA samAveza tata, vitata, ghana, zuSira meM kiyA jA sakatA hai / jagat meM jIva arthAt AtmA ke binA sthUla, sUkSma, dRzya padArtha kA samAveza pudgala meM kiyA jA sakatA hai / anaMta zakti svarUpAtmaka pudgala kA vidhAyaka kArya meM kisa prakAra upayoga kiyA jAya aura vinAzaka pravRtti se bacAva kiyA jAya isI ko socanA aura upayoga meM lAnA ekamAtra jIva kA kArya hai / mana, buddhi, cintanAtmaka zakti bhAva rUpa se to AtmA aura dravya rUpa se pudgala kI hai / yahA~ dravya kA artha sat na lekara dravya bhAva grahaNa karanA cAhie / pudgala jIva kA upakAra kara sakatA hai| pudgala, pudgala kA upakAra kara sakatA hai / jIva-jIvoM kA upakAra kara sakatA hai| pudgala meM anaMtazakti hai aura vaha jIva kI bhAMti avinAzI aura apane paryAya sahita vidyamAna hai| pudgala kA parivartana hotA rahatA hai, jIvoM ko jIva ke bhAvoM se karma vargaNA baMdhana banate haiM parantu karmavargaNA jIva kA ghAta nahIM kara sakatI, kAraNa vaha bhI pudgala svarUpAtmaka hai / jar3a hai, sparzAdi guNoM ke sahita hai / 47. paMcAstikAya, 176. 48. tattvArtha rAjavArtika, 5. 46. sthAnAMga, 81. Ro ~SENT THE OVEN THE phra AyAya pravarata abhinandana AAnanda athava abhinaMdana zrI Page #443 -------------------------------------------------------------------------- ________________ marriaRAAAAAAAAAAAAAAAASARAMANAare KAARAANABAJANASANABAJAJARANARMADABAADAAAAAAAAAADAJEDABADDABADANAPANASOON DA0 vIrendrasiMha ema .e., pI-eca. DI. [prAdhyApaka, hindI vibhAga, rAja0 vi0 vi0, jayapura GOV TREET caya dharma kA vaijJAnika vivecana MBER PAN purANa aura dharma-pravRtti kI vaijJAnikatA dharma kA kSetra jJAna-sAkSAtkAra kA kSetra hai aura vaijJAnika vicAradhArA meM jJAna kA svarUpa sApekSa mAnA gayA hai / isa dRSTi se yaha kahA jA sakatA hai ki dharma aura vijJAna, mAnavIya jJAna ke do mahattvapUrNa pakSa hone ke nAte unakA sambandha mAnavIya cetanA ke kramika vikAsa se sambandhita hai| purANa aura mithakIya pravRtti kA sambandha bhI dhArmika manobhAva ke vikAsa ke sAtha jur3A huA hai aura isa sambandha meM hameM kahIM-kahIM para vaijJAnika pratyayoM kI halkI-sI jhalaka mila jAtI hai| isakA tAtparya kevala itanA hai ki mAnavIya cetanA ke vikAsa meM anubhava kI tArkikatA lakSita hone lagatI hai / kArya-kAraNa kI yaha tarkanA zakti vaijJAnika manobhAva kI eka mahattvapUrNa bhUmikA hai| purANa aura dharma kA eka tArkika sambandha hai, kyoMki donoM anubhava kI AdhArazilA ko lekara hI vikasita hue haiM / harbarTa spensara kA kathana hai ki dhArmika vicAra mAnavIya anubhava se prApta kie gae haiM jo kramazaH saMgaThita aura pariSkRta hokara, pratIkAtmaka rUpa meM sthira ho ge| yaha dhAraNA brahmA, viSNu aura maheza ke svarUpa vizleSaNa se spaSTa hotI hai ki sRSTi ke tIna tattvoM (sRSTi, sAmaMjasya tathA saMhAra) ke ApasI saMtulana se hI vizva kI sthiti sambhava hai| 'trimUti' kI isa dhAraNA ke pIche mAnava kI anubhava zaktiyoM para Azrita 'tarkanA' kA eka aisA rUpa milatA hai jo prAcIna mAnava ko ghaTanAoM aura vastuoM ke sApekSa sambandha kI ora prerita karatA hai| isI prakAra kisI na kisI devatA kI kalpanA eka vaijJAnika satya kA nirdezana hai| prANizAstra kI dRSTi se, sRSTi evaM prajanana ke lie 'eka' kI sattA niSkriya hai, usameM sakriyatA usI samaya AtI hai jaba vaha dUsarI viparIta "sattA" se saMsarga sthApita karatI hai| isa dRSTi se "ardhanArIzvara" kA mahattva bhI darzanIya hai| vedAMta-darzana meM yaha prApta hotA hai ki 'jaba brahma ko sRSTi kA IkSaNa (kAmanA) huA, taba usane 'mAyA' kI utpatti kI aura sRSTi kArya sampanna kiyA / 2 uparyukta udAharaNoM se yaha niSkarSa nikAlanA ki sabhI dhArmika prasthApanAoM ke pIche yaha 'vaijJAnikatA' prApta hotI hai| maiM to yaha mAnatA hU~ ki vaijJAnika dRSTi se hama dhArmika tAttvika saMketoM ko adhika gaharAI se samajha sakate haiN| yaha 'gaharAI' vizleSaNAtmaka paddhati ke dvArA spaSTa ren 1 di pharsTa priMsipala, spensara, pR0 15 2 upaniSad bhASya, khaNDa 1, pR0 56-57 (gItA presa) Page #444 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dharma kA vaijJAnika vivecana 366 hotI hai kyoMki vaijJAnika tarkanA meM vizleSaNa aura saMzleSaNa kA eka mahattvapUrNa sthAna hai / avatAra, lIlA tathA brahma Adi kI dhAraNAe~ vikAsavAdI siddhAnta tathA manovijJAna kI dRSTi se naye pariprekSya meM vizleSita evaM mUlyAMkita kI jA sakatI haiM / dhArmika pratIkoM ko vaijJAnikatA uparyukta vivecana ke prakAza meM 'avatAra' kI dhAraNA ko eka nayI paridRSTi pradAna hotI hai jo vikAsa - paramparA kA eka pratIkAtmaka nirdeza hai / vikAsavAda siddhAMta ( Evolution ) meM cetanA ke kramika vikAsa aura zArIrika saMgaThana ko anyonyAzrita mAnA gayA hai| bhAratIya dasa avatAra prANiyoM ke cetanA- vikAsa ke kramika sopAna haiM jisase yaha bhI spaSTa hotA hai ki mAnava nAmadhArI prANI anya mAnavetara prANiyoM se sambaddha hai aura 'vaha' vikAsa paramparA meM zIrSastha hai / prathama avatAra matsya hai jo nitAMta jala meM rahanevAlA prANI hai aura dUsarA kUrma hai jo aMzataH jala aura dharatI donoM para raha sakatA hai, jise jIvazAstrIya bhASA meM emphIbiyana kahA gayA hai / yaha dUsarI avasthA pahalI avasthA se jyAdA vikasita hai / vArAha avatAra taka Ate stanadhArI prANiyoM ( maimalsa ) kA prAdurbhAva hotA hai jo kevala pRthvI kAhI nivAsI hai| cauthA avatAra narasiMha hai / isameM nara ke sAtha pazu-aMza kI vidyamAnatA hai jisakA unnayana 'vAmanAvatAra' meM hotA hai| yadi phira bhI, isa pazu-pravRtti (rakta) kA avazeSa raha jAtA hai, vaha 'parazurAma' ke avatAra meM dRSTavya hai / sAtavAM avatAra 'rAma' hai jo parazurAma kI ahaM pravRtti kA zamana karate haiM / AThavAM kRSNAvatAra hai jisameM mAnava ke bahumukhI vyaktitva kA vikAsa hotA hai / 'buddha' aura 'kalki' avatAra 'atimAnava' (suparamaina) ke bhAvI saMbhAvita rUpa haiM jo mAnava kI antarnihita zaktiyoM kA kramika sAkSAtkAra hai / isI prakAra brahma, lIlA, dravya Adi kI dhAraNAoM ko vaijJAnika dRSTi se samajhA jA sakatA hai / yaha tathya yaha bhI spaSTa karatA ki jJAna kA svarUpa sApekSa hai aura antara anuzAsanIya hai| dUsare zabdoM meM yaha kahA jA sakatA hai ki jJAna kA kSetra 'sApekSa satya' ke sAkSAtkAra kA kSetra hai aura isakA hai - 'AnaMda' usa prakriyA meM nihita hai jo sAkSAtkAra taka pahu~cane kA mAdhyama hai, ThIka usI prakAra jisa prakAra gaMtavya taka pahu~cane kI lAlasA kA AnaMda gaMtavya prApta ho jAne para usakA kramazaH zamana ho jAnA / isa dRSTi se dhArmika pratIkoM kA rahasya bhI jJAna-paraka hai / jaba yaha jJAna 'anubhUti' ke saMsparza se UrdhvagAmI hotA hai, taba vaha bhautika kSetra ko chor3akara tAttvika kSetra kI vyaMjanA karatA hai / vijJAna bhI isI tAttvikatA kI ora agrasara ho rahA hai / aneka vicArakoM ne dhArmika pratIkoM yA jJAna ko kevala bhautika kSetra ke andara hI sImita mAnA hai aura unakA mahattva kevala naitika mUlyoM taka hI sImita rakhA hai| isake samarthaka kA~Ta, phItse Adi vicAraka haiM / inake anusAra yadi naitikatA ke mAnadaNDoM kA nirmANa na ho to dhArmika pratIkAtmaka darzana kA vikAsa hI saMbhava na ho sakegA / isa mata meM satya kA kevala eka pakSa hI hai / dhArmika darzana meM naitika mUlyoM kA eka pramukha sthAna hai, para usake 'jJAna' ko kevalamAtra 'naitikatA' ke dAyare meM bAMdhA nahIM jA sakatA hai / satya meM, naitikatA kA vikAsa bhI vikAsavAdI paramparA kI sApekSatA meM hotA hai / naitikatA ke atirikta, dhArmika pratIkoM meM kisI dhAraNA yA Adarza kA avyakta rahasya aura UrdhvagAmI abhiyAnoM kA digdarzana hotA hai / Izvara, AtmA, anaMta athavA nirapekSa (ebsolyUTa Absolute ) kI dhAraNAoM kA hRdayaMgama kevala naitika mAnyatAoM ke dvArA nahIM ho sakatA hai / dUsarA varga una 3 de0 purAnAja ina di lAiTa Apha mADarna sAiMsa, ke0 ena0 ayyara, pR0 50-60 4 laiMgaveja eNDa riyAlTI, arabana, pR0 600 AcArya pravAsa gAnA AcArya pradara zrI Anandatra grantha grantha Page #445 -------------------------------------------------------------------------- ________________ areasirdanandn.nakarma-MARNAMAAAA-Nahadatara..... sarmaprava17 nAva abhira zrIAnanda anyazrIAnanda an55 370 dharma aura darzana vicArakoM kA hai jo dharma ko kevalamAtra bhautika anubhAva tathA prayoga kA vikasita rUpa mAnate haiN| isa mata ke poSaka lI ro (Le Roe), viliyama jemsa tathA rasela Adi vicAraka haiN| ina vicArakoM ne isAI-dharma kI aneka rUr3hiyoM evaM mAnyatAoM kA vizleSaNa karane ke bAda isa niSkarSa ko sAmane rakhA hai ki dhArmika pratIkoM tathA mAnyatAoM kA sarvaprathama mahattva unake artha meM samAhita hai jo anubhava ke tathA prayoga-paddhati ke dvArA vikasita hue haiN| kevalamAtra 'anubhava' hI kisI mAnyatA athavA prasthApanA kI satyatA kA mApadaNDa hai|" isa siddhAMta ke pakSa meM kahA jA sakatA hai ki isakA kSetra atyanta vyApaka hai kyoMki jJAna kA Arambha evaM vistAra anubhava para hI Azrita hai| parantu isakA kSetra, jaisA ki ina vicArakoM ne batAyA hai, kevalamAtra bhautika hI hai aura maiM kisI sImA ke bAda isase sahamata nahIM hai| jahA~ taka bhautikatA kA prazna hai, usase bhI merA koI matabheda nahIM hai| parantu anubhava kA kSetra atyanta vistRta hai| vaha kevala bhautika prAcIroM (aiMdriyajanya) ke andara hI sImita nahIM hai / usakA kSetra bhautikatA se pare, tAttvikatA kA bhI kSetra hai| isa kSetra meM Akara 'anubhava', bhautikatA kI paridhi ko chor3akara 'anubhUti' (inTyUzana Intution) ke kSetra ke praveza karatA hai| samasta mAnavIya jJAna isI 'anubhUti' ke kSetra ko kisI-na-kisI rUpa meM sparza karate haiN| dharma aura AtmajJAna uparyukta vivecana se yaha spaSTa hotA hai ki dhArmika pratIka tathA pratyaya jahA~ anubhava kI paridhi ko sparza karate haiM, vahIM ve tattva-cintana kI bhAvabhUmi ko chUte haiM / ataH dRzyamAna bhautika kSetra se adRzyamAna tAttvika kSetra taka eka kramAgata sambandha hai jisameM naitika tathA anya prakAra ke anubhavoM kA eka abhinna yogadAna hai| dRzya athavA bhautikatA kA yahA~ tirobhAva yA nakAra nahIM hai, para usakA ucita tathA arthavAna sanniveza hai| Adhunika vaijJAnika-cintana bhI bhautikatA se kramazaH adRzya pratyayoM kI ora gatizIla ho rahA hai| paramANu, UrjA (Energy) Ithara, dik, kAla tathA gurutvAkarSaNa zakti Adi aise hI pratyaya haiM jo adRzya kalpanAeM haiM jina para vijJAna (bhautikI aura gaNita Adi) kI tAttvikatA dRSTigata hotI hai / Adhunika padArtha (yA jaina zabdAvalI meM "dravya") kA svarUpa nitAnta bhautika nahIM raha gayA hai, yahA~ taka ki dik aura kAla ko bhI padArtha kA rUpAntara mAnA gayA hai| baTrenDa rasela kA to yahA~ taka kathana hai ki padArtha vaha hai jahA~ taka 'mana' antima rUpa se paha~ca na sake / Adhunika vijJAna kI yaha dhAraNA eka tAttvikatA kI ora saMketa karatI hai aura jJAna ke eka aise pakSa kI ora saMketa karatI hai jise hama Atmika yA AdhyAtmika-jJAna kI saMjJA dete haiN| jJAna kA kSetra atyanta vyApaka hai aura usI kI vyApakatA para "yathArtha" kA svarUpa spaSTa hotA hai / satya aura yathArtha kA svarUpa nirapekSa na hokara sApekSa hai aura sApekSatA kI dazA meM koI bhI pratyaya yA pratIka kisI 'anya' se sambandhita hokara hI apanI arthavattA prakaTa karatA hai| satya kA sApekSika sAkSAtkAra mUlataH jJAnaparaka 'AsthA' para hI AdhArita hai| koI bhI jJAna-kSetra (cAhe vaha dharma ho yA vijJAna Adi) binA 'AsthA' ke paMgu raha jAtA hai aura AtmajJAna kI prakriyA meM yaha AsthA tathA vizvAsa kA tarkasammata rUpa hI mAnya hai / yaha AsthA kA prazna mUlataH 'pratibaddhatA' (Commitment) kA prazna hai jo hamAre kAryoM, vicAroM tathA vyavahAroM ko 5 isa vicAradhArA ko "pregamaiTijma' kahate haiM jo vaijJAnika paddhati kA dArzanika rUpa hai| 6 philAsiphikala espekTsa Apha mADarna sAiMsa, sI0 I0 ema0 joDa, pR0 61. Page #446 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dharma kA vaijJAnika vivecana 371 ACC . ---DHIM THE re niyantrita aura dizA saMketa karatI hai| yaha pratibaddhatA hI mAnavIya uttaradAyitva kI eka sabala bhUmikA hai, yadi vaha hameM ucita gaMtavyoM kI ora le jAtI hai| isa dRSTi se AsthA aura pratibaddhatA anyonyAzrita haiN| yaha AsthA eka antardR STi kA viSaya hai jo hameM AtmajJAna ke nikaTa le jAtI hai| vijJAna eka vizleSaNAtmaka jJAna hai aura vizleSaNa-paddhati meM hama 'ghaTakoM' kA sUkSma sAkSAtkAra karate haiM jo "pUrNa" ke hI aMga haiN| AtmajJAna kA svarUpa bhI usI samaya spaSTa hotA hai jaba hama aMzoM, ghaTakoM aura staroM kA kramika avagAhana karate haiN| isIse gItA ne AtmajJAna kA vistAra samasta vizva meM mAnA hai athavA yaha 'jJAna' hI samasta vizva ko apane andara hI sameTe hue hai aura samasta vizva usI jJAna se prakAzita ho rahA hai| ___sargANAmAdirantazca madhyaM caivAhamarjuna ! AdhyAtmavidyA vidyAnAM vAdaH pravadatAmaham // arthAt 'he arjana, 'maiM' hI samasta sRSTi kA Adi, madhya aura anta hU~, samasta vidyAoM meM maiM Atma yA AdhyAtmika vidyA hU~; zabdoM ke dvArA jo siddhAnta banAe jAte haiM, maiM hI vaha siddhAnta hU~ jo satya kA pratipAdana karate haiN|' yahI satya kI khoja dharma kA dhyeya hai (aura jJAnoM kA bhI yahI lakSya hai) aura yahA~ para hama 'dharma' ke sahI rUpa ko prApta karate haiM jo jJAnaparaka hai| jJAna kA yaha vistRta svarUpa nirapekSa na hokara sApekSa hai, vaha satya meM, vibhinna AyAmoM ko apane andara samAviSTa karatA hai / 'dharma' kA jJAna bhI nirapekSa nahIM hai, usakI mAnyatAeM bhI navIna jJAna ke pariprekSya meM parIkSita hotI hai| Aja ke nita nae vikasita hote hue jJAna-kSetroM ke saMdarbha meM hama 'dharma' ko kevala usakI paramparAgata-dhAraNA kI prAcIroM se Abaddha nahIM kara sakate haiN| upAsanA kA svarUpa saMsAra ke sabhI dharmoM meM upAsanA kA koI na koI rUpa avazya prApta hotA hai; aura yaha upAsanA 'dharma' kI dhAraNA kA eka Avazyaka aMga hai| yahA~ para isa tathya kI ora dhyAna AkarSita karanA Avazyaka hai ki jisa prakAra sauMdarya, kalA kI bapautI nahIM hai, usI prakAra 'upAsanA' kA sambandha kevala dharma se nahIM jor3A jA sakatA hai, kyoMki 'upAsanA' to sabhI jJAna-kSetroM kA eka Avazyaka tattva hai| upAsanA eka aisI 'manodazA' hai jo AMtarika 'prakAza' ko prakaTa karatI hai, jisameM vyakti apanI 'asmitA ko pahacAnatA hai| upAsanA eka aisI tallInatA hai jo 'jJAna' ke rahasyoM kA udghATana kara, 'asmitA' kA sAkSAtkAra karAtI hai| yahI kAraNa hai ki hindU dharma meM isa 'asmitA' ke prati sabase adhika bala diyA gayA hai aura 'AtmajJAna' ke sAkSAtkAra ko 'asmitA' kA hI sAkSAtkAra kahA gayA hai| dharma kA cAhe aura koI mahattva ho yA na ho, para 'asmitA' ke sAkSAtkAra kA vaha eka sabala mAdhyama hai| dharma kA itihAsa mAnava-mana ke isI abhiyAna kA itihAsa hai| dharma ke pratIka aura dhAraNAyeM isI AtmasAkSAtkAra ke mAdhyama haiM aura jahA~ taka 'pratIka' kA sambandha hai, vaha dharma, darzana, kalA-vijJAna aura anya jJAna-kSetroM kA eka abhinna aMga hai| pratIka kA itihAsa jJAna ke vikAsa kA itihAsa hai aura jJAna kA nitya vikAsa pratIkoM kA sRjana evaM vistAra hI hai| yahAM para yaha spaSTa kara denA Avazyaka hai ki AdimAnavIya dazA meM bhI pratIkoM kA eka deza se dUsare deza yA sthAna meM gamana kI prakiyA (Migvation) eka aisA satya hai jo mAnavIya itihAsa se abhinna rUpa se jur3A huA hai| svAstika, kAsa, trizUla aura aneka pUjA 7 zrImadbhagavadgItA, vibhUtiyoga, pR0 365 8 ArTa eNDa di sAinTiphika thaoNTa, mArTina jaoNnasana, pR0 120 SUAAAAAAAAAAAAAAAJAJSAJAAJARINA waaaaaaaa M D amannmamimaramana ARDaninMAmyawAJan prAAvAja anAAvara ava onwereyvineerry Page #447 -------------------------------------------------------------------------- ________________ RAKAMANANDANuskuranate-Baatein dae AcAlanamA priya abhisAcAryapravara abhI zrAAnanda anyazrIAnandana 372 dharma aura darzana vAyA AC pratIkoM kA itanA gaharA sambandha hai ki vidvAnoM ne inake astitva ko ekadezIya na mAnakara aMtardezIya mAnA hai| isa tathya se yaha spaSTa hotA hai ki dharma, darzana, vijJAna, kalA, sAhitya aura samAjazAstra Adi ke pratIkoM kA prayoga kisI eka jJAna-kSetra se hI sambandhita nahIM hai, varan unakA prayoga aneka kSetroM meM hotA AyA hai aura Aja bhI hotA jA rahA hai| yaha eka aisA kSetra hai jo vijJAna, dharma aura kalA ke ApasI saMvAdoM ko, eka nizcayAtmaka bhAvI saMbhAvanA ke rUpa meM prastuta karatA hai| ataH isa satya ko dhyAna meM rakhakara jaba hama yaha dekhate haiM ki 'pratIkoM' ko lekara hama Apasa meM lar3ate haiM, to yaha saMgharSa kitanA bemAnI ho jAtA hai| pratIkopAsanA kA yaha rUpa isa bAta kI ora saMketa karatA hai ki upAsanA meM hama pratIka ke svarUpa kA sAkSAtkAra karate haiM jo hameM kisI na kisI rUpa meM 'satya' ke nikaTa le jAtA hai| satya ke prati isa prakAra kI sahI dRSTi vibhinna dharmoM ke 'pratIkoM' meM saMgharSa kI sthiti ko kama hI kregii| pratIkopAsanA kA artha unakA saMgharSa nahIM hai, para unakA Adara aura sammAna hai| yahI vaijJAnika dRSTi hai jo tarka evaM viveka ke AdhAra para eka antardRSTi pradAna karatI hai| pratIkoM kA antargamana bhI yahI siddha karatA hai jisakI ora Upara saMketa kiyA gayA / dharma : eka vastugata samasyA uparyukta vivecana se yaha spaSTa hotA hai ki koI bhI mAnavIya kriyA nirapekSa nahIM hotI hai aura usakI sApekSatA kisI na kisI vastu yA pratyaya se hotI hai| isa dRSTi se dharma aura vijJAna kA sambandha tathA mahattva mAnava-sApekSa hI hai| Adhunika mAnava kI vaijJAnika-paridRSTi ke dvArA vastugata tArkikatA kI jo dRSTi prApta huI hai, usane dharma ko eka vastugata samasyA ke rUpa meM bhI svIkAra kiyA hai| yA tu yA maijika aura dharma kA sambandha eka aitihAsika sambandha hai aura dharma ke vikAsa ke sAtha yaha tathya bhI spaSTa hotA hai ki dharma, mAnava aura usake pariveza kI kriyApratikriyA kA phala hai| dharma kA sambandha mAnavIya-bhAgya se jur3A hai aura sAtha hI dharma bhI eka sabala mAnavIya-jIvana paddhati hai kyoMki 'dharma' kA tAtparya hai jo dhAraNa kiyA jA ske| yaha dhAraNa karane kI prakriyA hI mAnava-jIvana sApekSa hai aura dharma, yadi use Aja kI tArkikatA evaM bauddhikatA meM gatizIla honA hai to use yathArtha kI kaThora bhUmi ko sparza karanA hogaa| yaha yathArtha mAnavIya AsthA se pratibaddha hai aura AsthA kA bala Aja kI vaijJAnika pragati se TUTatA jA rahA hai| dharma aura vijJAna kA pArasparika sambandha isI 'AsthA' ko mAnavIya-saMdarbha meM rekhAMkita karanA hai / yahA~ para je0 haksale kA mata hai ki dharma kA rola samAja-sApekSa hai, aura isake lie yaha atyanta Avazyaka hai ki vaha Izvara kI bhAvanA kA tyAga kare aura usakA kahanA hai ki jisa prakAra asura, apsarAe~ aura mizrita devatAoM (Hybrid Gods) kA vilopa hotA jA rahA hai, usI prakAra Izvara kI dhAraNA kA bhI vilopa hotA jA rahA hai|'' Upara se to yaha bAta nitAMta satya hai, kyoMki Aja ke mUlyoM meM jo vighaTana kI pravRtti nayA 6 pratIkoM ke isa antargamana ke vistRta vivecana ke lie dekheM, DA0 jagadIza gupta kI prasiddha pustaka "prAgaitihAsika bhAratIya citrakalA", pR0 400-420 10 Izvara ke nAma para jo aMdhavizvAsa cala par3e haiM unakA tyAga Avazyaka hai, Izvaratva kI ___ bhAvanA kA nhiiN| (sampAdaka) 11 maina ina di mADarna varlDa, je0 haksale, pR0 135 Page #448 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dharma kA vaijJAnika vivecana 373 , lakSita ho rahI hai, vaha hara vastu ko asvIkAra kI mudrA meM svIkAratI hai| parantu maiM yaha samajhatA hUM ki Izvara kI dhAraNA bhI sthira dhAraNA nahIM hai, vaha bhI vikAsonmukha dhAraNA hai / Aja vaijJAnika darzana 'Izvara ko eka dhAraNA ke rUpa meM svIkAra karatA hai aura use nirapekSa na mAnakara sApekSa mAnatA hai| mAnavIya vikAsa krama ko sApekSatA meM 'Izvara' kI bhAvanA parivartita evaM parivaddhita hotI rahI hai| jaisA ki anyatra saMketa kiyA jA cukA hai ki kisI bhI 'pratIka' ke kSetra ko kevala eka jJAna kSetra meM hI sImita kara denA usa pratIka kI artha sambhAvanAoM ko sImita yA kuMThita kara denA hai| Aja ke bauddhika yuga meM mAnavIya cittana ke kSetra meM satyoM kI samarasatA, eka atyanta Avazyaka tatva hai aura dharma tathA vijJAna ke satyoM meM bhI samarasatA apekSita hai| jahA~ taka ina donoM kSetroM kA sambandha hai, ina donoM ke aneka siddhAntoM evaM prasthApanAoM meM virodha evaM samAnatAe~ haiM aura yaha bAta bhI dhyAna meM rakhanI Avazyaka hai ki siddhAntoM kA saMgharSa koI vinAza kA sUcaka nahIM hai, para yaha saMgharSa to eka aisA avasara hai jo jIvana mUlyoM ke pravAha ko eka naI gati pradAna karatA hai / rUpoM ke pravAha meM jIvana ko vyavasthita evaM surakSita kiyA jA sakatA hai / Adhunika-dharma kI pravAhamayatA jIvana ke isI pravAha ko hRdayaMgama kara sakatI hai aura dUsarI ora vijJAna kI atibauddhikatA ko AsthA evaM AstikatA ke saMsparza se sarasa evaM bodhagamya banA sakatI hai / merI to yaha mAnyatA hai ki vijJAna dharma kI AsthA ko aura dharma ko vijJAna kI tArkikatA ko isa prakAra samAhita karanA hogA ki donoM ekAkAra ho jAeM jJAna ke kSetra meM haThadharmitA kI 'pighalana' atyanta Avazyaka hai aura Aja kA buddhijIvI apane-apane dAyaroM meM itanA haThadharmI ho gayA hai ki vaha apane kSetra ko hI ekamAtra satya kSetra mAnatA hai / jIvana ke mUlyoM ko kisI viziSTa sAMce meM sadA DhAlA nahIM jA sakatA hai athavA dUsare zabdoM meM, jIvana kI pravAhamayatA ko kisI eka dizA meM bAMdha denA, usake pravAha ko kuMThita hI nahIM karanA hai, para use usakI 'cetanA' se alaga kara denA hai| isa saMdarbha meM dhArmika anuSThAnoM ke prati avizvAsa kA prazna hI nahIM uThatA hai, varan unake yathocita sammAna kA prazna avazya hai| kisI bhI dhArmika anuSThAna evaM saMskAra kA sammAna isalie kareM ki anuSThAnakartA use kitanI sacAI se karatA hai| sacAI ke prati usakI pratibaddhatA hI usakI parIkSA hai| jJAna kA cAhe koI bhI kSetra kyoM na ho, yadi vaha sacAI ke prati pratibaddha nahIM hai, to vaha apane meM hI simaTakara zuturamurgIya pravRtti kA ho jaaegaa| yaha zuturamurgIya pravRtti jJAna ke lie eka khataranAka pravRtti hai jo jJAna ko kuMThita kara detI hai| ataH jJAna kSetroM ke lie AsthA eka Avazyaka tattva hai jo dharma ke pratIkoM tathA mAnyatAoM meM bhI iSTavya hai| yahI rUpa 'Izvara' aura 'AtmA' kI dhAraNAoM meM milatA hai| advaitavAda jo dharma tathA darzana kA mukhya vivecya rahA hai, vaha Adhunika vijJAna kI prasthApanAoM ke dvArA puSTa hotA jA rahA hai / baTra enDa rasela, phra eDa haoNyala, DA0 AinsTAina Adi vijJAna- dArzanikoM ne vijJAna ke advaita-darzana kI ora saMketa kiyA hai jo yathArtha aura Adarza kA samanvita rUpa hai| isa dRSTi se yaha hama isa vicAradhArA ko AdarzavAda ke hI adhika nikaTa pAte haiM / padArtha kA UrjA (Energy) meM aura UrjA kA padArtha meM 'rUpAntaraNa', unameM 'ekatva' kI sthiti ko spaSTa karatA hai jo dArzanika zabdAvalI meM 'advaita' kA hI rUpa hai| vijJAna aura dharmazAstra yahA~ para eka prazna aura uThatA hai| vorUpa meM isa zatAbdI ke Arambha meM aura Age calakara 12 sAiMsa eNDa di mADarna varlDa, e0 ena0 hvAiTa heDa, pR0 185 13 di hyUmana DesTanI, lI kAmte DyUM nyUM, pR0 127 AyAma pravarAta Ananda AAnanda antha zrI W TH: Page #449 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AJANANDA - - - - - - - - - - WIPL minainm en TODAY NA ApApravAha abhindina AyA pravAba abhinna zrIAnanda 374 dharma aura darzana Uzu PAWAN bhautikI ke aneka siddhAntoM ne, vaijJAnikoM ke mana meM yaha vicAra pratiSThita kara diyA ki vaijJAnika prasthApanAeM dharmazAstra ke saSTi viSayaka siddhAntoM kI puSTi karatI haiN| yaha mata kisI sImA taka sahI mAnA jA sakatA hai, para yorUpIya itihAsa meM rUsa kI krAnti aura vizva-yuddhoM kI vibhISikA ne vaijJAnikoM aura buddhijIviyoM ko bhIru banA diyA jisake phalasvarUpa ve rUr3hivAdI tathyoM kI ora gatizIla hae / vaijJAnikoM kI yaha bhIrutA isa tathya kI ora bhI dhyAna AkarSita karatI hai ki carca aura rAjatantra ke Adhipatya ke kAraNa vaijJAnikoM kA 'unake siddhAntoM ke virodha meM kucha bhI kahanA, Izvara ke Adeza kA ullaMghana karanA thaa| gailIliyo, brUno, DArvina Adi aneka vaijJAnikadArzanikoM ke sAtha nRzaMsa vyavahAra hI nahIM kiyA gayA, para gailIliyo ko mRtyudaNDa bhI diyA gayA / usakA aparAdha kevala yaha thA ki dharma kI manokalpita paramparAgata-dhAraNA ko usane vaijJAnika AviSkAroM ke dvArA khaNDita kiyA / gailIliyo ne sUrya ko saura maNDala kA kendra mAnA thaa| isI prakAra DAbina ke vikAsavAdI siddhAnta ne mAnava ko Izvara kA divya avarohaNa na mAnakara mAnava ko anya mAnavetara prANiyoM kI zRkhalA se jor3akara, mAnava ko vikAsa-krama kA sabase viziSTa jIvadhArI ghoSita kiyA / isa siddhAnta ne 'Izvara' kI alaukika rUpAtmaka dhAraNA ke prati eka praznacihna lgaayaa| dharma evaM vijJAna ke isa saMgharSa ko maThAdhIzoM ne apanI sattA kA anta mAnA aura phalasvarUpa, jJAna ke nava kSitijoM ko udghATita na hone se lie unhoMne bharasaka prayatna kiyA / ve yaha bhUla gae ki jJAna kI gatyAtmakatA kA avarodha eka aparAdha hai aura vaijJAnika-dArzanikoM, anveSakoM, sarjakoM aura buddhijIviyoM ko 'jJAna' ke udghATana meM kisI bhI prakAra kA hastakSepa eka aisA aparAdha hai jise itihAsa kabhI bhI svIkAra nahIM kara sakatA hai / dharmazAstroM kI sRSTi-racanA aura isake sAtha vijJAna kA sRSTi-siddhAMta eka tathya kI ora saMketa karatA hai ki Aditattva ke rUpa meM kucha na kucha avazya thaa| tarka ke AdhAra para bhI yahI kahA jA sakatA hai ki astitva kisI na kisI 'bhavitA' kI dhAraNA ko svIkAra karatA hai| dharmazAstroM meM isa bhavitA ko koI na koI 'nAma' diyA gayA hai jaise brahmA, mRttikA, piMDa, Izvara Adi / sRSTi kA visphUraNa ina 'tattvoM' se hotA to hai, para yaha visphUraNa aneka kautUhaloM evaM AzcaryoM se bharA huA hai, aura kabhI-kabhI aisA lagatA hai ki yaha kyA indrajAla hai ? vijJAna aura dharma kA pArasparika sambandha yahA~ para dRSTigata ho sakatA hai, kyoMki vaijJAnika ciMtana se isa iMdrajAla ko eka naI dRSTi se samajhA jA sakatA hai| Aditattva yA Adi kAraNa kI dhAraNA ko samajhane ke lie vijJAna dvArA pratipAdita anizcitatA ke siddhAMta ko vivecita karanA Avazyaka hai| hijinabarga ne 1628 meM pahalI bAra bhautikI ke kSetra meM isa siddhAMta kA pratipAdana kiyaa| isa siddhAMta ke anusAra yaha mAnA jAtA hai ki kisI kaNa kI sthiti aura usake saMvega kA nizcita nirdhAraNa asaMbhava hai| pratyeka nirdhAraNa meM kucha na kucha truTi raha hI jAtI hai| yaha siddhAMta sRSTi-viSayaka prasthApanAoM ko anirdhAraNa kI sthiti meM mAnatA hai aura isake sAtha hI sAtha, isa siddhAMta ke prakAza meM yaha bhI spaSTa hotA hai ki dizA aura kAla sambandhI hamAre purAne yaMtra Adhunika bhautikI kI AvazyakatA ke lie aparyApta haiM / 14 Adhunika vaijJAnika pragati ne dikakAla kI dhAraNA ko eka navIna AyAma pradAna kiyA hai kyoMki AiMsTAina ke sApekSavAdI siddhAMta ne ina dhAraNAoM kA sApekSika mahattva svIkAra kiyA hai| AiMsTAina ne yaha mAnA hai ki jahA~ sAbuna ke bulabule kI do vibhAe~ yA AyAma haiM, vahIM vizva-bubud ke cAra AyAma haiM--tIna AyAma dik ke aura eka AyAma kAla kATA Tu 14 vaijJAnika paridRSTi, 10 82, 83, rasela / Page #450 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dharma kA vaijJAnika vivecana 375 ANCE CE kaa| yahI nahIM, vizva-rahasya aura sRSTi ke viSaya meM yaha prasthApanA eka mahattvapUrNa tathya kI ora saMketa karatI hai ki 'jisa dravya se yaha bubud banAyA gayA hai vaha sAbuna kI philma hai jo zUnya / AkAza kA paryAya hai aura sAtha hI jisakI jhalAI zUnya kAla para kI gaI hai| zUnya kI yaha avadhAraNA dharmazAstra ke aneka siddhAMtoM ke samakakSa baiThatI hai| tAMtrikoM kA zUnya tattva aura upaniSadoM kA brahma yA neti-neti tattva-isI zUnya kI pratidhvani hai| ise hI hAiDrojana kA golAkAra piMDa bhI kaha sakate haiM kyoMki sRSTi krama yahIM se Arambha mAnA gayA hai| isa vaijJAnika prasthApanA meM 'hAiDrojana' eka dravya ke rUpa meM mAnA gayA hai aura isa piMDa kI cakrAkAra gati kramazaH saMkocana prakriyA ke dvArA ThaMDI hotI gaI aura phalata: grahoM kA nirmANa hotA gyaa|15 ataH sRSTi racanA eka nirantara gatizIla prakriyA hai aura dharma meM isa prakriyA kA kAraNa kisI 'Adi tattva' ko mAnA gayA hai / parantu vijJAna meM yaha 'Aditattva' (brahma, Izvara Adi) eka dravya yA pRSThabhUmi-padArtha ke rUpa meM mAnya hai jo eka prakriyA kA phala hai / dharmazAstra ke uparyukta svarUpa ke prakAza meM jesparsa kA eka mahatvapUrNa kathana hai jo Izvara aura dharmazAstra ke ApasI sambandha ko rUpAyita karatA hai| vaha kahatA hai ki Izvara kI parikalpanA hI dharmazAstra kA viSaya hai athavA dUsare zabdoM meM, Izvara kI parikalpanA ko hI dharmazAstra kahA jA sakatA hai| 16 isakA tAtparya yaha huA ki dharmazAstra kA kSetra bhI bauddhika avadhAraNA kA kSetra hai jo eka aisI bhASA kA sRjana karatA hai jo pratIkoM aura jesparsa ke zabdoM meM 'sAiphara' (cypher) kI sRjana-prakriyA se gujaratA hai| jJAna kA koI bhI kSetra 'sRjana' prakriyA ke isa mahatvapUrNa daura se avazya gujaratA hai| kyoMki jJAna kI prakriyA eka sRjana-prakriyA hai| devI zakti kI dhAraNA dharmazAstra ke isa bhASAgata svarUpa ko dhyAna meM rakhakara jJAna ke sApekSa mahattva kA hii| pratipAdana hotA hai aura isake sAtha hI sAtha vikAsavAdI paramparA ke dvArA bhI isakI puSTi hotI hai| jaba vikAsavAda eka nayA siddhAnta thA, taba use dharma kA virodhI mAnA gayA thA parantu citakoM kA eka aisA varga udita ho gayA hai jo vikAsa krama meM kramaza: prakaTa hotI huI daivI-zakti ko mAnatA hai jisake anusAra Izvara kI dhAraNA vikAsa-krama se jur3I huI hai aura isa dRSTi se, Izvara koI nirapekSa tattva na hokara eka sApekSa dhAraNA hai| isake viparIta eka varga aisA bhI hai jo isa vikAsakrama ko jIvita jaivika-aMgoM kA eka durbodha saMyojana mAnate haiN| isake anusAra vikAsa-krama ke dvArA hama apane hI prayojanoM kI pUrti karate haiM aura isa dRSTikoNa ke dvArA hama Izvara ke prayojanoM kI pUrti karate haiN| vikAsavAdI-siddhAnta kI yaha eka vizeSatA hai ki vaha mAnava nAmadhArI prANI ko eka viziSTa pariprekSya meM dekhatA hai aura use vikAsa-krama kA sabase viziSTa prANI mAnatA hai| yadi sUkSma dRSTi se dekhA jAya, to vikAsa kA prayojana yaha viziSTIkRta 'mAnava' hI hai aura 'Izvara' kA (yA anya kisI dhAraNA kA) pratyaya usakI avadhAraNA kI zakti kA phala hai| ata: vyaktigata rUpa se maiM vikAsavAdI siddhAMta ko isa dRSTi se mahattvapUrNa mAnatA hU~, kyoMki isa mata meM Izvara aura mAnava kA sApekSa sambandha hai, aura Izvara, mAnava kI bauddhika prakriyA kA eka avadhAraNAtmaka pratyaya hI hai / dharma meM Izvara kA yahI avadhAraNAtmaka rUpa prApta hotA hai aura Izvara kA sAkAra rUpa, mAnava kI usI mahattA ko svIkAra karatA hai| dhArmika 'parama tattva' kI bhAvanA bhI isI tathya kI ora 15 da necara Apha yUnIvarsa' pheDa haoNyala, pR0 62 16 TUtha eNDa simbala, jesparsa, pR0 75 Umay . T Niu M . - - - wwwraaeewwwwwwmarwarimanoparnwurav Page #451 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AcArya prava Apa Amada Amadana zrI Ananda T m` za COPTED phra * AcArya prava zrI Ananda 376 dharma aura darzana saMketa karatI hai / antara kevala itanA hai ki dharma meM Izvara yA brahma kA svarUpa nirapekSa evaM nirAlamba sthiti kA dyotaka hai jise siddhoM tathA nAthoM kI 'nirati' dazA kA paryAya mAnA jA sakatA hai| bhautikI se jIva-vijJAna taka kI yAtrA eka dilacaspa dazA kI ora saMketa karatI hai| isa yAtrA ke prakAza meM hama kramaza: eka brahmAMDIya viSaya se eka saMkIrNa kSetrIya viSaya kA sAkSAtkAra karate haiN| bhautikI aura jyotiSa ke dvArA hama eka vistRta aura vyApaka vizva ke rahasyoM ke prati saceta hote haiM, na ki 'vizva' ke kevala eka kone kA jisa para ki hama raha rahe haiM / dharma meM kevala pRthvI kI hI kalpanA nahIM hai, para pRthvI ke atirikta anya lokoM tathA nakSatroM kI bhI eka balavAna paramparA prApta hotI hai jo Upara se dekhane para eka vitaMDA ke samAna lagatI ho, para gaharAI meM jAne para yaha spaSTa hotA hai ki ye sabhI dhArmika kalpanAeM vizva ke eka atyaMta vyApaka pariveza ko ujAgara karatI haiM / sRSTi racanA meM isa vyApaka vizva kI saMracanA para vicAra kiyA jA cukA hai jo vizva kI gahanatA ke sAtha dikU aura kAla ke catuAyAmika vizva ke agAdha svarUpa ko udghATita karatI hai| vijJAna bhI vizva kI isI agAdhatA kA avagAhana karanA cAhatA hai aura dharma tathA darzana kA dhyeya bhI isI agAdhatA kA sAkSAtkAra karanA hai-- aMtara kevala paddhati aura dRSTi kA hai| sRSTi ko isa vyApakatA ko dhyAna meM rakhakara isake prayojana kA anusaMdhAna karanA dharmazAstra kA viSaya hai| parantu vijJAna anizcitatA ke siddhAMta ke dvArA kisI aMtima prayojana kI ghoSaNA nahIM kara sakatA hai maiM to yaha mAnatA hU~ ki sRSTi svayaM meM eka prayojana hai, phira usake prayojana kA kyA tAtparya ? isI prakAra mAnava svayaM apanA hI prayojana hai aura Izvara bhI apanA hI prayojana hai / vikAsavAdI dharmazAstra "mAnava apanA svayaM hI prayojana hai" ke pratyaya ko eka tArkika pariprekSya meM rakhatA hai kyoMki vikAsavAda 'mAnava' ko hI apanA prayojana mAnatA hai aura cUMki mAnava nAmadhArI prANI ke pAsa 'mana' kA eka atyaMta vikasita rUpa prApta hotA hai jo mAnavetara prANiyoM meM apekSAkRta kama vikasita hai / vikAsa krama meM, jahA~ eka ora bhautika saMgaThana kA pArimArjana huA hai, vahIM dUsarI ora 'mana' yA cetanA kA bhI kramika vikAsa huA hai| yahAM para yaha tathya bhI prakaTa hotA hai ki dravya yA padArtha aura mana yA cetanA kA vikAsa samAnAntara hI huA hai athavA dravya hI mana hai aura mana hI dravya hai / padArtha aura mana kA dvaita, Aja ke vaijJAnika ciMtana meM mAnya nahIM hai aura yaha mAnyatA dharma aura darzana ke kSetroM meM bhI utanI hI svIkArya hai jitanI Adhunika vaijJAnika darzana meM / padArtha aura UrjA, dravya aura mana, prakRti aura puruSa, ziva aura zakti Adi yugala rUpoM meM dvaita ke mAdhyama se 'advaita' kI hI sthApanA hotI hai| vikAsavAdI dharmazAstra isI 'advaita' ko rUpAyita karatA hai jo cetanA ke kramika ArohaNa kA rUpa hai / yahI bAta avatAroM ke bAre meM bhI satya hai| jisakI ora prathama hI saMketa ho cukA hai| 1 yahA~ para eka anya sthiti kI ora dhyAna AkarSita karanA Avazyaka hai mArgana ne vikAsaparamparA ke sAtha daivI zakti kI kalpanA kI hai| mArgana eka jIva-vijJAnI bhI thA aura sAtha hI, dhArmika bhAvanA se yukta citaka bhii| yahI kAraNa hai ki usane vikAsa krama meM eka devI prayojana dekhA hai| usakA kahanA hai-"kabhI-kabhI aisA hotA hai ki viziSTa prakAra se vyavasthita kie gae padArthoM kA saMkalana eka navIna guNa-dharma ko prApta kara letA hai jo vyaktigata rUpa meM una padArthoM meM upalabdha nahIM hotA hai aura na una padArthoM se 'usakA' nigamana hI kiyA jA sakatA hai / " yahAM para aisA lagatA hai ki mArgana kI 'devI zakti' nirapekSa hai kyoMki vaha padArthoM kI saMgaThanA se alaga hai 1 imarajeMTa evolyUzana, laoNyaDa mArgana, pR0 50 Page #452 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dharma kA vaijJAnika vivecana 377 --- jabaki cetanA ke kramika vikAsa ke sAtha hI yaha daivI-prayojana yA zakti nihita hai| dUsare zabdoM meM, cetanA hI daivI zakti hai jo ajaiva se lekara jaiva-jagata taka eka kramika gatizIlatA kA paricaya detI hai| ataH yaha kahanA adhika upayukta hogA ki vikAsa kA prayojana cetanA kA kramika vikAsa hai jo daivI-prayojana kA paryAya hai| yadi kisI ko daivI-prayojana se Apatti hai, to mujhe vizvAsa hai ki 'cetanA' se unheM Apatti na hogI kyoMki cetanA kA vikAsa hI sRSTi kA AdhAra hai| 'cetanA' ke isI svarUpa kA vizleSaNa manovijJAna tathA darzana donoM kA viSaya hai aura dharma bhI eka viziSTa mAnavIya prakriyA hai jo 'cetanA' ke svarUpa tathA artha-kSetra ko eka viziSTa saMdarbha detI hai / bhAratIya tathA pAzcAtya manovijJAna meM eka viziSTa aMtara hai| pAzcAtya manovijJAna kevala 'mana' kI kriyAoM taka hI sImita hai jabaki bhAratIya manovijJAna mana kI kriyAoM ke atirikta mana se bhI sUkSma dharAtaloM kA 'vijJAna' hai| dUsare zabdoM meM bhAratIya manovijJAna kevala mana taka hI sImita nahIM hai, para vaha mana se bhI sUkSma pratyayoM kA AviSkAra kara sakA hai|' mana se bhI pare mAnavIya cetanA kI vikAsa-zaktiyoM ko dikhAnA bhAratIya manovijJAna kA kedrabindu hai| yahA~ para mana se sUkSma prANa hai aura prANa se AtmA sUkSma hai| isa prakAra 'mana' yA mAnasikatA eka dharAtalIya svarUpa hai para isase sUkSma tathA gahana eka gupta evaM avyakta 'zakti' hai jo cetanA-zakti (di phorsa Apha kAnzesanesa) ke nAma se abhimita hai jo prakRti aura vizva kI kriyAtmaka zakti hai| maharSi ariviMda ne cetanA-zakti ko isI kriyAtmaka zakti ke rUpa meM svIkArA hai aura jahA~ taka maiM samajha sakA hU~ yaha cetanA-zakti mAnavIya aura mAnavetara 'vizva' meM vibhinna staroM ke rUpa meM prakaTa hotI hai| dharma aura darzana inhIM staroM ko udghATita karatA hai aura Adhunika manovijJAna aura vikAsavAdI middhAMta bhI mana ke gahana-staroM ke sAkSAtkAra meM gatizIla rahe haiN| Adhunika manovijJAna kI do dhArAe~ isa ora gatizIla hai--eka hai ahaM (Ego) kI dhAraNA aura dUsarI hai parAahaM (Super Ego) kI bhAvanA jo kamaza: mana se sUkSma pratyayoM kA svarUpa hai| uparyukta vizleSaNa ke prakAza meM yaha tathya spaSTa ho jAtA hai ki Adhunika vaijJAnika pragati aura usase udbhUta ciMtana kI dizAeM 'dharma' kI aneka prasthApanAoM kI puSTi bhI karatI hai aura dUsarI ora, dhArmika bhAvanA aura dharmazAstra ke sRSTiviSayaka siddhAMtoM ko samajhane ke lie eka vyApaka paridRSTi prastuta karatI hai| mAnavIya 'jJAna' kI parisImAe~ sApekSika haiM, ve kisI bhI dazA meM nirapekSa nahIM haiM aura dharma ko 'jJAna' kA eka kSetra mAnakara hI usake sahI svarUpa ko jAnA jA sakatA hai| kisI bhI jJAna kSetra ko aMdhavizvAsa athavA haThadharmitA se nahIM samajhA jA sakatA hai aura vijJAna aura dharma ke sahI sambandha ko samajhane ke lie usa haThadharmitA ko tyAganA apekSita hai| 25 KNON 1 hiMda sAikolojI, svAmI akhilAnanda, 10 15 2 sAiMsa eNDa kalcara, zrI ariviMda, pR0 42 AAJARMANADRAMANABAJAIAAKJANAJADAJANOARNManaia n R ILHAJANAPRIMARIRAMMALADAKIRIA.ABAJA AcAryaprava zrIAnanda bhiAcAryapravara abhi zrIAnandA anya 26 wr Page #453 -------------------------------------------------------------------------- ________________ w rimorial Marivartand kanhaiyAlAla lor3hA, ema. e. [jainadharma va darzana ke viziSTaadhyetA] cikitsA-zAstra aura manovijJAna ke pariprekSya meM 'karma-siddhAnta : bhAgya-nirmANa kI kalA' jagata ke maulika padArtha jaba hama jagata para najara DAlate haiM to do prakAra kI vastueM yA padArtha dikhAI dete haiN| eka prakAra ke padArtha to ve haiM jinameM icchAeM haiM, bhAvanAeM haiM, vicAra haiM, jJAna hai, saMjJAeM haiN| jinheM sukha-duHkha kA saMvedana hotA hai| jo zvAsa lete haiM, bhojana karate haiM va use pacAte haiN| jinakA zarIra bar3hatA hai, maratA hai| dUsare prakAra ke padArtha ve haiM jinameM prathama prakAra ke padArthoM meM batalAyI huI koI bhI kriyA nahIM hotI hai| vijJAna kI bhASA meM prathama prakAra ke padArthoM ko jIvadhArI evaM dUsare prakAra ke padArthoM ko bhautika kahA jAtA hai| jaina darzana meM bhI jagata meM ina do hI prakAra ke padArthoM kA astitva svIkAra kiyA gayA hai| jaina darzana meM prathama prakAra ke padArthoM ko jIva, AtmA yA cetana kahA hai tathA dUsare prakAra ke padArthoM ko ajIva kahA hai| ajIva yA bhautika padArthoM kI kriyA prakRti ke AdhIna hotI hai| usakI kisI bhI kriyA meM usakA apanA koI prayatna yA puruSArtha nahIM hotA hai / jIva kI kriyA meM jIva svayaM kA bhAvAtmaka yA kriyAtmaka puruSArtha bhI karatA hai| vikAra kI prakriyA pratyeka vastu yA padArtha kA nijI yA maulika svabhAva hotA hai| usa padArtha ke svabhAva se mela khAnevAlI arthAt samAna svabhAvavAlI vastu yA padArtha sajAtIya kahalAtA hai| usa padArtha ke svabhAva se bhinna-viparIta yA viSama-svabhAvavAlA padArtha vijAtIya kahalAtA hai| yaha bhautika zAstra evaM cikitsA-zAstra kA niyama hai ki jaba kisI padArtha kA vijAtIya padArtha se saMyoga hotA hai to unakA eka dUsare para prabhAva par3atA hai jisase unameM vikAra utpanna ho jAtA hai| zuddha jala kA zuddha jala se saMyoga hotA hai to usameM koI vikAra utpanna nahIM hotA hai, saMmizrita jala bhI zuddha hI rahatA hai| parantu zuddha jala meM miTTI yA raMga milatA hai to vikRta ho jAtA hai, svarNa se jaba cAMdI yA tAMbA kA saMyoga hotA hai to vaha vikRta ho jAtA hai| hamAre zarIra kI prakRti yA svabhAva se jina padArthoM kI prakRti mela nahIM khAtI hai ve zarIra ke lie vijAtIya padArtha haiN| jaba aise vijAtIya padArthoM kA zarIra meM praveza ho jAtA hai to zarIra meM unakA viparIta prabhAva par3atA hai jisase zarIra meM vikAra utpanna ho jAtA hai| zarIra usa vikAra ko bAhara nikAlane kI kriyA karatA hai use hI roga kahA jAtA hai| roga kA vAstavika rUpa haizarIra meM vijAtIya dravya se jo kriyA (Action) hotI hai, usake prati zarIra ke dvArA kI gaI pratikriyA (Reaction) / udAharaNa ke lie zarIra kI prakRti se viSa kI prakRti viparIta hotI hai niran For Private Page #454 -------------------------------------------------------------------------- ________________ karma-siddhAnta : bhAgya-nirmANa kI kalA 376 pa ataH viSa jaise hI zarIra meM praveza karatA hai zarIra meM vamana, dasta Adi pratikriyAeM utpanna ho jAtI haiN| kisI vyakti ke zarIra meM rakta kI kamI ko dUra karane ke lie anya vyakti kA rakta praveza karAyA jAtA hai to donoM raktoM ko rAsAyanika tatvoM meM viSamatA hone para tatkAla zarIra meM sthita rakta praviSTa rakta ke prati apanI pratikriyA prAraMbha kara detA hai| hRdaya, gurdA Adi aMgaropaNa meM bhI zarIra samAna svabhAvavAle aMgoM ko hI svIkAra karatA hai, bhinna svabhAva vAle ko nhiiN| nirjIva padArthoM meM bhI vijAtIya dravya se milane para vikAra to utpanna hotA hai parantu ve apanI ora se pratikriyA karane kA prayatna nahIM karate haiN| unameM jo bhI kriyAeM hotI haiM ve prAkRtika niyamAnusAra svataH hotI haiM / unameM kriyAeM hI hotI haiM, pratikriyAeM nahIM / svarNa meM mile hue tA~be ko nikAlane kA yatna svarNa nahIM karatA hai| parantu sajIva padArtha meM yaha vizeSatA hai ki vaha vijAtIya dravya ke saMyoga ko baradAzta nahIM karatA hai| vaha use nikAlane ke lie svayaM prayatna karatA hai| zarIra, indriya, rakta, carma Adi jaba taka jIva se saMyukta haiM sajIva haiN| taba taka inameM kiJcit bhI vijAtIya dravya kA saMyoga huA nahIM ki use nikAlane kA prayatna prAraMbha kara dete haiN| paira meM kA~Te kA kaNa bhI praveza kara jAya, netra meM reNu kA aNu bhI praveza kara jAya to use nikAle binA caina nahIM par3atA hai| tAtparya yaha hai ki sajIva vijAtIya dravya ke saMyoga se vikAragrasta hotA hai aura usakA yaha vikAra roga ke rUpa meM prakaTa hotA hai| isI siddhAnta kI gaharAI meM praveza karane para to jJAta hotA hai ki jIva ke lie ajIva mAtra vijAtIya dravya hai| donoM dravyoM ke svabhAva meM maulika bhinnatA hai, asamAnatA hai, viSamatA hai| jIva kA svabhAva upayoga hai, cinmayatA hai, jAnane, anubhava karane kA guNa hai| ajIva kA svabhAva jar3atA hai| ataH jaba jIva ke sAtha ajIva kA saMyoga hotA hai to jIva meM vikAra utpanna ho jAtA hai| jIva ke sAtha ajIva ke saMyoga rUpa vikAra ko hI jainadarzana meM karma kahA hai| karma-siddhAnta : cikitsAzAstra ke pariprekSya meM jisa prakAra cikitsAzAstra meM rogI va roga kA rUpa, roga kA prakAra, roga ke kAraNa, roga rokane ke upAya, roga ghaTAne vAle pathya, roga bar3hAne vAle kupathya, roga kA upacAra, roga rahita avasthA kA svarUpa Adi kA varNana hai| cikitsAzAstra ke ye saba adhyAya usI cikitsA paddhati kA rUpa dhAraNa kara lete haiM jisa aMga kI cikitsA karane kA lakSya hai| netra se saMbaMdhita netra cikitsA, karNa se saMbaMdhita karNa cikitsA, zarIra se saMbaMdhita zArIrika cikitsA, mana se sambandhita mAnasika cikitsA kahI jAtI hai| isI prakAra AtmA se saMbaMdhita vikAroM ke varNana ko AdhyAtmika cikitsA bhI kahA jA sakatA hai| jIva ko rogI ke rUpa meM aura karma ko roga ke rUpa meM liyA jAya aura phira gaharAI se dekhA jAya to jJAta hogA ki jaina tatvajJAna AdhyAtmika cikitsA kA hI anusaraNa karatA hai| jaina tatvajJAna ko AdhyAtmika cikitsAzAstra ke rUpa meM dekhA jAya to rogI kA varNana jIvatatva meM, rogotpAdaka padArtha kA varNana ajIvatatva meM, rogI ke rUpoM va prakAroM kA varNana baMdhatatva meM, rogotpatti ke kAraNoM kA varNana Azrava tatva meM, rogoM ke rokane ke upAyoM kA varNana saMvaratatva meM, rogoM ke upacAra kA varNana nirjarA tatva meM, roga rahita pUrNa svastha avasthA kA mokSatatva meM, rogotpAdaka kupathya caryA-kAryoM kA varNana pApatatva meM evaM svAsthya pradAyaka supathya caryA-kAryoM kA varNana puNyatatva ke rUpa meM kiyA gayA hai| isa prakAra jaina tatvajJAna ko AdhyAtmika cikitsAzAstra kahA jA sakatA hai / CHUAIMILIARNAJAAAAAAAAAAAAMALANIMALURALIABADASAnsumi ASALALASAAMACANAawaniranadianRISARMARKamudrCHARINAKAPawa AcAryapravAAbhanaAcAryapravAsa abhina zrIAnandayAmA Page #455 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ( 380 dharma aura darzana SIN bAyA karmasiddhAnta kI vyApakatA anya samasta cikitsA zAstroM se AdhyAtmika cikitsA zAstra kA kSetra vyApaka hai| kAraNa ki netra cikitsAzAstra kA kSetra netra taka sImita hai, zArIrika cikitsAzAstra kA kSetra zarIra taka sImita hai jisameM netra, kAna, nAka, hAtha, paira Adi sabhI sammilita haiM, ataH netra cikitsA se isakA kSetra adhika vyApaka hai / zArIrika cikitsA se mAnasika cikitsA kA kSetra adhika vyApaka hai| zArIrika rogoM kA mana se ghaniSTa saMbaMdha hone meM mAnasika cikitsA meM mana ke vikAroM kI cikitsA ke sAtha zArIrika rogoM kI cikitsA bhI A jAtI hai| mAnasika cikitsA se AdhyAtmika cikitsA kA kSetra ati vyApaka hai| isameM uparyukta saba prakAra kI cikitsAe~ to A hI jAtI haiM kAraNa ki zarIra aura mana ke rogoM kA mUla kAraNa to AtmA ke vikAra rUpa karma hI haiN| sAtha hI AtmA ke janma, maraNa, roga-zoka, sukha-duHkha, anukUla-pratikUla paristhitiyoM, saphalatA-viphalatA Adi jIvana se saMbaMdhita samasta ghaTanAoM kI utpatti kA saMbaMdha bhI prANI ke apane karmoM se hI haiN| ataH jIvana se saMbaMdhita pratyeka kSetra kA samAveza AdhyAtmika cikitsA meM ho jAtA hai| - Adhunika manovijJAna ne bhI karma siddhAnta ke isa tathya ko svIkAra kiyA hai ki prANI ke tana-mana evaM jIvana kI samasta sthitiyoM kA nirmANa usake aMtastala meM chipe bhAvoM ke anusAra hI hotA hai| hRdaya meM bhaya kA bhAva utpanna hote hI roMgaTe khar3e ho jAte haiN| AMteM kArya karanA baMda kara detI haiM isI kAraNa se jaMgala meM zera ko sAmane dekhate hI pAjAme meM TaTrI-pezAba laga jAte haiN| krodha utpanna hone para khUna khaulane laga jAtA hai| zarIra kA tApa aura rakta kA cApa bar3ha jAtA hai| mAna kA mada car3hate hI vyakti apanI yathArtha sthiti se vismRta ho anApa-zanApa kharca karane va balidAna hone ko taiyAra ho jAtA hai / joza meM hoza kho baiThatA hai aura aisA AcaraNa karane lagatA hai jo svayaM ke lie ghAtaka hai| priyajana kI mRtyu ke zoka se pAcana zakti kSINa ho jAtI hai| muMha meM bhojana-grAsa lete hI ulTI hone lagatI hai| cintA se hRdayaroga, alasara, raktacApa, durbalatA, vikSiptatA kA honA, sarva sAdhAraNa ko vidita hai| yaha to huI (hRdaya, phephar3e, rakta, pAcana Adi) zArIrika aMgoM va saMsthAnoM kI saMcAlana kriyA para bhAvanAoM kA prabhAva par3ane kI bAta / parantu isase bhI adhika vismayakArI bAta to Adhunika vaijJAnikoM kA yaha kathana hai ki bhAvoM kA prabhAva kevala zarIra ke zvasana, pAcana, rakta saMcaraNa Adi saMsthAnoM kI saMcAlana kriyA para to par3atA hI hai sAtha hI unakI saMracanA para bhI par3atA hai| unakA kathana hai ki vyakti ke mastiSka, A~kha, nAka, kAna, bAla, rakta, hAtha-paira kI saMracanA tathA hAtha-paira-mastiSka kI rekhAoM taka ke nirmANa meM bhI usa vyakti ke bhAvoM kA hI hAtha hai| inake AkAra-prakAra ke nirmANa ke sAtha jina tatvoM se ye aMga bane haiM una tatvoM meM bhI bhAvoM ke sAtha rAsAyanika parivartana hote rahate haiN| idhara jisa kSaNa vyakti ke bhAvoM meM parivartana hotA hai udhara utane hI aMzoM meM una tatvoM meM bhI rAsAyanika parivartana ho jAtA hai jisase mastiSka, rakta, bAla, haDDI Adi kA nirmANa huA hai| rUsa meM eka vaijJAnika hai jo mRta manuSya kI khopar3I kI haDDiyoM ko dekhakara, usa manuSya kI janma se lekara mRtyu paryaMta kI saba ghaTanAoM ko isa prakAra par3ha lete haiM mAnoM ve usakI AtmakathA par3ha rahe hoN| yahA~ taka ki vaha vyakti marate samaya kisa bhAvAveza meM thA tathA kisa prakAra ke viSa dene se marA yaha bhI batalA dete haiN| Aja kisI bhI manuSya ke bAla kI rAsAyanika kriyAoM kA vizleSaNa karake, usake svabhAva kI, aparAdha Adi vRttiyoM kA patA calAne kA vijJAna bhI vikasita ho gayA hai| haDDI aura bAla donoM zarIra meM saba se adhika Thosa evaM saba se kama Page #456 -------------------------------------------------------------------------- ________________ karma-siddhAnta : bhAgya-nirmANa kI kalA 381 saMvedana kI vastueM haiM jaba unake AkAra-prakAra va saMracanA kA bhI mAnava kI prakRti va pravRtti kA itanA saMbaMdha hai to mAnava ke zvasana, pAcana Adi anya saMsthAnoM kI saMracanA va saMcAlana ke sAtha bhAvoM kA atyaMta ghaniSTa sambandha ho to Azcarya kI bAta hI kyA hai| vartamAna meM aisI mazIna kA bhI AviSkAra ho gayA hai jo manuSya ke mastiSka para lagA dene para yaha batalA detI hai ki yaha manuSya saca bola rahA hai athavA jhaTha / karmasiddhAnta kA mahatva Upara zArIrika roga aura zarIra saMracanA ke sAtha jisa mana ke ghaniSTa sambandha ke viSaya meM kahA gayA hai, ise manovijJAna meM cetanamana evaM karma siddhAnta meM dravyamana kahA jAtA hai / isa mana kA nirmANa karane vAlI eka aura zakti hai use manovijJAna meM acetanamana kahA jAtA hai aura jaina darzana meM karma yA kArmaNa zarIra kahA jAtA hai| isakA nirmAtA hai aatmaa| AtmA anaMta vilakSaNa guNa evaM zakti kA bhaMDAra hai| AtmA kI isa vilakSaNatA kA jJAna birale hI vyaktiyoM ko hai| Aja jar3a paramANu kI zakti ke jJAna ne jagata ko vismaya meM DAla diyA hai| yaha sarvavidita hai ki cetana kI zakti ke samakSa jar3a kI zakti nagaNya hai| cetana jar3a kI zakti ko prakaTa karane, niyaMtraNa karake upayoga karanevAlA hai / ataH jaba jar3a paramANu kI AMtarika zakti hI itanI AzcaryakArI hai to jar3a ke niyantA cetana kI Antarika zakti kitanI camatkArika hogI, isakI kalpanA bhI saMbhava nahIM hai| jisa prakAra jar3a paramANu kI zakti kA saMhAra meM bhI upayoga ho sakatA hai aura sarjana meM bhii| isI prakAra caitanya kI zakti kA bhI vinAza meM bhI yoga ho sakatA hai aura vikAsa meM bhI / caitanya kI zakti kA upayoga hiMsA, jhUTha, IrSyA, apakAra, pratizodha Adi pApa pravRttiyoM meM karanA apane jIvana kA vinAza karanA hai, ApattiyoM-vipattiyoM ko, Adhi-vyAdhi upAdhiyoM ko nimaMtraNa denA hai| caitanya zakti kA upayoga karuNA, sevA, paropakAra Adi sad-pravRttiyoM meM karanA apane jIvana kA vikAsa karanA hai| kAraNa ki pravRtti ke anurUpa prakRti kA nirmANa hotA hai| prakRti se vAtAvaraNa kA nirmANa hotA hai| vAtAvaraNa se jIvana kA nirmANa hotA hai / ata: cetana jaisI zubha-azubha pravRtti karatA hai vaisA hI usake sukhadAyI-dukhadAyI jIvana kA nirmANa hotA hai| karma-siddhAnta isa tathya ko yuktiyukta sundara vaijJAnika zailI meM prastuta karatA hai| ataH karma-siddhAnta kA zAstra bhAgya ke saMvidhAna kA hI zAstra hai| __ Adhunika manovijJAna ke zIrSastha vidvAn 'cArlsa yuga' kA kathana hai ki manuSya apane vyaktitva ko utanI hI dUra taka bar3hA sakatA hai jitanI dUra taka vaha ajJAta mana kI gaharAI meM chipI zaktiyoM ko jAnatA hai evaM unakA niyaMtraNa karatA hai| usa ajJAta mana meM binA bhautika sAdhanoM ke dUrastha kI ghaTanAoM ko dekhane kI zakti hai tathA vaha atIta kAla meM huI ghaTanAoM ko jAna sakatA hai evaM bahuta dUra taka bhaviSya kA darzana bhI kara sakatA hai| abhiprAya yaha hai ki hamAre bhAvoM evaM pravRttiyoM se hI hamAre jIvana kA, vyaktitva kA nirmANa hotA hai / hamArI pravRttiyoM se karma kA nirmANa hotA hai / karma kI prakRti ke anusAra zarIra aura jIvana kI pratyeka ghaTanA kA nirmANa hotA hai| hamAre sukha-duHkha, saphalatA-asaphalatA, jayaparAjaya, sampannatA-vipannatA, prabhAva-abhAva Adi saba kA mUla hamArA karma hI kA phala hai| hamArA vartamAna jIvana hamAre karma kA hI pariNAma hai| hamAre jIvana ke sukha-duHkha Adi kA dAyitva hamAre para hI hai| karmaphala kA hI dUsarA nAma bhAgya hai| apane bhAgyavidhAtA hama svayaM hI haiN| hamArI AtmA hI hamAre bhAgya kI nirNAyaka hai| hamArA brahma hI bhAgya ko aMkita karane vAlA brahmA hai, hamArI AtmA ke atirikta anya koI hamAre bhAgya kA lipi-lekhaka brahmA nahIM hai / VOL TA) .RAA LFINI WEDDI T`m m``````````hkhHhkhl`hdyh sh`ryhH```` AcAryapravabhiE AcAryapravara AmA zrIAnandanthazrAAnandamayan 17 26 wweiveawwanmmmmove Page #457 -------------------------------------------------------------------------- ________________ marwww YavNMMiwww 382 dharma aura darzana karma siddhAnta ke sUtra bhAgya ke saMvidhAna ke sUtra haiN| jisa prakAra vidhAna saMsthAnasaMcAlana va saMracanA ke niyamoM kA nidarzaka hotA hai usI prakAra karma siddhAnta bhI jIvana saMcAlana va saMracanA ke niyamoM ke nidarzaka hai| jinakA jJAna karake evaM tadanukUla AcaraNa karake mAnava mAtra apanI icchAnusAra saubhAgyamaya jIvana kA nirmANa kara sakatA hai evaM aise zAzvata paramAnaMda ke kSetra meM praveza kara sakatA hai jahA~ janma, maraNa, roga, zoka, du:kha, dAridraya, kA astitva hI nahIM hai| karma-baMdha kI prakriyA pahale kahA gayA hai ki cetana meM apane virodhI svabhAva vAle acetana padArtha ke saMyoga se karma rUpI vikAra utpanna hotA hai| karmotpatti kI prakriyA meM vahI niyama kAma karate haiM jo rogotpatti kI prakriyA meM kAma karate haiN| jisa prakAra zArIrika roga kI utpatti ke cAra rUpa hote haiM, (1) roga kA prakAra yA prakRti, (2) zarIra meM praviSTa rogotpAdaka viSa kI mAtrA, (3) roga kitane samaya taka Tikane vAlA hai, roga kI kAlAvadhi aura (4) roga kisa rUpa meM prakaTa hokara phala dene vAlA hai| isIprakAra Atmika roga-vikAra karma kI utpatti yA karmabaMdha ke bhI cAra rUpa haiM :(1) prakRtibaMdha, (2) pradezabaMdha, (3) sthitibaMdha aura (4) anubhAgabaMdha / karmabaMdha ne ina cAroM rUpoM ko nIce zArIrika rogoM ke cAroM rUpoM ke AdhAra para prastuta kiyA jAtA haiprakRtibaMdha jisa prakAra vyakti dvArA grahaNa kiyA gayA pratyeka padArtha apanI prakRti ke anusAra zarIra meM alaga-alaga prabhAva ke rUpa meM prakaTa hotA hai| imalI vAta prakRti vAlI hai, dahI va dUdha ghRta kapha prakRti vAle haiN| macchara kATane kA viSa maleriyA paidA karane kI prakRti vAlA hai, bAvale kutte kA viSa pAgalapana paidA karane kI prakRti vAlA hai, aphIma, dhatUrA, saMkhiyA Adi viSa apanI alagaalaga prakRti vAle haiN| isIprakAra mana, vacana, kAyA kI pratyeka pravRtti alaga-alaga karma prakRti paidA karane vAlI hai / jJAna meM bAdhA DAlanevAlI, jJAnI va jJAna kA anAdara karane vAlI pravRtti jJAna meM bAdhA DAlane vAlI prakRti kA rUpa dhAraNa karatI hai| isakI prakAra koI pravRtti darzana meM, koI pravRtti AnaMda meM, koI pravRtti sAmarthya ke prakaTIkaraNa meM bAdhA DAlatI hai| jaise vyakti dvArA grahaNa kiye gae dUdha, ghRta, roTI Adi kucha padArtha zarIra kA nirmANa vRddhi, puSTi karane vAle hote haiM isI prakAra mana, vacana kAyA kI kucha pravRttiyAM zarIra, Ayu, saMvedana zakti Adi ke nirmANa karane vAlI hotI haiN| mana, vacana, kAyA ke spaMdana-pravRtti, kriyA se usI sthAna meM sthita kArmaNa vargaNAe~ AkRSTa hokara AtmA ke sAtha ekIbhUta ho jAtI hai ve vaisA hI rUpa grahaNa kara letI hai jaisI pravRtti hotI hai| karma siddhAnta ke niyamAnusAra prANI kI pravRtti hI prakRti kA rUpa dhAraNa karatI hai / sUtra hai-jaisI pravRtti vaisI prakRti / pravRttiyAM agaNita haiM ataH karma prakRtiyAM bhI agaNita haiM parantu karma graMthoM meM una sabakA vargIkaraNa ATha mUla prakRtiyoM meM, eka sau aThAvana uttara prakRtiyoM ke rUpa meM kara diyA gayA hai| prakRti svabhAva kA paryAyavAcI hai| karma kI ATha mUla pravRttiyA~ haiM yathA(1) jJAnAvaraNIya, (2) darzanAvaraNIya, (3) vedanIya, (4) mohanIya, (5) Ayu, (6) nAma, (7) gotra aura (8) aNtraay| jisa prakAra alaga-alaga prakAra ke viSa yA padArtha zarIra meM alagaalaga prakAra ke vikAra utpanna karate haiM isI prakAra prANI kI pravRttiyAM yA bhAva bhI AtmA meM alagaalaga prakAra kI karma prakRtiyAM utpanna karate haiN| jaise koI viSa mastiSka meM vikAra utpanna kara vikSipta banAtA hai, vicAra zakti ko kuMThita karatA hai isI prakAra jo pravRtti yA bhAva AtmA ke jJAna ko vikRta karatI va kuMThita karatI hai use jJAnAvaraNIya karma prakRti kahA hai| koI viSa A~kha kI dekhane Page #458 -------------------------------------------------------------------------- ________________ karma-siddhAnta : bhAgya-nirmANa kI kalA 383 kA kI zakti ko kSINa karatA hai isI prakAra jo pravRtti va bhAva AtmA kI sAkSAtkAra karane kI zakti ko kSINa yA kuMThita karatI hai use darzanAvaraNIya karma prakRti kahA gayA hai jisa prakAra caMdana zarIra meM zItalatA evaM kicamicI khujalI paidA karatI hai isI prakAra jo pravRttiyAM AtmA ko sAtA-asAtA detI haiM ve vedanIya karma kI prakRtiyAM kahI jAtI haiN| jisa prakAra zarAba zarIra se bebhAna, mohita karatI hai usI prakAra jo pravRttiyAM yA bhAva AtmA ko apane svarUpa yA smRti ko bhulAtI haiM ve mohanIya kI prakRtiyAM kahalAtI haiN| jisa prakAra kucha padArthoM kA sevana zarIra ko jIvanI zakti dekara TikAye rakhate haiM isI prakAra jo pravRttiyAM yA bhAva zarIra ko nizcita samaya taka TikAye rakhane kI zakti detI haiM unheM Ayu kI prakRtiyAM kahA jAtA hai| jisa prakAra kucha prakAra ke padArtha kA sevana zarIra, indriya Adi ke nirmANa va puSTa athavA kSINa karane vAle hote haiM isI prakAra jina pravRttiyoM yA bhAvoM se zarIra, indriya, aMgopAMga ke nirmANa, puSTa va kSINa karane vAlI AMtarika zakti utpanna hotI hai ve nAma karma kI prakRtiyAM kahI gaI haiN| jisa prakAra kucha padArtha zarIra meM vizeSa prakAra kI prakRti utpanna karane vAle hote haiM isI prakAra jina pravRttiyoM se zarIra kI racanA ucca yA nIca saMskAra grahaNa yogya ho ve gotra karma kI prakRtiyAM kahI jAtI haiN| jisa prakAra kucha viSa yA padArtha zarIra, indriya, mana, prANa kI zakti ko kSINa karane vAle hote haiM aise hI kucha pravRttiyAM yA bhAva AtmA kI zaktiyoM ko kSINa karane vAlI hotI haiM inheM antarAya karma kI prakRtiyAM kahA jAtA hai| pravRttiyoM va bhAvoM ke anurUpa hI prakRtiyoM kA nirmANa hotA hai / ata: jahA~-jahA~ Upara prakRti va bhAva kahA gayA hai vahA~ tatsaMbaMdhI prakRtiyoM kA bhI antarbhAva kara lenA caahie| karma kI ina ATha mUla prakRtiyoM kI uttara prakRtiyA~ eka sau aThAvana haiM, unako bhI cikitsA zAstra kI uparyukta paddhati se samajha lenA caahie| vistArabhaya se unakA varNana yahA~ nahIM kiyA / gayA hai| pradezabaMdha mana, vacana aura kAyA kI pravRttiyoM se vahIM sthita sukSma kArmaNa vargaNAe~ AkRSTa hotI haiM aura jaba ve AtmA ke sAtha saMbaddha yA ekIbhUta ho jAtI haiM to karma kahI jAtI haiN| una karmoM ke samudAya meM bhI paramANu haiN| una paramANuoM ke parimANa yA mAtrA ko jo AtmA se baMdhI huI haiM use pradezabaMdha kahA jAtA hai| pradezabaMdha ko zarIra meM praviSTa viSa yA vikAra kI mAtrA se samajhA jA sakatA hai / zarIra meM viSaile kITANuoM evaM vikArotpAdaka padArtha jitane adhika sakriya hote haiM utanI hI adhika mAtrA meM roga kI vidyamAnatA ho jAtI hai| isI prakAra mana, vacana, kAyA kI pravRttiyAM jitanI adhika sakriya hotI haiM utanI hI adhika mAtrA meM kArmaNa vargaNAe~ khicatI haiM aura AtmA se saMbaddha ho jAtI haiM, ise hI pradezabaMdha kahA jAtA hai| anubhAgabaMdha AtmA se sambaddha karmoM kI phaladAna zakti ko anubhAgabaMdha kahA jAtA hai| jisa prakAra zarIra kA hara vikAra apanA phala alaga-alaga rUpa meM detA hai, maMdAgni atidasta yA kabja ke rUpa meM apanA phala detI hai| haijA dasta-ulTI ke rUpa meM, jukAma siradarda va khA~sI ke rUpa meM, maleriyA siradarda, ulTI, jvara ke rUpa meM apanA-apanA phala dete haiN| isI prakAra pratyeka karma apanA alaga-alaga phala dete haiN| kisI karma kA phala kaThora hotA hai to kisI kA madu / kisI kA phala sabala hotA hai to kisI karma kA phala nirbala / karma meM phaladAna zakti kaSAya ke kAraNa se hotI hai| kaSAya arthAt rAga dveSa bhAva, jitanA pramAda hogA karma kA phala bhI utanA hI pragAr3ha va sabala hogaa| COM DareAMAA. AnaramanupadanadaNAIAAAAAAAAAAAAAAAANAAMERAAhADJAAMAunamaASO ApApravana abhinatrAcAryapravara Ama zrIAnanda anyazrIAnandaprasanna Page #459 -------------------------------------------------------------------------- ________________ audhAprabarAjamAcAryapravacana zrIAnanda zrIAnanda atyana 384 dharma aura darzana kaSAya yA rAga-dveSa-moha bhAva se AtmA kA karma ke sAtha tAdAtmya hotA hai| jitanA kaSAya gAr3hA hogA karma paramANu utanI hI pragAr3hatA se AtmA ke sAtha ekIbhUta hogA aura unakA phala bhI utanI hI prabalatA se milegaa| jisa prakAra jo vikAra zarIra ke sAtha adhika tAdAtmya-ekarUpatA ko prApta hotA hai vaha utanA hI adhika phala detA hai| usI prakAra jisa pravRtti meM kaSAya jitanA adhika tIvra hogA vaha prakRti utanA hI adhika phaladAna kregii| sthitibaMdha AtmA se baMdhe karma jitane samaya taka AtmA ke sAtha rahate haiM usa samaya kI avadhi ko sthitibaMdha kahate haiN| jisa prakAra pratyeka zArIrika vikAra alaga-alaga samaya taka apanA phala detA hai| kisI ko maleriyA jvara do dina rahatA hai kisI ko nau dina / kabhI sira darda kucha samaya taka rahatA hai kabhI bahuta samaya taka / isI prakAra koI karmabaMdha bahuta samaya taka phala detA hai, koI kama samaya tk| karma kA yaha sthitibaMdha kaSAya ke parimANa (Quantity) ke anusAra hotA hai| mana, vacana, kAyA kI pravRtti ko yoga kahate haiN| rAga-dveSa bhAva ko kaSAya kahate haiM / yoga ke prakAra-pariNAma (Quality) ke anusAra prakRtibaMdha hotA hai| yoga ke parimANa (Quantity) ke anusAra pradezabaMdha hotA hai| kaSAya ke pariNAma (Quality) ke anusAra anubhAgabaMdha hotA hai aura kaSAya ke parimANa (Quantity) ke anusAra sthitibaMdha hotA hai| karma baMdha kA mUlAdhAra pariNAma (bhAvanA) hai| jisa prakAra jaisA bIja hotA hai vaisA hI phala hai, isI prakAra jaisA pariNAma (bhAvanA) hotI hai vaisA hI pariNAma (phala) AtA hai / bhAvanA rUpa pariNAma hI phala rUpa pariNAma kA kAraNa hai| yAdRzI bhAvanA tAdRzI siddhirbhavati / prANI bhAva se bhAgyavAna banatA hai aura bhAva se bhagavAna bhI bana sakatA hai| karma ke prakAra karma ko hama azubha aura zubha ina do rUpoM meM vargIkaraNa kara sakate haiN| azubha karma kupathya ke samAna ahitakArI haiM aura zubha karma supathya yA anupAna ke samAna hitakArI haiN| jisa prakAra kupathya sevana se zArIrika roga bar3hatA hai aura pathya sevana se roga ghaTatA hai evaM sAmarthya va svAsthya kI vRddhi hotI hai| isI prakAra azubha karmoM se duHkhadAyI sthitiyoM kI vRddhi hotI hai aura zubha karmoM se AtmA ke sAmarthya va svasthatA meM vRddhi hotI hai| azubha karmoM ko karma-vijJAna meM pApakarma va zubhakarmoM ko puNyakarma kahA hai| pApakarma haiM-hiMsA, jhUTha, corI, maithuna, parigraha, krodha, mAna, mAyA, lobha, rAga, dveSa, kalaha, abhyAkhyAna, cugalI, niMdA, rati, arati, chala-prapaMca, mithyAtva Adi / puNyakarma haiM-paropakAra, sevA va mana, vacana, kAyA se dUsaroM kA hita karanA hai| zubha se azubha kA hrAsa hotA hai| jitanI zubha pravRttiyoM kI vRddhi hogI utanI hI azubha pravRttiyoM meM kamI hotI jAyegI / jisa prakAra pathya kA sevana kupathya ke duSprabhAva ko ghaTAtA hai / isI prakAra puNya pravRttiyAM pApa pravRttiyoM ke duSpariNAma ko ghaTAtI haiN| jisa prakAra jitanA roga dhaTatA jAtA hai utanA hI zarIra kA sAmarthya evaM svAsthya bar3hatA jAtA hai / isI prakAra jitanA pApa prakRtiyoM kA jora ghaTatA jAtA hai utanI AtmA kI zakti bar3hatI hai| AtmA svastha hotI jAtI hai| AtmA kA vikAsa hotA jAtA hai aura AtmA kA vikAsa indriyavRddhi, prANavRddhi, jJAnavRddhi, buddhivRddhi, vaibhavavRddhi ke rUpa meM prakaTa hotA hai| 'punAti AtmAnaM iti puNyaH', jo AtmA ko pavitra kare, vaha pUNya hai| AtmA mailI hotI hai kaSAya ke kaluSa se| ataH jisase kaSAya meM maMdatA Ave vaha puNya hai| jisa prakAra azodhita viSa zarIra meM vikAra utpanna karatA hai, svAsthya kA ghAta karatA hai, ahitakArI hai| parantu vahI zodhita kara diyA jAya aura phira liyA jAya to svAsthyakArI ho jAtA hai| isI prakAra pravRtti jaba, yA UPI Page #460 -------------------------------------------------------------------------- ________________ karma-siddhAnta : bhAgya nirmANa kalA 385 CUDIL bhoga yA pApa rUpa hotI hai to AtmA ke lie ahitakArI hotI hai aura vahI pravRtti sevA yA puNya rUpa hotI hai to hitakArI ho jAtI hai / jisa prakAra zarAba pIne se moha (behozI) grasta vyakti meM jar3atA A jAtI hai, usa kI mastiSka va indriyoM kI saMvedana zakti bahuta ghaTa jAtI hai phira jaise-jaise unakA moha-nazA ghaTatA jAtA hai usakI mana, buddhi, indriyoM kI zaktiyAM bar3hatI jAtI haiN| isI prakAra pApa prakRtiyAM AtmA ko mohagrasta-behoza karatI haiN| usameM jar3atA A jAtI hai aura usakI mana, mati va indriya zakti ghaTa jAtI hai ataH vaha cetanA kA jahA~ vikAsa atyanta kama hai aise vanaspati Adi meM janma letA hai| phira jaise-jaise moha (jar3atA) ghaTatA jAtA hai usameM cetanatA kA vikAsa hotA jAtA hai, usakI indriya, mana, buddhi meM vRddhi hotI jAtI hai| hama pratyakSa dekhate haiM ki hamArI rAga-dveSa kI mAtrA jitanI kama hotI jAtI hai utane hI hama taTastha hote jAte haiM aura hamAre socane-vicArane, anubhava-saMvedana karane kI zakti bar3hatI jAtI hai| kaSAya kI mandatA rUpa puNya se hI prANI ko indriya, mana, buddhi Adi kI upalabdhi hotI hai| mAgyaparivartana kI prakriyA : karaNa karma-siddhAnta meM jahA~ eka ora yaha vidhAna-niyama hai ki baMdhA haA karma phala die binA kabhI nahIM chUTatA hai vahIM dUsarI ora una niyamoM kA bhI vidhAna hai jinase bandhe hue karmoM me parivartana bhI kiyA jA sakatA hai| inhIM niyamoM ko karmazAstra meM karaNa kahA gayA hai| karaNa eka prakAra se bhAgya parivartana kI prakriyA hai| karaNa ke ATha prakAra haiM :-(1) bandhana karaNa (2) nidhatta karaNa (3) nikAcanA karaNa (4) udavartanA karaNa (5) apavartanA karaNa (6) saMkramaNa karaNa (7) udIraNA karaNa aura (8) upamazanA karaNa / karaNa use kahA jAtA hai jisakI sahAyatA se kriyA yA kArya ho / arthAt jo kriyA yA kArya meM kAraNa ho, hetu ho / ina ATha prakAroM se karma meM kriyA hotI hai / ataH inheM karaNa kahA jAtA hai| inheM bhAgya-parivartana ke hetu bhI kahA jA sakatA hai| bandhana karaNa jisake kAraNa AtmA karma ko grahaNa kara bandhana ko prApta ho vaha bandhana karaNa hai| jisa prakAra zarIra dvArA grahaNa kiyA gayA padArtha zarIra ke lie hita-ahita kA kAraNa banatA hai| isI prakAra AtmA dvArA grahaNa kie gae zubha-azubha karma paramANu AtmA ke lie saubhAgya-durbhAgya ke kAraNa banate haiM / ataH jo durbhAgya ko dUra rakhanA cAhate haiM unheM azubha pApa pravRttiyoM se bacanA cAhiye / jo saubhAgya cAhate haiM unheM sevA, paropakAra, vAtsalya bhAva Adi zuma pravRttiyoM ko apanAnA caahiye| nidhatta karaNa vaha kriyA jisase pUrva meM bandhe karma dRr3ha hoM, nidhatta kahalAtI hai| jisa prakAra kisI ko jvara ho aura vaha usa avasthA meM ghRta-tela Adi kA sevana kare to vaha jvara kaSTasAdhya ho jAtA hai / athavA kisI ko aphIma kA nazA karane kI Adata ho aura phira gA~je va sulaphe kA nazA karane kA nimitta mila jAve to vaha aphIma ke naze kI Adata dRr3ha ho jAtI hai phira prayatnoM se mAtrA meM kamI-jyAdA to ho sakatI hai parantu sadA ke lie Adata miTanA kaThina ho jAtA hai| pratidina samaya para nazA karanA hI par3atA hai| isI prakAra kisI karmaprakRti kA bandha zithila ho parantu usI kI sahayogI anya prakRtiyoM kA nimitta mila jAtA hai to vaha dRr3ha ho jAtI hai phira prayatnoM se sAdhAraNa sA pheraphAra to ho sakatA hai parantu usakA rUpAntaraNa va miTanA sambhava na ho| karma kA AcArasanAcAryapravabhinetA zrIAnandamayanyazrIAnandana Page #461 -------------------------------------------------------------------------- ________________ MAAAAAJ ApAyapravara abhinaMdana AmAna aza zrI Anandava grantha 3 JT phra Jiu Du F 356 dharma aura darzana isa avasthA kA prApta honA nighattakaraNa kahalAtA hai| ataH jJAnIjanoM kA kartavya hai ki apanI azubha pravRtti ko bala dene vAlI anya adhama pravRttiyoM se apane ko bacAyeM / nikAcanA karaNa vaha kriyA jisase karma aise har3atama ho jAyeM ki phira usameM kisI bhI prakAra kA kucha bhI parivartana sambhava hI na rahe, nikAcanA karaNa kahalAtA hai| jisa prakAra koI sAdhAraNa sA sAdhya athavA kaSTa sAdhya roga apanI vRddhi ke anukUla sAdhana pAkara asAdhya roga kA rUpa dhAraNa kara letA hai phira usa para davA upacAra kAragara nahIM hotA hai, use bhoganA hI par3atA hai-jaise kaiMsara roga / isI prakAra karma bhI kaSAya kI prabalatA ko pAkara dRr3hatama bandha ko prApta ho jAtA hai / usakA AtmA se itanA pragAr3ha sambandha sthApita ho jAtA hai ki use bhoganA hI par3atA hai / ataH anya ke isa nikAlanA svarUpa ko dhyAna meM rakhate hue jJAnI janoM kA kartavya hai ki apanI pApa prakRtiyoM ke rasa meM nimagna na hoveM / jalakamalavat nirlipta rahane kA dhyAna rakheM / udvartana karaNa Your jisa kAraNa se karma kI sthiti aura rasa bar3ha jAtA hai, use udvartanA karaNa kahate haiM / jisa prakAra khA~sI ghRta tela Adi se bar3ha jAtI hai aura adhika kAla taka kaSTa detI hai / isI prakAra kisI pravRtti meM bAra-bAra rasa lene se usa pravRtti se sambandhita prakRti meM adhika phaladAna karane evaM adhika samaya taka Tikane kI zakti A jAtI hai / ataH hita isI meM hai ki pApa pravRttiyoM kI punarAvRtti se bacA jAya, unameM kama se kama rasa liyA jAya / apavartanA karaNa jisa kAraNa se karma kI sthiti aura rasa ghaTa jAtA hai, use apavartanA karaNa kahate haiM / jisa prakAra pitta kA roga nIMbU- AlUbukhArA khAne se ghaTatA hai| tIvra krodha kA vega jala pIne se ghaTatA hai / isI prakAra kie gae duSkarmoM ke prati pazcAttApa va prAyazcitta Adi karane se unakI phaladAna zakti ghaTatI hai / ataH rati yA avirati ko tyAgane va virati ko apanAne meM AtmA kA hita hai / saMkramaNa karaNa jisa kAraNa se pUrva meM bandhe karma kI prakRti apanI sajAtIya prakRti meM rUpAntarita ho jAtI hai, use saMkramaNa karaNa kahate haiM / jisa prakAra zarIra ke vikAragrasta aMga hRdaya, netra Adi ko haTAkara unake sthAna para svastha hRdaya, netra kA AropaNa karane se rogI hotA hai-- bImArI ke kaSTa se bacanA evaM svasya aMga kI zakti-sukha ko pAnA / ko duhArA lAbha isI prakAra azubha karma prakRti ko apanI sajAtIya zubha karma prakRti meM badalA jA sakatA hai| Adhunika manovijJAna meM ise mArgAntarIkaraNa (Sublimation of Mentalenegy) kahA jAtA hai / kutsita prakRtiyoM ko udAtta prakRtiyoM meM mArgAntarIkaraNa yA rUpAntaraNakaraNa ko vartamAna manovijJAna meM udAttIkaraNa kahA gayA hai| isakA aparAdhI yA doSI manovRttiyoM ke vyaktiyoM ko sudhArane meM upayoga kiyA jAtA hai| apanI upayogitA ke kAraNa mArgAntarIkaraNa - udAttIkaraNa manovijJAna kA pradhAna aMga bana gayA hai tathA isake vibhinna rUpa prastuta kie gae haiM yathA-tor3aphor3a karane vAle, anuzAsana hIna chAtroM ko unakI ruci ke racanAtmaka kArya meM lagAkara unakI manovRtti badalI jAtI hai| tIvra roga yA zarIra ke prati kAmavAsanA (kutsita bhAva ) kA udAttI karaNa guNAnurAga, bhaktibhAva, kalA yA kAvya racanA meM kiyA jA sakatA hai / Page #462 -------------------------------------------------------------------------- ________________ karma-siddhAnta : bhAgya nirmANa kalA 387 NACEAM HING M kutsita prakRtiyoM ko sad prakRtiyoM meM saMkramaNa karaNa yA udAttIkaraNa ke lie Avazyaka hai ki pahale vyakti ke hRdaya meM bhogoM ke kSaNika asthAyI sukha ke sthAna para sthAyI sukha prApti kA bhAva jAgRta kiyA jAya / bhAvI sukha ke lie tAtkAlika kSaNika sukha kA tyAga karane kI preraNA dI jaay| isa prakAra prathama svArthaparaka AtmasaMyama kI yoggatA paidA hotI hai phira dUsaroM ke sukha ke lie apane sukha kA tyAga karane kI yogyatA AtI hai| isase sthAyI Ananda ke rasAsvAdana kA anubhava hotA hai| rasAsvAdana kA yaha bIja sevAbhAva, paropakAra ke rUpa meM pallavita, puSpita va phalita hotA hai / aura anta meM sarvahitakArI pravRtti kA rUpa le letA hai| jisa prakAra manovijJAna meM mArgAntarIkaraNa yA udAttIkaraNa kevala sajAtIya pravRttiyoM meM hI sambhava mAnA hai vijAtIya pravRttiyoM meM nhiiN| isI prakAra karma-vijJAna meM saMkramaNa kevala sajAtIya prakRtiyoM meM sambhava mAnA hai vijAtIya prakRtiyoM meM nhiiN| yaha samAnatA Azcaryajanaka hai / manovaijJAnikoM kA kathana hai ki udAttIkaraNa zArIrika evaM mAnasika rogoM ke upacAra meM, jIvana ke utthAna meM bar3A kAragara upAya hai| manovijJAnazAlAoM meM asAdhya pratIta hone vAle mahAroga bhI udAttIkaraNa se ThIka hote dekhe gaye haiN| jisa prakAra azubha pravRttiyoM kA zubha pravRttiyoM meM rUpAntaraNa hotA hai, yaha jIvana ke utthAna meM upayogI hai| isI prakAra zubha pravRttiyoM kA bhI azubha pravRttiyoM meM rUpAntaraNa-saMkramaNa hotA hai yaha jIvana ke adhaHpatana kA kAraNa banatA hai / sajjana, bhale vyakti jaba kusaMgati, kutsita vAtAvaraNa meM par3a jAte haiM aura usase prabhAvita ho jAte haiM to unakI zubha pravRttiyA~ azubha pravRttiyoM meM parivartita ho jAtI hai jisase unakA mAnasika evaM naitika patana ho jAtA hai| pariNAmasvarUpa unake samakSa aneka kaSTa, vipattiyA~, roga, azAMti, riktatA, hInabhAvanA, anidrA Adi avAMchanIya sthitiyA~ upasthita ho jAtI haiN| jisa prakAra manovijJAna meM mArgAntarIkaraNa kA mahattvapUrNa sthAna hai usI prakAra karmavijJAna meM saMkramaNa karaNa kA mahattvapUrNa sthAna hai| kaSAya pAhuDa kI TIkA jayadhavalA meM saMkramaNa karaNa kA vistAra meM mahAbhArata hI bana gayA hai / udvartana, apavartana Adi karaNa saMkramaNa karaNa ke hI aMga haiN| abhiprAya yaha hai ki saMkramaNa karaNa ke siddhAntoM kA anusaraNa kara vyakti nara se nArAyaNa, bhikhArI se bhagavAna, hIna se mahAna, durAtmA se mahAtmA, bhAgyahIna se bhAgyavAna, du:khI se sukhI bana sakatA hai tathA apane jIvana ko patana se bacA sakatA hai, apane bhAgya kA icchAnusAra nirmANa kara sakatA hai| ApattiyoM evaM vipattiyoM se apanI rakSA kara sakatA hai| prasannacanda rAjarSi dhyAna meM sthita the taba rAhagIra se jaba yaha sunA ki zatru merI anupasthiti kA lAbha uThAkara mere rAjya ko chInane ko utArU ho gayA hai to unakA hRdaya tIvra kaSAya se bhara gayA aura sAtaveM narka kI manosthiti bana gaI, tatkAla viveka se mAnasika pravRtti meM saMkramaNa kiyA aura kevalajJAna ko prApta ho gaye, yaha hai saMkramaNa karaNa kA camatkAra / udIraNA karaNa jisa kAraNa se karma svAbhAvika udaya meM Ane ke samaya ke pUrva hI prayatna yA puruSArtha se udaya meM lAkara phala pA lenA udIraNAkaraNa hai| jisa prakAra zarIra meM sthita koI vikAsa kAlAntara meM roga rUpa meM phala dene vAlA hai usake phala ko TIkA lagA athavA davA Adi ke prayatna dvArA pahale hI pA lene se vikAra se zIghra mukti mila jAtI hai| udAharaNArtha-cecaka kA TIkA lagAne se cecaka kA vikAra samaya se pahale apanA phala de detA hai phira Age usase chuTakArA mila jAtA hai| peTa meM bayA Sapanimal READHAMAAJanuKinHAAR Page #463 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pravara abhimAnAryapravara a zrIAnandamazrAAnandAntha55 388 dharma aura darzana AMva kI bImArI meM, dasta lagane kI davA dekara pahale hI adhika daste lagavA dI jAyeM to peTa meM se dUSita mala jo pIche dhIre-dhIre nikalatA vaha pahale hI nikala jAtA hai aura roga se samaya pahale chuTakArA mila jAtA hai| isI prakAra karma kI graMthiyoM ko bhI prayatna se samaya ke pUrva udaya meM lAyA jA sakatA hai tathA unakA phala bhogA jA sakatA hai| karmoM kI udIraNA prANI ke sahaja prayatnoM se calatI rahatI hai parantu antara meM ajJAta gaharAI meM chipe karmoM kI udIraNA ke lie vizeSa puruSArtha kI AvazyakatA hotI hai| Adhunika manovijJAna bhI isa tathya ko svIkAra karatA hai aura vizvavikhyAta manovaijJAnika DA0 phrAyaDa ne ajJAta mana meM sthita mAnasika granthiyoM ko jJAta mana ke stara para lAne kI paddhati prastuta kI hai| ise manovizleSaNa paddhati kahA jAtA hai / isa paddhati se bhItara ajJAta mana meM chipI huI graMthiyA~, kuThAeM, vAsanAeM, kAmanAeM jJAta mana meM prakaTa hotI haiM aura unakA phala bhoga kara liyA jAtA hai to ve naSTa ho jAtI haiN| Adhunika manovaijJAnikoM kA kathana hai ki mAnava kI adhikatara zArIrika evaM mAnasika bImAriyoM kA kAraNa ye ajJAta mana meM chipI granthiyA~ hI haiM jinakA saMcaya hamAre pahale ke jIvana meM huA hai / ata: jaba ye granthiyA~ bAhara prakaTa hokara naSTa ho jAtI haiM to inase sambandhita bImAriyA~ bhI miTa jAtI haiM / vartamAna meM mAnasika cikitsA meM isa paddhati kA mahattvapUrNa sthAna hai| apane dvArA hue pApoM yA doSoM ko smRtipaTala para lAkara guru ke samakSa prakaTa karanA, unakI AlocanA karanA, pratikramaNa karanA udIraNA yA manovizleSaNa paddhati kA hI rUpa hai| isase sAdhAraNa doSa-duSkRta mithyA ho jAte haiM, naSTa ho jAte haiM / yadi doSa ati pragAr3ha ho, bhArI ho to usake nAza ke lie prAyazcitta liyA jAtA hai| pratikramaNa karmoM kI udIraNA meM bar3A sahAyaka hai| hama pratikramaNa ke upayoga se apane duSkarmoM kI udIraNA karate raheM to karmoM kA saMcaya ghaTatA jaayegaa| jisase AtmA meM Arogya kI vRdidha hogI / jo zArIrika evaM mAnasika Arogya, samatA, zAMti evaM prasannatA ke rUpa meM prakaTa hogii| upazamanA karaNa karma kA udaya meM Ane ke ayogya ho jAnA upazamanA karaNa hai| jisa prakAra zarIra meM Aparezana, ghAva Adi se utpanna pIr3A kA kaSTa anubhava na hone dene ke lie injekzana yA davA dI jAtI hai jisase pIr3A yA darda kA zamana ho jAtA hai, kAraNa vidyamAna rahane para bhI usake pariNAma se rogI usa samaya bacA rahatA hai| isI prakAra jJAna aura kriyA ke vizeSa prayatna se karma-prakRtiyoM kA kuphala zamana kiyA jA sakatA hai, antastala meM bhogyamAna prakRtiyA~ kAraNa rUpa meM vidyamAna rahane para unake pariNAma se bacA jA sakatA hai / parantu jisa prakAra injekzana yA davA se darda kA zamana rahane para bhI Aparezana ke ghAva bharane kA jo samaya hai vaha ghaTatA rahatA hai, ghAva bharatA rahatA hai| isI prakAra karma-prakRtiyoM ke phalabhoga kA zamana hone para bhI unakA prakRti, sthiti, pradeza baMdha ghaTatA raha sakatA hai| karaNa ke jJAna kI upayogitA karma yA bhAgya-nirmANa ke niyamoM kA jJAna karanA Avazyaka hai| ina niyamoM ko jAnakara tadnusAra AcaraNa kare to abhISTa bhAgya kA nirmANa kiyA jA sakatA hai| baMdhana karaNa kI upayogitA yA lAbha azubha karmabaMdha na bAMdhakara zubha karmabaMdha bAMdhane meM hai athavA karmabaMdha se bacane meM hai| nidhattakaraNa kI upayogitA aisI pravRtti va bhAvoM se bacane meM jinase karma dRr3ha hote haiN| nikAcanA karaNa kI upayogitA aisI pravRtti va bhAvoM se bacane meM pUrNa sAvadhAna rahane meM hai jinase aise karma baMdha Page #464 -------------------------------------------------------------------------- ________________ karma-siddhAnta : bhAgya nirmANa kalA 386 jAyeM jinako avazyameva bhoganA hI pdd'e| udvartanA va apavartanA karaNa kI upayogitA isa meM hai ki isa prakAra kI pravRtti va bhAva karanA cAhiye jisase duSkarma ghaTe va zubha karma bddh'e| saMkramaNa karaNa kI upayogitA aniSTa va kuphala phaladAyI pApa pravRttiyoM ko iSTa va suphaladAyI puNya prakRtiyoM meM rUpAntaraNa karane meM hai| udIraNA karaNa kA lAbha karma ko prayatna dvArA samaya se pUrva udaya meM lAkara alpaphala bhogate hue kSaya kara diyA jAya / upazamanA karaNa kA lAbha hai prayatna dvArA udaya ko niSphala banA denaa| isa prakAra karma-vijJAna kA karaNajJAna karma yA bhAgya nirmANa kI parivartana, parivardhana, parizamana, parizodhana, saMracanA, saMkramaNa karane kI kalA kA jJAna hai| ___ jisa prakAra zArIrika yA mAnasika cikitsAzAstra ke do pradhAna vibhAga hote haiM, eka meM zarIra yA mana kI saMracanA va unameM utpanna hone vAle vikAroM kA svarUpa nirUpaNa hotA hai, dUsare meM zarIra yA mana meM utpanna vikAroM kA upacAra / isI prakAra AdhyAtmika cikitsAzAstra yA karmavijJAna ke bhI do vibhAga haiM-prathama AtmA meM utpanna vikAroM ke svarUpa kA nirUpaNa karanevAlA aura dUsarA una vikAroM ko dUra karane kA upacAra batAne vaalaa| prathama vibhAga kA baMdhatattva ke rUpa meM nirUpaNa hai jisakA baMdha ke prakAra va karaNa ke rUpa meM Upara saMkSipta vivecana diyA gayA hai, isakA vistRta varNana lAkhoM zloka pramANa bIsoM karma graMthoM meM Aja bhI vidyamAna hai| dUsarA vibhAga upacAra kA hai| upacAra kA hI dUsarA nAma sAdhanA hai, isake bhI do khaNDa haiM-prathama vikArotpatti ko rokane ke upAya banAnevAlA ise saMvara tatva kahA jAtA hai aura dUsarA khaNDa hai saMcita vikAroM ke nAza ke upAyoM kA jJAna karAnevAlA, ise nirjarA tatva kahA jAtA hai| saMvara-durbhAgya se bacane ke upAya (1) ajJAna (2) asaMyama (3) lAparavAhI (4) lolupatA aura (5) anucita pravRttiyA~ ye pAMca bAteM jisa prakAra zArIrika evaM mAnasika vikArotpatti meM kAraNa haiM usI prakAra Atmika vikArotpatti (karmabaMdha) meM bhI kAraNa haiN| karmabaMdha ke ina kAraNoM ko adhyAtma zAstra meM Azrava kahA jAtA hai| inakA vistRta varNana Azrava tatva meM kiyA gayA hai / ina pApoM kA tyAga kara denA hI vikArotpatti se bacane kA upAya hai| adhyAtma zAstra meM inase bacane ke upAyoM ko saMvara kahA hai, karmabaMdha rokane kA upAya kahA hai| prANI kA jIvana tana, mana va vacana kI sakriyatA para nirbhara hai| ataH jaba taka jIvana hai taba taka inakI sakriyatA rahatI hai| yA yoM kaheM ki jaba taka tana-mana sakriya haiM tabhI taka jIvana hai| Azaya yaha hai ki jaba taka jIvana hai taba taka tana-mana avazya sakriya rahane vAle haiN| marane para hI inakI niSkriyatA saMbhava hai| sakriyatA kA hI dUsarA nAma pravRtti yA vyavasAya hai| ataH upayukta pAMcoM kAraNa jo asadpravRttiyoM ke rUpa meM haiM inheM sadpravRttiyoM meM pariNata kara diyA jAya / ina pAMcoM Azrava dvAroM ke sthAna para (1) samyaktva, (2) virati (3) apramAda (4) akaSAya aura (5) zubha yoga ko sthAna denA hI saMvara hai| samyaktva-apanA hita kisa meM hai, ahita kisa meM, yaha viveka honA hI samyaktva hai / jisa prakAra hitAhita kA viveka hone se vyakti aise padArthoM kA sevana karatA hai jo zarIra ke lie hitakArI haiM, vikAra utpanna nahIM karane vAle haiN| isI prakAra hitAhita kA viveka hone se vyakti ko pApa kAryoM se bacane kA jJAna hotA hai aura vaha apane ko ahitakArI vRttiyoM se bacAtA rahatA hai| virati- bhoga roga ke kAraNa haiN| viveka se yaha jAnakara bhogoM se virata honA, saMyama dhAraNa karanA virati hai / jisa prakAra khAna-pAna, rahana-sahana kA asaMyama zArIrika rogoM kA kAraNa TRENGT AcAryapravabhinayapra0Ama zrIAnandazazrIAnanda eurorwwwwwwwwwwwwvomawarwwwmarawamannamrunomimm a avyvar Page #465 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AcArya prava zrI Ananda Sterow ha AyAma pravarupa abhinaMdana grantha zrI Ananda 323 360 dharma aura darzana hotA hai evaM saMyama zArIrika svAsthya prApti kA kAraNa hotA hai / isI prakAra asaMyama Atmika vikAra (karma) utpatti kA kAraNa hotA hai aura saMyama AtmA ke nirvikArI va svastha banAne meM kAraNa hotA hai / ht apramAda - apane kalyANa ke prati sajaga rahanA apramAda hai / jisa prakAra rogI lAparavAhI karane aura apane ko rogotpAdaka vAtAvaraNa va padArthoM se na bacAve to roga kI vRddhi hotI hai aura svAsthya pradAyaka pathya aura upacAra kA barAbara dhyAna rakhe to zarIra zIghra svastha banatA hai / isI prakAra vyakti pApa se bacane ke prati evaM cAritra ko U~cA uThAne ke prati jitanA sajaga rahatA hai, utanA hI jIvana kA utthAna hotA hai| utanA hI adhika nirvikAra banatA hai / akaSAya-rAga-dveSa kI vRttiyAM kaSAya kahI jAtI haiN| kayAya se hI karmoM kA sthiti aura anubhAga baMdha hotA hai| jisa prakAra kaluSa, kamaile padArtha zarIra meM rogotpatti ke kAraNa hote haiM isI prakAra kaSAya AtmA ke vikArotpatti kA kAraNa hai / kaSAya se hI karma meM phala dene kI zakti AtI hai / ataH jitanA kaSAya kama hogA karma utanA hI nirbala va alpa samaya Tikane vAlA hogA / zubhayoga- mana, vacana va kAyA kI zubha pravRtti ko zubha yoga kahate haiM jisa prakAra zarIra kI ahitakara pravRttiyAM galata DhaMga se baiThanA, uThanA, calanA, khAnA, kAma karanA Adi zarIra meM rogotpatti kI kAraNa hotI haiM aura svAsthyavarddhaka DhaMga se uThanA baiThanA, khAnA pInA Adi se svAsthya kI vRddhi hotI hai| isI prakAra mana, vacana, kAyA kI pApamaya azubha pravRttiyoM se AtmA ke akalyANakArI karma - vikAroM kA baMdha hotA hai / puNya va saMyamamaya zubha pravRttiyoM se AtmA ke vikAra naSTa hote haiM evaM Atma-vikAsa meM sahAyaka sAmagrI milatI hai| , cikitsAzAstra meM rogopacAra meM padhya va anupAna kA jo sthAna hai vahI sthAna AdhyAtmika upacAra meM karma vijJAna meM zubhayoga va puNya kA hai| anupAna yA pathya upacAra kA auSadhi kA sahAyaka aMga hai usI prakAra puNya bhI saMvara-nirjarA kA sahAyaka aMga hai / jisa prakAra pUrNa svastha hone para auSadhi kA kArya samApta ho jAtA hai phira na auSadhi kI AvazyakatA rahatI hai aura na anupAna kI isI prakAra AtmA ke pUrNa svastha, nirvikAra, karma rahita ho jAne para na saMbara- nirjarA kI jarUrata rahatI hai na puNya yA zubha yoga kI / --- nirjarA-jina kAraNoM se saMcita karma kSaya hoM unheM nirjarA kahate haiN| jisa prakAra zArIrika vikAra do prakAra se naSTa hote haiM- eka prakAra hai roga ke rUpa meM prakaTa hokara svataH samApta honA aura dUsarA prakAra hai auSadhi se binA apanA pariNAma dikhAye hI samApta honA / isI prakAra nirjarA ke bhI do prakAra haiM- prathama prakAra hai karma svataH yathAsamaya apanA phala dekara naSTa ho jAte haiM, ise savipAka nirjarA kahate haiN| dUsarA prakAra hai prayatna pUrvaka binA phala diye hI karmoM ko kSaya kara denA, ise avipAka nirjarA kahate haiM / zArIrika cikitsA zAstra meM jo sthAna upacAra kA hai vahI sthAna karma siddhAnta meM avipAka nirjarA kA hai| jisa prakAra zArIrika cikitsAzAstra meM upavAsa, auSadha, sevA-zuzrUSA Adi upacAra ke aneka rUpa haiM isI prakAra AdhyAtmika cikitsAzAstrakarma-siddhAnta meM, avipAka nirjarA meM upavAsa, proSadha, sevA-zuzrUSA dhyAna Adi Atma-vikArakSaya ke aneka rUpa haiN| cikitsAzAstra ke sAtha inakI kyA saMgati hai, yaha svatantra lekha kA viSaya hai| mokSa - jainadharma kA mukhya uddezya yA lakSya mukti yA mola hai| AtmA kA apane sarvavikAroM ko naSTa kara sva meM sthiti ho jAnA arthAt svastha ho jAnA hI mokSa hai / yaha vikAroM se sarvathA mukti kI sthiti hai, isIlie ise mukti kahA gayA hai| AtmA kA pUrNa nirvikAra, svastha avasthA hI Page #466 -------------------------------------------------------------------------- ________________ karma-siddhAnta : bhAgya nirmANa kalA mAgya nimANa kalA 361 jayA yA mokSa hai| cikitsAzAstra kA mukhya uddezya bhI Arogya yA svAsthyaprApti hai| zarIra yA mana kA vijAtIya dravyoM ke prabhAva yA vikAroM se mukti hI Arogya yA svAsthya kahalAtA hai| isa prakAra cikitsAzAstra aura karma-siddhAnta, ina donoM meM uddezya yA lakSya kI dRSTi se bhI Azcaryajanaka samAnatA hai, eka hI rUpa hai-nivikAra-svastha avasthA kI prApti / jisa prakAra zarIra ke nirmANa evaM zArIrika cikitsA meM ghaniSTa sambandha hai / isI prakAra bhAgya-nirmANa aura AtmA ke vikAra dUra karane kI prakriyA (AdhyAtmika cikitsA) meM bhI ghaniSTa sambandha hai| karmavAda bhAgyanirmANa aura AdhyAtmika cikitsA ina donoM ko eka sAtha prastuta karatA hai| kAraNa ki jaise-jaise AtmA ke vikAra dUra hote jAte haiM, kSINa hote jAte haiM vaise-vaise bhAgya kA utthAna hotA jAtA hai| karma-siddhAnta kA upayoga kara mAnava apane jIvana kA sarvAMgINa vikAsa kara sakatA hai| apane Antarika vilakSaNa atIndriya zaktiyoM ko prakaTa kara sakatA hai| apane zArIrika aura mAnasika vikAroM ko dUra kara sakatA hai / svarga ke sAmrAjya meM praveza kara mukti ke mahala meM pahuMca sakatA hai / isI jIvana meM sthAyI zAnti evaM paramAnanda kI prApti kara sakatA hai| karmavAda aura manovijJAna AtmA kA saba se adhika nikaTa kA sambandha mana se hai| ataH karma-siddhAnta kA saba se nikaTa kA sambandha manovijJAna se hai| manovijJAna kI zAkhA parAmanovijJAna hai / jisakA kArya hai mana ke gahare ajJAta staroM kI khoja krnaa| parAmanovijJAna aura karma-siddhAnta meM itanI samAnatA hai ki ye donoM prAyaH eka hI se pratIta hote haiN| mahAna manovaijJAnika DA0 cArlsa yuga mahAzaya mana ko amara mAnate haiN| unakA kathana hai ki zarIra naSTa ho jAtA hai parantu mana vidyamAna rahatA hai| yuMga mahAzaya' ne ajJAta mana ke svarUpa kA jaisA varNana kiyA hai vaha jaina AgamoM meM karma samudAyadhArI kArmaNa zarIra se bahuta milatA hai| parAmanovijJAna abhI apanI zaizava avasthA hI meM hai phira bhI usakI jo khojeM sAmane AI haiM unhoMne karmavAda ke aneka gahana siddhAntoM ko puSTa kara diyA hai evaM unakI upayogitA ko bhI prastuta kiyA hai| karma kI racanA bhAvoM va pravRttiyoM se hotI hai| bhAvoM se sambandhita jJAna kI khoja hI manovijJAna kA viSaya hai / ataH karmavAda meM manovijJAna garmita hI hai| antara kevala yahI hai ki karmasiddhAnta manovijJAna ke samasta pakSoM ko evaM usase bhI pare sthita AtmA ke svarUpa ko prastuta karatA hai jabaki Adhunika manovijJAna abhI mana ke bhI atyalpa kSetra kA jJAna kara pAyA hai isalie adhUrA hai| jaise-jaise manovijJAna kI khoja Age bar3hatI jAyegI vaise-vaise vaha karma siddhAntoM ko sthAna detA jaayegaa| lekha kI sImA ko dhyAna meM rakhakara maiMne prastuta lekha meM karma-siddhAnta ke manovaijJAnika rUpa ko yatra-tatra kevala saMketAtmaka rUpa meM hI prastuta kiyA hai| karma-siddhAnta kA kSetra itanA vyApaka hai va isake itane pakSa haiM ki ina sabakA manovaijJAnika vivecana kiyA jAya to saikar3oM grantha bana jAne kI sambhAvanA hai / yaha kArya kisI vyakti vizeSa kA na hokara sampUrNa samAja kA hai| ataH merA samasta samAja ke tattvavettAoM va karNadhAroM se nivedana hai ki ve isameM apanA yoga dekara vizva kA kalyANa kreN| I ? The Modern man in Search of a Soul, p. 213 .......andr. nRJAAAJAARAKHANNALAAdamadraMNJAD.ma.. ENNN SALAnnathunJAARRIANORADA ATV Sit I fos PA SI4G MONDrapemarwanamarpawimmameramanaraa m anawimarwas Page #467 -------------------------------------------------------------------------- ________________ memaramaarnamaAuraisamanaraswasundaen o menacasranAKAMARINAMAnsisteadacasinoaracaendrace Nx AcAryapravara WAcAryapravacana zrIAnandathazrIAnandAntha . Ayanvwayamvad Meriwiywww - zrIcanda coraDiyA, nyAyatIrtha (dvaya) nayavAda : siddhAnta aura vyavahAra kI tulA para jisake dvArA padArthoM ke eka aMza kA jJAna ho use naya kahate haiM / kisI vastu meM anya dharmoM kA niSedha karake apane abhISTa ekAnta astitva ko siddha karane ko durnaya kahate haiN| jaiseghaTa hI hai, vastu meM abhISTa dharma kI pradhAnatA se anya dharmoM kA niSedha karane ke kAraNa durnaya ko mithyAnaya bhI kahA gayA hai| isake viparIta kisI vastu meM apane iSTa dharma ko siddha karate hue anya dharmoM meM udAsIna hokara vastu ke vivecana karane ko naya (sunaya) kahate haiM, jaise--yaha ghaTa hai| naya meM durnaya kI taraha eka dharma ke atirikta anya dharmoM kA niSedha nahIM kiyA jA sakatA, isalie naya ko durnaya nahIM kahA jA sakatA tathA naya meM 'syAt' zabda kA prayoga na hone se ise pramANa mI nahIM kaha sakate / vastu kI nAnA dRSTiyoM ko kathaMcit sat rUpa vivecana karane ko pramANa kahate haiM ? -jaise-kathaMcit ghaTa sat hai (syAt kathaMcit ghaTaH) / naya aura pramANa ke dvArA durnayavAda kA nirAkaraNa kiyA jAtA hai| nayoM se vastu ke sampUrNa aMzoM kA jJAna nahIM hotA; ataH naya ko pUrNa rUpa se satya nahIM kaha sakate / 2 vizeSAvazyaka bhASya meM jinabhadra kSamAzramaNa ne nayoM ko pramANa ke samAna kahA hai| upakrama, nikSepa, anugama aura naya--ye cAra anuyoga mahAnagara meM pahuMcane ke daravAje haiN| pramANa se nizcita kiye hue padArthoM ke eka aMza ke jJAna karane ko naya karate haiN| vastu kA pramANa dvArA nizcaya hone para usakA naya se jJAna hotA hai| vastuoM meM anaMtadharma hote haiN| ata: naya bhI anaMta hote INTE tamhA savve vi bhicchAdiTThI sapakakhapaDibaddhA / aNNoNNaNi ssiyA uNa havanti sammattasabbhAvA / -sammatItarka bhedAbhedAtmake jJaye bhedAbhedAbhisandhayaH / ye te'pekSAnapekSAbhyAM lakSyante naya durnayAH || -ladhIya0 kA0 30 | 2 yathA hi samudraikadezo na samudro nApyasamudrastathA nayA api na pramANaM na vA apramANamiti / -jaina tarkabhASA 3 pramANaparicchinnasyAnantadharmAtmakasya vastuna ekadezagrAhiNastaditarAMzApratikSepiNo'dhyavasAyavizeSA nyaa:| -jaina tarkabhASA Page #468 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayavAda : siddhAnta aura vyavahAra kI tulA para 363 haiM / vastu ke anaMta dharmoM meM se vaktA ke abhiprAya ke anusAra eka dharma ke kathana karane ko naya kahate haiM / ghaTa meM kaccApana, pakkApana, moTApana, caur3Apana Adi anaMta dharma hote haiM, ataH nAnA nayoM kI apekSA se zabda aura artha kI apekSA pratyeka padArtha meM anaMtadharma vidyamAna haiN| naya kA uddezya hai mAdhyastha bar3he / ataH lokavyavahAra meM bhI naya kA eka mahattvapUrNa sthAna hai / zAbdika, Arthika, vAstavika, vyAvahArika, dravyAthika aura paryAyAthika ke abhiprAya se AcAryoM ne naya ke mUlataH sAta bheda kiye haiM-- yathA naigama, saMgraha, vyavahAra, RjusUtra, zabda, samabhirUpa tathA evaMbhUta / bauddha kahate haiM-rUpa Adi avasthA hI vastudravya hai / vedAMta kA kahanA hai ki dravya hI vastu hai, rUpAdi guNa tAttvika nahIM haiM / bheda aura abheda ke dvandva kA eka nidarzana hai / nayavAda abheda-bheda -- ina do vastudharmoM para TikA huA hai / (1) naigamanaya - yaha naya sattA rUpa sAmAnya ko dravyatva, guNatva, karmatva rUpa avAntara sAmAnya ko, asAdhAraNa rUpa vizeSa ko, tathA para rUpa se vyAvRtta aura sAmAnya se bhinna avAntara vizeSoM ko jAnatA hai arthAt yaha naya sAmAnya vizeSa ko grahaNa karatA hai / " kevala naigamanaya kA anukaraNa karane vAle nyAya-vaizeSika paraspara bhinna aura nirapekSa sAmAnya aura vizeSa donoM ko svIkAra karate haiM / naigamanaya ke anusAra abhinna jJAna kA kAraNa sAmAnyadharma vizeSadharma se bhinna hai / do dharma athavA do dharmI athavA eka dharma aura eka dharmI meM pradhAna aura gauNatA kI vivakSA ko 'naikagama' athavA naigamanaya kahate haiM / 7 parantu do dharma, do dharmI athavA eka dharma aura eka dharmI meM sarvathA bhinnatA dikhAne ko 'naigamAbhAsa' kahate haiM / 'nigama' zabda kA upacAra | inameM hone vAle abhiprAya ko naigama kahate haiM / arthAt isameM sAmAnya vizeSa kI bhinnatA kA samarthana kiyA jAtA hai / nilayana aura prastha-ye naigamanaya ke do dRSTAMta prasiddha haiM / nilayana zabda kA artha hainivAsasthAna -- jaise--- kisI ne kisI se pUchA - ' Apa kahA~ rahate haiM ?' usane javAba diyA ki maiM loka meM rahatA hU~ / loka meM bhI jaMbUdvIpa - bharata kSetra - madhyakhaMDa, amuka deza -- amuka nagara - amuka ghara meM rahatA hU~ / naigamanaya ina saba vikalpoM ko jAnatA hai| dUsarA dRSTAMta prastha kA hai-dhAnya ko nApane ke lie pAMca sera ke parimANa ko prastha kahate haiN| kisI ne kisI AdamI ko kuThAra lekara jaMgala meM jAte hue dekhakara pUchA, 'Apa kahA~ jAte haiM ?' usa AdamI ne javAba diyA ki maiM prastha lene ke lie jAtA hU~ / ye donoM naigamanaya ke udAharaNa haiM / naigamanaya ke anusAra dravya aura paryAya kA samasthiti meM yugapat grahaNa nahIM hotA 5 4 (ka) natthi naehiM vihUNaM, suttaM atyo ya jiNamae kiMci / Asajjau soyAraM, nae nayavisArao bUA || - Ava0 ni0 gA0 762 (kha) anirAkRtetarAMzI vastvaMzagrAhI jJAturabhiprAyo nayaH / 5 sAmAnyavizeSAdyanekadharmopanayanaparo'dhyavasAyo naigamaH / 6 naigamanayAnurodhinaH kaNAdA AkSapAdAzca / 7 Negehi mANehiM bhiNaiti Negamassa ya niruttI / 8 haribhadrIyAvazyaka TippaNe nayAdhikAraH / artha hai - deza, saMkalpa aura tAdAtmya kI apekSA se hI -- jainasiddhAMtadIpikA pra0 6 - jainatarkabhASA - syAdvAdamaMjarI, zloka 14, TIkA -- anuyogadvAra sUtra Wan AAAAAAAAAAAJ zrI Ananda AnandaH vAmana dASa Amada grantha Page #469 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Aur ana...'Nood - ... . 364 dharma aura darzana (2) saMgrahanaya-vizeSoM kI apekSA na karake vastu ko sAmAnya rUpa se jAnane ko saMgrahanaya kahate haiM / astitva dharma ko na chor3akara saMpUrNa padArtha apane apane svamAva meM upasthita haiN| isalie saMpUrNa padArthoM ke sAmAnya rUpa se jJAna karane ko 'saMgrahanaya' kahate hai| vedAMtI aura sAMkhya darzana kevala saMgrahanaya ko mAnate haiN| vizeSa rahita sAmAnya mAtra jAnane vAle ko saMgrahanaya kahate haiN| para aura apara sAmAnya ke bheda se saMgraha ke do bheda haiN| saMpUrNa vizeSoM meM udAsIna bhAva rakhakara zuddha sAra mAtra ko jAnanA para-saMgraha hai, jaise sAmAnya se eka vizva hI sat hai| sattAdvaita ko mAnakara saMpUrNa vizeSoM kA niSedha karanA saMgrahAbhAsa hai / jaise--sattA hI eka tattva hai| dravyatva, paryAyatvAdi avAntara sAmAnya ko mAnakara unake bhedoM meM mAdhyastha bhAva rakhanA apara saMgraha kahalAtA hai-jaise dravyatva kI apekSA dharma, adharma, AkAza, kAla, pudgala aura jIva eka haiN| dharmAdi ko kevala dravyatva rUpa se svIkAra karake unake vizeSoM ke niSedha karane ko apara saMgrahAbhAsa kahate haiN| (3) vyavahAranaya-loka-vyavahAra ke anusAra upacarita artha ko batAne vAle vistRta artha ko 'vyavahAra' kahate haiN| jitanI vastu loka meM prasiddha haiM, athavA loka-vyavahAra meM AtI haiM, unhIM ko mAnanA aura adRSTa, avyavahArya vastuoM kI kalpanA na karane ko vyavahAranaya kahate haiN| saMgrahanaya se jAnA huA anAdyanidhana rUpa sAmAnya vyavahAranaya kA viSaya nahIM ho sakatA; kyoMki isa sAmAnya kA sarvasAdhAraNa ko anubhava nahIM hotaa| isI prakAra kSaNa-kSaNa meM badalane vAle paramANu rUpa vizeSa bhI vyavahAra naya ke viSaya nahIM ho sakate, kyoMki paramANu Adi sUkSma padArtha hamAre indriya pratyakSAdi pramANa ke bAhya hone se hamArI pravRtti ke viSaya nahIM haiN| ataeva vyavahAranaya kI apekSA kucha samaya taka rahane vAlI sthUla paryAya ko dhAraNa karane vAlI aura jala dhAraNa Adi kriyAoM ke karane meM samartha ghaTAdi vastu hI pAramArthika aura pramANa se siddha hai / 10 kyoMki inake mAnane meM koI lokavirodha nahIM aataa| isalie ghaTa kA jJAna karate samaya ghaTa kI pUrvottarakAla kI paryAyoM kA vicAra vyartha hai| niSkarSa yaha huA ki saMgrahanaya se jAnI huI sattA ko pratyeka padArtha meM bhinnabhinna rUpa se mAnakara vyavahAra karane ko vyavahAranaya kahate haiN| cArvAka loga vyavahAranayavAdI haiN| - kahane kA tAtparya yaha hai ki saMgrahanaya se jAne hue padArthoM meM yogya rIti se vibhAga karane ko vyavahAranaya kahate haiM, jaise jo sat hai vaha dravya kA paryAya hai| yadyapi saMgrahanaya kI apekSA dravya aura paryAya sat se abhinna haiM parantu vyavahAranaya kI apekSA dravya aura paryAya ko sat se bhinna mAnA gayA hai|1 dravya aura paryAya ke ekAMta bheda pratipAdana karane ko vyavahArAbhAsa kahate haiM-jaise cArvAkadarzana / cArvAka loga dravya ke paryAyAdi ko mAnakara kevala bhUtacatuSTaya ko mAnate haiM ataH NA UA 6 (ka) sAmAnyapratipAdanaparaH sNgrhnyH| -jainatarkabhASA (kha) saMgahiyapiMDiatthaM, saMgahavayaNaM samAsaoviti / / -anuyogadvAra (ga) sAmAnyamAtragrAhI saMgahaH / -jainasiddhAntadIpikA praha 10 (ka) saMgraheNa gocarIkRtAnAmarthAnAM vidhipUrvakamavaharaNaM yenAbhisaMdhinA kriyate sa vyavahAraH / -pramANanaya0 7/23 (kha) saMgRhItArthAnAM yathAvidhibhedako vyavahAraH / / -jainasiddhAMtadIpikA pra06 11 laukikasama upacAraprAyo vistRtArtho vyavahAra (nayaH) / -tattvArthabhASya 1/35 Page #470 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayavAda : siddhAnta aura vyavahAra kI tulA para 365 unheM vyavahArAbhAsa kahA gayA hai| yaha vyavahAranaya upacArabahula aura laukika dRSTi ko lekara calatA hai|12 (4) RjusUtranaya-vastu kI atIta aura anAgata paryAyoM ko chor3akara vartamAna kSaNa kI paryAyoM ko jAnanA 'RjusUtra' naya kA viSaya hai| 3 vastu kI atIta paryAya naSTa ho jAtI hai aura anAgata paryAya utpanna nahIM hotI, isalie atIta aura anAgata paryAya kharaviSANa kI taraha, saMpUrNa sAmAnya se rahita hokara koI arthakriyA nahIM kara sakatI, isalie avastu hai| kyoMki arthakriyA karane vAlA hI vAstava meM sat kahA gayA hai| (yadevArthakriyAkAri tadeva paramArtha sat) apane svarUpa meM sthita paramANu hI paraspara ke saMyoga se kathaMcit samUharUpa hokara sampUrNa kAryoM meM pravRtta hote haiN| isalie RjusUtranaya kI apekSA sthUla rUpa ko dhAraNa na karane vAle svarUpa meM sthita paramANu hI yathArtha meM sat kahe jA sakate haiM / ataeva RjusUtranaya kI apekSA nija svarUpa hI vastu hai, para svarUpa ko anupayogI hone ke kAraNa vastu nahIM kaha skte| vartamAna kSaNa kI paryAyamAtra kI pradhAnatA se vastu kA kathana karanA RjusUtranaya hai|'4 jaise-isa samaya maiM sukha kI paryAya bhogatA huuN| dravya ke sarvathA niSedha karane ko RjusUtranayAbhAsa kahate haiM, jaise-bauddha loga / bauddha loga kSaNa-kSaNa meM nAza hone vAlI paryAyoM ko hI vAstavika mAnakara paryAyoM ke Azrita dravyoM kA niSedha karate haiM, isalie unakA mata RjusUtranayAbhAsa hai| (5) zabdanaya-rUr3hi se sampUrNa zabdoM ke eka artha meM prayukta hone ko 'zabdanaya' kahate haiM / 15 jaise zakra, purandara, indra Adi eka artha ke dyotaka haiN| jaise zabda artha se abhinna hai, vaise hI use eka aura aneka bhI mAnanA caahie| indra, zakra, purandara Adi paryAyavAcI zabda kabhI bhinna artha kA pratipAdana nahIM karate / kyoMki unase eka hI artha kA jJAna hotA hai| ata: indrAdi paryAyavAcI zabdoM kA eka hI artha hai / jisa abhiprAya se artha kahA jAya use zabda kahate haiN| ataH sampUrNa paryAyavAcI zabdoM se eka hI artha kA jJAna hotA hai| 'taTa:, taTI, taTam' paraspara viruddha liMga vAle zabdoM se padArthoM ke bheda kA jJAna hotA hai| isI prakAra saMkhyA-ekatvAdi, kAla-atItAdi, kAraka-kartA Adi aura puruSa-prathama puruSa Adi ke bheda se zabda aura artha meM bheda samajhanA caahie| paraspara virodhI liMga, saMkhyAdi ke bheda se vastu meM bheda mAnane ko zabdanaya kahate haiM / vaiyAkaraNa loga zabda Adi kA anukaraNa karate haiN| kAlAdi ke bheda se zabda aura artha ko sarvathA alaga mAnane ko zabdAbhAsa kahate haiM, jaise sumeru thA, sumeru hai aura sumeru hogA-Adi bhinna-bhinna kAla ke zabda bhinna kAla ke zabda hone se bhinna-bhinna arthoM kA hI pratipAdana karate haiM-jaise anya bhinna kAla ke zabda / 16 12 vizeSapratipAdanaparo vyavahAranayaH / -AcArya malayagiri 13 sAmpratamutpannaM pratyutpannamucyate vartamAnamiti / -Avazyaka suutr-ttiikaa| 14 paccupannaggAhI ujjusuo NayavihI munneavvo| -anuyogadvAra 15 icchai visesiyatara, paccuppaNNaM Nao sddo| -anuyogadvAra 16 virodha liMga saMkhyAdi bhedAha bhinna svabhAvatAm / tasyaiva manyamAno'yaM zabda: pratyavatiSThate / -saMgrahazlokAH AcAratAsAcAryaprasA zrIAnanda zrIAnandA anya ansomnim a AAAAAAADHANABA RAGALANDARAN ANNARRA NARAJJAAAAAAA xiwwwmovi Page #471 -------------------------------------------------------------------------- ________________ upAya pravara zrI Ananda ugrantha zrI Ananda INSUTH IN BETWENTYw.www. dharma aura darzana (6) samabhirUr3hanaya - yaha naya paryAyavAcI zabdoM meM bhinna artha ko dyotita karatA hai-- jaise indra, zakra aura purandara zabdoM ke paryAyavAcI hone para bhI isase parama aizvaryavAn ( indanAt indraH ), zakra se sAmarthyavAn ( zakanAt zakraH ) aura purandara se nagaroM ke vidAraNa karane vAle (pUrdAraNAt purandaraH) bhinna- bhinna arthoM kA jJAna hotA hai / bhinna-bhinna vyutpatti se paryAyavAcI zabda bhinnabhinna arthoM ke dyotaka haiN| jina zabdoM kI vyutpatti bhinna-bhinna hotI hai ve bhinna-bhinna arthoM ke dyotaka hote haiM, jaise-indra, puruSa, pazu / paryAyavAcI zabda bhI bhinna-bhinna vyutpatti hone ke kAraNa bhinnabhinna artha ko sUcita karate haiM / kSaNasthAyI vastu ko bhinna-bhinna saMjJAoM ke bheda se bhinna mAnanA samabhirUr3hanaya hai / 17 paryAyavAcI zabdoM meM nirukti ke bheda se bhinna artha ko kahanA samabhirUr3hanaya hai | paryAyavAcI zabdoM ko sarvathA bhinna mAnanA samabhirUr3hanayAbhAsa hai / 25 jaise kari, kuraMga, turaMga zabda paraspara bhinna haiM vaise hI indra, zakra, purandara Adi zabdoM ko sarvathA bhinna mAnanA samabhirUr3hanayAbhAsa hai / mnd DaoN. 366 (7) evaMbhUtanaya - jisa samaya vyutpatti ke nimittarUpa artha kA vyavahAra hotA hai, usI samaya artha meM zabda kA vyavahAra hotA hai arthAt jisa kSaNa meM kisI zabda meM vyutpatti kA nimittakAraNa sampUrNa rUpa meM vidyamAna ho, usI samaya usa zabda kA prayoga karanA ucita hai - yaha evaMbhUtanaya kI mAnyatA hai / vastu amuka kriyA karane ke samaya hI amuka nAma se kahI jA sakatI hai, vaha sadA eka zabda kA vAcya nahIM ho sakatI, ise evaMbhUtanaya kahate haiM / 16 kahane kA tAtparya yaha hai ki jisa samaya padArthoM meM jo kriyAyeM hotI haiM, usa samaya usa kriyA ke anurUpa zabdoM se artha ke pratipAdana karane ko evaMbhUtanaya kahate haiM, jaise parama aizvarya kA anubhava karate samaya indra, samartha hone ke samaya zakra, nagaroM kA nAza karane ke samaya purandara hotA hai| padArtha meM amuka kriyA hone ke samaya ko chor3akara dUsare samaya usa padArtha ko usI zabda se nahIM kahanA, evaMbhUtanayAbhAsa hai / jaise, jala lAne Adi kI kriyA kA abhAva hone se paTa ko ghaTa nahIM kahA jA sakatA vaise hI jala lAne Adi kriyA ke atirikta samaya ghaTa ko ghaTa nahIM kahanA - evaMbhUtanayAbhAsa hai / 20 saMkSepa meM dravyArthika aura paryAyArthika bheda se naya ke do bheda haiM / dravyArthikanaya ke naigama, saMgraha, vyavahAra - ye tIna bheda haiN| RjusUtra, zabda, samabhirUr3ha aura evaMbhUta - ye cAra paryAyArthika naya ke bheda haiM / ina nayoM meM pahale-pahale naya adhika viSaya vAle haiM aura Age Age ke naya parimita viSayavAle hai / saMgrahanaya sat mAtra ko jAnatA hai jabaki naigamanaya sAmAnya aura vizeSa donoM ko jAnatA hai, isalie saMgrahanaya kI apekSA naigamanaya kA adhika viSaya hai / vyavahAranaya saMgrahanaya se jAne hue padArthoM ko vizeSa rUpa se jAnatA hai jabaki saMgraha samasta sAmAnya padArthoM ko jAnatA hai, isalie saMgrahanaya kA viSaya vyavahAranaya kI apekSA adhika hai / vyavahAranaya tInoM kAloM ke padArthoM ko jAnatA hai aura RjusUtranaya se kevala vartamAna paryAya kA jJAna hotA hai ataeva vyavahAranaya kA 17 vatthUo saMkamaNaM, hoi avatthU nae samabhirUDhe / 18 paryAyadhvaninAmAbhidheyanAnAtvameva kakSIkurvANastadAbhAsaH / abhinaMdana anya 16 vaMjaNa atthatadubhayaM evaMbhUo viseseI / 20 kriyAnAviSTaM vastu zabdavAcyatayA pratikSipastu tadAbhAsaH / - anuyogadvAra --pramANanaya0 7 / 38 - anuyogadvAra - pramANanaya0 7/42 Page #472 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayavAda : siddhAnta aura vyavahAra kI tulA para 367 viSaya RjusUtra se adhika hai / isI prakAra zabdanaya se RjusUtranaya kA, samabhirUr3ha 21 se zabda - naya kA, evaMbhUtanaya 22 se samabhirUr3hanaya kA adhika viSaya hai / pramANa ke sAta bhaMgoM kI taraha apane viSaya meM vidhi aura pratiSedha kI apekSA naya ke bhI sAta bhaMga hote haiM / 23 sabhI padArtha dravyArthikanaya kI apekSA nitya aura paryAyArthikanaya kI apekSA anitya haiM / kevala dravyArthikanaya ko mAnane vAle advaitavAdI, koI mImAMsaka aura sAMkhyaka sAmAnya ko hI sat ( vAcya ) kahate haiM / kevala paryAyArthikanaya ko mAnane vAle bauddha loga vizeSa ko sat kahate haiM / kevala naigamanaya kA anukaraNa karanevAle nyAya vaizeSika paraspara bhinna aura nirapekSa sAmAnya aura vizeSa -- donoM ko svIkAra karate haiM / sammatitarka meM kahA hai uppajjeti viyati ya bhAvA niyameNa pajjavaNayassa / vyasa savvaM sayA aNuppannamaviNa // 21 // arthAt paryAyArthika naya kI apekSA sarva bhAva utpanna hote haiM aura naSTa hote haiM arthAt pratikSaNa bhAva utpAda aura vinAza svabhAva vAle haiM / dravyArthikanaya kI apekSA sarva vastu anutpannaanaSTa haiM arthAt pratyeka bhAva sthira svabhAva vAle 1 titthayaravayaNasaMgaha vipatthara sUvAgaraNI / davvaTTio ya pajjavaNao ya sesA viyapyAsi // 3 // arthAt tIrthaMkara ke vacana ke viSayabhUta ( abhidheyabhUta) dravya-paryAya haiM, unakA saMgrahAdi naya ke dvArA jo vistAra karane meM Ate haiM unakA mUla vaktA dravyArthika aura paryAyArthika naya hai / naigamAdi naya unake vikalpa haiM, bheda haiN| zuddha saMgrahanaya kI apekSA dravyArthika naya samasta padArthoM ko kevala dravya rUpa jAnatA hai kyoMki dravya aura paryAya sarvathA bhinna nahIM haiM / saMpUrNa padArtha sAmAnya vizeSa rUpa se hI anubhava meM Ate haiM / ata: anekavAda meM hI vastu kA arthakriyAkAritva lakSaNa samyag prakAra se ghaTita ho sakatA hai / sAmAnya aura vizeSa paraspara sApekSa haiN| binA sAmAnya ke vizeSa aura vizeSa ke binA sAmAnya kahIM bhI Thahara nahIM sakate / ataH vizeSa nirapekSa sAmAnya ko athavA sAmAnya nirapekSa vizeSa ko tattva mAnanA kevala pralApa mAtra hai / jisa prakAra janmAMdha manuSya hAthI kA svarUpa jAnane kI icchA se hAthI ke bhinnabhinna avayavoM ko TaTolakara hAthI ke kevala kAna, sUMDa, paira Adi ko hI hAthI samajha baiThate haiM usI prakAra ekAMta vyakti vastu ke sirpha ekAMza ko jAnakara usa vastu ke eka aMza rUpa jJAna ko hI vastu kA sarvAMzAtmaka jJAna samajhane lagate haiM / saMpUrNa naya svarUpa syAdvAda ke binA kisI bhI vastu kA samyak prakAra se pratipAdana nahIM kiyA jA sakatA / siddhAMta meM laukika vyavahAra ke anusAra bhI naya kA pratipAdana upalabdha hotA hai / nizcaya 21 paryAyazabdeSu niruktibhedena bhinnamarthaM samabhirohan samabhirUDhaH / 22 zabdAnAM svapravRttinimittabhUtakriyAviSTamarthaM vAcyatvenAbhyupacchannevaMbhUtaH / 23 nayavAkyamapi svaviSaye pravarttamAnaM vidhipratiSedhAbhyAM saptabhaMgImanuvrajati / - jainatarkabhASA -- jainatarkabhASA -pramANanaya0 pra 7 AcArya prava AcArya pravarAsata abhinaMdana AAnandara 50 Clo phra END SASALAMAND Page #473 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrAAnanda atha zrIAnandA anya w wwaamve mamawimariwwwmamme 368 dharma aura darzana naya ke sAtha vyavahAranaya kA bhI ullekha milatA hai| nizcayanaya-tAttvika artha kA pratipAdana karatA hai / 24 vyavahAranaya lokaprasiddha artha kA anusaraNa karatA hai / 25 nizcayanaya kI mAnyatA hai ki bhramara kA zarIra pAMca varNavAlA hotA hai ataH bhramara ko pAMca varNavAlA mAnatA hai tathA vyavahAranaya kI mAnyatA hai ki bhramara kRSNavarNavAlA hai kyoMki usakA zarIra kRSNa varNa kA hai| kahIM-kahIM uparokta donoM nayoM kI yaha bhI paribhASA upalabdha hotI hai-sarvanayoM ke abhimata artha ko grahaNa karane ko nizcaya naya kahate haiM (sarvanayamatArthagrAhI nizcayaH) tathA kisI bhI eka naya ke abhiprAya ko anusaraNa karane ko vyavahAranaya kahate haiM, (ekanayamatArtha grAhI vyvhaarH)| astu pramANa indriya aura mana-saba se ho sakatA hai kintu naya sirpha mana se hI hotA hai kyoMki aMzoM kA grahaNa mAnasika abhiprAya se ho sakatA hai| jaba hama aMzoM kI kalpanA karane laga jAte haiM taba vaha jJAna 'naya' kahalAtA hai / 26 anya vAdI paraspara pakSa aura pratipakSa bhAva rakhane ke kAraNa eka dUsare se IrSyA karate haiM parantu sampUrNa nayoM ko eka samAna dekhane vAle he bhagavAn Apake zAstroM meM pakSapAta nahIM hai / ApakA siddhAnta IrSyA se rahita hai kyoMki Apa naigamAdi sampUrNa nayoM ko eka samAna dekhate haiN| jisa prakAra bikhare hue motiyoM ko eka sUtra meM piro dene se motiyoM kA sundara hAra banakara taiyAra ho jAtA hai / usI prakAra bhinna-bhinna nayoM ko syAdvAda rUpI sUtra meM piro dene se sampUrNa naya 'zruta pramANa' kahe jAte haiN| paraspara vivAda karate hue vAdI loga kisI madhyastha nyAyI ke dvArA nyAya kiye jAne para vivAda karanA banda karake Apasa meM mila jAte haiM vaise hI paraspara viruddha naya sarvajJa bhagavAn ke zAsana kI zaraNa lekara 'syAt' zabda se virodha ke zAnta ho jAne para paraspara maitrIbhAva se ekatra rahane lagate haiM / ataH bhagavAn mahAvIra ke zAsana ke sarva nayasvarUpa hone se unakA zAsana saMpUrNa darzanoM se aviruddha hai kyoMki pratyeka darzana nayasvarUpa hai / 27 he bhagavan ! Apa sampUrNa nayasvarUpa darzanoM ko madhyasthabhAva se dekhate haiM ataH Apa IrSyAlu nahIM haiM / kyoMki Apa eka pakSa kA Agraha karake dUsare pakSa kA tiraskAra nahIM karate haiM / he bhagavan ! Apane kevalajJAna se samasta padArthoM ko yathArtha rIti se jAnakara naya aura pramANa ke dvArA durnayavAda kA nirAkaraNa kiyA hai| anyAnya tairthika rAgadveSAdi doSoM se yukta hone ke kAraNa yathArthadarzI nahIM haiN| ataH durnayoM kA nirAkaraNa nahIM kara sakate haiM / 28 AcArya hemacandra 26 ne kahA hai ki ekAntavAdI loga durnayavAda meM AsaktirUpa khaGga se 24 tAttvikArthAbhyupagamaparastu nizcayaH / -jainatarkabhASA 25 lokaprasiddhArthAnuvAdaparo vyavahAranayaH / -jainatarkabhASA 26 tatrA'nirAkRtapratipakSo vastvaMzagrAhI jJAturabhiprAyonayaH / -prameyakamalamArtaNDa 61 27 sApekSAH parasparasaMbaddhAste nayAH / -aSTaza0 106 28 syAdavAda: sarvathaikAntAtyantikaM vRttacidavidhiH / saptabhaMganayApekSo hetvAdevizeSikaH / / -AptamImAMsA 26 syaadvaadmNjrii| Page #474 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayavAda : siddhAnta aura vyavahAra kI tulA para 366 jAyA sampUrNa jagata kA nAza karate haiN| jisa prakAra zatru khaGga ke dvArA samasta saMsAra kA nAza karate haiMsaMhAra karate haiM usI prakAra paravAdiyoM ne durnayavAda kA prarUpaNa karake sat jJAna kA nAza kara diyA hai| eka dUsare kA nAza karane vAle sunda aura upasunda nAma ke do rAkSasa bhAiyoM ke samAna kSudra zatru ekAntavAdI rUpa kaMTakoM kA paraspara nAza ho jAne para nayasvarUpa syAdvAda kA prarUpaNa karane vAlA ApakA dvAdazAMga pravacana kisI ke dvArA bhI parAbhUta nahIM kiyA jA sktaa| apekSA dRSTiyAM usa virodha ko miTAtI haiM, jo tarkavAda se udbhUta hotA hai| jo eka aMza ko lekara vastu ke svarUpa kA varNana karatA hai vaha vastutaH jJAnanaya hai|30 AcArAMga meM kahA hai ki jisako samyaga jJAna athavA samyag rUpa dekho-usI ko saMyama rUpa dekho aura jisako saMyamarUpa dekho-usI ko samyag rUpa dekho|3 deg samyak jAnakara hI grahaNa karane vAle artha meM aura agrahaNIya artha meM bhI hotA hai use ihaloka tathA paraloka se sambandhita artha ke viSaya meM yatna karanA cAhie / isa prakAra jo sadvyavahAra ke jJAna ke kAraNa kA upadeza hai-vaha prastAvataH jJAnanaya kahA jAtA hai| bhagavAn ne sAdhuoM ko lakSya karake kahA hai NayaMmi giNhiavvaM agiNhiavvaMmi atthaMmi / jai avvameva iha jo, uvaeso so nao nAma / samvesi pi nayANaM bahuvihavattavvaM nisaamittaa| taM savvanayavisuddha, jaM caraNaguNaDhio sAhU // -anuyogadvAra-uttarArdha arthAta jo sabhI nayoM ke nAnA prakAra kI vaktavyatAoM ko sunakara saba nayoM meM vizuddha hai vahI sAdhu cAritra aura jJAna ke viSaya meM avasthita hai| isa prakAra nayavAda siddhAMta aura vyavahAra kI tulA para TikA huA hai| LANN TAM JASTHA 4 MANANET . E 30 mithyAsamUho mithyA cenna miththaikAMtatA'sti naH / nirapekSA nayA mithyA sApekSA vastute'rthakRt / -AptamImAMsA, 108 31 ja samma ti pAsaha taM moNaM ti pAsaha / jaM moNaM ti pAsaha taM samma ti pAsaha / -AcArAMga 5/3 MOREsabhAgAra sAdhAnA 40 SainamudrDAIANS m` m mttf`l zrAAnanda zrIAnanda peoameramanimasomarware Page #475 -------------------------------------------------------------------------- ________________ NASAMAJANAJASAURAGARAU AIAARADABADancARANJAL amavacademinarainian AgArapravara abhiAnandA anya pravara sabhibhAcAryapravara AbhA MNIYVVVVVV N Immmmmmmmmmmmammiarienirvinww saubhAgyamala jaina [prabuddha vicAraka evaM cintaka] - aparigraha aura samAjavAda : eka tulanA ya yaha saba koI jAnate haiM ki bhagavAn mahAvIra kA tatvadarzana 'ahiMsA' para AdhArita hai| jaina Agama ke praznavyAkaraNa sUtra meM bhagavAna mahAvIra ne 'ahiMsA' bhagavatI ke 60 paryAyavAcI nAmoM kA varNana kiyA hai| jaba hama ahiMsA zabda ko lete haiM to jana sAdhAraNa kevala kisI prANI kA prANaghAta na karane kI bAta se tAtparya letA hai kintu vAstavikatA yaha hai ki bhagavAna mahAvIra ne jahA~ samasta prANI jagata ke prati ahiMsaka rahane kA vicAra diyA vahIM samAja meM vaicArika ahiMsA ke rUpa meM 'anekAMta' tathA sAmAjika tathA Arthika nyAya ke liye 'aparigraha' kA vicAra diyaa| yaha sArI ahiMsA kI hI prakriyA hai| yadi hama gaharAI se adhyayana kareM to hameM jJAta hogA ki 'aparigraha' eka vicAra hai 'vAda' nahIM hai / jo siddhAnta, vAda kA sthAna grahaNa kara letA hai usameM jar3atA, saMkucitatA A jAtI hai jabaki 'vicAra' meM sadaiva unnatazIlatA rahatI hai| jaise-jaise mAnava samAja meM vaicArika 'pragati hotI jAtI hai vaise-vaise usa siddhAnta kI pragatizIla vyAkhyA hotI jAtI hai| bhagavAna mahAvIra se pUrva tIrthaMkara pArzvanAtha ke samaya meM unakA upadeza 'cAturyAma dharma' kahA jAtA thaa| unhoMne ahiMsA, satya, asteya tathA aparigraha cAra siddhAntoM ko apanAne para bala diyA thaa| anumAna yaha hai ki unhoMne 'strI' ko bhI eka parigraha mAnA tathA usakA svatantra astitva svIkAra nahIM kiyA, kintu bhagavAna mahAvIra ne anubhava kiyA ki mahilA svayaM eka bar3I zakti hai, usakA svataMtra astitva hai, taba unhoMne puruSa ke liye (yadi vaha gRhastha hai) svadArasantoSa tathA mahilA ke liye (yadi vaha gRhastha hai) svapatisantoSa kA vrata rakhane kI dRSTi se caturtha vrata brahmacarya kA vidhAna kiyaa| isa prakAra paMcayAma dharma kA upadeza diyaa| tAtparya yaha hai ki aparigraha eka vicAra hai, jisameM sadaiva nita navInatA tathA pragatizIlatA vidyamAna hai / hamAre yuga ke mahApuruSa gAMdhIjI ne bhI apane vicAroM kA koI 'vAda' yA 'gAMdhIvAda' svIkAra nahIM kiyA apitu deza ko eka vicAra diyA / bhagavAna mahAvIra ne anubhava kiyA ki samAja meM arthajanya dveSa tathA IrSyA vidyamAna hai, usake nirAkaraNa kA upAya sarvAMza yA aMzataH aparigraha ke vicAra meM hI hai| manuSya kI icchA AkAza ke samAna 'anaMta' hai, yadi usa para niyaMtraNa na ho to vaha uttarottara vRddhiMgata hI hotI jAtI hai, kintu prazna yaha hai ki niyantraNa svecchA kA ho yA kAnUna dvArA thopA gayA ? anubhava yaha batAtA hai ki jaba koI bAta kAnUna dvArA thopI jAtI hai to manuSya apanI svataMtratA kA hanana anubhava karatA hai tathA usake Voilation ke mArga khojatA hai, jabaki svecchA ke niyaMtraNa meM manuSya ullaMghana kA prayatna nahIM krtaa| tAtparya yaha ki 'aparigraha' eka svecchApUrNa niyantraNa hai| manuSya jaba apanI aparimita icchA para svecchA se niyaMtraNa karane kA niyama letA to apanA ahobhAgya mAnatA hai tathA aisA anubhava karatA hai ki vaha apane para niyaMtraNa karake samAja ke prati apane kartavya kA pAlana kara Page #476 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aparigraha aura samAjavAda : eka tulanA 401 (H mA Sad rahA hai aura adhika yaha ki usakA 'paraloka' sudhregaa| isakA eka kAraNa aura hai, aura vaha yaha ki aparigraha kA vicAra deza ko jina mahApuruSoM ne diyA vaha svayaM apane jIvanavyavahAra meM use amala meM lAte the| cAhe hama use 'samatA' kaheM yA 'sAmyayoga' kheN| yaha vicAra ati prAcIna hai, apitu yaha kahanA atizayokti pUrNa na hogA ki yaha vicAra prAg aitihAsika kAla se hai| yuga ke sAtha usakI vyAkhyA meM parivartana huA ho kintu maulika rUpa se vicAra vidyamAna thaa| isakI tulanA meM samAjavAda kAnUna dvArA sthApita niyaMtraNa hai aura isa kAraNa jaba yaha niyaMtraNa lagAyA jAtA hai taba manuSya usake ullaMghana ke mArga khojatA hai| kAraNa ki vaha kAnUna dvArA sthApita niyaMtraNa ko vivazatA mAnatA hai| isake atirikta yaha bhI bAta hai ki samAjavAda ke mUla puraskartA cAhe apane jIvana meM samAjavAda lA cuke hoM, vaisA hI jIvana-vyavahAra calAte hoM kintu Aja kA rAjanIti se prabhAvita samAjavAda aura usakA janaka bhAratIya zAsana hai aura AMzika rUpa meM prAdezika zAsana / cAhe bhAratIya zAsana ho cAhe prAdezika zAsana, usake pramukha, zAsanakartA, ucca adhikArI (jo samAjavAda ke anurUpa vicAra rakhakara kAnUna banavAte haiM) kA jIvana usake anurUpa nhiiN| svayaM sAmantI DhaMga kA vilAsapUrNa tarIkoM (vaha bhI karadAtA ke pradatta dhana ke mUlya para) se jIvana calAkara bhI samAjavAda kI bAteM karate haiN| isa kAraNa usakA prabhAva nagaNya hotA hai| yahI kAraNa hai ki aparigraha vicAra ke pIche kAnUna kI koI zakti Sauction na hote hue bhI adhika saphala hai tathA samAjavAda ke pIche kAnUna kI zakti ke bAvajUda atyanta asaphala hai| gata 25-26 varSoM ke prayatnoM ke bAvajUda pariNAma yaha hai ki dhanI, sampanna vyakti adhika sampanna bana gayA tathA garIba adhika garIba banA / yaha bAta bhAratIya zAsana dvArA prakAzita sarvekSaNa kI riporTas se bhalIbhAMti pragaTa hai / isI kAraNa peztara jahAM 'garIbI haTAo' ke nAre bar3I mustaidI tathA joza se lagAye jAte the tathA usake liye hamAre zAsanakartA preraNA dete the, vahA~ vahI zAsanakartA aba yaha kahane lage haiM ki 'garIbI' svayaM nahIM miTa sakatI, hamAre pAsa jAdU nahIM hai, zrama karanA hogA, Adi / kintu yaha kahane vAle ko isakA udAharaNa svayaM ke jIvana se bhI prastuta karanA hogA, taba deza meM lahara utpanna hogii| isameM saMdeha nahIM ki deza ko pragati patha para le jAne kA dAyitva jina mastiSkoM tathA kaMdhoM para hai unakI vANI tathA karma meM sAmya nahIM hai| isI kAraNa jana-sAdhAraNa para zramasAdhya jIvana kI bAta kA prabhAva nahIM par3atA / yadi hama aparigraha ke puraskartA mahApuruSoM ke jIvana para dRSTipAta kareM to yaha spasTa hogA ki vahAM vANI karma kI sAmyatA hai| lagabhaga 2500 varSa pUrva jisa mahApuruSa ne aparigraha ke vicAra kI pragatizIla byAkhyA karake deza ke sanmukha rakhA vaha akiMcana thaa| usakA sArA jIvana svAvalambana para AdhArita thaa| yahI nahIM jaba usa para upasargoM ke kAraNa vipatti AI to indra ne Akara prArthanA kI bhagavan Apako kaSTa na ho isaliye ApakI rakSA hetu maiM sAtha rahA karU', taba usa mahApuruSa ne jo uttara diyA usakA bhAvArtha thA ki svavIryeNa gacchanti jinendrAH parama gati / he indra ! maiM apanI sAdhanA meM vyasta hU~, yadi koI vipatti AtI ho to mujhe sahana karanA cAhiye / jinendra apanI zakti ke bala para hI parama gati ko prApta karate haiN| yahI nahIM usa mahApuruSa ne caturvidha saMgha ke mahatvapUrNa do ghaTaka sAdhu tathA sAdhvI ke liye jo caryA banAI vaha svayaM svAvalambana para AdhArita hai, usameM paramukhApekSitA nhiiN| vAstavika rUpa se dekhA jAye to vaha mahApuruSa aparigrahI thaa| Adhunika bhASA meM kaheM to samAjavAdI thA, jisane apane jIvana meM svayaM samatA ke tatva utAra liye the, taba jagata ko svAnubhUti pUrNa upadeza diyA thaa| yahI bAta Adhunika yuga ke mahApuruSa gAMdhIjI ke sambandha meM satya hai / vaha bhI sacce samAjavAdI the, unhoMne charety sA PROMsAcyA, zrAAnanda AcAra Page #477 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 04aan... NAN.. ... AcArmapravabhinamA AcArmapravabhi zrAAnandagrantha32zrAAnandA 402 dharma aura darzana begins at home ke AdhAra para svayaM vaisA jIvana jIyA / pariNAma yaha huA ki deza meM sAdA jIvana paddhati ko bala milA, loga sAmantI DhaMga ke vilAsapUrNa jIvana se ghRNA karane lage tathA yaha lahara TheTha uttara se dakSiNa taka phailaaii| bhAratIya aparigraha ke vicAra meM mUlatattva sva-parabheda-vijJAna kA hai| tIrthakara bhagavAna pArzvanAtha tathA antima tIrthakara bhagavAna mahAvIra ne AtmA ke atirikta saba kucha ko para mAnA, jisakI carama niSpatti yaha hai ki "AtmA" ne apane zarIra ko bhI para mAnA / jaisA ki isa deza ke nirguNI santa kabIra ne eka sthAna para zarIra ko piMjare kI upamA dI tathA piMjare meM AtmA rUpI haMsa kaida hai / tAtparya yaha hai ki "AtmA' sva ke atirikta zarIra taka ko "para" mAnA / jaba yaha anubhava ho ki zarIra jarjara ho gayA hai taba usake prati udAsInatA rakhakara "saMlleSaNA" vrata aMgIkAra karanA cAhiye / pAThaka jAnate haiM ki jaina AcAra paddhati meM saMlleSaNA vrata dvArA manuSya apane zarIra kA moha tmAga kara mRtyu ko sakhA ke rUpa meM nirapekSabhAva se varana karatA hai| aisI sthiti meM bhautika sampadA ke saMgraha kA vicAra nahIM ho sktaa| bhagavAna mahAvIra ne sAdhu jIvana meM sarvataH aparigraha tathA gRhastha jIvana meM aMzataH aparigraha kA vidhAna karake svecchA kA niyaMtraNa sthApita kiyaa| abhI gata cAturmAsa ke samaya meraTha meM muni zrI vidyAnandajI ke pAsa kucha sAmyavAdI mitra Akara "kamyUnijma" ke tattva batAne lage taba unhoMne una mitroM se kahA ki Apa kise kamyUnijma ke siddhAnta samajhAne kA prayatna karate haiM jo sarvathA nirvasana hai| bhagavAna mahAvIra ne sampadA-saMgraha, Aya ke srota Adi para svecchA pUrNa niyaMtraNa lagAne kA sandeza diyA thaa| yahI nahIM, dainika upayoga meM Ane vAlI tuccha vastuoM (jaise daMtona Adi) kI sImA nirdhArita karane kA vidhAna kiyaa| (dekhiye zrAvaka ke aNuvratoM meM 7 vAM aNuvrata / ) tAtparya yaha hai ki manuSya apanI AvazyakatA se adhika vastu kA upayoga na kare / Aja kI bhoga-pradhAna saMskRti meM jahAM manuSya saMgraha karatA hai, Aya ke sAdhana vistRta karatA hai vahIM usake vyaya para bhI vaha svayaM pratibandha nahIM lagAtA, pariNAma yaha hotA hai ki upabhoga kI vastu (parimita mAtrA meM utpAdana hone ki sthiti meM) kevala usako prApta hotI hai ki jisake pAsa usako kraya karane jitanA dhana ho| yaha eka sunizcita siddhAnta hai ki jaba kisI vastu kA utpAdana kama ho, bAjAra meM usakI khapata adhika ho to mUlya vRddhi hotI hai jaisA ki Adhunika arthazAstrI DimAnDa eNDa saplAya ke siddhAnta se pramANita karate haiN| dainika upayoga athavA anya vastuoM ke upabhoga para jaba hama svecchA se niyaMtraNa lagAte haiM taba hama jahAM aparigrahI haiM vahIM hama nAgarika dharma kA pAlana bhI karate haiN| yaha zaMkA se pare tathya hai ki bhagavAna mahAvIra akiMcana the / bAlaka jaisI mAsUmiyata ke sAtha nirvikAra bhAva se yatra-tatra vicaraNa karate the| jaina sAhitya ke mahatvapUrNa grantha tatvArthasUtra meM eka sthAna para kahA hai ki mUpirigrahaH tAtparya yaha hai ki mUcrchArahita hokara dharmasAdhanA ke upakaraNa sAdhu rakhatA hai| Adhunika mahApuruSa gAMdhIjI ne sampanna logoM ke liye TrasTIzipa ke siddhAnta ko pratipAdita kiyA thaa| usakA tAtparya yaha thA ki jo kucha saMcita hai use samAja kI mAlakI mAna kara apane ko TrasTI mAneM tAki samAja kI AvazyakatA ke samaya usakA upayoga kiyA jA ske| isameM bhI murihita, Asaktirahita hone kA tattva vidyamAna hai| samartha rAmadAsa tathA chatrapati zivAjI kA prasaMga sarva vizru ta hai, kintu samaya parivartana ke sAtha Aja vaicArika vikRti A gaI hai| kaI tyAgI hone kA dAvA karate hue pracura sAmagrI mUrchArahita yA anAsakta bhAva se apane pAsa hone kA daMbha karate haiM, vAstavikatA yaha hai ki Aja apanI AvazyakatA se adhika saMgraha meM mUrchArahita yA anAsakti ke bhAva kI guMjAiza nahIM hai / isa non attachment kI bhAvanA kA adhika vistAra ne DhoMga panapA hai| Page #478 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aparigraha aura samAjavAda : eka tulanA 403 tAtparya yaha hai ki saba se bar3A bheda aparigraha tathA samAjavAda meM yaha hai ki aparigraha apanI AvazyakatA ko kama karane para bala detA hai kintu samAjavAda adhika se adhika kamI vyaya para niyaMtraNa kara sakatA hai, isase adhika usameM guMjAiza nahIM hai / sArAMza yaha hai ki aparigraha eka prakAra se apanI jarUratoM ko svAtmaniyaMtraNa ke sAtha kama karane kI preraNA detA hai jabaki samAjavAda adhika utpAdana karake jarUrateM adhika karake upabhoga kI preraNA detA hai, yahI saMbhavata: rASTra ke samRddha hone kI kalpanA hai / jahAM taka rASTra kA prazna hai utpAdana vRddhi Avazyaka hai tAki manuSya ko apanI Avazyaka vastu ( jIvanopayogI) ucita mUlya para mila sake kintu jahA~ manuSya ke svayaM ke jIvana kA sambandha hai use svayaM apanI paristhiti ke anusAra apane upayoga kI vastu meM, jarUratoM meM kamI karanA cAhie tAki vaha pratyeka paristhiti meM abhAva se du:kha anubhava na kreN| Ananda-vacanAmRta duHkha meM agara samabhAva rahe to duHkha dUra ho jAtA hai| sukha meM agara samabhAva na rahe to sukha kA sarovara sUkha jAtA hai / duHkha-sukha donoM meM samabhAva rakhanA jarUrI hai / [ sukha aura Ananda meM antara hai --sukha kI anubhUti bAharI vastuoM se bhI ho sakatI hai, kiMtu Ananda kI anubhUti to AtmA meM hI jAgRta hotI hai / jo vyakti jitanA bar3A hotA hai, use utanI hI sAvadhAnI se apane niyamoM aura Adarzo para calanA hotA hai| kAra aura baseM, kabhI-kabhI sar3aka se haTakara bhI caleM to koI khAsa durghaTanA nahIM hotI, kiMtu rela ko to apanI paTarI se eka iMca bhI idhara udhara haTane kA avakAza nahIM aura haTI ki durghaTanA ghttii| bar3e AdamiyoM kA jIvana-patha rela kA patha hai / maMgala dUra saccA maMgala vaha hai jo 'maM' arthAt pAMpa ko 'gala' arthAt gAle, pApa ko kare / jaba pApa dUra ho gayA to vighna-bAdhA bhI svataH hI dUra ho gayI / pApa ke kAraNa hI vighna Ate haiM / ataH maMgala kA artha hai pApa ko dUra karanA, pApa kA AcaraNa nahIM karanA / saMsAra meM sabase bar3A maMgala dharma hai| kyoMki dharma hI manuSya ko satkarma kI ora bar3hAtA hai, satkarma saba sukhoM kA mUla hai / ataH sukha, Ananda kI prApti kA mUla kAraNa dharma hai / AyAyapravara AganaMndena AAnaMdI A 232 Jian Page #479 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrI Ananda antha 32 zrI Ananda antha mAlava kesarI saubhAgyamala jI mahArAja [ prasiddha vaktA, sthAnakavAsI jaina zramaNa saMgha ke variSTha muni ] jaina AcArasaMhitA jIvamAtra kA eka hI lakSya hai duHkha se mukta honA, sukha evaM zAnti ko prApta karanA / isIlie pratyeka vicAraka, cintaka ne jIva aura jagata kA cintana karate hue duHkha se nivRtti aura sukha kI prApti ke upAyoM para vicAra kiyA hai| yaha bAta to sabhI vivekazIla vyaktiyoM ne siddhAntaH svIkAra kI hai ki karma se Avaddha jIva isa jagata meM paribhramaNa karatA hai aura vibhinna yoniyoM meM aneka prakAra ke sukha-duHkhoM kA anubhava karate hue bhI duHkhoM se chuTakArA pAne kA satata prayAsa karatA hai / duHkhoM se chuTakArA yAnI karmabandha se mukti, ananta sukha, zAzvata Ananda evaM parama zAnti kI prApti / pratyeka darzana evaM dharma ke zAstroM evaM granthoM meM cintana ke AdhAra para bandhana se mukta hone kA rAstA batalAyA hai| isa kathana kA eka hI uddezya rahA hai ki vyakti jIvana ke svarUpa ko samajhe, bandha aura mukti ke kAraNoM kA parijJAna kare aura tadanantara sAdhanA ke dvArA apane sAdhyalakSya ko prApta kare / parantu vicArakoM ne apane-apane dRSTikoNa se sAdhanA kA mArga batalAyA hai / isIlie sAdhanA paddhatiyoM meM vibhinnatA parilakSita hotI hai aura yaha svAbhAvika bhI hai / - bhAratIya cintana adhyAtmaparaka hai / usameM pratyeka pravRtti ko AdhyAtmika vikAsa ke sAtha sambaddha kiyA gayA hai ki AtmA ko isase kyA hAni-lAbha hogA / isIlie bhAratIya cintana meM mukti ke do mArga batalAye gaye haiM-jJAna aura kriyA athavA vicAra aura AcAra / kucha vicArakoM ne jJAna ko pramukhatA dI aura kucha ne kriyA ko, AcAra ko hI saba kucha svIkAra kiyA / advaitavAdI zaMkarAcArya kI mAnyatA hai ki brahma ke yathArtha svarUpa kA jJAna kara lenA hI mukti kA mArga hai / jaba taka vyakti avidyA - ajJAna ke bandhana meM jakar3A rahegA, taba taka mukta nahIM ho sakegA / isake viparIta mImAMsAdarzana kA kathana ki muktiprApti ke lie sirpha brahma kA jAnanA hI kAphI nahIM hai kintu vedavidita yajJayAgAdi karanA caahie| kyoMki vicAroM kI kAlpanika ur3Ana se prApti nahIM hotI hai, AcAra ke dvArA hI lakSya ko prApta kiyA jA sakatA hai / isa prakAra eka ora jJAna ko zreSTha mAnakara AcAra kI upekSA kI gaI to dUsarI ora kriyAkANDa ko pramukha mAna kara jJAna kA tiraskAra kiyA gayA hai| donoM darzanoM ne isake lie apanI-apanI yuktiyA~ dI haiM / jainadarzana ko dRSTi lekina jainadarzana meM aise duvidhA pUrNa paraspara virodhI dRSTikoNa ko koI sthAna nahIM diyA hai| na to yaha mAnA hai ki jJAna hI zreSTha hai aura kriyA athavA AcAra kA koI mUlya nahIM hai aura Page #480 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jaina AcArasaMhitA 405 na yaha pratipAdita kiyA hai ki AcAra ke sAmane vicAra-jJAna kA mahattva nahIM hai| bhagavAna mahAvIra ne spaSTa udghoSaNA kI ki-mukti ke lie jJAna aura kriyA-vicAra aura AcAra donoM Avazyaka haiN|' vicAra kA mahattva, upayogitA AcAra dvArA pragaTa hotI hai aura AcAra meM oja jJAna-vicAra dvArA prApta hotA hai| vicAra ke AdhAra haiM-samyak-darzana aura samyaka-jJAna tathA AcAra kI bhUmikA hai--samyak cAritra yAnI jo darzana aura jJAna se jAnA, samajhA, anubhUti kI use AcaraNa ke dvArA mUrta rUpa denA / isa prakAra jJAna aura kriyA ke samanvita rUpa dvArA sAdhaka bandhana se pUrNa mukta ho sakatA hai / jJAna jaba taka vicAra-cintana taka sImita rahatA hai, taba taka sAdhaka apane lakSya taka nahIM pahuMca sakatA hai aura kriyA-AcAra kA binA jJAna ke pAlana ho to lakSya ko nahIM dekha pAtA hai, idhara-udhara ulajha jAtA hai| ataH jaba jJAna AcAra meM utaratA hai aura AcAra jJAna kI dRSTi lekara gati karatA hai taba sAdhaka ko sAdhyasiddhi meM saphalatA prApta hotI hai| AcAra kA svarUpa jaba yaha nizcita hai ki sAdhya-prApti ke lie jJAna aura kriyA mukhya sAdhana haiM taba unake svarUpa ko samajhanA Avazyaka hai / jJAna kA artha hai-vastu svarUpa ko dekhanA, jAnanA, samajhanA aura usakA cintana-manana krnaa| jJAna kI pravRtti dvimukhI hai, usase sva kA bhI jJAna hotA hai aura para-svarUpAvabodha hotA hai| yAnI jJAna kA artha huA AtmA kA bodha rUpa vyApAra aura usa jJAna ko AcaraNa meM utArane evaM vyavahAra meM lAne kI prakriyA ko AcAra kahate haiN| jo kucha jAnA aura samajhA usI ke anurUpa vyavahAra karanA athavA usake anusAra apane jIvana ko DhAlanA AcAra hai| nizcaya dRSTi se AcAra kA artha hogA 'sva' ke dvArA 'sva' aura 'para svarUpa' kA yathArtha bodha karake 'para' se mukta hokara 'sva' meM sthita ho jaanaa| yAnI vicAra ke anurUpa ho jaanaa| isa sthiti meM vicAra aura AcAra meM koI bheda parilakSita nahIM hotA hai| AcAra ke bheda AgamoM meM AcAra ke vibhinna dRSTiyoM se aneka bheda kiye gaye haiM, jaise zrutadharma aura cAritradharma / samyagdarzana, samyagjJAna aura samyakcAritra tathA jJAna-AcAra, darzana-AcAra, cAritraAcAra, tapa-AcAra, vIrya-AcAra / ina do, tIna athavA pA~ca bhedoM meM saMkhyA bheda avazya hai lekina saiddhAntika dRSTi se inameM koI maulika antara nahIM hai| vibhinna prakAra se samajhAne ke lie bheda kI kalpanA kI gaI hai / kyoMki samyagdarzana aura jJAna zrutadharma ke antargata A jAte haiM aura samyak cAritra cAritradharma hai hii| isI prakAra jo pAMca bheda kie gaye haiM, unameM prathama do kA jJAna meM aura antima tIna kA cAritra meM samAhAra ho jAtA hai| kyoMki tapa aura vIrya donoM cAritra sAdhanA ke hI aMga haiN| isa prakAra jJAna aura kriyA athavA samyagdarzana, jJAna, cAritra meM sabhI bhedoM ko gabhita kiyA jA sakatA hai| jainadharma meM jise darzana, jJAna aura cAritra kahA hai use gItA meM bhaktiyoga, jJAnayoga aura karmayoga kahA gayA hai| kyoMki bhakti ke mUla meM zraddhA rahatI hai, zraddhA ke abhAva meM bhakti sambhava hI nahIM hai| jJAna jJAna hai hI aura karma kA artha kriyA karanA-AcaraNa karanA / isa prakAra bhakti, jJAna aura karmayoga jainadharma ke darzana, jJAna aura cAritra ke dUsare nAma kahe jA sakate haiN| 1 nAMNakiriyA hi mokkho| 2 zraddhAvAMllabhate jJAnaM, tatparaH saMyatendriyaH / -gItA 4/36 zraddhAvAna hI jJAna prApta kara sakatA hai aura jJAna prApta hone para hI indriya-saMyama (sadAcAra) saghatA hai| `````````````hm` `hdh `lT`m`m`yh m`h ` ` ` ` ` ` `wmrn bhAyAmaprasAcAryaprakAzA bAAA sAnandana Memorya moviemamal Page #481 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ArrAMUNISAMAJOONOMARAANANAADABSAJANARAAAAAALANAJARJAAAAAAAC.. . CMir ApAryapravara AbhAsAcAryapravara zrIAnandarAza zrAAnanda Veroni 406 dharma aura darzana parantu gItA aura jaina paramparA kI mAnyatA meM eka maulika antara hai| gItA ke anusAra sAdhaka kisI eka yoga kI sAdhanA dvArA sAdhya ko prApta kara sakatA hai jabaki jaina paramparA meM bhakti, jJAna aura karma ina tInoM yogoM kI samanvita sAdhanA dvArA sAdhya prApti mAnI gaI hai| kyoMki 'sva' para vizvAsa karanA zraddhA (darzana) hai, sva ko jAnanA jJAna hai aura sva meM sthira honA cAritra hai aura ina tInoM kI ekarUpatA mokSamArga-duHkha mukti kA upAya hai| AcAra bhI darzana hai AcAra sirpha kriyA yA pravRtti hI nahIM, kintu eka darzana bhI hai| usakI tAtvika evaM saiddhAntika dRSTi hai| vahI AcAra AcaraNa karane yogya hotA hai jo carama satya ko kendrabindu mAnakara calatA hai| jaba satya kI prApti ke lie pravRtti kI jAtI hai, taba darzana-cintana aura AcAra eka dUsare se tanmaya bana jAte haiM ki unameM bheda nahIM hotA hai| eka dUsare dUdha aura makkhana ke samAna ekAkAra ho jAte haiM / zAbdika bheda se bhale hI hama jJAna-kriyA, vicAra-AcAra Adi pRthak-pRthaka kaha sakate haiM lekina tila aura tela kI taraha donoM eka dUsare para AdhArita haiN| AcArAMga sUtra AcAra kI vyAkhyA karatA hai aura vyAkhyA ke lie sarvaprathama sUtra meM kahA hai ki 'jisako apane svarUpa kA, apane trikAlavartI astitva kA, saMsAra meM anantakAla se paribhramaNa ke kAraNa kA, pUrva, pazcima Adi dizAoM meM se kisa dizA se Ane aura kisa dizA meM jAne Adi kA jJAna ho gayA hai, vahI AtmavAdI hai, lokavAdI hai, karmavAdI hai aura kriyAvAdI hai| isakA sArAMza yaha hai ki jisa jIva ko apane trikAlavartI astitva kA bodha nahIM hai use na to saMsAra kA jJAna hogA aura na hI baMdha-mokSa ke kAraNoM ko jAna skegaa| isa sthiti meM vaha kise to chor3egA aura kise grahaNa kregaa| vahA~ tyAgane aura grahaNa karane kA prazna hI nahIM utthegaa| lekina jise 'sva-para' kA jJAna hai, vaha kisI vastu ko chor3atA nahIM kintu vastu svayaM chUTa jAtI hai| yahI AcAra kA dArzanika rUpa hai| bhagavatI sUtra meM gautama gaNadhara ke eka prazna kA ullekha hai ki hiMsA, jhUTha, corI Adi kA tyAga-pratyAkhyAna karane vAle vyakti kA tyAga supratyAkhyAna hai yA duSpratyAkhyAna hai / isakA samAdhAna karate hue bhagavAna mahAvIra ne pharamAyA hai ki jise apane svarUpa kA jJAna hai, jIva kyA hai, ajIva Adi kA jJAna hai, usakA tyAga-pratyAkhyAna supratyAkhyAna hai| isake sivAya anya saba tyAga-pratyAkhyAna duSpratyAkhyAna hai| isa kathana kA sArAMza yaha hai ki tyAga-virAga kI samyaktA kA AdhAra 'sva' svarUpa kA bodha hai / sva-svarUpa ke bodha ke sAtha jo bhI sthUla pravRtti hogI vaha saba svarUpa bodha kA hI eka pahalU hai / ataH AcAra darzana kA mUla uddezya hai samatvayoga kI sAdhanA-AtmA kA AtmA meM pratiSThita ho jAnA, sva ko itanA vyApaka banA denA ki para kucha bhI na raha jAye athavA para ko itanA astitva hIna kara liyA jAe ki para kA nAmAvazeSa ho jAye / jaba yaha sthiti bana jAegI taba sAdhaka apane sAdhya kI siddhi kara letA hai| AcAra kA vyAvahArika dRSTikoNa Upara AcAra kI tAtvika bhUmikA kA saMketa kiyA gayA hai| lekina jaba taka sAdhaka sAdhya kI siddhi nahIM kara letA hai, taba taka lakSya ke ucca hone para bhI, use jIvana vyavahAra calAnA hI par3atA hai| kevalajJAna prApta dazA meM bhI kevalajJAnI apanI zArIrika pravRttiyoM meM, vyAvahArika 1. AcArAMga 1/1/1 2 bhagavatI sUtra 7/32 Page #482 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jaina AcArasaMhitA 407 are Int pravRti meM parivartana nahIM karate haiM / nirAbaraNa jJAna hone para bhI rAtri meM AhAra nahIM lete haiM, rAtri meM gamanAgamana kI kriyAoM ko nahIM karate haiN| isIlie Agama meM kahA gayA hai ki sAdhanA meM kevala nizcaya nahIM vyavahAra bhI Avazyaka hai| adhyAtma kA mukhya rUpa se kathana karane vAle upaniSadoM meM bhI vyavahAra ko upekSaNIya nahIM batAyA hai aura kahA hai ki karmoM (vyavahAroM) kI upekSA karake jJAna sambhava nahIM hai / AcAra se zUnya hokara koI bhI vyakti jJAna kI vRddhi nahIM kara sakatA hai| ___ jaina paramparA kA dRSTikoNa pahale batAyA hI jA cukA hai ki AcAra utanA hI mahattvapUrNa hai jitanA jJAna / Agama meM kahA gayA hai ki calane, uThane, baiThane, khAne-pIne kI kriyA jo karo, vaha yatna evaM viveka pUrvaka kro| yatnapUrvaka kArya karane se pApabandha nahIM hogA / isakA abhiprAya yaha ki bandha tabhI hotA hai jaba kriyA meM rAga-dveSa hotA hai, Asakti hotI hai| AgamoM meM AcAra kA vyAvahArika dRSTikoNa yaha hai ki saMyama se raho, jitanA sambhava ho sake apane ApakI pravRtti ko saMkucita vanAo, AvazyakatA par3ane para kArya kiyA jAye, niSprayojana idhara-udhara bhaTakanA nahIM cAhie / isake liye IryAsamiti Adi pA~ca samitiyoM aura tIna guptiyoM kA vidhAna kiyA gayA haiN| ina samiti aura gupti kA Azaya yaha hai ki AvazyakatA hone para vivekapUrvaka gati kI jAye, bhojana kI gaveSaNA (bhikSAcarI) kI jAye, vastra pAtra Adi grahaNa kiye jAyeM, mana, vacana, kAya kI pravRtti kA gopana kiyA jAye / ahiMsA, satya, acaurya, brahmacarya aura aparigraha Adi mahAvrata, tapa evaM inakI surakSA tathA abhyAsa ke lie aneka niyamopaniyama batAye gaye haiN| yaha saba AcAra kA vyAvahArika pakSa hai| ina saba kA lakSya yaha hai ki bAhara se haTakara, vibhAva se haTakara antar meM, svabhAva meM AnA, sva-svarUpa meM ramaNa krnaa| isake lie jo bhI kriyA sahAyaka banatI hai, vaha samyaka hai, use vyAvahArika dRSTikoNa se aura tAttvika dRSTi se cAritra-AcAra mAnA jAyegA aura vahI samyak hai / jaina paramparA meM AcAra ko mAtra kriyAkANDa yA pradarzana na mAnakara Atma-vikAsa kA darzana kahA hai aura apekSA bheda se usake bheda karate hue bhI una saba meM Atma-darzana, jJAna aura ramaNatA ko mukhya mAnA hai| pAtra kI apekSA AcAra ke bheda jaina AgamoM meM AcAra kA mahattva batalAne ke lie use dharma kahA hai-'cArittaM dhammo'-- arthAt cAritra hI dharma hai| aura cAritra kyA hai ? isa prazna kA samAdhAna karate hue kahA hai"asuhAdo viNavittI, suhe pavittI ya jANa cArittaM" azubha karmoM se nivRtta honA aura zubha karmoM meM pravRtta honA cAritra kahalAtA hai| azubha meM pravRtti ke kAraNa haiM-rAga-dveSa / jaba taka rAga-dveSa kI paramparA calatI rahatI hai taba taka zubha pravRtti nahIM ho sakatI hai| jaina-dharma meM rAga-dveSa pravRttiyoM ke nivAraNArtha AcAra ko do bhAgoM meM vibhAjita kiyA hai-sAdhu-AcAra aura zrAvakAcAra / sAdhuAcAra sAkSAt mokSa kA mArga hai aura zrAvakAcAra paramparA se mokSa kA kAraNa hai / sAdhu kA eka mAtra lakSya AtmoddhAra karanA hai| vaha loka, kuTumba Adi para padArthoM se hI nahIM, lekina apanI sAdhanA meM sahAyaka zarIra se bhI nispRha hokara sAdhanA meM laga jAtA hai| sAdhu hI ahiMsA kA utkRSTatayA pAlana kara sakatA hai zrAvaka nhiiN| kyoMki sAdhu prANimAtra se maitrI bhAva rakhakara niraMtara rAgadveSamayI pravRttiyoM ke unmUlana meM tatpara rahatA hai| jJAna, dhyAna, tapa Adi meM ahaniza rata raha kara uttarottara ratnatraya prApti ke lie sajaga rahatA hai aura AtmA meM vidyamAna aprakaTa ananta zaktiyoM kA vikAsa karanA hI sAdhu kA ekamAtra lakSya hotA hai| saMkSepa meM sAdhu AcAra vyakti ko vItarAgI banAne evaM prAkRtika jIvana jIne ke lie svAvalambI banane kI pravatti hai| 19 yA e t`my`y `ydm`rf@ hhhh mth`hh yh bh hm my m`h rwmrw `lm khy Janumaamhindime m` tlk SNMENT MIND AcAmapravabhinayAda zrIAnandanthazrAAnanda Page #483 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1 zrImAnandakI Amadana amAta grantha 408 dharma aura darzana lekina sabhI sAdhupada kI maryAdA kA nirvAha karane meM sakSama nahIM hote haiN| pratyeka vyakti kI apanI-apanI mAnasika, zArIrika yogyatA hotI hai| ataeva jo vyakti sAdhu AcAra kA pAlana karane meM to pUrNatayA samartha nahIM haiM lekina usa AcAra ko hI AtmakalyANa kA sAdhaka mAnate haiM, usameM ruci bhI rakhate haiM aura sAdhya kI siddhi karanA cAhate haiM, unakI suvidhA evaM abhyAsa ke lie dravya, kSetra, kAla, bhAva ke anusAra sAdhanA kI prArambhika bhUmikA ke rUpa meM zrAvakAcAra ke sarala niyama nirdhArita kiye haiN| tAki abhyAsa dvArA zanaiH-zanaiH apane pramukha lakSya ko pA skeN| isa abhyAsa kI prArambhika ikAI hiMsA, jhUTha, corI, kuzIla aura parigraha kA AMzika tyAga karanA / AMzika tyAga ke anurUpa indriyoM kA vyApAra kiyA jAnA aura pArivArika jIvana meM rahate hue sAmyabhAva meM vRddhi karate jAnA / isa prakAra se jainadharma meM AcAra kA uddezya eka hote hue bhI vyakti kI yogyatA ko dhyAna meM rakhate hue sAdhu AcAra aura dhAvakAcAra yaha do bheda kie gaye haiN| bhAvanA vyApta haiM donoM prakAroM meM eka hI Jiu CONSTED E uyAyapravara abhinaMda AAnandAH atha nAgeNaM daMsaNeNaM ca caritaNaM taveNa ya saMtIe mutIe baDhamANo bhavAhi ya // jJAna, darzana, cAritra, tapa, kSamA aura nilabhatA kI dizA meM niraMtara ina jJAnAdi ke abhyAsa dvArA AtmakalyANa kA mArga prazasta kiyA jAye / jainadharma meM pAtratA ko dhyAna meM rakhate hue AcAra dharma ke bheda avazya kie haiM, lekina isakA kAraNa jAti, varNa, liMga, veSa Adi nahIM hai, kintu vyakti kA Atmabala yA manobala hI usa bheda kA kAraNa hai| koI bhI vyakti cAhe vaha kisI bhI deza, kAla Adi kA ho, kisI jAti, varNa kA ho, strI ho yA puruSa, samAna rUpa se dharmasAdhanA kara sakatA hai| sabhI prakAra ke sAdhakoM kA vargIkaraNa karane ke lie 1. sAdhu, 2. sAdhvI, 3. zrAvaka aura 4. dhAvikA yaha cAra zreNiyAM batalAI hU~ / inameM sAdhu aura sAdhvI kA AcAra prAyaH eka-sA hai aura zrAvaka va bhAvikA kA AcAra ekasA hai| - uttarA0 22 / 26 bar3hate raho athavA ukta zreNiyoM meM sAdhu aura dhAyaka ke lie AcAra niyama pRthak-pRthak batalAye haiN| sAdhu AcAra ko mahAvrata aura zrAvaka- AcAra ko aNuvrata kahate haiM / ina donoM AcAroM meM pahale sAdhuAcAra kA aura bAda meM zrAvakAcAra kA varNana yahA~ karate haiM / sAdhu AcAra vizva ke sabhI dharmoM aura cintakoM ne syAga ko pradhAnatA dI hai| jaina saMskRti ne tyAga kI jo maryAdAyeM aura yogyatAeM sthApita kI haiM, ve asAdhAraNa haiN| vaidika saMskRti ke samAna jainadharma ne tyAga jIvana ko aMgIkAra karane ke lie vaya, varNa Adi ko mukhya nahIM mAnA hai / usakA to eka hI svara hai ki yaha jIvana kSaNabhaMgura hai, mRtyu kisI bhI samaya jIvana kA anta kara sakatI hai / ataeva isa jIvana se jo kucha lAbha prApta kiyA jA sakatA hai, use prApta kara lenA caahie| vasa para jora na dete hue bhI jaina zAstroM meM tyAgamaya jIvana aMgIkAra karane vAle kI yogyatA kA avazya saMketa kiyA hai ki jise tatvadRSTi prApta ho gaI hai, AtmA anAtmA kA bheda samajha liyA hai, saMsAra, indriya, viSaya-bhogoM kA svarUpa jAna liyA hai aura vairAgya bhAvanA jAgrata ho gaI hai, vaha vyakti tyAgI sAdhu banane ke yogya hai| saMsAra zarIra bhogoM se mamatva kA tyAga karake jo AtmasAdhanA meM saMlagna rahanA cAhatA hai, vaha sAdhu AcAra ko aMgIkAra kara sakatA hai / sAdhu kI sAdhanA svayaM meM sva ko prApta karane ke lie hotI hai, tabhI AtmA kI sarvocca siddhi milatI hai| isa bhUmikA ko prApta karane ke lie ghara-parivAra, dhana-sampatti Adi bAhya padArthoM Page #484 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jaina AcArasaMhitA 406 FOKG samAja ya kA tyAga to karanA hI par3atA hai lekina itanA hI paryApta nahIM, sAdhutA meM teja tabhI AtA hai jaba antar meM jar3a jamAye hue vikAroM para vijaya pA lI jAtI hai| mAna-apamAna, nindAstuti, jIvanamaraNa meM bheda nahIM mAnA jAtA hai|' tiraskAra ko bhI amRta mAnakara pAna kiyA jAtA hai aura svayaM kaTuvacana bolakara dUsare kA tiraskAra nahIM kiyA jAtA hai / pRthvI ke samAna banakara saba acchAkhurA, hAni-lAbha Adi sahana kiyA jAtA hai / 2 AtmasAdhanA karate hue bhI sAdhu saMsAra kI bhalAI se vimukha nahIM hotA hai| vaha to AdhyAtmikatA kI akhaNDa jyoti lekara vizva mAnava ko sanmArga kA darzana karAtA hai| use apane duHkha, pIr3A, vedanA kA to anubhava nahIM hotA lekina parapIr3A usake lie asahya ho jAtI hai| vaha bhalAI karate hue bhI ahaMkAra nahIM karatA hai ki maiMne amuka kArya karake dUsaroM kA bhalA kiyA hai| kintu socatA hai ki apanI bhalAI ke lie mere dvArA dUsare kA bhI bhalA ho gayA hai| isa prakAra kI sAdhanA dvArA sAdhu apane janma-maraNa kA anta karatA hai aura siddhi lAbha kara paramAtmapada prApta kara letA hai| bhagavAna mahAvIra ne sAdhu AcAra aura sAdhu jIvana kI maryAdA kI ora saMketa karate hae kahA hai-zramaNa ke lie lAghava-kama se kama sAdhanoM se jIvana nirvAha karanA, nirIhatA-niSkAma vRtti, amUrchA-anAsakti, apratibaddhatA, akrodhatA, amAnatA, niSkapaTatA, aura nirlobhatA ke dvArA sAdhanAtmaka mArga prazasta hotA hai / isa kathana ke AdhAra para jainAgamoM meM sAdhu ke AcAra-vicAra kI vistAra se prarUpaNA kI gaI hai / saMkSepa meM yahA~ sAdhu-AcAra kA digdarzana karAte haiN| sAdhu AcAra kI rUparekhA paMca mahAvrata-ahiMsA, satya, acaurya, brahmacarya, aparigraha / pAMca samiti-IryAsamiti, bhASAsamiti, eSaNAsamiti, AdAnanikSepaNasamiti, pariSThApanikAsamiti / tIna gupti-manogasti, vacanagupti, kAyagupti / dvAdaza anuprekSA-anitya, azaraNa, saMsAra, ekatva, anyatva,azuci, Asrava, saMvara, nirjarA, lokabhAvanA. bodhidurlabha, dhrmbhaavnaa| dasa dharma-kSamA, mArdava, Arjava, zauca, satya, saMyama tapa, tyAga, AkiMcanya, brahmacarya / pAMca cAritra-sAmAyika, chedopasthApanA, parihAravizuddhi, sUkSmasaMparAya, yathAkhyAta / isa prakAra se mahAvrata meM lekara cAritra paryanta sAdhu AcAra kI saMkSipta rUparekhA hai / inakA vivaraNa yathAkrama se batalAte haiM / paMca mahAvrata-pAMca mahAvrata sAdhutA kI anivArya vRtti hai| inakA bhalI-bhA~ti pAlana kiye binA koI bhI sAdhu nahIM kahalA sakatA hai| 1. ahiMsA mahAvata jIvana paryanta ke lie sarvathA prANAtipAtaviramaNa / yAnI trasa aura sthAvara sabhI jIvoM kI mana, vacana, kAya se hiMsA na karanA, dUsare se bhI nahIM karAnA aura hiMsA karane vAle kA anumodana na krnaa| ___ ahiMsA mahAvrata kA pAlana karane vAle ke mana, vacana aura kAya sadbhAvanA se AplAvita hote haiM / vaha prANimAtra para akhaNDa karuNA kI vRSTi karate haiN| ataeva vaha sajIva jala kA upayoga nahIM karate / agnikAya ke jIvoM kI hiMsA se bacane ke lie agni kA kisI bhI prakAra se AraMbha 1 1. samo nindApasaMsAsu tahA maannaavmaanno| -utt016|91 2. puDhavIsamo muNI havejjA |-dshvai0 10 / 13 3. bhagavatI 1/8 RAAAAJAAKAR wwwserieronieDRMANsammanawarernamaANASAMANDALAMA Page #485 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gArmapravabhiAcAryapravabhina zrIAnanda anyazrIAnandA anya 410 dharma aura darzana nahIM karate haiN| paMkhA Adi hilAkara vAyu ko udvelita nahIM karate haiM / kanda, mUla, phala Adi kisI bhI prakAra kI sacitta vanaspati kA sparza bhI nahIM krte| pRthvIkAya ke jIvoM kI rakSA ke lie jamIna ko khodane Adi kI kriyA nahIM karate haiN| rAtri meM vihAra AhAra, Adi nahIM karate haiM aura U~Ta, ghor3A, baila Adi kA savArI ke lie upayoga nahIM karate haiN| inakA sArAMza yaha hai ki jina kAraNoM aura kriyAoM dvArA jIvahiMsA kI sambhAvanA ho sakatI hai, una saba kAryoM se ahiMsA kA pAlaka virata rahatA hai| 2. satyamahAvrata sarvathA mRSAvAda kA viramaNa krnaa| mana se satya vicAranA, satya vacana ko bolanA aura kAya se satya AcaraNa krnaa| krodha, lobha, hAsya, bhaya Adi kAraNoM ke vaza hokara sUkSma asatya kA bhI kabhI prayoga na karanA / satya kA sAdhaka mauna rahanA priyatara mAnatA hai, phira bhI prayojanavaza hita, mita aura priya nirdoSa bhASA kA prayoga karatA hai| vaha na to binA soce-vicAre bolatA hai aura na hisA ko uttejanA dene vAlA bhI vacana kahatA hai| 3. acauryamahAvata sarvathA adattAdAnaviramaNa / sAdhu saMsAra kI koI bhI vastu cAhe vaha sacitta ho yA acitta, alpamUlya kI ho yA bahumUlya kI, choTI ho yA bar3I, binA svAmI kI AjJA ke grahaNa nahIM karate haiM / aura to kyA dAMta sApha karane ke lie tinakA bhI binA AjJA ke grahaNa nahIM karate haiN| 4. brahmacaryamahAvata sarvathA maithunaviramaNa / kAmarAga-janita ceSTA kA nAma maithuna hai| sAdhaka ke lie kAmavRtti aura vAsanA kA niyamana Avazyaka hai| isa vrata kA pAlana karanA duddhara hai ataeva isa vrata kA pAlana karane ke lie aneka prakAra kI niyama-maryAdAyeM batalAI haiN| unameM se kucha isa prakAra haiM 1. zuddha sthAna sevana-strI-pazu, naMpusakoM se rahita sthAna meM rahanA / 2. strI kA varjana-kAmarAga utpanna karane vAle strI ke hAva, bhAva, vilAsa Adi kA samparka va varNana na karanA / 3. ekAsanatyAga-striyoM ke sAtha eka Asana para na baiThanA evaM jahA~ strI baiThI ho, usa sthAna para antarmaharta taka na baitthnaa| 4. darzananiSedha-strI ke aMgopAMgoM ko premabharI yA sthira dRSTi se na dekhanA / 5. zravaNaniSedha-strI-puruSoM ke vikArotpAdaka kAmukatA pUrNa zabdoM ko na sunnaa| 6. smaraNavarjana-pUrva kAlIna viSaya bhogoM kA smaraNa na krnaa| 7. sarasa AhAratyAga-sarasa, pauSTika, vikAra janaka rAjasa, tAmasa AhAra kA tyAga krnaa| 8. vibhUSAtyAga-snAna, maMjana, vilepana Adi dvArA zarIra ko vibhUSita nahIM karanA / 9. zabdAdityAga-vikArotpAdaka zabda, rUpa Adi indriya viSayoM meM Asakta na bnnaa| ye niyama brahmacarya kI rakSA karane vAle dvArapAla ke samAna haiN| inakA dhyAna rakhane se brahmacarya ko kisI prakAra kA khatarA nahIM hai / inameM se Adi ke nau niyamoM ko brahmacarya kI nava gupti (vAr3a) aura dasaveM (brahmacarya) ko koTa bhI mAnA gayA hai| Page #486 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jaina AcArasaMhitA 5. aparigrahamahAvrata sarvathA parigrahaviramaNa / sAdhu parigrahamAtra kA tyAgI hotA hai / cAhe phira vaha ghara, dhana-dhAnya ho, dvipada, catuSpada ho yA anya kucha bhI ho| vaha sadA ke lie mana, vacana, kAya se samasta parigraha - mUrcchAbhAva ko chor3a detA hai aura pUrNa asaMga, anAsakta, aparigrahI hokara vicaraNa karatA hai / saMyama sAdhanA meM jina upakaraNoM kI anivArya AvazyakatA hotI hai, unake prati bhI mamatva nahIM hotA hai / 411 kisI bhI vastu meM mUrcchA - Asakti kA nAma parigraha hai / vastuyeM bAhya aura Abhyantara ke bheda se do prakAra kI haiM / bAhya parigraha meM kSetra, dhana-dhAnya, dvipada- catuSpada, gAya-baila Adi kA grahaNa hotA hai aura hAsya, rati, arati, krodha, mAna, mAyA, lobha Adi mAnasika vikAroM ko Abhyantara parigraha mAnA jAtA hai / sAdhu donoM prakAra ke parigraha ke tyAgI hote haiM / pAMca samiti pApa pravRttiyoM se bacane ke lie prazasta ekAgratA kI jAne vAlI pravRtti ko samiti kahate haiM / ye pAMca prakAra kI samitiyAM mahAvratoM kI rakSA aura pAlana meM sahAyaka hone se sAdhu AcAra kI aMga haiM / ve isa prakAra haiM 1. IrSyA samiti - jIvoM kI rakSA ke lie, jJAna, darzana, cAritra ke nimitta sAvadhAnI ke sAtha cAra hAtha jamIna dekhakara calanA / 2. bhASA samiti - yatanA pUrvaka hita, mita, priya, niravadya satya bolanA / 3. eSaNA samiti - nirdoSa evaM zuddha AhAra, upadhi Adi kI gaveSaNA kara grahaNa karanA / 4. AdAna-nikSepaNa samiti -- AdAna nAma lene-grahaNa karane, uThAne kA hai aura nikSepaNa kA artha hai rakhanA | kisI vastu ko sAvadhAnI ke sAtha uThAnA yA rakhanA, jisase kisI bhI jIvajantu kA ghAta na ho jAye / 5. pariSThApanikA samiti - mala, mUtra Adi anAvazyaka vastuyeM aise sthAna para visarjita karanA, jisase jIvoM kA ghAta na ho aura na jIvotpatti ho tathA dUsaroM ko ghRNA yA kaSTa na ho / ukta pAMca samitiyAM sAdhaka kI pravRtti ko nirdoSa banAtI haiM / tIna gupti mokSAbhilASI AtmA kA AtmarakSA ke lie indriyoM aura mana kA gopana karanA arthAt unheM asatya pravRtti se haTA lenA, azubha yogoM ke rokanA gupti kahalAtI hai / gupta 'tIna bheda isa prakAra haiM 1. manogupti -- mana ko aprazasta, azubha evaM kutsita saMkalpa - vikalpoM se haTAnA yAnI Arta- raudra dhyAna tathA saMrambha, samArambha, AraMbha sambandhI mAnasika saMkalpa-vikalpoM ko roka denA / 2. vacanagupti - vacana ke azubha vyApAra ko rokanA, asatya, karkaza, kaThora, kaSTajanaka, ahitakara bhASAprayoga ko roka denA / 3. kAya gupti - uThanA baiThanA, khar3A honA Adi kAyika vyApAra haiM / zarIra ko asata vyApAroM se nivRtta karanA evaM pratyeka zArIrika kriyA meM ayatanA - asAvadhAnI kA parityAga karake sAvadhAnI rakhanA / samiti pravRtti rUpa hai aura gupti nivRtti rUpa / samiti aura gupti kA ghaniSTa sambandha hai / AcArya prava abhindana Li Th phra AyAyapravara abhinandana Page #487 -------------------------------------------------------------------------- ________________ rane.rammar maraEmore mvimeviyimom e 412 dharma aura darzana jaise sAvadhAnI pUrvaka calanA IryA-samiti hai aura dekhe binA na calanA kAyagupti hai / niravadya bhASA bolanA bhASAsamiti hai aura sAvadha bhASA nirodha karanA yA mauna rahanA vacanagupti hai| sArAMza yaha hai ki samiti dvArA jo mana, vacana, Adi kI pravRtti kI jAtI hai, usameM gupti dvArA ayatanAasAvadhAnI ke aMza kI nivRtti kI jAtI hai| pAMca samiti aura tIna gupti ina AThoM ko pravacanamAtA kahate haiN| inameM dvAdazAMga rUpa pravacana-zAstra samA jAte haiN| pAMca mahAvratoM kA jIvana ke pratyeka vyavahAra meM satata pAlana karanA hotA hai| mahAvrata sirpha niyama mAtra nahIM kintu jIvana vyavahAra bane isake lie aise AcAra kI tAlIma jIvana meM Aye etadartha AgamoM meM mahAvratoM kI 25 bhAvanAe~ batAI gaI haiN| una bhAvanAoM ke cintana-anuzIlana se jIvana vratoM meM ekarasa ho jAtA hai aura vaha sahaja jIvana krama bana jAtA hai / vistAra ke lie prazna-vyAkaraNa saMvara dvAra dekhanA caahie| bAraha bhAvanAeM sAdhanA ko ojasvI aura sajIva banAne ke lie mana ko sAdhanA anivArya hai| mana kA nigraha kie binA AcAra meM zuddhatA nahIM A sakatI hai| isIlie mana ko sAdhane, virakti kI sthiratA evaM vRddhi ke lie sAdhaka ko anitya Adi bAraha bhAvanAoM ko punaH punaH cintana karanA jarUrI batAyA hai| jaba taka sAdhaka sAMsArika vastuoM ko kSaNabhaMgura, apane Apako azaraNa, akelA Adi nahIM mAnegA aura Atma-vikAsa ke kAraNoM ko nahIM samajhegA, taba taka siddhi prApta nahIM ho sakatI hai / bhAvanAe~ vairAgya ko jagAne evaM saMyama ko sabala banAne meM sahAyaka hone se cintavana karane yogya haiM / bAraha bhAvanAoM kA cintavana pratyeka vyakti cAhe vaha zramaNa ho yA zrAvaka, kara sakatA hai| ina bhAvanAoM kA jitanA cintana-manana kiyA jAyegA, utanA hI mana ekAgra hogA, virakta hogA aura mana kI ekAgratA hone para karmamukti sahaja ho jaaygii| bAraha bhAvanAoM ke nAma pUrva meM kahe gaye haiM aura unakA artha bhI saralatA se samajhA jA sakatA hai| ata: yahA~ vizeSa kathana nahIM kiyA gayA hai| dasa zramaNadharma jIva svabhAva se amara hai lekina karmavazAta janma-maraNa avasthAoM dvArA zarIra se zarIrAntara hotA rahatA hai| phira bhI bhautika padArthoM ke mAdhyama se athavA saMtAna paramparA dvArA apane ko amara karane kI abhilASA rakhakara bAhya nAzavAna padArthoM ke saMgraha meM juTA rahatA hai / una padArthoM ko prApta karane ke lie krodha, mAna, mAyA, lobha Adi kaSAyoM meM rata rahane se amaratA ke mUla AdhAra AtmA kA jJAna hI nahIM hotA hai to ye nAzavAna padArtha amara kaise banA sakate haiM, jo svayaM nAzavAna haiM, ve dUsaroM ko kaise amara banA sakeMge? hAM ! amaratA prApti kA mArga kSamA, mArdava Adi dasa vidhi dharma rUpa hai| isIlie zramaNa ko unakA pAlana karanA Avazyaka batalAyA hai| unakA saMkSipta rUpa isa prakAra hai| 1. kSamA-krodha ko utpanna na hone denA evaM utpanna hone para use jItanA, zamana karanA kSamA hai| bRhatkalpa bhASya 4/15 meM batalAyA hai ki sAdhu, sAdhviyoM ko paraspara meM kalaha ho jAne para tatkAla kSamAyAcanA karake zAnta kara denA caahie| kSamAyAcanA kie binA gocarI Adi ke lie jAnA, svAdhyAya karanA, vihAra bhI nahIM kalpatA hai| kSamAyAcanA karane vAlA sAdhu ArAdhaka aura na karane vAlA virAdhaka mAnA gayA hai| 1. uttarA0 2411 Page #488 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jaina AcArasaMhitA 413 POEMS 2. mArdava-mAna ko jItanA, vinamra vRtti rakhanA mArdava kahalAtA hai| abhimAna ke ATha kAraNa hone se abhimAna ke ATha bheda haiM-jAti, kula, bala, rUpa, tapa, jJAna, lAbha aura aizvarya (prabhutva) / vyakti jisa-jisa vastu kA abhimAna karatA hai, usase usa vastu kI prApti meM kamI ho jAtI hai| jaise jJAna kA ghamaNDa karane se mUrkhatA aura rUpa kA abhimAna karane se kurUpatA milatI hai| isIlie abhimAna karanA yogya nahIM hai| vyakti jina vastuoM para abhimAna karatA hai, ve to kSaNika haiM kintu una para abhimAna karane se pApa karmoM kA vaMdha to ho jAtA hai| 3. Arjava-mAyA, chala kapaTa, vakratA kA tyAga karanA / sarala vRtti rkhnaa| Arjava dharma kA pAlana karane se mana, vacana, kAya kI kathanI karanI meM samAnatA kI prApti hotI hai| 4. zauca-lobha ko jItanA / paudgalika vastuoM kI Asakti kA tyAga krnaa| isa dharma kA pAlana karane se aparigrahatva kI prApti hotI hai / zauca kA dUsarA nAma mukti bhI hai, saMtoSa hai| 5. satya-sAvadya-apriya evaM ahitakArI mana, vacana, kAyA kI pravRttiyoM kA sarvathA tyAga karanA, satya vyavahAra karanA satya dharma hai| satyadharma kA pAlana karane vAle ko hI sabhI prakAra kI Rddhi-siddhi kI prApti hotI hai| isIlie sAdhu ko prANa dekara bhI satya dharma kI surakSA karanA caahie| 6. saMyama-sarva sAvadha vyApAroM se nivRtta honA saMyama dharma hai| saMyama ke satraha bheda haiMpAMca AsravoM se nivRtti, pA~ca indriyoM kA nigraha, cAra kaSAyoM para vijaya, tathA mana, vacana, kAya kI azubha pravRti se virati / 7. tapa-jisa anuSThAna dvArA zArIrika vikAroM aura jJAnAvaraNAdi karmoM ko tapAkara naSTa kiyA jaaye| tapa ke bAhya aura Abhyantara yaha do bheda haiN| vAhya tapa ke anazana, UnodarI Adi chaH bheda haiM tathA prAyazcitta, vinaya, vaiyAvRtya Adi antaraMga tapa ke chaha bheda hote haiN| kula milAkara tapa ke bAraha bheda haiN| 8. tyAga-karmoM ke grahaNa karAne ke bAhya kAraNa-pArivArika jana tathA Abhyantara kAraNa--rAga-dveSa Adi kA tyAga karanA tyAga dharma hai| 9. AkiMcanya-isakA dUsarA nAma lAghava hai / yAnI dravya se alpa upakaraNa rakhanA tathA bhAva se tIna prakAra ke gArava-RddhigArava, rasagArava, sAtAgArava kA parityAga karanA / mAna evaM lobha se mizrita azubha bhAvanA kA nAma gArava hai| 10. brahmacarya-brahma arthAt AtmA aura carya arthAt cintana / AtmA ke cintana meM tallIna rahane ko brahmacarya kahate haiN| upari-ullakhita mahAvrata Adi zramaNa AcAra pravRtti karane se sva meM ramaNatA karane meM vRddhi hotI jAtI hai| isIlie ina sabako sAdhu AcAra kA vyAvahArika rUpa kaha sakate haiN| ina sabakA yathAvat AcaraNa karane se sva ko sva meM dekhanA sarala hotA jAtA hai aura jaba sAdhaka apanI sAdhanA kI carama sthiti para pahu~ca jAtA hai taba sva-ramaNatA ke kSetra meM pravRSTa hokara AtmonmukhI bana jAtA hai| usakI yaha sthiti yogI jaisI kahI jA sakatI hai| yogAvasthA sampanna AtmA apane Apa meM samatA bhAvanA ko itanA vyApaka banA letA hai ki bAhya padArthoM ke prati AkarSaNa to pahale hI naSTa ho jAtA hai lekina jo kucha bhI thor3A bahuta rAgadveSa kA aMza zeSa raha jAtA hai use bhI sAdhanA ke dvArA zAMta karatA hai athavA usako niSkriya banA detA hai| isa prakAra saMkSepa meM yaha zramaNa-AcAra hai| + IES PN an. napur-namara-ALNaamin-AAdamadneKAJABARJAMANAAAAAAAAAAAAAAASON . U SNETsAcArya avika CTIOGO prAmAnandamayantha womaypeerawanwaranandwoarnewaranane Page #489 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AcAryaprava ROMsAcArya zrAmAnandamayanthazrAmAnanda santha 414 dharma aura darzana ka VEAM zrAvaka dharma zramaNa sAkSAta rUpa se mokSa mArga ke sAdhaka hote haiM, ve pUrNa manobala ke sAtha tRSNA, bhogaabhilASA evaM mamatva kA tyAga karate haiN| thAvaka sAdhupada ke ukta AdarzoM kI maryAdA kA nirvAha karane meM samartha na hone ke kAraNa zanaiH zanaiH krama krama se mokSamArga para agrasara hone kA abhyAsa karate haiN| isI dRSTi se zrAvaka varga ke lie mahAvratoM ke anusaraNa karane meM suvidhA kI dRSTi se AcAra dharma ke niyama batalAye haiN| zrAvaka varga ke lie batAye gaye AcAra kA yahAM saMkSipta svarUpa prastuta kiyA jAtA hai / zrAvaka kA pada zramaNa ke samakakSa to nahIM hai kintu apane Apa meM mahattvapUrNa hai| hara koI vyakti zrAvaka kahalAne kA adhikArI nahIM ho sakatA hai lekina jisameM zrAvaka ke yogya guNa haiM aura jo vratoM ko dhAraNa karatA hai vaha zrAvaka bana sakatA hai| isIlie AcAryoM ne thAvaka zabda ke pratyeka akSara kA artha spaSTa karate hue kahA hai' --- zrA-jo sarvajJabhASita tatva para zraddhA rakhatA hai| va-satpAtroM meM dAna rUpa bIja botA hai| ka-karmarUpa malinatA ko dUra haTAtA hai| vaha zrAvaka kahalatA hai / zramaNoM-sAdhuoM kI upAsanA karane, sevA karane ke kAraNa zrAvaka ko zramaNopAsaka bhI kahA gayA hai| zrAvaka alpa-ArambhI, alpa-parigrahI, dharma bhAvanA yukta, dharma kA anusaraNa karane vAle, dharma kI prabhAvanA karane vAle, suzIla, suvratI, dharma meM Ananda mAnane vAle hote haiN| zrAvaka ke AcAra ko 'aNuvrata' kahate haiN| zrAvaka apanI zakti, maryAdA Adi ko dhyAna meM rakhakara tyAgamArga kI ora agrasara hone ke sAtha vratoM ko aNurUpa meM aryAt AMzika rUpa meM, maryAdA va chUTa ke sAtha svIkAra karatA hai, isalie vaha aNuvratI kahalAtA hai / zrAvaka ke lie nimna prakAra se bAraha vratoM kA vidhAna kiyA gayA pAMca aNuvrata-hiMsA, jhUTha, corI Adi kA AMzika rUpa se tyAga krnaa| tIna guNavata-aNuvratoM ke pAlana meM vizeSa sahAyatA karane vAle vrata / cAra zikSAvata-aNuvratoM, guNavatoM tathA dharmasAdhanA kA vizeSa abhyAsa karAne vAle vrata / aNuvrata aura guNavrata yAvajjIvana ke lie grahaNa kiye jAte haiM, kintu unako sabala banAne ke lie samayAnusAra pratidina maryAdA kI jAtI hai| zrAvaka-AcAra ke bAraha vratoM ke nAma aura unakA saMkSepa meM svarUpa nimnaprakAra hai1. ahiMsANuvrata sthUla prANAtipAtaviramaNa, arthAt niraparAdha vasa jIvoM kI saMkalpa pUrvaka hiMsA karane kA tyAga krnaa| saMsAra meM jIva do prakAra ke haiM-sa aura sthaavr| dvIndriya se lekara paMcendriya taka ke jIva trasa aura ekendriya jIva--pRthvI, jala, agni, vAyu aura vanaspati sthAvara kahalAte haiN| hiMsA ke cAra prakAra haiM--AraMbhI hiMsA, 2. udyogI hiMsA, 3. virodhI hiMsA aura 4. saMkalpI hiNsaa| 1 sthAnAMga 4/4 TIkA 2 (ka) upAsaka dazA0 1, TIkA (kha) tattvArthasUtra Page #490 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jaina AcArasaMhitA jIvana nirvAha, parivAra ke pAlana-poSaNa ke lie anivArya rUpa se hone vAlI hiMsA AraMbhI hiMsA hai / AjIvikA calAne ke lie kRSi, gopAlana Adi jo-jo udyoga kie jAte haiM, unameM hiMsA kI bhAvanA va saMkalpa na hone para bhI anivAryataH jo hiMsA hotI hai vaha udyogI hiMsA kahalAtI hai / apane prANoM kI rakSA evaM parivAra, deza Adi kI rakSA ke lie pratirakSAtmaka rUpa meM kI jAne vAlI hiMsA virodhI hiMsA tathA niraparAdha prANI ko jAnabUjha kara mArane kI bhAvanA se hiMsA karanA saMkalpI hiMsA hai / ukta cAroM prakAra kI hiMsA meM se zrAvaka saMkalpI hiMsA kA to pUrNa rUpa se tyAga karatA hai aura zeSa tIna prakAra kI hiMsA meM se yathAzakti tyAga karate hue ahiMsANuvrata kA pAlana karatA hai / saMkalpI hiMsA kA tyAga karane se bhI bahuta sI hiMsA se bacA jA sakatA hai / ahiMsAvrata kA pAlana karane ke lie nimnalikhita pAMca aticAroM (doSoM) se bacane ke lie zrAvaka ko sadA dhyAna rakhanA cAhie --- baMdha - kisI jIva ko bAMdhanA, jaise totA Adi ko piMjare meM banda kara denA / vadha - kisI jIva ko mAranA pITanA / 415 chaviccheda -- kisI kA aMga bhaMga karanA, virUpa banAnA / atibhAra - ghor3e, baila Adi pazuoM para sAmarthya se adhika bojha lAdanA, naukaroM se adhika kAma lenA / bhaktapAna viccheda - apane Azrita prANiyoM ko samaya para bhojana - pAnI na denA / isake sivAya rAtri meM bhojana Adi kA tyAga karanA bhI ahiMsAvrata kI bhAvanA ke lie Avazyaka hai / 2. satyANuvrata dRSTi se anarthoM kI sambhAvanA ho), bolane ke prati sAvadhAna rahanA / satpuruSa aura loka vyavahAra meM sthUla ( aisA asatya jisase sAmAjika evaM rASTrIya asatya (jhUTha bolane kA sarvathA tyAga karanA evaM sUkSma asatya yadyapi sthUla aura sUkSma asatya meM bheda karanA kaThina hai, lekina jise asatya mAnA jAtA hai, aise asatya kA tyAga karanA Avazyaka hai / satya vrata kA bhalI-bhA~ti pAlana karane ke lie nimnalikhita pAMca doSoM para dhyAna denA jarUrI hai ( 1 ) sahasAbhyAkhyAna - binA vicAre asAvadhAnI pUrvaka dUsare para mithyAropaNa karanA / ( 2 ) rahobhyAkhyAna - kisI kI gupta bAta ko pragaTa kara denA / (3) svadAramaMtra bheda - patnI ke sAtha ekAnta meM huI maMtraNA ko dUsare ke sAmane kahanA athavA usake sAtha vizvAsaghAta karanA / (4) mRSopadeza - dUsare ko galata salAha denA, mithyA upadeza karanA / (5) kUTalekhakaraNa - jAlasAjI karanA, jhUThe dastAveja Adi likhanA / ina kAryoM se sambandhita anya pravRttiyoM jaise AtmaprazaMsA, paranindA, IrSA, cugalI karanA, Adi se bacane kA dhyAna satyavratI ko rakhanA caahie| 3. acauryANuvrata svAmI kI AjJA ke binA kisI kI vastu ko na lenA acauryANuvrata kahalAtA hai / corI do prakAra kI hai-- sthUla corI aura sUkSma corii| jisa corI ke kAraNa vyakti cora kahalAye, nyAyAlaya daNDa de aura jo samAja meM corI ke nAma se kahalAye vaha sthUla corI hai aura rAste calate-phirate 20 3 AcArya pravAsa agadI AAnanda antha ASPARA Page #491 -------------------------------------------------------------------------- ________________ `r`r `r`r t`rj hjmwhr`r `r`r ```````````Tt `mdh bh hr ``````````````````````````````j pAryapravara abhisApAvara bhira zrIAnandakantha32zrAAnandAntha2 ViYMayoraamaaraavrriorivarwww 416 dharma aura darzana AMM/ - kaMkara, tinakA Adi uThA lenA yA isI prakAra kI anya koI vastu svAmI kI AjJA ke binA le lenA sUkSma corI meM gamita kiyA jA sakatA hai| gRhastha ke lie jIvana meM pUrNa rUpa se corI kA tyAga karanA kaThina hai, isalie use sthUla corI ke tyAga karane kA vidhAna kiyA gayA hai| acauryANuvratI ko nimnalikhita pA~ca bAtoM se bacanA cAhiye1. stenAhRta-corI (taskarI) kA mAla kharIdanA / / 2. stenaprayoga-cora ko corI karane kI preraNA evaM sahAyatA denaa| 3. viruddha rAjyAtikrama-rASTra ke viruddha kArya karanA, jaise ucita kara na denaa| rAjA kI AjJA ke viruddha videzoM ko mAla bhejanA aura mNgvaanaa| 4. kUTatulA-mAna-nyUnAdhika tolanA, mApanA / 5. pratirUpaka vyavahAra--bahumUlya vastu meM alpa mUlya kI vastu kI milAvaTa / seMdha lagAnA, jeba kATanA, sUda ke bahAne kisI ko lUTa lenA Adi bhI sthUla corI ke antargata haiM / ataH ina kAryoM ko kisI bhI sthiti meM nahIM karanA caahie| 4. brahmacaryANuvrata isako svadArasaMtoSavrata bhI kahate hai| kAma-bhoga eka prakAra kA mAnasika roga hai, jisakA pratikAra bhoga se nahIM ho sakatA hai| ataH mAnasika bala, zArIrika svAsthya aura AtmavikAsa ke lie kAmecchA se bacanA pUrNa brahmacarya vrata hai| lekina jo brahmacaryavrata kA pUrNarUpa se pAlana nahIM kara sakate unheM parastrIgamana kA to sarvathA tyAga kara denA cAhie aura svastrI ke sAtha bhI brahmacarya kI maryAdA karanA brahmacaryANuvrata hai| brahmacaryANuvratI kAmavAsanA para vijaya prApti ke lie sadA saceSTa rahatA hai| nimna pAMca doSoM se brahmacaryANuvratI sadaiva bacatA rahe (1) itvarikA parigRhItAgamana-rakhaila Adi ke sAtha sambandha rkhnaa| (2) aparigRhItAgamana-kumArI yA vezyA Adi se sambandha rkhnaa| (3) anaMgakrIr3A--kAma sevana ke prAkRtika aMgoM ke atirikta anya aMgoM se kAmakrIr3A karanA athavA aprAkRtika maithUna sevana krnaa| (4) paravivAhakaraNa-apane yA parivAra ke sivAya dUsaroM ke vivAha karavAnA, unake vivAhasambandha (sagAI Adi) sthApita karAne meM adhika ruci lenaa| (5) kAmabhoga-tIna abhilASA-kAmabhogoM kI tIvra abhilASA rakhanA, zabda, rUpa Adi indriya viSayoM meM vizeSa Asakta honA / 5. parigrahaparimANavata para padArthoM meM mUrchA-mamatva va Asakti kA nAma parigraha hai| parigraha ko saMsAra kA sabase bar3A pApa kaha sakate haiN| parigraha-saMgrahavRtti ke kAraNa saMsAra meM yuddha, vargasaMgharSa Adi kI jvAlA sulaga rahI hai / jabataka manuSya meM lobha, lAlaca, gRddhi bhAvanA vidyamAna hai, taba taka zAMti nahIM mila sakatI / gRhastha sampUrNa rUpa se parigraha kA tyAga nahIM kara sktaa| ata: usake lie parigraha kA parimANa (maryAdA) karane kA vidhAna hai| isase asIma icchAe~ sImita ho jAtI haiN| isa kAraNa isa vrata ko icchAparimANavrata bhI kahate haiN| yadi vizva ke sabhI nAgarika parigraha kA parimANa kara leM to yaha bhUmaNDala svargaloka bana sakatA hai / parigrahaparimANavrata kA pAlana karane ke lie nimnalikhita doSoM se bacanA cAhie (1) kSetrAvastu parimANa-atikramaNa-makAna, kheta Adi ke kSetra ke parimANa kA atikramaNa krnaa| RO ). 4 Page #492 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jaina AcArasaMhitA 417 (2) hiraNya- suvarNa pramANa atikramaNa --- sone-cAMdI Adi ke pramANa ko bhI kisI bahAne se bar3hAnA / (3) dhana-dhAnya pramANAtikramaNa - maryAdita pramANa ke atirikta rupayA-paisA anAja, Adi kI maryAdA kA bhaMga karanA / ( 4 ) dvipada-catuSpada pramANAtikramaNa -- dvipada ( naukara ), catuSpada (gAya, baila Adi ) ke parimANa kA ulaMghana karanA / (5) kupya pramANAtikramaNa - dainika upayoga meM Ane vAle vastra, bartana Adi ke kRta pramANa kA ulaMghana karanA / pUrvokta pAMca aNuvrata zrAvaka ke mUlavrata haiN| unakA bhalIbhAMti AcaraNa karane ke lie aura jina vratoM kI AvazyakatA hotI hai unheM uttaravrata kahate haiM / guNavrata aura zikSAvrata isI prakAra ke uttaravrata haiM / unameM se pahale guNavratoM kI vyAkhyA karate haiM-- 6. digvrata manuSya tRSNA ke vaza hokara vibhinna kSetroM meM bhaTakatA rahatA hai| dhana kI lAlasA meM Upara, nIce, tirache hajAroM mIla bhI jA sakatA hai, phira bhI usakI AvazyakatA pUrI nahIM hotI hai / ataH isa lAlasA ko niyaMtrita karane ke lie zrAvakAcAra meM digavrata kA vidhAna kiyA gayA hai / isa vrata kA dhAraka samasta dizAoM - Upara, nIce, tirache dasoM dizAoM meM gamanAgamana kI maryAdA karatA hai aura usase bAhara ke kSetra meM saba prakAra ke vyApAroM ko tyAga detA hai / isako dizAparimANa vrata bhI kahate haiM / isa vrata ke dhAraka zrAvaka ko pAMca aNuvratoM sambandhI doSoM se bacane ke samAna divrata sambandhI nimnalikhita pAMca doSoM se bacane kA dhyAna rakhanA cAhie ( 1 ) urdhva dizA meM kI gayI kSetramaryAdA kA atikramaNa karanA / (2) adhodizA kI maryAdA ko asAvadhAnI vaza ulaMghana karanA / (3) tirachI dizA meM kRta maryAdA kA sImolaMghana karanA / ( 4 ) kisI dizA ke pramANa ko ghaTAkara dUsarI dizA ke kSetrapramANa meM vRddhi kara lenA / (5) sandeha ho jAne para sImita kSetra se bhI Age cale jAnA / 7. upabhoga - paribhoga parimANavrata eka bAra bhogane yogya bhojana Adi vastuoM ko upabhoga aura punaH punaH bhoga kI jAne vAlI vastuoM ko paribhoga kahate haiM, jaise - vastra, pAtra Adi vstueN| isa vrata meM upabhoga - paribhoga saMbaMdhI vastuoM kA maryAdA uparAnta tyAga kiyA jAtA hai / yaha vrata bhoga aura karma (vyavasAya) kI dRSTi se do prakAra kA hai / bhoga se tyAga karane para indriya viSayoM kI lolupatA kama hotI hai aura vyApAra sambandhI maryAdA kara lene para pApapUrNa vyApAroM kA tyAga ho jAtA hai / isa vrata sambandhI pAMca aticAra yaha haiM- ( 1 ) tyAga kie hue sacitta dravya ko asAvadhAnIvaza khA lenA / ( 2 ) sacitta vastu se saMyukta dravya ko khAnA / (3) nahIM pake hue kacce phala, dhAnya Adi ko khAnA / ( 4 ) pUre nahIM pake hue bAjArA, gehU~ Adi ko khAnA / (5) jinameM khAne kA padArtha thor3A ho ora pheMkanA adhika par3e aise phala Adi ko khAnA, jaise sItAphala, Ikha Adi / CASTIEL Jo prAjJati kI Avadena AmAnA Amadana Page #493 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - ~-~AR ARAMNA.MAMALNAINAurn.nanminimalandan. 418 dharma aura darzana karma (vyApAra) sambandhI parimANa karane meM mahArambha vAle vyApAra-dhandhoM kA tyAga kiyA jAtA hai| zAstroM meM nimnalikhita 15 karmAdAna (vyApAra) batalAye haiM 1. iMgAlakamme-koyale Adi banAne kA vyApAra / 2. vaNakamme--jaMgala ke vRkSoM ko kATakara becane kA vyApAra / 3. sAr3Ikamme-gAr3I, ratha, pAlako, kivAr3a Adi banAkara becnaa| 4. bhADIkamme-UMTa, baila Adi se mAr3A kmaanaa| 5. phor3Ikamme-hala, kulhAr3I, suraMga Adi se pRthvI phodd'naa| 6. dantavANijje-hAthI dAMta, zaMkha, carma Adi kA vyApAra / 7. lakkhavANijje-lAkha, meNasila, rezama Adi kA vyApAra / 8. rasavANijje-~-~ghI, dUdha, tela, madirA Adi kA vyApAra / 6. viSavANijje-aphIma, saMkhiyA Adi kA vyApAra / 10. kezavANijje-keza vAle jIvoM kA vyApAra krnaa| 11. jantapolaNakamme-tila, Ikha, sarasoM Adi pIlane kA vyApAra / 12. nilaMkSaNakamme-pazuoM ko napusaMka banAne kA vyApAra / 13. davaggidAvaNayA-vana, parvatoM meM Aga lagAne kA dhandhA / 14. saradahatar3AgaparizoSaNayA-khetI Adi ke lie tAlAba Adi ko sukhAne kA vyApAra / 15. asaIjaNapoSaNayA-AjIvikA ke lie vezyA, naTa, bhAMDa Adi rkhnaa| ukta pandraha prakAra ke karmAdAna vyApAra kI dRSTi se kahe haiN| zrAvaka ko ina vyApAroM kI maryAdA karanA caahie| 8. anarthadaNDaviramaNavrata binA prayojana ke hisA karanA anarthadaNDa kahalAtA hai| hAsya, kautUhala, aviveka Adi ke vaza hokara kI jAne vAlI hiMsA anartha hisA hai| zrAvaka ko isa prakAra kI vyartha meM hone vAlI hiMsA kA tyAga karanA caahie| viveka zUnya manuSyoM kI manovRtti cAra prakAra se vyartha hI pApa kA upArjana karatI hai| isIlie anarthadaNDa ke cAra prakAra haiM (1) apadhyAna--Arta aura raudra dhyAna meM rata rahakara dUsaroM kA burA vicaarnaa| (2) pramAdAcarita-pramAda kA AcaraNa karanA, nindA, vikathA Adi karanA / (3) hiMsApradAna-talavAra, banduka Adi hiMsA ke sAdhanoM ko dUsaro ko denA / (4) pApopadeza-pApajanaka kAryoM ko karane kA upadeza denA / isa vrata ko vaise bhI jana sAmAnya apanA le to saMsAra meM vyartha hone vAlI hiMsA se vyakti baca sakatA hai / lekina zrAvaka ko apane nirdoSa jIvana ke lie anarthadaNDa kA tyAga Avazyaka hai| isa vrata kA sAdhaka kAmavardhaka vArtAlApa nahIM krtaa| phUhar3a ceSTAeM nahIM karatA aura na hiMsaka sAdhanoM ke kraya-vikraya meM bhAga letA hai| bhogopabhoga ke padArthoM meM Asakta nahIM hotA / anarthadaNDaviramaNavrata ke nimnalikhita pAMca aticAra haiM (1) kandarpa--kAmavAsanA-vardhaka zabdoM Adi kA upayoga karanA / (2) kautkucya-bhAMDa, vidUSaka Adi kI taraha zarIra kI kuceSTAeM krnaa| (3) maukharya-binA kAraNa adhika bolanA, anargala bAteM karanA / (4) saMyuktAdhikaraNa-hiMsAkAraka vastuoM ko taiyAra karake rkhnaa| Page #494 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jaina AcArasaMhitA 416 % AKA EPTE (5) upabhogaparibhogAtiriktA--upabhoga-paribhoga ke lie jina vastuoM kI maryAdA kI gayI hai unameM atyadhika Asakta rahanA / vizeSa Ananda lene ke lie unakA bAra-bAra upabhoga krnaa| guNavata ke bhedoM kA kathana karake aba zikSAvrata ke 4 bhedoM ke svarUpa ko batalAte haiN| unake nAma aura lakSaNa kramazaH isa prakAra haiM hai. sAmAyika mana kI rAga-dveSamayI pariNati viSamabhAva hai aura vastuoM para rAgadveSa na karake madhyastha bhAva rakhanA sama kahalAtA hai / isa sama-bhAva se sAdhaka ko jo Aya-lAbha hotA hai, use sAmAyika kahate haiM / ataeva samabhAva ko prApta karane, vikasita karane aura sthAyI banAne ke lie jisa vrata kA anuSThAna kiyA jAtA hai use bhI sAmAyika kahate haiN| grahastha ke lie isa vrata kI ArAdhanA kA kAla 48 minaTa nirdiSTa kiyA gayA hai| isa samaya meM zrAvaka ko samasta pApamaya vyApAroM kA tyAga karake Atmacintana karanA cAhie aura usa samaya meM prApta samabhAva kI preraNA ko jIvanavyApI banAne kA yatna karanA caahie| sAmAyika vrata meM nimnalikhita pA~ca doSoM kA bacAva rakhanA cAhie(1) manoduSpraNidhAna-mana se sAvadya-pApa yukta vicAra karanA / (2) vacanaduSpraNidhAna-sAvadya vacana bolanA / (3) kAyaduSpraNidhAna---zarIra kI sAvadha pravRtti karanA / (4) sAmAyikasmRtiakaraNatA-maiMne sAmAyika kI hai, ise bhUla jAnA athavA sAmAyika karanA hI bhUla jaanaa| (5) sAmAyika anavastikaraNatA-sAmAyika se Ubakara usake nirdhArita samaya se pahale uThA jAnA yA sAmAyika ke samaya ke pUre hone yA na hone ke lie bAra-bAra ghar3I Adi kI ora dhyAna jaanaa| 10 dezAvakAzikavata digvata meM jIvana paryaMta ke lie gamanAgamana ke lie kI gaI maryAdA meM se eka dina yA nyUnAdhika samaya ke lie kama karanA aura usa maryAdA ke bAhara ke samasta pApakAryoM kA tyAga kara denA dezAvakAzika vrata hai| isa vrata meM bhogopabhoga kI vastuoM ke lie kI gaI maryAdA meM bhI saMkoca kiyA jAtA hai| isa vrata ke nimnalikhita pAMca aticAra haiM(1) Anayanaprayoga-maryAdita kSetra se bAhara ke kSetra kI vastu ko dUsaroM se mNgvaanaa| (2) preSyaprayoga-maryAdita kSetra se bAhara dUsaroM ke dvArA vastu ko bhijvaanaa| (3) zabdAnupAta-maryAdita kSetra se bAhara na jA sakane ke kAraNa chIMka, khAMsI Adi zabda prayoga ke dvArA dUsare ko bulAnA / (4) rUpAnupAta-maryAdita kSetra se bAhara rahe hae vyakti ko apanI zArIrika ceSTAoM dvArA bulAnA yA sUcanA Adi denaa| (5) bahiHpudgalakSepa-maryAdita kSetra se bAhara prayojana vaza apanA bhAva batalAne ke lie patthara, kaMkar3a Adi pheMkanA / ina aticAroM se zrAvaka ko bacanA caahie| 11. pauSadhavrata jisase Atmika guNoM aura dharmabhAva kA poSaNa hotA hai, use pauSadhavrata kahate haiM / yaha vrata cAra prakAra kA hai IE waJAANBARA AARAMJJAAJAVAJAVAJANAADARAAJAJaaDHAMAAJhar RAMEANALAine AcAryapravara sajinApAryapravali zrAAnandagranthazrAAnandA Page #495 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrI Ananda antha zrI Ananda dharma aura darzana (ka) AhAra pauSadha - cauvihAra upavAsa athavA navakArasI, porasI Adi karanA / (kha) zarIra pauSadha - zarIra ko pUrNataH yA AMzika alaMkRta karane kA tyAga karanA / (ga) brahmacarya pauSadha - abrahmacarya kA sarvataH yA dezataH tyAga karanA / (gha) abhyApAra pauSadha - vANijya Adi sAvadya vyApAra kA tyAga karanA / JUD 420 isa vrata meM sAMsArika upAdhiyoM se chuTakArA lekara sAdhu jaisI caryA ko dhAraNa karane kA abhyAsa kiyA jAtA hai / isa vrata kA AcaraNa prAyaH aSTamI, caturdazI Adi viziSTa tithiyoM para kiyA jAtA hai / yaha pUrNavrata ATha prahara kA hotA hai / lekina Ajakala catuSpraharI pauSadha bhI hone lage haiM, jo na karane se kucha karane kI ukti ke samAna mAne jA sakate haiM, lekina vAstava meM pauSadhavrata to nahIM haiM / isa vrata meM nimnalikhita pAMca doSoM se bacane kA dhyAna rakhanA cAhie (1) pauSadha ke samaya kAma meM lie jAne vAle zaiyA - saMthAre kA pratilekhana na karanA athavA avidhi se karanA / (2) zaiyA - saMthAre para baiThate, sote samaya pUjaNI Adi se pU~janA nahIM yA avidhi se pU~janA / (3) mala-mUtra Adi ke visarjana ke sthAna ko vidhipUrvaka na dekhanA / (4) mala-mUtra Adi ke visarjana ke sthAna ko na pU~janA yA avidhi se pU~janA / (5) Agamokta vidhi se sthiracitta hokara pauSadhavrata kA pAlana na karanA / 12. atithisaMvibhAgavrata jinake Ane kI koI tithi, samaya nizcita na hoM, unheM atithi kahate haiM / saMgrahaparAyaNa manovRtti ko niSkriya banAne aura tyAga bhAvanA ko jAgRta vikasita karane ke lie isa vrata kA vidhAna hai | atithi zabda se mukhyataH sAdhu, zramaNa, nirgrantha kA artha dhvanita hotA hai| zrAvaka unake prati udAra hokara dAna, sevA-bhakti Adi to karatA hI hai, lekina unake sivAya dIna-duHkhI, jarUratamaMda ke lie bhI usake dvAra khule rahate haiM / isalie atithisaMvibhAga kA artha yaha huA ki apane lie banI vastu kA saMvibhAga - svayaM ke lie saMkoca karake atithi ko denA / isa vrata ke nimnalikhita pAMca doSoM para zrAvaka ko dhyAna rakhanA cAhie (1) sacittanikSepa - supAtra ko nahIM dene kI bhAvanA se unake lene yogya acitta vastu ko sacitta vastu para rakha denA / (2) sacittavidhAna -- nahIM dene kI bhAvanA se acitta vastu ko sacitta vastu se Dhaka denA / (3) kAlAtikrama - nahIM dene kI bhAvanA se kAla kA atikramaNa karanA yAnI bhikSA ke samaya se pahale bhojana karanA yA bAda meM rasoI Adi banAnA / (4) paravyapadeza - nahIM dene kI bhAvanA se apanI vastu ko dUsare kI batA denA, kaha denA / (5) mAtsarya - dUsare ko dAna detA dekhakara IrSyA karanA, pratispardhAvaza adhika dAna denA / mAMgane para kupita honA Adi / ina aura inake samakakSa anya doSoM se bacakara zrAvaka ko atithisaMvibhAgavrata kA pAlana karanA cAhie / bAraha vratoM kA pAlana karane se AdhyAtmika unnati, sAmAjika zAMti aura sva-para ko sukha kI prApti hotI hai / pratyeka parivAra yadi ina vratoM kA pAlana karane lage to saMsAra bhI svarga bana jAye aura vizvabandhutva sthApita hone meM vilamba na ho / vratadhArI zrAvaka ko kramazaH vairAgya bhAva meM vRddhi karate hue moha mAyA se dUra hone kA prayatna cAlU rakhanA cAhie aura apanI zakti ko samajhakara pUrNa saMyama- zramaNAcAra-grahaNa kara lenA Page #496 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kAyA jaina AcArasaMhitA 421 caahie| yadi saMyama lenA zakya na ho to darzana, vrata, sAmAyika Adi gyAraha paDimAoM kA pAlana karanA caahie| paDimAoM kA pAlana karate-karate aura roga yA vRddhAvasthA Adi kAraNoM se jaba mRtyu nikaTa pratIta hone lage to saMthArA, saMlekhanA karake samAdhimaraNa karane kA prayatna karanA caahie| saMlekhanA (mRtyukalA) mRtyu kI kalpanA saMsAra meM sabase bhayAvaha mAnI jAtI hai| lekina hameM samajhanA cAhie ki mRtyu bhI jIvana kA hI dUsarA pahalU hai yA anivArya pariNAma hai / ataH mRtyu se Darane kI jarUrata nahIM hai, kintu usako bhI isa rUpa meM grahaNa karanA cAhie ki vaha zoka kI jagaha utsava kA rUpa bana jaae| mRtyu ko bhI kalA kA rUpa dete hue bhagavAna mahAvIra ne jo nirdeza kiyA hai, vaisA anyatra dekhane ko nahIM milatA hai| unhoMne kahA ki mRtyu se bhayabhIta honA ajJAna kA phala hai / mRtyu to manuSya kI mitra hai aura jIvana bhara kI sAdhanA ko saphalatA kI ora le jAtI hai| yadi mRtyu sahAyaka na bane to dharmAnuSThAna kara pAralaukika phala svarga-mokSa kaise prApta ho skegaa| isIlie mRtyukalA kA vizada vivecana karate hue unhoMne mRtyu ke 17 prakAra batalAye haiN| una sabako vAla (murkha jIvoM kA) maraNa aura paMDita maraNa ina do bhedoM meM gabhita kiyA jA sakatA hai| bAla maraNa se ve jIva zarIra tyAgate haiM jo isa saMsAra kI mohamAyA meM lipta haiN| lekina paMDita maraNa jJAniyoM kA hotA hai, jinhoMne saMsAra ke svarUpa ko samajha liyA hai, harSa, viSAda, jIvana, maraNa meM mAdhyasthabhAva se ramaNa karate hue Atma-vikAsa ke lie tatpara haiN| maraNa ko kalA banAne ke lie jainadharma meM jIvana ke prArambha se hI abhyAsa karane kA saMketa kiyA hai ki mRtyu kabhI bhI A sakatI hai, dina meM bhI aura rAta meM sote samaya bhii| ata: kama se kama vyakti ko rAta meM sote samaya samasta saMkalpa-vikalpoM ko tajakara sAgArI tyAga-pratyAkhyAna pUrvaka sonA cAhiye / pratirAtri isa prakAra kA saMthArA karane se samAdhimaraNa kI kalA kA jJAna ho jAtA hai aura akasmAta sote samaya maraNa ho jAne para bhI jagata kI mohamAyA se alipta rahakara parabhava meM eka nae ujjvala jIvana kA prArambha karatA hai aura kabhI aisA bhI avasara A jAtA hai jaba ki jIvana aura maraNa ke cakra ko sadaiva ke lie nirmala kara mokSa prApta ho sakatA hai| samAdhimaraNa kA sAdhaka saba prakAra se moha-mamatA kA tyAga karake AtmadhyAna meM samaya vyatIta karatA hai / phira bhI use nimnalikhita pAMca doSoM se bacane ke lie satarka kiyA gayA hai 1. ihalokAzaMsA, 2. paralokAzaMsA, 3. jIvitAzaMsA, 4. maraNAzaMsA, 5. kaambhogaashNsaa| AzaMsA kA artha hai icchA, AkAMkSA, zaMkA rakhanA / mRtyukalA kA yaha saMkSipta digdarzana hai| isa kalA kI upAsanA zramaNa aura zrAvaka donoM ko karanA caahie| jaina AcAra-saMhitA kA yahA~ saMkSepa meM vivecana kiyA gayA hai| yathAzakti jo bhI vyakti apanI pAtratA ke anusAra AcaraNa karegA vaha isa janma meM sukhI banegA aura parajanma meM apane sukRta kA upabhoga karate hue svaramaNatA rUpa sthiti ko prApta kregaa| ma AvinayaN Page #497 -------------------------------------------------------------------------- ________________ upayAya pravala abhinaMdana prabhAnanda anya AcArya pravala abhinaMda zrI - DA0 mukuTabihArIlAla agravAla ema0 esa-sI0, pI-eca0 DI0 [sahAyaka prophesara - balavaMta vidyApITha, rUrala insTITyUTa bicapurI (AgarA ) gaNita evaM vijJAna sambandhI aneka pustakoM ke lekhaka ] jaina sAhitya meM kSetra - gaNita yaha satya hai ki bhAratavarSa meM kSetra - gaNita kA prAdurbhAva zulva sUtroM (IsA se lagabhaga 3000 varSa pUrva) se hI huA hai| ina sUtroM meM yajJa vediyoM ke banAne kI vidhiyoM ke sAtha-sAtha varga, samacaturbhuja, samabAhu samalamba caturbhuja, Ayata, samakoNa tribhuja, samadvibAhu samakoNa tribhuja Adi AkRtiyoM ke ullekha bhI darzanIya haiN| vaidika paramparA meM bhI kSetra -gaNita kI jhalaka 'vedAMga jyotiSa' Adi jyotiSa ke granthoM meM dekhane ko milatI hai / parantu jaina-granthoM meM kSetra - gaNita ke sambandha meM jaina darzana ke varNana para vizeSa sAmagrI prApta hotI hai / ina granthoM meM loka kA svarUpa varNita pAyA jAtA hai aura usa nimitta se sUrya, candra va nakSatra tathA dvIpa, samudra Adi ke vivaraNoM meM kSetra gaNita kI nAnA AkRtiyoM kA pracuratA se upayoga kiyA gayA hai / 'sUryaprajJapti' 'candraprajJapti' evaM 'jambUdvIpaprajJapti' nAmaka upAMgoM meM tathA 'tiloyapaNNati', 'SaTkhaNDAgama kI dhavalA TIkA' evaM 'gommaTasAra' va 'trilokasAra' tathA unakI TIkAoM meM kSetra-gaNita kA pracura mAtrA meM prayoga pAyA jAtA hai aura vaha bhAratIya prAcIna gaNita ke vikAsa ko samajhane ke liye bar3A mahattvapUrNa hai / 'SaTkhaNDAgama' meM to isa para 'kSetra - gaNita' nAma se eka bar3A bhAga upalabdha hai| itanA hI nahIM jainAcAryoM ke dvArA praNIta gaNita ke svataMtra grantha apanA viziSTa mahattva banAye huye haiM / ina granthoM meM kSetra - gaNita para vyApaka cintana evaM manana darzanIya hai / uddharaNataH mahAvIrAcArya ( 850 I0 ) kA 'gaNitasArasaMgraha' aura umAsvAti kA 'kSetrasamAsa' / yahI kAraNa hai ki kSetra- gaNita ko atyadhikopayogI samajhate huye hI 'sUtrakRtAMga'' meM isako 'gaNita - saroja' kI saMjJA se abhihita kiyA hai / kSetroM ke prakAra 'sUryaprajJapti 2 (300 I0 pU0 ) meM ATha prakAra ke caturbhujoM kA ullekha kiyA hai / unake nAma isa prakAra haiM- samacaturasra, viSamacaturasra, samacatuSkoNa, viSamacatuSkoNa, samacakravAla, viSamacakravAla, cakrArdhacakravAla aura cakrAkAra / samacaturasra citra 1 viSama caturasra citra 2 samacatuSkoNa citra 3 Page #498 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jaina sAhitya meM kSetra-gaNita 423 viSama catuSkoNa citra 4 samacakravAla citra 5 viSama cakravAla citra 6 cakrArdhacakravAla cakrAkAra citra 7 citra 8 pro0 vebara ne uparokta nAmoM kI vyAkhyA karake unake nAma kramazaH isa prakAra likhe haiM3varga, viSamakoNa samacaturbhuja, Ayata, samAntara caturbhuja, vRtta, dIrghavRtta, ardhadIrghavatta aura gole kA khaNDa / 'bhagavatI sUtra' aura 'anuyogadvArasUtra'5 Adi meM pAMca prakAra kI AkRtiyoM kA ullekha kiyA gayA hai trisra Ayata catujhe citra 10 citra 6 citra 11 ....... ..LARAAJA-AmarwAditAuthAranAAAAAMARPAamdhanRNAMEANAPGDBOOR. AgArapravara abhisApAyapravara amana zrIAnanda zrIAnanda anna Page #499 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 2.M OVIE wwwwwwwwwwmarvavramanantimom - 424 dharma aura darzana CREEN MAR vRtta citra 12 parimaNDala citra 13 UPA tribhuja, caturbhuja, Ayata, vRtta aura dIrghavRtta (Ellipse) / ina AkRtiyoM ke liye una granthoM meM kramazaH ye nAma likhate haiM :-trisra, catusra, Ayata, vRtta tathA parimaNDala / ina kSetroM ke pratara aura dhana-ye do bheda batAkara 'anuyogadvArasUtra' meM bar3I sUkSma carcA kI hai / ghanatriyasra, dhanacatusra, dhanAyata, ghanavRtta tathA ghanaparimaNDala kA Azaya kramazaH tribhujAkAra sucIstambha, ghana, AyatAkAra Thosa, golA aura dIrghavRttAkAra belana se hai| inakI AkRtiyAM isa prakAra haiM RE COM ghanAyata ghanatriyasra citra 14 ghanacatusra citra 15 citra 16 ghanaparimaNDala ghanavRtta citra 17 citra 18 Page #500 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jaina sAhitya meM kSetra-gaNita 425 ___isake atirikta vRttAkAra, tribhujAkAra aura caturbhujAkAra valaya kA bhI ullekha jaina granthoM meM upalabdha hai| ina AkRtiyoM ko jaina sAhitya meM kramazaH valayavRtta, valayatrisra aura valaya catusra ke nAma se pukArA jAtA hai / ye AkRtiyAM nimna AkAra kI haiM : 0 AMA) OADA jaya valayavatta citra 16 valayatritra citra 20 valayacatursa citra 21 'gaNitasArasaMgraha' nAmaka grantha meM tribhuja, caturbhuja tathA vakrarekhIya AkRtiyoM kA varNana milatA hai| isameM tribhuja ke tIna prakAra kI carcA kI hai jo bhujAoM ke vicAra se hai| koNoM ke vicAra se tribhujoM kA bheda nahIM kiyA hai, yadyapi samakoNa tribhuja kA gaNita avazya milatA hai| isake anusAra tribhuja nimnaprakAra ke haiM-- . 1. samatribhuja (samatribAhu tribhuja) 2. dvisamatribhuja (samadvibAhu tribhuja) 3. viSama tribhuja (viSamabAhu tribhuja) samatribhuja citra 22 dvisamatribhuja citra 23 viSama tribhuja citra 24 UTa 'gaNitasArasaMgraha' meM caturbhuja ke pAMca prakAra batalAye haiM jo isa prakAra haiM 1. samacaturasra (varga) 2. dvidvi samacaturasra (Ayata) 3. dvisamacaturasra (samalamba caturbhuja jisakI do asamAntara bhujAyeM samAna lambAI kI hoM) / 4. trisamacaturasra (samalamba caturbhuja jisakI tIna bhujAyeM samAna lambAI kI hoM) 5. viSamacaturasra (sAdhAraNa caturbhuja) r aumaaJARJATAJANAutnawwwesmadutODMRUARJASAAAAAAAAADINAMAPANIPALAAJAAAAI AcArgapravarasAjanaAcArya AtramA Page #501 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ....Anir- AnuraaNMAARJAAAAPaneRAMKARANaircularuantanARJAIAALARAMAdmdahanudra AcArya pravA ANi AcAryapravara bhika zrAAnandamayanyAADa abhinandana 426 dharma aura darzana E ICzars -TED samacaturastra citra 25 dvidvi samacaturasra citra 26 dvisamacaturastra citra 27 trisamacaturasra viSama caturasra citra 28 citra 26 mahAvIrAcArya ne vakrarekhIya AkRtiyAM nimnalikhita ATha prakAra kI varNita kI haiMsamavRtta, arddhavRtta, AyatavRtta (dIrghavRtta), kambukAvRtta (zaMkhAkAra kSetra), nimnAvRtta (avatalavRttIya kSetra jaise homavedI kA agnikuMDa), uttalavRttIya kSetra jaise kachuve kI pITha), bahizcakravAla vRtta aura antazcakravAla vRtta / samavRtta cica 30 ardhavRtta citra 31 AyatavRtta citra 32 rce kambukAvRta (zakha ke AkAra kI AkRti) nimnAvRtta citra 34 unnatAvRtta citra 35 citra 33 Page #502 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ba vahizrakavAlavRtta citra 36 isake atirikta 'gaNitasArasaMgraha' grantha meM 'hastadanta kSetra' kA bhI ullekha milatA hai / 6 (citra 38 ) mahAvIrAcArya ne aisI kaI anya AkRtiyoM kA ullekha kiyA hai jinakA vivecana unase pahale kisI anya hindU gaNitajJa ne nahIM kiyA hai / ve AkRtiyAM ye haiM 7 - yavAkArakSetra ( jau ke AkAra kA kSetra ), murajAkAra kSetra ( mRdaMgAkAra kSetra), paNavAkAra kSetra, vajrAkAra kSetra, ubhayaniSedha kSetra, eka niSedha kSetra tathA saMspRzI tIna aura cAra vRttoM dvArA sImita kSetra / ina AkRtiyoM ke AkAra nimna prakAra haiM -- Ge pa 2 hastadanta kSetra citra 38 paNavAkArakSetra citra 41 eka niSedha AkRti citra 44 jaina sAhitya meM kSetra - gaNita vajrAkAra kSetra citra 42 B yavAkArakSetra citra 36 O saMspRzI tIna vRttavAlA kSetra citra 45 aMtazcakravAla vRtta citra 37 427 murajAkArakSetra citra 40 ubhayaniSedha AkRti citra 43 && saMspRzI cAra vRtta vAlA kSetra citra 46 OM 30 AcArya prava997 an zrI Ananda Page #503 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AANKala....... AcAryapravaaal zrIAnandagrantha zrIAnandakantha amwww.nawamerammm 428 dharma aura darzana bAha 1 kSetroM kI nApane kI ikAIyA~ 'anuyogadvArasUtra' meM nApane kI tIna ikAIyoM kA ullekha kiyA gayA hai-sUcyAMgRla, pratarAMgula aura ghanAMgula / ye tInoM kramazaH lambAI, kSetraphala aura Ayatana nApane kI ikAIyA~ haiM / vRttagaNita sambandhI zabda 'tatvArthAdhigamasUtra bhASya' meM vRtta gaNita sambandhI zabdoM kA ullekha milatA hai / yathA-vRtta parikSepa (paridhi), jyA (jIvA), viSakambha (vyAsa), iSu (vANa), dhanuSakASTha'0 (cA tathA viSakammA 12 (arddhavyAsa) / vRttagaNita ke sUtra 'tatvArthAdhigamasUtrabhASya' meM nimnalikhita chaH sUtra upalabdha haiN| 1 vRtta kI paridhi =V10 vyAsa 2. vRtta kA kSetraphala = paridhi X vyAsa 3. jIvA =V4 vANa (vyAsa-vANa) 4. vANa = (vyAsa-VvyAsa-jIvA') 5. dhanuSa =16 vANa+jIvA ___ (vANa+1 jIvA') 6. vyAsa vANa 'tiloyapaNNati' meM dhanuSa, jIvA, vANa, pArzvabhujA Adi ke pramANa nikAlane ke liye nimnalikhita sUtra milate haiM paridhi14 =V10xvyAsa' dhanuSa'5 = 2 (vyAsa+vANa):- (vyAsa) ra vyAsa vyAsa jIvA 71 vANa' = -144] 2 dhanuSa, vANa aura jIvA meM nimnalikhita sambandha haiM-17 (dhanuSa) =6 (vANa) + (jIvA)' nl pAzvaM rekhA jIvA. bANa / dhanuSa citra 47 citra 48 jIvA vyAsa jIvA = (vyAsa)-(vyAsa-vANa) 'vyAsa -vANa 2 Page #504 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jaina sAhitya meM kSetra-gaNita zaMkuchinnaka kI pArzva bhujA' == V (P-4)+he +vANa 2 jabaki D= bhUmi kA vyAsa, d=mukha kA vyAsa aura h=U~cAI hai| 'jambUdvIpaNNatti' meM vRtta sambandhI nimnalikhita sUtra milate haiM1. vRtta kI paridhi20 =v10 viSkambha 2. vRtta kA viSkambha21 jIvA 2 .4 vANa 3. dhanuSa kI pArzva bhUjA22 bar3A cApa-choTA cApa 4. jIvA23 =V4 (viSkambha-vANa)x vANa 5. dhanuSa24 =v6 (vANa) + (jIvA) 6. vANa25 =/ (dhanuSa) - (jIvA) 6 vANa ke liye eka sUtra aura diyA jo viSkambha aura jIvA jJAta hone para prayoga kiyA jAtA hai| 26 7. vANa viSkambha-V (viSkambha) - (jIvA) 8. zaMkuchinnaka kI pArzva bhujA kI lambAI ___-V (D-4)+ jabaki D=bhUmi kA vyAsa,d=mukha kA vyAsa aura h=U~cAI hai| 'gaNitasArasaMgraha' meM vRtta sambandhI gaNita ke antargata dhanuSa, vANa tathA DorI ke sannikaTa evaM sUkSma mAna nikAlane ke sUtra diye haiN|28 yahAM para 'DorI' zabda jIvA ke liye prayoga kiyA hai| 1. dhanuSa kI sannikaTa lambAI=15 (vANa) + (DorI) 2. dhanuSa kI sUkSma lambAI =V6 (vANa) (DorI)' %ER 3. vANa kI sannikaTa lambAI=/ (dhanuSa) - (DorI) 4. vANa kI sUkSma lambAI =/ (dhanuSa) - (DorI) 5. DorI kI sannikaTa lambAI=(dhanuSa)2-5(vANa) 6. DorI kI sUkSma lambAI =V (dhanuSa):--6(vANa) 10vIM zatAbdI ke AcArya nemicandra ne 'trilokasAra' meM samapArzva, zaMkU, sUcIstambha tathA gole kA varNana kiyA hai / 26 AcAprati AcAryapravara Aja HanumanJALAAMANASAKARuwannaCSADABALAJal bhIAnanda zrAAnanda wayra Page #505 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AnaNARAAMRIMARARIAAJAMIRJARIKANNAAINAMANRAAAAAAAMARPANMARADAJIJADARIAL,AAJAJARJANABAJADAMADANATANDARO TORY sAcArya zrIAnanda AcAryapravabhinaya zrIAnandagrantha NAVVVvfverMVNON 430 dharma aura darzana 'trilokasAra' meM vRtta sambandhI gaNita-sUtra isa prakAra milate haiM 30 - paridhi kA sannikaTa mAna =3xvyAsa paridhi kA sUkSma mAna ==V10 vyAsa vRtta kI trijyA --9/16 (varga kI bhujA), jabaki vRtta, varga ke samakSetrIya hai| (jIvA) == 4 vANa (vyAsa-vANa) = (dhanuSa):-6 (vANa): (dhanuSa) = 6(vANa)+ (jIvA) =4 vANa ((vyAsa + vANa) ____ (jIvA) + 4(vANa) 4 vANa (jIvA):+(2 vANa) 4 vANa vyAsa =IT(dhanuSa vANa -A/ (dhanuSa) - (jIvA) =1/2[vyAsa-V (vyAsa) - (jIvA) =V (vyAsa) +1/2 (dhanuSa):---vyAsa T kA mAna-bhinna-bhinna samayoM meM logoM ne 7 ke vibhinna mAna mAne haiN| jaina granthoM meM bhIga ke vibhinna mAna dRSTigocara hote haiN| 'sUrya prajJapti'31 meMga kA mAna V10 prayoga kiyA gayA hai| jyotiSkaraNDaka'32 aura 'bhagavatI sUtra' 33 meM bhI ga kA mAna V10 kAma meM lAyA gayA hai| 'jIvAbhigamasUtra' meM ga kA mAna V10 aura 3.16 haiM / sUtra 82 va 109 meM to =V10 mAnA hai parantu sUtra 112 meM ga kA mAna 3.16 hai| 'tatvArthAdhigamasutra' 3 4 meM kA mAna /10 mAnA gayA hai| 'jambUdvIpaprajJapti' 35 tathA 'uttarAdhyayana sUtra' 36 meM 7 kA mAna 3 se kucha adhika (triguNaM savizeSam) mAnA hai| 'tiloyapaNNatti'37meM bhIga kA mAna V10 liyA gayA hai| dhavalAkAra vIrasenAcArya ne ga kA mAna 355/113 mAnA hai jo sarvadA vilakSaNa evaM zuddha hai| digambara grantha 'lokaprakAza' 3 8 (lagabhaga 1651 I0) meM ga kA mAna - milatA hai / mahAvIrAcArya ne 'gaNitasArasaMgraha'3 meM 7 kA mAna kevala 3 mAnakara sthUla kriyA kI hai - parantu sUkSma kArya ke liye V10 mAnA hai| 'trilokasAra' meM bhI AcArya nemicandra ne sthUla kArya ke liye 7 kA mAna 3 tathA sukSma kArya ke liye 110 mAnA hai| Page #506 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jaina sAhitya meM kSetra-gaNita 431 'trilokasAra' meM 7 kA mAna (16/9) bhI milatA hai|41 usameM likhA hai-"yadi kisI vRtta kI trijyA ho aura vaha vRtta a bhujA vAle varga ke barAbara ho tora hotA hai|" ataH =(16/9) kSetraphala sambandha sUtra 'tatvArthAdhigamasUtrabhASya' meM vRtta ke kSetraphala ke liye nimna mUtra milatA hai-42 vRtta kA kSetraphala=1/4 paridhi vyAsa 'tiloyapaNNatti' meM kSetraphala sambandhI nimna sUtra milate haiM-- samalamba caturbhaja kA kSetraphala 43 == mukha bhUmi - samAntara rekhAoM ke bIca kI dUrI | vRtta kA kSetraphala 44 =paridhi x vyAsa 2 valaya ke AkAra kI AkRti kA kSetraphala 45 =/10 (bAharI vyAsa)2 (bhItarI byAsa) di - citra 46 dhanuSAkAra kSetra kA kSetraphala 46 ==v x vANa - jIvA yAMkhAkAra AkRti kA kSetraphala = [(vistAra)-(mukha) + (mukha)]x2 zaMkhAkAra AkRti kA kSetraphala 47 =| citra 50 MAdarnama acrimarn.samanararaman PAAAAAAMIRamaanmashansuremaramalaine AcArgapravara zrIAnanda 4 AcAryapravara abhI zrIAnandaprasanna rainivasaemaramecommerooarniwwwite mmawariya Page #507 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - worthyam LY AcAryaprasAdhanAcAryaprasAda zrIAnandAandha92zrIAnandamantha / 432 dharma aura darzana 'jambUdvIvapaNNati' meM valayAkAra AkRti kSetraphala ke liye vibhinna sUtra diye haiM jo isa prakAra haiM-48 valayAkAra kSetra kA kSetraphala = [2d.- (d.-d.)]]( )x10] jabaki dh=bAharI vyAsa tathA d, bhItarI vyAsa hai| 'gaNitasAra saMgraha' meM kSetraphala ke sambandha meM AcArya ne do prakAra ke kSetraphala kA varNana kiyA hai-sannikaTa aura sUkSma / yathA-sambhava pratyeka AkRti ke donoM hI prakAra ke kSetraphala-nikAlane ke sUtra diye haiM jo nimnalikhita haiM tribhuja kA sannikaTa kSetraphala = 1/2 X AdhAra X bAjU kI donoM bhujAoM kA yogaphala tribhUja kA sUkSma kSetraphala 0 =Vma(ma ---a) (ma-ba) ma-sa) jabaki ma tribhuja kI ardhaparimiti tathA a, ba, sa tribhuja kI tInoM bhujAyeM haiM / dUsarA niyamatribhuja kA sUkSma kSetraphala 51 = AdhAra X lamba 2 caturbhuja kA sannikaTa kSetraphala52_a-+saba+da 2 2 caturbhuja kA sUkSma kSetraphala 53 = V(ma-a) (ma - ba) (ma-sa) (ma --da) jabaki a, ba, sa aura da caturbhuja kI cAroM bhujAe~ aura ma arddha parimiti hai / dUsare niyama ke anusAra caturbhuja kA sUkSma kSetraphala54 ___ ba+da yA 2 Xla IRAM jabaki ba AdhAra, da usake sAmane kI bhujA aura la, da se ba para DAlA gayA lamba hai| nemikSetra (kaMkaNasadRza) AkRti55 kA sannikaTa kSetraphala 56 = (pa, +.) X la nemikSetra AkRti kA sUkSma kSetraphala57=15 pa24 la XV 10 6 IP ja jabaki pa, bAharI paridhi para-bhItarI paridhi la =kaMkaNa kI caur3AI hai| hAthI ke dAMta kA sUkSma kSetraphala58 _pa, +12 x baX/10 12 (isake liye citra 38 dekheM) citra 51 vRtta kA sannikaTa kSetraphala-isameM 7 kA sannikaTa mAna 3 liyA gayA hai| ataH yadi vyAsa a ho to Page #508 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vRtti ko sannikaTa paridhi = 3a aura vRtta kA sannikaTa kSetraphala = 31 * 3 (~2~/-) 2 = jaba ki a / 2 = r = vRtta kI trijyA 3a arddhavRtta kI sannikaTa paridhiH 2 aura arddha vRtta kA kSetraphala vRtta kA sUkSma kSetraphala paridhi kA sUkSma mAna vRtta kA kSetraphala = 0 3r2 2 10X vyAsa paridhi X vyAsa 4 1 aura arddha vRtta kA kSetraphala = 2 isameM kA mAna 10 liyA gayA hai / kSetraphala =3r2 'paridhi X vyAsa' 4 AyatavRtta (Ellipse ) kA kSetraphala - yadi AyatavRta kI bar3I aura choTI akSa (Semi axes ) kramazaH a aura b hoM to AyatavRtta kA sannikaTa kSetraphala 1 = 2 x (2a + b) xb / 2 ==2ab+b jaina sAhitya meM kSetra - gaNita AyatavRtta kI sUkSma paridhi 62 6b2+4a2 aura AyatavRtta kA sUkSma kSetraphala = 1/2 bX6b2+4ao 3 zaMkhAkAra AkRti kA kSetraphala - AcArya mahAvIra dvArA ullekhita zaMkhAkAra AkRti, tiloyapaNati meM varNita zaMkhAkAra AkRti se bhinna hai / yadi zaMkhAkAra AkRti kA vyAsa aura mukha kI mApa m ho to parimiti kI sannikaTa mApa 64 aura sannikaTa kSetraphala 65 =3 zaMkhAkAra AkRti kI sUkSma parimiti = m (22) a - 3 =[(c)(^- 2)]x++2(2) X 2 m =(a-1) x - m 1 tathA sUkSma kSetraphala 67 =[{(-2)x2}'+(*)']\ nimnAvRtta aura unnatAvRtta ke taloM kA kSetra yadi p chedIyavRtta ( kinAra) kI paridhi aura b vyAsa ho to 433 xb XV/10 ryn apn 30 AcArya prava AcArya prava zrI Ananda antha zrI Ananda tha Page #509 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAyAma zrAAnandamayanthazrAAnandAandha51 434 dharma aura darzana bahizcakravAlavRtta tathA antacakravAlavRtta kA kSetraphala-yadi bhItarI vyAsa b aura kaMkaNa kI lambAI ho to bAharI kaMkaNa kA sannikaTa kSetraphala 6-3(b+ror =3br+3rd bhItarI kaMkaNa kA sannikaTa kSetraphala. =3(b-rr =3brantazcakravAla vRtta tathA vahizcakravAla vRtta pUrva vaNita nemikSetra se milate haiM / ataH vaha niyama jo nemikSetra ke kSetraphala ko jJAta karane ke liye haiM, uparokta niyamoM se bilakula milate haiM kyoMki-nemikSetra ke kSetraphala ke niyama se-- citra 52 citra 53 3b+3(b+2r). bahizcakravAla vRtta kA kSetraphala 2 ___3br+3br+6r 2 6br+6r 2 = 3br+3r yahA~ para 7 kA mAna 3 liyA gayA hai| bAharI kaMkaNa kA sUkSma kSetraphala = (b+r)xrxv10 aura bhItarI kaMkar3a kA sUkSma kSetraphala 2= (b-r)xrxv10 vRtta kI paridhi, vyAsa aura kSetraphala nikAlane ke liye niyama, jaba kSetraphala, paridhi aura vyAsa kA yoga diyA ho--73 yadi p vatta kI parighi aura 1 =3 liyA gayA ho to vyAsa- aura kSetraphala --- 3 P yadi paridhi, vyAsa aura kSetraphala kA yoga=m ho to DER ya ___P+3+3g=m ... P = 112m+64-8 yava, muraja, paNava aura vajra ke AkAra kA sannikaTa kSetraphala "anta aura madhya mApa ke yoga kI addharAzi ko lambAI dvArA guNita karane para kSetraphala prApta hotA hai|"74 Page #510 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jaina sAhitya meM kSetra-gaNita uparokta niyama isa mAnyatA para AdhArita haiM ki pratyeka sImAvartI vakra rekhA una sarala rekhAoM ke yoga ke barAbara hai jo vakoM ke siroM (choroM athavA antoM) ko madhya bindra ke milAne se prApta hotI hai| mRdaMgAkAra, paNavAkAra aura bajrAkAra AkRtiyoM ke sUkSma kSetraphala "mahattama lambAI ko mukha kI caur3AI dvArA guNita karane para jo prApta ho aise pariNAmI kSetraphala meM sambandhita dhanuSAkRtiyoM ke kSetraphaloM ke mAna ko jor3ane para yoga mRdaMga ke AkAra kI AkRti ke kSetraphala kA mApa hotA hai|" 75 "paNava aura vajra kI AkRti ke kSetraphala prApta karane ke liye mahattama lambAI aura mukha kI caur3AI ke guNanaphala se prApta kSetraphala meM dhanuSAkRti ke kSetraphala ko ghaTA dete haiN|" ubhayaniSedha evaM ekaniSedha kSetra kA kSetraphala kisI caturbhuja ko usake donoM vikarNoM dvArA cAra tribhUjoM meM bA~Ta dene para aura phira do sammukha bhujAoM ko haTAne para prApta AkRti ubhayaniSedha kSetra kahalAtI hai| yadi kevala eka tribhuja haTAyA jAya to prApta AkRti eka niSedhakSetra kahalAtI hai| yadi ubhayaniSedha kI lambAI / aura caur3AI b hai to kSetraphala=lb-11b eka niSedha AkRti kA kSetraphala=b-11b. bahuvidhavajra AkAra kA sannikaTa kSetraphala77 yadi bhujAoM kI mApoM ke yoga kI AdhIrAzi ' ho aura bhujAoM kI saMkhyA n ho to kSetraphala = x", hotA hai| yaha sUtra tribhuja, caturbhuja, SaTbhuja aura vRtta ko ananta bhujAoM kI AkRti mAnakara unake sambandha meM vyAvahArika kSetraphala kA mAna detA hai| niyamita SaTbhuja ke karNa, lamba aura kSetraphala ke sUkSma mAna 8 karNa --- 2a lamba= V3a aura kSetraphala= 13 a jahA~ a SaTbhuja kI eka bhujA hai| saMsparzIvRttoM dvArA samiti kSetra kA kSetraphala __ yadi arddha parimiti S aura bhujAoM kI saMkhyA n ho, to vRttoM dvArA sImita kSetra kA kSetraphala= Exn-1 ) hotA hai| isakA spaSTIkaraNa nimna udAharaNoM dvArA hai| _ n st . udAharaNArtha prazna 1-cAra samAnavRtta jinameM se pratyeka kA vyAsa 9 hai eka dUsare ko sparza karate haiN| batalAo unase dhire hue kSetra kA kSetraphala kyA hai| hala-isa prazna meM (citra 46 ke anusAra) cAroM vRttoM kA vyAsa sparza binduoM meM se gujArane para caturbhuja bana jAtA hai / isa caturbhuja kI parimiti 4x9=36 huI aura bhujAoM kI saMkhyA 4 hai| anamaANMARKAJALALAAINAJARAJAJANMARATHI MANANGIJNAAMANAJPARIAAINAMASALA AcArgaprazAsanAcAryapravara bhika zrIAnandA zrAAnandA anya mew Page #511 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Abhabhavaka amaradeva AAnandI zra dharma aura darzana 436 ataH abhISTa sImita kSetra kA kSetraphala -Gx4=] ^ 2 4 1 X 4 4 1 36 36 3 X 3 2 2 81 4 =20 1 4 prazna 2 - tIna vRtta, jinake vyAsa kI mApa 6, 5 aura 4 hai eka-dUsare ko sparza karate haiM / batalAo ina vRttoM dvArA ghire huye kSetra kA kSetraphala kyA hai / 81 hala --- isa prazna meM (citra 45 ke anusAra ) tInoM vRttoM ke vyAsa sparza binduoM meM se gujArane para AABC banatA hai| isa parimiti = 6+5+ 4 = 15 huI aura bhujAoM kI saMkhyA 3 hai / kI ataH vRttoM dvArA ghire huye kSetra kA kSetraphala 1= Y=[Gx3] 15 15 1 abhinandana 25 8 3 1 8 I dhanuSAkAra AkRti kA sannikaTa kSetraphala dhanuSAkAra kSa etra, vRtta kA avadhA jaisA hotA hai| yahA~ dhanuSa, vRtta kA cApa, dhanuSa kI DorI aura vANa, cApa aura DorI ke bIca kI mahattama lamba dUrI hotI hai| yadi vANa = 1 aura DorI K ho to, dhanuSAkAra AkRti kA kSetraphala 2 = ( K + 1) x1/2 aura dhanuSAkAra AkRti kA sUkSma kSetraphala 53=Kx KX 1/1/ XVIO yavAkAra AkRti kA sUkSma kSetraphala 4 yavAkAra AkRti kA sUkSma kSetraphala = KX XV 10 3 jabaki 1 donoM ora ke pUrNa vANa kI lambAI hai / caturbhuja ke parigata aura antargata vRtta ke sannikaTa kSetraphala 15 parigata vRtta kA kSetraphala =: - 3 / 2 X caturbhuja kA kSetraphala tathA arntagata vRtta kA kSa etraphala = - 3 / 4 X caturbhuja kA kSetraphala 'gommaTasAra' tathA 'trilokasAra' meM kSetraphala se sambandhita nimnalikhita sUtra upalabdha hote haiM / Page #512 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jaina sAhitya meM kSetra-gaNita 437 samadvibAha samalamba caturbhuja kA kSetraphala86 =1/2(mukha+bhUmi) U~cAI vRtta kA kSetraphala =1/4Xparidhi- vyAsa vRtta-khaNDa kA sannikaTa kSetraphala -10 jIvA X vANa 4 vRtta-khaNDa kA sUkSma kSetraphala -1/2 (jIvA+vANa)xvANa tribhuja ke avadhAoM tathA lamba nikAlane kA niyama inita CENTE Ch sa,- (sa+aba) sa,= ( sa-a-ba) tathA la=/a-sa. athavA AdhAra ke Vba-sa citra 54 yahA~ a, ba, aura sa tribhuja kI bhujAoM kA nirUpaNa karate haiN| sa, aura sa aise do khaNDa haiM jinakA yoga sa hai tathA la zIrSa se AdhAra para girAyA gayA lamba hai| caturbhuja ke vikoM kA mAna nikAlane ke liye niyama yadi a, ba, sa aura da caturbhuja kI bhujAoM kI mApa hoM to caturbhuja kA vikarNa (a. sa ba . da) (a. ba.+sa.da) a. da+sa. da athavA (a. sa+ba. da) (a. da.+ba.sa) a. ba+sa. da Ayatana sambandhI sUtra "tiloyapaNNatti' meM Ayatana sambandhI nimnalikhita sUtra milate haiM : lamba pampArva kA Ayatana 2=AdhAra kA kSetraphala x sampAvaM kI U~cAI ghanAkAra sAndra kA Ayatana 3=" jabaki / ghanAkAra sAndra kI eka kora kI lambAI hai| Ayataja kA Ayatana 4 =lambAI-caur3AIxU~cAI belana kA Ayatana: 5=/10 (trijyA)Px U~cAI samAnta rAnIka (Parallelepiped) kA Ayatana 6 =lambAI caur3AI x utsedha zaMkhAkAra sAndra kA Ayatana 7 =AdhAra kaa| kSetraphala x utsedha -----UMcAI moTAI + -bhUmi citra 55 ani.su.. .RRAIMARJunainamaADAPAddIABAJANARAANAANAANAanadar.ABAJANRAIAPAIGONDORE SNNIL 6 AcAryaprakaTa bhaAcAryapravaraa zrAAnandAgrantha zrAAnanda wearinaruwaonawarenemaoniw araneway Page #513 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 38294 AgAmI Avadena AAnandA bhanda 438 dharma aura darzana 43 'jambUdvIpaNNati' meM vetrAsana sadRza kSetra ke Ayatana kA sUtra milatA hai jo isa prakAra haivetrAsana sadRza kSetrakA Ayatana mukha + bhUmi X u~cAI Xx moTAI 2 AcArya mahAvIra ne Ayatana sambandhI vivecana 'khAta vyavahAra' ke antargata kiyA hai isameM inhoMne tIna prakAra ne Ayatana kA ullekha kiyA hai- karmAntika ghanaphala, aunDra ghanaphala, tathA sUkSma ghanaphala / belana kA Ayatana, khodI huI khAI kA ghanaphala, gole kA ghanaphala, tribhujAkAra AdhAra vAle stUpa kA ghanaphala vibhinna prakAra ke ITa sambandhI prazna evaM lakar3I sambandhI gaNita Adi kA bhalI prakAra vivecana kiyA hai / gar3he kA sannikaTa Ayatana gar3he kA sannikaTa Ayatana = - gar3he ke AdhAra kA sannikaTa kSetraphala x gaharAI / khAtoM kA sUkSma Ayatana nikAlane ke sambandha meM mahAvIrAcArya ne tIna prakAra kI mApoM kA varNana kiyA hai-- karmAntika, aunDra aura sUkSma ghanaphala / karmAntika aura aunDra mApa samAiyoM ke sUkSma mAnoM ko dete haiM / ina donoM sUkSma mAnoM kI sahAyatA se sUkSma dhanaphala kI gaNanA kI jAtI hai / 2 I sUkSma ghanaphala== a-K 3 +K K+ 3 jahA~ a aunDra ghanaphala aura K karmAntika ghanaphala hai / yadi kATe gaye varga AdhAra vAle stUpa ke UparI tathA nimna tala kI bhujAoM kI mApa kramazaH a aura b aura U~cAI / ho to - karmAntika ghanaphala = = (a + b)2 \ 2 aura aunDra ghanaphala gole kA Ayatana a2+b2, h 2 == 9 gole kA sannikaTa Ayatana 100 - 2 (2) 9 9 aura gole kA sUkSma Ayatana 101. -2 (1-2-3)2 + 1/10 X stUpa kA sannikaTa Ayatana = yadi stUpa ke AdhAra kI eka bhujA kI mApa va ho to, a */10 (2) 0 9 V5 X. 18 Xh tathA stUpa kA sUkSma Ayatana = gommaTasAra meM Ayatana sambandhI sUtra 3 V10 yaha niyama isa prakAra banatA hai 3 sampA kA Ayatana 102 = AdhAra X U~cAI a jaba d gole kA vyAsa hai = 5 18 as V 2 12 zaMku athavA sUcI stambha kA Ayatana 103 = x AdhAra kA kSetraphala X U~cAI gole kA Ayatana 104 - 1 X ( 7 ) (paridhi ) x U~cAI zaMkvAkAra Dhera (sarasoM Adi) kA Ayatana 105 a == Page #514 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jaina sAhitya meM kSetragaNita 436 AdhAra kA kSetraphala = (paridhi) (7 kA mAna 3 rakhane para) ataH AyatanaHX AdhAra kA kSetraphala X U~cAI =1XI(paridhi)'xU~cAI (paridhi (6) XU~cAI niSkarSa-'kSetragaNita' kA bhAratIya gaNita meM hI nahIM apitu vizva gaNita meM apanA viziSTa mahatva hai| kSetra gaNita ke antargata tribhuja, varga, caturbhuja, dIrghavRtta, paravalaya Adi gaNita adhyayana ke aise tatva haiM jinake dvArA gaNita kA vAstavika svarUpa spaSTa honA sambhava hai| kSetra gaNita ke ina tatvoM ke udgama aura vikAsa meM jainAcAryoM kA vaha mahattama yogadAna hai jisako kabhI vismaraNa nahIM kiyA jA sakatA / katipaya kSetragaNita ke tatvoM ke udgama evaM vikAsa para vicAra karane para jJAta hotA hai ki vRtta kSetra ke sambandha meM prAcIna gaNita para jitanA bhI kArya haA hai vaha jainAcAryoM kI hI dena hai| Ajakala kI khoja meM vRtta kI jina gUr3ha gutthiyoM ko kaThinAI se gaNitajJa samajhA pA rahe haiM, unhIM ko jainAcAryoM ne apanI mahatI prajJAmayI kuzalatA se saralatA pUrvaka samajhAyA hai| dIrghavRtta kA adhyayana karane vAle mahAvIrAcArya jI, jo hindU gaNita meM to apanA koI sAnI nahIM rakhate, sAtha hI sAtha vizva gaNita meM bhI apanA viziSTa sthAna rakhate haiN| mahAvIrAcArya ne vRttIya caturbhujoM ke una samasta sUtroM kA ullekha kiyA hai jo brahmagupta ne diye haiM parantu ApakI zailI atyadhika suspaSTa hai| yavAkAra, murajAkAra, paNavAkAra, vajrAkAra Adi vibhinna kSetroM kA varNana aura unake kSetraphaloM kA pratipAdana jainAcAryoM ke vizeSa yogadAna se hI sambhava ho sakA hai| kSetragaNita ke antargata ga kI mahimA apanA caumukhI mahatva rakhatI hai| 7 kA mAna 355/113, jo navIM zatAbdI ke gaNitajJa dhavalAkAra vIrasainAcArya kI vizeSa dena hai, vaha Aja bhI Adhunikatama khoja dvArA prApta ga ke mAna se pUrNataH mela khAtI hai| antataH kahA jA sakatA hai ki kSetragaNita ke vyApakatva meM jainAcAryoM kA cirasmaraNIya yogadAna hai| inhIM jainAcAryoM ne kSetra gaNita jaise nIrasa viSaya ko saralatA, subodhatA tathA svAbhAvikatA kI triguNAtmakatA kI ciragarimA se maNDita kiyA hai| saMdarbha 1. sUtrakRtAMga bhAga 2, adhyAya 1, sUtra 154 13. vahI, bhAga 3, adhyAya 2, pR0 258 2. sUryaprajJapti, sUtra 11, 25, 100 14. tiloyapaNNatti 4, 55-56 3. Indische studien, Vol X, p. 274 15. vahI, 4, 6 4. bhagavatIsUtra (15, 3 sUtra 724-726) 16. vahI, 4, 182 5. 'anuyogadvAra sUtra' sUtra, 123-144 17. tiloyapaNNati kA gaNita, pR0 54 6. gaNitasArasaMgraha, adhyAya 7, gAthA 11 18. tiloyapaNNatti 4, 180 7. vahI, adhyAya 7, gAthA 32, 37, evaM 42 16. vahI, 4, 1763 8. 'anuyogadvArasUtra', sUtra 100, 132, 133 20. jambUdvIvapaNNatti, 1, 23; 4,33-34 9. 'tatvArthAdhigamasUtra bhASya' bhAga 3, 21. vahI, 2, 26, 6 adhyAya 2, pR0 258 22. vahI, 2, 30 10. vahI, bhAga 3, adhyAya 2, pR0 258 23. vahI, 2, 23, 6, 6 11. vahI, bhAga 3, adhyAya 2, pR0 258 24. vahI, 2, 24-28, 6, 10 12. vahI, bhAga 4, adhyAya 14, pR0 288 25. vahI, 2, 26 bhAyA prakAra AbhApAryapravara abhI zrIAnanda zrIAnandaprasanna wwwive Page #515 -------------------------------------------------------------------------- ________________ maaranaraaNamancoursraveenacancernsamaan AcAryapravabhiAcAryapravara abhi zrIAnanda anyazrIAnanda YYAmoviram 440 dharma aura darzana SHREERA 26 vahI, 2, 25, 6, 11 57-58. vahI, adhyAya 7, gAthA 80 1/2 27. vahI, 4,36 56. vahI, adhyAya 7, gAthA 16 28. gaNitasAra saMgraha adhyAya 7, gAthA 43, 60. vahI, adhyAya 7, gAthA 60 . 45, 733 aura 741/2 61. vahI, adhyAya 7, gAthA 21 26. trilokasAra, gAthA 17, 19, 22, aura 23 62-63. vahI adhyAya 7, gAthA 63 30. vahI, gAthA, 311, 18, 760, 761, 64. vahI adhyAya 7, gAthA 30 763-766 65. vahI adhyAya 7, gAthA 23 31. sUryaprajJAti sUtra 20 66-67. vahI, adhyAya 7, gAthA 65 1/2 32. jyotiSa karaNDaka, gAthA 105 68. vahI, adhyAya 7, gAthA 25 33. bhagavatI sUtra-sUtra 61 69-70. vahI, adhyAya 7, gAthA 20 34. tatvArthAdhigama sUtra 3-11 71-72. vahI, adhyAya 7 gAthA 67 1/2 35. jambUdvIpaprajJAti, sUtra 16 73. vahI, adhyAya 7, gAthA 30 36. uttarAdhyayana sUtra-sUtra (35-56) 74. vahI, adhyAya 7 gAthA 32 37. tiloyapaNNati 4, 55-56 75-76. vahI, adhyAya 7, gAthA 76 1/2 38. loka prakAza (AI0 vI0 72) 77. vahI, adhyAya 7, gAthA 36 36. gaNitasArasaMgraha adhyAya 7 gAthA 16-60 78. vahI, adhyAya 7 gAthA 86 1/2 40. trilokasAra, gAthA, 211 76. vahI, adhyAya 8, gAthA 36 41. vahI, gAthA 18 80-81. vahI adhyAya 7, gAthA 42 42. tatvArthAdhigamasUtra bhASya, bhAga 3, adhyAya 2, 82. vahI, adhyAya 7, gAthA 43 pR0 258 83-84. vahI, adhyAya 7, gAthA 70 1/2 43. tiloyapaNNatti 1, 165 85. vahI, adhyAya 7, gAthA 47 44. vahI,4, 6 aura 4, 2761 86 trilokasAra 114 45. vahI, 4, 2763 87. vahI, gAthA 311 46. vahI, 4,2374 88-86. vahI, gAthA 762 47. vahI 5, 316-20 10. gaNitasArasaMgraha, adhyAya 7, gAthA 46 48. jambUdvIvapaNNati ,11 61 11. vahI, adhyAya 7, gAthA 54 46. gaNitasArasaMgraha adhyAya 7 gAthA 50 12. tiloyapaNNatti, 1, 165 50. vahI adhyAya 7 gAthA 50 63-64. vahI, 1, 203-14 51. vahI, adhyAya 7 gAthA 50 65. vahI, 1116 52. vahI, adhyAya 7 gAthA 7 66. vahI, 1, 268 53. vahI, adhyAya 7 gAthA 50 67. vahI, 5, 316-20 54. gaNitasAra saMgraha, adhyAya 7, gAthA 50 68. jambUdvIvapaNNAtti, 11, 108 parantu yaha niyama viSabhacaturbhuja ke liye 66. gaNitasArasaMgraha, adhyAya 8 gAthA 4 lAgU nahIM hai| 100-101. vahI, adhyAya 8, gAthA 28 1/2 55 aise do vRttoM kI jinake kendra eka hI hoM, 102. gommaTasAra, gAthA 17 paridhiyoM ke bIca kA kSetraphala, nemikSetra 103-104. vahI, gAthA 16 kahalAtA hai| 56. gaNitasAra saMgraha, adhyAya 7 gAthA 7 105. vahI, gAthA, 22, 23 Page #516 -------------------------------------------------------------------------- ________________ www.Jainelibrary.org Page #517 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Page #518 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prAkRta bhASA : udgama, vikAsa aura bheda - prabheda 0 muni zrI nagarAja jI DI0 liT0 [ itihAsa evaM sAhitya ke prasiddha vidvAna, aNuvrata ke vyAkhyAtA ] deza aura kAla kiyA hai, usake kAla-krama nirdhArita bhASA vaijJAnikoM ne bhAratIya Arya bhASAoM ke vikAsa kA jo anusAra prAkRta kA kAla I0 pU0 500 se prArambha hotA hai / para vastuta: yaha bAta bhASA ke sAhityika rUpa kI apekSA se hai / yadyapi vaidika bhASA kI prAcInatA meM kisI ko sandeha nahIM hai, para, vaha apane samaya meM janasAdhAraNa kI bolacAla kI bhASA rahI ho, aisA sambhava nahIM lagatA / vaha RSiyoM, vidvAnoM tathA purohitoM kI sAhitya - bhASA thI / yaha asambhava nahIM hai ki usa samaya vaidikabhASA meM sAmaMjasya rakhane vAlI aneka boliyA~ pracalita rahI hoM / mahAbhASyakAra pataJjali ne prAdezika dRSTi se eka hI zabda ke bhinna-bhinna rUpoM ke prayoga ke sambandha meM mahAbhASya meM jo ullekha kiyA hai, sambhavata: vaha isI tathya ko puSTa karatA hai ki kucheka pradezoM meM vaidika bhASA ke katipaya zabda una-una pradezoM kI boliyoM ke saMsarga se kucha bhinna rUpa meM athavA kinhIM zabdoM ke koI vizeSa rUpa prayoga meM Ane lage the / yaha bhI asvAbhAvika nahIM jAna par3atA ki inhIM boliyoM meM se koI eka bolI rahI ho, jisake purAvartIrUpa ne parimArjita hokara chandas yA vaidika saMskRta kA sAhityika svarUpa prApta kara liyA ho / katipaya vidvAnoM kA aisA anumAna hai ki vedoM kA racanA- kAla AryoM ke dUsare dala ke bhArata meM praviSTa hone ke bAda AtA hai / dUsare dala ke Arya paMcanada tathA sarasvatI va dRSadvatI ke taTavartI pradeza meM hote hue madhya deza meM Aye / isa krama ke bIca veda kA kucha bhAga kI ghATI meM banA aura bahuta-sA bhAga madhyadeza meM praNIta huA / mAnA jAtA hai, sambhavataH pUrva meM banA ho / paMcanada meM tathA sarasvatI va dRSadvatI atharvaveda kA kAphI bhAga jo paravartI pahale dala ke AryoM dvArA jinheM dUsare dala ke AryoM ne madhyadeza se khader3a diyA thA, veda kI taraha kisI bhI sAhitya ke race jAne kA ullekha nahIM miltaa| yahI kAraNa hai ki madhyadeza ke cAroM ora ke loga jina bhASAoM kA bolacAla meM prayoga karate the, unakA koI bhI sAhitya Aja upalabdha nahIM hai / isalie unake prAcIna rUpa kI vizeSatAoM ko hama nahIM jAna sakate, na anumAna kA hI koI AdhAra hai / vaidika yuga meM pazcima, uttara, madhyadeza aura pUrva meM janasAdhAraNa ke upayoga meM Ane vAlI ina boliyoM ke zrI Ananda antha zrI Ananda cornear abhinaMda Page #519 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrIAnaMdI AnaMda prAkRta bhASA aura sAhitya vaidika yuga se pUrvavartI bhI koI rUpa bhI rahe hoMge, jinake vikAsa ke rUpa meM inakA udbhava huA / vaidikakAla ke pUrva kI ora samavartI janabhASAoM ko sara jArja griyarsana ne prAthamika prAkRtoM (Primary Prakritas) ke nAma se ullikhita kiyA hai / inakA samaya 2000 I0 pUrva se 600 I0 pUrva taka mAnA jAtA hai / aisA anumAna kiyA jAtA hai ki ye prAthamika prAkRteM svaroM evaM vyaMjanoM ke uccAraNa, vibhaktiyoM ke prayoga Adi meM vaidika bhASA se bahuta samAnatAe~ rakhatI thIM / ina bhASAoM se vikAsa pAkara uttaravartI prAkRtoM kA jo sAhityika rUpa astitva meM AyA, usase yaha pramANita hotA hai / pataMjali kI dhvaniyoM meM bero 4 mahAbhASyakAra pataMjali ne mahAbhASya ke prArambha meM vyAkaraNa yA zabdAnuzAsana ke prayojanoM kI carcA ke sandarbha meM zuddha zabdoM tathA duSTa zabdoM yA apazabdoM kI carcA kI hai| duSTa zabdoM ke prayoga se bacane aura zuddha zabdoM kA prayoga karane para jora dete hue unhoMne nimnAMkita zloka upasthita kiyA hai "yastu prayuGkta e kuzalo vizeSe, zabdAn yathAvad vyavahArakAle / so'nantamApnoti jayaM paratra, vAgyogavid duSyati cApazabdaH ||"" arthAt jo zabdoM ke prayoga ko jAnatA hai, vaisA karane meM kuzala hai, vaha vyavahAra ke samaya unakA yathocita prayoga karatA hai, vaha paraloka meM ananta jaya - utkarSa - abhyudaya prApta karatA hai / jo apazabdoM kA prayoga karatA hai, vaha dUSita -- doSa bhAgI hotA hai / 2162 Age ve duSTa zabdoM yA apazabdoM kI ora saMketa karate hue kahate haiM - eka -eka zabda ke bahuta se apabhraMza haiM / jaise go zabda ke gAvI, goNI, gopotalikA ityAdi haiM / " yahA~ apabhraMza zabda kA prayoga una bhASAoM ke artha meM nahIM hai, jo pA~cavIM zatI se lagabhaga dazavIM zatI taka bhArata ( pazcima, pUrva, uttara aura madhyamaNDala) meM prasRta rahIM, jo prAkRtoM kA uttaravartI vikasita rUpa thIM / yahA~ apabhraMza kA prayoga saMskRtetara lokabhASAoM, jinheM usa kAla kI prAkRteM kahA jA sakatA hai, ke zabdoM ke lie hai| aisA pratIta hotA hai, taba lokabhASAoM ke prasAra aura prayoga kA kSetra bahuta vyApaka ho calA ho / unake zabda sambhavataH vaidika aura laukika saMskRta meM praveza pAne laga gaye hoM / ata: bhASA kI zuddhi ke pakSapAtI purohita vidvAn usa para roka lagAne ke lie bahuta prayatnazIla hue hoM / pataMjali ke vivecana kI dhvani kucha isI prakAra kI pratIta hotI hai / ve ( pataMjali) kucha Age aura kahate haiM-' "sunA jAtA hai ki 'yarvANa tarvANa' nAmaka RSi the / ve pratyakSa dharmAdharma kA sAkSAtkAra kiye hue the / para aura apara - parA aura aparA vidyA ke jJAtA the / 1. mahAbhASya, prathama Anhika, pRSTha 7 2. ekaikasya zabdasya bahavo'pabhraMzAH / tadyathA gaurityetasya zabdasya gAvI, goNI, gopotaliketyevamAdayo'pabhraMzAH / - mahAbhASya, prathama Anhika pRSTha 8 Page #520 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prAkRta bhASA : udgama, vikAsa aura bheda-prabheda 5 jo kucha jJAtavya-jAnane yogya hai use ve jAna cuke the / ve vAstavikatA ko pahacAne hue the / ve AdarAspada RSi 'yad vA naH tad vA naH - aisA prayoga jahA~ kiyA jAnA cAhie, vahA~ 'yarvANaHtarvANaH ' aisA prayoga karate the / parantu yAjJika-karma meM apabhASaNa- azuddha zabdoM kA uccAraNa nahIM karate the / asuroM ne yAjJika karma meM apabhASaNa kiyA thA ata unakA parAbhava huA 1 11 pataMjali ke kahane kA Azaya yaha hai ki vaidika paramparA ke vidvAn paNDita bhI kabhI-kabhI bolacAla meM loka-bhASA ke zabdoM kA prayoga kara lete the| pataMjali ise to kSamya mAna lete haiM parantu isa bAta para ve jora dete haiM ki yajJa meM azuddha bhASA kadApi vyavahRta nahIM honI cAhie / vaisA hone se artha kA anartha ho jAtA hai| pataMjali ke kathana se yaha abhivyaMjita hotA hai ki isa bAta kI bar3I cintA vyApta ho gaI thI ki loka-bhASAoM kA uttarottara bar3hatA huA pravAha yAjJika karma-vidhi taka kahIM na pahu~ca jAye / Age calakara pataMjali yahA~ taka kahate haiM "yAjJikoM ke zabda haiM ki yadi ahitAgni ( yAjJika) agnyAdhAna kiye hue vyakti dvArA apazabda kA prayoga ho jAye to use usake prAyazcita svarUpa sarasvatI iSTi sArasvata (sarasvatI devatAoM ko uddiSTa kara) yajJa karanA cAhie / 2 eka sthAna para pataMjali likhate haiM- jina pratipAdikoM kA vidhivAkyoM meM grahaNa nahIM kiyA gayA hai, unakA bhI svara tathA varNAnurSI ke jJAna ke lie upadeza saMgraha iSTa hai tAki zaza ke sthAna para paSa, palAza ke sthAna para palASa aura maJcaka ke sthAna para maMjaka kA prayoga na hone lage / " pataMjali ke samakSa eka prazna aura AtA hai| vaha una zabdoM ke sambandha meM hai, jo pataMjali ke samaya yA unase pahale se hI saMskRta meM prayoga meM nahIM A rahe the, yadyapi ve the saMskRta ke hI / USa, tera, cakra tathA peca - ina cAra zabdoM ko pataMjali ne udAharaNa ke rUpa meM prastuta kiyA hai| unhoMne USa ke sthAna para uSitAH, tera ke sthAna para tIrNAH, cakra ke sthAna para kRtavantaH tathA peca ke sthAna para pakvavantaH ke rUpa meM jo prayoga pracalita the, unakI bhI carcA kI hai / * 1. evaM hi zrUyate yarvANastarvANo nAma RSayo babhUvuH pratyakSadharmANa: parAvarajJA viditaveditavyA adhigatayAthAtathyAH / te tatra bhavanto yadvAnastadvAna iti prayoktavye yarvANastarvANa iti prayuJjate, yAjJe punaH karmaNi tApabhASante / taiH punarasuraiyajJa karmaNyapabhASitam tataste parAbhUtA: / - mahAbhASya, prathama Anhika pRSTha 37-38 2. yAjJikAH paThanti AhitAgnirapazabda prayujya prAyazcittIyAM sArasvatImiSTi nirvapet / -- mahAbhASya prathama Anhika pR0 14 svaravarNAnupUrvI jJAnArtha upadezaH kartavyaH / 3. .........yAni tarhya grahaNAni prAtipadikAni eteSAmapi zazaH SaSa iti mA bhUt / palAza: palASa iti mA bhUt / maJcako maJcaka iti mA bhUt / - mahAbhASya prathama Anhika pR0 48 4. aprayogaH khalvapyeSAM zabdAnAM nATyaH / kutaH / prayogAnyatvAt yadeSAM zabdAnAmarthe'nyAcchandAnprayuJjate / tadyathA USetyasya zabdasyArthe kvayUyamuSitAH teretyasyArthe kva yUyaM tIrNAH, cakretyasyArthe kva yUyaM kRtavanta:, pecetyasyArthe kva yUyaM pakvavanta iti / - mahAbhASya prathama, Anhika pRSTha 31 .. fra hokara bhanandana grantha zrI Ananda tha A Page #521 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AvAja zrI Avanda WEDN phra AcArya zrI Ananda abhi grantha prAkRta bhASA aura sAhitya abhinaMda an phira ina zabdoM ke aprayoga kA parihAra karate hue ve likhate haiM-- " ho sakatA hai, ve zabda jinheM aprayukta kahA jAtA hai, anya dezoM, sthAnoM meM prayukta hote hoM, hameM prayukta hote nahIM milate hoM / unheM prApta karane kA yatna kIjie / zabdoM ke prayoga kA kSetra bar3A vizAla / yaha pRthvI sAta dvIpoM aura tIna lokoM meM vibhakta hai / cAra veda haiM / unake chaH aMga haiM / unake rahasya yA tatvabodhaka itara grantha haiM / yajurveda kI 101 zAkhAe~ haiM, jo paraspara bhinna haiM / sAmaveda kI eka hajAra mArga - paramparAe~ haiM / RgvediyoM ke AmnAya - paramparA krama ikkIsa prakAra ke haiM / atharvaveda nau rUpoM meM vibhakta hai / vAkovAkya ( praznottarAtmaka grantha) itihAsa, purANa, Ayurveda ityAdi aneka zAstra haiM, jo zabdoM ke prayoga ke viSaya haiM / zabdoM ke prayoga ke itane vizAla viSaya ko sune binA yoM kahanA ki amuka zabda aprayukta haiM, kevala duHsAhasa hai / "" pataMjali ke uparyukta kathana meM do bAteM vizeSa rUpa se pratIta hotI haiM, eka yaha hai-- saMskRta ke katipaya zabda lokabhASA ke DhA~ce meM Dhalate jA rahe the| usase unakA vyAkaraNa - zuddha rUpa akSuNNa kaise raha sakatA / loka-bhASAoM ke DhA~ce meM DhalA huA - kiMcit parivartita yA saralIkRta rUpa saMskRta meM prayukta na hone lage, isa para pataMjali jora dete haiN| kyoMki vaisA hone para saMskRta kI zuddhatA sthira nahIM raha sakatI thI / zaza-SaSa, palAza - palASa, maJcaka, maJjaka jo pataMjali dvArA ullikhita kiye gaye haiM, ve nizcaya hI isake dyotaka haiM / dUsarI bAta yaha hai ki saMskRta ke kucha zabda loka bhASAoM meM itane ghulamila gaye hoMge ki unameM prayoga sahaja ho gayA / sAmAnyataH ve lokabhASA ke hI zabda samajhe jAne lage hoM / saMskRta ke kSetra para isakI pratikUla pratikriyA huI / vahA~ unakA prayoga banda ho gayA / ho sakatA hai, ApAtata: saMskRtajJoM dvArA unheM loka-bhASA ke hI zabda mAna liyA gayA ho yA jAnabUjha kara unase durAva kI sthiti utpanna kara lI gaI ho / pataMjali ke mastiSka para sambhavataH ina bAtoM kA asara rahA ho| isalie ve ina zabdoM kI aprayuktatA ke kAraNa hone vAlI bhrAMti kA pratikAra karane ke lie prayatnazIla pratIta hote haiN| zuddha vAk-jJAna, zuddha vAk-prayoga, zuddha vAk-vyavahAra ko akSuNNa banAye rakhane kI pataMjali ko kitanI cintA thI, yaha unake usa kathana se spaSTa ho jAtA haiM jisameM unhoMne akSara-samamnAya ke jJAna ko parama puNyadAyaka evaM zreyaskara batAyA hai / unhoMne likhA hai : "yaha akSara-samamnAya hI vAksamamnAya hai arthAt vAk-vANI yA bhASA rUpa meM pariNata hone vAlA 1. sarve khalvapyete zabdA dezAntareSu prayujyante / na caivopalabhyante / upalabdhau yatnaH kriyatAm / mahAJchabdasya prayoga viSayaH / sapta dvIpA vasumatI trayo lokA, catvAro vedA:, sAGgAH sarahasyAH, bahudhA bhinnA ekAdaza madhvaryu zAkhA:, sahasravartmA sAmaveda: ekaviMzatidhA bAhavRcyaM, navadhA''tharvaNovedaH, vAkovAkyam, itihAsaH, purANam / vaidyakamityetAvAJchandasya prayoga viSayaH / etAvantaM zabdasya prayogaviSayamananunizamya santyaprayuktA iti vacanaM kevalaM sAhasamAtrameva / - mahAbhASya, prathama Anhika pRSTha 32-33 Page #522 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prAkRta bhASA : udgama, vikAsa aura bheda-prabheda 7 / hai| isa puSpita, phalita tathA candramA va tAroM kI taraha pratimaNDita akSara-samamnAya ko zabda-rUpa brahmatattva samajhanA caahie| isake jJAna se saba vedoM ke adhyayana se milane vAlA puNya-phala prApta hotA hai| isake adhyetA ke mAtA-pitA svarga meM gauravAnvita hote haiN|" astu, sAdhAraNatayA bhASA vaijJAnika prAkRtoM ko madhyakAlIna AryabhASA kAla meM lete haiN| jaisA ki ullekha kiyA gayA hai, ve 500 I0 pUrva se 1000 I0 taka kA samaya isameM ginate haiM / katipaya vidvAn 600 I0 pUrva se isakA prArambha tathA 1100 yA 1200 I0 taka samApana svIkAra karate haiN| prAkRta-kAla--tIna bhAgoM meM sthUla rUpa meM yaha lagabhaga milatI-julatI-sI bAta hai| kyoMki bhASAoM ke vikAsa-krama meM kAla kA sarvathA itthaMbhUta anumAna sambhava nahIM hotaa| madhyakAlIna bhAratIya AryabhASA kAla ko prAkRta-kAla bhI kahA jAtA hai / yaha pUrA kAla tIna bhAgoM meM aura bAMTA jAtA hai--prathama prAkRta-kAla, dvitIya prAkRtakAla, tRtIya prAkRta-kAla / prathama prAkRta-kAla prArambha se arthAt 500 I0 pUrva se I0 san ke Arambha taka mAnA jAtA hai / isameM pAli tathA zilAlekhI prAkRta ko liyA gayA hai / dUsarA kAla I0 san se 500 I0 taka kA mAnA jAtA haiN| isameM pravRtta bhASA prAkRta nAma se abhihita kI gaI hai| prAkRta ke antargata kaI prakAra kI prAkRtoM kA samAveza hai, jinake svatantra rUpa spaSTa ho cuke the| tIsare kAla kI avadhi 500 I0 se 1000 I0 taka mAnI jAtI hai / isakI bhASA kA nAma apabhraMza hai, jo prAkRtoM kA uttaravartI vikAsa thaa| paNDita haragovindadAsa TI0 seTha ne bhI pAia sahamahaNNavo kI bhUmikA meM isa prAkRta-kAla ko, jise unhoMne dvitIya stara kI prAkRtoM kA samaya kahA hai, tIna yugoM meM vibhakta kiyA hai| prastuta viSaya ke spaSTIkaraNa meM upayogI hone se use yahA~ uddhRta kiyA jAtA hai : prathama yuga (vista pUrva 400 I0 se khrista ke bAda 100 I0) (ka) hInayAna bauddhoM ke tripiTaka, mahAvaMza aura jAtaka prabhRti granthoM kI pAli-bhASA / (kha) paizAcI aura cUlikA paishaacii| (ga) jaina Agama-granthoM kI addhamAgadhI bhASA / (gha) aMgagranthabhinna prAcIna sUtroM kI aura paumacariaM Adi prAcIna granthoM kI jaina mahArASTrI bhaassaa| (Ga) azoka-zilAlekhoM kI evaM paravatikAla ke prAcIna zilAlekhoM kI bhASA / azvaghoSa ke nATakoM kI bhASA madhyayuga (zistIya 100 se 500) / (ka) trivendram se prakAzita mAsacarita kahe jAte nATakoM aura bAda ke kAlidAsa prabhati ke nATakoM kI zaurasenI, mAgadhI aura mahArASTrI bhaassaaeN| 1. so'yamakSarasamAmnAyo vAksamAmnAyaH puSpitaH phalitazcandratArakavatpratimaNDito veditavyo brahmarAziH sarvavedapuNyaphalAvAptizcAsya jJAne bhavati, mAtA pitarI cAsya svarge loke mahIyete / -mahAbhASya, dvitIya Anhika, pRSTha 113 AMARCANJANAMAN- OADCASION WEREabhA zrIandara INivaranwavimeopranamurarima hommrapmiews Page #523 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrIAnanda anya zrIAnanda prAkRta bhASA aura sAhitya (kha) setubandha, gAthAsaptazatI Adi kAvyoM kI mahArASTrI bhaassaa| (ga) prAkRta vyAkaraNoM meM jinake lakSaNa aura udAharaNa pAye jAte haiM, ve mahArASTrI, zaurasenI, ____ mAgadhI, paizAcI, cUlikA paizAcI bhASAe~ / (gha) digambara jaina granthoM kI zaurasenI aura paravartikAla ke zvetAmbaroM kI jaina mahArASTrI bhASA / (Ga) caNDa ke vyAkaraNa meM nirdiSTa aura vikramorvazIya meM prayukta apabhraMza bhASA / zeSa yuga (khristIya 500 se 1000 varSa) bhinna-bhinna pradezoM kI paravartikAla kI apabhraMza bhASAe~ / paNDita haragovindadAsa TI0 seTha kA yaha vibhAjana prAkRta ke bhedoM para vistAra se prakAza DAlatA hai| prAkRta ke bhedoM ke sambandha meM Age yathAprasaMga vistAra se vicAra kiyA jaayegaa| isa sambandha meM vizleSaNa karane se pUrva prAkRta kI utpatti para vicAra karanA Avazyaka hai| prAkRta ke nAma-nAmAntara prAkRta ke lie pAiya, pAia, pAuya, pAuDa, pAgaDa, pAgata, pAgaya, pAyaapAyaya, pAyau jaise aneka nAma prApta haiN| jaina aMga sAhitya meM tIsare aMga sthAnAMga sUtra meM pAgata zabda vyavahRta huA hai / kSamAzramaNa jinabhadragaNikRta vizeSAvazyaka bhASya kI TIkA meM hemacandra sUri ne pAgaya zabda kA prayoga kiyA hai| rAjazekhara dvArA racita karpUramanjarI nAmaka saTTaka meM pAua zabda AyA hai| vAkpatirAja ne gauDavaho nAmaka apane prAkRta kAvya meM pAyaya zabda kA prayoga kiyA hai| ye sabhI zabda prAkRta ke artha meM haiN| nATyazAstra ke racayitA AcArya bharata ne nATyazAstra meM prAkRta ke nAma se isa bhASA ko abhihita kiyA hai| prAkRta kA utpatti-srota bhASA vaijJAnika sAdhAraNatayA aisA mAnate A rahe haiM ki Arya-bhASAoM ke vikAsa-krama ke antargata vaidika bhASA se saMskRta kA vikAsa huA aura saMskRta se prAkRta kA udbhava huaa| isIlie bhASA vaijJAnika isakA astitva saMskRta-kAla ke pazcAt svIkAra karate haiM / isa sambandha meM hameM vizada rUpa se vicAra karanA hai| vaiyAkaraNoM kI mAnyatAeM suprasiddha prAkRta vaiyAkaraNa AcArya hemacandra ne apane prAkRta-vyAkaraNa meM "prakRtiH saMskRtam, tatra bhavaM tata AgataM va prAkRtam / " arthAt prakRti saMskRta hai, vahA~ hone vAlI yA usase Ane vAlI bhASA prAkRta / 1. sthAnAMga sUtra, sthAna 7, sUtra 553 2. vizeSAvazyaka bhASya, gAthA 1466 kI TIkA karpUramaMjarI, javanikA 1, zloka 8 4. gauDavaho, gAthA 62 5. nATyazAstra, adhyAya 17, zloka 1. Page #524 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prAkRta bhASA : udgama, vikAsa aura bheda-prabhaMda hai / mArkaNDeya ne prAkRta-sarvasva meM prAkRta kA "prakRtiH saMskRtam tatra bhavaM prAkRtamucyate" prakRti saMskRta hai, vahA~ hone vAlI bhASA arthAt usase niSpanna hone vAlI bhASA prAkRta kahI jAtI hai--aisA lakSaNa kiyA hai / prAkRta-candrikA meM "prakRtiH saMskRtam tatra bhavatvAt prAkRta smRtam" prakRti saMskRta hai, vahA~ hone se yA usase udbhUta hone se yaha bhASA prAkRta kahI gaI hai-aisA ullekha kiyA gayA hai| narasiMha ne SaDbhASAcandrikA meM "prAkRte: saMskRtAyAstu vikRtiH prAkRtI matA" saMskRta rUpa prakRti kA vikAra-vikAsa mAnA gayA hai- aisA vivecana kiyA gayA hai| prAkRta-saMjIvanI meM kahA gayA hai ki "prAkRtasya sarvameva saMskRtaM yoniH" arthAta prAkRta kA mUla srota sarvathA saMskRta hI hai| nATyazAstra ke prasiddha vidvAn dhanika ne dazarUpaka meM "prAkRte: AgataM prAkRtam prakRti: saMskRtam" / jo prakRti se Agata hai vaha prAkRta hai aura prakRti saMskRta hai-aisA vizleSaNa kiyA hai| siMhadevagaNI ne vAgbhaTAlaGkAra kI TIkA meM "prakRte: saMskRtAt AgataM prAkRtam" saMskRta rUpa prakRti se jo bhASA AI, udbhUta huI, vaha prAkRta hai-aisI vyAkhyA kI hai| kAvyAdarza ke TIkAkAra premacanda tarkavAgIza ne likhA hai--"saMskRtarUpAyA prAkRteH utpannatvAta prAkRtam" saMskRta rUpa prakRti se utpannatA ke kAraNa yaha bhASA prAkRta nAma se abhihita huI hai| nArAyaNa ne rasikasarvasva meM prAkRta aura apabhraMza ke udbhava kI carcA karate hue kahA hai--"saMskRtAt prAkRtamiSTam tato'pabhraMzabhASaNam" saMskRta se prAkRta aura usase apabhraMza astitva meM aaii| prAkRta ke vaiyAkaraNoM tathA kAvyazAstrIya granthoM ke katipaya TIkAkAroM ke uparyukta vicAroM se sAmAnyata: yaha prakaTa hotA hai ki una sabakI prAyaH eka hI dhAraNA thI ki saMskRta se prAkRta utpanna yahA~ sabase pahale socane kI bAta hai ki saMskRta kA artha hI saMskAra, parimArjana yA saMzodhana kI huI bhASA hai, taba usase prAkRta jaisI kisI dusarI bhASA kA udbhUta honA kaise saMbhava ho sakatA hai| yA to prAkRta ke uparyukta vaiyAkaraNoM ne aura kAvyazAstrIya vidvAnoM ne bhASA-tattva yA bhASA-vijJAna kI dRSTi se socA nahIM thA yA unake kahane kA Azaya kucha aura thaa| prakRti zabda kA mukhya artha jana-sAdhAraNa yA svabhAva hotA hai| jana-sAdhAraNa kI bhASA yA svAbhAvika bhASA--vastuta: prAkRta kA aisA hI artha honA caahie| Age hama kucha vidvAnoM ke matoM kI carcA kareMge, jisase yaha saMgata pratIta hogaa| uparyukta vidvAnoM ne yadi vastutaH saMskRta ko prAkRta kA mUla srota svIkAra kiyA ho, isI artha meM saMskRta ko prAkRta kI prakRti kahA ho to yaha vicAraNIya hai| jaisA ki siddha hai, saMskRta vyAkaraNa se sarvathA niyamita evaM pratibaddha ho cukI thii| aisA hone ke bAda bhASA kA apanA svarUpa to yathAvat banA rahatA hai para usakA vikAsa ruka jAtA hai| usase kisI naI bhASA kA prasUta honA sambhava nahIM hotaa| kyoMki vaha svayaM kisI bolacAla kI bhASA (jana-bhASA) ke AdhAra para saMskAra-yukta rUpa dhAraNa karatI hai| AcArya hemacandra jaisA vidvAn jisakI dhArmika paramparA meM prAkRta ko jagat kI AdibhASA taka kahA gayA hai, ise saMskRta se niHsRta mAne, yaha kaise sambhava ho sakatA hai| hemacandra Adi vaiyAkaraNoM ne saMskRta ko PAINMainaraninabranAmarwAAJ- ANAMALA . AcAryapravabhiAcAryapravabhi zrIAnanda anyazrIAnandA anya meromainnromeryonextar v.' Arvie Page #525 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AyAyapravara abhinaMda AAnanda anya 10 prAkRta bhASA aura sAhitya prAkRta kI prakRti ke rUpa meM jo nirUpita kiyA hai, usakA eka vizeSa Azaya pratIta hotA hai / ye vaiyAkaraNa tathA kAvyazAstrIya TIkAkAra prAya: prAkRta-kAla ke pazcAdvartI haiM / inakA samaya apabhraMzoM ke anantara Adhunika bhASAoM ke udgama tathA vikAsa ke nikaTa kA hai / taba prAkRta kA paThana-pAThana lagabhaga banda ho gayA thA / yahA~ taka ki prAkRta ko samajhane ke lie saMskRta chAyA se kAma lenA par3atA thA arthAt purAtana bhASAoM ke sIkhane kA mAdhyama saMskRta thI / isakA mukhya kAraNa yaha hai ki saMskRta yadyapi loka bhASA kA rUpa kabhI bhI nahIM le sakI parantu bhArata kI AryabhASAoM ke AdikAla se lekara aneka zatAbdiyoM taka vaha bhArata meM eka ziSTabhASA ke rUpa meM pravRtta rahI / isa dRSTi se usakI vyApti aura mahattva kSINa nahIM huaa| tabhI to jaisA ki sUcita kiyA gayA hai, kAla-kramavaza jana-jana ke lie aparicita banI prAkRta jaisI bhASA jo kabhI sarvajana pracalita bhASA thI, ko samajhane ke lie saMskRta jaisI ziSTabhASA kA avalambana lenA par3A / sambhavata: prAkRta- vaiyAkaraNoM ke mana para isI sthiti kA asara thA / yahI kAraNa hai ki unhoMne prAkRta kA AdhAra saMskRta batAyA / yahA~ taka huA, jaina vidvAn, jaina zramaNa, jinakA maulika vAGamaya prAkRta meM racita hai, apane Arya granthoM ke samajhane meM saMskRta chAyA aura TIkA kA sahArA Avazyaka mAnane lage the / MO vizeSata: hemacandra ke prAkRta - vyAkaraNa ke sambandha meM kucha aura jJApanIya hai / hemacandra ne koI svatantra prAkRta-vyAkaraNa nahIM likhA / vastutaH hemacandra ne siddha hai mazabdAnuzAsana ke nAma se bRhat saMskRtavyAkaraNa kI racanA' kI / usake sAta adhyAyoM meM saMskRta-vyAkaraNa ke samagra viSayoM kA vivecana hai / 1. AcArya hemacandra ke vyAkaraNa racane ke sambandha meM eka ghaTanA hai / gurjarezvara siddharAja jayasiMha, jo gurjaradeza ko kAzmIra, kAzI aura mithilA kI taraha saMskRta vidyA kA prazasta pITha dekhanA cAhatA thA, kA apane rAjya ke vidvAnoM se yaha anurodha thA ki ve eka nUtana vyAkaraNa kI racanA kareM, jo apanI koTi kI atyanta mahattvapUrNa kRti ho / siddharAja jayasiMha ko vizeSataH yaha preraNA taba milI, jaba usane apane dvArA jIte gaye mAlavadeza ke lUTa ke mAla meM Aye eka grantha bhaNDAra kI gaveSaNA karavAI / usameM dhArAdhIza bhoja dvArA racita eka vyAkaraNa-grantha para siddharAja kI dRSTi par3I, jisa (grantha) kI paNDitoM ne bar3I prazaMsA kI / siddharAja kI sAhityika sparddhA jAgI / phalataH usane vidvAnoM se ukta anurodha kiyA / siddharAja kI rAjasabhA meM hemacandra kA sarvAtizAyI sthAna thA / ve apratima pratibhA ke dhanI the, aneka viSayoM ke mArmika vidvAn the / prabhAvakacarita meM isa prasaMga kA yoM ullekha kiyA gayA hai "sarve sambhUya vidvAnso, hemacandra vyalokayan / mahAbhaktyA rAjJAsAvabhyacarya prAthitastataH / / zabdavyutpattikRcchAstraM nirmAyAsmanmanoratham / pUrayasva maharSe ! tvaM, binA tvAmatra kaH prabhuH // yazo mama tava khyAtiH puNyaM ca muninAyaka ! vizvalokopakArAya, vyAkaraNaM kuru navam 11 " - prabhAvakacarita 12, 81, 82, 84 Page #526 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prAkRtabhASA: udgama, vikAsa aura bheda-prabheda AThaveM adhyAya meM AcArya ne prAkRta-vyAkaraNa kA varNana kiyA hai| isase yaha spaSTa hai ki prAkRta-vyAkaraNa kA vizleSaNa grantha kA mukhya viSaya nahIM thA / jaisA ki kahA gayA hai, yuga-pravAha ko dekhate unheM sambhavataH yahI samIcIna lagA ho ki saMskRta ke mAdhyama se prAkRta taka pahu~cA jaae| prAkRta kI sIdhe vyAkhyA karanA unheM rucikara bhI nahIM lagA hogA, kyoMki bolacAla meM prAkRta kA vyavahAra na rahA, itanA hI nahIM, balki usake svatantra adhyayana kI pravRtti bhI kSINa ho cukI thI / usakA adhyayana saMskRta - sApekSa bana hI gayA thaa| lagatA hai, isIlie unheM saMskRta ke AdhAra ko svIkAra karanA samayAnukUla aura adhyayanAnukUla pratIta huA hai / zabdoM ke saMskRta rUpa ina-ina parivartanoM se prAkRta rUpa, yahI prAkRtabhASA meM praveza pAne kA sugamatama mArga thA / astu, isI paripArzva meM unheM saMskRta ko prAkRta kI prakRti kahanA ucita lagA hai, yaha suspaSTa pratIta hotA hai / vastuta: AcArya hemacandra prAkRta kI utpatti ke sambandha meM bhrAnta nahIM the, apane kAvyAnuzAsana kI pahalI kArikA meM ve kahate haiM akRtrimasvAdupadAM paramArthAbhidhAyinIm / sarvabhASApariNatAM, janIM vAcamupAsmahe || alaMkAracUr3AmaNi nAmaka svopajJa vyAkhyA meM isakA spaSTIkaraNa karate hue ve likhate haiM"akRtrimANi - asaMskRtAni ataeva svAdUni mandadhiyAmapi pezalAni padAni yasyAmiti vigrahaH / " .....tathA suranaratirazcAM vicitrAsu bhASAsu pariNatAM tanmayatAM gatAM sarvabhASApariNatAm / ekarUpA'pi hi bhagavato'rdhamAgadhI bhASA vAridavimuktavArivad AzrayAnurUpatayA pariNamati / " isa bAta ko aura puSTa karane ke lie ve nimnAMkita padya bhI vahIM uddhRta karate haiM-- devA devIM narA nAroM zabarAzcApi zAbarIm / tiryaJco'pi hi tairazvoM menire bhagavadgiram // hemacandra dvArA svayaM apanI vyAkhyA meM kiye gaye isa vivecana se spaSTa hai ki ve saMskRta ko kRtrima bhASA mAnate the / prAkRta unakI dRSTi meM akRtrima svAbhAvika yA prAkRtika bhASA thI / astu, isa vicAra - dhArA meM vizvAsa rakhane vAlA manISI yaha sthApanA kaise kara sakatA hai ki prAkRta saMskRta se nikalI hai / 11 hemacandra ke isa vyAkaraNa kI gujarAta meM tathA anyatra bahuta prazasti huI / isa sambandha meM nimnAMkita zloka bahuta prasiddha hai kiM stumaH zabdapAthodherhemacandrayatermatim / ekenApi hi yenedRk kRtaM zabdAnuzAsanam // suprasiddha jaina vidvAn jinamaNDala ne bhI isI prakAra ke udgAra vyakta kiye haiMjayasiMhadevavayaNAu nimmiyaM siddhahemavAgaraNaM / nIse sasadda lakkhaNa nihANamimiNA deNaM // [jaryAsahadevavacanAt nirmitaM siddhahaimavyAkaraNam / niHzeSazabdalakSaNanidhAnamanena munIndreNa // ] contr [D CURR OM Asava amiza dana Ananda abhi Li Page #527 -------------------------------------------------------------------------- ________________ KAANAIL.JANABANKERAJ.AAJASANA.AAR.. .RIAMRAPAL :. dara 12 prAkRta bhASA aura sAhitya AcArya hemacandra ke pUrvavartI mahAn naiyAyika evaM kavi AcArya siddhasena divAkara ne bhI isI prakAra ullekha kiyA hai akRtrima svAdupadairjanaM jinendraH sAkSAdiva pAsi bhASitaiH / ' __ AcArya hemacandra ne isI paramparA kA anusaraNa kiyA hai / yahA~ taka ki AcArya siddhasena divAkara ke zabdoM ko bhI yathAvat rUpa meM svIkAra kiyA hai| rudraTakRta kAvyAlaMkAra ke vyAkhyAtA, suprasiddha alaMkArazAstrI jaina vidvAna nami sAdha ne prAkRta kI vyAkhyA karate hue use saba bhASAoM kA mUla btaayaa| pahale mAnava kI AdibhASA ke sambandha meM vicAra karate samaya nami sAdhu ke vicAroM ko upasthita kiyA gayA hai| unake anusAra prAkRta zabda pAka+kRtaM 2 arthAt pahale kiyA huA (ati prAcIna) se banA hai| nami sAdhu ne apanI vyAkhyA meM yaha bhI ullekha kiyA hai ki jisa prakAra bAdala se girA huA pAnI yadyapi ekarUpa hotA hai, para bhUmi ke bheda se vaha aneka rUpoM meM parivartita ho jAtA hai, usI prakAra vaha (prAkRtabhASA) aneka rUpoM meM pariNata ho jAtI hai| .........."vahI pANini Adi ke vyAkaraNa ke niyamoM se saMskAra pAkara sammArjita hokara saMskRta kahalAtI hai| nami sAdhu ukta vizleSaNa ke saMdarbha meM eka bAta kI aura carcA karate haiM, jo kAphI mahattvapUrNa hai| ve kahate haiM ki mUla graMthakAra AcArya rudraTa ne apane vivecanakrama ke madhya prAkRta kA pahale tathA saMskRta Adi kA bAda meM nirdeza kiyA hai| yaha spaSTa hai, yoM kahakara nami sAdhu isa bAta para bala denA cAhate haiM ki prAkRta pUrvavartI hai tathA saMskRta tatpazcAdvartI / nami sAdhu ke vicAra bhASA-vijJAna kI dRSTi se mahattvapUrNa aura mananIya haiN| pUrvoddhRta vaiyAkaraNoM tathA kAvyazAstrIya granthoM ke TIkAkAroM se ye mela nahIM khAte / nami sAdhu prAya: ina sabhI se pUrvavartI the / rAjazekhara jaise ajaina vidvAnoM ne bhI isI bAta kI ora iMgita kiyA hai| rAjazekhara kA samaya lagabhaga nauvIM IsavI mAnA gayA hai| bAlarAmAyaNa kA eka prasaMga hai, jahA~ ve likhate haiM 1. dvAtriMzad dvAtrizikA 1, 18 2. ...... pAk-pUrvakRtaM prAkRtaM, bAlamahilAdisubodhaM sakalabhASAnibandhanabhUtaM vacanamucyate / 3. ......."meghanirmukta jalamivaikasvarUpaM tadeva vibhedAnApnoti |........"paanninyaadi vyAkaraNoditazabda lakSaNena saMskaraNAt saMskRtamucyate / ......"ataeva zAstrakRtA prAkRtamAdau nidiSTaM tadanu saMskRtAdIni / rudraTa kA vivecana prAkRta-saMskRta-mAgadha-pizAcabhASAzca zaurasenI c| SaSTho'tra -bhUribhedo dezamazeSAdapabhraMzaH // . Page #528 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prAkRta bhASA: udgama, vikAsa aura bheda-prabheda 13 yad yoni kila saMskRtasya sudRzAM jihvAsu yanmodate, yatra zrotrapathAvatAriNi kaTurbhASAkSarANAM rasaH / gadyaM cUrNapadaM padaM ratipatestat prAkRtaM yadvacaH, tAllATaoNllalitAGgiH pazya nudatI dRSTenimeSatatam // -bAlarAmAyaNa 48, 46 arthAt jo saMskRta kA utpatti-sthAna hai, sundara nayanoM vAlI nAriyoM kI jihvAoM para jo pramoda pAtI hai, jisake kAna meM par3ane para anya bhASAoM ke akSaroM kA rasa kaDuA lagane lagatA hai| jisakA sulalita padoM vAlA gadya kAmadeva ke pada jaisA hRdya hai, aisI prAkRta bhASA jo bolate haiM, una lATadeza (gujarAta) ke mahAnubhAvoM ko he sundari ! apalaka nayanoM se dekha ! isa padya meM prAkRta kI vizeSatAoM ke varNana ke saMdarbha meM rAjazekhara ne prAkRta ko jo saMskRta kI yoni-prakRti yA udgama-srota batAyA hai, bhASA-vijJAna kI dRSTi se vaha mahattvapUrNa hai|| gauDavaho meM vAkpatirAja ne prAkRta kI mahattA aura vizeSatA ke sambandha meM jo kahA hai, usakA ullekha pahale kiyA hI jA cakA hai| unhoMne prAkRta ko sabhI bhASAoM kA udgama-srota batAyA hai| gauDavaho meM vAkpatirAja ne prAkRta ke sandarbha meM eka bAta aura kahI hai, jo bhASAvijJAna kI dRSTi se mananIya hai| unhoMne kahA hai "prAkRta kI chAyA-prabhAva se saMskRta-vacanoM kA lAvaNya udghATita yA udbhASita hotA hai| saMskRta ko saMskArotkRSTa karane meM prAkRta kA bar3A hAtha hai|"2 isa ukti se yaha prakaTa hotA hai ki saMskRta-bhASA kI vizeSatA saMskArotkRSTatA hai arthAt utkRSTatApUrvaka usakA saMskAra--pariSkAra yA parimArjana kiyA huA hai| aisA hone kA kAraNa prAkRta hai| dUsare zabdoM meM prAkRta kAraNa hai, saMskRta kArya hai| kArya se kAraNa kA pUrvabhAvitva svAbhAvika hai| 1. sayalAo imaM vAyA visaMti eto yanti vaayaao| enti samudaM ciya Nenti sAyarAo cciya jlaaii|| -gauDavaho 63 [sakalA etad vAco vizanti itazca niryAnti vAcaH / AyAnti samudrameva niryAnti sAgarAdeva jalAni / isa bhASA (prAkRta) meM saba bhASAe~ praveza pAtI haiN| isIse saba bhASAe~ nikalatI haiN| pAnI samudra meM hI praveza karatA hai aura samudra se hI (vASpa ke rUpa meM) nikalatA hai| 2. ummilai lAyaNNaM payayacchAyAe sakkayavayANaM / sakkayasakkArukkarisaNeNa payayassa vi pahAvo / / ---gauDavaho 65 [unmIlyate lAvaNyaM prAkRttacchAyayA saMskRtapadanAm / / saMskRtasaMskArotkarSaNena prAkRtasyApi prabhAvaH / / ] . . . . . . .... . ... . . . .. . . . ...... . ... . . . . ..... . . . . .. . . atralA AcAryataza A AcArya zrAAnandapa anya prAAnanda vMAAwinninantmaitramanar Page #529 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AcAryapravatra zrAAnandA-granthazrAAnandantha51 prAkRta bhASA aura sAhitya mArgapravara abhinaya rAjazekhara tathA vAkpati ke kathana para gaura karanA hogaa| ve jaina-paramparA ke nahIM the, vaidikaparamparA ke the| jaina lekhaka prAkRta ko apane dharmazAstroM kI bhASA mAnate hue apanI paramparA ke nirvAha athavA usakA bahumAna karane kI dRSTi se aisA kaha sakate haiM, para jahA~ ajaina vidvAna aisA kahate haiM, vahA~ avazya kucha mahattva kI bAta honI caahie| rAjazekhara aura vAkpati kA kathana niHsandeha prAkRta ke astitva, svarUpa Adi ke yathArtha aMkana kI dRSTi se hai| AcArya siddharSi kA abhimata saMskRta vAGamaya ke mahAn kathA-zilpI AcArya siddhaSi ne apane "upamitibhavaprapaJcakathA" nAmaka mahAna saMskRta kathA-graMtha meM bhASA ke sambandha meM carcA kI hai, jo prastuta viSaya meM bar3I upayogI hai / ve likhate haiM saMskRta aura prAkRta-ye do bhASAe~ pradhAna haiN| unameM saMskRta vidagdha janoM ke hRdaya meM sthita hai / prAkRta bAlakoM ke lie bhI sadbodhakara hai tathA karNapriya hai| phira bhI unheM (durvidagdha janoM ko) prAkRta rucikara nahIM lgtii| aisI sthiti meM jaba upAya hai (saMskRta meM grantha racane kI merI kSamatA hai) taba sabhI ke citta kA raJjana karanA caahie| isI bAta ko dhyAna meM rakhate hue maiM saMskRta meM yaha racanA kruuNgaa|" jaisA ki uddharaNa se spaSTa hai, AcArya siddharSi saMskRta ko durvidagdha logoM ke hRdaya meM sthita mAnate haiN| prAkRta, unakI dRSTi meM bAlakoM dvArA bhI samajhe jA sakane yogya hai aura karNapriya hai| koza ke anusAra durvidagdha' kA artha paNDitaMmanya yA viSTha hai| paraMparayA yaha zabda zreyAna artha meM prayukta nahIM hai| isakA prayoga dammiptA yA ahaMkAritA jaise kutsita artha meM hai| yadyapi AcArya siddharSi kA yaha vizvAsa thA ki prAkRta sarvalokopayogI bhASA hai para ve yaha bhI mAnate the ki pANDityabhimAnI janoM ko prAkRta meM racA grantha rucegA nhiiN| kAraNa sApha hai, unakA samaya (10vI, 11vIM zatI) vaisA thA, jisakI pahale carcA kI hai, jaba prAkRta kA prayoga lagabhaga banda ho cukA thA aura granthakAra siddhAntataH prAkRta kI upayogitA mAnate hae bhI saMskRta kI ora jhukane lage the| aisA karane meM unakA aisA Azaya pratIta 1. saMskRtA prAkRtA ceti, bhASe prAdhAnyamahataH / tatrApi saMskRtA tAvavidagdha hRdi sthitA / / bAlAnAmapi sadbodhakAriNI karNapezalA / tathApi prAkRtA bhASA na teSAmapi bhAsate / / upAye sati kartavyaM, sarveSAM citaraJjanam / atastadanurodhena saMskRteyaM kariSyate / / -upamitibhavaprapaJcakathA, prathama prastAva 51, 53 2. jJAnalavadurvidagdhaM brahmA'pi naraM na raJjayati / -bhartRharikRta nItizataka 3 Page #530 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AMA prAkRta bhASA : udgama, vikAsa aura bheda-prabheda 15 hotA hai ki unakI racanA vidvajjanoM meM samAhata bane / ataeva saMskRta, jo (Linguafrance) kA rUpa liye hae thI, meM racanA karane meM unheM gaurava kA anubhava hotA thaa| dUsarI bAta yaha hai ki prAkRta ko jo sarvajanopayogI bhASA kahA jAtA thA, vaha usake atIta kI bAta thii| usa samaya prAkRta bhI saMskRta kI taraha durbodha ho gaI thii| durbodha hote hue bhI saMskRta ke paThana-pAThana kI paramparA taba bhI akSuNNa thii| prAkRta ke lie aisI bAta nahIM thI, ataH saMskRta meM grantha likhane kA kucha artha ho sakatA thaa| jabaki prAkRta meM likhanA utanA bhI sArthaka nahIM thaa| aise kucha kAraNa the, kucha sthitiyA~ thIM, jinase prAkRta vAstava meM lokajIvana se itanI dUra calI gaI ki use gRhIta karane ke lie saMskRta kA mAdhyama apekSita hI nahIM, Avazyaka ho gyaa| saMskRta ko prAkRta kI prakRti banAne meM vaiyAkaraNa jisa pravAha meM bahe haiM, usa sthiti kI eka jhalaka hameM AcArya siddharSi kI uparyukta ukti meM dRSTigata hotI hai| yahI pravAha Age itanA vRddhigata huA ki logoM meM yaha dhAraNA baddhamUla ho gaI ki saMskRta prAkRta kA mUla udgama hai| paNDita haragovindadAsa TI. seTha ne prAkRta kI prakRti ke sambandha meM ukta AcAryoM ke vicAroM kA samIkSaNa aura paryAlocana karane ke anantara prAkRta kI jo vyutpatti kI hai, vaha paThanIya hai| unhoMne likhA hai-"prakRtyA svabhAvena siddha prAkRtam" athavA "prakRtInAM sAdhAraNajanAnAmidaM prAkRtam1 yaha vAstava meM saMgata pratIta hotA hai| prAkRta ke dezya zabda : eka vicAra prAkRta meM jo zabda prayukta hote haiM, prAkRta-vaiyAkaraNoM ne unheM tIna bhAgoM meM bA~TA hai :1. tatsama, 2. tadbhava, 3. dezya (deshii)| (1) tatsama-tat yahA~ saMskRta ke lie prayukta hai / jo zabda saMskRta aura prAkRta meM eka jaise prayukta hote haiM, ve tatsama kahe gaye haiM / jaise--rasa, vAri, bhAra, sAra, phala, parimala, navala, vimala, jala, nIra, dhavala, hariNa, Agama, IhA, gaNa, gaja, timira, toraNa, tarala, sarala, haraNa, maraNa, karaNa, caraNa Adi / (2) tadabhava-vargoM kA samIkaraNa, lopa, Agama, parivartana Adi dvArA jo zabda saMskRta zabdoM se utpanna hue mAne jAte haiM, ve tadbhava' kahe jAte haiN| jaise-dharma=dhamma, karma=kamma, yakSa=jakkha, 1. pAiya saddamahaNNavo, prathama saMskaraNa kA upodghAta, pRSTha 23 / 2. prAkRta meM jo tatsama zabda pracalita haiM, ve saMskRta se gRhIta nahIM haiN| ve usa purAtana lokabhASA yA prathama stara kI prAkRta ke haiM, jisase vaidika saMskRta tathA dvitIya stara kI prAkRtoM kA vikAsa huaa| ataeva ina uttaravartI bhASAoM meM samAna rUpa se ve zabda prayukta hote rhe| vaidika saMskRta se ve zabda laukika saMskRta meM aaye| 3. prathama stara kI prAkRta se uttaravartI prAkRtoM meM Aye hue pUrvokta zabdoM meM eka bAta aura ghaTita huii| aneka zabda, jo jyoM-ke-tyoM bane rahe, tatsama kahalAye / para, prAkRteM to jIvita bhASAe~ thIM, kucha woriainirendrARATALokmarriratneranchistmas-PANAamkamumarSCADADAM AcAryapravabhinata rAja AcAryapravaAbhanaTa zrAAnandagrantha zrAAnandAntha2 New mew wwwynwarvan Page #531 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrI AnandA grantha zrI Ananda grantha 16 prAkRta bhASA aura sAhitya brAhmaNa == bamhaNa, kSatriya = khattia, dhyAna = jhANa, dRSTi = diTTi, rakSati rakkhai, pRcchati pucchai. asti = atthi, nAsti = natthi ityAdi / (3) dezya (dezI) - prAkRta meM prayoga hone vAle zabdoM kA eka bahuta bar3A samudAya aisA hai ki jo na saMskRta zabdoM ke sadRza hai aura na unase udbhUta jaisA pratIta hotA hai / vaiyAkaraNoM ne una zabdoM ko dezya kahA hai / unake udgama kI saMgati kahIM se bhI nahIM jur3atI / jaise ua = pazya, muMDa = sUkara, tomarI == latA, khuppai = nimajjati, hutta = abhimukha, phuMTA = kezabandha, biTTa = putra, DAla = zAkhA TaMkA = jaMghA, dhayaNa = gRha, jhaDappa = zIghra, cukkai = bhrazyati, kaMdoTTa kumuda, dhaDha == stUpa, vicchahu: = samUha / - ina dezya zabdoM para kucha vicAra karanA apekSita hai| isase prAkRta kI utpatti jo eka sImA taka, aba bhI vivAdAspada banI huI hai, ko samajhane meM sahAyatA milegii| yadi prAkRta saMskRta se nikalI hotI to ina dezya zabdoM kA saMskRta ke kinhIM na kinhIM zabdoM se to avazya sambandha-srota jur3atA / para aisA nahIM hai / yadyapi saMskRta - prabhAvita katipaya vaiyAkaraNoM ne ina dezya zabdoM meM se aneka nAmoM tathA dhAtuoM ko saMskRta ke nAmoM aura dhAtuoM ke sthAna para Adeza' dvArA pratiSThApita karane kA prayatna kiyA hai / AcArya hemacandra ke prAkRta-vyAkaraNa meM isa prakAra kA upakrama draSTavya hai / etatsambaddha kucha sUtra yahA~ uddhRta kiye jAte haiM vRkSakSiyo rukkhachUDhau / / 2 / 127 = vRkSakSipRyoryathAsaMkhyaM rukkha chUDha ityAdezau vA bhavataH / vRkSa aura kSipR zabda ko ( vikalpa se) kramaza: rukkha aura chaDha Adeza hote haiM / yathA-- vRkSa:rukkho, kSipram - chUDhaM, utkSipRm - ucchUDhaM / mArjArasya maJjaravaJjarau / / 2 / 132 mArjAra zabdasya maJjara vaJjara ityAdezau vA bhavataH / mArjAra zabda ko ( vikalpa se) maJjara aura vaJjara Adeza hote haiM / yathA -- mArjAra = maJjaro, vaJjaro / trastasya hitthataTThau / / 2 / 136 trasta zabdasya hittha taTTha ityAdezau vA bhavataH / trasta zabda ko ( vikalpa se) hittha aura taTTha Adeza hote haiM / yathA - trastam-hityaM, taTTha | zabdoM ke rUpa unameM parivartita hote gaye / yadyapi ve zabda saMskRta aura prAkRta meM prathama stara kI prAkRta se samAna rUpa meM Aye the para, vyAkaraNa se niyamita aura pratibaddha hone ke kAraNa saMskRta meM ve zabda jyoM-ke-tyoM bane rahe / prAkRta meM vaisA rahanA sambhava nahIM thaa| ve hI parivartita rUpa vAle zabda tadbhava kahalAye / ataH tadbhava kA abhiprAya, jaisA ki sAmAnyatayA samajhA jAtA hai, yaha nahIM hai ki ve saMskRta zabdoM se nikale haiM / 1. mitravadAgamaH zatruvadAdeza: / Page #532 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhas zabdasya he ityayamAdezo bhavati / adhas zabda ko heTTha Adeza hotA hai / yathA -- adhaH- he | goNAdayaH / / 2 / 174 siddha hote haiM / yathA- goNAdayaH zabdA anuktaprakRtipratyayalopAgama-varNavikArA bahulaM nipAtyante / jinake prakRti, pratyaya, lopa, Agama tathA varNavikAra AkhyAta haiM, aise goNAdi zabda nipAta se gau: goNo, gAvI balIvaMda: baillo paJcapaJcAzat = paJcAvaNNA, paNapannA vyutsarjanam = vosiraNam apasmAraH = bamhalo dhik dhik = nilayaH = nihelaNaM kSullaka:= khuDDuo viSNu: - bhaTTio asurA:=agayA = dinam = allaM = chi chi paNDakaH = laccho balI = ujjalo puMzcalI = chichaI ityAdi / prAkRta bhASA udgama, vikAsa aura bheda-prabheda adhaso heTTha / / 2 / 141 gAva: = gAvIo ApaH = AU vyutsargaH: = viusaggo bahimaithunaM vA = bahiddhA utpalam = kanduTTa sthAsaka: caccikkaM janma = jammaNaM kutUhalam = kuDDu zmazAnam == karasI pauSpaM rajaH = tiGgicchi samartha :- pakkalo karpAsa:== palahI tAmbUlam = jhasuraM zAkhA : sAhulI katherva jjara- pajjaroppAla pisuNa- sa~gha - bolla cava- jampa - sIsa- sAhAH // / 4 / 2 katherdhAtorvajjarAdayo dazAdezA vA bhavanti / 17 kathe dhAtu ko (vikalpa se) vajjara Adi dasa Adeza hote haiM / jaise--vajjarai, pajjarai, uppAlai, pisuNai, saMghai, bollai, cavai, jampai, sIsai, sAhai, ubbukkai iti tUtpUrvasya bukka bhASaNe ityasya / ete cAnyairdeISu paThitA api asmAbhirdhAtvAdezIkRtA vividheSu pratyayeSu pratiSThantAmiti / tathA ca vajjario kathitaH, vajjariUNa kathayitvA vajjaraNaM kathanam vajjaranto kathayan vajjariavvaM kathayitavyamiti rUpasahasrANi sidhyanti / saMskRtadhAtuvacca pratyayalopAgamAdividhiH / duHkhe NivvaraH || 4 | 3 duHkhaviSayasya katheNivvara ityAdezo vA bhavati / Nivvarai- dukkhaM kathayatItyarthaH / duHkha viSayaka kath dhAtu ko ( vikalpa se) Nivvara Adeza hotA hai / jaise Nivvarai - duHkha kA kathana karatA hai / CADR OM prava upAdhyAya pravadatu abhi-dena AsamAna Amadana NAAN Page #533 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ApAyapravAsa abhinaMdana AAnanda sym Yu 18 anya AcArya pravara abhinaMdana prAkRta bhASA aura sAhitya pibeH pijja - Dalla - paTTa-ghoTTAH // 4 / 10 pibaterete catvAra AdezA vA bhavanti / piba ko ( vikalpa se ) pijja, Dalla, paTTa tathA ghoTTa ye cAra Adeza hote haiM; jaise -- pibati -- pijjai, Dalla, paTTaI, ghoTTaI / nidrAterohIroGgau // 4 / 12 nipUrvasya drAte: ohIra uGgha ityAdezo vA bhavataH / ni pUrvaka drAti ko ( vikalpa se) ohIra aura uGgha Adeza hote haiM; jaise nidrAti - ohIrai, uGghai / vaiyAkaraNoM ne AdezoM dvArA dezI zabdoM aura kriyAoM ko saMskRta ke sA~ce meM DhAlane kA jo prayatna kiyA, vaha vastutaH kaSTakalpanA thI, jise samIcIna nahIM kahA jA sakatA / AcArya hemacandra ke jo sUtra Upara sodAharaNa uddhRta kiye gaye haiM, una se do tathya prakAza meM Ate haiN| eka yaha hai ki anya prAkRta vaiyAkaraNoM kI taraha hemacandra bhI AdezoM ke rUpa meM usI prakAra kI kaSTakalpanA ke pravAha meM baha gye| dUsarA yaha hai ki hemacandra ke prAkRta vyAkaraNa ke praNayana uddezya, kathana, prakAra Adi para pichale pRSThoM meM jo carcA kI gaI hai, usI sandarbha ko yahA~ jor3A jA sakatA hai arthAt hemacandra saMskRta ke pula se prAkRta ke taTa para pahu~cAnA cAhate the, isalie dezI zabdoM ke AdhAra, vyutpatti, srota Adi kucha bhI na prApta hone para bhI unheM vyAkaraNa ko paripUrNatA dene kI dRSTi se Avazyaka lagA hai| ki dezI zabdoM aura dhAtuoM ko bhI kyoM chor3A jaae| unake lie kucha jor3a-tor3a kI jA sakatI hai / sambhavata: isI kA pariNAma hemacandra dvArA nirUpita Adeza haiM / hemacandra apane vyAkaraNa ke caturtha pAda ke dUsare sUtra meM kath dhAtu ke sthAna para hone vAle AdezoM kA ullekha kara eka aura bAta sUcita karate haiM ki yadyapi dUsare ( sambhavataH dUsare unase pUrvavartI) vaiyAkaraNoM ne inako dezI (rUpoM) meM ginA hai para ve (hemacandra ) dhAtvAdezapUrvaka inheM vividha pratyayoM meM pratiSThita karane kI vyavasthA kara rahe haiM / hemacandra ke isa kathana se yaha spaSTa hai ki pUrvavartI vaiyAkaraNa aneka dezI zabdoM aura dhAtuoM ko dezI (rUpoM) meM par3ha dete the / ve sabhI dezI rUpoM ko siddha karane kA prayAsa nahIM karate the / hemacandra ne to kath dhAtu ke artha meM prayukta hone vAlI daza dezI kriyArUpoM ko upasthita kara digdarzana mAtra karAyA hai, aura bhI aise aneka dezI rUpa rahe hoMge, jinheM pUrvavartI vaiyAkaraNa dezI meM ginAte rahe hoM / yaha vastusthitiparaka bAta thI / saMskRta ke DhA~ce meM prAkRta ko sampUrNataH DhAlane ke abhiprAya se calA yaha Adeza - mUlaka krama bhASA vijJAna kI dRSTi se samucita nahIM thA / balAt vyAkaraNa ke sA~ce meM utArane se bhASA ke vAstavika svarUpa ko samajhane meM bhrAnti utpanna ho jAtI hai / para kyA kiyA jAtA, yuga kA mor3a hI sambhavataH vaisA thA / saMskRta-nATakoM para dRSTipAta karane se isa tathya para aura prakAza par3atA hai / jaisA ki prasaMgopAttatayA carcA kI gaI hai / saMskRta - prAkRta racita nATakoM meM sambhrAnta yA uccakulotpanna puruSa pAtra saMskRta meM bolate haiM tathA sAdhAraNa pAtra (mahilA, bAlaka, bhRtya Adi) prAkRta meM bolate haiM / nATakoM kI yaha bhASA sambandhI paramparA prAkRta kI janabhASAtmakatA kI dyotaka hai / yahA~ kahane kI bAta yaha hai ki ina ( uttaravartI kAla meM racita) nATakoM meM prayukta prAkRtoM kA sUkSmatA se parizIlana karane para pratIta hotA hai ki sovA saMskRta meM Page #534 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prAkRta bhASA : udgama, vikAsa aura bheda-prabheda 16 mAyA gayA hai aura usa (socI huI zabdAvalI) kA prAkRta meM anuvAda mAtra kara diyA gayA hai / Azcarya taba hotA hai, jaba nATakoM ke kaI prakAzanoM meM yahA~ taka dekhA jAtA hai ki prAkRta bhAga kI saMskRta-chAyA to moTe TAipa meM dI gaI hai aura mUla prAkRta choTe TAipa meM / abhiprAya spaSTa hai, prAkRta ko sarvathA gauNa samajhA gyaa| mukhya paThanIya bhAga to unake anusAra saMskRta-chAyA hai| ina nATakoM meM prayukta prAkRteM svAbhAvika kama pratIta hotI haiM, kRtrima adhika / prAkRtoM ko nATakoM meM rakhanA nATyazAstrIya paramparA kA nirvAhamAtra raha gyaa| sArAMza yaha hai ki jahA~ sAhitya-sarjana kA prasaMga upasthita hotA, sarjaka kA dhyAna sIdhA saMskRta kI ora jaataa| dezya zabdoM kA udgama dezya bhASAoM ke udgama-srota ke sambandha meM aneka vidvAnoM ne aneka dRSTiyoM se vicAra kiyA hai| unameM se kaiyoM kA yoM socanA hai, jaisA ki yathAprasaMga cacita huA hai, AryoM kA pahalA samudAya jo paJcanada va sarasvatI dRSadavatI kI ghATI se hotA huA madhyadeza meM AbAda ho cakA thA, jaba bAda meM Ane vAle AryoM ke dUsare dala dvArA vahA~ se khader3a diyA, taba vaha madhyadeza ke cAroM ora basa gyaa| pahalA samUha mukhyata: paJcanada hotA huA madhyadeza meM rahA, jahA~ vaidika vAGamaya kI sRSTi huI / jo Arya madhyadeza ke cAroM ora ke bhUbhAga meM rahate the, unakA vAgvyavahAra apanI prAdezika prAkRtoM meM calatA thaa| pradezabheda se bhASA meM bhinnatA ho hI jAtI hai| isalie madhyadeza meM rahane vAle AryoM kI prAkRteM kinhIM aMzoM meM milatI thIM, kinhIM meM nahIM / madhyadeza ke AryoM dvArA bolI jAne vAlI bhASAe~ chandas ke adhika nikaTa rahI hoMgI kyoMki chandas usI bhU-bhAga kI yA usake Asa-pAsa kI kisI prAktana loka-bhASA kA pariniSThita rUpa thii| madhyadeza ke bAhara kI loka-bhASAe~ yA prAkRteM apane prAdezika bheda tathA vaidika paramparA se asaMlagnatA ke kAraNa chandas se apekSAkRta dUra thIM / prAkRta sAhitya meM ye dezya zabda gRhIta hue haiM, unakA srota sambhavata: ye hI madhyadeza ke bAhara kI prAdezika bhASAe~ haiN| kyoMki ina loka-bhASAoM kA koI bhI prAktana yA tatkAlIna rUpa vaidika bhASA kA AdhAra yA udgama-srota nahIM thaa| ata: inase Aye hue zabdoM ke jo dezya nAma se abhihita kiye, anurUpa saMskRta meM zabda nahIM milte| dezabhASA : vyApakatA dezI bhASA kA dezabhASA bahuta prAcIna nAma hai| prAcIna kAla meM vibhinna pradezoM kI lokabhASAe~ yA prAkRteM dezI bhASA yA dezabhASA ke nAma se pracalita thiiN| mahAbhArata meM skanda ke sainikoM aura pArSadoM ke varNana ke prasaMga meM ullekha hai "ve sainika tathA pArSada vividha prakAra ke carma apane deha para lapeTe hae the| ve aneka bhASA-bhASI the / deza bhASAoM meM kuzala the tathA paraspara apane ko svAmI kahate the|" NEY HTA TA 1. nAnAcarmabhirAcchannA nAnAbhASAzca bhArata / kuzalA dezabhASASu jalpanto'nyonyamIzvarAH / / -mahAbhArata, zalya parva, 45, 103 Page #535 -------------------------------------------------------------------------- ________________ " m` sm` dwytwfr fyh ````````````````r`r `r`r `r``d `rb`mw`h hy yh mtkhlkhl m`trf`yGfhm m` m` m```` `dd w bhrh brdh m AcAryapravaTa AnApAryapravara abhi zrIAnandakanthazrIAnandAan52 prAkRta bhASA aura sAhitya memornimoviemummonerime NHERI isI prakAra nATyazAstra meM dezabhASAoM ke sambandha meM carcA hai, jo isa prakAra hai "aba maiM dezabhASAoM ke vikalpoM kA vivecana karUMgA athavA deza bhASAoM kA prayoga karane vAloM ko svecchayA vaisA kara lenA caahie|" kAmasUtra meM bhI likhA hai "loka meM vahI bahumata yA bahasamAhata hotA hai, jo goSThiyoM meM na to adhika dezabhASA meM katha kahatA hai|" jaina vAGamaya meM aneka sthAnoM para dezI bhASA sambandhI ullekha prApta hote haiN| udAharaNArthasamrATa zreNika ke putra meghakumAra ke varNana ke prasaMga meM kahA gayA hai __ "taba vaha medhakumAra............."aThAraha prakAra kI dezI bhASAoM meM pravINa huaa| jJAtRdharmakathA sUtra kA eka dUsarA prasaMga hai "vahA~ campA nagarI meM devadattA nAmaka gaNikA nivAsa karatI thii| vaha dhanasampanna......."tathA aThAraha dezI bhASAoM meM nipuNa thii|" jaina vAGamaya meM aura bhI aneka prasaMga haiM, jaise ........."vaha dRDhapratijJa bAlaka....... ."aThAraha prakAra kI dezI bhASAoM meM vizArada thaa|" ___ ............"dRr3hapratijJa bAlaka..."aTThAraha dezI bhASAoM meM catura thaa|" "vahA~ vANijya grAma meM kAmoddhatA nAmaka vezyA thI, jo... ''aThAraha dezI bhASAoM meM kuzala thii|" ina prasaMgoM se yaha anumita hotA hai ki bhinna-bhinna pradezoM meM jo lokajanIna bhASAe~ yA paNDita ata Urdhva pravakSyAmi dezabhASA vikalpanam / athavAcchandataH kAryA dezabhASAprayokta bhiH / / -nATyazAstra, 17, 24, 26 nAtyantaM saMskRtenaiva nAtyantaM dezabhASayA / kathAM goSThISu kathayaMlloke bahumato bhavet / / kAmasUtra 1, 4, 50 3. tate NaM se mehekumAre................aTThArasavihippagAra desIbhASA visArae............."hotthA / -jJAtRdharmakathA sUtra 4. tattha NaM caMpAe nayarIe devadattA nAma gaNiyA parivasai uDDA....... ."aTThAradesIbhASA visArayA / -jJAtRdharmakathA sUtra 38, 62 5. tae NaM se daDhapaiNNe dArae..............."aTThArasavihadesippagArabhASA visArae / rAjapraznIya sUtra, patra 148 6. tae NaM daDhapaiNNe dArae..... aTThArasadezIbhASA visaare| --aupapAtika sUtra avataraNa 106 7. tattha NaM vANiyagAme kAmaJjhayA NAmaM gaNiyA hotthA......"aTArasadesIbhASA visArayA / -vipAkazruta patra, 21,22 . Page #536 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prAkRta bhASA : udgama, vikAsa aura bheda-prabheda haragovindadAsa TI0 seTha ke zabdoM meM prathama stara kI prAkRteM, jinheM sara jArja griyarsana ne Primary Prakritas kahA hai, pracalita thIM, unheM dezabhASA yA dezI bhASA ke nAma se abhihita kiyA gayA hai / isa sambandha meM katipaya pAzcAtya bhASAvaijJAnikoM kA mata hai ki prAkRta bhASAoM meM jo dezI zabda aura dhAtue~ pracalita haiM, ve vAstava meM dravir3a parivAra tathA Agneya parivAra jo anArya bhASA parivAra haiM, se AI haiM / kyoMki AryoM kA bhArata Ane se pUrva yahA~ mukhyataH dravir3a parivAra tathA Agneya parivAra kI bhASAe~ bolane vAle loga basate the / AryoM dvArA bhArata kI bhUmi jyoM-jyoM adhikRta kI jAtI rahI, ve (anArya) anya surakSita sthAnoM kI ora sarakate rahe / bAda meM vahA~ bhI Arya' pahu~ca gaye / saMgharSa ke bAda Arya, anArya donoM jAtiyoM ke loga vahA~ sthira ho gaye / sAtha-sAtha rahane se pArasparika samparka bar3hanA svAbhAvika thA / phalataH anArya bhASAoM ke kucha zabda AryoM kI bolacAla kI bhASAoM (yA tAtkAlIna prAkRtoM) meM samA gaye / mahAbhArata kA jo uddharaNa dezabhASAoM ke sa mbandha meM pahale upasthita kiyA gayA hai, usake sandarbha para gaura karane se ukta tathya paripuSTa hotA hai / una sainikoM aura pArSadoM kI veSabhUSA, cAla-DhAla Adi 1. saMbhavataH ve ye Arya the, jo AryoM ke dUsare dala ke madhyadeza meM A jAne para vahA~ se bhAga uThe the aura madhyadeza ke irda-girda AbAda ho gaye the / nAnAveSadharAzcaiva nAnAmAlyAnulopanA: / nAnAvastradharAzcaiva carmavAsasa eva ca // uSNISiNo mukuTinaH sugrIvAzca suvarcasaH / kirITina: paJcazikhAstathA kAJcana mUrdhajAH // trizikhA dvizikhAzcaiva tathA saptazikhAH pare / zikhaNDino mukuTino muNDAzca jaTilAstathA // citramAlAdharAH kecit kecit romAnanAstathA / vigrai harasA nityamajeyA surasattamaiH // kRSNA nirmAMsavaktrAzca dIrghapRSThAstanUdarAH / sthUlapRSThA hrasvapRSThA pralambodara mehanAH // mahAbhujA hrasvabhujA hrasvagAtrAzca vAmanAH / kubjAzca hrasvajaGghAzca hastikarNa zirodharAH // hastinAsA karmanAsA vRkanAsAstathApare / dIrghocchvAsA dIrghajaGghA vikarAlA hyadhomukhAH // mahAdaMSTrA hasvadaMSTrAzcaturdaMSTrAstathA pare / vAraNendra nibhAzcAtye bhImA rAjan sahasrazaH // vibhakta zarIrAzca dIptimantaH svalaGa kRtA: / piGgAkSA zaGkukarNAzca raktanAsAzca bhArata / pRthudaMSTrA mahAdaMSTra: sthUlauSThA harimUrdhajAH / nAnA pAdauSThadaMSTrAzca nAnAhastazirodharAH // - mahAbhArata zalya parva 145 -3 - 102 2. zrI Anandatra grantha 21 AmAnava ai hamA Page #537 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AcAryapravara abhiApAya pravara abhinaya zrIAnanda prAAgandA anya 22 prAkRta bhASA aura sAhitya - m se prakaTa hai ki ve saMbhavataH anArya jAti ke loga the| devatAoM ke senApati aura asaroM ke vijetA ke rUpa meM skanda hindU-zAstroM meM samAhata haiN| aisA anumAna hai ki AdivAsiyoM kI vibhinna jAtiyoM ko unhoMne saMgaThita kiyA ho| mahAbhAratakAra una bhinna-bhinna jAtiyoM ke logoM kA vistRta varNana kara dene ke bAda unheM deza-bhASAoM meM kuzala batalAte haiN| AryoM aura anAryoM ke pArasparika samparka tathA sAhacarya se prAdezika bhASAoM ne eka vizeSa rUpa liyA ho / saMbhavataH unheM hI yahA~ dezabhASA se saMjJita kiyA ho| paNDita haragovindadAsa TI0 seTha dravir3a parivAra tathA Agneya parivAra kI tamila, kannar3a, muNDA, Adi bhASAoM se dezI zabdoM ke Ane para sandeha karate haiN| unake kathana kA abhiprAya hai ki aisA tabhI svIkArya hotA, yadi anArya bhASAoM meM bhI dezI zabdoM tathA dhAtuoM kA prayoga prApta hotaa| saMbhavata: aisA nahIM hai| isa sambandha meM eka bAta aura socane kI hai ki ye dezI zabda anArya bhASAoM se jyoM-ke-tyoM prAdezika (mukhyataH madhyadeza ke catu: pArzvavartI) prAkRtoM meM A gaye, aisA na mAnakara yadi yoM mAnA jAe Arya bhASAoM tathA una vibhinna prAdezika prAkRtoM ke samparka se kucha aise naye zabda niSpanna ho gaye jinakA kalevara sampUrNataH na anArya-bhASAoM para AdhRta thA aura na prAkRtoM para hii| una dezI zabdoM ke dhvanyAtmaka, saMghaTanAtmaka svarUpa ke viSaya meM nizcita rUpa se kucha nahIM kahA jA sakatA / astu, dezI zabdoM, dezabhASAoM yA dezI bhASAoM ke paripArzva meM itane vistAra meM jAne kA eka hI abhiprAya thA ki prAkRta ke udbhava aura vikAsa para kucha aura prakAza pdd'e| kyoMki yaha viSaya Aja saMdigdhatA kI koTi se mukta nahIM huA hai| vaidika saMskRta tathA prAkRta kA sAdRzya prAkRtoM arthAt sAhityika prAkRtoM kA vikAsa bolacAla kI jana-bhASAoM, dUsare zabdoM meM asAhityika prAkRtoM se huA, ThIka vaise hI jaise vaidika bhASA yA chandas kaa| yahI kAraNa hai ki vaidika saMskRta aura prAkRta meM kucha aisA sAdRzya khoja karane para prApta hotA hai, jaisA prAkRta aura laukika saMskRta meM nahIM hai| nimnAMkita udAharaNoM se ise samajhA jA sakatA hai saMskRta RkAra ke badale prAkRta meM akAra, AkAra, ikAra tathA ukAra hotA hai| RkAra ke sthAna meM ukAra kI pravRtti vaidika vAGamaya meM bhI prApta hotI hai / jaise Rgveda 1,46,4 meM kRta ke sthAna / ONNI aika 1. Rtot / / 8 / 1 / 126 / AdeRkArasya atvaM bhavati |-siddh haimazabdAnuzAsana 2. AtkRzA-mRduka-mRdutve vA // 8 / 1 / 127 / eSu AdeRta Ad vA bhavati / 3. itkRpAdau / / 8 / 1 / 128 kRpA ityAdiSu zabdeSu AdeRta itvaM bhavati / uhatvAdau / / 8 / 1 / 131 Rtu ityAdiSu zabdeSu Adeta ud bhavati / Page #538 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prAkRta bhASA : udgama, vikAsa aura bheda-prabheda ra bhada-prabhada 23 para kucha kA prayoga hai| aura bhI isa prakAra prAkRta meM antya vyaMjana kA sarvatra lopa hotA hai| jaiseyAvat =jAva, tAvat=tAva, yazas=jaso, tamas = tamo / vaidika sAhitya meM hameM yatra-tatra aisI pravRtti dRSTigocara hotI hai| jaise--pazcAt ke lie pazcA (atharvaveda saMhitA 10-4-11) uccAt ke lie uccA (taittirIya saMhitA 2-3-14), nIcAt ke lie nIcA (taittirIya saMhitA 4-5-61) / prAkRta meM saMyukta ya, ra, va, z, Sa, s kA lopa ho jAtA hai aura ina lupta akSaroM ke pUrva ke hasva svara kA dIrgha ho jAtA hai| jaise-pazyati =pAsaha, kazyapaH =kAsavo, Avazyakama = zyAmA sAmA, vizrAmyanti-vIsamai, vizrAma:=visAmo, mizram =mIsaM, saMsparzaH=saMphAso, pragalbha = pagalbha, durlabha = dullaha / vaidika bhASA meM bhI hameM isa koTi ke prayoga prApta hote haiN| jaise apragalbha=apagalbha (taittirIya saMhitA 4-5-61), tryacatrica (zatapatha brAhmaNa 1-3-3-33), durNAza-duNAza (zuklayajuH prAtizAkhya 3-43) / prAkRta ke saMyukta varNoM ke pUrva kA dIrgha svara hrasva ho jAtA hai / jaise tAmram = tambaM, virahAgniH = virahagI, AsyaM = assaM, munIndraH-muNindo, tIrtham =titthaM, cUrNaH cUNNo ityAdi / vaidika saMskRta meM bhI aisI pravRtti prApta hotI hai| jaise--rodasIprA-rodasiprA (Rgveda 10-88-10) amAtra=amatra (Rgveda 3-36-4.) prAkRta meM saMskRta ke da ke badale para aneka sthAnoM para Da hotA hai| jaise--dazanam = DasaNaM, dRSTa: DaTTo, dagdhaH= DaDDho, dolA-DolA, daNDa=DaNDo, daraH=Daro, dataH=DAho, dambhaH-Dambho, darbhaH =Dabho, kadanam = kaDaNaM, dohdH-ddohlo| vaidika saMskRta meM bhI yatratatra isa prakAra kI sthiti prApta hotI hai| jaise--durdama=dUDama (vAjasaneya saMhitA 3 / 36), purodAsa=puroDAza (zuklayajuH pratizAkhya 3 / 44) / 1. antyavyaJjanasya / / 1 / 11 zabdAnAM yad antyavyaJjanaM tasya luga bhavati / 2. lupta ya-ra-va-za-Sa-sAM dIrghaH / / 1 / 43 / (siddhahaimazabdAnuzAsana) prAkRtalakSaNavazAlluptA yAdyA upari adho vA yeSAM zakAra SakAra sakArANAM teSAmAdeH svarasya dIrgho bhvti| 3. hrasva: saMyoge / 8 / 184 dIrghasya yathAdarzanaM saMyoge pare hrasvo bhavati / 4. dazana-daSTa-dagdha-dolA-daNDa-dara-dAha-dambha-darbha-kadana-dohade do vA Da: / / 1 / 217 eSu dasya Do vA bhavati / N. Apa AbhandA Ananda pAya - zrIAnanda Page #539 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 24 prAkRta bhASA aura sAhitya prAkRta meM saMskRta ke kha, gha, tha, tathA bha kI taraha dha kA bhI ha hotA hai| jaise-sAdhuH sAhU, badhiraH bahiro, bAdhate-vAhai, indradhanu = indrahaNU, sabhA-sahA / / vaidika vAGamaya meM bhI aisA prApta hotA hai| jaise-pratisaMdhAyapratisaMhAya (gopatha brAhmaNa 2.4) prAkRta (mAgadhI ko chor3akara prAyaH sabhI prAkRtoM) meM akArAnta puliMga zabdoM ke prathamA vibhakti ke ekavacana meM o hotA hai| jaise--manuSaH mANaso, dharmaH dhmmo| etat tathA tat sarvanAma meM bhI vikalpa se aisA hotA hai| sa: so, eSaH eso| vaidika saMskRta meM bhI kahIM prathamA ekavacana meM o dRSTigocara hotA hai| jaise--saMvatsaro ajAyata (Rgveda saMhitA 10.160.2) socit (Rgveda saMhitA 1.161.10-11) saMskRta akArAnta zabdoM meM Gasi (paJcamI) vibhikti meM jo devAt, narAta dharmAta, Adi rUpa banate haiM, unameM antya t ke sthAna para prAkRta meM chaH Adeza hote haiN| unameM eka ta kA lopa bhI hai / lopa ke prasaMga ko yoM bhI samajhA jA sakatA hai ki paMcamI vibhakti meM ekavacana meM (akArAnta zabdoM meM) A pratyaya hotA hai / jaise devAt =devA, narAt=NarA, dharmAt = dhammA Adi / vaidika vAGamaya meM bhI isa prakAra ke katipaya paJcamyanta rUpa prApta hote haiN| jaise-uccAtauccA, nIccAt =nIcA, pazcAt = pshcaa| prAkRta meM paJcamI vibhakti bahuvacana meM bhis ke sthAna para hi Adi hote haiM / jaise devehi Adi / vaidika saMskRta meM bhI isake anurUpa devebhiH jyeSThebhiH garbhArebhiH Adi rUpa prApta hote haiN| 1. kha-gha-tha-dha bhAm / / 8 / 11187 svarAtapareSAmasaMyuktAnAmanAdibhUtAnAM kha gha tha dha bha ityeteSAM varNAnAM prAyo ho bhavati / 2. ataH se?H / / 8 / 3 / 2 akArAntAnnAmnaH parasya syAdeH seH sthAne Do bhavati / vaitattadaH / / 8 / 3 / 3 etattadokArAtparasya syAdeH sejhai bhavati / 4. svaujasamauTchaSTAbhyAMbhisGabhyAMbhyasGasibhyAMbhyasGasosAmGayossup / aSTAdhyAyI // 412 su au jas iti prathamA / am auTa zas iti dvitIyA / TA bhyAM bhis iti tRtIyA / Ga bhyAM bhyas iti caturthI / Gasi bhyAM bhyas iti paJcamI / Das os Ama iti sssstthii| Di os sup iti sptmii| Gases tto-do-du-hi-hinto-lukaH / / 8 / 3 / 8 ataH parasya Dase: tto do duhi hinto luka ityete SaDAdezA bhavanti / jaise vatsAta vacchato, vacchAo, vacchAu, vacchAhi, vacchAhinto, vcchaa| 6. bhiso hi hi hi / / 8 / 3 / 7 ataH parasya bhisaH sthAne kevala: sAnunAsikaH, sAnusvArazca hirbhvti| - www.jainerforary.org Page #540 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prAkRta bhASA : udgama, vikAsa aura bheda-prabheda 25 prAkRta meM ekavacana aura bahuvacana hI hote haiM. dvivacana nahIM hotaa| vaidika saMskRta meM vacana to tIna haiM para isa prakAra ke aneka udAharaNa milate haiM, jahA~ dvivacana ke sthAna para bahavacana ke rUpoM kA prayoga huA hai / jaise-indravaruNau ke sthAna para indravaruNAH, mitrAvaruNau ke sthAna para mitrAvaruNAH, narI ke sthAna para narAH, surathI ke sthAna para surathAH, rathitamau ke badale rathitamAH / isa yuga ke prAkRta ke mahAn jarmana vaiyAkaraNa pizala ne apane vizAla grantha Comparative grammar of the Prakrit language meM saMskRta se prAkRta ke udgama' kA khaNDana karate hue prAkRta tathA vaidika bhASA ke sAdRzya ke dyotaka katipaya udAharaNa prastuta kiye gaye haiM, jinameM se kucha ye haiMprAkRta bhASA vaidika bhASA tvana strIliMga SaSThI ke ekavacana kA rUpa Aye tRtIyA bahuvacana kA rUpa ehi ebhiH bohi (AjJAvAcaka) bodhi tA, jA, ettha tAt, yAt, itthA amhe asme vaggUhi vagnubhi saddhi saghrIm ttaNa Ae ghisu ghrasa rukSava rUkSa uparyukta vivecana se yaha siddha hotA hai ki prAkRtoM kA udgama vaidika-bhASA kAla se prAgvartI kinhIM bolacAla kI bhASAoM yA boliyoM se huA, jaise ki unhIM meM se kisI bolI ke AdhAra para vaidika bhASA astitva meM aaii| 1. ...........This Sanskrit was not the basis of the Prakrit dialects, which indeed go back to a certain popular spoken dialect, which on political or religious grounds, was raised to the status of a literary medium. But the difficulty is that it does not seem useful that all the Prakrit dialects sprang out from one and the same source at least they could not have developed out of Sanskrit, as is generally held by Indian scholars and Hobber, Lassen, Bhandarkar and Jacoby. All the Prakrit languages have a series of common grammatical and lexical characteristics with the Vedic language and such are significantly missing from Sanskrit. -~-~-Page 4. maan A BARAJAVAJSAALAAMADARAMANADARPARASADANUABASAHJAHARAMJAAISATALABILARAARADALAJ.MA A was zrAAnanda anava ra amana amannamrimirmimmmwommmmmmmmmmmmmmmmmmmmminarsimirrom Page #541 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 26 prAkRta bhASA aura sAhitya prAkRta ke prakAra prAkRteM jIvita bhASAe~ thIM / jaisA ki svAbhAvika hai, bhinna-bhinna pradezoM meM bole jAne ke kAraNa unake rUpoM meM bhinnatA aaii| una (bolacAla kI bhASAoM yA boliyoM) ke AdhAra para jo sAhityika prAkRteM vikasita huI, unameM bhinnatA rahanA svAbhAvika thaa| yoM prAdezika yA bhaugolika AdhAra para prAkRtoM ke kaI bheda hue| unake nAma prAyaH pradeza vizeSa ke AdhAra para rakhe gye| AcArya bharata ne nATyazAstra meM prAkRtoM kA varNana karate hue mAgadhI, avantijA, prAcyA, sUrasenI, ardhamAgadhI, bAlIkA, dakSiNAtyA nAma se prAkRta ke sAta bhedoM kI carcA kI hai|' prAkRta ke upalabdha vyAkaraNoM meM sabase prAcIna prAkRta prakAza ke praNetA vararuci ne mahArASTrI, zaurasenI, mAgadhI, aura paizAcI ina bhedoM kA varNana kiyA hai| caNDa ne mAgadhI ko mAgadhikA aura paizAcI ko paizAcikI ke nAma se ullikhita kiyA hai| chaThI zatI ke suprasiddha kAvyazAstrI daNDI ne kAvyAdarza meM prAkRtoM kI bhI carcA kI hai| unhoMne mahArASTrI (mahArASTrAzrayA), zaurasenI, gaur3I aura lATI ina cAra prAkRtoM kA ullekha kiyA hai| AcArya hemacandra ne vararuci dvArA vaNita cAra bhASAoM ke atirikta ArSa, cUlikA, paizAcI aura apabhraMza ina tInoM ko prAkRtabhedoM meM aura batAyA hai| hemacandra ne arddhamAgadhI ko ArSa kahA hai| trivikrama, lakSmIdhara, siMharAja aura narasiMha Adi vaiyAkaraNoM ne AcArya hemacandra ke vibhAjana ke anurUpa hI prAkRta bhedoM kA pratipAdana kiyA hai / antara kevala itanA-sA hai, isameM trivikrama ke atirikta kisI ne bhI ArSa kA vivecana nahIM kiyA hai| vastutaH jaina-paramparA ke AcArya hone ke nAte hemacandra kA, arddhamAgadhI (jo jaina AgamoM kI bhASA hai) ke prati vizeSa AdarapUrNa bhAva thA, ataeva unhoMne ise ArSa nAma se abhihita kiyaa| 1. mAgadhyavantijA prAcyA sUrasenyardhamAgadhI / vAhnIkA dAkSiNAtyA ca sapta bhASAH prakIrtitAH / / -nATyazAstra 17, 18, -prAkRta lakSaNa 3.38 -prAkRta lakSaNa 3.36 2. prAkRta prakAza 10.1-2, 11.1, 12.32 3. paizAcikyAM raNayorlanau // mAgadhikAyAM rasayolazau / / mahArASTrAzrayAM bhASAM, prakRSTaM prAkRtaM viduH / sAgaraH sUktiratnAnAM, setubandhAdi yanmayam / / zaurasenI ca gauDI ca, lATI cAnyA ca tAdRzI / yAti prAkRtamityevaM, vyavahAreSu sannidhim / / 5. RSINAmidamArSam / -kAvyAdarza 1.34-35 Page #542 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prAkRta bhASA : udgama, vikAsa aura bheda-prabheda 27 mArkaNDeya ne prAkRta- sarvasva meM prAkRta ko solaha bhedopabhedoM meM vibhakta kiyA hai| unhoMne prAkRta ko bhASA, vibhASA, apabhraMza aura paizAca ina cAra bhAgoM meM bA~TA hai| ina cAroM kA vibhAjana isa prakAra hai (1) bhASA - mahArASTrI, zaurasenI, prAcyA, avantI aura mAgadhI / (2) vibhASA -- zAkArI, cANDAlI, zabarI, AbhIrikA aura TAkkI / (3) apabhraMza - nAgara, brAcaDa tathA upanAgara / (4) paizAca - kaikaya, zaurasena evaM pAJcAla / nATyazAstra meM vibhASA ke sambandha meM ullekha hai ki zakAra, abhIra, cANDAla, zabara imila, Andhrotpanna tathA vanecara kI bhASA dramila kahI jAtI hai / mArkaNDeya ne bhASA, vibhASA Adi ke varNana ke prasaMga meM prAkRta candrikA ke katipaya zloka uddhRta kiye haiM, jinameM ATha bhASAoM, chaH vibhASAoM, gyAraha pizAca bhASAoM tathA sattAIsa apabhraMzoM ke sambandha meM carcA hai / inameM mahArASTrI, AvantI, zaurasenI, arddhamAgadhI, vAlIkI, mAgadhI, prAcyA tathA dakSiNAtyA ye ATha bhASAe~, chaH vibhASAoM meM se drAvir3a aura oDhUja ye do vibhASAe~, gyAraha pizAca bhASAoM meM se kAMcIdezIya, pANDya, pAJcAla, gaur3a, mAgadha, brAcaDa, dAkSiNAtya, zaurasena, kaikaya aura drAvir3a ye daza pizAca bhASAe~ tathA sattAIsa apabhraMzoM meM brAcaDa, lATa, vaidarbha bArbara, Avantya, pAJcAla, TAkka, mAlava, kaikaya, gauDa, uDDU, dvaMva, pANDya, kauntala, siMhala, kAliGga, prAcya, kArNATa, kAJca, drAvir3a, gaurjara, AbhIra aura madhyadezIya ye tebIsa apabhraMza vibhinna pradezoM ke nAmoM se sambaddha haiM / jinajina pradezoM meM prAkRtoM kI jina-jina boliyoM kA pracalana thA, ve boliyA~ una-una pradezoM ke nAmoM se abhihita kI jAne lagIM / itanI lambI sUcI dekhakara Azcarya karane kI bAta nahIM hai / kisI eka hI pradeza kI eka hI bhASA usake bhinna-bhinna bhAgoM meM kucha bhinna rUpa le letI hai aura usa pradeza ke nAmoM ke anurUpa upa-bhASAoM yA boliyoM meM bahuta antara nahIM hotA para yatkiJcit bhinnatA to hotI hI hai / udAharaNa ke lie hama rAjasthAnI bhASA ko leN| vaise to sAre pradeza kI eka bhASA rAjasthAnI hai, para bIkAnera kSetra meM jo usakA rUpa hai, vaha jodhapura kSetra se bhinna hai / jaisalamera kSetra kI bolI kA rUpa inase aura bhinna hai / isI prakAra cittaur3a, DUMgarapura, bAMsavAr3A, ajamera, meravAr3A, koTA, bU~dI Adi hADautI kA kSetra, jayapura yA DhUMDhAr3a kA bhAga, alavara kA ilAkA, bharatapura aura dhaulapura maNDala --- ina saba meM janasAdhAraNa dvArA bolI jAne vAlI boliyA~ thor3I bahuta bhinnatA lie hue haiM / kAraNa yaha hai ki eka hI pradeza meM basane vAle loga yadyapi rAjanaitika yA prazAsanika dRSTi se eka ikAI se sambaddha hote haiM parantu usa pradeza ke bhinna-bhinna bhU-bhAgoM meM pAsa-par3osa kI sthitiyoM ke kAraNa, apanI kSetrIya sAmAjika, sAMskRtika tathA bhaugolika bhinnatAoM yA vizeSatAoM ke kAraNa paraspara jo antara hotA hai, usakA unakI boliyoM para alaga alaga prabhAva par3atA hai aura eka hI bhASA ke antargata hone para bhI unake rUpa meM, kama hI sahI, pArthakya A hI jAtA hai / Upara pizAca bhASAoM aura apabhraMzoM ke jo aneka bheda dikhalAye zrI Anandana grantha 9 zrI Ananda www.conne Ping ca AAR abhina Page #543 -------------------------------------------------------------------------- ________________ orammaruaamaarnamaAAAAdaramarikaawaralasranamasanaMaNMKianarassromania NABARABANJainisairanibartamaas AcArasayabhAcAanaa zrIAnanda an zrIAnanda anya THANIwwwYYYYIWwwvacammoveviviYyiwwview 28 prAkRta bhASA aura sAhitya gaye haiM, ve paizAcI prAkRta ke kSetra tathA apabhraMza ke kSetra kI anekAneka boliyoM aura upa-boliyoM ke sUcaka haiN| prAkRta ke bhinna-bhinna rUpoM yA bhASAoM para Age vistAra se vicAra kiyA jaayegaa| yahA~ to kevala pRSThabhUmi ke rUpa meM sUcana-mAtra kiyA hai / prAkRtoM kA vikAsa : vistAra-pRSThabhUmi pUrva aura pazcima kI saMskRti tathA jIvana meM prAcIna kAla se hI hama kucha bheda pAte haiN| pazcima ke kRSNa aura pUrva ke jarAsandha jaise rAjAoM ke purANaprasiddha yuddhoM kI zRGkhalA isakI paricAyaka hai| bhArata meM Ane vAle Arya pazcima meM Tike, madhyadeza meM Tike, kucha pUrva meM bhI khader3a diye gaye / para, zAyada magadha taka unakA pahu~canA nahIM huA hogaa| huA hogA to bahuta kama / aisA pratIta hotA hai ki kozala aura kAzI se bahuta Age sambhavataH ve nahIM bddh'e| ataH magadha Adi bhArata ke pUrvIya pradezoM meM vaidika yuga ke AdikAla meM vaidika saMskRti ke jo yajJa-yAga pradhAna thI, cinha nahIM prApta hote haiN| aisA anumAna hai ki vaidika saMskRti magadha prabhRti pUrvI pradezoM meM kAphI bAda meM paha~cI, bhagavAna mahAvIra tathA buddha se sambhavataH kucha zatAbdiyA~ pUrva / veda-mUlaka Arya-saMskRti ke pahu~cane ke pUrva magadha AryoM kI dRSTi se nidya thaa| niruktakAra yAska ne magadha ko anAryoM kA deza kahA hai| Rgveda meM kIkara zabda AyA hai, jise uttarakAlIna sAhitya meM magadha kA samAnArthaka kahA gayA hai| brAhmaNakAla ke sAhitya meM bhI kucha aise saMketa prApta hote haiM, jinase prakaTa hai ki taba taka pazcima ke AryoM kA magadha ke sAtha aspRzyatA kA-sA vyavahAra rahA thA / zatapatha brAhmaNa meM pUrva meM basane vAloM ko AsurI prakRti kA kahA gayA hai| Arya sambhavataH anAryoM ke lie isa zabda kA prayoga karate the, jisameM nimnatA yA ghRNA kA bhAva thaa| yahA~ eka bAta kI ora vizeSa rUpa se dhyAna denA hogaa| pahale dala meM bhArata meM Aye madhyadeza meM base Arya jaba dUsare dala meM Aye AryoM dvArA madhyadeza se bhagA diye gaye aura ve madhyadeza ke cAroM ora vizeSataH pUrva kI ora basa gaye to unake bhagAne vAle (bAda meM dUsare dala ke rUpa meM Aye hue) AryoM se vaicArika durAva rahA ho, yaha bahata saMbhAvya hai| unakA vahA~ ke mUla nivAsiyoM se mela-jola bar3hA ho, isakI bhI sahaja hI kalpanA kI jA sakatI hai| mela-jola ke dAyare kA vistAra vaivAhika sambandhoM meM bhI huA ho, yoM eka mizrita navaMza astitva meM AyA ho, jo sAMskRtika aura dhArmika dRSTi se pazcima ke AryoM se dUra rahA ho| vaidika vAGamaya meM prApta vrAtya zabda sambhavataH inhIM pUrva meM base AryoM kA, jo sAmAjika dRSTi se pUrva meM basane vAle mUla-nivAsiyoM se sambaddha ho cuke the, dyotaka hai| vrAtya zabda kI vidvAnoM ne aneka prakAra se vyAkhyA kI hai| unameM se eka vyAkhyA yaha hai ki jo loga yajJa-yAgAdi meM vizvAsa na kara vratadhArI yAyAvara saMnyAsiyoM meM zraddhA rakhate the, vrAtya kahe jAte the| vrAtyoM ke lie vaidika paramparA meM zuddhi kI eka vyavasthA hai yA ve zuddha honA cAhate to unheM prAyazcittasvarUpa zuddhacarya yajJa karanA par3atA / vrAtya-stoma meM usakA varNana hai| usa yajJa ko karane ke anantara ve bahirbhUta Arya varNa-vyavasthA meM svIkAra kara lie jAte the| Page #544 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prAkRta bhASA : udgama, vikAsa aura bheda-prabheda 26 jaisA ki sUcita kiyA gayA hai, bhagavAna mahAvIra aura buddha se kucha zatAbdiyoM pUrva pazcima yA madhyadeza se ve Arya, jo apane ko zuddha kahate the, magadha, aMga, baMga Adi pradezoM meM pahu~ca gaye hoN| vrAtyastoma ke anusAra prAyazcitta ke rUpa meM yAjJika vidhAna kA krama, bahiSkRta AryoM kA varNa-vyavasthA meM puna: grahaNa ityAdi tathya isake paricAyaka haiN| eka bAta yahA~ aura dhyAna dene kI hai / pUrva ke logoM ko pazcima ke AryoM ne apanI paramparA se bahirbhUta mAnate hue bhI bhASA kI dRSTi se unheM bahirbhUta nahIM maanaa| brAhmaNa-sAhitya meM bhASA ke sandarbha meM vrAtyoM ke lie isa prakAra ke ullekha haiM ki ve adurukta ko bhI durukta kahate haiM,' arthAt jisake bolane meM kaThinAI nahIM hotI, use bhI ve kaThina batAte haiN| vrAtyoM ke viSaya meM yaha jo kahA gayA hai, unakI saralatAnugAmI bhASApriyatA kA paricAyaka hai| saMskRta kI tulanA meM prAkRta meM vaisI saralatA hai hii| isa sambandha meM vebara kA abhimata hai / prAkRta bhASAoM kI ora saMketa hai| uccAraNa sarala banAne ke lie prAkRta meM hI saMyuktAkSaroM kA lopa tathA usI prakAra ke anya parivartana hote haiM / vyAkaraNa ke prayojana batalAte hue duSTa zabda ke apAkaraNa ke sandarbha meM mahAbhASyakAra pataJjali ne azuddha uccAraNa dvArA asuroM ke parAbhUta hone kI jo bAta kahI hai, vahA~ unhoMne una para 'he arayaH' ke sthAna para 'helaya' prayoga karane kA Aropa lagAyA hai arthAt unakI bhASA meM 'ra' ke sthAna para 'la' kI pravRtti thI, jo mAgadhI kI vizeSatA hai| isase yaha prakaTa hotA hai ki mAgadhI kA vikAsa yA prasAra pUrva meM kAphI pahale ho cukA thaa| uttarapradeza ke gorakhapura jile ke antarvartI sahagaurA nAmaka sthAna se jo tAmra-lekha prApta huA hai, vaha brAhmI lipi kA sarvAdhika prAcIna lekha hai| usakA kAla IsavI pUrva cauthI zatI hai| yaha sthAna jise hama pUrvI pradeza kaha rahe haiM, ke antargata AtA hai| isameM 'ra' ke sthAna 'la' kA prayoga dRSTigocara hotA hai| aisA bhI anumAna hai ki pazcima meM AryoM dvArA magadha Adi pUrvIya bhU-bhAgoM meM yAjJika saMskRti ke prasAra kA eka bAra prabala prayatna kiyA gayA hogaa| usameM unheM cAhe tathAkathita ucca varga ke logoM meM hI sahI eka sImA taka saphalatA bhI milI hogii| para jana-sAdhAraNa taka saphalatA vyApta na ho skii| bhagavAna mahAvIra aura buddha kA samaya yAjJika vidhi-vidhAna, karmakANDa, bAhya zaucAcAra tathA janmagata uccatA Adi ke pratikUla eka vyApaka Andolana kA samaya thA / jana-sAdhAraNa kA isase 1. aduruktavAkyaM duruktamAhuH / -tANDya mahAbrAhmaNa, paMcaviza brAhmaNa 2. te'surA helayo helaya iti kurvantaH parAbabhUvuH / tasmAd brAhmaNena na mlecchita vai nAmabhASita vai / mleccho ha vA eSa yadapazabdaH / -mahAbhASya, prathama Anhika, pRSTha 6 amanarasinivenubuirraturmuscwODANA dhAmanA AdAna Page #545 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AcArmapravabhinaAcAryapravara bhiloM zrAAnanda an zrIAnandA anya 30 prAkRta bhASA aura sAhitya AF prabhAvita honA svAbhAvika thA hI, sambhrAnta kuloM aura rAjaparivAroM taka isakA asara par3A / mahAvIra aura baddha ke samakAlIna kaI aura bhI dharmAcArya the, jo apane Apako tIrthakara kahate the / pUraNa kAzyapa, makkhali gozAla, ajita kezakaMbali, pakudhakatyAyana tathA saMjayavelaTriputta Adi unameM mukhya the| bauddha vAGamaya meM unheM akriyAvAda, niyativAda, acchedavAda, anyonyavAda tathA vikSepavAda ke pravartaka kahA gayA hai| yadyapi AcAra-vicAra meM unameM bheda avazya thA, para ve sabake saba zramaNa saMskRti ke antargata mAne gaye haiN| brAhmaNa-saMskRti yajJa-pradhAna thI aura zramaNa-saMskRti tyAga-vairAgya aura saMyama pradhAna / zramaNa zabda kI vidvAnoM ne kaI prakAra se vyAkhyA kI hai| kucha vidvAnoM ne ise zrama, sama aura zama para AdhRta mAnA hai| phalataH tapazcaryA kA ugratama svIkAra, jAtigata janmagata uccatva kA bahiSkAra tathA nirveda kA poSaNa ina para isameM adhika bala diyA jAtA rahA hai / zramaNa-paramparA ke antavartI ye sabhI AcArya yAjJika tathA karmakANDabahula saMskRti ke virodhI the| yaha eka aisI pRSThabhUmi thI, jo prAkRtoM ke vikAsa aura vyApaka prasAra kA AdhAra banI / bhagavAn mahAvIra aura buddha ne loka-bhASA ko apane upadezoM kA mAdhyama bnaayaa| sambhava hai, uparyakta dUsare AcAryoM ne bhI loka-bhASA meM hI apane upadeza kiye hoNge| unakA koI sAhitya Aja prApta nahIM hai| mahAvIra aura buddha dvArA lokabhASA kA mAdhyama svIkAra kiye jAne ke mukhyataH do kAraNa sambhava haiN| eka to yaha ho sakatA hai unheM Arya kSetra meM vyApta aura vyApyamAna yAjJika va karmakANDI paramparA ke pratikUla apane vicAra bahujana-hitAya bahujana-sukhAya jana-jana taka sIdhe (Directly) pahu~cAne the, jo lokabhASA dvArA hI sambhava thaa| dUsarA kAraNa yaha bhI ho sakatA hai ki saMskRta, jisake prati bhASAtmaka uccatA kivA pavitratA kA bhAva thA, jo yAjJika paramparA aura karmakANDa ke puraskartA purohitoM kI bhASA thI, kA svIkAra unheM saMkIrNatApUrNa lagA hogA, jo jana-mAnasa ko dekhate yathArtha thaa| mahAvIra aura buddha dvArA prAkRtoM ke apane upadeza ke mAdhyama ke rUpa meM apanAlie jAne para unheM (prAkRtoM kA) vizeSa vega tathA bala prApta huaa| unake samaya meM magadha (dakSiNa bihAra) eka zaktizAlI rAjya ke rUpa meM pratiSThita ho cukA thaa| uttara-bihAra meM vajjisaMgha ke katipaya gaNarAjya sthApita ho cake the aura kauzala ke tarAI ke bhAga meM bhI aisI hI sthiti thI, mahAvIra vajjisaMga ke antarvartI licchavi gaNarAjya ke the aura buddha kauzala ke antarvartI malla gaNarAjya ke / yahA~ se prAkRtoM ke uttarottara utkarSa kA kAla gatizIla hotA hai| taba taka prAkRta (mAgadhI) magadha sAmrAjya, jo magadha ke cAroM ora dUra-dUra taka phailA huA thA, ke rAjabhASA ke pada para pratiSThita ho cukI thI / prAkRtoM kA utkaSa kevala pUrvIya bhU-bhAga taka hI sImita nahIM rhaa| vaha pazcima meM bhI phailane lgaa| loga prAkRtoM ko apanAne lge| unake prayoga kA kSetra bar3hane lgaa| bolacAla meM to vahA~ (pazcima) bhI prAkRteM pahale se thI hI, aba ve dhArmika kSetra ke atirikta anyAnya loka-janIna viSayoM meM bhI sAhityika mAdhyama kA rUpa prApta karane lgii| vaidika saMskRti ke puraskartA aura saMskRta ke poSaka Page #546 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prAkRta bhASA : udgama, vikAsa aura bheda-prabheda logoM ko isameM apane utkarSa kA vilaya AzaMkita hone lagA / phalataH prAkRta ke prayoga kI uttarottara saMvarddhanazIla vyApakatA kI saMskRta para eka vizeSa pratikriyA huI / taba taka mukhyataH saMskRta kA prayoga paurohitya, karmakANDa, yAjJika vidhi-vidhAna tathA dhArmika saMskAra Adi se sambaddha viSayoM taka hI sImita thA / aba usameM eka lokajanIna viSayoM para lokanIti, rAjanIti, sadAcAra, samAja-vyavasthA, lokaraMjana prabhRti jIvana ke vividha aMgoM kA saMsparza karane vAle sAhitya kI sRSTi hone lagI / prAkRta meM yaha saba cala rahA thA / loka-jIvana meM racI- pacI hone ke kAraNa loka - cintana kA mAdhyama yahI bhASA thI / ata: usa samaya saMskRta meM jo loka-sAhitya kA sarjana huA, usake bhItara cintana-dhArA prAkRta kI hai aura bhASA kA AvaraNa saMskRta kA / udAharaNa ke rUpa meM mahAbhArata kA nAma liyA jA sakatA hai / mahAbhArata samaya-samaya para uttarottara saMvaddhita hotA rahA hai / mahAbhArata meM zramaNa saMskRti aura jIvana-darzana ke jo aneka pakSa carcita hue haiM, yaha saba isI sthiti kA pariNAma hai / bhASAvaijJAnika evaM sAMskRtika dRSTi se yaha anveSTAoM ke lie gaveSaNA kA eka mahatvapUrNa viSaya hai / astu -- etanmUlaka (saMskRta) sAhitya prAkRtabhASI jana samudAya meM bhI praveza pAne lagA / isa krama ke bIca prayujyamAna bhASA (saMskRta) ke svarUpa meM bhI kucha parivartana huA / yadyapi saMskRta vyAkaraNa se itanI kasI huI bhASA hai ki usameM zabdoM aura dhAtuoM ke rUpoM meM vizeSa parivartana kI guMjAyaza nahIM haiM, para phira bhI jaba koI bhASA anya bhASA-bhASiyoM ke prayoga meM Ane yogya banane lagatI hai yA prayoga meM Ane lagatI hai to usameM svarUpAtmaka yA saMghaTanAtmaka dRSTi se kucha aisI bAteM samAviSTa hone lagatI haiM, jo una bhASA-bhASiyoM ke lie saralatA tathA anukUlatA lAne vAlI hotI haiM / usameM sAdRzyamUlaka zabdoM kA prayoga adhika hone lagatA hai / usakA zabda-koza bhI samRddhi pAne lagatA hai / zabdoM ke artha meM bhI jahA~-tahA~ parivartana ho jAtA hai / dUsare zabdoM meM yoM kahA jA sakatA hai, ve naye-naye artha grahaNa karane lagate haiM / vikalpa aura apavAda kama ho jAte haiN| sAtha hI sAtha eka bAta aura ghaTita hotI hai, jaba anya bhASA-bhASI loga kisI ziSTa bhASA kA prayoga karane lagate haiM to unakI apanI bhASAoM para bhI usakA prabhAva par3e binA nahIM rahatA / 31 yaha saba huA, para bhagavAn mahAvIra aura buddha ke abhiyAna ke uttarottara gatizIla aura abhivRddhizIla hote jAne ke kAraNa saMskRta uparyukta rUpa meM saralatA aura loka-janInatA grahaNa karane para bhI prAkRtoM kA sthAna nahIM le sakI / ataeva taduparAnta saMskRta meM jo sAhitya praNIta huA, vaha vizeSataH vidvadbhogya rahA, usakI loka-bhogyatA kama hotI gaI / lambe-lambe samAsa, durUha sandhi-prayoga, zabdAlaMkAra yA zabdADambara tathA kRtrimatApUrNa padaracanA aura vAkyaracanA se sAhitya jaTila aura kliSTa hotA gayA / sAmAnya pAThakoM kI pahu~ca usa taka kaise hotI / 0 Kang zrI Anandana grantha : 39 zrI Ananda tha Page #547 -------------------------------------------------------------------------- ________________ NSTI sApa PAL zrIAnanda zrIAnanda anna - zrI candana muni prAkRta evaM saMskRta ke aneka granthoM ke lekhaka, terApaMthasaMgha ke pratibhAzAlI pramukha saMta] pAia-bhAsA 1Ale ___ jagaIe jaM kimavi payaDIe payaDIhUaM thAvarajaMgamaM vatthujAyaM taM savvamavi maNoharaM, maNuNNaM, amalAvilaM ca paDihAi / avvo ! aNuUla-salila-tAvAi-sahayara-sahayoga-samuTThiaM sayaM saMmucchimaM maulatamamaMkuraM kerisaM NayaNappiyaM ? Na kassa puNa pecchaNijjaM ubhayao NaI-kUla-koAsi1 Niyanta-haria-bhari pagaDIe patthUamANaM nimmalaM saddalaM ? katthai aNuttA vi asittA vi arakkhiA vi viviha-vaNNa-vicittA NANAmaNoramAgAra-maMjUlA paDipphuDaMta-soraha-mahamahiA pagai-akakkasA kusumANaM pNtii| kaNhai visaMkhalA thauDA samunnayA avaNayA ya taNa-layA-gumma-rukkha-tirohiA pagai-sohiA siharINaM sennii| NUNaM sahajasamullasi payaDi-vilasi savvao savvaM piaMhi parippharai / sakkAra-parikkariaM kimavi parahatthaphusi lajjAvaIchvamiva annArisaM parilakkhijjai / alaM bho alaM NANAvihapahappara-paogakusalA AhuNiA viNNANiA ! payaDIe patthUamANaM vatthu mA moraullA sakkAraNAmeNa vigayaM kAuM ceTThaha / sundaraM uvajogimaM kuNimo tti mA niradvayaM gavvaM parivahaha / atthi payaDi-paiTThiaM sundarAsundaraviveyaNavirahi tAragacakkavAlavva sayaM maNohAri / khaNaM taM amayamayaM pibaha vigappasunneNaM vimaleNaM ceyasA / pAia-bhAsA vi nesaggia-guNappasannappagAsA AbAlaMgaNAgovAlacakkavAleNa aNAyAsamAsAijjamANA vilasai aNAikAleNaM / sA sakkaya bhAsAsagAsao vigAsamAgaya tti vAgaraNaM aladdhajAgaraNaM / NaNu NAmeNAvi pagaIe Agaya pAgayaM ti phuDaM parikappijjai kira appaNNuNA vi maNuoNa / taheva sakkArohito NipphannaM sakkayaM ti pAyaDa nivvayaNeNaM avasi havejja Isi sakkhareNa vi NareNa / tatto NissaMkamiNaM aMgIkaraNijjaM jaM puvvamAsi kira paura-paura-jaNehiM paogamANijjamANA AimakAlao payAraM pattA viviha-jaDilavAgaraNa-NiyamehiM aNiyaMtiA NANAjAidesabheehi vibhattimAvannA sayaM saMpannA pAgayA bhAsA dhUvamapakkhagAhiNA mehAviNA / asikkhio apADhio vi tIse paogo Asi sAhAraNajaNavayaNAraviMda-virAyamANo tkkaalmmi| tesiM lAhaTTameva kAruNNa-puNNA mahAvIra-buddhAiNo jugapurimA tappaogaM NissaMkaM kuNamANA Asi / jahA-'bhagavaM ca NaM addhamAgahIe bhAsAe dhmmmaaikkhi| sA vi ya NaM addhamAgahA bhAsA tesi savvesiM AyariamaNAyariANaM appaNo sabhAsAe pariNAmeNaM pariNamai" (aupapAtika DER HE 1. vikasitam / Page #548 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pAia-bhAsA sUtra) evaM addhamAgAha bhAsaM jiNA bhAsanti tti phuDakahaNamatthi AgamiANaM / titthayarANaM mAhappeNa aisaiA sA cia bhAsA saghaNa-ghaNa-muttA kAyaMbiNI va NANAdesavisesabhAvaM bhayamANA savvesiM surAsuranara-tiria-vaggeNa sugejjhA vicitta-jaDila-paNhajAla-samAhANakaraNa-kusalA saralA subohA sugamA ya pddihaai| haM bho ! Na takkaNijjaM iNamo jaM kahameArisaM paDivAiaM kaligAlasavvaNNuNA sirihemacaMdAyariapAeNa / jahA -- prakRtiH saMskRtaM, tataH AgataM prAkRtam' ettha vi vilasai kimavi sundaraM samAhANaM apakkhagAhiNIe jai sahadiTThIe paloijjii / jaM tehiM ajjhAyasattagammi sukaya-savitthara-saMgovaGga-sakkaya bhAsAsAhaNe pagai-paccaya-liMga-vibhatti-kAraga-samAsAINaM viveyaNapuvvagaM saddANusAsaNa / tattha jai pAiabhAsAe puNaravi satatarUveNaM siddhI saMpADijjejjA tayANi savvesiM payaDi-paccayAINaM taheva saMThAvaNaM NioyaNaM ca karaNijja siyaa| tamhA puvva-pavaMciaM dhAu-vibhatti-paccayAiyaM kiMci bibhea-NidaMsaNa-purassaraM uvaDhoiaM samANaM savvesiM NavapADhagANaM sugama sokajjaca nicchyiM hvejjaa| jahA tajjANagA appatamapayAseNa vi pAiaM bhAsaM gaheuM pahappejjA / teNa AyariapAeNa saparissama-lAhavaM sugamAe paNAlIe sAhiaM / kiMtu Na tassa eyArisaM tappajjaM ahilasaNijjaM jaM Na puvvamAsi pAgayA bhAsA, sA sakkaya-bhAsAo pAubbhAvaM gaya tti| aho ! Ayaria-hemacandassa cea sadde Na sA saMkA sayaM NirasiA siyA / jahA teNa kavvANusAsaNassa maMgalAyaraNaM kuNamANeNa jiNavaragirAe mAhappaM nirUvamANeNa phuDaM vAgariaM--"akRtrimasvAdupadAM jainI vAcamupAsmahe" ettha 'akittima' sahassa paogo ki pi rahassamayaM tattaM payaDIkuNei / NUNaM pAia-bhAsAe pAyaDaM NisaggajannattaNaM sUayai / jaM bhAsaM mAyarabhAsArUveNa savvevi bAlA, govAlA, kammagarA, apaDhianarA tahA sahajasabhAsApemmillAo mahuravayaNAo mahelAo pauMjaMti sA akittimA sakkAra-parikkAraparivajjiA jahicchiyA bAlalIlA viya maNohAriNI kaNNappiyA pddihaai| ettoccia sA sAupayA samaharuccArA akkhalia-payakkharA savvao aNiaMtiA hiyaMgamA pddikhijji| taheva kavvagagaNaMgaNa-bhakkhareNa siddhaseNa-divAyareNAvi duvAtisa-duvAtisigAmajjhe jiNidaM thaNamANeNa ugghosiaM-"akRtrimasvAdupadairjanaM janaM jinendra ! sAkSAdiva pAsi bhASitaiH" ettha vi 'akittima-sAupaya' visesaNappaogo jiNinda-candANaM bhAsA-kae ko| sA eva bhAsA jaNaM jaNaM-sAhArajaNaM paDiboheu pcclaa| taheva jeNeyara-kavitallajehiM pi pAia-bhAsA savvesiM bhAsANaM uggamarUva tti paDivanna / jahA stissa aTThamIe saIe laddhajammeNa bappairAa-NAmageNa "gauDavaha"-NAmagaM kavvaM lihamANeNa mahApaMDieNa payaDiaM sayalAo imaM vAyA visaMti etto ya Neti vaayaao| eMti samuha cia Neti sAyarAo ccia jalAiM // 3 // mahApaMDiya-bappaiNo kahaNassa iNameva tappajjaM jaMNa pAia-bhAsA annabhAsAsagAsao sabbhAvaM gyaa| paccallaM savvAo kira bhAsAo samuddaNidaMsaNeNa jalANIva pAubbhAvaM gayA, tammi ceva pacchA viliinnaa| 1. chAyA=sakalA imAM vAco vizantItazca niryanti vAca; / AyAnti samudrameva niryanti (vASpAdirUpeNa) sAgarAdeva jalAni // 63 // sxecomwwwimwecasranamammission SVITI sAcA zrIAnandagrantha zrIAnandA anya rrer IPYTHIN. ....... .M.Niraya-rvt.vorror Page #549 -------------------------------------------------------------------------- ________________ JoumiraninanAmAradAnurasaMJAAAAAAAAKinarsionawanamainamaAJAJARKIAAAAAAAAAAAAAACADIBAAR08 aonmammomramviraimaaivinmommmmmmmmmmmmarrieviewInHindimammam 34 prAkRta bhASA aura sAhitya iNaM pi Na saMkaNijja puNa jaM miliccha-vaDu-viUsaga-muhehi vavaharijjamANA sA bhAsA, Na uNAi sabbha-sAlINajaNa muhAravindesu viraaymaannaa| eyaM kahaNamavi Na khalu vivegvilsiaN| jahA-mahAkavi siri bhavabhUiviraie uttararAmacarie kahaM sIA kosallA ya tappao gaM kuNamANA / uyAharaNaM-jahA taiye aMkammi / sItA--(sasaMbhrama katicitpadAni gatvA) "ajjautta ! parittAhi parittAhi maha putta (vicintya) haddhI ! harI ! tAI evva ciraparicidAI akkharAiM paMcavaTIdasaNeNa maM mandabhAiNi aNubandhanti / hA ajjautta" / ' kausalyA-"kahaM Na khu vaccae me bahue vanagadAe tassA piduNo rAesiNo muhaM dasamha / " 2 pecchaNijjaM, kiM NAsi jagaNaMdaNI rAmassa mahArAyassa paramavallahA sIyA sakkharA NANAvijjAbheya-kusalA / taheva sirirAmassa mAyA kosallA ki Nu NAsi vivihavijjAviNNANapAraM gayA ? kahaM tIhiM pAia-bhAsAe paogo ko| kahaM vA jaitthaThiiviNNuNA mahA kaviNA tIsuto tArisa-bhAsApaogo kArAvio ? NUNa sabhAsAvallaho payaDIe vilayAjaNo taM ciyabhAsaM bhAsamANo Asi tti phuDaM sUiaM / NIsaMkaM iNameva paDivajjaNijjaM jaM sabhAvao sabvattha savvajaNavaesu sIaM mAyara-bhAsaM bhAsamANIo pekkhijjati mhelaao| hoMtu paDhiAo tAo tahavi Na sato muhakamalasaMcAriNi mAubhAsaM caeuM samIhaMti / kerisI maharimA kerisI atthavibohaNakhamayA virAyai Nia-bhAsAsu / supaDhia-maNuA avi pAravAriehi jaNehiM sabhAsAe kira saMlavaMti / aladdha-saddajAlehi bAlehi saddhi tu savvevi jaNA sabhAsaM sappemaM pauMjaMti tti savvaviiyameva / puNo NANANiyamaNiyaMtiAsu avarabhAsAsu Na tAriso jaMpaNappahAvo vi paripphurejjA jAriso NiabhAsammi / kAraNaM, saddacayaNaciMtaNammi bhAva-AvibbhAvappahAvo khaMDio siyaa| tamhA pAia-bhAsAo savvadiTTihito sugamA suhabohA suhuccArA ya / alAhi paresiM uyAharaNehi / ettha uttararAmacarite eva chaTrame aMke aNegavijjAviurA sayaM vijjAharI vi taM ceva bhAsaM bhAsamANI pattattaM gyaa| jahA--vidyAdharI -'kahaM avirala-vilolaghuNNamANa-vijjuladAvilAsamaMsalehiM mattamayUra-kaNTha-sAmalehi ottharIadi Na bhoMgaNaM jalaharehiM / "3 tA sayaM niraTThayattaNaM gayA sA saMkA jaM apaDhia-jaNANaM pAgaya-bhAsa tti / taheva kavikUlakUjareNa kAlidAseNAvi abhiNNANa-sAundale NAmaNADae sayaM saundalA vi tameva bhAsaM bhAsamANA ptthuaa| accharijjamiNaM jaM sA risiAsamaM sevamANA aNuvelaM risIhiM saddhi saMlavamANA kahaM pAiabhAsApemillA jAyA ? evamAiehiM aNegadiTTa tehiM nivvAbAhaM iNaM tattaM paripphuDattaNaM vaccai jaM veiyakAle vi kAeciya katthabhAsAe sAhAraNajaNapauMjaNajuggAe avassa bhaviyavvaM / kAvi bhAsA sA pAgaya-NAmeNa NaNaM vavaharaNijja ti apaNa llia vi tattaM sayaM appaDihayaM payaDiaM jAyai / HAA htA 1. chAyA=Aryaputra, paritrAyasva paritrAyasva mama putrakam / hA dhik ! hA dhik ! tAnyeva ciraparici tAnya kSarANi paMcavaTIdarzanena mAM mandabhAginIM anubadhnanti / hA Aryaputra ! 2. chAyA= kathaM na khalu vatsAyA me vadhvA vanagatAyAstasyAH pituH rAjarSe: mukhaM darzayAmaH / 3. chAyA- kathamavirala-vilola-cUrNamAna-vidyullatA-vilAsa-mAMsalamatta-mayUrakaNTha-zyAmalairavastIryate nabhoGgaNaM jldhraiH| Page #550 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 90 pAisa-mAsA 35 puNo egaM vImaMsaNijjaM tattaM aha sakkayabhAsA vi duvihA vibhajijjamANA paDivajjiA savvehiM pAINavAgaraNakAragehiM / jahA-veia-sakkayabhAsA, loia-sakkayabhAsA ya / etto ccia iNaM rahassaM aMkuriaM bhavejjA jaM veia sakkayabhAsA vi jahAkahaMci NaNaM savakAramAvannA samANA ve ia-sakkayabhAsA-NAmatto pasiddhi gyaa| sA ceva pUNo kAlakkameNa pANiNiAI-muNittigeNa sAI sakkAramAvAiA vAgaraNaNiyamehi suyaraM NiaMtiA saMtI loia-sakkayabhAsa tti savvehiM siikyaa| jA bhAsA kici sakkAraM paDivajjeUNa veiasakkayabhAsAe NAmeNa pAubbhAvaM gayA, sA sakkAravivajjiA kA bhAsA puvvamAsi ! NaNu sakkAraM tu vijjamANaM kira kimavi vatthujAyaM pddivjjijjaa| jai Natthi kimavi puvvaM tAhe kIsa sakkAro saMpADijjejja / jahA payaDipadiNNaM gothaNa-nipphannaM akittimaM visuddhaM duddhaM / taM pi aggisaMtAviaM kaDhiaM taMdulakhaMDAidamvehi mIsAli elAkesarAi-vatthunikheveNa mahamahiaM pAyasaM bhaNijjai / saddanijjuttisamayammi payassa vigAro pAyasaM ti (payasaH vikAra:pAyasaM) phuDaM kahaNijjameva / NIvigaaM tu pAiaM duddhaM ceva / tamhA payaDi-pacaliA Nisagga-uvaDhoiA sA bhAsA, pAgayA ceva, ia TaMkukkasi tattaM / __iNaM tu Nicchi paDivajjeyavvaM tattaM jaM jArisI puvakAliyA pAia-bhAsA, Na tArisI aahnniyaa| ahaNA pauMjamANA pAgaya-bhAsA NUNaM sakkaya-bhAsAe jattha tattha pahAviA / aNegehiM taggayapaogehi kiMci kAyakappaM pttaa| taha vi surasarassaIva satataM vahamANA ajja vi Ni gAravaM surakkhamANA vilasai / kiMtu sakkaabhAsA-sagAsao pAiabhAsA pAubbhAvaM gaya 'tti kahaNaM kahamavi Na khmnnaarihN| pAgaya vavaharamANehiM jeNAgamiehiM Na sakkaya bhAsA tucchadiTThIe ploiaa| pacculaM samAsaNaNivesaNeNa tIse visiTTha mAhappaM parivaDDiaM / jahA-aNuogadAre suttammi phuDaM bhANiaM-"sakkayaM pAgayaM ceva, pasatthaM isibhaasi|" puvvakAliya-Ayariehi puNo iNameva paDivannaM jaM gaNipiDagasannaM duvAlasamaM diTTivAyaNAmagaM aIva vitthiNNaM sakkayabhAmAe ceva saMkaliaM Asi jaM iyANi viluttaM vijji| pUNo AgamavittikAragehiM kira sA cia bhAsA paogaM nniiaa| puNo veia--sakkayabhAsAe aNege vAgaraNa-NiamA pAia-bhAsA tullA / aNegA kiriAo vi rUvasamma sammaM parivahanti / aNege vibhattipaccayA avi tassamANA / teNa putvaM vavaharijjamANa-pAiabhAsAe phaDa pabhAvo dIsae tattha / uaha (pazyata) kAiM ci uyAharaNAI doNhaM bhAsANaM tullattaNa-vaMjagAIpAia-bhAsAe agAraMta-puliMgegavayaNe 'o' vavaharijjai / jahA-devo jiNo so, taheva veia-bhAsAe ogArappaogo katthai dIsai / jahA--saMvatsaro ajAyata, so cit (RgvedasaMhitA 1, 181, 1, 11) pecchaNijjaM kerisaM samma ? pAile puNo taiyAe bahuvayaNammi devehi, gaMbhIrehiM, je? hiM, taheva veiappaogesu- devebhiH gaMbhIrebhiH jyeSThebhiH / jahA hoi pAia-bhAsAe 'dha' ssa hakAro, jahA-badhira = bahiro vyAdha =bAho, tahA vee vi-pratisaMdhAya pratisaMhAya (gopathabrAhmaNa 2-4) pAia-girAe aMtavaMjaNassa luga havai / jahA-- tAvat=tAva, yazas= jaso, tahA veesu vi paogA labbhijjati / jahA-pazcAta-pazcA, nIcAt =nIcA, uccAt uccA / pAio iva veesa vi cautthI vibhattiTThANe chaTThI / "caturthyatheM bahulaM sasa 1ORIA - OPA ANDA UnaukaawaiianSAALAAMALAMGAAIMeawwerinaamareANUASAMANASAAAAAAAAAAAAAAAACADAIRANAS A MMAR AcAryapravara abhilAgAryapravara AbhA zrAAnandapa anya prAAnanda anna v MNAamrapariwa MANYIWAVanavarnama Page #551 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AcAryapravara AcAryapravAmina zrIAnandamazrIAnanda prAkRta bhASA aura sAhitya chandasi" (2, 3, 62) alAhi bahavitthareNa, aNegaso tullA paogA pAia-veiabhAsANaM diTripahaM samoyaraMti / evaM puvapacalia-pAiabhAsApaogehiM NaNaM veiabhAsA sakkAramAvaNNAvi kiMci avakatA tthiaa| kerisI sugejjhA pAia-bhAsA ? keI AhaNiA pacchamilla-bhAsArAya-raMjiA sakkaya-mAsA-maMDiA paMDiA vA annANao pAiaM bhAsaM kaDhiNaM mannamANA uvekkhaMti / parantu jai Isi pi te pAia-bhAsAe pariNANaTTha parissamejjA tayANi turiaM cavalameva taM parighettu samatthA havejjA, Natthi ettha koi saMdeho / tesi bhaMtiNivAraNaRs sapperaNa, vA icchAmo amhe ettha kA ci udhAharaNAI patthouM / jahA-putvameva sandhippagaraNesu kaDhiNa vigappa-jAla-jaDile kerise 'dadhyAnaya' Ai-durUha-vimAsAbhAsa-visaMtule paoge payaDIkuNei tattha pAgayabhAsA egameva surakkhiraM sattaM pakkhivei pADhagANaM puro| jahA-"padayoH sandhirvA" pAgaya-bhAsAsu savvAo saMdhIo vigappijjati / Niccasandhissa Na koi ettha Niamo / kuNijjau vAsesI, vAsa isI ia jahicchiaM rUvaM / kiM bahuNA samAsammi vi jattha sakkayabhAsAe nicchio sandhiNiamo tattha vi ettha jahicchiapaoANaM paoyaNA / jahA AiccAbhAmaMDanammi, tahA Aicca-AbhAmaMDalammi / kerisI sugamA paNAlI ? kaivAhasaMdhIo tu Na sIkayA pAiabhAsAe / jahA-e-aya, ai-Aya, o-a, au-Av / taheva i-aya, u-av, R-ara, la-al evamAio saMdhIo kayAi Na bhavaMti / aNeNa kameNa pAgayabhAsae Na sandhINaM kAi nniyNtnnaa| evaM vibhattirUvANi vi pAgaya-bhAsAe aIva sugamANi / puliMge igAraMta-ugAraMtarUvANa pi agAraMtarUvehi saddhi bahuso tullattaNaM / jahA-devassa savvassa, tahA harissa, bhANussa / taheva daMDiNo daMDissa, kattaNo kattArassa, piuNo piyarassa, evamAiA tullA pogaa| aho ! Na pAgaya-bhAsAe halaMtA sahA ThANaM pattA / ettha savvevi saMratA saddA ccia ; teNa liMgattigeNa savvAI rUvAI sijhaMti, Na khalu liMgachakkeNa / aMtavaMjaNassa love sagAraMtA saddA vi agAraMtA saMpADijjati / jahA tamas=tamo, payas=payo, taheva NagAraMtA vi agAraMtA havaMti / jahA--janman = jammo, karman = kmmo| NAtthi puNa ettha tAlavvAi-bheeNa umhattigaM (za, Sa, sa iti uSmatrikam) paagy-bhaasaae| egeNa kira daMtasagAreNa gahiaM umhavaNNANaM ThANaM / teNa pADhagANaM kae sakkaya-bhAsAgayA egA mahAjaDilA samassA sayaM akiMcikkarA jAyA / teNa saMkara-pIusa-sappAisadda ccAraNe Na ThANabheyeNa muhamoDaNaM kAyavvaM siyA / puNo visamgANaM NANAvihi-vihi-NiseharUvo vigdho Na pAgaya-bhAsAe matthayattiruvo ettha ThANaM ptto| teNa biMdujugga-vajjiA savvA vi kavvappaNAlI iha Nisaggao pavahai / tahA taddhia-paccayANaM kayaMta-paccayANaM itthIliMgammi IbaMta-AbaMta-nimmANe jA sakkayagirAe dugghar3A ghaDaNA tattha pAgaya-sarassaI aNiyantaM vahamANA Na tAI bandhaNAI saheuM paccalA / ettha tu dhImantI dhImantA, ajjataNI ajjataNA, varAgI varAgA, taheva gacchaMtI gacchamANA, kuNantI kuNamANA, hotI homANA iccAirUvANi laddharUvANi / kiM bahuNA imAe imIe, tAe tIe, jAe jIe evamAiA paogA vi ettha mAsAsaralattaNaM payaDIkuNeti / P... I ( DARI Page #552 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pAia-bhAsA 37 kA N aNaNAsia-visayammi vi ettha jahicchiyA NiyamAvalI ThiI gacchei / iha paGko paMko, kaJcuo kaMcao, antaraM aMtaraM iccAirUvajuyalaM sAvagAsaM / liMgANaM kalaNA tu sakkaya-bhAsAe eArisI duggamA duggejjhA, khalaMti jattha paMDiyamANiNo vi kavvaM kuNamANA, tattha vi pAgaya-bhAsA gahiyavicitta-liMgavattAsA virAyai / " vAkSyarthavacanAdyAH" (1,33), "guNAdyAH klIve vA" 1,34) "vemAJjalyAdyAH striyAm" (1,35) ii suttattayeNa daDhaliMga-NiyantaNabhittI siddhiliikyaa| teNa NiccaNapuMsagaliMgA vi puliMgaM ptt| / jahA-nayaNANi nayagA, vayaNANi vayaNA, mAhappaM mAhappo / NiccapuliMgA vi NapuMsagaliMgammi sAvagAsA / jahA-guNA guNAI, rukkhA rukkhAI, taheva dhuvapuvAyagA imaMtA vi itthIliMga pattA / jahA-esa mahimA esA mahimA, evaM aNege liMgavippayAsappaoge pAgaya-mAsA dhAreuM khamA / vatyuttaNo savvaM liMgataMtaM pAgaya-bhAsAe ataMtameva / teNa ThANe-ThANe bhaNIyai jaM "prAkRtatvAt liMga-vyatyayaH / " NUNaM appaNiyaMtaNaM hi bhAsAe pagarisasUyagaM 'ti kaheMti bhubhaasaavinnnnunno| akkhAyapagaraNaM tu sakkaya-bhAsAe mahAraNNatullaM duravagAhaM duruttaraM ca / gaNa-Navagassa NANAvihA NiyamA vicittANi ya rUvANi / "seTa aniT' pariNANaM tu havejja mahAmehAbhamakAraNaM NavapADhagANaM / ego vidhAU lagAra-Navaga-raMgabhUmIsubhamamANo Nava-NavarUvAiM dhArei / tattha pAgaya-bhAsA saralaM-saralaM saraNi sIkarei / "seT aniTa"-kileso lesao vi Na vijjai ettha / savvevi dhAuNo paMcasehi suttehiM NirUviA samANA sugejjhANi tullANi rUvANi dhArayati / bhUa-kAlevi Na ettha aNajjataNa-sAmannabhUa-parokkhAibheyA / javara egeNa kira rUveNa savvesi bhUANaM pUraNaM hvejjaa| jahA-huvI=abhavat, abhUt tahA babhUva, iirUvANaM egavayaNa-bahuvayaNajuttANaM sammapariNANaM jAejjA / evaM kAhIa-kahaNeNa, akarot akArSIta, cakAra, ii sUiaM siyA / evaM vattamANarUvANaM bhavissai-NimmANe kevalaM 'hi' pavesaNeNa kajjaM saMpannaM havejjA / jahA-hoi=hohii, hasai=hasihii / pADhagANaM kae kerisaM sugamattaNaM ? puNo "jja-jjA" paoge tu savvakAlamea-gayANi egavayaNa-bahuvayaNarUvANi asesadhAurUvANi sijhaMti / jahA--"bhavejjA bhavejja" , -joaNeNa-bhavati bhavet, bhavatu, amavata, abhUta, babhUva, bhUyAt, bhavitA, bhaviSyati, abhaviSyat AirUvANaM tatpajjaM sAhiaM siyA / alAhi bahupallavieNa, NIsaMdehaM pAgaya-vAgaraNaM aIva sulaha, sugama, apparissameNa paDhaNijjaM ca vijjai / sAhiccarAINaM kae vi pAgaya-bhAsA NiyaMtagahaNijjA, mannaNijjA ya / silesAlaMkAranimmANe tu Na eArisI parA kAi bhAsA jammi bhinna-bhinnatthabohagANaM sahANaM egeNa saNa samma bohaNaM / jahApabvaMbhaNijjamANI suvvai egA kavvasuttI bhillassa tiNi bhajjA, egA maggei pANiraM dehi| bIA maggai hariNaM, taiyA gIyaM gvraavei|| 1 // kassavi bhillassa tiNi bhajjAo Asi / paissa parao tIhi puhaM-puhaM maggaNA kyaa| egAe pivAsAkulAe pANi maggia / bIAe chuhAkulAe hariNaM maggiaM / taiyAe puNa gIyaM suNeuM ukkaMThirIe gIyaM gAyau tti saahi| bhinna-bhinna-maggaNAo sUNeUNa dhImateNa bhillapaiNA paccattariaM "saro Natthi" tiNi vi samAhANaM pttaa| jahA-paDhamAe pANi maggiaM / saro=taDAgo Natthi, kuo pANiyaM ? Wan minAN- NCRa .....- man.r ai masamanaresamroGORADuwave .nnadunm. NagaAnaAcAryapravacana zrAAnanda AzAAnanda marwarenemamananewaamaan PnA Page #553 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Asana va amita abhinaMdana AcArya prava 38 prAkRta bhASA aura sAhitya bIAe hariNa - maggaNA kayA / saro== bANo Natthi / kahaM hariNo mArijjai ? taiyAe gIyaThaTaM kahiaM / saro = svaraH Natthi / kaMThassaramantareNa kuo gIaM ? evaM egeNa saddaNa savvesi vi ekkasiyaM samAhANaM jAyaM / accharijjaM ! pAia-bhAsAe egeNa saddeNa vicittA khalu atthA samubbhavaMti / jahA 'vAya' saddo ettha kiMci citaNijjo / vAya = ( vAca) zuka-samUha vAya = ( vrAta) samUha saMgha 'ava' upasargasya a-lope ************ vAya = ( vAcay) vAei, par3hanA-par3hAnA vAya = (vA) bahanA / mahAvAe vAyate vAya == vAdaya) bajAnA / vAiyavva vAya = ( vyAgas ) prakRSTa aparAdhI vAya = (vAta) julAhA, jaise tantuvAya vAya = ( vAka) RRgveda - AdivAkya vAya = ( vyApa) prakRSTa vistAra vAya = ( vyAya) gati, cAla, vizeSa lAbha vAya == ( vyAca) vacanA, ThagAI vAya = (vAja) pakSa, paMkha, yajJa kA dhAnya Verb 27 "} Adj. Noun " 33 11 11 " "1 77 vAya = ( vAj) pheMkane vAlA vAya = ( vyAja) kapaTa, bahAnA, viziSTa gati vAya = (vAga) valka vAya (vyAta) viziSTagamana vAya = ( vApa) bonA, vapana karanA vAya === (vAya) gamana, vivAha vAya = ( vyAda) vizeSa grahaNa karane vAlA vAya = (vAta) pavana, havA 1 ! vAya = (pAka) rasoI, bAlaka vAya pAta) patana, pakSI samUha vAya = ( pAya) pApa, dhUrta po vaH karaNe Noun 37 puNo bappairAeNa kavi koDi-koDIreNa mahApaMDieNa gauDavahe keddahaM sundaraM bhaNiaM - 21 37 23 27 RRR 21 vAya== (avAya) apAya / jahA - " bahu vAyammi vi visujjhamANassa varamaraNaM" evaM egammi saddammi aNege vicittacitta vimhayakArage atthe sagabbhe vahamANI pagaDA vasundharA viya pAgaya bhAsA virAyai / kiM bahu vakkhANa, taMdulapAgaNAeNa sayaM UhaNijjaM dhIrehi / "3 hed vijhuNakavvaM savvasiddha ti paDivajjeti sadhve vi sarasa- kavvarasapAiNo vibuha- seharA kaiNo / tattha tu pAgaya bhAsA visiddha egAhivaccaM vahamANA vilasai / lakkhaNA - vaMjaNA-vaMguttipAukkaraNe sIyaM fsfsghosaM vAyeMtI aNelisI jasaMsiNI savvehi kavvarasa - viSNUhi sAyaraM sIkayA / "dhvanyAloka - sAhityadarpaNakAvyAnuzAsana-vAgbhaTTAlaMkAra" AigaMthesu tANi tANi udAharaNANi pAgaya-bhAsANibaddhANi payaDa pekkhaNijjANi / " "1 aho ! kahaM taggAravaM kavidhuraMdharA gAyanti tti kiMci diTThikkhevo vi kAyavvoamayaM pAuya kavvaM paDhiDaM souM ca jeNa yANaMti / kAmassa tatta taMti kuNati te kaha Na lajjati // (hAla kI gAthAsaptazatI 1-2 ) pAgaya----bhAsAe suumArattaNaM vaMjamANo mahAkavI rAyaseharo kettillaM garimANaM taM appeiparaso sakkayabaMdho pAuya-bandhovi hoi suumAro / purisa - mahilANaM jettiamihaMtaraM tettiabhimANaM // ( rAjazekhara kRta karpUra maMjarI javaNiyA 1 ) Page #554 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ummillai lAyaNNaM payaya-cchAyAeM sakkayavayANaM / sakkaya-sakkAkkarisaNeNa payayassa vi pahAvo // NavamatyadaMsaNa-saMnivesasisirAo baMdhariddhIo / bhuvabaMdha maha payayasmi // aviralamiNamo anbhua- bhAvabhaMgimaM vajamANANi pecchaNijjANi kANi ci pAiya-pajjANiajjaM gao tti ajjaM gao tti ajjaM gao tti gaNirIe / paDhame vvia diahaddhe kuDDo rehAhi cittalio // ullAvo mA dijjau loa - viruddha 'tti NAma kAUNa / samuhApaDie ko uNa vese vi diTTha Na pADei // pibantu subhAsiyAmayaM pAia - kavvANaM vAyagacaNA evaM visisubhAsa 1. avanatamukha: 2. sazUko pAia-bhAsA 36 ( gauDavaho 65 ) ( gauDavo 72 ) ( gAthAsaptazatI 3-8 ) ( gAthAsaptazatI 6-12) ( gAthAsaptazatI 6-67 ) ( gAthAsaptazatI 6 - 68 ) saMtamasaMtaM dukkhaM suhaM ca jAo gharassa jANaMti / tA puttaa ! mahilAo sesAo jarA maNussANaM // paMkamaileNa chIrekkapAiNA diNANuvaDaNe | AnaMdijjai halio putteNa va sAlikhetteNa // kaha me pariNaiAle khalasaMgo hohis tti ciMtaMto 'oNaamuho sasUo' ruvai va sAlI tusAreNa // / jaMtia ! gulaM vimaggasi Na ya me icchAi vAhase jaMtaM / aNarasia ! ki Na yANasi Na raseNa viNA gulo hoi // hasi adiTThadaMtaM bhaviamaNikkaMta dehalIdesaM / makkhittamahaM eso maggo kulabahUNaM || jeNa viNA Na jivijji aNuNijjai so kathAvarAho vi / patta vi Nayara dAhe bhaNa kassa Na vallaho aggI // ( gAthAsaptazatI 2-63 ) addaMsaNeNa pemmaM avei aidaMsaNeNa vi avei / ( gAthAsaptazatI 6-54) ( gAthAsaptazatI 6 - 25 ) vi avei || ( gAthAsaptazatI 1-81) NIassa / khalassa || ( gAthAsaptazatI 1-82 ) pisuNa- jaNajampieNa vi avei emeva addaMsaNeNa mahilA aNassa aidaMsaNeNa mukkhassa pisuNajaNajamvieNa emeva vi aNathovaM vaNathovaM aggIthovaM kasAyathovaM ca / Na hu thovaM maMtavvaM thovaM pi bahura hoi // bhaMDAAraM pAiya-mAsA bhAsAviSNANANusaMdhANe | (Avazyaka niyukti) ( gAthAsaptazatI 6-14) ApAya pravada abhinaMdana AAnaMda prava zrI OM0 TAPEES Wu SUAJAJAJAM abhinaMda grantha vas Page #555 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AmAnava amadana AAna 40 prAkRta bhASA aura sAhitya puNo kahaM vibhinnANaM bhAsANaM parupparaM sabaMdho, melaNaM, kahaM egA bhAsA annAe pabhAviA, kahaM annabhAsAsaddA annabhAsAe appasAkaya tti aNusaMdhAukAmehi viSNumaNuahi avassaM paDhaNijjA pAia-bhAsA / ise bhAsAe NANaM viNA kahamavi Na anannabhAsANaM saMoyaNaM kAuM sakkaM / kAo puvvakAla-pauttAo aTThArasadesIya bhAsAo tAo Asi jesi viANirIo takkAliAo gaNigAo tappaogaM kuNamANa 'tti kaheMti AgamiA / imIse bhAsAe gahira NANeNa tesi samma boho saMbhavijjai / teNa jai koi atthAhaM bhAsAmahAsAyaraM avagAhe umahilasai teNa avassaM pAiabhAsA savasA karaNijjatti amhaM sabalaM pacoyaNaM / paccakkhamaNuhUamea amhehi / Su EDITO phra www abiijjayA visesayA pAia -bhAsAe punaregA abiijjayA visesayA jaM imAe desIsaddANa saMgaho NiskoaM kao / Na NAe baddhakavADAe ThAuM ceTThiyaM / ugghADia dArA esA aiuyAre sagabbhe Nava Nava-desIyasadda dhAreDaM, jIreu ca khamA / tamhA parosahassA jaNehi pauttamANA desIA saddA ettha saMgrahaM gayA / 'buhArI' 'TopiA' AiNo jaNa - saddA, mokkalia - Aroggia - AiANi kiriyAruvANi ettha samAviTThANi / ajja vi kesici vi desI saddANaM jahA tahA paogo kAuM sakko / teNa Nava Nava - saddappavesehi NiccaM sajjukkA esA Na kayAi kAjuNNA havissai / tamhA dhIdhaNehi avassaM pariciA kAyavvA pAia -bhAsA | prAkRta padyoM kI saMskRta chAyA amiaM pAuakavvaM chAyA == amRtaM prAkRtakAvyaM paThituM zrotuM ca ye na jAnanti / kAmasya tattvacintAM kurvanti te kathaM na lajjante // paruso sakkaa-baMdho..... chAyA = paruSaH saMskRtabandha: prAkRtabandhastu bhavati sukumAraH / puruSa mahilayoryAvadihAntaraM tAvadanayoH 11 ummillaDa lAyaNNaM ...... abhinaMdana chAyA == unmIlati lAvaNyaM prAkRtacchAyayA saMskRtapadAnAm / saMskRtasaMskArotkarSaNena prAkRtasyApi prabhAvaH // NavamatthadaMsaNaM .. chAyA = navamArthadarzanaM aviralamidamA bhuvanabandhamiha ajjaM gao tti ajjaM ...... saMnivezazizirA kevalaM bandharddhayaH / prAkRte // chAyA = adya gata ityadya gata ityadya gata iti gaNanazIlayA / prathama eva divasArdhe kuDyaM rekhAbhizcitritam / / Page #556 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pAia-bhAsA 41 ullAvo mA dijjau... chAyA= ullApo mA dIyatAM lokaviruddha iti nAma kRtvA / saMmUkhApatite ka: punardRSye'pi dRSTi na pAtayati / / santamasantaM dukkhaM ..... chAyA -- sadasada duHkhaM sukhaM ca yA gRhasya jAnanti / tAH putraka ! mahilAH zeSA jarA manuSyANAm / / pakamaileNa chorekkapAiNA....... chAyA= paGkamalinena kSIrakapAyinA dattajAnapatanena / Anandyate hAlikaH putreNeva zAlikSetreNa // kaha me pariNa iAle ...... chAyA = kathaM me pariNatikAle khalasaGgo bhaviSyatIti cintayan / avanatamukhaH sazUko roditIva zAlistUpAreNa / / jantia gulaM...... chAyA yAntrika guDa vimArgayase na ca mamecchayA vAhayasi yantram / arasika! kiM na jAnAsi na rasena vinA guDo bhavati // hasiaM adiTThadantaM .... chAyA= hasitamadRSTadantaM bhramitamaniSkrAntadehalIdezam / dRSTamanutkSiptamukhameSa mArgaH kulavadhUnAm / jeNa viNA Na jivijjai... chAyA yena vinA na jIvyate'nunIyate sa kRtAparAdho'pi / prApte'pi nagaradAhe bhaNa kasya na vallabho'gniH // asaNeNa pemma...... chAyA premApaityatidarzanenApyapaiti pizUnajanajalpitenApyapaityevamevApyapaiti asaNeNa mahilAaNassa...... chAyA = adarzanena mahilAjanasyAtidarzanena nIcasya / mUrkhasya pizujanajalpitenaivamevApi khalasya / aNathovaM vaNathovaM...... chAyA= RNa-stoka vraNa-stokaM agni-stoka kaSAya-stokaM ca / na khalu stokaM mantavyaM stokamapi bahataraM bhavati / / NME nasa R ApAvaraba ani AcArapravara abhinnAAnandA nya Ox AmmoniNMYMAvaiviativrammarovarvirawirvior Page #557 -------------------------------------------------------------------------- ________________ veduarter-umarARMERAiruva n ana m paaninindenar.naria . .'-.. PADM . ..... yArsa 15NAcArya IYAR - - - OTO. SHRA Namoumar Mw.mmmonwermireonivernmwwwanmomvine -NNNN 0 prA0 esa0 esa0, phisake ema0 e0 (ardhamAgadhI), ema0 e0 (hindI) (prA0 chatrapati zivAjI kAleja, satArA, mahArASTra) naya prAkRta tathA ardhamAgadhI meM aMtara aura aikya prAkRta bhArata deza kI purAtana bhASA hai| hara eka bhASA kA apanA-apanA alaga-alaga sthAna va svarUpa hotA hai| 'bhASA' zabda kI vyAkhyA vividha prakAra se kI gaI hai-"manuSya ke bIca vastuoM ke viSaya meM apanI icchA aura vicAroM kA AdAna-pradAna karane ke lie vyakta dhvani-saMketoM ke vyavahAra ko bhASA kahate haiN|" "vicAra aura AtmAbhivyakti kA sAdhana bhASA hai"| bhASA-utpatti ke pratyakSa aura parokSa mArga hote haiM jaise anukaraNamUlakatA, vikAsa, asabhya jAtiyoM kI bhASA aadi| DA0 griyarsana ne bhASA kA vibhAjana aitihAsika aura vyAvahArika rUpa meM kiyA hai| aitihAsika bhASA vaha hai, jisakA choTA bhAga zabda, usakI vyutpatti hameM ceSTA karane se prApta ho sakatI hai| vyAvahArika bhASA kA rUpa aitihAsika bhASA se alaga hai / viruddha svarUpa hai| prAkRta aitihAsika bhASA hai| aitihAsika bhASA iNDo-jarmana, iNDo-Aryana nAma se bhI jJAta hai| griyarsana kA vicAra hai ki bhArata meM prathama do ToliyA~ AI thiiN| pahalI TolI paMjAba ke pAsa rahane lgii| bhaugolika paristhitiyoM se bhASA meM parivartana hone lgaa| dUsarI TolI paMjAba ke pAsa hI vAstavya ke lie A gii| usane apanI bhASA samaddha banAyI, usa bhASA meM sAhitya likhA hai| vahI bhASA vaidika bhASA ke nAma se prasiddha ho gii| vaidika bhASA ke samaya jo bolI bhASA thI use hI prAkRta kahate haiN| pANinI ne vaidika bhASA kA vyAkaraNa banAyA aura usakA saMskRta nAmAbhidhAna kiyA / vaidika aura prAkRta bhASA samakAlIna haiN| prAkRta bhASA kI tIna vikAsAvasthAe~ haiM / pahalI avasthA prathama TolI kI bolI bhASA, dUsarI avasthA sAhityika bhASA, tIsarI avasthA apabhraMza tathA prAdezika bhASA hai| prAkRta bhASA kI utpatti ke bAre meM do pravAha pracalita haiN| prAkRta bhASA kA vyAkaraNa saMskRtAcAryoM ne likhaa| saMskRta sAhityika bhASA hone ke kAraNa tathA U~ce logoM ko prAkRta bhASA kA rUpa-jJAna hone ke uddezya se saMskRta bhASA meM vyAkaraNa likhaa| unake matAnusAra saMskRta bhASA se prAkRta bhASA nirmita ho gii| sAhityika bhASA se bolI bhASA kA nirmANa bhASA-vijJAna ke anusAra siddha nahIM ho sakatA / prAkRta premI AcAryoM ne prAkRta se saMskRta bhASA ke nirmANa hone kA mata prakaTa kiyA hai / Page #558 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prAkRta tathA ardhamAgadhI meM aMtara tathA aikya saMskRta AcAryoM kA mata (1) hemacandra ( siddhahemazabdAnuzAsana ) - prakRtiH saMskRtam tatra bhavaM, tata Agatam vA prAkRtam / (2) mArkaNDeya - ( prAkRtasarvasva ) - prakRtiH saMskRtam tatra bhavaM prAkRtamucyate / (3) lakSmIdhara - (SaDbhASA - candrikA) - prakRteH saMskRtayAstu vikRtiH prAkRtI matA / (4) prAkRta saMjIvanI - prAkRtasya tu sarvameva saMskRtam yoniH / prAkRta premI namisAdhu, mahAkavi siddhasena divAkara, mahAkavi vAkpatirAja, rAjazekhara ne prAkRta bhASA ke bAre meM prabhAvaka vicAra spaSTa kiye haiM / namisAdhujI kA mata hai- prakRti zabda kA artha logoM kA vyAkaraNa Adi ke saMskAra rahita svAbhAvika vacana vyApAra, usase utpanna yA vahI prAkRta hai / mahAkavi siddhasena divAkara aura AcArya hemacandra jinadeva kI vANI ko akRtrima mAnate haiM / prAkRta janasAdhAraNa kI mAtRbhASA hone ke kAraNa akRtrima, svAbhAvika hai / vAkpatirAja ne 'gauDavaho' nAmaka mahAkAvya ke 93 zloka meM kahA hai-- isI prAkRta bhASA meM saba bhASAe~ praveza karatI haiM aura isa prAkRta bhASA se hI saba bhASAe~ nirgata huI haiM, jaise jala Akara samudra meM hI praveza karatA hai aura samudra se hI vASpa rUpa se bAhara hotA hai / prAkRta bhASA kI utpatti anya kisI bhASA se nahIM huI hai, balki saMskRta Adi saba bhASAe~ prAkRta se hI utpanna huI haiM / prAkRta ke aneka zabda aura pratyayoM kA mela saMskRta bhASA se nahIM siddha hotA, ataH prAkRta mUla bhASA mAnanA ucita hogA / prAkRta bhASA meM aneka bhASAe~ samAviSTa haiM, jaise- pAlI, paizAcI, zaurasenI, mAgadhI, ardhamAgadhI, mahArASTrI, apabhraMza / ardhamAgadhI prAkRta bhASA kA eka bhAga hogA / AgamagranthoM kI bhASA ardhamAgadhI hai / jaina dharma kA upadeza ardhamAgadhI bhASA meM kiyA gayA hai / gaNadhara sudharmAsvAmI ne ardhamAgadhI ko sAhityika bhASA kA rUpa de diyA / ise ArSa prAkRta aura devatAoM kI bhASA kahA jAtA hai / ardhamAgadhI bhASA kI utpatti ke bAre meM mata isa taraha hai 43 (1) mAgadhI bhASA kA AdhA bhAga jisa bhASA meM hai vaha bhASA ardhamAgadhI / (2) jinadAsagaNi mahattara ke anusAra ardhamagadhadeza meM bolI jAne vAlI bhASA ardhamAgadhI hai / (3) magadhaddha visaya mAsA nibaddhaM / pizela ise ArSa nAma dete haiM / (4) namisAdhu kA mata - RSi, deva, siddhoM kI tathA purANoM kI bhASA ArSa bhASA hai / (5) pazcima kI ora zaurasenI aura pUraba kI ora mAgadhI, isake bIca bolI jAne vAlI bhASA ardhamAgadhI hai / tattvAnusAra dekhA jAye to ardhamAgadhI pAlI se arvAcIna lagatI hai lekina sAhityika rUpa se dekhA jAya to pAlI se ardhamAgadhI prAcIna hai, yaha siddha hotA hai / ardhamAgadhI kA mUla utpatti sthAna magadha yA zUrasena (ayodhyA) kA madhyavartI pradeza mAnA jAtA hai / griyarsana ne ardhamAgadhI bhASA madhyadeza aura ayodhyA kI bhASA kahA hai| bhANDArakara isa bhASA kA utpatti samaya I0 dvitIya zatAbdI, DaoN0 caTarjI tRtIya zatAbdI, DaoN0 jekobI I0 pU0 caturthaM zatAbdI kA AcArya prava Jiu amaradaH AAna va Amadana zrI Anandapra Page #559 -------------------------------------------------------------------------- ________________ DAMAKinARAAMunawwareAIIABADramirmaanindiasarwajaJAINMENMADARJAINAAAAAAAAADMAANBADEEPAL VivmarwYINHIVEen voviyanwiridvioviornvita 44 prAkRta bhASA aura sAhitya mpn zeSa bhAga yA I0 pU0 tRtIya zatAbdI kA prathama bhAga mAnate haiN| ardhamAgadhI bhASA kA nirmANa vaidikakAlIna prAkRta se huA hai / ardhamAgadhI bhASA ke lakSaNa varNabheda-(1) do svaroM ke madhyavartI asaMyukta 'ka' ke sthAna meM prAya: sarvatra 'ga' aura aneka sthaloM meM 'ta' aura 'ya' hotA hai-jaise-AkAza-AgAsa, loka-loga, adhika-adhita, kuNika-kuNita, kAyika-kAiya, loka-loya / (2) do svaroM ke bIca kA asaMyukta 'ga'prAyaH kAyama rahatA hai, isakA 'ta' aura 'ya' hotA hai| jaise-Agamana-AgamaNa, atiga-atita, sAgara-sAyara / (3) anAdya, asaMyukta ka, ga, ca, ja, ta, da, pa, ya, va ina vyaMjanoM kA prAyaH lopa hotA hai / lupta vyaMjanoM ke donoM tarapha 'a' varNa hone para lupta vyaMjana ke sthAna 'ya' hotA hai / jaise-loka:-loo, rocitaroiya, bhojin-bhoi, Atura-Aura, Adezi-Aesi, kAyika-kAiya, Aveza-Aesa aadi| (4) zabda ke Adi, madhya, saMyoga meM sarvatra 'Na' kI taraha 'na' bhI hotA hai| jaise-nadI-naI, jJAtaputra-nAyaputta, anila-aNila / (5) yathA, yAvat, zabda ke 'ya' kA lopa aura ja donoM hI dekhe jAte haiN| jaise-yathAjAtaahAjAya, yAvajjIva-jAvajjIva / nAma vibhakti-(1) akArAnta puliMga zabda ke prathamA eka vacana meM 'e', 'o' pratyaya kA prayoga karate haiM--deve, devo| (2) saptamI ekavacana meM 'aMsi, pratyaya AtA hai-devaMsi, kammasi / (3) caturthI ke ekavacana meM Ae pratyaya AtA hai-savaNAe, knnhaae| dhAtu rUpa--(1) bhUtakAla ke lie ekavacana meM 'itthA' aura bahavacana meM 'iMsu' pratyaya Ate haiMkaritthA, karisu / (2) 'tvA' pratyaya ke aneka rUpa dikhAI dete haiM -kaTu, caittA, jANitu, kiccA, durUhiyA, laddha Adi / (3) 'tuma' pratyaya ke sthAna meM 'ittae' kA prayoga karate haiM, jaise-karittae, gcchitte| (4) taddhita rUpa banAne ke lie 'tara' pratyaya kA 'tarAya' rUpa hotA hai-jaise appatarAe, kNttraae| anya vizeSatAe~-(1) punarAvRtti na ho, isalie aMkoM kA prayoga kiyA jAtA hai, jaiseanna-4, khiirdhaaii-5| (2) vaiziSTyapUrNa vAkyaprayoga-kAlaM mAse kAlaM kiccA, jAmeva disI pAunbhUyA tAmeva disI pddigyaa| (3) saptamI vibhakti ke badale tRtIyA vibhakti kA prayoga kiyA jAtA hai jaise--teNa kAleNaM teNaM smennN| (4) samAna varNana ho to kucha zabda, vAkya likhakara jAva....."tAva, vaNNao Adi kA prayoga kara zeSa varNana karate haiN| May Karmy Page #560 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prAkRta tathA ardhamAgadhI meM aMtara tathA aikya 45 baraneTa kA mata yaha hai ki ardhamAgadhI viziSTa zabdoM se yukta hone se tAntrika bhASA hai ata: racanA kliSTa lagatI hai| nUtanatA kA abhAva hai| anya prAkRta bhASA-premI vidvAnoM kA vicAra hai-ardhamAgadhI bhASA AsAna, samajhane ke lie acchI hai / nAyAdhammakahAo, uttarAjjhayaNa kI bhASA subodha hai| ___'prAkRta bhASA' yaha zabdaprayoga ardhamAgadhI tathA anya bhASAoM ke lie bhI kiyA jAtA hai| anyAnya vyAkaraNakAroM ne kisI-na-kisI rUpa meM mahArASTrI bhASA ko mahattva diyA hai| saMskRta bhASA kA apabhraSTa rUpa jo bhI bhASA yA rUpa prApta hogA use prAkRta mAnA gayA hai| pAlI aura ardhamAgadhI bhASA ko pahale-pahala prAkRta mAnA gayA / sUkSmatA se dekhA jAya to ardhamAgadhI bhASA kA rUpa alaga hI hai| ArSabhASA aura ardhamAgadhI bhASA ina donoM meM bheda nahIM hai, yaha DaoN. jekobI ne sapramANa siddha kiyA hai| jaina sUtroM kI bhASA ardhamAgadhI hai tathA paravartI kAla meM mahArASTrI kI vizeSatAoM se yukta hone se jaina mahArASTrI kahI jA sakatI hai| paMDita becaradAsa jI ne ardhamAgadhI bhASA ko mahArASTrI siddha karane kI viphala ceSTA kI hai / prAkRta zabda kA mukhya artha hai prAdezika kathyabhASA lokbhaassaa| jaina sUtroM kI ardhamAgadhI bhASA nATyazAstra yA prAkRta vyAkaraNoM kI ardhamAgadhI se samAna na hone ke kAraNa mahArASTrI na kahI jAkara ardhamAgadhI hI kahI jA sakatI hai| bharata ne jina sAta bhASAoM kA ullekha kiyA hai, usameM ardhamAgadhI bhI hai| nATakoM meM prayukta ardhamAgadhI tathA jaina sUtroM kI ardhamAgadhI meM samAnatA kI apekSA bheda hI dikhAI detA hai / DaoN0 hona li ne jaina ardhamAgadhI ko hI ArSaprAkRta kahakara isI ko paravartI kAla meM utpanna anya bhASAoM kA mUla mAnA hai| hemacandra ne eka hI bhASA ke prAcIna rUpa ko ArSa prAkRta aura arvAcIna rUpa ko mahArASTrI mAnate hue ArSa prAkRta ko mahArASTrI kA mUla svIkAra kiyA hai| mahArASTrI meM ya zruti kA niyama hama dekhate haiM / ardhamAgadhI meM prAyaH usI niyama se sambandhita vyaMjanoM ke lie anyAnya vyaMjanoM kA prayoga kiyA jAtA hai| mahArASTrI kI taraha lopa bhI dikhAI detA hai| gadya meM bhI aneka sthaloM meM samAsa ke uttara zabda ke pahale 'm' Agama hotA hai| mahArASTrI ke padya meM pAdapUrti ke lie hI kahIM-kahIM 'm' Agama dekhA jAtA hai, gadya meM nhiiN| ardhamAgadhI meM aise bahuta se zabda haiM, jinakA prayoga mahArASTrI meM upalabdha nahIM hotA jaise-bakka, viusa Adi / aise zabdoM kI saMkhyA bhI bahuta bar3I hai jinake rUpa ardhamAgadhI aura mahArASTrI meM bhinna prakAra ke hote haiM; jaise--AharaNa -uAharaNa, docca-duia, pubbi-puvvaM / mahArASTrI meM saptamI vibhakti meM 'mmi', tRtIyA ekavacana meM 'eNa' pratyayoM kA prayoga kiyA jAtA hai / mahArASTrI meM bhUtakAla kA prayoga lupta ho gayA hai| mahArASTrI aura ardhamAgadhI meM sUkSma bheda bhI hai / ardhamAgadhI bhASA kI anya vizeSatAeM pUrva meM spaSTa kI haiN| una vizeSatAoM se bhI mahArASTrI se ardhamAgadhI bhASA alaga hai, yaha siddha hotA hai| bhASA parivartanazIla hai / ardhamAgadhI bhASA kA rUpa pahale vaiziSTyapUrNa thA, bAda meM use parivartita honA par3A / prAkRta zabda se sambandhita jo anya bhASAe~ haiM unakA tathA ardhamAgadhI kA sambandha mAtA aura putrI jaisA mAnA jAya to galata nahIM hogaa| vaidika kAlIna bolI-bhASA kA rUpa vizeSa hai| usase ardhamAgadhI bhASA kA nirmANa huaa| kisI mAtrA meM ardhamAgadhI khAsa vaiziSTyapUrNa bhASA hai, yaha mAnanA pdd'egaa| sandarbha grantha (1) bhASAvijJAna-DaoN0 bholAnAtha tivArI (2) prAkRta sAhitya kA itihAsa-DaoN0 jaina (3) pAiyasaddamahANNao-paM0 zeTha (CADA sara DDA namaAJANAJAamadhuriAARAMATIOTADADAINIK AcAryaprabhA AcAryapravacaAbhAra zrIAnanda zrIAnandakanya Page #561 -------------------------------------------------------------------------- ________________ HERS REA amita D mahAsatI zrI dharmazIlA, ema. e. [prAkRta bhASA kI viduSI cintanazIla sAdhvI mahAsatI ujjvalakumAro jI kI ziSyA] eyara prAkRtabhASA kA vyAkaraNaparivAra bhASA parijJAna ke lie vyAkaraNa jJAna kI atyanta AvazyakatA hai| prAkRta meM chanda, jyotiSa, dravya-parIkSA, dhAtu-parIkSA, bhUmi-parIkSA, ratna-parIkSA, nATaka, kAvya, mahAkAvya, saTTaka Adi vibhinna racanAyeM hotI rahI haiM / jaba kisI bhI bhASA ke vAGamaya kI vizAla rAzi saMcita ho jAtI hai to usakI vidhivata byavasthA ke lie vyAkaraNa grantha likhe jAte haiN| prAkRta janabhASA hone se prArambha meM isakA koI vyAkaraNa nahIM likhA gyaa| vartamAna meM prAkRta bhASA ke anuzAsana sambandhI jitane vyAkaraNa grantha upalabdha haiM, ve sabhI saMskRta bhASA meM likhe gaye haiM, prAkRta meM nahIM / kucha vidvAnoM kA kahanA hai ki-prAkRta bhASA kA vyAkaraNa prAkRta meM likhA huA avazya thA, parantu Aja vaha anupalabdha hai| ata: Aja prAkRta bhASA kA vyAkaraNa-parivAra jo upalabdha hai, usa para hama thor3A vicAra kreNge| vidvAnoM ne prAkRta vyAkaraNa kI do zAkhAyeM mAnI hai| eka pazcimI aura dUsarI pUrvI / prathama zAkhA ko vAlmIkI-paramparA aura dvitIya ko vararuci kI paramparA kahA jAtA hai| pazcimI paramparA kA pratinidhi trivikrama (I0 1300) kRta prAkRta vyAkaraNa hai| kahA jAtA hai ki-ise mahAkavi bAlmIki ne racA thA, parantu isa bAta kA koI prAmANika AdhAra nahIM hai| lakSmIdhara kI "SaDbhASA-candrikA" tathA siMharAja kA prAkRta-rUpAvatAra bhI isI zAkhA meM aMtarbhUta hote haiN| pUrvI zAkhA kA prathama vyAkaraNa vararuci kRta 'prAkRta-prakAza' hai| (1) prAkRta-prakAza-yaha vyAkaraNa zrI vararuci ne racA hai| yaha sarvaprathama prAkRta vyAkaraNa kahA jAtA hai| kucha vidvAna caNDa ke prAkRta-lakSaNa ko prathama mAnate haiM aura usakA anukaraNa vararuci ne kiyA hai, aisA kahate haiM / vararuci kA gotra kAtyAyana kahA gayA hai| DaoN0 pizala ne anumAna kiyA thA ki prasiddha vAtikakAra kAtyAyana aura vararuci donoM eka hI vyakti haiM, kintu isa kathana kI puSTi ke lie eka bhI sabala pramANa milatA nahIM hai| eka vararuci kAlidAsa ke samakAlIna bhI mAne jAte haiM jo vikramAditya ke navaratnoM meM se eka the "ratnAni vai vararucirnavavikramasya" / Page #562 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prAkRta bhASA kA vyAkaraNaparivAra 47 dUsarI jagaha aisA bhI ullekha AtA hai ki pANinI sUtrakAraM ca bhASyakAraM pataJjalIm vAkyakAraM vrrucim'| isa prakAra vararuci ke bAre meM bhinna-bhinna mAnyatAe~ haiN| prAkRta-prakAza meM kula 506 sUtra haiN| bhAmaha-vRtti ke anusAra 487 aura candrikATIkA ke anusAra 506 sUtra upalabdha haiM / prAkRta-prakAza kI cAra prAcIna TIkAe~ bhI prApya haiM (1) manoramA-isa TIkA ke racayitA bhAmaha haiN| isakA kAla sAtavIM-AThavIM zatAbdI hai| (2) prAkRtamaJjarI-isa TIkA ke racayitA kAtyAyana nAma ke vidvAn haiN| inakA kAla chaThI-sAtavIM zatAbdI hai| (3) prAkRtasaMjIvanI--yaha TIkA vasantarAja ne likhI hai| isakA kAla 14-15 zatAbdI hai| (4) subodhinI--yaha TIkA sadAnanda ne likhI hai| navama pariccheda ke navama sUtra kI samApti ke sAtha samApta haI hai| nArAyaNa vidyAvinoda-kRta 'prAkRtapAda' ityAdi TIkAyeM haiM / kaMsavaho tathA usANiruddha ke racayitA malAvAra nivAsI rAmapANivAda ne bhI isa para TIkA likhI hai| isa TIkA meM gAthA saptasatI, karpUramaMjarI, setubandha aura kaMsavaho Adi se uddharaNa prastuta kiye gaye haiN| prAkRta-prakAza meM bAraha pariccheda haiN| prathama pariccheda meM svara-vikAra aura svara-parivartana ke niyamoM kA nirUpaNa kiyA gayA hai| viziSTaviziSTa zabdoM meM svara-sambandhI jo vikAra utpanna hote haiM, unakA 44 sUtroM meM vivecana kiyA hai| dUsare pariccheda meM 47 sUtra haiN| isakA Arambha madhyavartI vyaMjanoM ke lopa se hotA hai| madhya meM Ane vAle ka, ga, ca, ja, ta, da, pa, ya aura va ke lopa kA vidhAna hai| tIsare sUtra ke vizeSa-vizeSa zabdoM ke asaMyukta vyaMjanoM ke lopa evaM unake sthAna para vizeSa vyaMjanoM ke Adeza kA niyamana kiyA gayA hai| tIsare pariccheda meM 66 sUtra haiN| isameM saMyukta vyaMjanoM ke lopa, vikAra evaM parivartanoM kA nirUpaNa hai| sabhI sUtra viziSTa-viziSTa zabdoM meM saMyukta vyaMjanoM ke parivartana kA nirdeza karate haiN| cauthe pariccheda meM 33 sUtra haiN| isameM saMkIrNa vidhi-nizcita zabdoM ke anuzAsana vaNita haiN| isa pariccheda meM anakArI, vikArI aura dezaja ina tInoM prakAra ke zabdoM kA anuzAsana AyA hai| pA~caveM pariccheda meM 47 sUtra haiN| isameM liMga aura vibhakti kA Adeza vaNita hai| chaThe pariccheda meM 64 sUtra haiN| isameM sarvanAma vidhi kA nirUpaNa hai| yAnI sarvanAma zabdoM ke rUpa evaM unake vibhakti, pratyaya nidiSTa kiye gaye haiN| sAtaveM pariccheda meM 34 sUtra haiN| isameM tiGanta vidhi hai| dhAturUpoM kA anuzAsana saMkSepa meM likhA gayA hai| aSTama pariccheda meM 71 sUtra haiN| isameM dhAtvAdeza hai| saMskRta kI kisa dhAtu ke sthAna para prAkRta ama-44MARATranAmAADODADAM SNNIcAyatra iy sAcArya DIS aAA anAva -14 ML movieirvanAmAVE 27 M arrowarraimammnamas Page #563 -------------------------------------------------------------------------- ________________ RECTIFIf ga24Abhandana AcArmapravAsI zrIAnandagrantha zrIAnandagrantha 48 prAkRta bhASA aura sAhitya bayA meM kauna-sI dhAtu kA Adeza hotA hai, isakA vistArapUrvaka varNana kiyA gayA hai| yaha prakaraNa bahuta hI mahattvapUrNa hai| navama pariccheda meM 18 sUtra haiN| yaha pariccheda nipAta kA hai| isameM avyayoM ke artha aura prayoga diye gaye haiN| dasaveM pariccheda meM 14 sUtra haiN| isameM paizAcI bhASA kA anuzAsana hai| gyArahaveM pariccheda meM 17 sUtra haiN| isameM mAgadhI prAkRta kA anuzAsana hai| bArahaveM pariccheda meM 32 sUtra haiN| isameM zaurasenI bhASA ke niyama diye haiN| prArambha ke 6 pariccheda mAhArASTrI ke haiM, 10vA paizAcI kA hai, 11vAM mAgadhI kA aura 12vA~ zaurasenI kA hai| kucha itihAsakAroM kA mata hai ki-antima tIna pariccheda bhAmaha athavA kisI anya TIkAkAra ne likhe haiN| prAkRtasaMjIvanI aura prAkRtamaMjarI meM kevala mahArASTrI kA hI varNana hai| sambhava hai ki ye tIna pariccheda hemacandra ke pUrva hI sammilita kara lie gaye hoNge| vararuci kA prAkRtaprakAza bhASAjJAna kI dRSTi se bahuta hI mahattvapUrNa hai| saMskRta bhASA kI dhvaniyoM meM kisa prakAra ke dhvani-parivartana hone se prAkRta bhASA ke zabda rUpa banate haiM, isa viSaya para isameM vistRta prakAza DAlA gayA hai| prAkRta adhyayana ke lie yaha grantha atyanta upayogI hai| vararuci kA samaya lagabhaga chaThI zatAbdI mAnA jAtA hai| caNDa kA samaya tIsarI, cauthI zatAbdI mAnA jAtA hai| isase spaSTa hai ki vararuci ke prAkRtaprakAza se pUrva caNDa kA prAkRtalakSaNa hogA / (2) prAkRtalakSaNa--yaha racanA caNDa kRta hai / kucha vidvAn vararuci ke prAkRtaprakAza ko prathama mAnate haiM aura kucha vidvAn caNDa ke prAkRtalakSaNa ko prathama mAnate haiN| parantu sambhava hai kI yahI prathama hogaa| DaoN0 pizala jaise aneka vidvAna prAkRta lakSaNa ko pANinIkRta kahate haiN| parantu Ajakala yaha grantha upalabdha na hone se nizcita kucha nahIM kaha skte| prAkRtalakSaNa yaha saMkSipta racanA hai| isameM sAmAnya prAkRta kA jo anuzAsana hai, vaha prAkRta azoka kI dharmalipi jaisI prAcIna bhASA pratIta hotI hai| vararuci ke prAkRtaprakAza kI prAkRta usake pazcAt kI pratIta hotI hai| vIra bhagavAna ko namaskAra karake caNDa ne isa vyAkaraNa kI racanA kI hai| isa vyAkaraNa ke adhyayana se aisA pratIta hotA hai ki usa samaya prAkRta meM Aja kI bhA~ti aneka bheda nahIM the| DaoN0 hArnala ne I0 sa0 1880 meM kalakattA meM kalakattA se aneka prAcIna pratiyoM kI tulanA karake isakI prati chapAI thii| usase aneka bAtoM kI jAnakArI prApta kI jA sakatI hai, parantu Aja vaha bhI anupalabdha hai| isa vyAkaraNa meM caNDa ne batAyA hai ki madhyavartI alpaprANa vyaMjanoM kA lopa nahIM hotA hai, ve vartamAna rahate haiN| isa grantha meM kula 66 yA 103 sUtra haiN| ve cAra pAdoM meM vibhakta haiN| Arambha meM prAkRta zabdoM ke Page #564 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prAkRta bhASA kA vyAkaraNa parivAra 46 tIna rUpa---tadbhava, tatsama aura dezaja batalAye haiN| tInoM liMga aura vibhaktiyoM kA vidhAna saMskRta ke samAna hI pAyA jAtA hai / prathama pAda ke 5veM sUtra se antima 35veM sUtra taka saMjJAoM aura sarvanAmoM ke vibhakti rUpoM kA nirUpaNa kiyA hai| dvitIya pAda ke 26 sUtroM meM svara-parivartana, zabdAdeza aura avyaya kA kathana kiyA gayA hai / tRtIya pAda ke 35 sUtroM meM vyaMjana-parivartana ke niyama diye gaye haiN| caturtha pAda meM kevala cAra sUtra hI haiN| inameM apabhraza kA lakSaNa, adhorepha kA lopa na honA, paizAcI kI pravRttiyA~, mAgadhI kI pravRttiyA~, ra aura sa ke sthAna para la aura z kA Adeza, zaurasenI meM ta ke sthAna para vikalpa ke da kA Adeza kiyA gayA hai| (3) prAkRtavyAkaraNa-"siddhahemazabdAnuzAsana' nAma kA AcArya zrI hemacandra racita vyAkaraNa hai / yaha vyAkaraNa siddharAja ko arpita kiyA hai aura hemacandra dvArA racita hai, isalie ise "siddhahema vyAkaraNa" nAma diyA gayA hai / isa vyAkaraNa meM sAta adhyAya saMskRta zabdAnuzAsana para aura AThaveM adhyAya meM prAkRta bhASA kA anuzAsana likhA gayA hai / AcArya hemacandra kA yaha prAkRta vyAkaraNa upalabdha samasta prAkRta vyAkaraNoM meM sabase adhika pariSkRta, suvyavasthita aura paripUrNa hai| siddhahemavyAkaraNa kA samaya 1088-1172 IsvI kA mAnA jAtA hai| isakA sampAdana 1628 meM pI0 ela0 vaidya ne kiyA hai| dUsare aneka vidvAnoM ne bhI isakA sampAdana kiyA hai| isa vyAkaraNa meM prAkRta kI chaH upa-bhASAoM para vicAra kiyA hai---(1) mahArASTrI, (2) zaurasenI, (3) mAgadhI, (4) paizAcI, 5) calikA, paizAcI aura (6) apabhraMza / apabhraMza bhASA kA niyamana 116 sUtroM meM svatantra rUpa se kiyA hai| pazcimI pradeza ke prAkRta ke vidvAnoM meM AcArya hemacandra kA nAma sarvaprathama hai| jisa prakAra vararuci ke vyAkaraNa kI bhASA zuddha mahArASTrI mAnI jAtI hai, usI prakAra jaina AgamoM ke prabhAva ke kAraNa hemacandra kI prAkRta ko jaina mahArASTrI prAkRta kahA jAtA hai| hemacandra ne svayaM hI bRhata aura laghu vattiyoM meM apane vyAkaraNa kI TIkA prastuta kI hai| laghu-vRtti "prakAzikA" ke nAma se milatI hai / udayasobhAgya gaNin dvArA "prakAzikA' para kI gaI eka TIkA "hemaprAkRtavRtti duNDhikA" athavA "vyutpattivAda" nAma se milatI hai| jise kucha vidvAn "prAkRta prakriyA vatti' bhI kahate haiM / hemacandra ke AThaveM pariccheda para narendracandrasUri racita "prAkRta prabodha TokA" upalabdha hotI hai| isa vyAkaraNa meM kahIM-kahIM kazcit, kecit, anye ityAdi prayoga se mAlUma par3atA hai kihemacandra ne apane se pUrva ke vyAkaraNakAroM se bhI sAmagrI lI hogii| hemacandra kI zailI caNDa aura vararuci se jyAdA pariSkRta hai| hemacandra ne prAcIna paramparA ko svIkAra karake aneka naye anuzAsana upasthita kiye haiN| 9422 IMAGE IPiu UPS onsuaariARAAAAA AcAryapravabhiAcAryapravaAbhAra zrIAnandama grantha zrIAnanda anya NAVANT.vMcMw.instrumentrum.ww-momix Page #565 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aAyAmaprakAra Ananda bhAcAryapravI zrIAnanda anya - - Mom MAmarwarsery wwwmove wmvM prAkRta bhASA aura sAhitya 6 isa vyAkaraNa meM cAra pAda haiM / prathama pAda meM 271 sUtra haiN| isameM sandhi, vyaMjanAnta zabda, anusvAra, liMga, visarga, svara-vyatyaya aura vyaMjana-vyatyaya kA vivecana kiyA gayA hai| dvitIya pAda ke 218 sUtra haiN| isameM saMyukta vyaMjanoM ke parivartana, samIkaraNa, svarabhakti, varNaviparyaya, zabdAdeza, taddhita, nipAta aura avyayoM kA nirUpaNa hai / tRtIya pAda meM 182 sUtra hai| isameM kAraka, vibhaktiyA~ tathA kriyA racanA sambandhI niyamoM kA kathana kiyA gayA hai| cauthe pAda meM 448 sUtra haiN| Arambha ke 246 sUtroM meM dhAtvAdeza aura Age kramazaH zaurasenI ityAdi chaha bhASAoM kA nirUpaNa kiyA gayA hai / AcArya zrI hemacandra ke mata se prAkRta zabda tIna prakAra ke haiM-tatsama, tadbhava aura dezaja; isameM se tadbhava zabdoM kA anuzAsana isa vyAkaraNa meM kiyA gayA hai| AcArya hemacandra ne 'ArSama" 8/1/3 sUtra meM ArSa prAkRta kA nAmollekha kiyA hai aura batalAyA hai ki- "ArSa prAkRtaM bahulaM bhavati, tadapi yathAsthAnaM darzayiSyAmaH / ArSe hi sarve vidhayo vikalpayante" arthAta adhika prAcIna prAkRta ArSa-Agamika prAkRta hai| isameM prAkRta ke niyama vikalpa se pravRtta hote haiN| hemacandra ne viSaya-vistAra meM bar3I paTatA batAI hai| AcArya hemacandra ne saMskRta zabdoM ke prAkRta meM jo Adeza kiye haiM, ve bhASAvijJAna se mela nahIM khAte / udAharaNa svarUpa "gama" dhAtu kA hiNDa yA bhamma' nahIM bana sktaa| hemacandra ne kevala artha kA dhyAna rakhA hai| bhASAvijJAna kI dRSTi se adhyayana karane ke lie ucita hogA ki mUla dhAtuoM kI khoja ye / pANini ke dhAta pATha meM "hiNDigato" svatantra dhAta hai| jisake rUpa "hiNDati" ityAdi banate haiN| isI prakAra "bhrama" dhAtu bhI svatantra hai| yadi isa prakAra bhI sadRzya dhAtuoM kA dhyAna rakhA jAye to adhyayana adhika vaijJAnika ho skegaa| (4) saMkSiptasAra-zrI kramadIzvara kA yaha vyAkaraNa saMskRta, prAkata ina donoM bhASA para likhA hai aura siddhahema vyAkaraNa kI taraha isameM bhI veM adhyAya meM prAkRta vyAkaraNa kA vicAra kiyA hai / use "prAkRtapAda" kI saMjJA dI hai| isa grantha meM prAkRta ke vyAkaraNa ke chaha vibhAga kiye haiM (1) svarakArya, (2) halakArya, (3) subantakArya, (4) tiGantakArya, (5) apabhraMgakArya aura (6) chanda kArya / kramadIzvara ne apane saMkSiptasAra vyAkaraNa para eka choTI-sI TIkA bhI likhI hai / isa para aura tIna TIkA haiM, jo prakAzita nahIM huI haiM (1) jamaranandin kI rasavatI, (2) caNDideva zarmana kI prAkRtadIpikA, (3) vidyA vinodAcArya kI prAkRtapAda TIkA / Page #566 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prAkRta bhASA kA vyAkaraNa parivAra 51 24 kA (B mA ) . kramadIzvara ne vararuci kA hI anukaraNa kiyA hai| inakA kAla hemacandra aura bodhadeva ke bIca 12vIM 13vIM zatAbdI hai| (5) prAkRtavyAkaraNa--yaha vyAkaraNa trivikramadeva ne racA hai| jisa prakAra AcArya hemacandra ne sarvAGa pUrNa prAkRta vyAkaraNa likhA hai, usI prakAra trivikramadeva kA yaha sarvAGa pUrNa vyAkaraNa hai| inakI svopajJavatti aura sUtra donoM hI upalabdha haiN| isa vyAkaraNa meM tIna adhyAya haiM / pratyeka adhyAya meM 4-4 pAda haiN| isa prakAra kula 12 pAdoM meM yaha vyAkaraNa pUrNa huA hai| isameM kula 1036 sUtra haiN| zrI trivikramadeva ne hemacandra ke sUtroM meM hI kucha phera-phAra karake apane sUtroM kI racanA kI hai| viSayAnukrama hemacandra kA hI hai| isa vyAkaraNa meM dezI zabdoM ke vargIkaraNa se hemacandra kI apekSA navInatA dikhatI hai| yadyapi apabhraMza ke udAharaNa hemacandra ke hI haiM, parantu saMskRta chAyA dekara inhoMne apabhraMza ke dohoM ko samajhAne kA prayAsa kiyA hai| zrI trivikramadeva ne anekArthaka zabda bhI diye haiN| ina zabdoM ke dekhane se tatkAlIna bhASAoM kA jJAna to hotA hI hai, para sAtha-sAtha aneka sAMskRtika bAtoM kI bhI jAnakArI milatI hai| isa prakAra hemacandrAcArya ke vyAkaraNa kI apekSA isa vyAkaraNa meM aneka vizeSatAe~ haiN| isameM zaurasenI, mAgadhI, paizAcI, cUlikA-paizAcI ityAdi bhASAoM ke niyama bhI milate haiN| isameM zrI trivikramadeva ne maMgalAcaraNa meM vIra bhagavAna ko namaskAra kiyA hai| aitihAsika vidvAna trivikramadeva ko digambara jaina mAnate haiN|| inake vyAkaraNa ke sambandha meM do mata pracalita haiN| kucha to kahata haiM ki sUtra aura vRtti donoM hI trivikramadeva ke haiM, kucha vidvAna sUtroM ko bAlmIkikRta aura vRtti trivikramakRta mAnate haiN| sUtroM kI racanA pANinIya ke aSTAdhyAyI kI kAzikA vRtti ke anusAra huI hai| inakA samaya 12-15 zatAbdI ke bIca kA hai, kyoMki hemacandra ke grantha kA trivikramadeva ne apane grantha meM ullekha kiyA hai aura trivikramadeva ke grantha kA kumArasvAmI (solahavIM zatAbdI) ne apane grantha ratnAyaNa meM ullekha kiyA hai| ina pramANoM se trivikrama kA samaya hemacandra aura kumArasvAmI ke bIca kA hI sambhava hai| pazcimI sampradAya ke prAkRta vaiyAkaraNoM meM trivikrama pramukha haiN| (6) prAkRtarUpAvatAra-zrI siMharAja kRta prAkRtarUpAvatAra trivikramadeva ke sUtroM ko hI laghusiddhAnta-kaumudI kI paddhati ke rUpa meM likhA hai| isameM saMkSepa meM sandhi, zabdarUpa, dhAturUpa, samAsa, taddhita Adi kA vicAra kiyA hai| isameM chaha bhAga haiM / zaurasenI, mAgadhI, paizAcI, cUlikA-paizAcI aura apabhraMza ina bhASAoM kA vivecana hai| saMjJA aura kriyA pada ke jJAna ke lie yaha vyAkaraNa bahuta hI upayogI hai| siMharAja kI tulanA varadAcArya ke sAtha kara sakate haiN| siMharAja ko kucha vidvAna siddharAja bhI kahate haiN| siMharAja ne lakSmIdhara kI bhAMti hI sUtroM para PAARDarua maABARJANORADABADASANABAJANAwaminate. MAGAMANApriandaindaNASAJANASAJANAawanAGAIAAAJA ApApravabhizApAyapravara Abha zrIAnandajanyazrAAnandagrantha MARAamirwainme www.jainalibrary.org Page #567 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ApAyapravara abhibhApAryapravara ani zrIAnandaprasantha zrIAnanda yamayva: 52 prAkRta bhASA aura sAhitya RUM SHARAL vRtti kI racanA kI hai| isa vRtti kA hI nAma prAkRtarUpAvatAra rakhA hai| isameM sUtroM kA krama SaD-bhASAcandrikA ke samAna hI rakhA gayA hai|| yaha grantha san 1606 meM i0 halze (E-Hultzsca) ne eziyATika sosAiTI kalakattA kI tarapha se prakAzita kiyA thaa| inakA kAla 1300-1400 I0 sa. mAnA jAtA hai| tulanA kI dRSTi se isameM pratyeka sUtra ke sAmane AcArya hemacandra ke sUtra bhI diye gaye hai| yuSmad, asmad Adi zabdoM ke rUpa dUsare vyAkaraNoM kI apekSA se isameM adhika vistRta haiN| kahIM-kahIM rUpoM meM kRtrimatA bhI spaSTa dikhatI hai / isa vyAkaraNa kA nirmANa karate samaya siMharAja ne isa bAta kA vizeSa dhyAna rakhA hai ki koI bhI Avazyaka niyama chUTa na jAye / isalie unhoMne Avazyaka sUtroM ko hI liyA hai, zeSa kucha sUtroM ko chor3a diyA hai| (7) prAkRtakalpataru --zrI rAmazarmA tarkavAgIza ne prAkRtakalpataru kI racanA puruSottama ke prAkRtanuzAsana ke anusAra kI hai / ye baMgAla ke nivAsI the| inakA samaya IsA kI 17vIM zatAbdI mAnA jAtA hai / prAkRtakalpataru para svayaM lekhaka kI eka svopajJa TIkA bhI hai| isa vyAkaraNa meM tIna zAkhAe~ haiM / pahalI zAkhA meM dasa stabaka haiN| jinameM mAhArASTrI ke niyamoM kA vivecana hai| dUsarI zAkhA meM tIna stabaka haiM-jinameM zaurasenI, prAcyA, avantI, vAhnIkI, mAgadhI, ardhamAgadhI aura dAkSiNa tyA kA vivecana hai| vibhASAoM meM zAkAri, cANDAlikA, zAbarI, abhIrikA aura TakkI kA vivecana hai| tIsarI zAkhA meM nAgara, apabhraMza, brAcaDa tathA paizAcikA kA vivecana hai| kaikaya, zaurasenI, pAMcAla, goDa, mAgadha aura brAcaDa paizAcikA bhI isameM varNana hai| (E) prAkRtasarvasva-zrI mArkaNDeya kavIndra kA 'prAkRta sarvasva' eka mahattvapUrNa vyAkaraNa hai| isakA racanAkAla 15vIM zatAbdI hai / mArkaNDeya ne prAkRta bhASA ke bhASA, vibhASA, apabhraMza aura paizAcI ye cAra bheda kiye haiN| bhASA ke mAhArASTrI, zaurasenI, prAcyA, avantI aura mAgadhI bheda haiN| vibhASA ke zakArI, cANDAlI, zavarI, abhIrI aura DhakkI yaha bheda haiM / apabhraMza ke nAgara, brAcaDa aura upanAgara tathA paizAcI ke kaikayI, zaurasenI aura pAMcAlI ityAdi bheda kiye haiN| mArkaNDeya ne Arambha ke ATha pAdoM meM mahArASTrI prAkRta ke niyama batalAye haiN| ina niyamoM kA AdhAra prAyaH vararuci kA prAkRtaprakAza hI hai| haveM pAda meM zaurasenI ke niyama diye gaye haiN| 10 veM pAda meM prAcyA bhASA kA niyamana kiyA gayA hai| 11veM pAda meM avantI aura vAha nIkI kA varNana hai / 12veM pAda meM mAgadhI ke niyama batalAye gaye haiN| inameM ardhamAgadhI kA bhI ullekha hai| AcArya zrI hemacandra ne jisa prakAra pazcimIya prAkRta bhASA kA anuzAsana racA hai, usa prakAra zrI mArkaNDeya ne pUrvIya prAkRta kA niyamana batalAyA hai| mArkaNDeya ne apane vyAkaraNa kI racanA AryA-chanda meM kI hai| usa para unakI svopajJa TIkA hai| I RAA gara Pe Page #568 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prAkRta bhASA kA vyAkaraNa parivAra 53 cA zrI mArkaNDeya kavIndra ne grantha ke prArambha meM hI vararuci, zAkalya, bharata, kohala, bhAmaha aura vasantarAja ityAdi kA nAmollekha kiyA hai| bhASA ke 16 bheda batAye haiN| bhASA, vibhASA ke jJAna ke lie yaha vyAkaraNa atyanta upayogI hai| (8) SaDbhASAcandrikA-zrI lakSmIdhara ne SaDbhASAcandrikA meM prAkRta kA tulanAtmaka adhyayana prastuta kiyA hai| isameM prAkRta, zaurasenI, mAgadhI, paizAcI, apabhraMza ityAdi chaha bhASAoM para vistArapUrvaka vivecana kiyA hai, isalie isa grantha kA nAma SaDbhASAcandrikA hai| isa vyAkaraNa kI tulanA bhaTTojidIkSita kI siddhAntakaumudI ke sAtha kara sakate haiN| yAne siddhAntakaumudI kA krama isameM hai / udAharaNa setubandha, gauDavaho, gAhAsattasaI, kappUramaMjarI Adi granthoM se diye gaye haiM / lakSmIdhara ne likhA hai "vRtti traivikramIgUDhAM vyAcikhyAsanti ye budhAH / / SaDbhASAcandrikA taistad vyAkhyArUpA vilokyatAm // " yAne jo vidvAna trivikrama kI gUr3havatti ko samajhanA aura samajhAnA cAhate haiM, ve usakI vyAkhyArUpa SaDbhASAcandrikA ko dekheN| prAkRta bhASA kI jAnakArI prApta karane ke lie SaDbhASAcandrikA adhika upayogI hai| isa vyAkaraNa meM zabdoM ke rUpa tathA dhAtuoM ke rUpa pUrNa vistRta rUpa se likhe gaye haiN| isameM dezI zabdoM kA bhI samAveza kiyA gayA hai / lakSmIdhara kA samaya trivikramadeva ke bAda kA mAnA jAtA hai| kyoMki SaDbhASAcandrikA meM lakSmIdhara ne trivikrama kA ullekha kiyA hai| trivikramadeva, lakSmIdhara aura siMhadhara ina tInoM ne sUtroM kI saMkalanA eka samAna hI kI hai| lakSmIdhara ke prArambha ke zloka se lagatA hai ki-unakI TIkA trivikrama kI vRtti para AdhArita hai, usa TIkA para kI yaha TIkA hai aisA lagatA hai| ina mukhya vyAkaraNoM ke atirikta anya aneka prAkRta vyAkaraNa haiM, jinakI nAmAvalI nIce dI jA rahI hai| vistAra bhaya se inakA vistRta vivaraNa yahA~ nahIM diyA hai| (10) prAkRtakAmadhenu--laMkezvara--isa vyAkaraNa meM 34 sUtra haiN| isameM prAkRta ke mUla niyamoM kA vivecana hai| (11) prAkRtAnuzAsana-puruSottama; isa vyAkaraNa meM aneka bhASA-vibhASAoM kA varNana hai / (12) prAkRtamaNidIpa-appayadIkSita; isameM prAkRta ke sabhI upayogI niyamoM kA vivecana milatA hai| (13) prAkRtAnanda--raghunAtha kavi; isameM 416 sUtra haiN| vararuci ke prAkRtaprakAza ke samAna hI yaha vyAkaraNa hai| (14) prAkRtavyAkaraNa---zrI ratanacandra jI ma0 / (15) prAkRtavyAkaraNa- samantabhadra / RETANTERNMENT PIRA ma wwmai n ESGHANE azA ani AmA zrIAnanda zrIAnanda MARArmation www.jain Stibrary.org Page #569 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mandaramate-Crgadaa.. . ....... . ... .... -ARANASALARBADA una SVIH zrAAnanda zrIAnanda anya 54 prAkRta bhASA aura sAhitya (16) prAkRtabodha-naracandra / (17) prAkRtacandrikA-kRSNapaMDita (zeSakRSNa) (18) prAkRtacandrikA-vAmanAcArya / (16) prAkRtadIpikA-caNDivara shrmaa| (20) prAkRtAnanda - raghunAtha zarmA / (21) prAkRta pradIpikA-narasiMha / (22) prAkRtamaNidIpikA-cinnavomma bhUpAla / (23) prAkRtamaNidIpa-appayajvan / (24) SaDbhASArUpamAlikA-durguNAcArya / (25) SaDbhASAcandrikA-bhAmakavi / (26) SaDabhASAsubaMtAdarza-zrI nAgobA / (27) SaDbhASAvAtika.............. (28) SaDbhASAmaMjarI............. (26) prAkRtavyAkaraNa- zubhacandra / (30) prAkRta-mArgopadezikA-paM0 becaradAsa jI / (31) audArya cintAmaNi-zrI zrutasAgara / (32) prAkRtavyAkaraNa- zrI bhoja / B6M 1STAN JALAND U UPL Page #570 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 0 DaoN0 rudradeva tripAThI, AcArya, ema0 e0, pI-eca0 DI0 (pravAcaka-saMskRta vidyApITha, dillI) prAkRta-vAGamaya meM zabdAlaMkAra prAkRta-vAGamaya mAnava-janma kI saphalatA usakI vANI meM kendrita rahatI hai| isI vANI ke Azraya se paThita aura apaThita sabhI apane bhAvoM kA sampreSaNa karate haiN| antara itanA hI rahatA hai ki paThita vyakti apanI vANI ko viviktavarNAbharaNa, sukhazrati aura prasanna gambhIra padA ke rUpa meM abhivyakta karake zatraoM hRdaya ko anurAga-raMjita banA detA hai, jabaki apaThita apane laukika kArya-kalApa ko bhI kaThinAI se calA pAtA hai / ata: paThitoM kI vANI kA sarvatra samAdara svAbhAvika hai| saMskRta bhASA kI saMskAra-sampannatA kA vaiziSTya dikhAkara prAkRta bhASA ko janasAdhAraNa kI bhASA kahane vAle tathA prAkRta ko hI vAstavika bhASA kahakara saMskRta ko uttaravartI, saMskArita bhASA batAne vAloM ke vivAda meM hama to kevala eka hI samAdhAna prApta karate haiM, aura vaha hai-anyonyAzrayAtmakatA / jaise "bIja se vRkSa tathA vRkSa se bIja" meM kisakI prAthamikatA hai ? isakA uttara 'anyonyAzraya' hai, vaise hI isa bhASA ke vivAda meM bhI uparyukta uttara hI samAdheya hai| vaise bhI candrAvadAtamati kavi rAjahaMsa 'ojasvI, madhura, prasAda-vizada, saMskAra-zuddha, abhidhAlakSaNA-vyajanAsaMvalita, viziSTa rIti, abhinava alaGa kRti, uttama vRtta evaM rasa-paripAka se samanvita apane vAgvyavahAra dvArA kisI bhI bhASA ko bhaNiti-guNa se alaMkRta kara hI dete haiM' ataH prAkRta bhASA meM hI racanAe~ prastuta kara pUrva manISiyoM ne anekavidha Ananda-prada sAhitya kI sRSTi kI hai| prAkRtabhASA kA kSetra vistAra bhAratIya AryabhASA kA yuga IsavI pUrva 500 se 1100 IsavI taka mAnA jAtA hai| yaha yuga prAkRta-bhASAoM kA yuga thA, jisameM usa kAla kI sabhI jana-sAdhAraNa kI boliyA~ A jAtI haiM / saMskRta bhASA ke dhvanitattva evaM vyAkaraNa-sambandhI niyamoM ke parivartana se ye boliyA~-pAli, zilAlekhoM kI prAkRta, jaina AgamoM kI ardhamAgadhI tathA saMskRta nATakoM meM vyavahRta prAkRta paizAcI, mahArASTrI, mAgadhI aura zaurasenI Adi ke rUpa meM yatra-tatra sAhityika svarUpa ko prApta huI haiN| randuranAmanandnam rdrusadawaADMAARAMIRaaranAcamkArunanumanA.ACADDADAM Apa pravara abhaRINpravara AnA zrIAnanda zrIAnandasanya LArrarimamericanam wwwrarmins Page #571 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 56 prAkRta bhASA aura sAhitya pratyeka kAla meM racanAgata vizeSatAoM ke AdhAra para sAhitya kI saSTi hotI hai| tadanusAra prAkRta bhASA ke isa vistRta kSetra meM jaina Agama, AgamoM kA vyAkhyA-sAhitya, digambara sampradAya ke prAcIna zAstra, Agamottara janadharma sambandhI sAhitya, prAkRta kathA-sAhitya, prAkRta carita sAhitya, prAkRta kAvya-sAhitya, saMskRta nATakoM meM prayukta prAkRta sAhitya, vyAkaraNa, chanda, koSa tathA alaMkAra granthoM meM prayukta prAkRta, upadeza evaM subhASitoM ke rUpa meM prayukta prAkRta tathA zAstrIya prAkRta-saMhitA kA samAveza hotA hai| zabdAlaMkAroM ke sarvasAmAnya prayoga kA darzana ina sabhI vargoM meM kisI-na-kisI rUpa meM mila hI jAtA hai, kintu jina svarUpoM ko kucha mahattvapUrNa mAnA jA sakatA hai unameM prAkRta kAvya-sAhitya kI prAthamikatA hai| gadya-sAhitya meM lalita varNavinyAsa--jo ki anuprAsa ke bheda-vibhedoM meM anekatra upalabdha hotA hai, vaha tathA zleSa alaMkAra jo prAkRta ke saMskRta-rUpoM kI vividhatA ke kAraNa bahudhA arthavaividhya ko prakaTa karatA hai, vaha pracura mAtrA meM sulabha hai| racanAoM kA vaividhya sAhitya paramAtmA ke virATa svarUpa ke samAna hI aneka Azcaryamaya rUpoM kA AgAra hai| jaise gItA meM arjuna ne virATa rUpa kA darzana karate hue kahA thA ki--'he deva, maiM Apake zarIra meM sabhI bhUtasagha, brahmA, viSNu, ziva, RSi, sarpa Adi dekhatA huuN| Apake isa zarIra ke aneka hAtha, mukha aura A~kheM haiN| isakA koI Adi, madhya aura anta nahIM dikhAI detA hai| isI meM samasta deva, gandharva, rAkSasa, bhUta, prata, pizAca Adi tathA rudra, Aditya, vasu, azvanIkumAra prabhRtti samAye hue haiN|' ityAdi kathana ke anurUpa hI sAhitya meM bhI vizva meM pracalita sabhI kathana-prakAra vyApta haiN| 2 sAhitya kA artha atyanta vyApaka hai kintu AlakArikoM ne ise zabdArtha ke sahabhAva meM saMkucita kara liyA hai| mahArAja bhojadeva ne isI sahabhAva ko bAraha prakAroM meM vibhakta mAnA hai, jinameM gyArahavAM vibhAga 'alaMkAra-yoga' bhI hai| yaha alaMkAra-yoga gadya aura padya meM nibaddha samasta vAGmaya 2. pazyAmi devAstava deva dehe sarvastithA bhUtavizeSa saGa ghAn / brahmANamIzaM kamalAsanasthamRSIzca sarvAnuragA~zca divyAn / / 15 / / -se 31 veM padya taka zrImadbhagavadgItA, adhyAya 11 draSTavya / vakrokti jIvitakAra kuntaka ne 'sAhitya' kI paribhASA isa prakAra dI haimArgAnuguNyasubhago mAdhuryAdiguNodayaH / alaGkaraNa-vinyAso vakratAtizayAnvitaH / / vRttaucitya manohAri rasAnAM paripoSaNam / spardhayA vidyate yatra yathAsvamubhayorapi / sA kApyavasthitistad vidAnandaspanda sundraa| padAdivAkparispandasAraH 'sAhityamucyate' / / Page #572 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prAkRta-vAGamaya meM zabdAlaMkAra 57 meM dRSTigocara hotA hai| gadya ke muktaka, vRttagandhI, utkalikAprAya athavA cUrNaka meM athavA padya ke vividha-vRttanibaddha prakAroM meM sarvatra alaMkAroM kA samAyojana apanI AbhA bikherane meM kabhI pIche nahIM rahA hai| alaGkAroM kA mahattva sAhityakAroM ne alaGkAra-cintana se pUrva kisa vidhA kA cintana kiyA hogA? yaha kaha sakanA kaThina hai, kyoMki sAhityazAstra ke Adi cintakoM ne isa sambandha meM apanA koI svatantra vivecana na dekara sampradAya vizeSa kA hI avalambana liyA hai| kahA jA sakatA hai ki vedoM meM-'raso vai saH' 'rasaM vAyaM labdhvA''nandI bhavati' Adi mantra padoM kI upalabdhi hone se rasa hI sarvaprathama sAhitya kA mUla hai, to yaha ucita nahIM / vahIM veda-mantroM meM-'haviSmanto araGa kRtA:' Rgveda 1/4/14/5, 'somA araGa kRtAH, alaGa - kariSNumayajvAnam' tathA zatapatha meM--'mAnuSo'laGkAraH' ityAdi pATha Ate haiM-jo alaGkAroM ke pakSa meM rasa kI apekSA svayaM kA mahattva abhivyakta karate haiN| sAhityazAstroM meM alaGkAroM ke vaiziSTya ko lakSya meM rakhakara bahudhA kahA gayA hai ki'na kAntamapi nibhUSaM vibhAti vanitAmukham ; kAvyaM kalpAntarasthAyi, jAyate sadalaGa kRti , kAvyazobhAkarAna dharmAnlaGa kArAn pratyakSate" kAvyazobhAyAH kartAro dharmA guNAH / tadatizayahetavastvalaGkArAH, sAlaGkArasya kAvyatA, ityAdi aneka uktiyoM se prerita hokara hI to mahAkavi jayadeva ne "aGgIkaroti yaH kAvyaM zabdArthAvanalaGa kRtI / asau na manyate kasmAdanuSNamanalaM kRtI // "8 analaGa kRta kAvya ko kAvya mAnane meM bhI Apatti kI hai| ataH hRdaya ke oja kI abhivyakti, vicAroM kI paripuSTi, zabdamAdhurya kI sRSTi tathA mAnasika citroM kI spaSTatA ke lie alaGkAroM kI sthiti anivArya mAnI gaI hai| zabdAlaGkAraH : eka avibhAjya aGga vivecanazIla mAnava ne vaijJAnika prakriyA ke mAdhyama se vastu ke vAstavika svarUpa ko parakhane kA paryApta prayAsa kiyA hai| alaGkAra zAstra ke AcArya bhI alaGkAroM kA vaijJAnika-vibhAjana yA vargIkaraNa karane meM tatpara rhe| pariNAmataH alaGkAra ke pramukha tIna bheda--(1) zabdagata, (2) arthagata aura 3. kAvyAlaGkAra-(bhAmaha) 1/13 / 4. vahI 1/16 / 5. kAvyAdarza--(daNDI) 2/1 / 6. kAvyAlaGkAra sUtra--(vAmana) 3/1/1 tathA 2 / 7. vakroktijIvita-1/6 / 8. candrAloka-1/8 / PRIMAnimaanadaaaaaaaaMBAJAJARAMINAABARDAroeluNusanNINNIMAMAnwrAINAMANASAIRASACRAIADEAKIMAM AgApravanavAbhimAsAcAryapravara bhira dhAAnandA zrIAnanda-grantha MHIVimeoNandinwwww wwww womammmmmmmmmmamtammanaKASANA Page #573 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrI Anandana grantha 99 zrI AnandakA antha prAkRta bhASA aura sAhitya (3) ubhayagata' kiye gaye haiM / inameM bhI zabda ke sauSThava ko sarvasAdhAraNa ke samakSa saralatA se upasthita kara arthajJAna ke lie prerita karanA tathA varNa kautuka ke AdhAra para zrutimAdhurya se AkRSTa karane kA kArya zabdAlaGkAra para hI nirbhara rahA hai| 'kAvya yadi eka kalA hai to usa kalA kA rUpa zabdAlaGkAra hI hai' isa dRSTi se zabdAlaGkAra ke vibhinna rUpa prastuta hue aura unakI itanI vyApakatA huI ki koI bhI zabdazilpI isase baca nahIM pAyA / isakI paridhi meM pramukhataH cAra bAteM, jo ki bhASA ke saundarya ko bar3hAne meM atyadhika apekSita hotI haiM, una - (1) svara aura vyaMjanoM kI yojanA, (2) zabda-saMghaTanA, (3) pada athavA vAkya vyavasthA evaM susajjita vinyAsa tathA (4) artha saundarya athavA camatkAra kA sanniveza - kA samAveza Avazyaka mAnA gayA hai aura yahI kAraNa hai ki zabdAlaGkAra kAvya kA eka avibhAjya aGga bana gayA / zabdAlaGkAroM kI saMkhyA pUrvAcAryoM ne alaGkAra mAtra ke lie kahA hai ki- 'vANI kI alaGkAra - vidhi vistRta hai 10, alaGkAroM kI sRSTi to Aja bhI ho rahI hai, ataH samasta alaGkAroM kI gaNanA kauna kara sakatA hai ? 19 isake anusAra zabdAlaGkAra bhI mUlataH (1) anuprAsa, (2) yamaka, (3) punaruktavadAbhAsa, (4) vakrokti, ( 5 ) zleSa tathA ( 6 ) citra - ina chaha prakAroM meM vibhakta hokara bhI pratyeka ke anekAneka bhedopabhedoM ke kAraNa anantatA ko prApta karatA hai / Aja bhI isake bheda - prakAroM meM naye-naye svarUpoM kA samAveza ho rahA hai / 10 58 Wan Man yaha alaGkAra vastuta: apanI manauvaijJAnika prakriyA ke kAraNa anacAhe mana para bhI prabhAva jamAtA rahatA hai / tabhI to mahAkavi jagaddhara ne 'stutikusumAJjali' meM kahA hai ki zabdArtha mAtramapi ye na vidanti te'pi, saMruddha sarvakaraNa prasarA yAM mUrcchanAmiva mRgAH zravaNaiH pibantaH / bhavanti, citrasthitA eva kavIndragiraM namastAm / / 5 / 17 // aisI kavIndroM kI vANI meM jo nAda-saundarya antyAnuprAsanibaddha madhurAkSara-saMniveza, saMgItalayalaharI aura varNa- maitrIrUpa jhaMkRti kA hI nAma zabdAlaGkAra hai / prAkRta bhASA kA sAhitya vaise to prAkRta bhASA meM nibaddha sAhitya kI paramparA ati prAcIna hai, kintu mahAkAvya ke rUpa meM Yin upalabdha prathama kRti 'setubandha" mahAkavi pravarasena kI mAnI jAtI hai; pA~cavIM zatI meM nirmita yaha kAvya 6. zabdArthobhaya bhUyiSTha bhedAt tredhA taducyate / 4/25 sarasvatI kaNThAbharaNa / 10. girAmalaGkAravidhiH savistaraH / - kAvyAlaGkAra - bhAmaha, 3-58 / 11. te cAdyApi vikalpyante kastAt kAtrtsnyena vakSyati / kAvyAdarza - daNDI, 2 / 1 / Page #574 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prAkRta-vAGamaya meM zabdAlaMkAra 56 kAya n tatkAlIna gupta aura vAkATaka napatiyoM ke prazAsanika mahattva evaM vyApArika unnati ke kAraNa saMskRtavAGmaya ke sAtha-sAtha prAkRta-vAGmaya meM jo utkrAnti AyI thI, usakA pratIta bana gayA hai| isa kAvya meM bhAva evaM abhivyaMjanA pakSa ko santulita rakhate hue rAmakathA ke varNana meM anuprAsa, yamaka aura zleSAlaMkAra ko paryApta sthAna milA hai| isI zatI meM mahAkavi bhAravi kA kirAtArjunIya bhI likhA gayA thaa| ataH usakI racanA kA tathA tatkAlIna racanA-paddhati kA isa kAvya para bahuta prabhAva par3A hai| prAkRta-sAhitya meM setubandha-kAvya apane DhaMga kA eka anUThA kAvya hai| mahArASTrI prAkRta meM racita yaha kAvya 'rAvaNavadha' athavA 'dazamukhavadha' nAma se bhI prakhyAta hai| mahAkAvyoM kI paramparA meM prathama hone ke kAraNa uttaravartI na kevala prAkRta ke kaviyoM ne apitu saMskRtakAvyakAroM ne bhI zrI pravarasena kA nAma bar3e Adara se liyA hai| inake pazcAt navIM zatI meM zrI jayasiMha sUri ne 'dharmopadezamAlA vivaraNa' kI racanA kii| zrIsUri alaGkAra-zAstra ke acche paNDita the / ataH isa grantha meM unhoMne anuprAsAdi zabdAlaGkAroM ke sAthasAtha citrAlaGkAra ko adhika prazraya diyA hai / 'praznottara, pAdapUrti, vakrokti, gUDhokti' Adi ke atirikta puSpacUlA kI kathA meM vibhinna bhASA ke 'praznottaroM' kA prayoga bhI kiyA hai| saMskRta, prAkRta, apabhraMza, paizAcI aura mAgadhI bhASA meM 'madhyottara, bahiruttara, ekAlApaka, gatapratyAgata' nAmaka citra-bhedoM kA prayoga inakI apanI vizeSatA hai| udAharaNArtha dekhiye kAM pAti nyAyato rAjA vizrasA bodhyate katham / Tavarge paJcame ko vA rAjA kena virAjate // dharaNedo kaM dhAreha keNa va rogeNa dobbalA hoti / keNa va rAyaha semAna, paDivayaNaM 'kuJjareNe' ti // yahA~ saMskRta aura prAkRta donoM kA eka hI uttara-'kuJjareNa' kahA gayA hai| yathA-(1) kuMpRthivIm, (2) jareNa-vRddhena, (3) Na, (4) kuJjareNa, (5) ku, (6) jareNa-vRddhAvasthayA, (7) kuJjareNa / ityaadi| isI prakAra jinezvarasUri ke ziSya dhanezvarasUri (san 1038) ne 'surasundarI-cariya' kA nirmANa kiyA, jisameM krIDA-vinoda ke avasara para 'praznottara-citra' kA upayoga kiyA hai| saMskRta kI apekSA prAkRta ko sahaja-prApta sauvidhya ke AdhAra para saMskRta kA eka zabda prAkRta meM tIna cAra arthoM kA bodhaka bana jAtA hai, kyoMki usakA rUpa saMskRta meM vibhinna rUpoM meM bana jAtA hai| jaise 'sasaMka' zabda kA saMskRta rUpa 'zazAGka' aura 'sazaGka' sahaja ho sakatA hai| 12vIM zatI ke Arambha meM AcArya hemacandra ne 'dvayAzraya-kAvya' kI racanA kI thii| jisameM kumArapAla kA caritra aura siddha-haimavyAkaraNa ke niyamoM kA jJApana kiyA hai tathA isI ke dvitIya bhAga meM prAkRta, zaurasenI, mAgadhI, paizAcI, cUlikA-paizAcI aura apabhraMza ke vyAkaraNa kA samanvaya zleSa alaGkAra ke Azraya se karate hue kumArapAla kA varNana kiyA hai| ha zrIAnandA abhipAyapravarata prAmAnya grantha zrIAnanda AmAkana MAMIYNiwariMYTMInviryime-tani AmAvvvPvtArArvierry Page #575 -------------------------------------------------------------------------- ________________ CorruaaraamanamaAJAMINAIANMAAAAJAsanamaAAAAAAAAAAAAAAAAAAAMARIABASANKiainianusardrum:08 sAcArasatrAcArya SIAnandagranthazrAAnangra ntha prAkRta bhASA aura sAhitya ba - isI prakAra kI eka anya racanA vararuci ke 'prAkRta prakAza' aura trivikrama ke 'prAkRta vyAkaraNa' ke viSayoM ko spaSTa karane ke lie 'siricidhakAvya' kI nimiti kavi sArvabhauma zrIkRSNa lIlAzUka ne kI hai| isa kavi kA apara nAma 'govindAbhiSeka' bhI hai| isakI racanA kavi kevala nau sargoM taka hI kara pAyA thA, ataH zeSa cAra sargoM kI racanA isake TIkAkAra zrI durgAprasAda yati ne kI hai| isameM kucha AkAra-citroM ko sthAna milA hai| jagaccandrasUri ke ziSya devacandrasUri (san 1270 I0) ne 'sudaMsaNAcariya' kI racanA meM adhyayanazAlA se par3hakara AI huI rAjakanyAoM se unakI parIkSA ke nimitta 'kaTa-prazna' kiye haiM, jo 'gUr3hacitra' ke udAharaNa haiN| sumatisUri (14vIM zatI) ne 'jinadattAkhyAnadvaya kI tathA ratnazekharasuri ke ziSya hemacandra (san 1371 I0) ne 'sirivAla-kahA' kI racanA kI hai| inameM prahelikAoM tathA samasyApUrtiyoM ko prazraya milA hai| zrI jayavallabha dvArA saMgRhIta 'vajjAlagaM' meM anuprAsAdi zabdAlaGkAroM kA paryApta vikAsa dikhAI detA hai / yathA kaha sA na saMbhalijjai, jA sA nisAsa sosisA sriiraa| AsAsijjaI sAso jAva na sA sA samappaMti / / yahA~ mUlabhAva ko anuprAsa aura yamaka kI yojanA se vyakta kiyA gayA hai| yamakakAvyoM kI paramparA kA poSaNa karate hae zrIkaNTha kavi ne 'sauricariya' nAmaka kAvya kI racanA dvArA eka abhinava prayAsa kiyA hai / isakI pratyeka gAthA meM zrIkRSNa ke caritra kA citraNa karate hae 'yamakAlaGkAra' kA Azraya liyA hai| yathA raa ruiraMgaM tANaM ghettUNa va aMgaNaMmi raMgatANaM / cuMbai mAAmahiA bala-kaNhANaM muhAI maaaamhiaa|| yahA~ dhUli-dhUsarita aGgavAle, A~gana meM reMgate hue baladeva aura kRSNa ko uThAkara pUjanIya mAtA yazodA unheM cUmane lagI aura vaha mAyA ke vaza meM ho gii| yaha varNana bar3e hI prAsAdika DhaMga se huA hai tathA 'pAdAntayamaka' kI yojanA bhI uttama huI hai| vahIM eka anya padya isa prakAra hai jo Nicco rAaMto ramAvaI sovigavva coraaaNto| vaha bahu baddho baMto saddovva Thiiccuo abddhosNto|| yahA~ 'jo kRSNa nitya zobhA ko prApta hote hae, gAyoM ke dUdha kI corI karate hue vraja-vanitA yazodA ke dvArA okhalI se bAMdha diye gaye the, phira bhI ve zAnta rahe, maryAdA se cyuta zabda kI bhA~ti ve abaddha hI rhe|' isa kathana ke sAtha-sAtha pUrvArdha aura uttarArdha meM 'antyayamaka' kA nirvAha darzanIya hai| citrAlaGkAramaya prAkRtastotrasAhitya / citrAlaGkAra varNAdi ko AkAra meM likhe jAte aura varNoM kI vibhinna AvattiyoM ke AdhAra para sphurita hote haiM / zabdAlaGkAra ke anya bhedoM kA jahA~ vibhinna rUpa se vikAsa dekhA jAtA hai, vahIM isa bheda kI bhI vistRti Azcaryajanaka rUpa meM huI hai| vAgvikalpa ke jo ananta prakAra haiM, unakA abhinava rUpa isa jayA - Page #576 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prAkRta vAGamaya meM zabdAlaMkAra 61 yAsAra liyA vidhA meM mukharita huA hai / stuti-stotrarUpa varNyatattva, sarvajanasulabha prAkRta-bhASA aura citrAlaGkAra ina / tInoM kA eka apUrva saMgama hone se prAkRta-vAGamaya kA bhANDAra kaI dRSTiyoM se mahattvapUrNa bana gayA hai| isa prakAra kA sAhitya paryApta upalabdha hai, usameM se udAharaNa ke rUpa meM kucha stotroM kA paricaya yahA~ diyA jA rahA hai| chaThI zatAbdI ke nikaTa maharSi nandiSeNa ne 'ajiyasaMti-thaya' nAma se eka citrastotra kI racanA kii| isa stotra meM vividha chandoM kA prayoga haA hai tathA citra-bandhoM kI dRSTi se--(1) rasapada, (2) tAlavRnta, (3) bhRGgAra, (4) vyaMjana, (5) svastika, (6) matsyayugala, (7) darpaNa, (8) zrIvatsa, (6) vApikA, (10) dIpikA, (11) maMgala-kalaza, (12) zarAvasampuTa, (13) tilakaratna, (14) bhadrAsana, (15) nAgapAza, (16) dhUpadAnI, (17) ratnamAlA, (18) caturdIpakA, (16) manthAna, (20) kumbha, (21) gadA, (22) mayUrakalA, (23) azva, (24) mayUra, (25) hala, (26) aSTAracakra, (27) mukuTa, (28) vINA, (26) naradhanuSa, (30) vRkSa, (31) dhvaja, (32) zikhara, (33) trizUla, (34) cAmara, (35) siMhAsana, (36) caturguccha, (37) kalpataru, (38) aSTadala-kamala, (36) mazAla, (40) nAgaphaNA, (41) kamala-mAlikA tathA (42) vyajana-bandhoM kI yojanA prApta hotI hai| yadyapi yaha bandhoM kI yojanA pUrvAcAryoM dvArA pratipAdita nahIM hai kintu isakI bhASAgata viziSTatA ke AdhAra para munizrI dhurandharavijayajI ne yaha prayAsa kiyA hai|' isI prakAra jayacandrasUri ke 'paNha gambha-paMcaparamiTTithavaNa' meM (1) zRGkhalA jAti aura trigata, (2) paJcakRtvogati, (3) catuHkRtvogati, (4) gatAgata evaM dvirgata tathA (5) aSTadala-kamala bandha kI yojanA kI gaI hai| inake atirikta nimnalikhita prAkRta-stotra bhI apanI zabdAlaGkAra poSaka aura vizeSataH citrAlaGkAra-mUlaka pravRttiyoM ke kAraNa anuzIlanIya haiM--- (1) mantragarbha zrIpArzvajinastavana -ratnakIrtisUri (2) mantragarbha zrIpArzvaprabhu-stavana --kamalaprabhAcArya (3) mantrayantrAdibhita zrIstambhana pArzvajina-stavana zrIpUrNakalaza gaNi (4) navagrahasvarUpagarbha zrIpArzvajina-stavana -~-ajJAtakartRka (5) aSTabhASAmaya sImandharajina-stavana ------zrIjinaharSa (6) aSTabhASAmaya samyaktvarAsa ----zrIsaMghakalaza (7) SaDbhASAmaya gauDIpArzvanAtha-stavana -zrIdharmavardhana madham 1. yaha pustaka prakAzanAdhIna hai tathA lekhaka ne isakI vyavasthA aura yojanA meM bhI sahayoga diyA hai| 2. yaha stotra bambaI ke 'jaina sAhitya vikAsa maNDala' se prakAzita 'namaskAra svAdhyAya' ke prAkRta stotra vibhAga meM sacitra mudrita hai| 3. prAkRta, mAgadhI. zaurasenI, paizAcI, calikA-paizAcI, apabhraMza aura saMskRta bhASA meM nirmita yaha stotra 'dharmavardhana-granthAvalI' 'bIkAnera' meM mudrita hai| dr mHyHHHHny j`bh mjmw`h y gldrhm Hq m````y` mrdn khy ` d` bh jr .. whw 4 zrAAnanda-granthazrAAnandaanya 2 Ca Amaranteememowoman me - - wowan MAv INAVI Page #577 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrI Anandatra grantha 32 phra AcArya prava 62 prAkRta bhASA aura sAhitya (8) pArzvanAtha stotra (saMskRta prAkRta bhASAmaya) - zrI samaya sundara (e) tIrthaGkara - caturviMzati- gurunAmagarbha-pArzvastavana, (10) IryApathikI - vidhigamita pArzvanAthastavana, (11) saMskRta prAkRtamaya pArzvanAthastavana, (12) alpatvabahutva vicAragarbhita prAkRta stotra, (13) yamakabaddha prAkRta stotra, (14) saMskRta bhASAbhinna pUrvArdhottarArdha zrI jinastavana - dharmaghoSasUri, (15) ohANabandha (AbhANakabandha ) jinastotra, (16) saMskRta - prAkRtamaya zrIvIrastavana, dhanapAla ( 17 ) saMskRta prAkRtamaya Adidevastavana, rAmacandrasUri, (18) mahAmantragarbhita ajitazAntistava, dharmaghoSa, (19) navagrahazleSarUpa pArzvanAtha labustava, jinaprabhasUri, (20) mantra - bheSajAdi garbhita yugAdidevastava, zubhasundaragaNi, (21) paMcakalyANaka kalitaka viMzatisthAnagarbhita - zrImallijinastavana, (22) bhojyAdinAmagarbha jinastavana tathA ( 23 ) rasavatIcitragarbha vardhamAnastava / upasaMhAra abhinaMdana prAkRta bhASA kI zabdagumphanA meM anuraNana kI jo masRNatA sahaja upalabdha ho jAtI hai tathA padoM kI mRdulatA aura mAMsalatA se jo Andolana-mAdhurI nikhara AtI hai, vaha sacamuca hI sahRdaya - hRdayai kagamya hai / yahI kAraNa hai ki nATakoM meM isa bhASA ko sarvatobhAvena prazraya milaa| kucha pAtroM ke lie yaha bhASA sarvathA Avazyaka mAnI gii| eka kAla vaha bhI AyA ki lokaraMjana kI bhUmikA kA nirvAha karane ke liye saMskRta bhASA ko chor3a zuddha prAkRta meM hI gahana sAhitya kI racanA kI jAne lgii| jaina-sampradAya aura unake AcAryoM ne apanI sAhitya-sAdhanA kA mAdhyama prAkRta bhASA ko hI svIkAra kiyA / AgamAdi samasta dhArmika vAG maya isI bhASA meM Akalita hai tathA unhIM granthoM ke mahAn dAyitva ko cira-sthira rakhane ke Aja bhI prayAsa ho rahe haiM / Page #578 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [ zrI agaracandra jI nAhaTA [suprasiddha sAhityAnveSaka ] prAkRta sAhitya kI vividhatA aura vizAlatA mAnava kI svAbhAvika bolacAla kI bhASA kA nAma prAkRta hai| yaha bhASA dezakAla ke bheda se aneka rUpoM aura nAmoM se prasiddha hai / Age calakara yaha kucha prakAroM meM vibhakta ho gaI aura unhIM ke lie prAkRta saMjJA rUr3ha ho gaI / jaise - ardhamAgadhI, mahArASTrI, zaurasenI, paizAcI Adi / bolI ke rUpa meM to prAkRta kAphI purAnI hai / para sAhitya usakA itanA purAnA nahIM miltaa| isalie upalabdha granthoM meM sabase purAne 'veda' mAne jAte hai, jinakI bhASA vaidika saMskRta hai / bhagavAn mahAvIra aura buddha ne janabhASA meM dharma pracAra kiyaa| donoM hI samakAlIna mahApuruSa the aura unakA vihAra vicaraNa pradeza bhI prAyaH eka hI rahA hai / para donoM kI vANI jina bhASAoM meM upalabdha hai, unameM bhinnatA hai / pAlI nAma yadyapi bhASA ke rUpa meM prAcIna nAma nahIM hai, para bauddha tripiTakoM kI bhASA kA nAma pAlI prasiddha ho gayA / bhagavAna mahAvIra kI vANI jo jaina AgamoM meM prApta hai, use 'ardhamAgadhI' bhASA kI saMjJA dI gaI hai / kyoMki magadha janapada usa samaya kAphI prabhAvazAlI rahA hai aura usakI rAjadhAnI 'nAlandA' meM bhagavAn mahAvIra ne caudaha caumAse kiye / usake Asa-pAsa ke pradeza meM bhI unake kaI caumAse hue| isalie mAgadhI bhASA kI pradhAnatA svAbhAvika hI hai| para magadha janapada meM bhI anya prAntoM ke loga Ate-jAte rahate the aura basa gaye the tathA bhagavAn mahAvIra bhI anya pradezoM meM padhAre the ataH unakI vANI sabhI loga samajha sakeM, isa kAraNa milI-julI hone se usako 'ardhamAgadhI' kahA gayA hai| Age calakara jainadharma kA pracAra pazcima aura dakSiNa kI ora adhika hone lagA taba zvetAmbara sampradAya ke jo grantha race gaye, unakI bhASA ko mahArASTrI prAkRta aura digambara sampradAya ke granthoM kI bhASA ko 'zaurasenI' prAkRta kahA gayA / prAkRta kA prabhAva kaI zatAbdiyoM taka bahuta acchA rhaa| para bhASA to eka vikasanazIla tattva hai / ataH usameM parivartana hotA gayA aura pA~cavIM chaThavIM zatAbdI meM use 'apabhraMza' kI saMjJA prApta huii| apabhraMza meM bhI jaina kaviyoM ne bahuta bar3A sAhitya nirmANa kiyA hai / apabhraMza se hI Age calakara uttara-bhArata kI sabhI boliyA~ vikasita huiiN| unameM se rAjasthAnI, gujarAtI aura hindI meM bhI pracura jaina - sAhitya racA gayA / prAkRta ke pracAra aura prabhAva ke kAraNa hI saMskRta ke bar3e-bar3e kaviyoM ne jo nATaka likhe, unameM jana sAdhAraNa kI bhASA ke rUpa meM karIba AdhA bhAga prAkRta meM likhA hai / kAlidAsa, bhAsa, Adi ke D AyAyapravarupa abhinaMdana AAnanda anya Page #579 -------------------------------------------------------------------------- ________________ abhinaMdana AmAnAdaSa amana AAnanda 64 prAkRta bhASA aura sAhitya nATaka isake pramANa haiN| zilAlekhoM meM bhI bahuta se lekha prAkRta bhASA meM utkIrNa milate haiM / isase prAkRta bhASA ke kaI rUpoM aura vikAsa kI acchI jAnakArI mila jAtI hai / yadyapi prAkRta meM sAhityaracanA kI paramparA jaisI jainoM meM rahI, vaisI anya kisI dharma sampradAya yA samAja meM nahIM rahI, para jainetara vidvAnoM ne bhI prAkRta bhASA ke vyAkaraNa banAye haiM aura kucha kAvyAdi racanAe~ bhI unakI milatI haiM / isase siddha hotA hai ki saMskRta kA prabhAva bar3ha jAne para bhI prAkRta sarvathA upekSita nahIM huI aura jainetara lekhaka bhI ise apanAte rahe / A Tou prAkRta sAhitya vividha prakAra kA aura bahuta hI vizAla hai| abhI taka bahuta-sI choTI-choTI racanAoM kI to pUrI jAnakArI bhI prakAza meM nahIM AyI hai / vAstava meM choTI hone para bhI ye racanAeM upekSita nahIM honI caahie| kyoMki inameM se kaI to bahuta hI sAragarbhita aura preraNAdAyI haiM / bar3e-bar3e granthoM meM jo bAteM vistAra se pAyI jAtI haiM, unameM se jarUrI aura kAma kI bAteM choTe-choTe prakaraNa-granthoM aura kulakoM Adi meM gUMtha lI gaI haiN| unakA uddezya yahI thA ki bar3e-bar3e grantha yAda nahIM rakhe jA sakate aura choTe granthoM yA prakaraNoM ko yAda kara lenA sugama hogA, ataH sArabhUta bAteM batalAne va samajhAne meM suvidhA rahegI / aise bahuta se prakaraNa aura kulaka abhI taka aprakAzita haiN| unakA saMgraha evaM prakAzana bahuta hI jarUrI hai - anyathA kucha samaya ke bAda ve aprApta ho jAyeMge / aisI racanAe~ phuTakara patroM aura saMgraha pratiyoM meM pAI jAtI haiM / hastalikhita granthoM kI sUcI banAte samaya bhI unakI upekSA kara dI jAtI hai / para saMgraha pratiyA~ aura guTakoM kI bhI pUrI sUcI banAnI cAhie, jisase prasiddha racanAoM ke atirikta aprakAzita evaM ajJAta racanAe~ kauna-sI haiM ? isakA ThIka se patA cala sake / prAkRta bhASA kA 'stotra - sAhitya' bhI ullekhanIya hai, ataH prakaraNoM, kulakoM, stotroM, subhASita padyoM ke svatantra saMgraha - grantha prakAzita hone caahie| maiMne jaina kulakoM kI eka sUcI apane lekha meM prakAzita kI thI, usameM zatAdhika kulakoM kI sUcI dI gaI thI / prAkRta jaina - sAhitya ko kaI bhedoM meM vibhakta kiyA jA sakatA hai / jaise--AgamikA, aMga- upAMga, chanda, sUtra - mUla Adi to prasiddha haiM / dArzanika sAhitya meM sammatiprakaraNa Adi aneka grantha haiM / aupadezika sAhitya meM 'upadeza mAlA' jaise granthoM kI eka lambI paramparA hai / prakaraNa sAhitya meM jIva-vicAra, navatatva, daNDaka, kSetra samAsa, saMghayaNI, karmagrantha Adi saikar3oM prakaraNa grantha haiN| mahApuruSoM se sambandhita saikar3oM carita kAvya prApta haiM / kathAgrantha gadya aura padya meM haiN| saikar3oM choTI-bar3I kathAe~ svatantra rUpa se aura TIkAoM Adi meM pAI jAtI haiM / sarvajanopayogI sAhitya meM vyAkaraNa, chanda, koSa, alaMkAra Adi kAvyazAstrIya grantho kA samAveza hotA hai / prAkRta ke kaI koSa evaM chanda grantha prakAzita ho cuke hai / 'pAiya lacchI nAmamAlA' aura 'jayadAmana chanda' prasiddha haiM / alaMkAra kA ekamAtra grantha 'alakAra dappaNa' jaisalamara bhaNDAra kI tAr3apatrIya prati meM milA thA, jise mere bhatIje bha~varalAla ne hindI anuvAda ke sAtha marudhara kesarI abhinandana grantha meM prakAzita karavA diyA hai / bha~varalAla ne prAkRta meM kucha padyoM kI racanA bhI kI hai aura jIvadayA Page #580 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 65 prAkRta sAhitya kI vividhatA aura vizAlatA prakaraNa, nAnA vRttaka prakaraNa aura bAlabodha prakaraNa ko bhI hindI anuvAda sahita hamAre " abhaya jainagranthAlaya" se prakAzita karavAyA hai| ThAkura pherU ke 'dhAtotpati' 'dravya - parIkSA' aura 'ratna- parIkSA' kA bhI usane hindI anuvAda kiyA hai| inameM se 'ratna- parIkSA' to hamAre "abhaya jaina graMthAlaya " se prakAzita ho cukI hai / 'dhAtotpati' yU. pI. hisTorikala jarnala meM sAnuvAda DaoN0 vAsudevazaraNa agravAla ke dvArA prakAzita karavA dI hai / 'dravya-parIkSA' sAnuvAda TippaNI likhane ke lie DaoN0 dazaratha zarmA ko dI huI hai / isI taraha kAMgar3A rAjavaMza sambandhI eka mahatvapUrNa racanA kA bhI bhaMvaralAla ne anuvAda kiyA hai / usa para aitihAsika TippaNiyA~ DaoN0 dazaratha zarmA likha deMge, taba prakAzita kI jAyegI / anupalabdha prAkRta racanAe~- prAkRta kA bahuta-sA sAhitya aba anupalabdha hai / udAharaNArtha -- rathAnAMgasUtra meM daza dazAoM ke nAma va bheda milate haiM / unameM se bahuta se grantha aba prApta nahIM haiM / isI prakAra nandIsUtra meM samyag sUtra aura mithyA sUtra ke antargata jina sUtroM ke nAma milate haiM, unameM bhI kaI grantha aba nahIM milate haiM / jaise--mahAkalpa mahApannavaNA, vijjAcAraNa, viNicchao, AyavisohI, khuDiAvimANapavibhatI, mahalliyA vimANa vibhatI, aMgacUliyA, vaggacUliyA, vivAha - cUliyA ayaNovavAe, vasaNovavAe, guyalovavAe, dharagovavAe, besamovavAe, veladharovavAe, deviMdovavAe, uTThANa suyaM, samuTThANasuyaM, nAgapariyAvaNiyAo, AsIvisabhAvaNANaM diTThivisabhAvaNANaM, sumiNabhAvaNANaM, mahAsumiNabhAvaNANaM, teyagginisaggANaM / pAkSika sUtra meM bhI inakA ullekha milatA hai / vyavahAra sUtra Adi meM bhI jina Agama granthoM kA ullekha hai, unameM se bhI kucha prApta nahIM haiM / prAkRta bhASA ke kaI sundara kathA-grantha jinakA ullekha milatA hai, aba nahIM milte| udAharaNArthapAdaliptasUri kI 'taraMgavaI kahA' tathA vizeSAvazyaka bhASya Adi meM ullikhita 'naravAhanayatA kahA', magadhaseNA, malayavatI / isI taraha 11vIM zatAbdI ke jinezvarasUri kI 'lIlAvaI - kahA' bhI prApta nahIM hai / kaI grantha prAcIna granthoM ke nAma vAle milate haiM para ve pIche ke race hue haiM - jisa prakAra 'joNIpAhuDa' prAcIna graMtha kA ullekha milatA hai, para vaha aprApta hai / praznazramaNa ke racita yonipAhur3a kI bhI eka mAtra apUrNa prati bhANDArakara oriyaNTala insTITUTa, pUnA meM samvat 1582 kI likhI huI hai / isakI dUsarI prati kI khoja karake use sampAdita karake prakAzita karanA cAhie / praznavyAkaraNa sUtra bhI aba mUla rUpa meM prApta nahIM hai, jisakA ki vivaraNa samavAyAMga aura nandI sUtra meM milatA hai / isI taraha ke nAma vAlA eka sUtra nepAla kI rAjakIya lAibrerI meM hai / maiMne isakI nakala prApta karane ke lie preraNA kI thI aura terApanthI munizrI nathamala jI ke kathanAnusAra ratanagar3ha ke zrI rAmalAla jI golachA jo nepAla ke bahuta bar3e jaina vyApArI haiM, unhoMne nakala karavA ke ma~gavA bhI lI hai / para abhI taka vaha dekhane meM nahIM AI ata: pATaNa aura jaisalamera bhaNDAra meM prApta jayapAhur3a aura praznavyAkaraNa se vaha kitanI bhinnatA rakhatA hai ? yaha binA milAna kiye nahIM kahA jA sakatA / paMjAba ke jaina bhaNDAroM kA aba rUpanagara dillI ke unameM zodha karane para mujhe eka ajJAta bindudizAsUtra aura prati vinayacandra jJAna bhaNDAra jayapura meM bhI milI hai / gayA zvetAmbara jaina mandira meM acchA saMgraha ho kI prati prApta huI hai / phira isakI eka maiMne isa ajJAta sUtra ke sambandha meM zramaNa ke Cheng CANTOD Asavana anandana AAnanda kA abhindana zrI Page #581 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aaaaaamananAmarnantanuaranevanavaranoramainaramanianRJAMANUMALAndroin.MAADAALAJAasalasariABARDainiree Sition NOMMI NWAV zrIAnanda anya dhAAnanda thaz 66 prAkRta bhASA aura sAhitya jUna 71 aMka meM saMkSipta prakAza DAlA hai| isakA sampAdana karane ke lie munizrI nathamalajI ko isakI kaoNpI dI gaI hai / prAkRta kA yaha sUtra grantha choTA-sA hai para hameM isase yaha preraNA milatI hai ki anya jJAna-bhaNDAroM meM bhI khojane para aisI ajJAta racanAe~ aura bhI mila skeNgii| havIM zatI ke jainAcArya bappabhaTrisUri ke 'tArAgaNa' nAmaka grantha kA prabhAvaka-caritra Adi meM ullekha hI milatA thA para kisI bhI bhaNDAra meM koI prati prApta nahIM thI, isakI bhI eka prati maiMne khoja nikAlI hai| vaise bahuta varSa pahale isakI yaha prati ajImagaMja meM yati jJAnacanda jI ke pAsa maiMne dekhI thI para phira prayatna karane para bhI vaha mila nahIM sakI thii| gatavarSa acAnaka bIkAnera ke zrIpUjyajI kA saMgraha jo ki rAjasthAna prAcyavidyApratiSThAna kI bIkAnera zAkhA meM de diyA gayA hai, usameM yaha prati mila gaI, to usakA vivaraNa maiMne 'vIravANI' meM tatkAla prakAzita kara diyaa| usakI racanA par3hate hI mujhe DA0 e0 ena0 upAdhyAya ne patra likhA aura unhoMne phoTo-prati karavA lI hai| isI taraha 30 varSapUrva bhArata ke prAkRta jainetara kAmazAstra kI eka bhAga apUrNa prati mujhe anUpa saMskRta lAibrerI meM prApta haI thii| prAkRta bhASA ke isa ekamAtra kAmazAstra kA nAma hai 'mdnmukutt'| yaha gosala brAhmaNa ne sindha ke tIravartI mANika mahApura meM racA thaa| isakA vivaraNa maiMne tIsa varSa pahale "bhAratIya vidyA" varSa 2, aMka 2 meM prakAzita kara diyA thaa| usa samaya kI prApta prati meM tIsare pariccheda kI paitIsa gAthAoM taka kA hI aMza milA thA / abhI do-tIna varSa pahale jaba maiM lA0 da. bhAratIya saMskRti vidyAmandira, ahamadAbAda kA saMgraha dekha rahA thA to mujhe isakI pUrI prati prApta ho gaI, jo samvat 1569 kI likhI huI hai / isake anusAra yaha prAkRta kAmazAstra cha: paricchedoM meM pUrNa hotA hai| jainetara kavi ke racita prAkRta ke isa ekamAtra kAmazAstra ko zIghra prakAzita karanA caahie| prAkRta kI bhA~ti apabhraMza sAhitya kA kaI dRSTiyoM se bahuta hI mahatva hai, para abhI taka isa dRSTi se adhyayana evaM mUlyAMkana nahIM kiyA gayA hai| anyathA jisa prakAra prAcIna bhAratIya saMskRti, sAhityika paramparA aura bhASAvijJAna kI dRSTi se saMskRta sAhitya kA AlocanAtmaka evaM sAMskRtika adhyayana kiyA gayA va kiyA jAtA rahA hai, usI taraha prAkRta, apabhraMza sAhitya kA bhI hotA hai / jaisA ki pahale batalAyA gayA hai, loka bhASAoM kA utsa prAkRta bhASA meM hI hai| hajAroM lokapracalita zabda, prAkRta se apabhraMza meM hote hue vartamAna rUpa meM Aye haiM aura kaI zabda to jyoM-ke-tyoM varSoM se prayukta hote A rahe haiM / kaI vyAkaraNa ke pratyaya Adi bhI prAntIya bhASA meM prAkRta se sambandhita siddha hote haiN| isa sambandha meM abhI eka vistRta nibandha 'zramaNa' meM chapA hai / 'jaina bhAratI' meM prakAzita terApanthI sAdhvI ke lekha meM aura paM0 becaradAsa jI Adi ke granthoM meM aise saikar3oM zabda uddhRta kiye gaye haiM, jinakA mUla saMskRta meM na hokara prAkRta meM hai / jaina-AgamoM meM prayukta hajAroM zabda sAmAnya parivartana ke sAtha Aja bhI prAntIya bhASAoM meM bole jAte haiN| prAkRta janabhASA thI, isalie janatA meM pracalita aneka kAvya vidhAe~ evaM prakAra apabhraMza aura prAntIya bhASA meM apanAye gaye / saikar3oM va hajAroM kahAvateM evaM muhAvare bhI prAkRta granthoM meM milate haiM evaM Page #582 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prAkRta sAhitya kI vividhatA aura vizAlatA Aja bhI lokavyavahAra meM pracalita haiM / prAkRta graMthoM kI kahAvata jo rAjasthAna meM aba bhI bolI jAtI haiM, unake sambandha meM DA0 kanhaiyAlAla sahala kA zodha-prabandha draSTavya hai / prAkRta sAhitya kA sAMskRtika mahatva sarvAdhika hai| kyoMki janajIvana kA jitanA adhika vAsta vika citraNa prAkRta, apabhraMza sAhitya meM milatA hai, utanA saMskRta sAhitya meM nahIM miltaa| kyoMki saMskRta ke vidvAna adhikAMza rAjyAzrita evaM nagaroM meM rahane vAle the ataH gA~voM aura sAdhAraNa nAgarikoM kA svAbhAvika citraNa ve adhika nahIM kara pAye / alaMkAroM Adi se saMskRta mahAkaviyoM ne apane kAvyoM ko bojhila banA diyA, kyoMki unakA uddezya pAMDitya-pradarzana hI adhika rhaa| jabaki prAkRta sAhitya ke pradhAna nirmAtA jainamunigaNa, gA~voM meM aura janasAdhAraNa meM apane sAhitya kA pracAra adhika karate rahe haiM, isa dRSTi se lokaruci ko dhyAna meM rakhate hue loka-kathAoM, draSTAntoM ko sarala bhASA meM likhane kA prayAsa karate the / jisase sAdhAraNa loga bhI adhikAdhika lAbha uThA skeN| DA0 motIcandra jI Adi ne prAkRta sAhitya kI prazaMsA karate hue kuvalayamAlA Adi kA sAMskRtika mahattva bahuta adhika batalAyA hai / ata: bhAratIya jana-jIvana aura lokapracalita rIti-rivAja, vizvAsa Adi ke sambandha meM prAkRta sAhitya se bahuta mahatvapUrNa jAnakArI prApta ho sakatI hai / bahuta kama logoM ko yaha mAlUma hogA ki madhyakAla meM saMskRta evaM loka-bhASAoM kA itanA adhika prabhAva bar3ha jAne para bhI prAkRta sAhitya ke nirmANa kI paramparA nirantara calatI rahI hai, kisI bhI zatAbdI kA koI caraNa zAyada hI aisA mile jisameM thor3I-bahuta prAkRta racanAe~ na huI hoM, vartamAna meM bhI vaha paramparA cAlU hai / vartamAna AcArya 'vijayapadmasUri' ne prAkRta meM kAphI likhA hai / vijayakastUrisUri ne bhI kaI saMskRta granthoM ko prAkRta meM banA diyA hai / terApanthI munizrI candanamuni jI racita saMskRta raNavAla kahA abhI-abhI prakAzita huI hai aura jayAcArya kA prAkRta jIvanacaritra jaina bhAratI meM nikala rahA hai / aura bhI kaI sAdhu-sAdhvI prAkRta meM likhate haiM tathA bhASaNa dete haiM aura prAkRta ke abhyAsa 1 nirantara lage hue hai / para abhI koI grantha aisA nahIM likhA gayA jisameM pratyeka zatAbdI meM banI huI racanAoM kI kAlakramAnusAra sUcI dI gaI hai / merI rAya meM aisA eka grantha zIghra hI prakAzita karanA caahie| jisase DhAI hajAra varSoM kI prAkRta sAhitya kI pragati aura avicchinna pravAha kI ThIka jAnakArI mila sake / prAkRta ke madhyakAlIna bahuta se grantha aprakAzita haiM / unake prakAzana kI yojanA banAnI caahie| kucha prAkRta sAhitya pariSada se prakAzita hue haiN| para merA sujhAva yaha hai ki sabase pahale prAkRta kI choTI-choTI racanAe~ jitanI bhI haiM, unakA saMgraha kAvyamAlA saMskRta sirIja kI taraha prakAzita kiyA jAye / anyathA ve thor3e samaya meM hI lupta ho jaayeNgii| abhI taka na to unakI jAnakArI hI ThIka se prakAza meM AI hai, na unake saMgraha grantha hI adhika nikalate haiM / 12vIM zatAbdI se aisI aneka saMgraha pratiyA~ milane lagatI haiM aura phuTakara grantha bhI hajAroM milate haiM / jo adyAvadhi sarvathA upekSita-se rahe hai / prAkRta se apabhraMza aura usase prAntIya bhASAe~ nikalIM yaha bhI vizeSa rUpa se ullekhanIya hai ki paravartI hindI, rAjasthAnI, gujarAtI racanAoM meM una racanAoM kI bhASA ko kaviyoM ne svayaM prAkRta 67 ApAya pravaSa abhinandana grAAnanda Sc anya AcArya pravarupa abhinaMdana Feng Page #583 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mamarinaamaaranaanakarandaanarauasanarsusarmanandsamosamineractrendrammamaABASABudainancisailasreadmornine pravara AbhAgAvara abhi zrIAnanda anyazrIAnanda aorywwimmivirwirvindrawiwwimwwwIYYiwavintrovernormwaremories 68 prAkRta bhASA aura sAhitya batalAyA hai / vahA~ prAkRta zabda kA artha jana-bhASA hI abhipreta hai| apabhraMza ke digambara carita-kAvya to kucha prakAzita hue haiM aura unakI jAnakArI bhI ThIka se prakAza meM AI hai para zvetAmbara apabhraMza racanAoM kA samucita adhyayana abhI taka nahIM ho pAyA hai / jitanI vividhatA zvetAmbara apabhraMza sAhitya meM hai, digambara apabhraMza sAhitya meM nahIM hai| ata: hindI, rAjasthAnI, gujarAtI kAvya-rUpoM yA prakAroM kA adhyayana karate samaya maiMne prAyaH sabhI kI paramparA apabhraMza se jor3ane yA batalAne kA prayatna kiyA hai| vividha vidhAoM evaM prakAroM kI mUla apabhraMza racanAoM kA saMgraha bhI prakAzita kiyA jAnA Avazyaka hai| hamane aisI kaI racanAe~ apane aitihAsika jaina kAvya saMgraha, dAdAjinadattasUri, maNidhArI jinacandrasUri Adi granthoM meM tathA vividha lekhoM meM prakAzita karane kA prayAsa kiyA hai| hamArA abhI eka aisA saMgraha graMtha lA0 da. bhAratIya saMskRti vidyA-mandira ahamadAbAda se chapa rahA hai| isase prAcIna kAvya-rUpoM aura bhASA ke vikAsa ke adhyayana meM avazya hI sahAyatA milegii| prAkRta bhASA kA sAhitya bahuta hI vizAla hai| jyoM-jyoM khoja kI jAtI hai, nitya naI jAnakArI milatI rahatI hai| abhI-abhI hameM bhadrabAha kI ajJAta racanAe~ milI haiM, kaI graMthoM kI apUrNa evaM truTita pratiyA~ milI haiM, AvazyakatA hai prAkRta bhASA evaM sAhitya sambandhI eka traimAsika patrikA kI, jisameM choTI-choTI racanAe~ va bar3e graMthoM kI jAnakArI prakAza meM lAI jAtI rhe| CREDIOAA Page #584 -------------------------------------------------------------------------- ________________ muni zrI mohanalAla jI 'sujAna' (terApaMtha jaina saMgha ke vidvAna saMta evaM kavi ) akSaravijJAna : eka anuzIlana varNamAlA kA pratyeka akSara bhAvoM ko abhivyakta karane kA pramukha sAdhana hai| mAnava jAti ke vikAsa ke sAtha-sAtha varNamAlA kA bhI vikAsa hotA AyA hai / prAyaH aitihAsika mAnyatAnusAra varNamAlA ke nirdhAraNa ke pUrva bhAvAbhivyakti kA saMketa hI ekamAtra sAdhana thA / sAMketika bhAvAbhivyakti kA bhI bahuta bar3A mahatva rahA hai / mAnava sabhyatA ke janma ke pazcAt hI varNamAlA kA nirdhAraNa huA aisA pratIta hotA hai / jaina mAnyatAnusAra bhagavAna zrI RSabhanAtha ne sarvaprathama brAhmI aura sundarI nAmaka apanI donoM putriyoM ko aMkagaNita aura varNamAlA kI kalAyeM sikhAI thIM / ve kalAyeM hI paramparAnukrama Age se Age vikasita banIM / vividha lipiyoM ke mAdhyama se unakA vikAsa huaa| jaina zAstrakAroM ne varNoM ko dravyazruta kahA hai tathA jJAnaprApti kA mukhya AdhAra mAnA hai / Atma-jJAna kSayopazamajanya hai / vaha akSarajJAna hI prayatna vizeSa se AtmajJAna ke rUpa se pariNata ho jAtA hai / varNamAlA aura manovRtti - devanAgarI lipi ke akSaroM ke AkAra aura uccAraNa bhI vizeSa artha - sUcaka tathA bhinna-bhinna vizeSatAyeM lie hote haiN| sabhI akSaroM kI bhinna-bhinna mAtRkA - dhvaniyA~ bhI hotI haiM / isa varNamAlA meM uccAraNa ke anurUpa hI AkAra nirdhAraNa kiyA gayA hai / pratyeka akSara ke AkAra meM Aye hue vibhinna prakAra ke ghumAva, moTApana tathA patalApana meM uccAraNa ke sAtha samatAla kA dhyAna bhI rakhA gayA hai / isalie hI isa varNamAlA ke pratyeka akSara vizeSa zaktisUcaka tathA mantrarUpa meM prayukta hone vAle akSara haiM / manovaijJAnika tathyoM ke AdhAra para bhI isa varNamAlA ke akSaroM kA apanA pramukha sthAna hai / mAnava jIvana kI mUla pravRttiyoM ke sAtha isa varNamAlA siddha hotA hai / manuSya kI bhAvanAoM tathA mUla pravRttiyoM kA saMyojana mAdhyama meM hI ThIka-ThIka bana pAtA hai| kyoMki zabdoccAraNa hI manuSya kI mUla pravRttiyoM ko vyavasthita banAtA hai tathA manogata bhAvoM kA zuddhikaraNa karatA hai| manogata bhAvoM kI zuddhi ke lie manovRtti ko jAnanA jarUrI hai, zabdoM ke uccAraNoM kI vidhi tathA varNamAlA kA rahasya jAnanA bhI jarUrI hai / ke sthAyI bhAvoM kA AdhAra - manuSya kI dRzya kriyAyeM usake cetana mana meM hotI haiM aura adRzya akSaroM kA bahuta kucha yathArthabhAva akSara ke virATa rUpa zabdoM ke AcArya prava28 zrI Ananda abhinandana AAnanda 99 abhineta antha Vo Dr. PRASTAD Page #585 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AcAryapravAabhiyapravAAbhagandana zrIAnandA anyazrIAnanda anya 70 prAkRta bhASA aura sAhitya kriyAyeM avacetana mana meM hotI haiM / ina donoM prakAra kI kriyAoM ko manovRtti kahA jAtA hai| sAdhAraNataH to manovatti zabda cetana mana kI kriyA ke bodha ke lie hI prayukta hotA hai| parantu vastutaH yaha nahIM hai| pratyeka manovRtti ke tIna pahalU haiM-jJAnAtmaka, vedanAtmaka aura kriyAtmaka / manovRtti ke ina tInoM pahaluoM ko eka-dUsare se pRthak nahIM kiyA jA sktaa| kyoMki manuSya ko jo kucha jJAna hotA hai, usake sAtha vedanA aura kriyAtmaka bhAva kI bhI anubhUti hotI hai| jJAnAtmaka manovRtti ke saMvedana, pratyakSIkaraNa, smaraNa, kalpanA aura vicAra ye pAMca rUpa hote haiN| saMvedanAtmaka ke saMvega, umaMga, sthAyIbhAva aura bhAvanAgranthi ye cAra rUpa hote haiN| kriyAtmaka manovRtti ke sahaja kriyA, mulavatti, Adata, icchita kriyA aura caritra ye pA~ca rUpa hote haiM / manovRtti ke ina vividha rUpoM kA zuddhikaraNa hI jIvana kA zuddhikaraNa hai, vyavahAra kA zuddhikaraNa hai / mana kI pratyeka pravRtti vacana aura kAyA se sambandhita hotI hai| vacana dvArA bole jAne vAle zabda tathA kAyA dvArA kI jAne vAlI kriyAyeM hI mana ko apanI ora AkarSita karatI haiM: kendrita karatI haiN| jJAnakendra aura kriyA-kendroM kA samanvaya hone se bhI mAnava mana sudRr3ha hotA hai| mana kI sudRr3hatA hI usake caritra ko unnAyaka hai tathA usake sthAyI bhAvoM kA AdhAra hai / zabda-zakti kA mUla-manuSya kA caritra usake sthAyI bhAvoM kA samuccaya mAtra hai / jisa manuSya ke sthAyI bhAva jisa prakAra ke hote haiM, usakA caritra bhI usI prakAra kA hotA hai / manuSya kA parimAjita aura Adarza sthAyI bhAva hI hRdaya kI anya pravRttiyoM kA niyantraNa karatA hai| jisa manuSya ke sthAyI bhAva suniyantrita nahIM tathA jisake mana meM ucca AdarzoM ke prati sthAyI bhAva nahIM hai, usakA vyaktitva sugaThita tathA usakA caritra sundara nahIM ho sktaa| sugaThitatA va caritrazIlatA kA zabdoM ke uccAraNa ke sAtha bahuta gaharA sambandha hai / zabdazakti kA apanA acUka prabhAva hotA hai| manuSya ke dvArA kI jAne vAlI anekAneka pravRttiyA~ AdamI dvArA samuccArita zabdoM kA hI pratibimba haiN| manovaijJAnika tathyoM ke AdhAra para ina pravRttiyoM meM se bhojana DhUMr3hanA, bhAganA, lar3anA, utsukatA, racanA, saMgraha, vikarSaNa, zaraNAgata honA, kAmapravRtti, zizu-rakSA, dUsaroM kI cAha, Atma-prakAzana, vinItatA aura ha~sanA, ye caudaha mUlapravRttiyA~ haiM / ina mUla-pravRttiyoM kA astitva saMsAra ke sabhI prANiyoM meM pAyA jAtA hai| parantu manuSya kI hI yaha vizeSatA hai ki vaha ina mUla-pravRttiyoM meM samucita parivartana kara letA hai| anyathA kevala mUlapravattiyoM dvArA saMcAlita jIvana asabhya aura pAzavika jIvana kahalAtA hai / isalie ina mUla-pravRttiyoM meM Repression damana, Inhibition vilayana, Redirection mArgAntarIkaraNa aura Sublimation zodhana, ye parivartana hote rahate haiN| ye parivartana sahaja va svAbhAvika haiM phira bhI zabdazakti se bahuta prabhAvita rahate haiN| udAharaNatayA kampana zabda ke zravaNa, manana, cintana tathA jalpana ke sAtha hI kampana kI kriyA sahaja hone lagatI hai| bhayAtmaka zabda ke zravaNa, manana, cintana va jalpana ke sAtha hI bhayAtmaka sthiti banane lagatI hai| isalie ye parivartana bhI zabdaracanA se sambandhita rahate haiN| zabdazakti kA mUla varNamAlA kA AkAra-prakAra hai, dravyazruta kA AdhAra hai| gaNita ke dvAra para zrutajJAna-zrutajJAna ke do prakAra hote haiM-dravyazruta aura bhAvazruta; akSara rUpa jJAna ke AtmabhAva ko bhAvata kahate haiN| isa jJAna ke AtmabhAvoM ke anurUpa hI vidhAyeM hotI haiM / KNAUA HAND - Page #586 -------------------------------------------------------------------------- ________________ akSaravijJAna : eka anuzIlana 71 dravyazruta; akSara rUpa jJAna ko dravyazruta kahate haiM / una akSara rUpa 64 anAdi mUlavarNoM ko lekara samasta zrutajJAna ke akSaroM kA pramANa nimna prakAra nikAlA jA sakatA hai / gAthAsUtra nimna prakAra hai-- causaTThiyaM viraliya dugaM dAUNa saguNaM kiccA saUNaM ca kae puNa sudaNANassakkharA hoMti // artha - causaTha akSaroM kA viralana karake pratyeka ke Upara do kA aMka dekara paraspara sampUrNa do ke aMkoM kA guNA karane se labdha rAzi meM eka ghaTA dene se jo pramANa rahatA hai, utane hI zrutajJAna ke akSara hote haiM / ina akSaroM kA pramANa gAthA meM nimna prakAra kahA gayA hai chassattayaM ca ca ya suNNasattatiya sattA / ekaTThe ca caya suNaM Nava paNa paMca ya ekkaM chakkekkago ya paNayaM ca // artha - eka, ATha, cAra, cAra, chaha, sAta, cAra-cAra zUnya, sAta, tIna, sAta, zUnya, nava, paMca, paMca, eka, chaha, eka, pA~ca itane zrutajJAna ke akSara haiM / mAtRkA dhvaniyA~ :- eka digdarzana - jJAna kI amita zakti varNamAlA ke pratyeka akSara meM chinI huI hai / varNamAlA meM svara saMkhyA 16 tathA vyaMjana saMkhyA 35 hai / sabhI akSaroM kI mAtRkA dhvaniyA~ haiM / jayasena pratiSThApATha meM batalAyA gayA hai akArAdi kSakArAntAH, varNA proktAstu mAtRkAH / sRSTinyAsaH sthitinyAsaH, saMhRti nyAsatastridhA // 376 // artha--akAra se lekara kSakAra ( k + S + a ) paryaMnta mAtRkA varNa kahalAte haiM / inakA tIna prakAra kA krama hai - sRSTikrama, sthitikrama aura saMhArakrama / ina tInoM kramoM meM AtmAnubhUti kI sthiti ke sAtha laukika abhyudaya kA nirmANa tathA asat kA saMhAra jur3A huA rahatA hai / varNamAlA kA pratyeka akSara bIjasaMjJaka / bIjAkSaroM kI niSpatti ke sambandha meM batAyA gayA hai - "halo bIjAni coktAni, svarAH zaktaya itA:" arthAt kakAra se hakAra paryanta vyaMjana bIjasaMjJaka haiM aura akArAdi svara zakti rUpa haiM / mantra bIjoM kI niSpatti bIja aura zakti ke saMyoga se hotI hai / sArasvatabIja, mAyAbIja, bhuvanezvarIbIja, pRthvIbIja, agnibIja, praNavabIja, mArutabIja, jalabIja, AkAzabIja Adi kI utpatti uparokta hal aura acoM ke saMyoga se hotI hai| bIjoM kA savistAra varNana bIjakoza meM varNita hai, parantu yahA~ para sAmAnya jAnakArI ke lie dhvaniyoM kI zaktiyoM kA digdarzana karAyA jAtA hai / a-avyaya, vyApaka, AtmA ke ekatva kA sUcaka, zuddha-buddha jJAnarUpa, zakti dyotaka, praNayabIja kA janaka | A - avyaya, zakti aura buddhi kA paricAyaka, sArasvatavIja kA janaka, mAyAbIja ke sAtha kIrti, dhana aura AzA kA pUraka / i - gatyarthaka, lakSmI prApti kA sAdhaka, komala kArya sAdhaka, kaThora karmoM kA bAdhaka, bahinabIja kA janaka 1 AcArya pra AcArya prava Amadana A phrA Page #587 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AdhAMBERasAjana AcArya atra zrIAnandapAzrIAnandamA azAna prAkRta bhASA aura sAhitya CTESTRA sana I-amRta bIja kA mUla, kArya-sAdhaka, alpa-zakti dyotaka, jJAnavardhaka, stambhaka, mohaka, jambhaka / u-uccATana bIjoM kA mUla, adbhuta zaktizAlI, zvAsanalikA dvArA jora kA dhakkA dene para mAraka / U-uccATaka aura mohaka bIjoM kA mUla, kAryadhvaMsa ke lie zaktidAyaka / kR-Rddhi bIja, siddhidAyaka bIjoM kA mUla / ba-satya kA saMcAraka, vANI kA dhvaMsaka, lakSmI bIja kI utpatti kA kAraNa / e-nizcala, pUrNa, gatisUcaka, aniSTa nivAraNa bIjoM kA janaka / ai--udAtta, ucca svara kA prayoga karane para vazIkaraNa bIjoM kA janaka, jala bIja kI utpatti kA kAraNa, zAsana devatAoM ko AhvAna karane meM sahAyaka, RNa vidya ta kA utpAdaka / o-anudAtta-nimna svara kI avasthA meM mAyA bIja kA janaka, udAtta-ucca svara kI avasthA meM kaThora kAryoM kA janaka bIja, ramaNIya padArthoM kI prApti hetu prayukta hone vAle bIjoM kA agraNI, anusvArAnta bIjoM kA shyogii| au-mAraNa aura uccATana sambandhI bIjoM ke pradhAna, zIghra kArya sAdhaka, nirpekssii| aM--svatantra zakti rahita, karmAbhAva ke lie prayukta dhyAna mantroM meM pramukha, zUnya yA abhAva kA sUcaka, AkAza bIja kA mUla, aneka mRdula zaktiyoM kA udghATaka lakSmI bIjoM kA mUla / a:- zAnti bIja kA janaka, nirapekSAvasthA meM kArya asAdhaka, sahayogI kA apekSaka / ka-zakti bIja, prabhAvazAlI, sukhotpAdaka, kAmabIja kA janaka / kha-AkAza bIja, abhAva kAryoM kI siddhi ke lie kalpavRkSa / ga-pRthak karane vAle kAryoM kA sAdhaka, praNava aura mAyA bIja ke kArya sahAyaka / gha-stambhaka bIja, mAraNa aura mohaka bIjoM kA janaka / Ga-zatru kA vidhvaMsaka, svara mAtRkA bIjoM ke sahayogAnusAra phalotpAdaka / ca-aMgahIna, khaNDazakti dyotaka, uccATana bIja kA janaka / cha-chAyA sUcaka, mAyAbIja kA sahayogI, ApabIja kA janaka / ja-nUtana kAryoM kA sAdhaka, Adhi-vyAdhi kA zAmaka, AkarSakabIjoM kA janaka / jha-repha yukta hone para kArya sAdhaka, zrIbIjoM kA janaka / a-stambhaka aura mohaka bIjoM kA janaka, sAdhanA kA avarodhaka / Ta-bahinabIja, Agneya kAryoM kA prasAraka aura nistAraka / Tha-azubha sUcaka bIjoM kA janaka, kliSTa aura kaThora kAryoM kA sAdhaka, azAnti kA janaka, sApekSa hone para dviguNita zakti kA vikAsaka, bani bIja / Da-zAsana devatAoM kI zakti kA prasphoTaka, nikRSTa AcAra-vicAra dvArA sAphalyotpAdaka, acetana kriyA sAdhaka / Dha--nizcala, mAyA bIja kA janaka, mAraNa bIjoM meM pradhAna / kA Page #588 -------------------------------------------------------------------------- ________________ akSaravijJAna : eka anuzIlana -BIDDIAN CARRIED Na-zAnti sUcaka, AkAza bIjoM meM pradhAna, zakti kA sphoTaka / ta-AkarSaka bIja, zakti kA AviSkAraka, sArasta bIja ke sAtha sarvasiddhidAyaka / tha-maMgala sAdhaka, lakSmI bIja kA sahayogI, svara mAtRkAoM ke sAtha milane para mohaka / da-karmanAza ke lie pradhAna bIja, vazIkaraNa bIja kA janaka / dha-zrIM aura klIM bIjoM kA sahAyaka, mAyAbIja kA janaka / na-Atmasiddhi kA sUcaka, jala tatva kA sraSTA, madutara kAryoM kA sAdhaka / pa-paramAtmA kA darzaka, jalatatva ke prAdhAnya se yukta / pha-vAyu aura jala tatva yukta, svara aura repha yukta hone para vidhvaMsaka, phaT kI dhvani se yukta hone para uccATaka / ba-anusvAra yukta hone para samasta prakAra ke vighnoM kA vighAtaka / bha- sAtvika kAryoM kA nirodhaka, pariNata kAryoM kA tatkAla sAdhaka, sAdhanA meM nAnA prakAra ke vighnotpAdaka, kaTu madhu vargoM se mizrita hone para aneka prakAra ke kAryoM ke sAdhaka, lakSmIbIjoM kA virodhii| ma-siddhidAyaka, laukika aura pAralaukika siddhiyoM kA pradAtA / ya-zAnti tathA dhyAna kA sAdhaka, mitra prApti yA kisI abhISTa vastu kI prApti ke lie atyanta upyogii| ra-agnibIja, samasta pradhAna bIjoM kA janaka, zakti kA prasphoTaka, varddhaka / la-lakSmI prApti meM sahAyaka, zrI bIja kA kiTatama sahayogI aura sagotrI / va-ha, ra, aura anusvAra ke saMyoga se camatkAroM kA utpAdaka, sArasvata bIja, bhUta-pizAca, DAkinI-sAkinI kI bAdhA kA vinAzaka, roga va vipattiyoM kA hartA stambhaka / za-nirarthaka, sAmAnya bIjoM kA janaka, upekSA dharmayukta, zAnti kA poSaka / Sa-AhvAna bIjoM kA janaka, agni stambhaka, jala stambhaka, sApekSa dhvani grAhaka, sahayoga yA saMyoga dvArA vilakSaNa kArya sAdhaka, rudra bIjoM kA janaka, bhayaMkara bIbhatsa kAryoM ke lie kaarysaadhk| sa-sarva samIhita sAdhaka, klIM bIja kA sahayogI, kAma bIja kA utpAdaka / ha-zAnti-poSTika aura mAMgalika kAryoM kA utpAdaka, AkAza tatvayukta, sabhI bIjoM kA janaka, sAdhanA ke lie paramopayogI, svatantra aura sahayogApekSI lakSmI tathA santAna kI utpatti meM sAdhaka / saMyojana durlabha hai-upayukta dhvaniyoM ke vizleSaNa se spaSTa hai ki mAtRkA mantra dhvaniyoM ke svara aura vyaMjanoM ke saMyoga se hI samasta bIjAkSaroM kI utpatti huI hai| ye bIjAkSara hI mantra zakti kA sAmarthya rakhate haiM / nItikAroM ne kahA hai "amaMtraM akSaraM nAsti",-koI bhI akSara amaMtra nahIM hai| maMtrazakti kA mUla AdhAra akSara hI hai| jJAnAbhAva ke kAraNa usa zakti kA pratiphala asambhAvya bhI ho sakatA hai parantu usa sthiti meM zakti UP PRATIMAINMaaaaaaaaaaNBHAJAMANANAJARAawweindainindmJANARDANAGAURANAMIKANIASANAINASIADMAAVacanARAJAMAJAN virmwamimanwarmy- room YNONY mammomemamannaamanian, MVIVITINAY Page #589 -------------------------------------------------------------------------- ________________ hamaramrAmAurnimaranaAJAINAAMAAJALRAamanawr.NABARJANMALADASAiranAALANATABASJABALPACADALA AcAryapravara jAcAryaprava233 zrIAnandagranthazrAAnanda . Marvtm m,m 74 prAkRta bhASA aura sAhitya kI upAdeyatA nikArI nahIM jA sktii| vastusthiti kA jJAna hI pratiphala kA mUla kAraNa hotA hai| Upara batAyI haI akSaroM kI zaktiyA~ AdhyAtmika va bhautika donoM prakAra kI haiN| ye zaktiyA~ antaradRSTA ke lie jahA~ U~ce se U~cA mArgadarzana kara sakatI haiM vahA~ bAhya jagata meM viharaNa karane vAloM ke lie bhI bahuta kucha mArgadarzana kara sakatI haiM parantu donoM hI sthitiyoM ke lie yathArtha jJAna apekSita hai| jaise prakAza ke abhAva meM par3I huI vastu bhI upayogI nahIM bana sakatI, vaise hI yathArtha jJAna ke abhAva meM zaktiyoM kA pratiphala pAnA azakya hai / isIlie to kahA hai--"yojakastatra durlabhaH"-vastu kA abhAva nahIM, vastu kI prApti durlabha hai, saMyojana durlabha hai| maMtra-zakti akSaroM kI saMyojanA kA rUpa hai, zrutajJAna kI sAkSAtkAra upalabdhi hai| bIjAkSaroM kA sAmarthya-mana ke sAtha jina dhvaniyoM kA gharSaNa hone se divya jyoti prakaTa hotI hai una dhvaniyoM ke samudAya ko maMtra kahA jAtA hai| maMtra zabda kA dUsarA artha hai-mandhAtu (divAdi jJAne) se tra pratyaya lagAkara banAyA jAtA hai| isakA vyutpatti ke anusAra artha hotA hai.-"manyate jJAyate AtmAdezo'nena iti maMtraH" arthAta jisake dvArA AtmA kA Adeza-nijAnubhava jAnA jAya vaha maMtra hai| maMtra aura vijJAna donoM meM bar3A antara hai, kyoMki vijJAna ke prayoga kA eka hI pratiphala nikalatA hai, jabaki maMtra kI yaha sthiti nahIM hai, usakI saphalatA sAdhaka aura sAdhya para nirbhara hai, dhyAna ke asthira hone se bhI maMtra asaphala ho jAtA hai| maMtra tabhI saphala hotA hai jahA~ zraddhA, icchA aura dRr3ha saMkalpa ye tInoM hI yathAvat kArya karate hoN| manovijJAna kA siddhAnta hai ki manuSya ke avacetana mana meM bahata-sI AdhyAtmika zaktiyA~ bharI rahatI haiM, inhIM zaktiyoM ko maMtra dvArA prayoga meM lAyA jAtA hai| maMtra kI dhvaniyoM ke saMgharSaNa dvArA AdhyAtmika zakti ko uttejita kiyA jAtA hai / isa kArya meM akelI vicArazakti hI kAma nahIM karatI hai, inakI sahAyatA ke lie utkaTa icchA zakti ke dvArA dhvani-saMcAlana kI bhI AvazyakatA hotI hai| maMtrazakti ke prayoga kI saphalatA ke lie mAnasika yogyatA prApta karanI par3atI hai, jisake lie naiSThika AcAra kI bhI AvazyakatA hotI hai| maMtra nirmANa ke lie U~, hAM, hrIM, hrahrauM, hraH, hA, ha, saH klIM kla TrA, TrI, TraH zrIM kSIM kSvIM, kvIM hai aM, phaTa, vaSaT, savauSaT, dhe, dhai, yaH ThaH khaH ha, lvayaM paM baM yaM jhaM taM yaM daM Adi bIjAkSaroM kI AvazyakatA hotI hai| sAdhAraNa vyakti ke lie ye bIjAkSara nirarthaka pratIta hote haiM, kintu ye sabhI sArthaka haiM aura inameM aisI zakti antanihita hai ki jisameM Atmazakti yA devatAoM ko uttejita kiyA jA sakatA hai| ataH ye bIjAkSara antaHkaraNa aura vatti kI zuddha preraNA ke vyakta zabda haiM jinase AtmavikAsa kiyA jA sakatA hai| vicArazakti aura vidya ta-lahara--bIjAkSaroM meM sabase mahatvapUrNa tathA pradhAna OM bIja hai| yaha AtmavAcaka mUlabhUta hai| OMkAra ko tejobIja, kAmabIja aura bhavabIja mAnA gayA hai tathA praNava vAcaka bhI kahA jAtA hai| zrI ko kIrtivAcaka, hrIM ko kalyANavAcaka, kvIM ko zAntivAcaka, ha ko maMgalavAcaka, kSvI ko yogavAcaka, hrako vidveSa aura roSavAcaka, proM prIM ko svatantravAcaka aura klIM ko lakSmIprApti vAcaka kahA gayA hai| ye sabhI bIjAkSara mantroM ke sUkSmAtisUkSma rUpa haiN| inakA bAra-bAra Page #590 -------------------------------------------------------------------------- ________________ akSaravijJAna : eka anuzIlana bAgA uccAraNa hI vizeSa zaktizAlI hotA hai| ye bIjAkSara do sthAnoM ke bIca bijalI kA sambandha sthApita karane ke samAna hote haiN| sAdhaka kI vicArazakti svica ke samAna tathA mantrazakti vidya ta-lahara ke samAna hotI hai| isa prayoga se jaba mantra siddha ho jAtA hai taba Atmika zakti se AkRSTa devatA bhI mAntrika ke samakSa AtmArpaNa kara detA hai, jisase usa devatA kI sArI zakti mAntrika ke pAsa A jAtI hai| sAmAnya mantroM ke lie vizeSa vidhi kI AvazyakatA nahIM hotI hai| sAdhAraNa sAdhaka bIjamantra aura unakI dhvaniyoM ke gharSaNa se apane bhItara Atmika-zakti kA prasphuTana karatA hai| mantrazAstra meM isI kAraNa mantroM ke vizeSataH nava bheda haiN| (1) stambhana, (2) mohana, (3) uccATana, (4 vazyAkarSaNa, (5) jabhaNa, (6) vidveSaNa, (7) mAraNa, (8) zAntika aura (9) pauSTika / inameM eka se tIna dhvaniyoM taka ke mantroM kA vizleSaNa artha kI dRSTi se nahIM kiyA jA sakatA hai kintu isase adhika dhvaniyoM ke mantroM kA vizleSaNa ho sakatA hai| mantroM se icchAzakti kA pariSkAra yA prasAraNa hotA hai jisase apUrvazakti AtI hai| tattva aura varNasaMjJaka-mantrazAstra meM bIjAkSaroM ke vivecana ke sAtha unake rUpoM kA bhI nirUpaNa kiyA gayA hai| rUpoM ke atirikta liMga, varNa, saMjJaka Adi aneka vivecana prApta hote haiN| bIjAkSaroM ke tattvasaMjJaka ye haiM-a A Rha za ya ka kha ga gha Ga ye varNa vAyu tattvasaMjJaka haiN| ca cha ja jha Ja i I R kSa ra Sa ye varNa agni tattvasaMjJaka haiN| ta Ta da Da U u Na la va la ye varNa pRthvIsaMjJaka haiM, 'Tha tha ghar3ha na e ai la sa' ye varNa jala tattvasaMjJaka haiN| pa pha ba bha ma o au aM aH ye varNa AkAza tattvasaMjJaka haiN| a uU ai o au aM ka kha ga Ta Tha Da Dha ta tha pa pha ba ja jha dha ya sa Sa kSa ye varNa pulliga haiM / A I ca cha la ba ye varNa strIliMga saMjJaka haiN| i R la la e aH dha bhaya ra ha da a Na r3a ye varNa napusaka liMga saMjJaka hote haiN| mantra zAstra meM svara aura USma dhvaniyA~ brAhmaNa varNa saMjJaka haiM / antastha aura kavarga dhvaniyA~ kSatriyavarNa saMjJaka haiN| cavarga aura pavarga dhvaniyA~ vaizyavarNa saMjJaka haiM aura Tavarga aura tavarga dhvaniyA~ zUdravarNa saMjJaka hotI haiN| mantra aura zabda prayoga mantroM ke sAtha kucha vizeSa sUcaka bIjAkSaroM kA prayoga hai| usa prayoga ke abhAva meM mantra bhI apane meM adhUre hote haiN| ve eka jaise prayoga kevala pUrtisUcaka na hokara vizeSa mahatvapUrNa hote haiM / kucha vizeSa prayojanoM ke lie to ve prayoganirNIta haiM, jaise-vazyAkarSaNa aura uccATana meM 'haM' kA prayoga; mAraNa meM phaT kA prayoga; stambhana meM, vidveSaNa aura mohana meM namaH kA prayoga; zAntika aura pauSTika ke lie vaSaT kA prayoga kiyA jAtA hai / ina prayogoM ke atirikta prAyaH viziSTa mantroM ke anta meM 'svAhA' zabda kA prayoga kiyA jAtA hai / yaha prayoga bhI pApanAzaka, maMgalakAraka tathA AtmA kI Antarika zAnti ko ubuddha karane vAlA mAnA gayA hai| mantra ko zaktizAlI banAne vAlI antima dhvaniyoM meM svAhA ko strIliMga, vaSaT, phaTa, svadhA ko pulliga aura nama: ko napusaka liMga mAnA jAtA hai| mantrasiddhi ke ina prayogoM ke atirikta jana granthoM meM cAra pIThoM kA ullekha bhI milatA haizmazAnapITha (2) zavapITha (3) araNyapITha (4) zyAmApITha / ina cAroM pIThoM kI sAdhanA kramazaH kaThora se kaThoratama hotI hai| cAroM prakAra kI sAdhanAyeM vaiyaktika stara para hI kI jAtI haiN| AdhyAtmika dRSTi se ina cAroM pIThoM ke mAdhyama se kI jAne vAlI sAdhanAyeM kramazaH pUrNatA kI ora Age bar3hAtI haiM / PasaANABANARAadamGAAAAAAA ApearerayooooAIAS-IMaawaraaaaAIAAAPSAALANDowan ENIyA va abhipAyapravara abhila zrIAnanda anya dhAAnanda Page #591 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 76 mmmmmmmminaerammaroor prAkRta bhASA aura sAhitya KOCA. jaya mantravijJAna meM jJAna kA mahatva-isa mantra zAstra ke saMkSipta vizleSaNa aura vivecana kA niSkarSa yaha hai ki mantroM ke bIjAkSaroM, sanniviSTa dhvaniyoM ke rUpoM, vidhAna meM upayogI liMgoM aura tatvoM ke vidhAnoM evaM mantroM ke antima bhAga meM prayukta hone vAle pallavoM arthAt antima dhvani samUhoM kA jJAna pratyeka vyakti ke lie bahuta Avazyaka hai| usa jJAna ke abhAva meM vyakti kI sAdhanAyeM vikasita nahIM ho sakatI haiN| bhagavAna mahAvIra ne AtmotthAna ke lie jJAna aura kriyA donoM ko Avazyaka mAnA hai / mantrasAdhanA meM bhI sAdhaka jJAna aura kriyA donoM ke bala para hI icchita phala prApta kara sakatA hai| kyoMki mantra kI zakti ke sAtha sAdhaka kI zakti bhI apanA vizeSa prabhAva rakhatI hai| eka hI mantra kA phala vibhinna sAdhakoM ko unakI yogyatA, pariNAma, sthiratA Adi ke anusAra bhinna-bhinna milatA hai| mantra ke pratyeka akSara meM svatantra zakti nihita hai, bhinna-bhinna akSaroM ke saMyoga se bhinna-bhinna prakAra kI zaktiyA~ utpanna kI jAtI haiN| jo vyakti una dhvaniyoM kA mizraNa karanA jAnatA hai, vaha una mizrita dhvaniyoM ke prayoga se usI prakAra ke zaktizAlI kArya ko siddha kara letA hai / mahAmantra kA mAhAtmya-dhvaniyoM ke gharSaNa se do prakAra kI vidyut utpanna hotI hai-(1) dhanavidyut (2) RNa vidyut / dhanavidyut zakti dvArA bAhya padArthoM para prabhAva par3atA hai aura RNa vidyut aMtaraMga ko prabhAvita karatA hai| vartamAna meM vijJAna ne bhI yaha mAnA hai ki padArtha donoM zaktiyoM kA kendrasthala hai| mantra kA uccAraNa aura manana ina zaktiyoM kA vikAsa karatA hai| jaise jala meM chipI huI vidyu tazakti jala ke maMthana se utpanna hotI hai, vaise hI mantra ke bAra-bAra uccAraNa karane se mantra ke dhvanisamUha meM chipI huI zaktiyA~ vikasita hotI haiN| bhinna-bhinna mantroM meM yaha zakti bhinna-bhinna prakAra kI hotI hai tathA zakti kA vikAsa bhI sAdhaka kI kriyA aura usakI jJAna-zakti para nirbhara karatA hai| jainagranthoM meM NamokAra mantrakalpa, bhaktAmara yantra-mantra, kalyANamandira yantra-mantra, yantra-mantra saMgraha, padmAvati mantrakalpa Adi mAMtrika graMthoM ke avalokana se patA lagatA hai ki samasta mantroM ke rUpa, liMga, bIja, pallava Adi namaskAra mahAmantra se hI nikale haiN| namaskAra mahAmantra meM sabhI mAtRkI dhvaniyA~ hone se sabhI mAtrikI zaktiyA~ vidyamAna haiN| caudaha pUrva rUpa jaina AgamoM kA sAra rUpa yahI namaskAra mahAmantra hai| zrutajJAnAvaraNIya tathA cAritramohanIya ke kSayopazama se hI isa mahAmantra kI sAdhanA sAkAra bana sakatI hai / samyak jJAna, samyak darzana, samyak caritra kI ArAdhanA dravyazruta arthAt akSara-jJAna va dravya kriyA ke mAdhyama se sahajatayA kI jA sakatI hai| akSarajJAna hI anubhavajJAna kA AdhAra hai| akSarazruta ke ArAdhaka anekAneka vyakti kramaza: viziSTa jJAnI bane haiM va bana sakate haiN| upasaMhAra-astu isa prastuta lekha meM varNamAlA ke viSaya meM yatkiMcit vivecana kiyA gayA hai, isakA pramukhataH jaina grantha hI AdhAra haiN| sabhI dharma. graMthakAra, itihAsa vizeSajJa, tarkavAdI Adi isa meM ekamata hoM, yaha sambhAvya nahIM hai / vijJAna kI dhAraNAyeM bhI isa viSaya meM bhinna ho sakatI haiN| phira bhI sarva-sAmAnya rUpa se mAne jAne vAle tathya isa lekha meM prastuta kiye gaye haiM / devanAgarI lipi ko varNamAlA prastuta lekha kA pratipAdya hai / kyoMki yahI lipi sabhI lipiyoM kA mUla srota hai| vartamAna meM sabhI dezoM meM pracalita lipiyoM kA AkAra-prakAra va uccAraNa Adi isa lipi se bahuta bhinna nahIM hai, aisA ATIO Page #592 -------------------------------------------------------------------------- ________________ akSara vijJAna : eka anuzIlana dRr3hatA ke sAtha kahA jA sakatA hai / kAlAntara meM hue lipivikAsa ke bheda se AkAra-prakAra ke bheda kI bhinnatA kA bAhulya avazya ho gayA hai parantu uccAraNa kA bheda bahuta adhika nahIM hai, yaha nizcita hai / mantra zakti kA AdhAra bhI yahI lipi hai / gaNita tathA tola-mApa kA sambandha isa lipi se gaharA jur3AhuA hai / isa lipi ke mAdhyama se likhI jAne vAlI bhASAoM kA zabdabhaNDAra akSaya hai, mahatvapUrNa hai / isa lekha meM mantrazakti viSayaka jo bhI vivecana kiyA gayA hai vaha AdhyAtmika hone ke sAtha-sAtha bhautika dRSTikoNa vAlA bhI hai / mantrazakti apane Apa meM ubhayasiddhidAtA hai / mantrazakti se sambandhita namaskAra mahAmantra ke aMga-pratyaMga ke rUpa meM anekAneka mantra tathA unakI vidhi va phalAphala yahA~ para vistArabhaya se nahIM ullikhita kiye gaye haiM / jaina granthoM meM unakA bahuta mahatvapUrNa va vistRta varNana hai / jahA~ maulika rUpa se AdhyAtmika upalabdhi tathA AnuSAMgika rUpa se bhautika upalabdhi bhI ullikhita kI gaI hai| vaha upalabdhi dRr3ha zraddhAluoM ke lie AnuSAMgika rUpa se bhautika Rddhisiddhi dene vAlI banatI satya hai | isa lekha meM varNita tathya pAThakagaNa jJeya bhAva se jAneMge tathA Adeya bhAva se aisI AzA hai / 77 yaha nirvivAda grahaNa kareMge, O 40 @ na ka - ka 30 ja lvmTrym AcArya prava AcArya prabha zrI Ananda zrI Ananda bhantha Page #593 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AjAda amaradeva sAmAna va Ama aSa R DaoN0 ke0 ke0 zarmA, hindI vibhAga, udayapura vizva vidyAlaya [prAkRta evaM apabhraMza ke vizeSajJa ] apabhraMza meM vAkya saMracanA ke sA~ce (Patterns) O vAkya bhASA kI ikAI hai / katipaya vidvAna vAkya ko laghutama ikAI mAnate haiM, anya rUpima ko laghutama ikAI pratipAdita kara vAkya ko rUpima, padabandha, upavAkyAdi kA samuccaya ( set ) mAnate haiM / kisI bhI bhASA meM vAkya bhASAgata gaThana ke vaiziSTya para AdhRta hote haiM / yogAtmaka pravRtti vAlI bhASA ke vAkyoM meM padoM ke sthAna nizcita nahIM hote, arthAbhivyakti ke lie isakI apekSA bhI nahIM hotI / saMskRta yogAtmaka hai, isalie vizleSaNa Adi padabandhoM kA nizcita krama Avazyaka nahIM hai / bANa kI kAdambarI meM vAkya 'asti' athavA 'AsIt' se prArambha hotA hai aura aneka vizeSaNa padabandhoM ke uparAnta vizeSya AtA hai / saMskRta meM kartA, karma Adi apanI-apanI vizeSa arthavyaMjaka vibhaktiyoM se yukta hote haiN| ataH vAkya kahI jAne vAlI ikAI meM inheM kahIM bhI rakhA jA sakatA hai, unakA artha avyavahita hI rahatA hai / prAkRta, apabhraMza meM kahA jAtA hai ki apabhraMza taka Ate-Ate saMskRta kI kucha vibhaktiyA~ parasargoM kA rUpa grahaNa kara cukI thIM, apabhraMza meM kaI vibhakti rUpa samApta ho gaye / jahA~ saMskRta meM ekavacana, bahuvacana meM sabhI kArakoM ke saMjJA rUpa paraspara nizcita pArthakya rakhate haiM, vahA~ aneka kArakoM kI vibhaktiyA~ eka sI ho gaI haiM / isake atirikta sambandhakAraka meM keraka, kera, kerA, karaNa meM so, sajo, sahu~, sampradAna meM kehi, adhikaraNa meM mA~jha, uppari jaise parasargoM kA prayoga bhI apabhraMza ke adhyetAoM pAyA hai / saMskRta tiGanta rUpoM ke sthAna para kRdanta rUpoM kA pracalana adhikatA se hone lagA thA / vartamAna aura bhaviSya meM tiGanta tadbhava rUpa rahe, anyatra kRdanta rUpa hI cale / 'u' tathA hu~ kramaza: u0 pu0 eka va0 aura ba0 va0 kI vibhaktiyA~ haiM / prAkRta, apabhraMza kiJcit ayogAtmaka hone lagI thIM / kiJcit maiMne isalie kahA ki vAkyagata prayogoM meM adhikatA saMyogAtmaka rUpoM kI hI hai / padabandhoM ke prayoga meM, prAkRta aura apabhraMza meM eka Page #594 -------------------------------------------------------------------------- ________________ apabhraMza meM vAkya-saMracanA ke sA~ce nizcita vyavasthA hai / anta:kendrita (endocentric) aura bahiSkendrita (exocentric) donoM hI prakAra kI vAkya-saMracanAe~ prAkRta, apabhraMza meM milatI haiM / mUla vAkya sarala hote haiM, jaTilatA vizeSaNa padabandhoM athavA kriyA padabandhoM ke samAyojana se utpanna hotI hai| DaoN0 bholAzaMkara vyAsa ne 'saMskRta kA bhASA-zAstrIya adhyayana' grantha meM saMskRta bhASA ke 'vAkya' para bhI vicAra kiyA hai| unhoMne prAsaMgika rUpa se apabhraMza kI vAkyaracanA ke viSaya meM likhA hai"prAkRta meM vAkya-racanA saMskRta paripATI kA pAlana karatI hai / parantu apabhraMza meM kartA, karma, karaNa Adi kArakoM ke lie eka nizcita sthAna raha gayA / " DaoN0 vyAsa kA yaha kathana vyApakataH pravRtta nahIM hotA, jaisA ki Age prastuta udAharaNoM se spaSTa ho gayA / apabhraMza kI vAkyaracanA meM kartA, karma, karaNAdi kA eka nizcita sthAna nahIM hai / hA~, vAkya-saMracanA meM kucha sA~coM (Patterns) kA Avartana avazya milatA hai| yaha "kucha sA~coM" kA Avartana to pratyeka bhASA meM hotA hai, kisI bhI bhASA meM asaMkhya sA~ce nahIM hote / mAnava-mastiSka katipaya mUla sA~coM ko smaraNa rakhatA hai, unhIM ke AdhAra para kiJcita hera-phera kara asaMkhya sA~ce banA letA hai| ataH prAkRta-apabhraMza meM bhI kucha sA~ce haiM, saMskRta meM bhI haiN| pratyeka kavi athavA lekhaka ke kucha vizeSa sA~ce hote haiM jo usa kavi vizeSa ke sandarbha meM zailIcinhaka (style marker) kahalAte haiM / saMskRta meM kAla aura laMkAra kA vizeSa prayoga nizcita thaa| saMjJA kI bhA~ti sarvanAma aura vizeSaNa prayukta hote the / karmavAcya meM kartA ke lie tRtIyA kA prayoga hotA hai, kartRvAcya meM kartA ke lie prathamA kA / "jahA~ sattArthaka kriyA kA vartamAne prayoga hotA hai yaha kriyA prayukta nahIM hotii| kintu aisI dazA meM uddezya ko vidheya ke pUrva rakhate haiN| jaise 'sa: puruSaH zUraH' meM 'asti' kI apekSA hai, 'zUraH : puruSaH' meM asti kI AvazyakatA nahIM hai / isa prakAra ke prayogoM meM vizeSaka sarvanAma kA prayoga sadaiva hotA hai|" prAkRta-apabhraMza meM bhI yaha pravRtti hai| prastuta prasaMga meM, apabhraMza meM upalabdha katipaya vAkya-saMracanAoM ko parIkSaNArtha upasthita kiyA jA rahA hai| inase apabhraMza kI vAkyavinyAsa-vyavasthA kA svarUpa prakaTa hotA hai| Adhunika AryabhASAoM meM ayogAtmakatA ke kAraNa vAkya / meM padoM kA sthAna nizcita hai| hindI meM niyamata: pahale kartA, phira karma, anta meM kriyA AtI hai| kAvyabhASA meM krama kA vyatyaya hotA hai, para sAmAnya kathana meM sthAna nizcita hI hai| apabhraMza ko kartRvAcya saMracanAe~ apabhraMza meM sAmAnya vAkya kartA+karma+kriyA athavA kartA+kriyA hI hotA hai| parantu saMyogAtmaka hone ke kAraNa anya krama bhI dikhalAI par3ate haiN| svayaMbhUdeva racita 'paumacariu' meM aise prayoga zatazaH haiN| 'pabhaNai sAyarabuddhi bhaDArau'--(1)[paumacariu 21 vIM sandhi] uparyukta vAkya meM eka kriyA hai 'pabhaNai' aura 'sAyarabuddhi bhaDArau' kartA hai| yaha kartA aura kriyA se yukta laghutama vAkya hai / 'bhaTTAraka' (bhaDArau) bhI haTAyA nahIM jA sktaa| kyoMki prastuta prasaMga meM yaha 'sAyarabuddhi' ke vizeSa artha kA vAcaka hai| isalie pUre 'sAyarabuddhi bhaDArau' ko kartA mAnanA hogA / taba isa sAmAnya vAkya kI saMracanA hogI Ti namand al AircanendradKArum.indianhendra-sdamak.NARA M.50 pApA zrIAnanda abhizApAryapravara abhaH -zrIAnandaintha wirememmammmwammamwammarnama Anomenamen . Page #595 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bh .. s`r m` Hdh . `ml mqdm mn l`mr m` my` dr hmd. q`dh y `h m fy qdr yjm`h frd bh nm mHyy Swrt my` m`ny wHdh m bh m - dyn mlh `mlh .. rh `dydh dmy rm d AcArmapravI dinyAbhi maAyA anna 80 prAkRta bhASA aura sAhitya pabhaNai sAyarabuddhi bhaDArau=VS Alag --- isI vAkya kA vistAra hai pabhaNai sAyarabuddhi bhaDArau, kusumAuha-sara-pasara NivArau-(2) DIETY UA yA F rekhAMkita aMza (1) vizeSya padabandha hai tathA rekhAMkita aMza (2) vizeSaNa padabandha / sAmAnyataH vizeSaNa padabandha pahale aura vizeSya padabandha bAda meM rakhA jAtA hai| saMskRta meM aisA koI bandhana nahIM hai| vizeSa artha kI vyaMjanA ke lie vizeSaNa padabandha ko bAda meM bhI rakhA jAtA hai| uparyukta saMracanA meM chanda kI apekSA se (kyoMki donoM meM mAtrAe~ 16-16 hI haiN|) vizeSaNa padabandha bAda meM nahIM rakhA gayA hai| isakA kAraNa sAyarabuddhi kI vizeSatA para bala dene kI icchA hI hai| vAkya (2) kI saMcaranA VS A hai, yaha VS kA hI vistAra hai| parantu sAmAnya vAkya S. V. vAlA rUpa bhI bahu prayukta hai ___ ajju vihIsaNu uppari esai--(3) -At- --S- -AL---VyahA~ AT =Adjunct of time (kAlavAcaka vizeSaNa) AL =Adjunct of bocation (sthAnavAcaka vizeSaNa) s =Subject ( kartA) V =Verb ( kriyA) Ins = Instrumental (karaNakArakIya) haiM / taba saMracanA hogI ____ At . S. AL V. yadi AT aura AL ko haTA deM to vAkya 'vihIsaNu esaI' raha jAtA hai aura saralIkRta saMracanA kA svarUpa S. V. hI prakaTa hotA hai| dhyAtavya hai ki (1) aura (2) vAkya meM AT . S. V. aura AL kA sthAna bhASA kI ayogAtmakatA se nirdhArita nahIM hai| uparyukta donoM hI vAkyoM meM yogAtmaka rUpa hI prayukta haiN| dasaraha-jaNaya viNIsarau leppamau thaveppiNa appaNau---(4) [50 ca0 21 vI0 saM0] --- -- - - -- -0 isa vAkya kI sAmAnya saMracanA bhI S. V.ohI hai| parantu yaha mizrita vAkya hai| karma-padabandha svayaM meM pUrvakAlika kriyA vAlA upavAkya hai / leppamau thaveppiNa appaNau ---0- -V - -M'appaNau', leppamau kA vizeSaNa hai| - Page #596 -------------------------------------------------------------------------- ________________ do upavAkyoM vAlI saMyukta vAkya saMracanA isa prakAra hai ajju vihIsaNu upari AT AL S esai | tumhai~ vihi mi sirahU~ toDesai -V V to sahasatti -Am pUrNa vAkya meM 1 aura 2 upavAkya haiM, parantu inheM saMyukta karane vAlA yojaka nahIM hai| saMracanA hai AT. S. AL V +0. V. uparyukta vAkya meM se 3, 4 aura 5 meM S. V krama hI hai / Am. V. S kA udAharaNa hai palittu khaggehiM -Ins vANehi saMracanA V. S. Am. hai / sohai -V pekhantaha Naravara saMghAya hu~- - (7) isakA tAtparya yaha huA ki svayaMbhUdeva ne kartRvAcya meM do prakAra kI hI saMracanAe~ prayukta kI haiM, SV aura V. S., inameM vistAra hue haiN| V. S vAlI saMracanA saMskRta vAkya racanA ke prabhAvasvarUpa bhI ho sakatI hai / parIkSaNArtha AcArya puSpadanta kI racanAoM se bhI katipaya udAharaNa lie jA sakate haiM / puSpadanta kA samaya navIM sadI hai / nAgakumAra aura durvacana ke yuddha-prasaMga meM puSpadanta ne atyanta sarala vAkyoM kA prayoga kiyA hai mANusa sarIra --S apabhraMza meM vAkya saMracanA ke sA~ce chidaMti --V-- vidhaMti jalaharu S O sahapola vihIsaNu - - (6) -S -0+v haraM varu vaMbhaNu Navi maiM ( hU~) brAhmaNa nahIM sille hiM --Ins-- "phara ehi suradhaNu bhidati -V rudhaMti -Am chAyae -(=) 81 - ( 2 ) - (5) -- (10) saMracanA S. V hai / yadi uparyukta saMracanAoM meM padakrama meM parivartana bhI kara diyA jAye to artha meM antara nahIM hogA / muni rAmasiMha kI racanAoM meM bhI vAkya saMracanA yahI hai - ( 11 ) isa vAkya meM kriyA sArvanAmika pratyaya 'uM' se hI vyakta ho rahI hai| sArvanAmika pratyayoM ke yoga se kriyA dvArA puruSa aura liMga kI sUcanA kI pravRtti saMskRta meM bhI hai aura Adhunika Arya bhASAoM meM bhI / zrI Ananda antha zrI Ananda we K phra AyAyapravara abhinaMdana Ju Page #597 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ----uniaNAAJanmanNAamannarammaAAAJANAMAANJAJANSARDADODainbo.. AcAryapravara AcAryaprakAra zrIAnangra nthazrAAnandAgrantha 10 mommymamimmoramirmwarma 23 82 prAkRta bhASA aura sAhitya kAsu samAhi karauM ko aMcauM --(12) kisakI samAdhi karU kise pUjU ina prayogoM meM bhI padakrama meM antara karane se artha-bheda nahIM hotA / muni kanakAmara ke prayoga dekheN| kanakAmara kA samaya 11vIM sadI kA madhya mAnA gayA hai| sA sohai siya jala kuDilavanti -(13) -S - -VsaMracanA S. V. Am. AcArya hemacandra kA samaya bArahavIM sadI hai| hemacandra kI racanAoM meM saMyogAtmaka rUpa hI prayukta hue haiM viNumaNasuddhie lahai na sivu jaNu -(14) uparyukta vAkya ke sabhI pada saMzliSTa haiN| ise yoM bhI likhA jA sakatA hai athavA anya krama se bhI lahai na sivu jaNu viNumaNasuddhie athavA-jaNu sivu lahai na viNumaNasuddhie isase apabhraMza kI saMyogAtmaka sthiti jJAta hotI hai| ayogAtmaka saMracanAe~ bahuta kama haiN| niSkarSataH kahA jA sakatA hai ki svatantra kAraka cinhoM ke vikasita hone para bhI apabhraMza kI vAkyasaMracanA meM saMyogAtmaka sthitijanya pravRtti kI hI pradhAnatA rhii| kartRvAcya saMracanAoM meM-v.s athavA S. V. hI adhikatara prayukta huiiN| karmavAcya saMracanAe~ karmavAcya saMracanAoM meM kartA tRtIyA meM hotA hai aura kriyA ke vacana, liMga aura puruSa kA nirdhAraNa karma ke anusAra hotA hai, arthAt karmavAcya kI kriyA ko _On-p-g AAI ___V sUtra se vyakta kiyA jA sakatA hai| isa sUtra meM V kriyA pada hai, 0-karma hai tathA n=number, p=person tathA g=gender ke sUcaka haiM / arthAt kriyA, karma ke vacana, puruSa tathA liMga se nirdhArita hogii| kartA karaNakAraka meM hogA, isakA liMga, vacana aura puruSa svatantra hogaa| eka udAharaNa dekheM Niyai~ siraI vijjAhareMhiM -~--V...- -0- - -- 'vijjAhareMhiM' bahu0 va0 tRtIyA kA rUpa hai, isameM 'vijjAhara' (vidyAdhara) ke antya 'a' ko vikalpa se 'e' hokara tRtIyA ba0 va0 kI vibhakti hi lagane se rUpa banA vijjAharohiM / NiyaI' kriyA pada, karma siraI ke anurUpa hai / taba vAkyasaMkhyA 15 kI saMracanA hogI Page #598 -------------------------------------------------------------------------- ________________ apabhraMza meM vAkya-saMracanA ke mA~ce 83 / ciyA On-P-G Ins-G-N-p v O S isI prakAra kA anya prayoga hai duTu kalattu va bhuttu aNeyahiM --(16) - - - - - isa vAkya ke pUrva karma A cukA hai, yahA~ kartA kA sthAnI 'duTu kalattu' hai ataH kriyA 'bhattu' bhI 'dRTTha kalattu' kI anuvatinI hai / isa vAkya kI saMracanA hai vOn-P- G K Ins-G-N-P bharahu cavantu NivAriu rAe --(17) --0- -V.-- -SvAkya meM bhI yahI saMracanA hai / o von-p- G s Ins G-NP karmavAcya saMracanA meM 0. S. V sA~cA bhI ho sakatA hai, jaise nimnalikhita vAkya meM sAyarabuddhi vihIsaNeNa paripucchiu / ---(18) -0- - - - - - karmavAcya saMracanAoM meM S. O. aura v ke krama kI yaha svatantratA yogAtmaka bhASAoM meM hI sambhava hai| gaMgANai diTThI jaMtaeNa --[muni kanakAmara] (19) -0- - - -S0. V. S puNeNa hoi vihao --[muni rAmasiMha] (20) V. 0. isa prakAra dekhA jA sakatA hai ki karmavAcya kI vAkya saMracanA ke tIna pramukha avayava haiM-5.0. aura V / saMyogAtmaka bhASAoM meM inake nimnalikhita krama sambhava haiM 1. v. o. s. 2. o. V. S. 3. o. s. v. 4. - v. 0. bhAvavAcya meM kriyA sadaiva eka va. pulliga meM rahatI hai / rajje gammaI Nicca NigoyahoM --(21, -V -- -AT- -ALInst BA M arwwwAAJANKAJAWAHARAJagaswwwesearcacadsAWABGADHAawwwiaNAMAJAILAAJAPain MAMANAWAL ApA pravAsa AbhAcAryapravara abhila zrIAnanda zrIAnandA anya Page #599 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AcAryapraaas sAdhAryapravara Abhanandana zrIAnandasanyazrIAnandana 84 prAkRta bhASA aura sAhitya VvvimavIVINYiwimmy.viraimermanor TV - -3 - - V yaha sUcita karatA hai ki kriyA kartA athavA karma Adi se mukta hai| kabhI-kabhI vizeSaNa aura vizeSya ke bIca anya padabandha A jAtA hai, para artha-abhivyakti meM bAdhA nahIM par3atI, kyoMki vizeSaNa aura vizeSya sama-vibhaktika hote haiM jayasiri mANaNaho kaheM kettaDau kAlu acalu jau jIviu rajju dasA dasANaNahoM -- - - --- 2 - -- upayukta udAharaNa meM aMza 1, aMza 4 kA vizeSaNa hai, donoM ke bIca karma padabandha hai| parantu mANaNahoM kI 'ho' SaSThI eka0 va0 kI vibhakti aura dasANaNahoM meM bhI usI vibhakti 'hoM ke kAraNa vizeSaNa-vizeSya bhAva spaSTa ho jAtA hai| anyatra bhI vizeSaNa-vizeSya kI samavaibhaktikatA ke pramANa milate haiM __ duggai-gAmiu rajju Na bhumi --(22) ----Mo-- - - -v'rajju' (rAjya) karma hai / duggai-gAmiu (durgatigAmI) karma kA vizeSaNa (Modifier) hai / donoM meM samAna vibhakti cinha 'u' hai / AcArya hemacandra ke nimnalikhita sUtra se karma. eka va0 meM 'u' kI isa sthiti kI sUcanA milatI hai 'syamorasyAta' parantu yaha sUtra antya 'a' ko hI 'u' kA Adeza karatA hai / prAkRta meM bhI vAkya-vinyAsa meM kartA+kriyA vi0+kriyA sA~cA prayukta hotA rahA hai'se Na kiNe na kiNAkiNaMtaM na samaNujANai' --(23) [AcArAMga sUtra, pR0 262, saM0-muni samadarzI] 'AvaMtI keyAvaMtI loyaMsi apariggahAvaMtI' --(24) [vahI, pR0 428] S ataH kartRvAcya aura karmavAcya ke ye sAMce prAkRta-apabhraMza meM calate rahe haiN| vastutaH jaisA vidvAnoM ne kahA hai 'apabhraMza meM ayogAtmakatA ho gaI thI', vaisA hai nahIM / apabhraMza ke vAkya sA~ce, jaisA ki uparyukta udAharaNoM se siddha hotA hai, use yogAtmaka koTi kI janabhASA hI siddha karate haiN| taba bhI apabhraMza ke apane sA~ce haiM, apanI vyavasthA hai| inameM se katipaya kA digdarzana uparyakta vivecana meM prastuta kiyA gayA hai| Page #600 -------------------------------------------------------------------------- ________________ DA0 premasumana jaina, ema0 e0, pI-eca0 DI0 (saMskRta vibhAga, udayapura vizvavidyAlaya) rAjasthAnI bhASA meM prAkRta-apabhraMza ke prayoga Adhunika bhAratIya bhASAoM ke vikAsa meM saMskRta ke atirikta prAkRta evaM apabhraMza bhASAoM kA paryApta prabhAva dRSTigocara hotA hai| rAjasthAnI evaM gujarAtI bhASAe~ sAhitya kI dRSTi se paryApta vikasita ho cukI haiN| dhvanivijJAna evaM rUpavijJAna kI apekSA se inakA svatantra astitva hai| kintu ina bhASAoM ke vikAsa-krama evaM prAcIna svarUpa ko jAnane ke lie ina para prAkRta evaM apabhraMza ke prabhAva kA adhyayana karanA Avazyaka hai| isase prAcIna evaM arvAcIna bhASAoM kA sambandha bhI spaSTa ho skegaa| utpatti evaM sambandha vidvAnoM kA yaha sAmAnya mata hai ki vibhinna Adhunika bhAratIya bhASAe~ alaga-alaga apabhraMzoM se utpanna huI haiN|' jise Aja 'rAjasthAnI' kahA jAtA hai vaha bhASA nAgaraapabhraMza se utpanna mAnI jAtI hai, jo madhyakAla meM pazcimottara bhArata kI kathya bhASA thii| rAjasthAnI bhASA ke kSetra aura vividhatA , ko dhyAna meM rakhakara DA0 sunItikumAra caTA -isakI janaka bhASA ko saurASTra-apabhraMza tathA zrI ke0 ema0 munzI gurjarI-apabhraMza kahate haiN| rAjasthAnI bhASA bahuta samaya taka gujarAtI bhASA se abhinna rahI hai isalie usakI utpatti ko vibhinna apabhraMzoM se jor3A jAtA hai| vastutaH chaThI zatAbdI se 11vIM zatAbdI taka pazcimottara bhArata meM jo sAmAnya vicAra-vinimaya kI kathya-bhASA thI, usI se rAjasthAnI vikasita huI hai| vidvAn use 'purAnI hindI' nAma se bhI abhihita karate haiN| rAjasthAnI bhASA rAjasthAna aura mAlavA ke atirikta, madhyapradeza, paMjAba tathA sindha ke kucha bhAgoM meM bolI jAtI hai| ataH kaI upabhASAoM kA sAmAnya nAma rAjasthAnI hai, jo Adhunika vidvAnoM ne sthira kiyA hai| isakA prAcIna nAma 'marubhASA' thA jisakA sarvaprathama ullekha udyotanasUri ne 'kuvalayamAlAkahA' meM kiyA hai / uttarakAlIna granthoM meM isa bhASA ke lie 'marubhASA' marubhUmibhASA, mArubhASA, marudezIyAbhASA, maruvANI, DiMgala Adi nAma prayukta hae haiN| inase spaSTa hai ki rAjasthAnI mukhyata: mAravAr3a-bhUbhAga kI bhASA hai / yadyapi usakA prabhAva par3ausI prAntoM kI bhASA para bhI hai| mandarmanaMERARMANAS Mo v ememewmarana mmammomaonewhiamananews Page #601 -------------------------------------------------------------------------- ________________ d. ````h w mr mr yf flymy `r`r `r`r `zh jm`y fy w`dh jnh dl` yd ` mr`y tyyh GE l AcAryapravAsa AcAryaprabhi zrIAnandagrantha zrIAnandA andha52 86 prAkRta bhASA aura sAhitya rAjasthAnI bhASA ke antargata kaI boliyA~ haiM, jinakA vibhAjana vidvAnoM ne kaI dRSTiyoM se kiyA hai| DA0griyarsana kA vibhAjana adhika upayukta hai| pUrvI rAjasthAnI-dRDhAr3I evaM hAr3otI, dakSiNI rAjasthAnI-mAlavI nimAr3I, uttarI rAjasthAnI-mevAtI tathA pazcimI rAjasthAnI-mAravAr3I evaM mevaadd'ii| ina saba meM mAravAr3I sAhityika dRSTi se adhika samRddha hai| rAjasthAnI bhASA kI ina sabhI boliyoM para prAkRta-apabhraMza kA prabhAva par3A hai / inake kaI prayoga Aja bhI rAjasthAnI meM dekhe jA sakate haiN| prAkRta evaM apabhraMza ke jo tatva rAjasthAnI bhASA meM upalabdha haiM, ve do prakAra ke haiM-(i) rAjasthAnI kA jo prAcIna sAhitya hai usake granthoM kI bhASA para tathA (ii) vartamAna kI bola-cAla evaM sAhityika rAjasthAnI pr| kisI bhI bhASA para anya bhASA kA prabhAva do prakAra se par3atA hai-dhvani-parivartana dvArA evaM vyAkaraNa ke AdhAra pr| rAjasthAnI meM prAkRta evaM apabhraMza ke ye donoM prakAra ke tatva upalabdha haiN| dhvani-tatva rAjasthAnI meM bhASA-vijJAna kI dRSTi se aneka dhvani-parivartana hue haiN| kintu rAjasthAnI ke parivartita rUpoM kA mUla apabhraMza yA prAkRta-rUpa kyA thA, kaha pAnA kaThina hai| ina bhASAoM ke sAhitya meM prayukta kucha zabdoM ke AdhAra para rAjasthAnI bhASA ke dhvani-parivartanoM ko dekhA jA sakatA hai| svara AcArya hemacandra ne apabhraMza kA niyojana karate hue eka sUtra diyA hai syAdau dIrgha svau // 330 |-arthaat si-su Adi vibhaktiyA~ pare raheM to saMjJA zabdoM ke antyasvara kA prAya: dIrgha yA hrasva ho jAtA hai| yahI pravRtti rAjasthAnI meM upalabdha hai / yathA (i) dIrgha kA hrasva honA-dhaNaPage #602 -------------------------------------------------------------------------- ________________ rAjasthAnI bhASA meM prAkRta-apabhraMza ke prayoga 87 isI prakAra svarAgama, vyaMjanAgama, viparyaya Adi ke rUpa bhI rAjasthAnI meM khoje jA sakate haiN| vastutaH yaha pUrA viSaya bhASAvaijJAnika adhyayana kA hai| tabhI rAjasthAnI ke dhvani-parivartanoM ko pUrNatayA spaSTa kiyA jA skegaa| vyAkaraNa-tatva rAjasthAnI bhASA ke vyAkaraNamUlaka adhyayana se jJAta hotA hai ki isa samudAya kI boliyoM meM bda-samUha, vAkya-saMracanA, kriyApada Adi ke stara para aneka navInatAe~ vikasita ho gayI haiN| phira bhI mUla bhASA prAkRta evaM apabhraMza ke vyAkaraNa ke tatvoM kA prabhAva inameM adhika hai| yadyapi saMskRta-vyAkaraNa kA prabhAva bhI kama nahIM hai| saMjJA rAjasthAnI ke saMjJA rUpoM kI racanA para prAkRta kA sIdhA prabhAva hai / prAkRta meM prathamA vibhakti ke eka vacana pare rahate akAra ko okAra hotA hai| yathA-rAmoPage #603 -------------------------------------------------------------------------- ________________ abhinaMdana 88 prAkRta bhASA aura sAhitya rAjasthAnI kI mAravAr3I bolI meM kartA eka vacana meM pratipAdika hI pada ke rUpa meM prayukta hotA hai tathA bahuvacanasUcaka rUpima ( Magphemes ) jor3A jAtA hai / kartA kI koI vizeSa vibhakti nahIM hotI / mAravAr3I ke udAharaNa dRSTavya haiM AAnaMda koSa Amadana AAA Ananda NANOON (i) choro roTI khA ya hai / (ii) chorA roTI khA yA hai / ina vAkyoM meM 'choro' eka vacana meM hai, usakI (kartA) koI vibhakti nahIM hai / isI prakAra 'chorA' meM 'A' bahuvacana sUcaka hai, kintu kartA meM koI vibhakti nahIM hai / isa prakAra anya vibhaktiyoM ke udAharaNa mI rAjasthAnI meM khoje jA sakate haiM, jinakA prayoga nahIM hotA / vibhakti kI adarzana pravRtti se prabhAvita hokara prAkRta apabhraMza meM nipAta evaM parasargoM kA prayoga hone lagA thA / prAkRta vaiyAkaraNa puruSottama ne DA (18) aura Du ( 20 ) pratyayoM kA prayoga bahuvacana meM batalAyA hai| hemacandra ne bhI a, DaDa, Dulla ina pratyayoM kA prayoga saMjJA zabdoM ke sAtha batalAyA hai / 14 udAharaNa diyA hai-- 'ma kantaho ve dosaDA' (mere kanta ke do doSa haiM) rAjasthAnI meM dosaDA, divahaDA, rukkhaDA, sandesaDA Adi prayoga Aja bhI hote haiM / strIliMga meM rAjasthAnI meM yaha pratyaya DI ho jAtA hai / lokagItoM meM 'goraDI' rUpa bahu prayukta hai / sarvanAma prAkRta ke sarvanAmoM kI saMkhyA apabhraMza meM na kevala kama huI hai, apitu unameM saralIkaraNa bhI huA hai| rAjasthAnI meM apabhraMza ke bahuta se sarvanAma yathAvat A gaye haiM athavA unameM bahuta kama parivartana huA hai / kucha udAharaNa dRSTavya haiM 'hauM manda buddhi NigguNu Niratthu / ' (bhavisayatta kahA 1 / 2 ) 'hauM puNu jANami' (dohAkosa, 144 ) yahA~ maiM ke lie hauM zabda prayukta huA hai / gujarAtI meM huM ke aneka prayoga milate haiN| rAjasthAnI meM sAhitya evaM bolacAla donoM meM isakA prayoga hotA hai / yathA 'hauM UjAlisi AyaNA' (acaladAsa khIcI-rI vacanikA 14 - 5 ) 'hauM kosIsA kaMta' (14-6) 'hUM pApI heklI, sujasa naha jANAM sAMmI / ' 'hUM vedAM vAharu kisana' (pIradAna granthAvalI, pR0 51-53) 'hUM pAThavI tINai tUM a pAsi' (sadayavatsa vIraprabandha, 486 ) isI prakAra anya sarvanAmoM meM bhI sAmya dRSTigocara hotA hai| hemacandra ne 'kima: kAIkavaNau vA' / / 367 / / sUtra dvArA kahA hai ki apabhraMza meM kim zabda ke sthAna para 'kAI' aura 'kavaNa' vikalpa se Adeza hote haiM / yathA Page #604 -------------------------------------------------------------------------- ________________ rAjasthAnI bhASA meM prAkRta-apabhraMza ke prayoga 86 A COPTION MP 'kAI adhomuMha tujjhu' 'tAI pArAI kavaNa 'ghRNa' Adi rAjasthAnI ke boliyoM meM isake vividha prayoga milate haiN| yathA-DhUMDhAr3I meM 'kAI chai' mevAr3I meM 'kaMDa hai' tathA mAravAr3I meM 'kaI hao' Adi / sAhitya meM isake prayoga dekhe jA sakate haiM yathA-- 'tu kAI hiMgoli' 'tamhai kAMi mAnau ApaNA' (a0 khIcI0 rI0 ba0, 1-1-21.6) kavaNa ke yathAvata prayoga bhI dekhane ko milate haiM / yathA-- 'kavaNa vajra jheliyaI' 'kauNa siri vIja sahArai' (vahI. 24) boliyoM meM DhUMDhAr3I kA 'kUNa', mevAr3I aura mAravAr3I kA 'kaNa' apabhraMza 'kavaNa' ke hI rUpAntara haiM, jisakA hindI meM 'kauna' ho gayA hai| inakA vikAsa isa krama se haA pratIta hotA hai ka:puna:>ko uNa>kavuNa>kavaNa>kauNa>kuNa>kUNa>kauna / gujarAtI ke 'kema' 'ema' bhI sIdhe apabhraMza se Aye haiM / hemacandra ke 'kathaM-yathA-tathA thAderememeheghADitaH // 401 // sUtra ke anusAra apabhraMza meM kathaM, yathA, tathA ke 'thA' ko 'ema' aura 'ima' Adeza hote haiM / yathA 'kema sagappau duThTha diNu' gujarAtI ke 'kema che', 'ema che' Adi prayogoM meM yahI pravRtti dekhI jA sakatI hai / gujarAtI kA 'amheM' sarvanAma bhI apabhraMza ke amhe yA amhaI se AyA hai| rAjasthAnI ke uttama puruSa meM bahuvacana ke sarvanAma mhe, mhAM Adi bhI apabhraMza ke etad sadRza sarvanAmoM meM viparyaya se vikasita hue haiN| dhAturUpa rAjasthAnI bhASA kI aneka dhAtue~ prAkRta evaM apabhraMza se gRhIta haiN| yathA-kAr3haPage #605 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Paruanmmarairmawesome ---mararerinarwarendramanALAJADAranMAADAALAJaatra a FORSC zrAmAnanda AegA vivhamiyaw.wwwmviravivartamatarmovie prAkRta bhASA aura sAhitya bIhai jaMpai rAjasthAnI (DiMgalagIta) prAkRta hindI ghar3e (pR0 7) ghar3a banAtA hai jAce (21) jAMcaI mAMgatA hai khAMDe (37) khaNDai tor3atA hai ghArai (36) dhArai dhAratA hai bIhai (45) DaratA hai pUrai (47) pUrai pUrA karatA hai jaMpai (46) bolatA hai isa prakAra kI aneka kriyAe~ rAjasthAnI sAhitya meM khojI jA sakatI haiN| inake atirikta anya kriyAoM meM bhI sAmya dekhA jA sakatA hai| rAjasthAnI kA prayoga hai - 'kaMi kIdhau' yahAM kIdhau prAkRta kI kido (kRtaH) kA rUpAntara hai / DiMgala gIta hai 'kIdhau te kopa sAjhiyau kAnau / ' (vahI, pR0 3) kIdhau ke samAna dene ke artha meM 'dIdhau' kA prayoga bhI hotA hai| yathA-'rir3amala ne dIdhau teM raaj|' na kevala rAjasthAnI meM apitu sindha kI kacchI ke muhAvaroM meM bhI ina zabdoM kA prayoga hotA hai| yathA kAma kIdau bhlau| DAMr3a dIdI bhlau| rAjasthAnI meM na kevala vartamAna kAla kI kriyAoM meM, apitu bhaviSyat kAla kI kriyAoM meM bhI prAkRta evaM apabhraMza ke prayoga dRSTigocara hote haiM / hemacandra ne 'vayaMti-syasya saH' / / 388 / / sUtra dvArA nirdeza kiyA hai ki apabhraMza meM bhaviSyat artha meM 'ti' Adi meM 'sya' ke sthAna para 'sa' vikalpa se Adeza hotA hai / isake anusAra prAkRta kI kriyA hohii (bhaviSyati) apabhraMza meM hosai ho jAtI hai / ___ mAravAr3I aura DhUMDhArI ke hosI, jAsI, karasI evaM bahuvacana meM hAsyAM jAsyAM, karasyAM Adi rUpa apabhraMza ke hAsai jaise rUpoM se hI niSpanna haiN| rAjasthAnI sAhitya meM 'hoisauM' rUpa bhI milatA hai| ___to ADI hoisa' (acaladAsa khIcirI vacanikA 14,6) pUrvakAlika kriyArUpoM ke sambandha meM hemacandra ne kahA hai ki apabhraMza meM ktvA pratyaya ke sthAna para i, iDa aura ivi aura avi ye cAra Adeza hote haiM (436) / rAjasthAnI meM i ko chor3akara anya pratyaya vAle rUpa nahIM banate / i pratyaya se banane vAle rUpa apabhraMza ke anurUpa haiM / yathAapabhraMza rAjasthAnI 'jai puNa mAri marAhuM, 'jAi ne AUM' (to phira mArakara hI mareMge) (jAkara aura AU~gA) 'melhI kari' (chor3a kara) isI i vAle kari se hindI meM kara pratyaya jar3A hai| yathA-khAkara, jAkara, Adi / / parA Page #606 -------------------------------------------------------------------------- ________________ rAjasthAnI bhASA meM prAkRta-apabhraMza se prayoga 61 isake atirikta rAjasthAnI kI dhAtuoM ke bahata se zabda apabhraMza zabdasamUha se hI Aye haiN| udAharaNa ke lie cholanA kriyA ko liyA jA sakatA hai| cholanA kriyA kA sambandha saMskRta ke kisI rUpa se nahIM jor3A jA sktaa| jabaki janabhASA apabhraMza meM 'cholanA' isI rUpa meM prayukta hotA thaa| hemacandra ke 'takSyAdInAM chollAdayaH // 365 // sUtra ke anusAra takSi Adi dhAtuoM ko cholla Adi Adeza hote haiN| yathA 'jai sasi chollijjantu' (yadi candra ko chIlA jAtA) mevAr3I evaM mAravAr3I meM cholanA isI artha meM prayukta kriyA hai|16 ziSTa hindI meM yahI chIlanA ho gayA hai| zabda-samUha rAjasthAnI bhASA meM uparyukta prAkRta evaM apabhraMza ke tatvoM ke atirikta aneka aise zabda prayukta hote haiM, jo kiMcita dhvani-parivartanoM ke sAtha prAkRta evaM apabhraMza se grahaNa kara lie gaye haiM / avyaya, taddhita evaM saMkhyAvAcI kucha aise zabdoM kI nimna tAlikA se yaha pravRtti adhika spaSTa ho jAtI hai : yathAAgalojaugaha >jaughara>jauhara>jauhara / 'acaladAsa khIcI rI vacanikA' meM 'jauhara' zabda prayukta bhI haA hai| kintu rAjasthAnI ke anya granthoM meM isake lie 'jamahara' zabda kA prayoga huA hai (hammIrAyaNa 262, 273 aadi)| 'jamahara' yamagRha-mRtyu kA bodhaka hai| ata: jauhara isI zabda kA apabhraMza mAnanA cAhie / taba usakA vikAsa-krama isa prakAra hogA yamagRha >jamagRha jamaghara>jamahara>jaMbahara>jauhara>jauhara / 17 pailoPage #607 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AcAryapravI zrAAnandagrantha zrAAnandAgranthaH prAkRta bhASA aura sAhitya womanmomvivarwavimirmwoman.avir www.in 12 RATE 128 bArAMPage #608 -------------------------------------------------------------------------- ________________ DaoN0 rAjArAma jaina, ema0 e0, pI-eca0 DI0, zAstrAcArya [ magadha vizvavidyAlaya, bodhagayA (bihAra)] vikramorvazIya nATaka ke caturtha aGka meM prathita prAkRta apabhraMza padyoM kA kAvya mUlyAMkana mahAkavi kAlidAsa sArvabhauma kavi haiM / anupama padavinyAsa evaM kAvyagarimA unake samasta nATaka! evaM kAvyoM meM upalabdha hai / prakRti-varNana evaM mAnava ke Antarika bhAvoM kA nirUpaNa mahAkavi ne bar3I hI paTutA se pradarzita kiyA hai / apanI vilakSaNa kalpanA aura kAvya kauzala ke bala para unhoMne mAnavasvabhAva ke sambandha meM aisI aneka bAteM kahI haiM jinheM sRSTi meM ghra uvasatya kI saMjJA dI jA sakatI hai / racanAoM meM bhAratIya sAhitya paramparA tathA Adarza kI pUrI jhAMkI prApta hotI hai / kAlidAsa kA zRMgAra jIvana ko madhumaya hI banAtA hai, vAsanApUrNa nahIM / ve preya para zreya kA prabhutva dikhalAte haiM / unakI dRSTi meM heya to sarvathA heya hI hai / jisa zrRGgAra meM vAsanAdhikya rahatA hai aura viveka kA abhAva ho jAtA hai vaha zRGgAra nitAnta heya hai kyoMki isa prakAra ke zRGgAra se vyakti evaM samAja donoM kA ahita hotA hai / unake nATakoM meM mAnava kI mAnasika kriyAoM evaM pratikriyAoM ko usa rUpa meM citrita kiyA gayA hai jo Aja bhI mAnava ke liye darpaNa ke samAna haiM / vAstava meM hama unake pAtroM kI ullasita dekha Anandavibhora ho uThate haiM, vilApa karate dekha dukhavihvala ho jAte haiM aura unheM zokamagna dekha hameM vedanA hone lagatI hai / sAhitya kI yahI sabase bar3I kasauTI hai / kAlidAsa kI sAhitya-sAdhanA samasta saMskRta vAG maya ke liye bauddhika, bhAvAtmaka evaM mAnasika vikAsa meM eka kar3I ke samAna hai| unhoMne jahA~ jisa bhAva kA citraNa kiyA hai, vahA~ vaha bhAva hameM barasAtI nadiyoM se bahAkara prazAnta mahAsAgara meM pahuMcA detA hai / premI-premikA ke bhoga-vilAsa evaM zIlasauSThava ke prati bhI AsthA evaM anurAga vyakta karate haiM / rASTra ke amara gAyaka kavi ne sAMskRtika paramparAoM kA yatheSTa poSaNa kiyA hai| hama yahA~ unake samasta kAvya sAhitya kA mUlyAGkana prastuta nahIM kara sakeMge / kevala vikramorvazIya nATaka ke caturtha aGka grathita nepathya ke mAdhyama se 18 evaM sAmAnya varNanakrama meM 13, isa prakAra kula 31 prAkRta apabhraMza padyoM ke kAvya saundarya kA hI vizleSaNa prastuta kareMge / meM vikramorvazIya nATaka ke caturtha aGka kA prArambha hI prAkRta apabhraMza padya se hotA hai / nepathya se D AcArya pravara zrI Ananda 70 CHOWTOON 30 AmabhandA AAnanda anya kA Page #609 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AcArma AcAryapravara abhinita zrIAvanda an zrIAnandaprasanna Mu r timex . ...." ---- 64 prAkRta bhASA aura sAhitya dhvani AtI hai ki "eka tAlAba ke jala meM baiThI huI ha~sI apanI priyasakhI ke viraha meM rudana kara rahI hai|" kavi ne prArambha se hI viraha kA vAtAvaraNa prastuta karane ke hetu pratIka rUpa meM haMsI ko prastuta kiyA hai| haMsI apanI sakhI ke viyoga meM anamanI ho jAtI hai| dUsarI ora sUrya kI razmiyoM ke sparza se sarovara ke kamala bhI vikasita ho jAte haiN| isa prakAra eka hI padya meM kavi ne do dRzya hamAre sammukha prastuta kiye haiM / eka ora haMsI kI vimanaskatA aura dUsarI ora sUrya karasparza se kamala kA vikAsa / ye donoM hI yahA~ pratIka haiM / haMsI kI vimanaskatA urvazI ke viyoga kA saMketa upasthita karatI hai aura kamala kA vikAsa pururavA evaM urvazI ke punarmilana kA saMketa detA hai / mahAkavi ne vyaJjanA dvArA ina donoM tathyoM kA samAveza bar3I hI kuzalatA se kiyA hai| prAsAGgika gAthA nimna prakAra hai : piasahivioavimaNA sahi haMsI vAulA samullavai / sUrakaraphaMsaviasia tAmarase saravarusaMge ||---vikrmo0 4 / 1 dvitIya padya meM pUna: kavi hameM eka saMketa detA hai / vaha do haMsiyoM ko sakhI ke viyoga meM A~sU bahAte hue prastuta karatA hai| yahA~ ye donoM hasiyAM urvazI kI sakhiyAM citralekhA evaM sahajanyA kI pratIka haiN| haMsiyoM kA vyAkula honA tathA rudana karanA isa bAta kI ora iGgita karatA hai ki zIghra hI urvazI kA viyoga hone vAlA hai aura ye donoM sakhiyAM urvazI ke viyoga se pratAr3ita hone ke kAraNa hI vilApa kara rahI haiM / yadyapi dvitIya evaM tRtIya padya prAyaH samAna haiM kintu inake dvArA kavi ne jisa kAvya vAtAvaraNa kI madhurimA ko prastuta kiyA hai, vaha atyanta mahanIya hai| samasta kathAvastu vyaJjanA ke rUpa meM samakSa A jAtI hai aura darzaka evaM pAThakoM ko nepathya kI dhvani se hI nATakIya vastu kA parijJAna ho jAtA hai / vAtAvaraNa kA saurabha apanI tIvratA se mana ko ullasita karane lagatA hai| mahAkavi kAlidAsa nepathya meM hI pratIkAtmaka ukta vAtAvaraNa kA sRjana karate haiM : sahaari dukkhAliddha saravara ammi sinniddh| vAhovaggiaNaaNaaM tammai haMsI jualaN||-vhii 4 / 2 prAkRta padya evaM gadya meM varNita vAtAvaraNa se aisA anumAna hotA hai ki puraravA zayana kara rahA hai| sarya kI svaNima razmiyAM vAtAyana se jhAMkatI haI usakI zaiyA para par3atI haiM aura vaha svapna meM hI urvazI ke viyoga kA anubhava karatA huA use prApta karane kI ceSTA karatA hai| sakhI sahajanyA ke kathana se evaM usakI puSTi meM likhe gaye prAkRta gadya se ukta tathya spaSTa ho jAtA hai / sahajanyA kahatI hai :- "sahi Na kkha tArisA AkidivisesA ciraM dukkhabhAiNo honti / tA avassaM kipi aNuggahaNimitta bhUvovi samAama kAraNaM havissadi (prAcIdizaM vilokya) tA ehi / udaamuhassa bhaavado sujjassa uvaTThANaM karemha / " (vahI, caturtha aMka, tRtIya padyAntara prayukta gadya khaNDa) spaSTa hai ki duHkha yA viyoga kA samaya sarvadA eka jaisA nahIM rahatA / viyoga ke pazcAt saMyoga kA avasara AtA hI hai / ata: sakhiyAM sUrya prArthanA ke liye upakrama karatI haiN| isa sandarbha meM mahAkavi ne pururavA ko nagAdhirAja ke rUpa meM prastuta kiyA hai| yahA~ yaha nagAdhirAja vAstava meM rAjA ke jIvana kI chAyA hai| rAjA ko svapna meM priyA kA haraNa dikhAI detA hai aura A~kheM Page #610 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prAkRta apabhraMza pathoM kA kAvyamUlyAMkana 65 khulate hI use megha kA darzana hotA hai| vaha bijalI ko priyA samajhakara usakA pIchA karatA hai aura usakI mAnasika udvignatA bar3hatI jAtI hai| mahAkavi ne rAjA kI isa manodazA kA bar3A hI sajIva citraNa kiyA hai / yathA : gahaNaM gaIdagAho pijavirahummA apaalia vijAro vies tarakusuma kisalaya bhUmiaNiadeha paramAro // - 415 arthAt yaha gajarAja apanI priyA ke viyoga meM pAgala banakara vahA~ apanI manovyathA ko prakaTa karane ke hetu vRkSoM ke puSpoM evaM komala pattoM se apane zarIra ko sajA rahA hai / aura udvigna-sA gahanavana meM praveza kara rahA hai| isa prakAra kavi ne pururavA ko gajarAja ke pratIka ke rUpa meM prastuta kiyA hai aura isakI tIvra vyaJjanA punaH haMsa kA pratIka prastuta karake kI hai hiaAhi api dukhao saravarae ghudapakkhao / bAhoggaa NaaNao tammai haMsa juANao // - vahI 4 / 6 arthAt yaha yuvA haMsa apanI pyArI ke vichoha meM paMkha phar3aphar3AtA huA A~khoM meM A~sU bhare hue sarovara meM baiThA sisaka rahA hai / isa prakAra kavi ne haMsa ke rUpa meM viyogI pururavA ko upasthita kiyA hai| kavi pururavA kI manovyathA evaM ghabarAhaTa ko prastuta karatA huA nepathya se dhvani karAtA hai ki "yaha to abhI-abhI barasane vAlA bAdala hai, rAkSasa nahIM, isameM yaha khiMcA huA indra kA dhanudha hai rAkSasa kA nahIM aura Tapa Tapa barasane vAle ye vANa nahIM jalabindu haiM, evaM yaha jo kasauTI para banI huI sone kI rekhA ke samAna camaka rahI hai, yaha merI priyA uvaMzI nahIM, vidyurekhA hai| 7 saMskRta padya meM nirUpita isa zaMkAspada sthiti kA nirAkaraNa kavi prAkRta-padya dvArA karatA hai| aura vaha apanI mugdhAvasthA ko yathArtha rUpa meM prApta kara bijalI kA anubhava karatA hai| pururavA socatA hai ki merI mRganayanI priyA kA koI rAkSasa apaharaNa karake le jA rahA hai| maiM usakA pIchA kara rahA / para mujhe priyA ke sthAna para vidyuta aura rAkSasa ke sthAna para kRSNamegha hI prApta hote haiM / kavi ne yahA~ nAyaka kI bhrAntimAna manasthiti kA bar3A hI hRdayagrAhI citraNa kiyA hai| kavi kahatA hai: ma jANiaM mialoaNI jisaaru koi harei / jAva Nu Navatali sAmala dhArAharu varisei // vahI0 48 barasate hue bAdaloM ko dekhakara pururavA kI vedanA adhika bar3ha jAtI hai aura vaha una para apanI bhAvanAoM kA AropaNa karatA hai / vaha anubhava karatA hai ki megha krodhita hokara hI jala kI varSA kara rahe haiM / ataH vaha unase zAnta rahane kI dRSTi se prArthanA karatA hai / aura kahatA hai ki he megha, thor3e samaya taka Apa loga ruka jAiye / jaba maiM apanI priyA ko prApta kara lU~ taba tuma apanI mUsalAdhAra varSA karanA priyA ke sAtha to maiM sabhI kaSToM ko sahana kara sakatA hU~, para ekAkI isa varjana- sarjana ko sahana FR 375174 ril T68 SHONR 9 thA Ananda 10. phra phAra Page #611 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ApApravana abhisAryapravara abhinaya AnandAanyazrIAnandA grantha 16 prAkRta bhASA aura sAhitya kara sakanA sambhava nahIM pratIta hotA / isa padya meM kavi ne megha ko mAnava ke rUpa meM citrita kara nAnA prakAra kI bhAvanAoM kA vizleSaNa kiyA hai| kavi ne prakRti ko mAnava ke rUpa meM dekhA hai : jalahara saMhara eha kopai~ ADhattao avirala dhArA sAra disAmuha kto| e maI puhavi bhamaMto jaipioM pekkhami tavve jaM ju karIhisitaMtu sahihimi // -4 / 11 unmatta pururavA apane pada kA anubhava kara meghoM ko bhI Adeza detA hai ki ve abhI varSA banda kara deN| tatkSaNa hI use prakRti kA madhumaya vAtAvaraNa AkRSTa kara letA hai / yaha vAtAvaraNa vipralambha ko saMvaddhita karane ke liye uddIpana hai| mahAkavi kAlidAsa ne uddIpana ke rUpa meM bhauroM kI jhaMkAra evaM kokila kI kUka ko Avazyaka mAnA hai| pavana ke pratAr3ana se kalpataru ke pallava nAnA prakAra ke hAvoMbhAvoM ko pradarzita karate hue nRtya karane lage haiN| pururavA kI unmattAvasthA vRddhiMgata hotI jAtI hai aura vaha varSA ke upakaraNoM ko hI apane rAjasI upakaraNa samajhane lagatA hai / mahAkavi ne ukta avasthA kA prAkRta-padya ke mAdhyama se nimna prakAra citraNa kiyA hai : gaMdhamAia mahuara gIehiM vajjaMtehiM parahua tUrehiM / pasaria pavaNavveliapallava Niaru, sulalia viviha paAraM gaccai kampaaru ||-vhii0 4112 kavi ne yahA~ rAjA kI bhAvanA ko prakRti meM Aropita kiyA hai tathA usakI mAnasika avasthA kA pratiphalana bhI prastuta kiyA hai| rAjA kI premonmattAvasthA vRddhiMgata hotI hai / yaha priyA ke anveSaNa meM pravRtta hotA hai / use aisA AbhAsa hotA hai ki priyA se viyukta unmatta gaja, puSpoM se yukta pahAr3I jaMgala meM vicaraNa kara rahA hai| kusumojjvala girikAnana meM vicaraNa karatA huA apane citta kI vibhinna bhUmikAoM kA sparza karatA hai| priyAviraha ke kAraNa usakI mAnasika dazA pratikSaNa ugra hotI jA rahI hai| mahAkavi ne nepathya se rAjA kI isI avasthA kA sajIva citraNa kiyA hai / yathA : daiArahio ahi duhio virahANagao primNthro| girikANaNae kusumujjalae, gajajUhavaI bahujhINa gaI // -vhii4|14 viraha kI parAkASThA vahA~ hotI hai jahA~ nAyaka apane viveka ko khokara cetana-acetana kA bheda kho baiThatA hai| use yaha viveka nahIM rahatA ki tiryaJca bhI sArthaka vANI ke abhAva meM kisI nizcita bAta kA uttara nahIM de sakate haiM / jaba viraha kI antarAvasthA atyadhika bar3ha jAtI hai, taba yaha parAkASThA kI vRtti AtI hai| meghadUta kA yakSa apanI bhAva-vibhora avasthA ke kAraNa hI 'dhUmajjyotirsalila marutAm' ke saMghAta meghoM dvArA apanI priyA ke pAsa sandeza bhejatA hai| bhAvoM kI parAkASThA hI nAyaka ko isa sthiti meM pahu~cAtI hai| pururavA apanI preyasI ke anveSaNa meM saMlagna hokara mayUroM se prArthanA karatA hai ki 'sarvatra vicaraNa karane vAle he mayUro, tumane merI preyamI ko dekhA hai ? usa candramukhI haMsagAminI ko tuma avazya hI pahicAnate hoge / maiM tumheM usake cinhoM ko batalAtA huuN| AzA hai una cinhoM ke bala para COME Page #612 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prAkRta-apabhraMza padyoM kA kAvyamUlyAMkana 67 tuma use avazya pahicAna loge| vAstava meM merI priyA ke ghaMgharAle keza mayUroM ke kezapAzoM se bhI sundara haiN|' hAtha jor3akara pururavA mayUroM se anunaya karatA hai : baMhiNa paI ia a0bhatthiami A akkhahi maM tA, etthavaNe bhammate jai paI diTThI sA mahU kNtaa| NisamAhi miaMka sarisavaaNA haMsagaI, e ciNhe jANIhisi Aakkhiu tujjha mii||-420 rAjA kI virahAvasthA kI puSTi nepathya se hotI hai / nepathya meM pratIka rUpa meM pururavA ko gaja kahA gayA hai aura usakI samasta kriyAoM evaM manobhAvoM ko nepathya dvArA abhivyakta kiyA gayA hai / jina padyoM ko kavi ne upasthita kiyA hai ve vastutaH dRzyakAvya ke marma dyotaka haiN| bhale hI katipaya Alocaka unheM prakSipta kahe para unake binA rAjA kI vyathA kI abhivyakti hotI hI nhiiN| ataeva yaha mahAkavi kAlidAsa kI hI sUjha hai ki jisane pururavA ke viraha zoka ko unmatta gaja ke rUpaka dvArA prastuta kiyA hai : parahaa maharapalAviNi kaMtI gaMdaNavaNa sacchaMda bhmNtii| jai paI piaama sA mahu diTTI tA A akkhahi mahu parapuTThI // -4 / 24 ukta padya meM pururavA apanI priyatamA kA patA kUjatI huI kokila se pUchatA hai| pururavA haMsa ko dekhakara samajhatA haiM ki isane maMda madira cAla merI priyatamA se hI sIkhI hai ataH isane avazya hI merI priyatamA ko dekhA hogA / ataeva vaha haMsa ke samakSa apanI hAdika vedanA ko upasthita karate hue kahatA hai : re re haMsA ki goijjai gai aNasAreM ma lkkhijji| kaI paI sikkhiu e gaI lAlasA sA paI diTTI jahaNa marAlasA // -4 / 32 isa prakAra mahAkavi kAlidAsa ne pururavA dvArA cakravAka, gaja, parvata, samudra Adi se apanI priyA kA patA puchavAyA hai| mahAkavi ne pururavA kI isa hArdika vedanA ko prAkRta padyoM meM vyakta kiyA hai| aisA pratIta hotA hai ki jina bhAvanAoM ko kavi saMskRta meM abhivyakta karane meM kaThinAI kA anubhava karatA hai una bhAvoM ko usane prAkRta-padyoM meM abhivyakta kiyA hai / yahA~ hama udAharaNArtha eka-do padya hI uddhRta karanA ucita samajhate haiM / pururavA parvata se pUchatA huA kahatA hai : phaliha silAhaa NimmalaNijjharU bahuviha kusumeM viraiaseharu / kiNara mahuruggIa maNoharu dekhAvahi mahu piaama mahiharu / / --4150 sphaTika kI caTTAnoM para bahate hue ujale jharanoM vAle raMga-virage phaloM se apanI coTiyA~ sajAne vAle, kinnaroM ke jor3oM me madhura gItoM se suhAvane lagane vAle he parvata, merI pyArI kI eka jhalaka to mujhe dikhA do| isa prakAra pururavA mayUra, kokila, hasa, cakavA, bhramara, hAthI, parvata nadI, hiraNa (4/71 prati se apanI priyA kA patA pUcha-pUchakara santoSa prApta karatA hai| mahAkavi ne ina sabhI marmasthaloM ko prAkRta padyoM meM hI nibaddha kiyA hai| saMskRta ke padyoM dvArA isa prakAra kI sarasa bhAvanAe~ abhivyakta nahIM ho sakI haiN| pururavA ne hariNI se patA pUchate samaya urvazI kI jo zarIrAkRti vyakta kI hai, usake AdhAra para eka RECK PARAMBIOwwsadalaANGANAWARAJANAawwwseriawaamaamRAIDAMBANDHAmarwaraNAMAJAINAMASAIRAJADARASALAJIA sapA pravAsa abhisamA pravala abhi MMMMMMMARWArmwMImmmm Page #613 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AcArya atrAcAryAya zrIAnandagranthazrAAnandAnthara and prAkRta bhASA aura sAhitya TA rekhA-citra dvArA urvazI ko aMkita kiyA jA sakatA hai| ajantA kI guphAoM meM isa prakAra ke kaI citra pAye jAte haiN| kavi kahatA hai: sura sundari jahaNa bharAlasa pINuttuMga ghaNasthajhI, thirajovvaNa taNusarIri hNsgii| gaaNujjala kANaNeM mialoaNi bhamaMtI diTThI pai~ taha viraha samuiMtareM utArahi mii||-4156 arthAt "nitamboM ke bhArI hone ke kAraNa dhIre-dhIre calane vAlI aura utuga evaM pInastanoM vAlI, cirayuvA, kRzakaTivAlI, haMsa jaisI gativAlI usa mRganayanI urvazI ko yadi tumane isa AkAza ke samAna ujjvala vana meM ghUmate hue dekhA ho to usakA patA batAkara mujhe isa virahasAgara se ubAra lo|" uparyukta vivecana se hama isa niSkarSa para pahu~cate haiM ki mahAkavi kAlidAsa ne gahana bhAvanAoM kI abhivyakti ke hetu prAkRta-padyoM kA prayoga kiyA hai| ye padya mahAkavi dvArA hI viracita haiM / isakI puSTi aneka vidvAnoM ke kathana se hotI hai| zrI candrabalI pANDeya ne gahana zodha-khoja ke bAda yaha niSkarSa nikAlA hai- "yaha aura kucha nahIM, rAjA ke svayaM jIvana kI chAyA hai, jo vAsanA ke mukhara ho uThane se, 'prAkRta' meM phUTa nikalI haiN| kAlidAsa kI isa kalA ko pakar3a pAnA to dUra rahA, logoM ne ise kSepaka banA diyaa| socA itanA bhI nahIM ki kavi guru ke atirikta yaha sUjhatA bhI kise, jo yahA~ jor3a dikhaataa| nizcaya hI yaha apUrva nATaka dattacitta ho sunane kA hai, kucha kisI aMza ko le ur3ane kA nhiiN| dhIraja dhara dhyAna se suneM to sArI gutthI Apa hI sulajha jAya aura 'prAkRta' kA kAraNa bhI Apa hI vyakta ho jAya / sandarbha evaM bhAvapRSThabhUmi ke avalokana se yaha spaSTa hai ki viraha kI vAstavika abhivyaJjanA ke lie' ina prAkRta-padyoM kI AvazyakatA hai / mahAkavi kAlidAsa ke atirikta anya vyakti dvArA ukta sA~ce meM ye padya phiTa nahIM kiye jA skte| ina padyoM kI bhASA apabhraMza ke nikaTa hai aura chanda bhI apabhraMza-sAhitya kA vyavahRta huA hai| hamane yahA~ bhASA-vaijJAnika evaM vyAkaraNa sambandhI vivecana prastuta na kara kevala kAvya mUlya para hI prakAza DAlane kA prayAsa kiyA hai| apabhraMza (prAkRta kA eka paravartI rUpa) bhASA ke ina padyoM meM kavi ne apanI pravRtti ke anusAra upamAlaMkAra kI bhI yojanA kI hai| prAyaH sabhI padyoM meM upamAna nisyUta hai| hama yahA~ ukta padyoM ke katipaya upamAnoM ke saundarya para prakAza ddaaleNge| kAvya mUlyoM kI dRSTi se ina samasta padyoM meM kaI vizeSatAe~ upalabdha hotI haiM / kavi ne zabdoM kA cayana itanI kuzalatA se kiyA hai ki saMgIta tattva kA sRjana svayameva hotA gayA hai| viraha kI abhivyaJjanA ke liye zabdoM kA jitanA madhura aura komala honA Avazyaka hai utanA hI unakA niyojana bhI apekSita hai| kuzala kavi kA zabda-niyojana hI viraha ko abhivyakta karatA jAtA hai| nepathya se Ane vAlI saMgIta dhvaniyoM, varNoM evaM zabdoM kA niyojana bar3I hI kuzalatA se kiyA gayA hai| aisA pratIta hotA hai ki viraha zarada kAlIna nada ke pravAha ke samAna svayaM pravAhita ho rahA hai| nimna udAharaNa dRSTavya hai : . Page #614 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prAkRta-apabhraMza padyoM kA kAvyamUlyAMkana 88 cintAdummiamANasiA sharidNsnnlaalsiaa| viasia kamala maNoharae viharai haMsI srvre||-414 haMsI cintA se durmana hai, zabdAvalI bhI usakI isa dazA kA udghATana kara rahI hai / padya ke par3hate hI netroM ke samakSa virahajanya vAtAvaraNa upasthita ho jAtA hai aura aisA jJAna hone lagatA hai ki kisI virahI kA viraha zabdoM kI dhArA meM pravAhita ho rahA hai| yoM to anaprAsa aura yamaka donoM hI zabdAlaMkAra zabdoM ke niyojana se hI rasa kI sRSTi karate haiM para uparyukta padya meM zabdoM ne hI rasa saMvega ko upasthita kara diyA hai| anirvacanIya rasAnubhUti ko utpanna karane kA prayAsa za-doM ke dvArA hI kiyA gayA hai| yaha kAvya kA siddhAnta hai ki kAvya kA vAcya sarvatra vizeSa hotA hai| vAcya ke isI vizeSattva ko prakaTa karane ke liye bhASA ko bhI vizeSattva prApta karanA hotA hai| mahAkavi ne ukta samasta prAkRta-padyoM meM zabdoM ko-hrasva evaM laghu rUpa meM prayukta kara vyavahArika sAdhAraNatva kA atikramaNa kara asAdhAraNa rUpa meM vargoM kI yojanA kI hai aura kAvya ke saMgIta dharma ko upasthita kiyA hai / hiaAhi api dukkhao saravarae dhudapakkho / (416), parahaamahara palAviNI (4124), piaama viraha kilAmiavaaNao (4128), phalihasilAhaNimmalaNijjhara (4150), pasipiaamasuMdarie (4153), Adi padoM dvArA hRdaya kI asphuTa bAta bhASA meM abhivyakta karane kA kavi ne prayAsa kiyA hai| ukta sabhI pada artha ko vicitra dhvanitaraMga dvArA vistRta kara hRdaya kI gambhIra aura vyApaka bhAvanAoM ko citrita karate haiN| ina padoM meM saMgIta kI eka aisI madhura jhaMkAra hai, jisase hRttantriyA~ zabdAyamAna hue binA nahIM rhtii| kavi ne jahA~ ukta prAkRta padyoM meM saMgItadharmoM kA niyojana kiyA hai vahA~ katipaya upamAnoM dvArA citradharma kI bhI sthApanA kI hai / bAhya meM kisI vastu yA ghaTanA ke smRtidhRta sphuTa-asphuTa citra ko mana ke parade meM aMkita kara usakI sahAyatA se vaktavya kI abhivyakti karane ke hetu mahAkavi kAlidAsa ne upamAnoM kA grahaNa kiyA hai| indriyAnubhUti dvArA jina padArthoM ke saMskAra hamAre hRdaya-paTala para par3ate haiM, unheM upamAnoM dvArA hI preSaNIya banAyA jA sakatA hai| urvazI ke nakha-zikha saundarya kI abhivyaJjanA ke hetu mialoaNi (48, 4|56)-mRglocnii, haMsagai (4 / 20, 4|56)-hNsgti, aMbaramANa (4 / 23) -aMbaramAna, arthAt meghasamAna prabhRti upamAnoM kA vyavahAra kiyA hai / mRgalocanI upamAna kevala nAyikA kI bar3I-bar3I A~khoM kI hI abhivyaJjanA nahIM karatA, apitu nAyikA kI satarkatA kI bhI abhivyaJjanA karatA hai yaha upamAna mana ke amUrta bhAvoM ko mUrta rUpa detA hai| isI prakAra 'haMsagati' upamAna se bhI nAyikA kI sundara mantharagati to abhivyakta hotI hI hai, sAtha hI usakA rUpalAvaNya bhI mUttimAna ho jAtA hai| 'aMvarasamAna' upamAna dvArA kavi ne gaja ke kRSNavarNa kI vyaJjanA ke sAtha usake vizAla rUpa kI bhI abhivyakti kI hai| isa prakAra mahAkavi kAlidAsa ne daihika evaM mAnasika anubhUtiyoM ke liye prakRti se vividha prakAra ke upamAna ukta prAkRta-padyoM meM prayukta kiye haiN| ina upamAnoM ke atirikta kavi guNavAcaka, kriyAvAcaka aura mAnasika avasthAvAcaka zabdoM kA prayoga kara bhI viraha kI sthiti para prakAza DAlA hai| goroaNA kukumavaNNA' (4 / 36), 'diTThI' (4 / 32), 'sikkhiu' (4 / 32) jaise gaNavAcaka evaM kriyAvAcaka zabdoM se bhAvoM ko gatizIla banAyA hai| mAnasika avasthA kI abhivyakti - dh mh w bh dydr fr`y fr` f`wm sh`r `r frqwn `lmh w frm dh mh wh wh h r drwd `qdh m` m nfkhft hnqn`Tf `f `nh `f pAvana abhiyApAryapravara abhinaya zrIAnanda anyazrIAnandagrantha Page #615 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aAyA 1THzAcArya . Na m WANASAMPADMAANAANNAIANAANABAJAJANKARARIAABAJAJAJAJAMIABANADARADAana.00 MORE 17G 2 Camwaminirommonww wwimaraviwarwaiwwmmmmmawwarawermentariniriwwwimmamme naww.iane 100 prAkRta bhASA aura sAhitya to kavi ne zabdoM kI yojanA dvArA bar3e sundara DhaMga se kI hai| zabda hI hRdaya kI bhAva-vibhora avasthA ko upasthita karane meM sakSamya haiM / yathA : pikakAriNI vicchoiao gurusoANala diiviao| vAha jalAulaloaNalo karivaru bhamaI smaaulo||-4|29 arthAt apanI pyArI hathinI ke vichoha kI bhayaMkara Aga meM jalatA huA aura rotA huA yaha hAthI vyAkula hokara ghUma rahA hai| apabhraMza chanda paramparA kI tukAnta pravRtti athavA tAla chandoM kA sarvaprathama darzana hameM ukta prAkRtaapabhraMza padyoM meM milatA hai| inameM aneka lokagItAtmaka chandoM kA prayoga huA hai jo paravartI kaI chandoM ke Adima rUpoM kA pratinidhitva karate haiM / carcarI gItiyoM ke viziSTa adhyayana hetu bhI ye padya bahuta hI mahatvapUrNa siddha hoMge / 24 mAtrAvAlA eka aisA chanda bhI vidyamAna hai jise kucha vidvAnoM ne rolA chanda kA Adima rUpa mAnA hai| vikramorvazIya nATaka ke caturtha aMka meM prastuta prAkRta-padyoM kA chandoM kI dRSTi se vizada vizleSaNa yahA~ prasaMgAnukUla nahIM hai / prakAzita saMskaraNoM kI pramAdajanya azuddhiyoM ke kAraNa vaha sahaja sambhava bhI nahIM, kintu saMkSepa meM unakA vargIkaraNa nimna prakAra kiyA jA sakatA hai :1. gAthA 411, 1 / 4, 4 / 5, 2. gAhU 4 / 3, 4 / 6, 4 / 16, 4 / 35, 4143, 4148, 4 / 64, 4176 3. gAthinI 4 / 14, 4 / 23, 4. siMhanI 4153, 5. skandhaka 4150, 471, 6. dohA 4 / 8, 4 / 36, 4 / 41, 7. rasikA chanda- 4 / 24, 4 / 32, 4 / 66, 8. chappaya 4154, 6. raDDA--- 4 / 28, 4154, 10. madhubhAra-- 4153 11. duvaI 4 / 2, 4 / 26, mahAkavi kAlidAsa dvArA prayukta ukta vividha chanda bhASA meM saMgItAtmakatA evaM citrAtmakatA utpanna karane meM samartha siddha hue haiN| kavi ne mana kI rasapreraNA kI abhivyakti ke hetu zabdAlaMkAroM evaM arthAlaMkAroM ke sAtha ina chandoM kI niyojanA kI hai| vAstava meM hamAre zabda kA artha usakI dhvani evaM citrasampadA para itanA nirbhara rahatA hai ki isa samasta saMgIta mAdhurya evaM citrasampadA ko pRthaka kara dene para zabda kA nirapekSa artha DhUMr3ha pAnA hI kaThina hogaa| kAlidAsa ne ukta prAkRta-apabhraMza padyoM meM apanI prakRti ke anusAra vaidarbhI rIti kA niyojana kiyA hai / madhura kAntapadAvalI ke sAtha asamasyanta pada sarvatra prayukta haiM / prasAda guNa bhI sabhI padyoM meM samAviSTa hai / kRtrimatA athavA balapUrvaka zabda cayana karane kI ceSTA nahIM kI gaI hai / ataeva ukta padya bhASAvaijJAnika dRSTi se jitane mahatvapUrNa haiM utane hI kAvyamUlyoM kI dRSTi se bhii| IN Page #616 -------------------------------------------------------------------------- ________________ IRAL zrI badarInArAyaNa zukla, nyAyatIrtha (prAkRta bhASA pracAra samiti evaM dhArmika parIkSA borDa pAtharDI ke kAryavAhaka) n prAkRta bhASA ke pracAra-prasAra meM AcArya zrI kA yogadAna tejasvI RSiratna guruvarya zrI ratnaRSijI ma. se kizorAvasthA meM hI cAritrarata ko svIkAra kara ratnacaryA kI samArAdhanA meM sama-samAna upalabdhiyA~ prAptakara AcArya zrI AnandaRSi jI ma0 zramaNa saMdha ke camakate sitAre haiM / inakA zikSaNa bhArata ke suprasiddha vidyApIThoM ke mAne hae vidvAnoM dvArA bhArata kI Arya prAcIna bhASAoM-prAkRta aura saMskRta kA ucca zreNI kA sampanna huaa| naisargika pratibhA ke kAraNa prAntIya bhASAoM kA sahaja abhyAsa hotA gyaa| jisase bhASAoM ke marma ko bhalIbhAMti samajhane lage / Apa zrI kA dhyAna isa viSamatA kI ora AkRSTa huA ki deza kI do pradhAna saMskRtiyoM-zramaNa aura bAhmaNa-kA suvizAla sAhitya vidyamAna hote hue bhI Aja saMskRta bhASA kA itanA pracAra aura samAdara kintu prAkRta kI itanI upekSA kyoM ? zramaNa bhagavAna mahAvIra aura mahAtmA buddha jaisI bhAratIya viralatama vibhUtiyoM ne janakalyANa ke sarvAgINa vikAsa ke lie usa kAla kI lokabhASAoM-arddhamAgadhI aura pAlI prAkRta meM jo upadeza diye, unako jana-jana taka pahu~cAne kI dRSTi se una bhASAoM kA adhyayana-adhyApana atyaMta Avazyaka thA / vizeSata: isa bhautika aura hiMsApradhAna yuga meM ArSa (RSipraNIta) AdhyAtmika jJAna kA darzana karAnA jana-kalyANa kA sAdhana ho sakatA hai / AcArya zrI ne zikSA zAstriyoM se parAmarza kara eka parIkSA borDa ke sthApana kI AvazyakatA kA anubhava kiyA, kyoM ki borDa ke pAThyakrama ko mAdhyama banAkara aneka aprakAzita prAktana granthoM tathA navanirmita pustakoM kA prakAzana aura pUrva prakAzita granthoM kA pracAra kArya acchI taraha kiyA jA sa isa kalpanA ne IsvI san 1936 meM vidyArasika samAja-hitaiSiyoM ke sahayoga se mUrta rUpa dhAraNa kara liyA aura 'zrI tiloka ratna sthAnakavAsI jaina dhArmika parIkSA borDa' nAma se saMsthA kI sthApanA kI gii| isa parIkSA-borDa ke pAThyakrama meM prAkRta bhASA ke vyAkaraNa, kAvya, nibandha, prabandha aura Agama ke aneka grantha nirdhArita kiye gye| lagabhaga 30 varSa meM pAThyakramoM ke parivartana-parivarddhana meM prAkRta granthoM kA kucha SANELD marwAdvIMAMANAKARMAdanindraKAIRAAMANAMAAJAJARAddrAALAMIDUABADASANAus animaduaa TION AgArapravara abhinApAryapravara Abhanaya zrIAnandakanthazrAAnandagrantha WAVVNIM mananewmaramanandwa Page #617 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ApAprava manApaORD . zrIAnanda anya dhAAnandarA CORE 102 prAkRta bhASA aura sAhitya adhika samAveza to avazya huA kintu prAkRta bhASA ke avAntara bhedoM ke viziSTa granthoM kA pratinidhitva paryApta mAtrA meM nahIM ho pAtA thaa| isa viSaya meM viziSTa vidvAnoM kI eka pariSada kA Ayojana karake prAkRtabhASA kI svatantra parIkSA niyata karane kA nirNaya kiyA gyaa| tadanusAra san 1966 meM 'prAkRta bhASA pracAra samiti' ke nAma se eka saMsthA kI sthApanA kI gaI / saMsthA kI upayogitA para dhyAna dekara samAja ke aneka agragaNya mahAnubhAvoM ne apanA bahumUlya sahayoga dekara svalpa kAla meM hI isakI Arthika sthiti sudRr3ha kara dii| vidvatapariSada kI salAha se isa saMsthA ke uddezya ko saphala banAne ke lie tIna yojanAoM ko kriyAnvita karane kA nizcaya kiyA gayA 1. prakAzana yojanA 2. prazikSaNa yojanA 3. parIkSaNa yojanA / prathama yojanA ke antargata adyAvadhi ina granthoM kA prakAzana kiyA gayA hai-1 subodha prAkRta vyAkaraNa bhAga 1 / 2--subodha prAkRta vyAkaraNa bhAga 2 / 3-subodha prAkRta vyAkaraNa bhAga 3 / 4prAkRta vyAkaraNam AcArya hemacandra chAtra saMskaraNa / 5-pAiyarayaNAvalI bhAga 1 / 6-pAiyarayaNAvalI bhAga 2 / 7--paaiykusumaavlii| 8-pAlI kusumaavlii| 8-kummAputtacariyaM / 10-bmhdtto| 11-kvyprimlo| prazikSaNa yojanA ke dvArA vividha vidyAlayoM aura mahAvidyAlayoM meM arddhamAgadhI, prAkRta tathA anya prAkRta bhASA kA zikSaNa dene vAle zikSakoM ko mAnadhana dekara unheM protsAhita kiyA jA rahA hai, yaha adhyApaka saMkhyA 27 taka pahu~ca gaI hai| viziSTa prAkRta vidvAnoM kA satkAra aura zodha-kArya karane kI vyavasthA hai| yogya sthAnoM meM seminAra (zivira) kA Ayojana karake prAkRta bhASA para viziSTa vidvAnoM ke vyAkhyAna aura zikSaNa zailI kA pracAra kiyA jAtA hai| parIkSaNa yojanA meM prAkRta bhASA kI parIkSAoM kA Ayojana hai-1-prAkRta prathamA, 2-prAkRta dvitIyA, 3-prAkRta prAjJa, 4-prAkRta pravINa, 5-prAkRta prabhAkara / isa prakAra saMprati 5 parIkSAoM kI vyavasthA kI gaI hai| ina parIkSAoM meM aneka kendroM se parIkSArthI sammilita ho rahe haiN| inameM se saphala parIkSArthiyoM ke lie pramANapatra ke sAtha puraskAra-pAritoSika pradAna karane kI vyavasthA hai| vizeSatA yaha ki AcArya zrI ke sAnnidhya meM raha kara kaI saMskRta ke paMDita prAkRta bhASA kA adhyayana karate rahate haiN| Apa zrI kI adhyApana-kalA bahuta hI sarAhanIya hai| Page #618 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 180S 0.00 TE Page #619 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Page #620 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 0 DaoN0 narendra bhAnAvata, ema0 e0, pI-eca0 DI0 (prAdhyApaka hindI vibhAga, rAjasthAna vizvavidyAlaya jayapura evaM mAnada nidezaka-AcArya zrI vinayacandra zodha pratiSThAna jayapura) HAMA CARRIA ET INPr jainadharma kA sAMskRtika mUlyAMkana - SAIRAA dharma aura saMskRti : saMkIrNa artha meM dharma saMskRti kA janaka aura poSaka hai / vyApaka artha meM dharma saMskRti kA eka aMga hai| dharma ke sAMskRtika mUlyAMkana kA artha yaha huA ki kisI dharma vizeSa ne mAnava-saMskRti ke abhyudaya aura vikAsa meM kahA~ taka yoga diyA ? saMskRti jana kA mastiSka hai aura dharma jana kA hRdaya / jaba-jaba saMskRti ne kaThora rUpa dhAraNa kiyA, hiMsA kA patha apanAyA, apane rUpa ko bhayAvaha va vikRta banAne kA prayatna kiyA, taba-taba dharma ne use hRdaya kA pyAra luTA kara komala banAyA ahiMsA aura karuNA kI barasAta kara usake raktAnuraMjita patha ko zItala aura amRtamaya banAyA, saMyama, tapa aura sadAcAra se usake jIvana ko saundarya aura zakti kA varadAna diyA / manuSya kI mUla samasyA hai-Ananda kI khoja / yaha Ananda taba taka nahIM mila sakatA jaba taka ki manuSya bhayamukta na ho, AtaMkamukta na ho, isa bhaya-mukti ke lie do zarte Avazyaka haiN| prathama to yaha ki manuSya apane jIvana ko itanA zIlavAna, sadAcArI aura nirmala banAe ki koI usase na Dare / dvitIya yaha ki vaha apane meM itanA puruSArtha, sAmarthya aura bala saMcita kare ki koI use DarA dhamakA na sake / prathama zarta ko dharma pUrNa karatA hai aura dUsarI ko saMskRti / jainadharma aura mAnava-saMskRti : jainadharma ne mAnava saMskRti ko navIna rUpa hI nahIM diyA, usake amUrta bhAva tatva ko prakaTa karane ke lie sabhyatA kA vistAra bhI kiyaa| prathama tIrthaMkara RSabhadeva isa mAnava-saMskRti ke sUtradhAra bane / unake pUrva yugaliyoM kA jIvana thA, bhogamUlaka dRSTi kI pradhAnatA thI, kalpavRkSoM ke AdhAra para jIvana calatA thaa| karma aura kartavya kI bhAvanA suSupta thii| loga na khetI karate the na vyavasAya / unameM sAmAjika cetanA aura loka-dAyitva kI bhAvanA ke aMkura nahIM phUTe the / bhagavAn RSabhadeva ne bhogamUlaka saMskRti ke sthAna para karmamUlaka saMskRti kI pratiSThA kii| per3a-paudhoM para nirbhara rahane vAle logoM ko khetI karanA batAyA / Atmazakti se anabhijJa rahane vAle logoM ko akSara aura lipi kA jJAna dekara puruSArthI bnaayaa| devavAda ke sthAna para puruSArthavAda kI mAnyatA ko sampuSTa kiyaa| anyAya aura atyAcAra ke viruddha lar3ane Mmmaan aamanamaAAJAJABAJAJAIMIMIAAJRAIABADMAAAJAADIMALAIMAAAAAAAAAAAJAAAASARAIADMAAAAA PowmoviMAirihirvaarimWANIYYYYAvinayanayantrwirANaviram romanawr. www.jdinelibrary.org Page #621 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mamariaamiranamannaamaABASwannainamainamainamusamanarennainamainamainandacademadnaindaincode.net.in SANJIVA AcAryapravaAbhApAryaprakaTa zrIAnandagrantha zrIAnandA ANTAwammarrivivnrTIVivwwwwwwVIPIXivaravenvironceams 106 itihAsa aura saMskRti ke lie hAthoM meM bala diyaa| jar3a saMskRti ko karma kI gati dI cetanAzUnya jIvana ko sAmAjikatA kA bodha aura sAmUhikatA kA svara diyA / pArivArika jIvana ko majabUta banAyA, vivAha prathA kA samArambha kiyA / kalA-kauzala aura udyoga-dhandhoM kI vyavasthA kara niSkriya jIvana-yApana kI praNAlI ko sakriya aura sakSama bnaayaa| saMskRti kA pariSkAra aura mahAvIra : antima tIrthaMkara mahAvIra taka Ate-Ate isa saMskRti meM kaI parivartana hue / saMskRti ke vizAla sAgara meM vibhinna vicAradhArAoM kA milana huaa| para mahAvIra ke samaya isa sAMskRtika milana kA katsita aura bIbhatsa rUpa hI sAmane aayaa| saMskRti kA jo nirmala aura lokakalyANakArI rUpa thA, vaha aba vikAragrasta hokara canda vyaktiyoM kI hI sampatti bana gayA / dharma ke nAma para kriyAkANDa kA pracAra bar3hA / yajJa ke nAma para mUka pazuoM kI bali dI jAne lagI / azvamedha hI nahIM, naramedha bhI hone lage / varNAzrama vyavasthA meM kaI vikRtiyA~ A gaIM / strI aura zUdra adhama tathA nimna samajhe jAne lge| unako Atma-cintana aura sAmAjika-pratiSThA kA koI adhikAra na rahA / tyAgI-tapasvI samajhe jAne vAle loga aba lAkhoM karor3oM kI sampatti ke mAlika bana baiThe / saMyama kA galA ghoMTakara bhoga aura aizvarya kilakAriyA~ mArane lgaa| eka prakAra kA sAMskRtika saMkaTa upasthita ho gyaa| isase mAnavatA ko ubAranA Avazyaka thaa| varddhamAna mahAvIra ne saMvedanazIla vyakti kI bhA~ti isa gambhIra sthiti kA anuzIlana aura parIkSaNa kiyaa| bAraha varSoM kI kaThora sAdhanA ke bAda ve mAnavatA ko isa saMkaTa se ubArane ke lie amata le aaye| unhoMne ghoSaNA kI--sabhI jIva jInA cAhate haiM, maranA koI nahIM caahtaa| yajJa ke nAma para kI gaI hiMsA adharma hai| saccA yajJa AtmA ko pavitra banAne meM hai| isake lie krodha kI bali dIjie, mAna ko mAriye, mAyA ko kATiye aura lobha kA unmUlana kIjiye / mahAvIra ne prANI-mAtra kI rakSA karane kA udbodhana diyA / dharma ke isa ahiMsAmaya rUpa ne saskRti ko atyanta sUkSma aura vistRta banA diyaa| use janarakSA (mAnava-samudAya) taka sImita na rakha kara samasta prANiyoM kI surakSA kA bhAra bhI saMbhalavA diyaa| yaha janataMtra se bhI Age prANataMtra kI vyavasthA kA sundara udAharaNa hai| jaina dharma ne sAMskRtika viSamatA ke viruddha apanI AvAja bulanda kI, varNAzrama vyavasthA kI vikRti zuddhikaraNa kiyA / janma ke AdhAra para uccatA aura nIcatA kA nirNaya karane vAle ThekedAroM ko muMhator3a javAba diyA / karma ke AdhAra para hI vyaktitva kI pahacAna kii| harikeza cANDAla aura saddAlaputra kumbhakAra ko bhI AcaraNa kI pavitratA ke kAraNa Atma-sAdhakoM meM samucita sthAna diyaa| apamAnita aura acala sampattivata mAnI jAne vAlI nArI ke prati Atma-sammAna aura gaurava kI bhAvanA jgaaii| use dharma graMthoM ko par3hane kA hI adhikAra nahIM diyA varan AtmA ke carama-vikAsa mokSa kI bhI adhikAriNI mAnA / zvetAmbara paramparA ke anusAra isa yuga meM sarvaprathama mokSa jAne vAlI RSabha kI mAtA marUdevI hI thI / nArI ko abalA aura zaktihIna nahIM samajhA gyaa| usakI AtmA meM bhI utanI hI zakti sambhAvya mAnI gaI jitanI puruSa meM / mahAvIra ne candanabAlA kI isI zakti ko pahacAna yA Page #622 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jainadharma kA sAMskRtika mUlyAMkana 107 IMA) ANSI yA kara use sAdhviyoM kA netRtva pradAna kiyaa| nArI ko dabbU, AtmabhIru aura sAdhanA kSetra meM bAdhaka nahIM mAnA gayA / use sAdhanA meM patita puruSa ko upadeza dekara saMyama-patha para lAne vAlI preraka zakti ke rUpa meM dekhA gyaa| rAjula ne saMyama se patita rathanemi ko udbodhana dekara apanI Atmazakti kA hI paricaya nahIM diyA, varan tatvajJAna kA pAMDitya bhI pradarzita kiyaa| sAMskRtika samanvaya aura bhAvanAtmaka ekatA: jaina dharma ne sAMskRtika samanvaya aura ekatA kI bhAvanA ko bhI balavatI bnaayaa| yaha samanvaya vicAra aura AcAra donoM kSetroM meM dekhane ko milatA hai| vicAra-samanvaya ke lie anekAntadarzana kI dena atyanta mahatvapUrNa hai / bhagavAn mahAvIra ne isa darzana kI mUla bhAvanA kA vizleSaNa karate hue sAMsArika prANiyoM ko bodha diyA-kisI bAta ko, siddhAnta ko eka tarapha se mata dekho, eka hI taraha usa para vicAra mata kro| tuma jo kahate ho vaha saca hogA, para dUsare jo kahate haiM, vaha bhI saca ho sakatA hai| isalie sunate hI bhar3ako mata, vaktA ke dRSTikoNa se vicAra kro| . Aja saMsAra meM jo tanAva aura dvandva hai vaha dUsaroM ke dRSTikoNa ko na samajhane yA viparyaya rUpa se samajhane ke kAraNa hai| agara anekAntavAda ke Aloka meM sabhI rASTra aura vyakti cintana karane laga jAyeM to jhagar3e kI jar3a hI na rahe / saMskRti ke rakSaNa aura prasAra meM jainadharma kI yaha dena atyanta mahatvapUrNa hai / AcAra-samanvaya kI dizA meM muni-dharma aura gRhastha-dharma kI vyavasthA dI hai| prakRti aura nivatti kA sAmaMjasya kiyA gayA hai / jJAna aura kriyA kA, svAdhyAya aura sAmAyika kA santulana isIlie Avazyaka mAnA gayA hai| munidharma ke lie mahAvratoM ke paripAlana kA vidhAna hai| vahA~ sarvathA-prakAreNa hiMsA, jhaTha, corI, maithuna aura parigraha ke tyAga kI bAta kahI gaI hai / gRhasthadharma meM aNuvratoM kI vyavasthA dI gaI hai, jahA~ yathAzakya ina AcAra niyamoM kA pAlana abhipreta hai| pratimAdhArI zrAvaka vAnaprasthAzramI kI taraha mAnA jA sakatA hai| sAMskRtika ekatA kI dRSTi se jainadharma kA mUlyAMkana karate samaya vaha spaSTa pratibhAsita hotA hai ki usane sampradAyavAda, jAtivAda, prAntIyatAvAda Adi sabhI matabhedoM ko tyAga kara rASTra-devatA ko bar3I udAra aura Adara kI dRSTi se dekhA hai| pratyeka dharma ke vikasita hone ke kucha viziSTa kSetra hote haiN| unhIM dAyaroM meM vaha dharma baMdhA huA rahatA hai para jainadharma isa dRSTi se kisI janapada yA prAnta vizeSa meM hI baMdhA huA nahIM rahA / usane bhArata ke kisI eka bhAga vizeSa ko hI apanI zraddhA kA, sAdhanA kA aura cintA kA kSetra nahIM bnaayaa| vaha sampUrNa rASTra ko apanA mAnakara claa| dharma kA pracAra karane vAle vibhinna tIrthaMkaroM kI janmabhUmi, dIkSAsthalI, tapobhami, nirvANasthalI Adi alaga-alaga rahI hai| bhagavAna mahAvIra videha (uttara bihAra) meM utpanna hue to unakA sAdhanA kSetra va nirvANa sthala magadha (dakSiNa bihAra) rahA / teisaveM tIrthakara pArzvanAtha kA janma to vArANasI meM huA para unakA nirvANa sthala banA sammedazikhara / prathama tIrthaMkara bhagavAna RSabhadeva ayodhyA meM janme, para unakI tapobhUmi rahI kailAza parvata aura bhagavAn ariSTanemi kA karma va dharma kSetra rahA gujarAta / bhUmigata sImA kI dRSTi se jainadharma sampUrNa KEEERS... Tu MARATHIndanamaAANJANAJABADASANASAMBANANADAALAAJasraDAIJAADARJANAINAINAMMINIAAIAAJAAAAJASACRAIADASAALAAMIAL SNINyA Ma AcArya anila zrIAnandasandhAzrIAnanda Antha52 sAyA - mometenanmainamammammmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmonomiranammer Page #623 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AcAryaprajinAcArya zrIAnandagranthazrAAnandA nawimwivinviwwviY onvironmirmwarrivinine Maryomwwwvvv.in 108 itihAsa aura saMskRti HAI VAN NM rASTra meM phailaa| deza kI cappA-cappA bhUmi isa dharma kI zraddhA aura zakti kA AdhAra banI / dakSiNI bhArata ke zravaNavelagolA va kArakala Adi sthAnoM para sthita bAhubalI ke pratIka Aja bhI isa rASTrIya cetanA ke pratIka haiN| jainadharma kI yaha sAMskRtika ekatA bhUmigata hI nahIM rhii| bhASA aura sAhitya meM bhI usane samanvaya kA yaha audArya prakaTa kiyaa| jainAcAryoM ne saMskRta ko hI nahIM, anya sabhI pracalita loka bhASAoM ko apanA kara unheM samucita sammAna diyA / jahA~-jahA~ bhI ve gae, vahA~-vahA~ kI bhASAoM ko cAhe ve Arya parivAra kI hoM, cAhe drAvir3a parivAra kI-apane upadeza aura sAhitya kA mAdhyama bnaayaa| isI udAra pravRtti ke kAraNa madhyayugIna vibhinna janapadIya bhASAoM ke mUla rUpa surakSita raha sake haiM / Aja jaba bhASA ke nAma para vivAda aura matabheda haiM, taba aise samaya meM jainadharma kI yaha udAra dRSTi abhinandanIya hI nahIM, anukaraNIya bhI hai| sAhityika samanvaya kI dRSTi se tIrthaMkaroM ke atirikta rAma aura kRSNa jaise lokapriya caritra nAyakoM ko jaina sAhityakAroM ne sammAna kA sthAna diyA / ye caritra jainiyoM ke apane bana kara Aye haiN| yahI nahIM, jo pAtra anyatra ghaNita aura bIbhatsa dRSTi se vicitra kiye gaye haiM, ve bhI yahA~ ucita sammAna ke adhikArI bane haiN| isakA kAraNa zAyada yaha rahA ki jaina sAhityakAra anArya bhAvanAoM ko kisI prakAra kI Thesa nahIM pahu~cAnA cAhate the| yahI kAraNa hai ki vAsudeva ke zatruoM ko bhI prati-vAsudeva kA ucca pada diyA gayA hai / nAga, yakSa Adi ko bhI anArya na mAnakara tIrthaMkaroM kA rakSaka mAnA hai aura unheM devAlayoM meM sthAna diyA hai / kathA-prabandhoM meM jo vibhinna chanda aura rAga-rAganiyA~ prayukta huI haiM unakI tarje vaiSNava sAhitya ke sAmaMjasya ko sUcita karatI haiN| kaI jainetara saMskRta aura DiMgala graMthoM kI lokabhASAoM meM TIkAe~ likha kara bhI jaina vidvAnoM ne isa sAMskRtika vinimaya ko protsAhana diyA hai| KEE jainadharma apanI samanvaya bhAvanA ke kAraNa ho saguNa aura nirguNa bhakti ke jhagar3e meM nahIM pdd'aa| gosvAmI tulasIdAsa ke samaya ina donoM bhakti dhArAoM meM jo samanvaya dikhAI par3atA hai usake bIja jaina bhaktikAvya meM Arambha se milate haiN| jaina darzana meM nirAkAra AtmA aura vItarAga sAkAra bhagavAna ke svarUpa meM ekatA ke darzana hote haiM / paMcaparameSThI mahAmaMtra (Namo arihaMtANaM, Namo siddhANaM Adi) meM saguNa aura nirguNa bhakti kA kitanA sundara mela biThAyA hai| arhanta sAkAra paramAtmA kahalAte haiM / unake zarIra hotA hai ve dikhAI dete haiM / siddha nirAkAra haiM, unake koI zarIra nahIM hotA, unheM hama dekha nahIM skte| eka hI maMgalAcaraNa meM isa prakAra kA samabhAva kama dekhane ko milatA hai| jaina kaviyoM ne kAvya-rUpoM ke kSetra meM bhI kaI naye prayoga kiye| use saMkIrNa paridhi se bAhara nikAla kara vyApakatA kA mukta kSetra diyA / AcAryoM dvArA pratipAdita prabandha-muktaka kI calI AtI huI kAvya-paramparA ko ina kaviyoM ne vibhinna rUpoM meM vikasita kara kAvyazAstrIya jagata meM eka krAMti-sI macA dii| dUsare zabdoM meM yaha kahA jA sakatA hai ki prabandha aura muktaka ke bIca kAvya-rUpoM meM kaI naye stara ina kaviyoM ne nirmita kiye| Page #624 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jainadharma kA sAMskRtika mUlyAMkana 106 jaina kaviyoM ne navIna kAvya-rUpoM ke nirmANa ke sAtha-sAtha pracalita kAvya rUpoM ko naI bhAva-bhUmi aura maulika arthavattA bhI dii| ina saba meM unakI vyApaka, udAra dRSTi hI kAma karatI rahI / udAharaNa ke lie veli, bArahamAsA, vivAhalo rAso, caupAI, saMdhi Adi kAvya rUpoM ke svarUpa kA adhyayana kiyA jA sakatA hai / veli saMjJaka kAvya DiMgala zailI meM sAmAnyataH veliyo chanda meM hI likhA gayA hai para jaina kaviyoM ne 'beli' kAvya ko chanda vizeSa kI sImA se bAhara nikAla kara vastu aura zilpa donoM dRSTi se vyApakatA pradAna kI / 'bArahamAsA' kAvya Rtu kAvya rahA hai jisameM nAyikA eka-eka mAha ke krama se apanA viraha - prakRti ke vibhinna upAdAnoM ke mAdhyama se vyakta karatI hai / jaina kaviyoM ne 'bArahamAsA' kI isa viraha-nivedana praNAlI ko AdhyAtmika rUpa dekara ise zrRMgAra kSetra se bAhara nikAlakara bhakti aura vairAgya ke kSetra taka Age bddh'aayaa| 'vivAhaloM' saMjJaka kAvya meM sAmAnyataH nAyaka-nAyikA ke vivAha kA varNana rahatA hai, jise byAhalo bhI kahA jAtA hai| jaina kaviyoM ne isameM nAyaka kA kisI strI se pari ya na dikhA kara saMyama aura dIkSA kumArI jaMsI amUrta bhAvanAoM ko pariNaya ke baMdhana meM bA~dhA gayA / rAso, saMdhi aura caupAI jaise kAvya rUpoM ko bhI isI prakAra nayA bhAva bodha diyA / 'rAso' yahA~ kevala yuddha paraka vIra kAvya kA vyaMjaka na raha kara prema paraka geya kAvya kA pratIka bana gayA / 'saMdhi' zabda apabhraMza mahAkAvya ke sarga kA vAcaka na raha kara viziSTa kAvya vidhA kA hI pratIka bana gayA / 'vaupAI saMjJaka kAvya caupAI chanda meM hI na ba~dhA rahA, vaha jIvana kI vyApaka citraNa kSamatA kA pratIka banakara chanda kI rUDha kArA se mukta ho gayA / uparyukta udAharaNoM se spaSTa hai ki jaina kaviyoM ne eka ora kAvya rUpoM kI paramparA ke dharAtala ko vyApakatA dI to dUsarI ora usako bahiraMga se antaraMga kI ora tathA sthUla se sUkSma kI ora bhI khiiNcaa| yahA~ yaha bhI smaraNIya hai jaina kaviyoM ne kevala padya ke kSetra meM hI navIna kAvya rUpa nahIM khar3e kiye varan gadya ke kSetra meM bhI kaI navIna kAvya rUpoM gurvAvalI, paTTAvalI, utpattigraMtha, daphatara bahI, aitihAsika TippaNa gratha prazasti, vacanikA - davAvaita-silekA, bAlAvabodha Adi kI sRSTi kii| yaha sRSTi isalie aura bhI mahatvapUrNa hai kyoMki usake dvArA hindI gadya kA prAcIna aitihAsika vikAsa spaSTa hotA hai / hindI ke prAcIna aitihAsika aura kalAtmaka gadya meM ina kAvya rUpoM kI dena mahatvapUrNa hai / jainadharma kA loka-saMgrAhaka rUpa : dharma kA AvirbhAva jaba kabhI huA viSamatA meM samatA, avyavasthA meM vyavasthA aura apUrNatA meM sampUrNatA sthApita karane ke lie hI huA / ataH yaha spaSTa hai ki isake mUla meM vaiyaktika abhikrama avazya rahA para usakA lakSya samaSTimUlaka hita hI rahA hai, usakA cintana lokahita kI huA hai| bhUmikA para hI agrasara para sAmAnyataH jaba kabhI jainadharma ke loka saMgrAhaka rUpa kI carcA calatI hai taba loga cuppI sAdha lete haiM / isakA kAraNa merI samajha meM zAyada yaha rahA hai ki jainadarzana meM vaiyaktika mokSa kI bAta kahI gaI hai / sAmUhika nirvANa kI bAta nhiiN| para jaba hama jainadarzana kA sampUrNa sandarbhoM meM adhyayana karate haiM to usake loka-saMgrAhaka rUpa kA mUla upAdAna prApta ho jAtA hai | AcArya abhi AcArya pra zrI Ananda grantha AnaMda Jiu 350 phra mypo Page #625 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AcArya pravAsa abhi zrI Ananda R Ammay p 110 agadI prAmAnanda Ava grantha itihAsa aura saMskRti lokasaMgrAhaka rUpa kA sabase bar3A pramANa hai loka nAyakoM ke jIvana krama kI pavitratA, unake kArya vyApAroM kI paridhi aura jIvana-lakSya kI vyApakatA jainadharma ke prAcIna graMthoM meM aise kaI ullekha Ate haiM ki rAjA dhAvaka dharma aMgIkAra kara apanI sImAoM meM rahate hue loka-kalyANakArI pravRttiyoM kA saMcAlana evaM prasAraNa karatA hai / para kAla-pravAha ke sAtha usakA cintana bar3hatA calatA hai aura vaha dezavirati zrAvaka se sarvavirati zramaNa bana jAtA hai| sAMsArika mAyAmoha, pArivArika prapaMca, deha- Asakti Adi se virata hokara vaha saccA sAdhu, tapasvI aura loka sevaka bana jAtA hai| isa rUpa yA sthiti ko apanAte hI usakI dRSTi atyanta vyApaka aura usakA hRdaya atyanta udAra bana jAtA hai| loka-kalyANa meM vyavadhAna paidA karane vAle sAre tatva aba pIche chUTa jAte haiM aura vaha jisa sAdhanA patha para bar3hatA hai, usameM na kisI ke prati rAga hai na dveSa vaha sacce arthoM meM zramaNa hai| abhinaMdana zramaNa ke lie zamana, samana, samaNa Adi zabdoM kA bhI prayoga hotA hai| unake mUla meM bhI lokasaMgrAhaka vRtti kAma karatI rahI hai| loka-saMgrAhaka vRtti kA dhAraka sAmAnya puruSa ho hI nahIM sktaa| use apanI sAdhanA se viziSTa guNoM ko prApta karanA par3atA hai / krodhAdi kaSAyoM kA zamana karanA par3atA hai, pA~ca indriyoM aura mana ko vazavartI banAnA par3atA hai, zatru-mitra tathA svajana - parijana kI bheda-bhAvanA ko dUra haTAkara sabameM samAna mana ko niyojita karanA par3atA hai / samasta prANiyoM ke prati samabhAva kI dhAraNA karanI par3atI hai / tabhI usameM sacce zramaNabhAva kA rUpa ubharane lagatA hai / vaha viziSTa sAdhanA ke kAraNa tIrthaMkara taka bana jAtA hai| ye tIrthaMkara to lokopadezaka hI hote haiM / isa mahAna sAdhanA ko jo sAdha letA hai, vaha zramaNa bAraha upamAoM se upabhita kiyA gayA hai uraga giri jalaNa sAgara mahatala tarugaNa samAyaM jo hoi / bhamara miya dharaNi jalaruha, ravi pavaNa samoya so samaNo // * arthAt jo sarpa, parvata, agni, sAgara, AkAza, vRkSapaMkti, bhramara, mRga, pRthvI, kamala, sUrya aura pavana ke samAna hotA hai, vaha bhramaNa kahalAtA hai| ye saba upamAyeM sAbhiprAya dI gaI haiN| sarpa kI bhA~ti ye sAdhu bhI apanA koI ghara (bila) nahIM banAte / parvata kI bhA~ti ye parISahoM aura upasargoM kI A~dhI se DolAyamAna nahIM hote / agni kI bhA~ti jJAna rUpI IMdhana se ye tRpta nahIM hote| samudra kI bhAMti athAha jJAna ko prApta kara bhI ve tIrthaMkara kI maryAdA kA atikramaNa nahIM krte| AkAza kI bhAMti ye svAzrayI, svAvalambI hote haiM, kisI ke avalambana para nahIM ttikte| vRkSa kI bhAMti samabhAva pUrvaka dukha-sukha ke tApAtapa ko sahana karate haiN| bhramara kI bhA~ti kisI ko binA pIr3A pahuMcAve zarIra rakSaNa ke lie AhAra grahaNa karate haiN| mRga kI bhA~ti pApakArI pravRttiyoM ke siMha se dUra rahate haiN| pRthvI kI bhAMti zIta, tApa, chaMdana, bhedana Adi kaSToM ko samabhAva pUrvaka sahana karate haiM, kamala kI bhA~ti vAsanA ke kIcar3a aura vaibhava ke jala se alipta rahate haiM / sUrya kI bhA~ti svasAdhanA evaM lokopadezanA ke dvArA ajJAnAndhakAra ko naSTa karate haiN| pavana kI bhA~ti sarvatra apratibaddha rUpa se vicaraNa karate haiN| aise zramaNoM kA vaiyaktika svArtha ho hI kyA sakatA hai ? Page #626 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jainadharma kA sA~skRtika mUlyAMkana 111 ye zramaNa pUrNa ahiMsaka hote haiM / SaTkAya (pRthvI-kAya, apakAya, teukAya, vAyukAya, vanaspati kAya aura trasakAya) jIvoM kI rakSA karate haiN| na kisI ko mArate haiM, na kisI ko mArane kI preraNA dete haiM aura na jo prANiyoM kA vadha karate haiM unakI anumodanA karate haiN| inakA yaha ahiMsA prema atyanta sUkSma aura gambhIra hotA hai| ye ahiMsA ke sAtha-sAtha satya, acaurya, brahmacarya aura aparigraha ke bhI upAsaka hote haiN| kisI kI vastu binA pUche nahIM uThAte / kAminI aura kaMcana ke sarvathA tyAgI hote haiM / AvazyakatA se bhI kama vastuoM kI sevanA karate haiN| saMgraha karanA to inhoMne sIkhA hI nhiiN| ye manasA, vAcA, karmaNA kisI kA vadha nahIM karate, hathiyAra uThAkara kisI atyAcArI-anyAyI rAjA kA nAza nahIM karate, lekina isase unake lokasaMgrahI rUpa meM koI kamI nahIM aatii| bhAvanA kI dRSTi se to usameM aura vaiziSTya AtA hai| ye zramaNa pApiyoM ko naSTa kara unako mauta ke ghATa nahIM utArate varan unheM Atmabodha aura upadeza dekara sahI mArga para lAte haiM / ye pApI ko mArane meM nahIM, use sudhArane meM vizvAsa karate haiM / yahI kAraNa hai ki mahAvIra ne viSadRSTi sarpa caNDakauzika ko mArA nahIM varan apane prANoM ko khatare meM DAla kara, use usake AtmasvarUpa se paricita karAyA / basa phira kyA thA ? vaha viSa se amRta bana gyaa| loka kalyANa kI yaha prakriyA atyanta sUkSma aura gaharI hai / inakA loka-saMgrAhaka rUpa mAnava sampradAya taka hI sImita nahIM hai / ye mAnava ke hita ke lie anya prANiyoM kA balidAna karanA vyartha hI nahIM, dharma ke viruddha samajhate haiM / inakI yaha loka saMgraha kI bhAvanA isIlie janatantra se Age bar3hakara prANatantra taka pahu~cI hai| yadi ayatanA se kisI jIva kA vadha ho jAtA hai yA pramAdavaza kisI ko kaSTa pahu~catA hai to ye una pApoM se dUra haTane ke lie prAtaH sAyaM pratikramaNa (prAyazcita) karate haiM / ye naMge paira paidala calate haiM / gA~va-gA~va aura nagara-nagara meM vicaraNa kara sAmAjika cetanA aura suSupta puruSArtha ko jAgRta karate haiM / cAturmAsa ke alAvA kisI bhI sthAna para niyata vAsa nahIM karate / apane pAsa kevala itanI vastue~ rakhate haiM jinheM ye apane Apa uThAkara bhramaNa kara skeN| bhojana ke lie gRhasthoM ke yahA~ se bhikSA lAte haiM / bhikSA bhI jitanI AvazyakatA hotI hai utanI hI / dUsare samaya ke lie bhojana kA saMcaya ye nahIM karate / rAtri meM na pAnI pIte haiM na kucha khAte haiN| inakI dainikacaryA bhI bar3I pavitra hotI hai / dina-rAta ye svAdhyAya manana-cintana-lekhana aura pravacana Adi meM lage rahate haiN| sAmAnyataH ye pratidina saMsAra ke prANiyoM ko dharma bodha dekara kalyANa ke mArga para agrasara karate haiN| inakA samUcA jIvana loka kalyANa meM hI lagA rahatA hai / isa loka-sevA ke lie ye kisI se kucha nahIM lete| zramaNa dharma kI yaha AcAra niSTha dainandinacaryA isa bAta kA prabala pramANa hai ki ve zramaNa sacce arthoM meM loka-rakSaka aura lokasevI haiN| yadi ApadakAla meM apanI maryAdAoM se tanika bhI idhara-udhara honA par3atA hai to usake lie bhI ye daNDa lete haiM, vrata-pratyAkhyAna karate haiN| itanA hI nahIM, jaba kabhI apanI sAdhanA meM koI bAdhA AtI hai to usakI nivRtti ke lie parISaha aura upasarga Adi kI sevA karate haiN| maiM nahIM kaha sakatA isase adhika AcaraNa kI pavitratA, jIvana kI nirmalatA aura lakSya kI sArvajanatA aura kisa lokasaMgrAhaka kI hogI ? thapa AaramaanindainaindavMAHARAJAMAmanduadcardeendiAAAAAAAmAM.GADADABADAM AcAryapravabhiAcAryapravaraAna zrIAnandagrantha zrAAnandasandha mommahinaraneer mmMayaMaiwomawraxnwwwmein marrmymarws Page #627 -------------------------------------------------------------------------- ________________ MPAcA AcArmapraaa3 RAIL pravara ani zrIAnandA grantha zrIAnandA anya 50 112 itihAsa aura saMskRti zramaNa dharma ke loka saMgrAhaka rUpa para praznavAcaka cinha isalie lagA huA hai ki usameM sAdhanA kA phala mukti mAnA jAtA hai--aisI mukti jo vaiyakti utkarSa kI carama sImA hai| bauddha dharma kA nirvANa bhI vaiyaktika hai / bAda meM calakara bauddha dharma kI eka zAkhA mahAyAna ne sAmUhika nirvANa kI carcA kii| merI mAnyatA hai ki jaina-darzana kI vaiyaktika mukti kI kalpanA sAmAjikatA kI virodhinI nahIM hai| kyoMki zramaNa dharma ne mukti para kisI kA ekAdhikAra nahIM mAnA hai| jo apane Atma-guNoM kA carama vikAsa kara sakatA hai, vaha isa parama pada ko bhI prApta kara sakatA hai aura AtmaguNoM ke vikAsa ke lie samAna avasara dilAne ke lie jainadharma hamezA saMgharSa zIla rahA hai| bhagavAna mahAvIra ne Izvara ke rUpa ko ekAdhikAra ke kSatra se bAhara nikAla kara samasta prANiyoM kI AtmA meM utArA / AvazyakatA isa bAta kI hai ki prANI sAdhanA patha-para bar3ha sake / sAdhanA ke patha para jo bandhana aura bAdhA thI, use mahAvIra ne tor3a giraayaa| jisa parama pada kI prApti ke lie ve sAdhanA kara rahe the, jisa sthAna ko unhoMne amara sukha kA ghara aura ananta Ananda kA AvAsa mAnA, usake dvAra sabake lie khola diye / dvAra hI nahIM khole, vahA~ taka pahu~cane kA rAstA bhI btlaayaa| jaina darzana meM mAnava-zarIra aura deva zarIra ke sambandha meM jo cintana calA hai, usase bhI lokasaMgrAhaka vRtti kA patA calatA hai| parama zakti aura paramapada kI prApti ke lie sAdhanA aura puruSArtha kI jarUrata par3atI hai| yaha puruSArtha kartavya kI pukAra aura balidAna kI bhAvanA mAnava ko hI prApta hai, deva ko nhiiN| deva-zarIra meM vaibhava vilAsa ko bhogane kI zakti to hai para naye puNyoM ke saMcaya kI tAkata nhiiN| devatA jIvana-sAdhanA ke patha para bar3ha nahIM sakate, kevala usakI U~cAI ko sparza kara sakate haiN| karmakSetra meM bar3hane kI zakti to mAnava ke pAsa hI hai / isIlie jainadharma meM bhAgyavAda ko sthAna nahIM hai / vahA~ karma kI hI pradhAnatA hai| vaidika dharma meM jo sthAna stuti-prArthanA aura upAsanA ko diyA gayA hai vahI sthAna zramaNa dharma meM samyagdarzana, samyagjJAna aura samyagcAritra ko milA hai| samagra rUpa se yaha kahA jA sakatA hai ki zramaNa dharma kA lokasaMgrAhaka rUpa sthala kI apekSA sUkSma adhika hai, bAhya kI apekSA, Antarika adhika hai| usameM devatA banane ke lie jitanI tar3apa nahIM, utanI tar3apa saMsAra ko kaSAya Adi pApa karmoM se mukta karAne kI hai / isa mukti ke lie vaiyaktika abhikrama kI upekSA nahIM kI jA sakatI jo jaina sAdhanA ke loka saMgrAhaka rUpa kI nIMva hai| jainadharma-jIvana-sampUrNatA kA himAyatI: sAmAnyata: yaha kahA jAtA hai ki jainadharma ne saMsAra ko dukhamUlaka batAkara nirAzA kI bhAvanA phailAI hai, jIvana meM saMyama aura virAga kI adhikatA para bala dekara usakI anurAga bhAvanA aura kalA prema ko kuThita kiyA / para yaha kathana sAdhAra nahIM hai, bhrAMtimUlaka hai| yaha ThIka hai ki jainadharma ne saMsAra ko dukhamUlaka mAnA, para kisalie ? akhaNDa Ananda kI prApti ke lie, zAzvata sukha kI upalabdhi ke lie| yadi jainadharma saMsAra ko dukhapUrNa mAna kara hI ruka jAtA, sukha prApti kI khoja nahIM karatA, usake lie sAdhanA mArga kI vyavasthA nahIM detA to hama use nirAzAvAdI kaha sakate the, para usameM to mAnava ko Page #628 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jainadharma kA sAMskRtika mUlyAMkana 113 mahAtmA banane kI, AtmA ko paramAtmA banAne kI AsthA kA bIja chipA huA hai / devavAda ke nAma para apane ko akSama aura nirbala samajhI jAne vAlI janatA ko kisane Atma jAgRti kA sandeza diyA ? kisane usake hRdaya meM chipe hue puruSArtha ko jagAyA ? kisane use apane bhAgya kA vidhAtA banAyA ? jainadharma kI yaha vicAradhArA yugoM bAda Aja bhI buddhijIviyoM kI dharohara bana rahI hai, saMskRti ko vaijJAnika dRSTi pradAna kara rahI hai / yaha kahanA bhI ki jainadharma nirA nivRttimUlaka hai, ThIka nahIM hai / jIvana ke vidhAna pakSa ko bhI usane mahatva diyA hai / isa dharma ke upadezaka tIrthaMkara laukika alaukika vaibhava ke pratIka haiM / dehika dRSTi se ve ananta bala, ananta saundarya aura ananta parAkrama ke dhanI hote haiM / indrAdi milakara unake paMca kalyANaka mahotsavoM kA Ayojana karate haiM / upadeza dene kA unakA sthAna ( samavasaraNa) kalAkRtiyoM se alaMkRta hotA hai / jainadharma ne jo nivRttimUlaka bAteM kahI haiM, ve kevala ucchRMkhalatA aura asaMyama ko rokane ke lie hI haiM / jaina dharma kI kalAtmaka dena apane Apa meM mahatvapUrNa aura alaga se adhyayana kI apekSA rakhatI hai / vAstukalA ke kSetra meM vizAlakAya kalAtmaka mandira, meruparvata kI racanA, nandIzvara dvIpa va samavasaraNa kI racanA, mAnastambha, caitya, stUpa Adi ullekhanIya haiN| mUrtikalA meM vibhinna tIrthaMkaroM kI mUrtiyoM ko dekhA jA sakatA hai / citrakalA meM bhitticitra, tAr3apatrIya citra, kASThacitra, lipicitra, vastra para citra Azcarya meM DAlane vAle haiM / isa prakAra nivRtti aura pravRtti kA samanvaya kara jaina dharma ne saMskRti ko lacIlA banAyA hai / usakI kaThoratA ko kalA kI bA~ha dI hai to usakI komalatA ko saMyama kA AvaraNa / isI lie vaha Aja bhI jItI-jAgatI hai / Adhunika bhArata ke navanirmANa meM yoga : Adhunika bhArata ke navanirmANa kI sAmAjika, dhArmika, zaikSaNika, rAjanaitika aura Arthika pravRttiyoM meM jaina dharmAvalambiyoM kI mahatvapUrNa bhUmikA rahI hai / aNuvrata Andolana isI cetanA kA pratIka hai / adhikAMza sampanna jaina zrAvaka apanI Aya kA eka nizcita bhAga lokopakArI pravRttiyoM meM vyaya karane ke vratI rahe haiM / jIvadayA, pazubali niSedha, svadharmI vAtsalyaphaMDa, vidhavAzrama, vRddhAzrama, jaisI aneka pravRttiyoM ke mAdhyama se asahAya logoM ko sahAyatA milI hai| samAja meM nimna aura ghRNita samajhe jAne vAle khaTIka jAti ke bhAiyoM meM pracalita kuvyasanoM ko miTA kara unheM sAtvika jIvana jIne kI preraNA dene vAlA dharmapAla pravRtti kA racanAtmaka kAryakrama ahiMsaka samAja racanA kI dRSTi se vizeSa mahatvapUrNa hai / laukika zikSaNa ke sAtha-sAtha naitika zikSaNa ke lie deza ke vibhinna kSetroM meM kaI jaina zikSaNa saMsthAyeM, svAdhyAya-zivira aura chAtrAvAsa kAryarata haiN| nirdhana aura medhAvI chAtroM ko apane zikSaNa meM sahAyatA pahu~cAne ke lie vyaktigata aura sAmAjika stara para bane kaI dhArmika aura pAramArthika TrasTa haiM, jo chAtravRttiyA~ aura RNa dete haiM / jana svAsthya ke sudhAra kI dizA meM bhI jainiyoM dvArA vibhinna kSetroM meM kaI aspatAla aura auSadhAlaya khole gaye haiM, jahA~ rogiyoM ko niHzulka tathA riyAyatI daroM para cikitsA suvidhA pradAna kI jAtI hai / AcArya pravara mebensver Adi www.y lo Feng pravarupa abhinaMdana Page #629 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Gondwa namandASAJANIMAL --MARAirAmAnamJina JABANNAMAAJAJAPADAMODALODANADOData..... AcAryapravara AbhAcAryapravabhiH AAAnandakA wamirmwarwINirviewYYYYIMMINMmwwwmIYAviaawar 114 itihAsa aura saMskRti jaina sAdhu aura sAdhviyA~ varSARtu ke cAra mahinoM meM padayAtrA nahIM krte| ve eka hI sthAna para Thaharate haiM jise cAturmAsa karanA kahate haiN| isa kAla meM jaina loga tapa, tyAga, pratyAkhyAna, saMgha-yAtrA, tIrthayAtrA, muni-darzana, upavAsa, Ayambila, mAsakhamaNa, saMvatsarI, kSamAparva jaise vividha upAsanA-prakAroM dvArA AdhyAtmika jAgati ke vividha kAryakrama banAte haiN| isase vyaktigata jIvana nirmala svastha aura udAra banatA hai, tathA sAmAjika jIvana meM baMdhutva, maitrI, vAtsalya jaise bhAvoM kI vRddhi hotI hai / adhikAMza jainadharmAvalambI kRSi, vANijya aura udyoga para nirbhara haiN| deza ke vibhinna kSetroM meM ye phaile hue haiM / baMgAla, bihAra, tamilanADu, mahArASTra, Adi pradezoM meM inake bar3e-bar3e udyoga-pratiSThAna haiN| apane Arthika saMgaThanoM dvArA inhoMne rASTrIya utpAdana to bar3hAyA hI hai, deza ke lie videzI mudrA arjana karane meM bhI inakI vizeSa bhUmikA rahI hai| jaina saMskAroM ke kAraNa maryAdA se adhika Aya kA upayoga ve sArvajanika stara ke kalyANa kAryoM meM karate rahe haiN| rAjanItika cetanA ke vikAsa meM bhI jainiyoM kA sakriya yoga rahA hai| bhAmAzAha kI paramparA ko nibhAte hue kaiyoM ne rASTrIya rakSAkoSa meM puSkala rAzi samarpita kI hai| svatantratA se pUrva dezI riyAsatoM meM kaI jaina zrAvaka rAjyoM ke dIvAna aura senApati jaise mahatvapUrNa padoM para kArya karate rahe haiN| svatantratA saMgrAma meM kSetrIya AndolanoM kA netRtva bhI unhoMne saMbhAlA hai| ahiMsA, satyAgraha, bhUmidAna, sampattidAna, bhUmi sImAbandI, Ayakara praNAlI, dharma nirapekSatA, jaise siddhAntoM aura kAryakramoM meM jainadarzana kI bhAvadhArA nyUnAdhika rUpa se preraka kAraNa rahI hai| prAcIna sAhitya ke saMrakSaka ke rUpa meM jaina dharma kI vizeSa bhUmikA rahI hai| jaina sAdhuoM ne na kevala maulika sAhitya kI sarjanA kI varan jIrNazIrNa durlabha granthoM kA pratilekhana kara unakI rakSA kI ora sthAna-sthAna para grantha bhaMDAroM kI sthApanA kara, isa amUlya nidhi ko surakSita rkhaa| rAjasthAna aura gujarAta ke jJAna bhaMDAra isa dRSTi se rASTra kI amUlya nidhi haiN| mahatvapUrNa granthoM ke prakAzana kA kArya bhI jaina zodha saMsthAnoM ne aba apane hAtha meM liyA hai| jaina patra-patrikAoM dvArA bhI vaiyaktika, pArivArika, sAmAjika, aura rASTrIya jIvana ko svastha aura sadAcAra yukta banAne kI dizA meM bar3I preraNA aura zakti milatI rahI hai| kula milAkara kahA jA sakatA hai ki jaina dharma kI dRSTi rASTra ke sarvAMgINa vikAsa para rahI hai| usane mAnava-jIvana kI saphalatA ko hI mukhya nahIM mAnA, usakA bala rahA usakI sArthakatA aura Atma-zuddhi pr| Page #630 -------------------------------------------------------------------------- ________________ D vidyAmahodadhi DaoN. chaganalAla zAstrI, kAvyatIrtha ema0 e0 (saMskRta, hindI, prAkRta va jainolojI) svarNapadaka-samAdata, pI-eca0DI0 yA jaina zramaNasaMgha : vibhAjana : pada : yogyatA : dAyitva : kartavya samIkSAtmaka parizIlana bha0 mahAvIra kA zramaNa-saMgha bhagavAna mahAvIra kA zramaNa-saMgha bahuta vizAla thaa| anuzAsana, vyavasthA, saMgaThana, saMcAlana Adi kI daSTi se usakI apanI apratima vizeSatAeM thiiN| phalata: uttaravartI samaya meM bhI vaha samIcInatayA calatA rahA, Aja bhI eka sImA taka cala rahA hai| bhagavAna mahAvIra ke nau gaNa the, jinakA sthAnAMga-sUtra meM nimnAGkita rUpa meM ullekha haA hai "samaNassa bhagavao mahAvIrassa Nava gaNA hotthA / taM jahA-1. godAsagaNe, 2. uttara-baliyassayagaNe, 3. uddehagaNe, 4. cAraNagaNe, 5. uDDhavAiyagaNe, 6. vissavAiyagaNe, 7. kAmiDiDhyagaNe, 8. mANavagaNe, 6. koddiygnne|" ina gaNoM kI sthApanA kA mukhya AdhAra Agama-vAcanA evaM dharmakriyAnuzIlana kI vyavasthA thaa| adhyayana dvArA jJAnArjana zramaNa-jIvana kA aparihArya aMga hai| jina zramaNoM ke adhyayana kI vyavasthA eka sAtha rahatI thI, ve eka gaNa meM samAviSTa the| adhyayana ke atirikta kriyA athavA anyAnya vyavasthAoM tathA kAryoM meM bhI unakA sAhacarya evaM aikya thaa| __gaNastha zramaNoM ke adhyApana tathA paryavekSaNa kA kArya gaNadharoM para thaa| bhagavAna mahAvIra ke gyAraha gaNadhara the: 1. indrabhRti, 2. agnibhUti, 3. vAyubhUti, 4. vyakta, 5. sudharmA, 6. maNDita, 7. mauryaputra, 8. akampita, 6. acalabhrAtA, 10. metArya, 11. prabhAsa / indrabhUti bhagavAna mahAvIra ke prathama va pramukha gaNadhara the| ve gautama gotrIya the, isalie AgamavAGamaya aura jaina paramparA meM ve gautama ke nAma se prasiddha haiN| prathama se saptama taka ke gaNadharoM ke anu 1. sthAnAMga sUtra 6.26 COAAJanasaudaramainaniBansaAcaudaaaaaaaaaaachaareeudraAILIAMGaminamasomaaaaaaaAASARABANAAD Page #631 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AcArya prava vene you phra DaoN. phra abhinaMdana imarAna va Amadana ST2 zrI 116 itihAsa aura saMskRti zAsana meM unake apane- apane gaNa the / aSTama va navama gaNadhara kA sammilita rUpa meM eka gaNa thA / isI prakAra dazaveM tathA gyArahaveM gaNadhara kA bhI eka hI gaNa thaa| kahA jAtA hai ki zramaNa-saMkhyA kama hone ke kAraNa ina do-do gaNadharoM ke gaNoM ko milAkara eka-eka kiyA gayA thA / adhyApana, kriyAnuSThAna kI suvidhA va suvyavasthA rahe, isa hetu gaNa pRthak-pRthak the / vastutaH unameM koI maulika bheda nahIM thA / vAcanA kA bhI kevala zAbdika bheda thA, artha kI dRSTi se ve abhinna thIM / kyoMki bhagavAna mahAvIra ne artha rUpa meM jo tatva-nirUpaNa kiyA, bhinna-bhinna gaNadharoM ne apane-apane zabdoM meM usakA saMkalana yA saMgrathana kiyA, jise ve apane gaNa ke zramaNa samudAya ko sikhAte the / ataeva gaNavizeSa kI vyavasthA karane vAle tathA use vAcanA dene vAle gaNadhara kA nirvANa ho jAne para usa gaNa kA pRthak astitva nahIM rahatA / nirvANonmukha gaNadhara apane nirvANa se pUrva dIrghajIvI gaNadhara sudharmA ke gaNa meM usakA vilaya kara dete / eka anupama vizeSatA bhagavAna mahAvIra ke saMgha kI yaha paramparA thI ki sabhI gaNoM ke zramaNa, jo bhinna-bhinna gaNadharoM ke nirdezana aura anuzAsana meM the, pramukha paTTadhara ke ziSya mAne jAte the / isa paramparA ke anusAra sabhI zramaNa bhagavAna mahAvIra ke nirvANa ke anantara sahajatayA sudharmA ke ziSya mAne jAne lage / yaha paramparA Age bhI calatI rahI / bhinna-bhinna sAdhu mumukSujanoM ko Avazyaka hone para dIkSita to kara lete the, para paramparA yA vyavasthA ke anusAra use apane ziSya rUpa meM nahIM lete, dIkSita vyakti mukhya paTTadhara kA hI ziSya mAnA jAtA thA / yaha bar3I svastha paramparA thI / jaba taka rahI, saMgha bahuta sabala evaM suvyavasthita rahA / vastutaH dharma-saMgha kA mukhya AdhAra zramaNa zramaNI -samudAya hI hai / unake sambandha meM jitanI adhika jAgarUkatA aura sAvadhAnI baratI jAtI hai, saMgha utanA hI sthira aura dRr3ha banatA hai / bhagavAna buddha dharma dezanA bhagavAna buddha isa ora kucha bhinna dRSTikoNa liye hue the / jaba ve buddha hue to pahale pahala kisI ko dharma dezanA dIkSA dene ko taiyAra na the / mahAvagga meM unake udgAra haiM "kuccha sAdhanA se -- kaSTa se jo dharma maiMne adhigata kiyA hai, use rAgadveSa meM pha~se hue loga nahIM samajha pAyeMge / yaha dharmatatva pratisrota-gAmI ( lokapravAha ke viparIta calane vAlA), nipuNa, gambhIra, duzya aura sUkSma hai / aMdhakArAvRtta evaM rAga-rakta manuSya ise nahIM dekha pAyeMge / 1 "devaloka se samAgata brahma sampati nAmaka deva ne bhagavAna se punaH vizeSa anunaya-vinaya kiyAve devatAoM aura manuSyoM ke kalyANArtha dharmadezanA deM / taba bhagavAna buddha ne pahale pahala pA~ca manuSyoM ko apane dharma meM dIkSita kiyA / mahAvagga meM unheM paMcavaggiya kahA gayA hai / "" 1. mahAvagga 1.5. 7 2. mahAvagga 1.5. 10 Page #632 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jaina zramaNa saMgha : samIkSAtmaka parizIlana 117 "tadanantara jasa Adi aneka vyaktiyoM ko unhoMne upasampadA dii| jinameM se viziSTa saMskAra sampanna sAdhaka zIghra hI arhat ho gye| yoM taba bhagavAna sahita ikasaTha arhata the|"3 ___bhagavAna buddha ne unheM dharma-prasAra ke lie vihAra karane kA nirdeza dete hue kahA-bhikSao ! bahuta janoM ke hita ke lie, sukha ke lie, logoM kI anukampA ke lie, devatAoM aura manuSyoM ke lAbha, hita aura sukha ke lie vihAra kro|"4 bhikSu vihAra ke liye nikala par3e / jana-jana ko dharma kA sandeza diyaa| aneka manuSya bhikSu-jIvana svIkAra karane ko tatpara hue| dIkSita karane kA adhikAra bhikSuoM ko nahIM thaa| ve una sabake sAtha bhagavAna ke pAsa aae| itane sAre dIkSArthiyoM ko dekhakara bhagavAna mana meM vitarkaNA karane lge| "itane bhikSa nAnA dizAoM se, nAnA janapadoM se pravrajyApekSI, upasampadApekSI logoM ko yaha socakara ki bhagavAna inheM pravrajyA deMge, upasampadA deMge, lAte haiM / isase bhikSuoM ko tathA pravrajyA va upasampadA cAhane vAloM ko klAnti hotI hai| isalie acchA ho, maiM bhikSuoM ko anujJA de dUM-bhikSuo aba tumhIM una-una dizAoM meM, janapadoM meM pravrajyA aura upasampadA dete raho / "5 yoM pravrajyA aura upasampadA dene kA adhikAra jo bhagavAna buddha ke apane hAtha meM thA, saba bhikSuoM ko de diyA gyaa| ___ Age calakara bauddha dharma uttarottara pracAra-pradhAna hotA gyaa| janapadoM va dizAoM meM, bhinna-bhinna nagaroM tathA prAntoM meM bhikSu jAte / dIkSA dene kA pratibandha haTa gayA thA / binA roka-Toka logoM ko dIkSita karate / phalataH bauddha dharma phailA to khUba para usameM kuNThA vyApta hone lagI, niyamoM kI kaThinatA meM zaithilya Ane lgaa| prAnta-prAnta aura gA~va-gA~va meM usake bhinna-bhinna svarUpa daSTigocara hone lge| adhikAra, kartavya, anuzAsana koI bhI adhinAyaka yA pradhAna apane-apane saMgaThana ke samagra kArya svayaM saMcAlita kara sake, yaha sambhava nahIM hotaa| ataH apane adhInastha vyaktiyoM ko kucha eka kAryoM ke adhikAra denA Avazyaka hotA hai / jo adhikAra pAte haiM, unameM adhikAra-prApti ke sAtha hI dRr3ha kartavya-bhAvanA jAganI caahie| yadi adhikAra aura kartavya samanvita rUpa meM yA sAmaMjasya pUrvaka caleM to vyavasthA svastha banI rahatI hai| jahA~ unakA samanvaya TUTa jAtA hai, vyavasthA durbala ho jAtI hai| vyavasthA kI durbalatA meM ucchRkhalatA kA panapanA svAbhAvika hai / aisI sthiti meM anuzAsana saphala siddha nahIM hotaa| adhikAra kA yathArtha upayoga aura kartavya-buddhi jahA~ hotI hai, vahIM anuzAsana kAragara hotA hai| inake miTa jAne para anuzAsana ojarahita tathA niSphala ho jAtA hai| vastutaH adhikAra, kartavya aura anuzAsana-ina donoM kA paraspara avyavahita sambandha hai| 3. mahAvagga 1. 6. 31 4. mahAvagma 1. 10. 32 5. mahAvagga 1. 11. 34 MAAOMMEWALAnand AmandalaseenawinatanAmAAAAADIBABAmale wranammamimammmmmarimmorontroiewtainment MAMMAR Page #633 -------------------------------------------------------------------------- ________________ za I abhina AyAta amina prantha zrI Ananda 118 itihAsa aura saMskRti Upara bhagavAna buddha ke dharma-saMgha kI jo carcA AI hai, usase spaSTa hai ki adhikAra, kartavya aura anuzAsana kI bhAvanA miTa jAne para kisI bhI saMsthAna, saMgaThana yA dharma-saMgha kI sthiti yathAvat nahIM raha pAtI / uttaravartI jaina zramaNa saMgha ke itivRtta se bhI yaha siddha hotA hai ki jyoM-jyoM adhikAra ke nyAya tathA sacAI pUrvaka nirvAha evaM kartavya bhAvanA ke lupta ho jAne para anuzAsana zithila hotA gayA / phalataH dharma-saMgha kI jo sudRr3ha, samIcIna aura uttama vyavasthA pahale thI, vaha nahIM raha pAI / gaNa, kula, zAkhA bhagavAna mahAvIra ke samaya se calatI hotA rhaa| unake bAda isa krama ne eka nayA thI / bhagavAna mahAvIra ke samaya vyavasthA kI yathAvat rUpa meM nahIM cala paayaa| sAre saMgha kA netRtva taka to cala sakA, Age sambhava nahIM rahA / phalataH bhinna nAmoM se pRthak-pRthak samudAya nikale, jo 'gaNa' nAma se abhihita hue / AI guru-ziSya paramparA kA AcArya bhadrabAhu taka nirvAha mor3a liyA / taba taka zramaNoM kI saMkhyA bahuta bar3ha cukI dRSTi se gaNoM ke rUpa meM saMgha kA jo vibhAjana thA, vaha ekamAtra paTTadhara para hotA thA, vaha bhI Arya jambU uttaravartI kAla meM saMgha meM se samaya-samaya para bhinna yahA~ yaha dhyAna dene yogya hai ki bhagavAna mahAvIra ke samaya meM 'gaNa' zabda jisa artha meM prayukta thA, Age calakara usakA artha parivartita ho gyaa| bhagavAna mahAvIra ke AdezAnuvartI gaNa saMgha ke nirapekSa bhAga nahIM the, paraspara sApekSa the / AcArya bhadrabAhu ke anantara jo 'gaNa' nikale, ve eka dUsare se nirapekSa ho gaye / phalataH dIkSita zramaNoM ke ziSyatva kA aikya nahIM rahA / jisa samudAya meM ve dIkSita hote, usa samudAya yA gaNa ke pradhAna ke ziSya kahe jAte / eka ulajhana bhagavAna mahAvIra ke nau gaNoM ke sthAnAMga sUtra meM jo nAma Aye haiM, usameM se eka ke atirikta ThIka ve hI nAma AcArya bhadrabAhu ke anantara bhinna-bhinna samaya meM vibhinna AcAryoM ke nAma se nikalane vAle ATha gaNoM ke milate haiM, jo kalpa sthavirAvalI ke nimnAMkita uddharaNoM se spaSTa hai "therehito NaM godAsehito kAsavagottehito etya NaM godAsagaNaM nAmaM gaNaM niggae / kAzyapagotrIya sthavira godAsa se godAsa gaNa nikalA / ...... yerehito NaM uttarabalissahe hito tattha NaM uttarabalissahagaNaM nAmaM gaNaM niggae / sthavira uttara aura balissaha se uttarabalissaha gaNa nikalA / therehito NaM ajjarohaNaM hito kAsavagottehito tattha NaM uddehagaNaM nAmaM gaNaM niggae / kAzyapa gotrIya sthavira AryarohaNa se uddeha gaNa nikalA / therehito NaM siriguttahito hAriyasagottehito ettha NaM cAraNagaNe nAmaM gaNe niggae / hArItagotrIya sthavira zrIgupta se cAraNa gaNa nikalA / yerehito bhaddajase hito bhAraddAyasagottehito ettha NaM uDavADiya gaNeM niggae / bhAradvAjagotrIya sthavira bhadrayaza se uDavADiya gaNa nikalA / yehito NaM kAmihito kuMDilasagotahito ettha NaM vesavADiyagaNe nAmaM gaNaM niggae / Page #634 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jaina zramaNa saMgha : samIkSAtmaka parizIlana 116 kuMDilagotrIya sthavira kAddhi se vesavADiya gaNa niklaa| therehito Na isigahitoNaM kAvahito vAsiTaThasagottehito tattha NaM mANavagaNaM nAmaM gaNaM nigge| vaziSThagotrIya, kAkaMdIya sthavira RSigupta se mANava gaNa niklaa| therehito NaM suThThiya supaDibuhito koDiyakAkandaehito vagdhAvaccasagohito ettha NaM koDiyagaNaM nAmaMgaNaM nigge| koTikakAkaMdakAbhidha vyAghrApatya gotrIya sthavira susthita aura supratibuddha se koDiya gaNa nikalA / bhagavAna mahAvIra ne nau gaNoM meM sAtaveM kA nAma 'kAmaiDhiya thaa| usako chor3a dene para avazeSa nAma jyoM ke tyoM haiM / thor3A bahuta jo kahIM-kahIM varNAtmaka bheda dikhAI detA hai, vaha kevala bhASAtmaka hai| apane samaya kI jIvita-janapracalita bhASA hone ke kAraNa prAkRta kI ye sAmAnya pravRttiyA~ haiN| prazna upasthita hotA hai ki bhagavAna mahAvIra ke gaNoM kA godAsa gaNa, balissahagaNa Adi ke rUpa meM jo nAmakaraNa huA, usakA AdhAra kyA thA ? yadi vyakti-vizeSa ke nAma ke AdhAra para gaNoM ke nAma hote to kyA yaha ucita nahIM hotA ki una-una gaNoM ke vyavasthApakoM-gaNadharoM ke nAma para vaisA hotA? gaNasthita kinhIM viziSTa sAdhuoM ke nAmoM ke AdhAra para ye nAma diye jAte to una viziSTa sAdhuoM ke nAma Agama vAGmaya meM, jisakA grathana gaNadharoM dvArA huA, avazya milate / para aisA nahIM hai / samajha meM nahIM AtA, phira aisA kyoM huA ! vidvAnoM ke lie yaha cintana kA viSaya hai| aisI bhI sambhAvanA kI jA sakatI hai ki uttaravartI samaya meM bhinna bhinna zramaNa-sthaviroM ke nAma se jo ATha samudAya yA gaNa cale, una (gaNoM) ke nAma bhagavAn mahAvIra ke gaNoM ke sAtha bhI jor3a diye gaye hoN| eka gaNa jo bAkI rahatA hai, usakA nAmakaraNa syAt sthavira Arya suhastI ke bAraha aMtevAsiyoM meM se cauthe kAmiiDhi nAmaka zramaNa-zreSTha ke nAma para kara diyA gayA ho, jo apane samaya ke suvikhyAta AcArya the, jinase vesavADiya nAmaka gaNa nikalA thaa| spaSTatayA kucha bhI anumAna nahIM lagAyA jA sakatA--aisA kyoM kiyA gyaa| ho sakatA hai, uttaravartI gaNoM para pratiSThApannatA kA mulammA car3hAne ke lie yaha sthApita karane kA upakrama rahA ho ki bhagavAn mahAvIra ke gaNa bhI inhIM nAmoM se abhihita hote the| eka sambhAvanA hama aura kara sakate haiM-yadyapi hai to bahuta dUravartI, syAt bhagavAna mahAvIra ke no gaNoM meM se pratyeka meM eka-eka aise ukRSTa sAdhanA-nirata, mahAtapA, paramajJAnI, dhyAnayogI sAdhaka rahe hoM, jo jana-samparka se dUra rahane ke nAte bilkula prasiddhi meM nahIM Aye, para jinakI uccatA aura pavitratA asAdhAraNa tathA spRhaNIya thii| unake prati zraddhA, Adara aura bahumAna dikhAne ke lie una gaNoM kA nAmakaraNa jina-jinameM ve the, unake nAmoM se kara diyA gayA ho| uttaravartI samaya meM saMyoga kucha aise bane hoM ki unhIM nAmoM ke AcArya hue hoM, jinameM apane nAmoM ke sAtha prAktana gaNoM ke nAmoM kA sAmya dekhakara apane-apane nAma se naye gaNa pravartita karane kA utsAha jAgA ho| rAmabAga hair -:-.. hinar ne.chaineKRA.Asunee aanindranatantammansoorandu ApApabhirApAryapravara abhI zrImAnanda zrIAnanda wamAAMmma amwwmainraamanamomamarommamimire Minvanya www.jairnelibrary.org Page #635 -------------------------------------------------------------------------- ________________ navpremierrecaamanandramure 120 itihAsa aura saMskRti ye saba mAtra kalpanAe~ aura sambhAvanAe~ haiN| isa pahala para aura gaharAI se cintana aura anveSaNa karanA apekSita hai| tiloyapaNNatti meM gaNa kA varNana tiloyapaNNatti meM bhI gaNa kA ullekha haA hai| vahA~ kahA gayA hai "puvvadhara sikkhakohI kevalivekUvvI viulmdivaadii| pattekaM sattagaNA, savvANaM titthakattANaM // " 1068 sabhI tIrthaMkaroM meM se pratyeka ke pUrvadhara, zikSaka, avadhijJAnI, kevalI, vaikriyalabdhidhara, vipulamati aura vAdI zramaNoM ke sAta gaNa hote haiN| bhagavAna mahAvIra ke sAta gaNoM kA varNana karate tiloyapaNNattikAra likhate haiM - tisayAI pugvadharA, NavaNaudisayAI hoti sikkhgnnaa| terasasayANi ohI sattasayAI pi kevaliNo // 1160 // igisayarahivasahassaM, vekuvvI paNasayANi viulmdii| cattArisayA vAdI, gaNasaMkhA vaDDhamANajiNe // 1161 // bhagavAna mahAvIra ke sAta gaNoM meM una una vizeSatAoM vAle zramaNoM kI saMkhyAeM isa prakAra thIMpUrvadhara tInasau, zikSaka nau hajAra nau sau, avadhijJAnI eka hajAra tIna sau, kevalI sAta sau, vaikriya labdhidhara nau sau, vipulamati pA~ca sau tathA vAdI cAra sau| . prastuta prakaraNa para vicAra karane para yaha spaSTa pratIta hotA hai ki yadyapi 'gaNa' zabda kA prayoga yahA~ avazya haA hai para vaha saMgaThanAtmaka ikAI kA dyotaka nahIM hai| isakA kevala itanA-sA Azaya hai ki bhagavAna mahAvIra ke zAsana meM amuka-amuka vaiziSTya sampanna zramaNoM ke amuka-amuka saMkhyA ke samudAya yA samUha the arthAta unake saMgha meM ina-ina vizeSatAoM ke itane zramaNa the| kevaliyoM, pUrvadharoM aura avadhijJAniyoM ke tathA isI prakAra anya viziSTa guNadhArI zramaNoM ke alaga-alaga gaNa hote, yaha kaise sambhava thaa| yadi aisA hotA to sabhI kevalI eka hI gaNa meM hote / vahA~ kisI taraha kI taratamatA nahIM rahatI / na zikSaka-zaikSa bhAva rahatA aura na vyavasthAtmaka saMgati hI / yahA~ gaNa zabda mAtra eka sAmUhika saMkhyA vyakta karane ke lie vyavahRta huA hai / zvetAmbara vAGmaya meM bhI isa prakAra ke vaiziSTya-sampanna zramaNoM kA ullekha huA hai / ' kevalI, avadhijJAnI, pUrvadhara aura vAdI-inakI donoM paramparAoM meM eka samAna saMkhyA mAnI gaI hai| vaikriyalabdhidhara kI saMkhyA meM do sau kA antara hai / tiloyapaNNatti meM ve do sau adhika mAne gaye haiN| ukta vivecana se bahata sApha hai ki tiloyapaNNattikAra ne gaNa kA prayoga sAmAnyata: pracalita arthasamUha yA samudAya meM kiyA hai| 1. kevalI sAta sau, manaHparyavajJAnI pA~ca sau, avadhijJAnI teraha sau, caudaha pUrvadhArI tIna sau, vAdI cAra sau, vaikriyalabdhidhArI sAta sau, anuttaropapAtika muni ATha sau| --jainadharma kA maulika itihAsa, prathama khaNDa, pRSTha 473 Page #636 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jaina zramaNa saMgha : samIkSAtmaka parizIlana 121 zAkhAeM gaNoM ke sAtha-sAtha zAkhAoM kA bhI varNana milatA hai, jinakI carcA yahA~ apekSita hai| AcArya bhadrabAhu ke ziSyoM meM eka kA nAma godAsa thaa| unase godAsa nAmaka gaNa nikalA, aisA ullekha kiyA jA cukA hai| kalpa-sthavirAvalI meM aisA bhI varNana hai ki godAsa gaNa se cAra zAkhAe~ nikalIM, jinake nimnAMkita nAma the 1. tAmraliptikA 2. koTivarSIyA 3. pauNDravardhanIyA 4. dAsIkarpaTikA zAkhAoM ke ina nAmoM se prakaTa hai ki inake nAmakaraNa ke AdhAra sthAna-vizeSa haiM / pratIta hotA hai ki jina zramaNoM kA jisa sthAna ke irda-girda adhika vihAra tathA pravAsa hotA rahA, una zramaNoM yA unake dala kA usa sthAna se sambaddha nAma par3a gayA / yahA~ ullikhita zAkhAoM kA sambandha kramazaH tAmralipti, koTivarSa, pauNDravardhana tathA dAsIkarpaTa nAmaka sthAnoM se pratIta hotA hai| aisA bhI lagatA hai ki kSetra-vizeSa meM vizeSa pravAsana paryaTana ke kAraNa sambaddha gaNa ke anya zramaNoM se adhika samparka nahIM raha sakA / phalataH bhinna-bhinna zAkhAe~ mUla gaNa se apane ko sarvathA vicchinna na mAnate hue bhI vyavasthA, anuzAsana, paThana-pAThana Adi kI dRSTi se pRthak-sI ho gaI hoN| jisa prakAra godAsa gaNa se uparyukta zAkhAe~ nikalIM, usI prakAra uttaravartI samaya meM pratiSThita hone vAle anyAnya gaNoM se bhI zAkhAoM ke nikalate rahane kA krama cAlU rhaa| MINE zramaNoM kI saMkhyA uttarottara bar3hatI gii| gaNoM ke rUpa meM jo ikAiyA~ niSpanna haI thIM unakA rUpa bhI vizAla hotA gyaa| taba syAt gaNa vyavasthApakoM ko vRhat sAdhu-samudAya kI vyavasthA karane meM kucha kaThinAiyoM kA anubhava huA ho| kyoMki anuzAsana meM bane rahanA bahuta bar3I sahiSNutA aura dhairya kI apekSA rakhatA hai| hara koI apane uddIpta ahaM kA hanana nahIM kara paataa| aneka aise kAraNa ho sakate haiM, jinase vyavasthA-krama meM kucha aura parivartana aayaa| jo samudAya gaNa ke nAma se abhihita hote the, ve kulAtmaka ikAiyoM meM vibhakta hue| isakA mukhya kAraNa eka aura bhI hai| jahA~ prArambha meM bihAra aura usake Asa-pAsa ke kSetra meM jaina dharma prasRta thA, usake sthAna para usakA prasAra krama taba taka kAphI bar3ha cukA thaa| zramaNa dUra-dUra ke kSetroM meM bihAra, pravAsa karane lage the| jaina zramaNa bAhya sAdhanoM kA maryAdita upayoga karate the, aba bhI vaisA hai| ataeva yaha sambhava nahIM thA ki bhinna-bhinna kSetroM meM paryaTana karane vAle munigaNa kA pArasparika samparka banA rahe / dUravartI sthAna se Akara mila lenA bhI sambhava nahIM thA, kyoMki jaina zramaNa pada-yAtrA karate haiN| aisI sthiti meM jo-jo zramaNa-samudAya vibhinna sthAnoM para bihAra karate the, ve dIkSArthI mumukSu janoM ko svayaM apane ziSya rUpa meM dIkSita karane lge| unakA dIkSita zramaNa-samudAya unakA kula kahalAne bhAgapravara abhisApAyapravara abhinaya zrIAnanda anyazrIAnandAntha MinomonaMMwaminior Page #637 -------------------------------------------------------------------------- ________________ wamanarrawnaramanumarmaramananeruwataranamamarinaranamasumaasaaranamardanMJAADAABAJabardanasalut NIRUD ONOME e NYM . . . " AcAryapravala abhimabhAgAvara AmA zrIAnanda andha-zrIAnanda anya Miniwomenimwimmitmarwarmirmiremainer womwww 122 itihAsa aura saMskRti lagA / yadyapi aisI sthiti Ane se pahale bhI sthavira-zramaNa dIkSArthiyoM ko dIkSita karate the parantu dIkSita zramaNa mukhya paTTadhara yA AcArya ke hI ziSya mAne jAte the| parivartita dazA meM aisA nahIM rahA / dIkSA dene vAle dIkSA guru aura dIkSita unake ziSya-aisA sIdhA sambandha sthApita ho gyaa| isase saMghIya aikya kI paramparA vicchinna ho gaI aura kula ke rUpa meM eka svAyata ikAI pratiSThita ho gii| bhagavatI sUtra kI vRtti meM AcArya abhayadevasUri eka sthAna para kula kA vizleSaNa karate hue likhate haiN| "ettha kulaM viNNeyaM, egAyariyassa saMtaI jAu / tiNha kulANamihaM puNa, sAvekkhANaM gaNo hoii|' (etata kulaM vijeyam, ekAcAryasya santatiryAtu / bayANAM kulAnAmiha punaH sApekSANAM gaNaM bhavati / ) eka AcArya kI santati yA ziSya-paramparA ko kula samajhanA caahie| tIna paraspara sApekSa kuloM kA eka gaNa hotA hai| paMcavastuka TIkA 2 meM tIna kuloM ke sthAna para paraspara-sApekSa aneka kuloM ke zramaNoM ke samudAya ko gaNa kahA hai| pratIta hotA hai ki uttarottara kaloM kI saMkhyA bar3hatI gii| choTe-choTe samudAyoM ke rUpa meM unakA bahuta vistAra hotA gyaa| yadyapi kalpasthavirAvalI meM jinakA ullekha huA hai, ve bahuta thor3e se haiM para jahA~ kula ke zramaNoM kI saMkhyA nau taka mAna lI gaI, usase ukta tathya anumeya hai| pRthaka-pRthak samudAyoM yA samUhoM ke rUpa meM vibhakta rahane para bhI ye bhinna-bhinna gaNoM se sambaddha rahate the| eka gaNa meM kama se kama tIna kuloM kA honA Avazyaka thaa| anyathA gaNa kI paribhASA meM vaha nahIM aataa| isakA tAtparya yaha huA ki eka gaNa meM kama se kama tIna kula arthAt tadantarvartI kama-se kama sattAIsa sAdhu tathA eka unakA adhinetA, gaNapati yA AcArya-kula aTThAIsa sadasyoM kA honA Avazyaka mAnA gyaa| aisA hone para hI gaNa ko prApta adhikAra use sulabha ho sakate the / yaha nyUnatama saMkhyA-krama hai| isase adhika cAhe jitanI bar3I saMkhyA meM zramaNa vanda usameM samAviSTa ho sakate the| gaNoM evaM kuloM kA pArasparika sambandha, tadAzrita vyavasthA Adi kA eka samaya vizeSa taka pravartana rhaa| muni 50 zrI kalyANa vijaya jI yugapradhAna-zAsana-paddhati ke calane taka gaNa va kulamUlaka paramparA ke calate rahane kI bAta kahate haiN| para yugapradhAna-zAsana-paddhati yathAvata rUpa meM kaba taka calI, usakA saMcAlanakrama kisa prakAra kA rahA- ityAdi bAteM spaSTa rUpa meM aba taka prakAza meM nahIM A sakI haiM / ataH hama kAla kI iyattA meM ise nahIM bAMdha sakate / itanA hI kaha sakate haiM, sagha saMcAlana yA vyavasthA-nirvAha ke 1. bhagavatI sUtra, zataka 8, uddezaka 8 vRtti 2. parasparasApekSANAmanekakulAnAM sAdhUnAM samudAye / -paMcavastuka TIkA dvAra 1 Page #638 -------------------------------------------------------------------------- ________________ hai jaina zramaNa saMgha : samIkSAtmaka parizIlana 123 rUpa meM yaha krama calA, jahA~ mukhya ikAI gaNa thA aura usakI pUraka ikAiyA~ kula the| inameM pArasparika samanvaya evaM sAmaMjasya thA, jisase saMghIya zakti vighaTita na hokara saMgaThita banI rhii| MA gaccha COMPA jaina saMgha kI uttarakAlIna saMgha-vyavasthA yA zramaNa-saMgaThana ke sandarbha meM hama dekhate haiM ki Age calakara gaNa aura kula kA sthAna gaccha le lete haiM / yadyapi gaccha zabda naye rUpa meM AvirbhUta nahIM huA thA, purAtana paramparA meM yaha prApya hai, parantu jisa artha meM pazcAdvartI kAla meM isakA prayoga hone lagA, vaisA prayoga pahale nahIM hotA thA / sArvajanIna rUpa meM vyavahRta gaNa zabda ke sAtha-sAtha gaccha zabda kA bhI kahIMkahIM prayoga prApta hotA hai / para isakA vyApaka pracalana nahIM thaa| jIvAnuzAsana meM eka AcArya ke parivAra ko gaccha kahA gayA hai / aupapAtika meM bhI aisA hI ullekha hai| paJcAzaka meM eka AcArya ke antevAsI sAdha-samudAya ko gaccha ke nAma se abhihita kiyA gayA hai / jIvAnuzAsana aura paJcAzaka meM kI gaI paribhASAoM meM koI vizeSa antara pratIta nahIM hotA / bRhatkalpabhASA kI TIkA meM gaccha ke viSaya meM vizeSa bAteM kahI gaI haiM, jo isa prakAra haiM "tigamAiyA gacchA, sahassa battIsaI usabheNa / trikAdayastricatuH prabhRtipuruSaparimANA gacchA bhaveyaH / kimuktaM bhavati? ekasmin gacche jaghanyatastrayo janA bhavanti, gacchasya sAdhusamudAyarUpatvAttasya ca trayANAmadhastAdabhAvAditi / tata Urdhva ye catuH paJcaprabhRti puruSasaMkhyAkA gacchAste madhyamaparimANataH pratipattavyAstAvadyAvadutkRSTaM parimANaM na prApnoti / ki punastad ? iti cedata Aha (sahassa battIsaI usabheNatti) dvAtriMzatsahasrANyekasmin gacche utkRSTaM sAdhUnAM parimANaM, yathA zrIRSabhasvAmiprathamagaNadharasya bhagavata RSabhasenasyeti / "1 isa vivecana ke anusAra gaccha meM kama se kama tIna sAdhuoM kA honA Avazyaka hai| usase adhika cAra-pA~ca Adi bhI ho sakate haiM / isa prakAra ke gaccha madhyama parimANa ke kahe jAte haiN| gacchAntarvartI sAdhaoM kI adhikatama saMkhyA kA parimANa battIsa hajAra hai| TIkAkAra ne isa prasaMga meM prathama tIrthaMkara bhagavAna RSabha ke prathama gaNadhara RSabhasena kI carcA kI hai aura unake gaccha ko utkRSTatama saMkhyA ke udAharaNa ke rUpa meM upasthita kiyA hai| gaharAI se socane para yaha spaSTa pratIta hotA hai ki yahA~ prayukta 'gaccha' zabda tIrthaMkara ke eka gaNadhara dvArA anuzAsita gaNa ke artha meM hai| Age jAkara gaccha bahata pracalita ho gayA aura bhinna-bhinna kAraNoM se bhinna-bhinna nAmoM ke gacchoM kA pracalana huaa| TIkAkAroM ne gaccha, kula Adi ke vizleSaNa ke prasaMga meM gacchoM ke samUha ko kula batalAyA hai| 1. vRhatkalpabhASya prathama uddezaka vRtti (malayagiri) 2. bahUnAM gacchAnAmekajAtIyAnAM samUhe / -dharmasaMgraha saTIka adhikaraNa 3 GUARANJABANADA nh td`m m`rfy bm wachidananewAAAAADIMAnaconawanAAJAADAboradAARADAR awammmmmmmmmmmmmmmmmmmmmunireviemarinivirmware Page #639 -------------------------------------------------------------------------- ________________ my `lmyh w shml shrqy bh `lt `l ` m```kh`qwl nHn fyh fnHn nt`qd m` lshykh `mr `fyh `ml `shr lHlq`q`h lkhlyq` hmn mHmd bwd r br m dydh AcAryapravATa AjinAcAryapravabhi zrIAnandarA zrIAnanda 52 124 itihAsa aura saMskRti Nen para isakA Azaya spaSTa nahIM hotA, kyoMki kula svayaM apane ApameM eka sImita samudAya thA, jo gaNa kA bhAga thaa| aisI sthiti meM gacchoM kA samUha kula ho, yaha kama sambhava pratIta hotA hai / yadi aisA ho to yaha kala rUpa sImita ikAI kA aura adhika sImita bhAga hogaa| gaccha kA prayoga jisa artha meM hama pAte haiM, usase yaha tAtparya siddha nahIM hotaa| vahAM vaha gaNa jaise eka samagra samudAya kA bodhaka hai| jaina saMgha ke saMgaThana ke samaya-samaya para parivartita hote rUpoM kA yahA~ digdarzana mAtra karAyA gayA hai| jaina saMgha meM pada zramaNa-jIvana kA samyaktayA nirvAha, dharma kI prabhAvanA, jJAna kI ArAdhanA, sAdhanA kA vikAsa tathA saMgaThana va anuzAsana kI dRr3hatA Adi ke nimitta jaina saMdha meM nimnAMkita padoM ke hone kA ullekha prApta hotA hai| 1. AcArya 2. upAdhyAya 3. pravartaka 4. sthavira 5. gaNI 6. gaNadhara 7. gnnaavcchedk| inameM AcArya kA sthAna sarvopari hai| saMgha kA sarvatomukhI vikAsa, saMrakSaNa, saMvardhana, anuzAsana Adi kA sAmUhika uttaradAyitva AcArya para hotA hai| __ jaina vAGamaya ke anuzIlana se pratIta hotA hai ki jaina saMgha meM AcArya pada kA AdhAra manonayana rahA, nirvAcana nhiiN| bhagavAna mahAvIra kA apanI prAktana paramparA ke anurUpa isI ora jhukAva thaa| bhagavAna mahAvIra ke samasAmayika dharma-pravartakoM yA dharma-nAyakoM meM mahAtmA buddha kA saMgha ullekhanIya thA, jisakA bauddha sAhitya meM vistRta vivecana hai| saMkhyA kI dRSTi se maMkhaliputra gauzAlaka kA saMgha bhI bahuta bar3A thA para usake niyamana, anuzAsana, saMgaThana Adi ke sambandha meM koI prAmANika aitihAsika sAmagrI prApta nahIM hai| bhagavAna mahAvIra aura buddha kI saMghIya vyavasthA ke sandarbha meM tulanAtmaka rUpa meM vicAra kiyA jAe, yaha upasthita prasaMga ke spaSTIkaraNa kI dRSTi se upayogI hogaa| bhagavAna buddha kA bhikSu-saMgha bhagavAna buddha eka vizAla bhikSu-saMgha ke adhinAyaka the / 'lalita vistara' meM ullekha hai, zrAvastI meM bhagavAna buddha ke sAtha 12 sahasra bhikSu the| sAmaJjaphalasutta meM bhagavAna buddha ke sAtha rAjagRha meM 1250 bhikSuoM kA honA likhA hai| tAtparya yaha hai, bhagavAna buddha ke jIvana-kAla meM hI unakA bhikSusaMgha bahuta vRddhigata ho cukA thaa| bhagavAna buddha prajAtAntrika saMgha-vyavasthA meM vizvAsa karate the| yahI kAraNa hai, unhoMne na koI apanA uttarAdhikArI nizcita kiyA aura na dharma-zAsana ke lie koI pada-vyavasthA hI kii| unhoMne adhizAsana, saMcAlana evaM adhikAra-sattA kA adhiSThAna vinaya evaM dhamma ko maanaa| 1. (ka) sthAnAMga sUtra 4, 3, 323 vRtti (kha) bRhatkalpa sUtra 4 thA uddezaka Page #640 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jaina zramaNa saMgha : samIkSAtmaka parizIlana 125 bhagavAna mahAvIra kI saMghIya zAsana-vyavasthA se bhagavAna buddha kI vyavasthA meM antara thaa| mahAvIra vaiyaktika adhikAra meM vizvAsa karate the| adhikArI, yogya vyakti ke saMcAlakatva evaM adhinAyakatva meM unheM saMgha kA cirahita dIkhatA thA / una dvArA kI gaI pada-vyavasthA se yaha anumeya hai / buddha ne apane saMgha meM vaiyaktika netRtva, adhikAra yA vaiziSTya ko sthAna nahIM diyaa| eka bAra gopaka moggalAna ne Ananda se pUchA-"bhadra Ananda ! kyA koI aisA bhikSu hai, jise tathAgata ne yaha kahate hue ki mere nirvANa ke anantara yaha tuma logoM kA sahArA hogA, isakA tuma avalambana loge, manonIta kiyA? __ Ananda kA uttara thA-"koI aisA zramaNa yA brAhmaNa (bhikSu) nahIM hai, jise pUrNatva prApta, svayaM bodhita bhagavAna ne yaha kahate hue ki mere nirvANa ke anantara yaha tuma logoM kA sahArA hogA, jisakA avalambana hama loga le sakeM, manonIta kiyaa|" gopaka moggalAna ne pUnaH pUchA-"para kyA Ananda ! aisA koI bhikSa hai, jise saMgha ne svIkAra kiyA ho aura aneka vRddha bhikSuoM dvArA jisake sambandha meM yaha kahate hue vyakta kiyA gayA ho ki tathAgata ke nirvANa ke anantara yaha hamArA sahArA hogA, jisakA tuma avalambana le sakate ho|" Ananda ne kahA-"aisA koI bhI zramaNa brAhmaNa nahIM hai, jise saMgha ne mAnA ho......"aura jisakA aba hama avalambana le sakate haiN|" isa vArtAlApa se spaSTa hai, bhagavAna buddha ne apane pazcAt kisI ko bhI saMgha-saMcAlana kA bhAra vahana karane ke lie manonIta nahIM kiyA aura na saMgha ne tathA sthavira bhikSaoM ne hI aisA kiyaa| dhammasenApati, dhammadhara, vinayadhara bauddha vAGamaya meM "dhamma senApati", "dhammadhara" aura "vinaya-dhara" ye padasUcaka zabda prApta hote haiM / vastutaH ye bhikSu-saMgha ke zAsana se sambaddha nahIM haiN| ye dharma aura vinaya sambandhI vaiyaktika yogyatA para AdhRta haiN|| dharma ke jJAtA ko dhammadhara kahA jAtA thaa| bhagavAna buddha ke nikaTatama antevAsI Ananda ke liye yaha vizeSaNa prayukta milatA hai / Ananda ko bhagavAna buddha ke sAnnidhya meM sabase adhika rahane kA avasara milA thaa| (unhoMne bhagavAna buddha dvArA nirUpita dharma-siddhAntoM kA kathana bhI kiyA thaa)| "dhamma-senApati" dharma-tattva kI atyadhika abhijJatA para AdhRta hai / sAriputra evaM moggalAna isa koTi meM liye gaye haiN| bhagavAna buddha ke jIvana kAla meM bhI unhoMne yadA-kadA dharmopadeza kiyA, jise bhagavAna buddha ne samarthana diyA thaa| vinayadhara use kahA jAtA thA, jo vinaya bhikSu-AcAra ke siddhAntoM kA vizeSa jJAtA hotA thaa| upAli kA vinayadhara ke rUpa meM ullekha huA hai| 1. da miDila leMtha seiMga vAlyUma 3, pR0 56-60 Mariam-DArunintentionar-JAMAJdindain.LAaummaNCONOD -RAMM orerwara Page #641 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AcArya pravala abhinaMdana Ananda Aryaprati Amana 126 itihAsa aura saMskRti licchavi gaNatantra kA prabhAva bhagavAna buddha ke bhikSu saMgha kI vyavasthA licchavi gaNatantra se thor3e se parivartana ke sAtha bahuta azoM meM milatI-julatI thI / sambhava licchavi zAsana-paramparA se buddha ne ise grahaNa kiyA ho / svayaM licchavi rAjakumAra hone se bhagavAna mahAvIra eka vaMzIyatA ke nAte licchaviyoM ke adhika nikaTa the, para pAlipiTakoM se prakaTa hai, licchaviyoM kA buddha kI ora kahIM adhika jhukAva thA / DA0 bhagavatazaraNa upAdhyAya ne bhArata ke prAcIna gaNarAjyoM kA varNana karate hue licchaviyoM ke sambandha meM likhA hai " licchavi apane saMgha kI baiThakoM ke lie prasiddha the / unakI baiThakoM meM zAsana ke kArya atyanta sucAru rUpa aura ekatA se sampanna hote the / gautama buddha ne unako bahuta sarAhA thA / " " licchaviyoM ke buddha kI ora vizeSa jhukAva kA kAraNa buddha ke bhikSu saMgha kI prajAtAntrika vyavasthA kA honA pratIta hotA hai / licchavi apanI janatAntrika paramparA ke kAraNa zAsaka-zAsita kA bheda jahA~ na ho, udhara vizeSa AkRSTa rahe, yaha sahaja thA / adhikArI aura adhikRta bar3e aura choTe kA bheda saha sakane ke licchavi abhyasta nahIM the / buddha kI saMgha vyavasthA yadi ekatAntrikatA yA vyaktiniSTha adhikArasattA kI ora jhukI hotI to yaha kama sambhava thA, ve buddha kI ora AkRSTa rahate / licchaviyoM kI isa manovRtti kA paricaya vajjiputtaka- bhikkhu, jo licchavi vaMza ke the, ke usa kadama se milatA hai, jo unhoMne dvitIya bauddha saMgIti ke avasara para uThAyA thA / jyoM hI unheM lagA, bhikSu saMgha meM bar3e choTe kA bheda utpanna ho rahA hai, unake svataMtra astitva para itara Adhipatya chA jAnA cAhatA hai, vajjiputtaka bhikSu saMgha se pRthak ho gaye aura unhoMne svatantra rUpa se vajjiputtaka saMgha kA pravartana kiyA / mahAvIra bhI yadyapi prajAtAntrika paramparA se Ae the para unheM nahIM lagA, zramaNa saMgha prajAtAntrika paddhati ke anusAra cirakAla taka apanA yathAvat astitva liye nirdvandva rUpa meM cala sakegA / isa vyavasthA meM unheM dharma-saMgha kA cira jIvana nahIM dIkhatA thaa| bhaviSya ne kucha batAyA bhI vaisA hI / jaina zramaNa saMgha Aja sahasrAvdiyAM bItane ko AI, bahuta aMzoM meM akSuNNa rahA, bauddha bhikSu saMgha buddha ke thor3e hI samaya bAda viz khala hone lagA / bhagavAna buddha se samrATa azoka taka Ate-Ate vaha aneka khaNDoM meM baMTa gayA / vicAra- prasAra kI dRSTi se kevala bhArata hI nahIM, samudra pAra ke dezoM taka pahu~cakara usane asAdhAraNa saphalatA prApta kI para usakI maulikatA sthira nahIM rahI / taba se aba taka kA itihAsa sAkSI hai, jahA~ ekataMtrI zAsaka kharA, ImAnadAra aura sevAzIla rahA, vahA~ rASTra, samAja aura dharma ne caturdika unnati kI / ati prajAtAntrikatA meM parivartana para parivartana Aye, zAsana jama nahIM pAyA / viSAkta pratispardhA bhI vahAM zAnti kA sAMsa nahIM lene detI / dharmakSetra meM yaha phaba sake, kyA yaha sambhava hai / 1. prAcIna bhArata kA itihAsa, pRSTha 68 Page #642 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jaina zramaNa saMgha : samIkSAtmaka parizIlana 127 S saMghIya pada : eka vizleSaNa AcArya ke atirikta jo anya pada nirdhArita the, unakA lakSya AcArya ke kArya meM sahayoga karanA thA, jisase saMgha ke sAdhu-sAdhviyoM kA adhyayana, unake cAturmAsa, vihAra, zeSakAlika pravAsa, vastra-pAtra prabhRtti ApekSita upakaraNoM kI vyavasthA--yaha saba samIcIna rUpa meM sadha sake / jaina sAhitya ke AdhAra para ina padoM ke uttaradAyitva, kartavya Adi ke sambandha meM kucha vistAra se likhanA upayogI hogaa| padoM ke kartavya-nirdhAraNa meM svastha tathA vikasita saMghIya jIvana ke unnayana kI kitanI sUkSma dRSTi thI, isase yaha spaSTa hogA / AcArya saMgha kI saba prakAra kI dekhabhAla kA mukhya uttaradAyitva AcArya para rahatA hai / saMgha meM unakA Adeza antima aura sarvamAnya hotA hai / "AcArya sUtrArtha ke vettA hote haiN| ve ucca lakSaNa yukta hote haiM / ve gaNa ke lie meDhibhUta-stambha rUpa hote haiM / ve gaNa ke tApa se mukta hote haiM-unake nirdezana meM calatA gaNa santApa-rahita hotA hai, ve antevAsiyoM ko AgamoM kI artha-vAcanA dete haiM-unheM AgamoM kA rahasya samajhAte haiN|' "AcArya jJAnAcAra, darzanAcAra, cAritrAcAra, tapa-AcAra tathA vIryAcAra kA svayaM paripAlana karate haiM, inakA prakAza-prasAra karate haiM, upadeza karate haiM, dUsare zabdoM meM ve svayaM AcAra kA pAlana karate haiM tathA antevAsiyoM se vaisA karavAte haiM, ataeva AcArya kahe jAte haiM / "2 aura bhI kahA gayA hai Acinoti ca zAstrArthamAcAre sthApayatyapi / svayamAcarate yasmAdAcAryastaina kathyate / / arthAt jo zAstroM ke artha kA Acayana-saMcayana-saMgrahaNa karate haiM, svayaM AcAra kA pAlana karate haiM, dUsaroM ko AcAra meM sthApita karate haiN| ina kAraNoM se ve AcArya kahe jAte haiN| AcArya kI ATha sampadAe~ dazAzrutaskandha sUtra meM AcArya kI vizeSatAoM kA vistAra se varNana kiyA gayA hai| vahA~ AcArya kI ATha sampadAe~ batalAI gaI haiM, jo nimnAMkita haiN| KE 1. suttatthaviU lakkhaNajutto, gacchassa mer3hibhUo ya / gaNatattivippamukko, atthaM vAei aayrio| -bhagavatI sUtra 1.1.1 maMgalAcaraNa (vRtti) 2. paMcavihaM AyAraM, AyaramANA tahA pyaasNtaa| AcAraM dasatA, AyariyA teNa vuccaMti / / --bhagavatI sUtra 1, 1, 1 maMgalAcaraNa (vRtti) 3. dazAzrutaskandha sUtra, adhyayana 4, sUtra 1 ' karanammana.c om WwwAIMIMAmraemon Page #643 -------------------------------------------------------------------------- ________________ IPL Andana AgAmapravabhiAnanda Ananda anya129 128 itihAsa aura saMskRti 1. AcAra-sampadA 2. zruta-sampadA 3. zarIra-sampadA 4. vacana-sampadA 5. vAcanA-sampadA 6. mati-sampadA 7. prayoga-sampadA tathA 8. sNgrh-smpdaa| AcAra sampadA jaisA ki pahale ullekha kiyA gayA hai, AcAra-pravaNatA AcArya kA mukhya guNa hai| AcArya zabda prAyaH isI AdhAra para niSpanna huA hai| AcAra-sampadA meM isI AcAra-pakSa kA vizleSaNa hai, jisake cAra bheda' kahe gaye haiN| (1) saMyama-dhruvayoga yuktatA.-saMyama ke sAtha AtmA kA dhrava yA avicala sambandha saMyama-dhravayoga kahA jAtA hai| AcArya saMyama dhra vayogI hote haiN| ve apanI saMyama-sAdhanA meM sadA aDiga rahate haiM / (2) asaMpragRhItAtmatA-jise jAti, pada, tapa, vaiduSya Adi kA mada yA ahaMkAra hotA hai, use saMpragRhItAtmA kahA jAtA hai / AcArya nirahaMkAra hote haiN| jo garimAe~ unheM prApta haiM, unakA jarA bhI mada unheM nahIM hotA / phalataH ve krodha, mAnasika uttApa Adi se mukta hote haiN| ataH ve asaMpragRhItAtmA kahe jAte haiM / arthAt unakI AtmA ahaMkAra, mada evaM krodha Adi se jakar3I nahIM rhtii| (3) aniyatavRttitA-jinakA AhAra, vihAra niyata yA pratibaddha hotA hai, unase vizuddha AcAramaya jIvana bhalI-bhA~ti sadha nahIM paataa| aneka prakAra kI au zikatA kA jur3anA vahA~ sambhAvita hotA hai, jo nirdoSa saMyama-pAlana meM bAdhaka hai / ataH AcArya aniyatavRtti hote haiN| zAstrIya AcAra-paramparA ke anurUpa unakA AcAra apratibaddha hotA hai| (4) vRddhazIlatA-yuvA aura ciradIkSita na hone para bhI AcArya meM vayovRddha aura dIkSA-maryAdA meM jyeSTha zramaNoM jaisA zIla, saMyama, niyama, cAritra Adi pAlane kI vizeSatA hotI hai / ataH ve vRddhazIla kahe jAte haiN| vRddhazIla kA Azaya yoM bhI ho sakatA hai-vRddha yA roga Adi ke kAraNa jo vRddha kI jyoM azakta ho gaye haiM, una zramaNoM kI sevA yA suvyabasthA meM AcArya sadA jAgarUka rahate haiM / zruta-sampadA zrutA sampadA kA bhI cAra prakAra se vivecana kiyA gayA hai(1) bahuzrutatA (3) paricitazrutatA (2) vicitra-zrutatA (4) ghoSavizuddhikArakatA bahuzrutatA-AcArya bahuzruta hote haiM / ve apane samaya meM upalabdha Agama samyaktayA jAnate haiN| apane samaya-siddhAnta yA zAstroM ke atirikta parasamaya-anya zAstroM ke bhI vettA hote haiM / yoM unakA zratazAstrIya jJAna bahata vistIrNa aura vyApaka hotA hai / 1. dazAzrutaskandha sUtra, adhyayana 4, sUtra 2 2. dazAzrutaskandha sUtra, adhyayana 4, sUtra 3 Page #644 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jaina zramaNa saMgha : samIkSAtmaka parizIlana 126 IU vicitra-zrutatA-AcArya bahuzruta ke sAtha vicitrazruta bhI hote haiN| una dvArA adhikRta zruta aneka vicitratAe~ yA vibhinnatAe~ lie hotA hai / AcArya ko jIva, mokSa Adi viSayoM kA nirUpaNa karane vAle vividha AgamoM kA antaHsparzI jJAna hotA hai / ve utsarga, apavAda Adi vibhinna pakSoM ko vizada rUpa se jAnate haiM / jisa prakAra apane siddhAntoM kA aMga-pratyaMga unheM adhigata hotA hai, usI prakAra anya darzanoM ke siddhAntoM kA bhI unheM talasparzI bodha hotA hai| paricita-zrutatA-AcArya AgamoM ke rahasya vid-marmajJa hote haiM / ve sUtra aura artha donoM ko bhalIbhAMti AtmasAt kiye hue hote haiN| unameM krama se--Adi se anta taka aura utkrama se-anta se Adi taka dhArA-pravAha rUpa meM sUtra-vAcana kI kSamatA hotI hai / saMkSepa meM Azaya yaha hai ki AgamoM kA unheM cira-paricaya, sUkSma-paricaya aura samyak-paricaya hotA hai| ghoSavizuddhikArakatA-ghoSa kA artha zabda yA dhvani hai / AcArya kA zAstroccAraNa atyanta zuddha hotA hai| udAtta, anudAtta, hasva, dIrgha pramukha uccAraNa-sandarbha sabhI dRSTiyoM se unakI dhvani atyanta nirdoSa hotI hai / isa vizeSatA kA eka Azaya aura hai-apane Apa meM alaMkRta, satya, priya, hita, parimita tathA prasaMgAnurUpa honA zabda kI suSamA hai / alaMkRtatA, asatyatA, apriyatA, ahitatA, aparimitatA tathA aprAsaMgikatA zabda ke doSa haiN| inake varjana se ghoSa yA zabda vizuddha kahA jAtA hai| AcArya kI yaha sahaja vizeSatA hotI hai| ve sundara, satya, priya, hita, parimita aura prasaMgAnurUpa zabda bolate haiN| zruta sampadA ke antargata yaha unakA zabdasauSThava hai| zarIra-sampadA zarIra-sampadA yA zArIrika suSThatA bhI cAra' prakAra kI mAnI gaI hai(1) Aroha-pariNAha-sampannatA (2) anavatrApyazarIratA (3) sthirasaMhananatA (4) bahupratipUrNendriyatA (1) Aroha-pariNAha-sampannatA-deha kI samucita lambAI aura caur3AI ko Aroha-pariNAha kahA jAtA hai| apane puNyodaya ke kAraNa AcArya ke deha kI yaha vizeSatA hotI hai| (2) anavatrApyazarIratA-avatrApya kA artha lajjAyogya hai / jo zarIra kurUpa, aMgahIna, ghaNotpAdaka tathA upahAsajanaka hotA hai, vaha avatrApyazarIra kahalAtA hai, jo hIna vyaktitva kA dyotaka hai| AcArya kA zarIra isa prakAra kA nahIM honA cAhie / vaha surUpa, sAMgopAMga, sundara tathA AkarSaka honA caahie| (3) sthirasaMhananatA--AcArya kA daihika saMhanana --zArIrika gaThana sudRr3ha honA caahie| AcArya para jo saMgha kA bahata bar3A uttaradAyitva hotA hai, usake nirvAha ke lie unake sudRr3ha, sthira aura sazakta deha kA honA bhI Avazyaka hai / tAki anukUla-pratikUla paristhitiyoM meM anAkula bhAva se vartana kiyA jA ske| (4) bahupratipUrNendriyatA-netra, zrotra, ghrANa Adi indriyoM kA sarvathA nirdoSa, apane apane viSayoM 1 dazAzrutaskandha sUtra, adhyayana 4, sUtra 4 SARAIJARAadiamadnamasuaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaadMAJASGAasanaMIAAAAAGRAM Apravara abhisApAryapravara abhi zrIAnanda zrIAnanda anya Amarwa Page #645 -------------------------------------------------------------------------- ________________ khl` ml`ly fkh tHqr`r `r`r `r`r `r`r `rb Gyrshb` m` lhmy````h`nh`nHyfyfh `n nf` `nd ... b m r bh frm m` mzmnd my zf@ 5NiY AcAryapravara abhiyAnAnandana zrIAnandAn zrIAnanda anya -- - meaninainamainww.marriamr ro 130 itihAsa aura saMskRti . ke grahaNa meM sakSama honA bahapratipUrNendriyatA kahA jAtA hai| AcArya meM isakA honA apekSita hai| sarvendriyaparipUrNatA meM jahA~ deha kI prabhAvakatA phalita hotI hai, vahA~ usase vyakti kI gambhIratA bhI prakaTa hotI hai / AcArya meM aisA honA cAhie / vacana-sampadA vacana-sampadA cAra' prakAra kI kahI gaI hai(1) AdeyavacanatA (2) madhuravacanatA (3) anizritavacanatA (4) asandigdhavacanatA (1) AdeyavacanatA-jo vacana grahaNa karane yogya hotA hai, vaha Adeya vacana kahA jAtA hai / grahaNa karane yogya vahI vacana hotA hai, jisameM upayogitA tathA zraddheyatA ho / AcArya meM AdeyavacanatA kI vizeSatA honI cAhie, jisase zrotRgaNa unake vacanoM kI ora sahajatayA AkRSTa hoM, lAbhAnvita hoN| (2) madhuravacanatA-hitakaratA aura upAdeyatA ke sAtha yadi vacana meM madhuratA bhI ho to vaha sone meM sugandha jaisI bAta hai| laukika jana sahaja hI mAdhurya aura preyas kI ora adhika AkRSTa rahate haiN| yadi uttama bAta bhI amadhura yA kaThora vacana dvArA prakaTa kI jAya to sunane vAlA usase jhijhakatA hai mahAn kavi aura nItivida bhAravi ne isIlie kahA thA-hitaM manohArica durlabhaM vacaH arthAt aisA vacana durlabha hai, jo hitakara hone ke sAtha manohara bhI ho / AcArya meM aisA honA sarvathA vAMchanIya hai| isase unake Adeya vacanoM kI grAhyatA bahata adhika bar3ha jAtI hai| (3) anizritavacanatA-jo vacana rAga, dveSa yA kisI pakSa vizeSa ke Agraha para TikA hotA hai, vaha nizrita vacana kahA jAtA hai / vaisA vacana na vaktA ke apane hita ke lie hai aura usase zrotAgaNa ko hI kucha lAbha ho sakatA hai / AcArya nizritavacana-prayoktA nahIM hote| ve anizrita vacana bolate haiM, jisase sarvasAdhAraNa kA hita ho sakatA hai, jise saba AdarapUrvaka aMgIkAra karate haiN| (4) asandigdhavacanatA-sphuTavacanatA, tathya kA sAdhaka aura atathya kA bAdhaka jo na ho, vaisA jJAna sandeha kahalAtA hai| jo vacana usase lipta hai, vaha sandigdha yA asphuTa hai / AcArya sandigdha asphUTa yA aspaSTa vacana kA prayoga nahIM krte| vaisA karane se upAsakoM kI zraddhA ghaTatI hai| unakA kisI bhI prakAra se hita nahIM sadhatA / kyoMki vacana ke sandehayukta hone ke kAraNa ve udhara AkRSTa nahIM hote, phalataH AcArya cAhe vyakta na sahI, avyakta rUpa meM upekSaNIya ho jAte haiM / vAcanA-sampadA vAcanA-sampadA ke nimnAMkita cAra bheda haiM(1) viditvo zitA (2) viditvA vAcitA (3) parinirvApya vAcitA (4) arthaniryApakatA 1. dazAzrutaskandha sUtra, adhyayana 4, sUtra 5 2. dazAzrutaskandha sUtra, adhyayana 4, sUtra 6 Page #646 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jaina zramaNa saMgha : samIkSAtmaka parizIlana 131 --+ THEIR (ga viditvoddezitA-pahale ullekha kiyA gayA hai ki AcArya antevAsiyoM ko zruta kI artha-vAcanA dete haiM / vAcanA-sampadA meM isI sandarbha meM katipaya mahatvapUrNa vizeSatAe~ batalAI gaI haiN| unameM pahalI viditvA zitA hai / isakA sambandha adhyetA yA vAcanA lene vAle antevAsI se hai / adhyetA kA vikAsa kisa koTi kA hai, usakI grAhaka zakti kaisI hai, kisa Agama meM usakA praveza samyak hai, ityAdi pahaluoM ko dRSTi meM rakhakara AcArya antevAsI ko par3hAne kA nizcaya karate haiM / isakA Azaya yaha hai ki adhyetA kI kSamatA ko A~kane kI AcArya meM vizeSa sUjhabUjha hotI hai| viditvA vAcitA-ukta rUpa meM antevAsI kI yogyatA tathA dhAraNA zakti ko A~ka kara use pramANa, naya, hetu, dRSTAnta tathA yuktipUrvaka artha-vAcanA denA viditvA vAcitA hai| parinirvApya vAcitA-antevAsI adhyApita viSayoM ko asandigdha rUpa se hRdayaMgama kara sakA hai, usakI smati meM ve sthira ho cuke haiM, yaha jAnakara use vAcanA denA parinirvApya vAcitA hai| adhyApayitA ko aisA karanA Avazyaka hai kyoMki yadi pUrva adhyApita viSaya adhyetA ko yathAvat rUpa meM taiyAra nahIM ho sake hoM aura usa ora dhyAna diye binA Age se Age par3hAte jAnA adhyetA ke lie lAbhajanaka nahIM hotA hai| yoM adhyApayitA ko vRthA zrama hotA hai| usakA abhIpsita phala nahIM hotaa| arthaniryApakatA-sUtra-adhyApayitA ke lie Avazyaka hai ki sUtra-nirUpita jIva, ajIva, Asrava, samvara, nirjarA, bandha, mokSa, prabhati viSayoM kA use pUrvApara-saMgati sahita asandigdha-nirNAyaka bodha ho / utsarga, apavAda Adi kA rahasya use samyak parijJAta ho anekAntavAdI dRSTikoNa se ye samasta viSaya usa dvArA AtmasAt kiye hue hoM / yaha viSaya kA niryApana hai| AcArya meM aisA adhyayana-anuzIlana honA apekSita hai| apane isa prakAra ke adhyayana-krama dvArA antevAsiyoM ko artha kA avabodha karAnA arthaniryApakatA hai| yahA~ yaha bhI jJAtavya hai ki jahA~ kisI kAraNavaza upAdhyAya ke pada kI vyavasthA nahIM hotI yA sUtra-vAcanA kA kArya nahIM calatA, vahA~ AcArya sUtra-vAcanA bhI dete haiM / ve sUtra aura artha donoM kI vAcanA dene ke kAraNa donoM padoM kA uttaradAyitva vahana karate haiN| bhagavatI vRtti tathA vyavahAra bhASya Adi meM aise ullekha prApta haiN| itanA hI nahIM, Avazyaka hone para AcArya anya padoM kA bhAra bhI svayaM le sakate haiM / vastutaH ve sarvAdhikArI hote haiN| mati-sampadA mana kA padArtha viSayaka nirNAyaka vyApAra mati hai| mati-sampadA kA artha buddhi-vaiziSTya hai| (VAR 2-2/ 1 AcAryeNa sahopAdhyAya-AcAryopAdhyAyaH, savisayaMsi tti svaviSaye'rthadAna-sUtradAnalakSaNe gaNaM tti ziSyavargam, agilAe tti akhedena saMgRhNan-svIkurvan-upasRmbhayan -bhagavatI zataka 5, uddezaka 6, prazna 11 (vRtti) POmanitaramaniaNAMDARASADNAMBAnacotcamBAADAMsamiAAAAAAaranandsamanari AGRAAJAAAAAAAJTA AcAryapravaAbhApAryapravaTabhi zrAAnandaganthazrAAnandA anya womenmovi M witwarivanmove Page #647 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AcArya pradara zrI Ananda OM. 132 upayAya pravada abhinaMdana zrI grantha itihAsa aura saMskRti mati sampadA ke cAra bheda haiM (1) avagraha - mati-sampadA (3) avAya mati sampadA (2) IhA-mati sampadA (4) dhAraNA-mati sampadA krama ke ye cAra sopAna haiN| sabase pahale avagraha, IhA, avAya aura dhAraNA-mati jJAna ke pariNati jyoM hI indriya kisI padArtha kA sAkSAtkAra karatI hai, taba usa (padArtha) kA ati sAmAnya jJAna hotA hai| avagrahamati sampadA - sAmAnya kA tAtparya usa bodha se hai, jahA~ padArtha ke svarUpa nAma, jAti Adi kI kalpanA nahIM rahatI, ve anirdiSTa rahate haiM vaha manaHsthiti avagraha kahI jAtI hai| avagraha ko prazasta kSamatA kA honA avagraha-sampadA hai| AcArya meM sahaja hI yaha vizeSatA hotI hai| IhA-mati sampadA avagraha meM jJeya padArtha viSayaka aspaSTa manaHsthiti rahatI hai taba nizcayonmukha jijJAsA kA spandana hotA hai| mana tadanurUpa ceSTonmukha banatA hai| avagraha dvArA gRhIta svarUpAdi ke vaiza se rahita ati sAmAnya jJAna ke pazcAt vizeSa jJAna kI ora IhA -- mananAtmaka ceSTA jJAna kI nirNIta sthiti kI ora bar3hate krama kA rUpa hai| aisI udAtta sphuraNA kA honA IhA sampadA kahA jAtA hai| AcArya utkRSTa IhA mati-sampadA se yukta hote haiM / avAya mati sampadA IhA kA uttaravartI krama avAya hai| IhA ceSTAtmaka hai, avazya nizvayAtmaka nirNeya padArtha ke sAdhaka aura bAdhaka pramANa yA guNAguNa-vizleSaNa ke mAdhyama se jo nizcita manaHsthiti banatI hai, vaha avAya hai| rajjU aura sarpa ke udAharaNa se ise samajhA jA sakatA hai| a~dhere meM sahasA nizcaya nahIM ho pAtA ki jijJAsita padArtha sarpa hai yA rajjU jaba sAdhaka pramANa dvArA yA spaSTatA karane vAle hetu dvArA yaha nizcita rUpa se avagata ho jAtA hai ki yaha rajjU hai, taba avAya kI sthiti A jAtI hai avAya taka sUkSmatApUrvaka pahuMcanA yA yathAvat avAyAtmaka- nizcayAtmaka sthiti adhigata kara lene kI viziSTa kSamatA avAya sampadA ke nAma se abhihita hotI hai, jo AcArya meM svabhAvataH hotI hai| dhAraNA-mati sampadA avAya krama meM jJAna jisa nizciti meM pahuMcatA hai, usakA TikanA, sthira rahanA, smaraNa rakhanA dhAraNA hai / ise vAsanA yA smRti bhI kahA jAtA hai / yaha saMskarAtmaka hai / mana ke smRti-paTa para usa jJAna kA eka bhAvAtmaka rUpa aMkita ho jAtA hai / dUsare kisI samaya vaise padArtha ko dekhate hI pahale ke padArtha kI smRti jAga uThatI hai yaha jAgane vAlI smRti usI saMskAra kA phala hai, jo usa padArtha ke matyAtmaka manana krama meM mana para aMkita ho gayA thaa| dhAraNA, vAsanA yA smRti kA vaiziSTya yA vaibhava dhAraNA-matisampadA hai| AcArya isake dhanI hote haiN| - jisakI mananAtmaka kSamatA jitanI adhika vikasita hotI hai, use mati ke isa utthAna krama meM utanA hI vaiziSTya prApta rahatA hai| AcArya meM yaha kSamatA apanI vizeSatA lie rahatI hai| udAtta vyaktitva kI dRSTi se AcArya ke lie aisA honA Avazyaka bhI hai / prayoga-sampadA kisI viSaya para prativAdI ke sAtha vAda yA vicAra karanA yahA~ prayoga zabda se abhihita kiyA 1. dazAzrutaskandhasUtra, adhyayana 4, sUtra 7 Page #648 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jaina zramaNa saMgha : samIkSAtmaka parizIlana 133 / gayA hai| vAda sambandhI vizeSa paTatA yA kuzalatA kA nAma prayoga-sampadA hai| usake nimnalikhita cAra' bheda haiM (1) apane Apako jAnakara vAda kA prayoga karanA / (2) pariSad ko jAnakara vAda kA prayoga karanA / (3) kSetra ko jAnakara vAda kA prayoga karanA / (4) vastu ko jAnakara vAda kA prayoga krnaa| (1) Atma-jJAnapUrvaka vAda kA prayoga-vAdArtha udyata vyakti ke lie yaha Avazyaka hai ki pahale vaha apanI zakti, kSamatA, pramANa, naya Adi ke sambandha meM apanI yogyatA ko A~ke / yaha bhI dekhe ki prativAdI kI tulanA meM usakI kaisI sthiti hai / vaha tatpazcAt vAda meM pravRtta ho / aisA na hone para pratikula pariNAma Ane kI AzaMkA ho sakatI hai / ataH AcArya meM isa prakAra kI vizeSatA kA honA Avazyaka hai| yoM soca-vicAra kara, apanI kSamatA ko A~ka kara buddhimattApUrvaka vAda meM pravRtta honA pahale prakAra kI prayoga-sampadA hai| (2) pariSada-jJAna pUrvaka vAda-prayoga-jisa pariSad ke bIca vAda hone ko hai, kuzala vAdI ko cAhie ki vaha usa pariSada ke sambandha meM pahale se hI jAnakArI prApta kare ki vaha (pariSada) gambhIra tatvoM ko samajhatI hai yA nahIM / yaha bhI jAne ki pariSad kI ruci vAdI ke apane dhArmika siddhAntoM meM hai yA prativAdI ke siddhAntoM meM / kevala tarka aura yukti-bala dvArA hI prativAdI para sampUrNa saphalatA nahIM pAI jA sktii| jina logoM ke bIca vAda pravRtta hotA hai, unakA mAnasika jhukAva bhI usameM kAma karatA hai / ataeva saphalatA yA prativAdI para vijaya cAhane vAle vAdI ke lie yaha Avazyaka hai ki pariSada kI anukulatA aura pratikulatA ko dRSTi meM rakhe / isa ora soce-vicAre binA vAda meM pravRtta na ho| AcArya meM isa prakAra kI vizeSa samajha ke sAtha vAda meM pravRtta hone kI sahaja vizeSatA hotI hai| kSetra-jAna pUrvaka vAda-prayoga--jisa kSetra meM vAda hone ko hai, vaha kaisA hai, vahA~ ke loga darlabha bodhi haiM yA sulabha bodhi, vahA~ kA zAsaka vijJa hai yA ajJa, anukUla hai yA pratikUla ityAdi bAtoM ko bhI dhyAna meM rakhanA vAdI ke lie Avazyaka hai| yadi loga sulabha bodhi, zAsaka vijJa tathA anukUla ho to vidvAna vAdI ko saphalatA aura gaurava milatA hai| kSetra kI sthiti isake pratikUla ho to vAdI atyanta yogya hote hue bhI saphala bana sake, yaha kaThina hai / AcArya meM kSetra ko parakhane kI apanI vizeSatA hotI hai| vastu-jJAna pUrvaka vAda kA prayoga--vastu kA artha vAda kA viSaya hai / jisa viSaya para vAda yA vaicArika UhApoha kiyA jAnA hai, vaha vAdI ko dhyAna meM rahanA Avazyaka hai / usa viSaya ke vibhinna pakSa, usa sambandha meM vividha dhAraNAe~, unakA samAdhAna ityAdi dRSTi meM rakhate hue vAda meM pravRtta honA hitAvaha hotA hai| AcArya meM yaha vizeSatA bhI honI caahie| saMkSepa meM, sAra yaha hai ki AcArya kA saMgha meM sabase adhika mahatvapUrNa sthAna hotA hai| unakI vijaya NET 1 dazAzrutaskandha sUtra, adhyayana 4, sUtra 11 indantriM aar-AAMANABAJANANALShaiMahasammGOWOOONP Nit! SIAcArya prAAmAANAYA Page #649 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AcArya pravakha abhinandana zrI Anandana grantha Www DaoN. Exxxt DaoN AcArya prava zrI Ananda 134 itihAsa aura saMskRti sAre saMgha kI zobhA hai, unakI parAjaya sAre saMgha kA apamAna / ataH yaha vAMchanIya hai ki AcArya meM vAdaprayoga sambandhI vizeSatAe~, jinakA ullekha huA hai, hoM / jisase unakA apanA gaurava bar3he, saMgha kI mahimA phaile / abhindana anthAdana saMgrahaparikSA sampadA jaina zramaNa ke jIvana meM parigraha ke lie koI sthAna nahIM hai / vaha sarvathA niSparigrahI jIvanayApana karatA hai / yaha hone para bhI jaba taka sAdhaka sadeha hai, use jIvana-yAtrA ke nirvAha ke lie katipaya vastuoM kI apekSA rahatI hI hai| zAstrIya vidhAna ke anurUpa una vastuoM kA grahaNa karatA huA sAdhaka parigrahI nahIM banatA kyoMki una vastuoM meM usakI jarA bhI mUrcchA yA Asakti nahIM hotI / parigraha kA AdhAra mUrcchA yA Asakti hai / yadi apane deha ke prati bhI sAdhaka ke mana meM mUrcchA yA Asakti ho jAe to vaha parigraha ho jAtA hai / Atma-sAdhanA me lage sAdhaka kA jIvana anAsakta aura amUcchita hotA hai, honA cAhie / yahI kAraNa hai ki usa dvArA anivArya AvazyakatAoM ke nirvAha ke lie amUcchita evaM anAsakta bhAva se apekSita padArthoM kA grahaNa adUSaNIya hai / saMgraha kA artha zramaNa ke vaiyaktika tathA sAmaSTika saMghIya jIvana ke lie Avazyaka vastuoM kA avalokana, Akalana yA svIkAra hai / vastuoM kI AvazyakatA, samIcInatA evaM sulabhatA kA jJAna saMgrahaparijJA kahA jAtA hai| AcArya para saMgha ke saMcAlana, saMrakSaNa evaM vyavasthA kA uttaradAyitva hotA hai ataH unheM isa ora jAgarUka rahanA apekSita hai ki kaba kisa vastu kI AvazyakatA par3a jAe aura pUrti kisa prakAra sambhava ho / isameM jAgarUkatA ke sAtha-sAtha sUjha-bUjha tathA vyAvahArika kuzalatA kI bhI AvazyakatA rahatI hai / yaha AcArya kI apanI asAdhAraNa vizeSatA hai / saMgrahaparijJA sampadA ke cAra prakAra batAye gaye haiM(1) kSetra - pratilekhana - parijJA (3) kAla - sammAna - parijJA bihAra ke sthAna kSetra kahe jAte haiM / jaina (1) kSetra pratilekhana - parijJA - sAdhuoM ke pravAsa aura zramaNa varSA Rtu ke cAra mahIne eka hI sthAna para Tikate haiM, kahIM bihAra yAtrA nahIM karate / ise cAturmAsika pravAsa kahA jAtA hai / isake atirikta ve jana-jana ko dharmopadeza yA adhyAtma-preraNA dene ke nimitta ghUmate rahate haiM / roga, vArdhakya, daihika azaktatA Adi apavAdoM ke atirikta ve kahIM bhI eka mAsa se adhika nahIM ttikte| (2) prAtihArika avagraha-prarijJA (4) guru - saMpUjanA - parijJA cAturmAsika pravAsa ke lie kaunasA kSetra kaisA hai, sAdhu-jIvana ke lie apekSita niravadya padArtha kahA~ kisa rUpa meM prApya haiM, asvastha sAdhuoM kI cikitsA, pathya AhAra Adi ko sulabhatA, jalavAyu va nivAsa sthAna kI anukUlatA Adi bAtoM kA dhyAna AcArya ko rahatA hai / cAturmAsika pravAsa meM isa bAta 1 dazazrutaskandha sUtra adhyayana 4 sUtra 12 Page #650 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jaina zramaNa saMgha : samIkSAtmaka parizIlana 135 CHI bA kA aura adhika mahatva hai| varSa bhara meM varSAvAsa ke antargata hI zramaNoM kA eka sthAna para sabase lambA pravAsa hotA hai / adhyayana cikitsA Adi kI dRSTi se vahA~ yatheSTa samaya milatA hai| isalie ina bAtoM kA vicAra bahuta Avazyaka hai| dharma-prasAra kI dRSTi se bhI kSetra kI gaveSaNA kA mahatva hai| yadi kisI kSetra ke logoM ko adhyAtma meM rasa hai to vahA~ bahata loga dharma-bhAvanA se anuprANita hoMge, dharma kI prabhAvanA hogii| ___ AcArya ina saba dRSTikoNoM ko AtmasAt kiye rahate haiN| (2) prAtihArika avagraha-parijJA-zramaNa apanI AvazyakatA ke anusAra do prakAra kI vastue~ lete haiN| prathama koTi me ve vastue~ AtI haiM, jo sampUrNatayA upayoga meM lI jAtI haiM, vApisa nahIM lauTAI jAtI, jaise-anna, jala, auSadhi Adi / dUsarI ve vastaeM haiM. jo upayoga meM lene ke bAda vApisa jAtI haiM, unheM prAtihArika kahA jAtA hai| prAtihArika kA zAbdika artha bhI isI prakAra kA hai| pITha, phalaka, zayyA, saMstAraka Adi isa koTi meM Ate haiN| AcArya ke darzana tathA unase adhyayana Adi ke nimitta aneka dUsare sAdha bhI Ate rahate haiN| unake svAgata-satkAra, suvidhA Adi kI dRSTi se jaba jaise apekSita hoM, pITha, phalaka, Asana Adi ke lie AcArya ko dhyAna rakhanA Avazyaka hotA hai| kauna vastu kahA~ prApya hai, yaha dhyAna rahane para AvazyakatA par3ate hI zAstrIya vidhi ke anusAra vaha tatkAla prApta kI jA sakatI hai| usake lie anAvazyaka rUpa meM bhaTakanA nahIM par3atA hai| (3) kAla-sammAna-parijJA-kAla ke sammAna kA Azaya sAdhujIvanocita kriyAoM kA samucita samaya para anuSThAna karanA hai| aisA karanA vyAvahArika dRSTi se jahA~ vyavasthita jIvana kA paricAyaka hai, vahA~ AdhyAtmika dRSTi se jIvana meM isase anta:sthiratA parivyApta hotI hai| kriyAoM ke yathAkAla anuSThAna ke lie kAla kA 'sammAna' karanA--aisA jo prayoga zAstra meM AyA hai, usase spaSTa hai ki yathAsamaya dhArmika kriyAoM ke sampAdana kA kitanA adhika mahatva rahA hai| AcArya sAre saMgha ke niyAmaka aura adhinAyaka hote haiN| unake jIvana kA kSaNa-kSaNa antevAsiyoM evaM anuyAyiyoM ke samakSa Adarza ke rUpa meM vidyamAna rahatA hai / usakA una para amiTa prabhAva hotA hai| isalie yathAsamaya saba kriyAe~ suvyavasthita rUpa meM saMpAdita karanA, usa ora anavarata yatnazIla rahanA AcArya ke lie Avazyaka hai| (4) guru-saMpUjanA-parijJA-jo dIkSA-paryAya meM apane se jyeSTha hoM, una zramaNoM kA vandana, namana Adi dvArA bahumAna karane meM AcArya sadA jAgarUka rahate haiN| ise ve Avazyaka aura mahatvapUrNa samajhate haiM / aisA karanA guru-saMpUjanA-parijJA hai| AcArya kI yaha pravRtti antevAsiyoM ko bar3oM kA sammAna karane, unake prati Adara evaM zraddhA dikhAne kI ora prerita karatI hai| saMgha ke vAtAvaraNa meM isase sauhArda kA saMcAra hotA hai| phalata: saMgha vikasita aura unnata banatA hai| 1. pratiharaNaM pratihAra-pratyarpaNam, tamahatIti prAtihArikam / puna: samarpaNIya saMstArakAdau / -jJAtAdharmakathA saTIka, zrutaskandha 1, adhyayana 5 AcAryapravara zrIAnandamanthazrAndiyan AcAryapravaraAnanda Preemwwer Page #651 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AcArya prava zrI Ananda* grantha 136 upAdhyAya abhinaMdana itihAsa aura saMskRti * grantha jainadarzana jJAna aura kriyA ke samanvita anusaraNa para AdhRta hai / saMyama-mUlaka AcAra kA paripAlana jaina sAdhaka ke jIvana kA jahA~ anivArya aMga hai, vahA~ usake lie yaha bhI apekSita hai ki vaha jJAna kI ArAdhanA meM bhI apane ko tanmayatA ke sAtha jor3e / sadajJAna pUrvaka Acarita kriyA meM zuddhi kI anupama suSamA prasphuTita hotI hai| jisa prakAra jJAna prasUta kriyA kI garimA hai, usI prakAra kriyAnvita yA kriyA-pariNata jJAna kI hI vAstavika sArthakatA hai| jJAna aura kriyA jahA~ pUrva aura pazcima kI taraha bhinna dizAoM meM jAte haiM, vahA~ jIvana kA dhyeya saghatA nahIM / anuSThAna dvArA ina donoM pakSoM meM sAmaMjasya utpanna kara jisa gati se sAdhaka sAdhanA-patha para agrasara hogA, sAdhya ko AtmasAt karane meM vaha utanA hI adhika saphala banegA / jaina saMgha ke padoM meM AcArya ke bAda dUsarA pada upAdhyAya kA hai / isa pada kA sambandha mukhyataH adhyayana se hai, upAdhyAya zramaNoM ko sUtra vAcanA dete haiM / kahA gayA hai-- bArasaMgo jiNakkhAo, sajjao kahio buha / ta uvaissaMti jamhA, uvajjhayA teNa vuccaMti || jina pratipAdita dvAdazAMgarUpa svAdhyAya --- sUtra - vAG maya jJAniyoM dvArA kathita varNita yA prathita kiyA gayA hai / jo usakA upadeza karate haiM, ve (upadezaka zramaNa ) upAdhyAya kahe jAte haiM / yahA~ sUtra vAG maya kA upadeza karane kA Azaya AgamoM kI sUtra vAcanA denA hai / sthAnAMga vRtti meM bhI upAdhyAya kA sUtradAtA' (sUtravAcanAdAtA) ke rUpa meM ullekha huA hai / AcArya kI sampadAoM ke varNana prasaMga meM yaha batalAyA gayA hai ki AgamoM kI artha- vAcanA AcArya dete haiM / yahA~ jo upAdhyAya dvArA svAdhyAyopadeza yA sUtravAcanA dene kA ullekha hai, usakA tAtparya yaha hai ki sUtroM ke pAThoccAraNa kI zuddhatA, spaSTatA, vizadatA, aparivartyatA tathA sthiratA banAye rakhane ke hetu upAdhyAya pAramparika tathA Aja kI bhASA meM bhASA vaijJAnika Adi dRSTiyoM se antevAsI zramaNoM ko mUla pATha kA sAMgopAMga zikSaNa dete haiM / anuyogadvAra sUtra meM 'Agamata: dravyAvazyaka, ke sandarbha meM paThana yA vAcana kA vivecana karate hue tatsambandhI vizeSatAoM para prakAza DAlA gayA hai, jisase pratIta hotA hai ki pATha kI eka akSuNNa tathA sthira paramparA jaina zramaNoM meM rahI hai / Agama-pATha ko yathAvat banAye rakhane meM isase bar3I sahAyatA milI hai / Agama-gAthAoM kA uccAraNa kara denA mAtra pATha yA vAcana nahIM hai / anuyogadvAra meM pada ke zikSita, jita, sthita, mita, parijita, nAmasama, ghoSasama, ahInAkSara, atyakSara, avyAviddhasara, askhalita, 1. bhagavatI sUtra 1. 1. 1 maMgalAcaraNa vRtti / 2. upAdhyAya : sUtradAtA / sthAnAMga sUtra 3. 4. 323 vRtti / Page #652 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jaina zramaNa saMgha : samIkSAtmaka parizIlana 137 JAESIBAR 2 DIM amilita, avyatyAnaMDita, pratipUrNa, pratipUrNa ghoSa tathA kaNThoSThavipramukta vizeSaNa diye gaye hai|' saMkSepa meM inakA tAtparya yoM hai1. zikSita sAdhAraNatayA sIkha lenaa| 2. sthita sIkhe hue ko mastiSka meM TikAnA / 3. jita anukrama pUrvaka paThana krnaa| 4. mita akSara Adi kI maryAdA, saMyojana Adi jAnanA / 5. parijita ananukrama-vyatikrama yA anukrama ke binA pATha krnaa| 6. nAmasama jisa prakAra hara vyakti ko apanA nAma smaraNa rahatA hai, usa prakAra sUtra kA pATha yAda rahanA arthAt sUtrapATha ko isa prakAra AtmasAt kara lenA ki jaba bhI pUchA jAe, yathAvat rUpa meM batalAyA jA ske| 7. ghoSasama svara ke hrasva, dIrgha, pluta tathA udAtta, anudAtta aura svarita ke rUpa meM jo uccAraNa sambandhI bheda vaiyAkaraNoM ne kiye haiM, unake anurUpa uccAraNa karanA / 8. ahInAkSara pAThakama meM kisI bhI akSara ko hIna-lupta yA aspaSTa na kara denaa| 6. anatyakSara adhika akSara na jodd'naa| 10. avyAviddhAsara akSara, pada Adi kA viparIta-ulTA paThana na krnaa| 11. askhalita pATha meM skhalana na karanA, pATha kA yathApravAha uccAraNa krnaa| 12. amilita akSaroM ko paraspara na milAte hue-uccAraNIya pATha ke sAtha kinhIM dUsare akSaroM ko na milAte hue uccAraNa krnaa| 13. avyatyAnaMDita anya sUtroM, zAstroM ke pATha ko samAnArthaka jAnakara uccArya pATha ke sAtha milA denA vyatyAnaMDita hai| aisA na karanA avyatyA mraDita hai| 14. pratipUrNa pATha kA pUrNa rUpa se uccAraNa karanA, usake kisI aMga ko anaccArita na rkhnaa| . Merge E 1. anuyoga dvAra sUtra--16 2. UkAlo'jyasva dIrgha plutaH / -pANinIya aSTAdhyAyI 1. 2. 27 / 3. ucca rudAttaH / nIcairanudAttaH / samAhAraH / svaritaH / -pANinIya aSTAdhyAyI 1. 2. 26-31 PARuaman andnanMANASAMBHAJAJANMAAMADARAiseDMAALLARSHANAMAHAKARIAAAAAINIAKIRTALRAMPARAMINAKASHING YC zAcAphrAnAzAcAphnAvaza zrIAnandanthazrAAnanda anya m- Howmom AmAvinianMonieranorma Page #653 -------------------------------------------------------------------------- ________________ PLAndamarinanArrarsemaniamarMinIAL -MAuranamamimandarawasanaramaniaiorsranamamaAAAdrialwedisair m ire Kranamamrpawan AcAryapravara triAcAryapravaabhinaya zrIAnandagranthazrAAnandAnthaH 6 138 itihAsa aura saMskRti 15. pratipUrNadhoSa uccAraNIya pATha kA manda svara, jo kaThinAI se sunAI de, dvArA uccAraNa na karanA, pUre svara kA spaSTatA se uccA raNa krnaa| 16. kaNThoSThavipramukta : uccAraNIya pATha yA pAThAMza ko gale aura hoThoM meM aTakA kara aspaSTa nahIM bolnaa| sUtra pATha ko akSuNNa tathA aparivartya banAye rakhane ke lie upAdhyAya ko sUtra-vAcanA dene meM kitanA jAgarUka tathA prayatnazIla rahanA hotA thA, yaha ukta vivecana se spaSTa hai| lekhanakrama ke astitva meM Ane se pUrva vaidika, jaina aura bauddha sabhI paramparAoM meM apane AgamoM, ArSa zAstroM ke kaNThastha rakhane kI praNAlI thii| mUla pATha kA rUpa akSuNNa banA rahe, parivartana samaya kA usa para prabhAva na Ae, isa nimitta una dvArA aise pATha-krama yA uccAraNa-paddhati kA paristhApana svAbhAvika thA, jisase eka se sunakara yA par3hakara dUsarA vyakti sarvathA usI rUpa meM zAstra ko AtmasAt banAye rakha sake / udAharaNArtha saMhitA pATha, pada-pATha, krama-pATha jaTA-pATha, aura ghana-pATha ke rUpa meM vedoM ke paThana kA bhI bar3A vaijJAnika prakAra thA, jisane aba taka unako mUla rUpa meM banAye rakhA hai| eka se dUsare dvArA zruti-paramparA se Agama-prAptikrama ke bAvajUda jainoM ke Agamika vAGamaya meM koI vizeSa yA adhika parivartana AyA ho, aisA sambhava nahIM lagatA / sAmAnyataH loga kaha dete haiM ki kisI se eka vAkya bhI sunakara dUsarA vyakti kisI tIsare vyakti ko batAe to yatkiMcit parivartana A sakatA hai, phira yaha kaba sambhava hai ki itane vizAla Agama-vAGamaya meM kAla kI isa lambI avadhi ke bIca bhI koI parivartana nahIM A skaa| sAdhAraNatayA aisI zaMkA uThanA asvAbhAvika nahIM hai kintu Agama-pATha kI uparyukta paramparA se svataH samAdhAna ho jAtA hai ki jahA~ mUla pATha kI surakSA ke lie itane upAya pracalita the, vahA~ AgamoM kA mUla svarUpa kyoM nahIM avyAhata aura aparivartita rahatA / artha yA abhiprAya kA Azraya sUtra kA mUla pATha hai / usI kI pRSThabhUmi para usakA pallavana aura vikAsa sambhava hai / ataeva usake zuddha svarUpa ko sthira rakhane ke lie sUtra-vAcanA yA paThana kA itanA bar3A mahatva samajhA gayA ki saMgha meM usake lie 'upAdhyAya' kA pRthak pada pratiSThita kiyA gyaa| pravartaka AcArya ke bahavidha uttaradAyitvoM ke samyaka nirvahaNa meM suvidhA rahe, dharma-saMgha uttarottara unnati karatA jAe, zramaNavanda zrAmaNya ke paripAlana aura vikAsa meM gatizIla rahe, isa hetu anya padoM ke sAtha pravartaka kA bhI vizeSa pada pratiSThita kiyA gyaa| pravartaka pada kA vizleSaNa karate hae likhA hai tapa saMyamayogeSu, yogyaM yohi pravartayet / nivartayedayogyaM ca, gaNacintI pravartakaH // ' ALS pn 1. dharmasaMgraha, adhikAra 3, gAthA 143 Page #654 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jaina zramaNa saMgha : samIkSAtmaka parizIlana 136 pravartaka gaNa yA zramaNa-saMgha kI cintA karate haiM arthAt ve usakI gatividhi kA dhyAna rakhate haiN| ve jina zramaNoM ko tapa, saMyama tathA prazasta yogamUlaka anyAnya satpravRttiyoM meM yogya pAte haiM, unheM unameM pravRtta yA utprerita karate haiN| mUlataH to sabhI zramaNa zrAmaNya kA nirvAha karate hI haiM para ruci kI bhinnatA ke kAraNa kinhIM kA tapa kI ora adhika jhakAva hotA hai. kaI zAstrAnuzIlana meM adhika rasa lete haiM, kaI saMyama ke dUsare pahaluoM kI ora adhika AkRSTa rahate haiN| ruci ke kAraNa kisI vizeSa pravRtti kI ora zramaNa kA utsAha ho sakatA hai para hara kisI ko apanI yathArtha sthiti kA bhalI bhA~ti jJAna ho, yaha Avazyaka nhiiN| ati utsAha ke kAraNa kabhI-kabhI apanI kSamatA ko AMka pAnA bhI kaThina hotA hai| aisI paristhiti meM pravartaka kA yaha kartavya hai ki jinako jisa pravRtti ke lie yogya mAnate hoM, unheM usa ora prerita aura pravRtta kreN| jo unheM jisa pravRtti ke samyak nirvAha meM yogya na jAna par3eM, unheM ve usa ora se nivRtta kreN| sAdhaka ke lie isa prakAra ke patha-nirdezaka kA honA parama Avazyaka hai| isase usakI zakti aura puruSArtha kA samIcIna upayoga hotA hai| aisA na hone se kaI prakAra kI kaThinAiyA~ upasthita ho jAtI haiM / udAharaNArtha-koI zramaNa ati utsAha ke kAraNa apane ko ugra tapasyA meM lagAye para kalpanA kIjiye, usakI daihika kSamatA isa prakAra kI na ho, svAsthya anukUla na ho, mAnasika sthiratA kama ho to vaha apane prayatna meM jaisA socatA hai, cAhatA hai, saphala nahIM ho pAtA / usakA utsAha TUTa jAtA hai, vaha apane ko zAyada hIna bhI mAnane lagatA hai| ataeva pravartaka, jinameM jJAna, anubhava tathA anaThI sUjhabUjha hotI hai, kA dAyitva hotA hai ki ve zramaNoM ko unakI yogyatA ke anurUpa utkarSa ke| vibhinna mArgoM para gatizIla hone meM pravRtta kareM, jo ucita na pratIta hoM, unase nivRtta kreN| ukta tathya ko spaSTa karate hue aura bhI kahA gayA hai tavasaMjamaniyamesa, jo juggo tattha taM pvettii| asaha ya niyataMttI, gaNatattillo pvttiio| tapaH saMyamayogeSa madhye yo yatra yogyastaM tatra pravartayanti, asahAMzca / asamarthAzca nivartayanti / evaM gaNatAptipravRttAH pravatinaH / / sayama, tapa Adi ke AcaraNa meM jo dhairya aura sahiSNutA cAhie, jinameM vaha hotI hai, ve hI usakA samyaka anuSThAna kara sakate haiM / jinameM vaisI sahanazIlatA aura dRr3hatA nahIM hotI, unakA usa para Tike rahanA sambhava nahIM hotA / pravartaka kA yaha kAma hai ki kisa zramaNa ko kisa ora pravRtta kare, kahA~ se nivRtta kre| gaNa ko tRpta-tuSTa-ullasita karane meM pravartaka sadA prayatnazIla rahate haiN| sthavira jaina saMgha meM sthavira kA pada atyanta mahatvapUrNa hai| sthAnAMga sUtra meM daza prakAra ke sthavira batalAye gaye haiM, jinameM se antima tIna jAti-sthavira, zruta-sthavira tathA paryAya-sthavira kA sambandha vizeSataH zramaNa 1. vyavahAra bhASya, uddezaka 1, gAthA 340 2. sthAnAMgasUtra, sthAna 10, sUtra 762 oundaNABARAAAAABARSAAMAAJAIWALAIMJAMMinortavaadebasubruANASABAIKLAINAAR IAAAAMJAAnath AAAAAA: viMMAvanMw.naviVivan MINiravinviMAmriMav er Page #655 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Ao karUna Aga A za vahI 140 itihAsa aura saMskRti jIvana se hai / sthavira kA sAmAnya artha praur3ha yA vRddha hai / jo janma se arthAt Ayu se sthavira hote haiM, ve jAti-sthavira kahe jAte haiM / sthAnAMga ' vRtti meM unake lie sATha varSa kI Ayu kA saMketa kiyA gayA hai / jo zruta-samavAya Adi aga, Agama va zAstra ke pAragAmI hote haiM, ve zruta sthavira' kahe jAte haiM / unake lie Ayu kI iyattA kA nibandha nahIM hai / ve choTI Ayu ke bhI ho sakate haiM / paryAya sthavira ke hote haiM, jinakA dIkSAkAla lambA hotA hai / inake lie bIsa varSa ke dIkSAparyAya ke hone kA vRttikAra ne ullekha kiyA hai jinakI Ayu paripakva hotI hai, unheM jIvana ke aneka prakAra ke anubhava hote haiM / ve jIvana meM bahuta prakAra ke anukUla-pratikUla, priya-apriya ghaTanAkrama dekhe hue hote haiM ataH ve viparIta paristhiti meM bhI vicalita nahIM hote ve sthira bane rahate haiM / sthavira zabda sthiratA kA bhI dyotaka hai / jinakA zAstrAdhyayana vizAla hotA hai, ve bhI apane vipula jJAna dvArA jIvana satva ke parijJAtA hote haiM / zAstra jJAna dvArA unake jIvana meM AdhyAtmika sthiratA aura dRr3hatA hotI hai / jinakA dIkSA - paryAya, saMyama jIvitavya lambA hotA hai, unake jIvana meM dhArmika paripakvatA, cAritrika bala evaM Atma-oja sahaja hI prasphuTita ho jAtA hai / isa prakAra ke jIvana ke dhanI zramaNoM kI apanI garimA hai / ve dRr3hadharmA hote haiM aura saMgha ke zramaNoM ko dharma meM, sAdhanA meM, saMyama meM sthira banAye rakhane ke lie sadaiva jAgarUka tathA prayatnazIla rahate haiM / pravacanasAroddhAra (dvAra 2) meM kahA gayA hai abhinaMdana "pravartitavyApArAn saMyamayogeSu sIdataH sAdhUn jJAnAdiSu / aihikAmuSmika pAya darzanataH sthirIkarotIti sthavira: / jo sAdhu laukika eSaNAvaza sAMsArika kArya-kalApoM meM pravRtta hone lagate haiM, jo saMyama pAlana meM, jJAnAnuzIlana meM kaSTa kA anubhava karate haiM, aihika aura pAralaukika hAni yA duHkha dikhalA kara unheM jo zramaNa jIvana meM sthira karate haiM, ve sthavira kahe jAte haiM / ve svayaM ujjvala cAritrya ke dhanI hote haiM, ata: unake preraNA vacana, prayatna prAyaH niSphala nahIM hote / sthavira kI vizeSatAoM kA varNana karate hue kahA gayA hai ki sthavira saMvigna-mokSa ke abhilASI, mArdavita, atyanta mRdu yA komala prakRti ke dhanI aura dharmapriya hote haiM / jJAna, darzana evaM cAritrya kI ArAdhanA meM upAdeya anuSThAnoM ko jo zramaNa parihIna karatA hai, unake pAlana meM asthira banatA hai, ve 1. jAtisthavirA: - SaSTivarSa pramANajanmaparyAyAH / 2. zratasthavirA: samavAyAGa gadhAriNaH / -- sthAnAMga sUtra, sthAna 10 sUtra, 762 vRtti 3. paryAyasthavirA: - vizativarSa pramANapravrajyA paryAyavantaH / ----sthAnAMgasUtra, sthAna 10, sUtra 762 vRtti --sthAnAMgasUtra, sthAna 10, sUtra 762 vRtti Page #656 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jaina zramaNa saMgha : samIkSAtmaka parizIlana (sthavira) use jJAna, darzana tathA cAritrya kI yAda dilAte haiN| patanonmukha zramaNoM ko ve aihika aura pAralaukika adhaHpatana dikhalA kara mokSa ke mArga meM sthira karate haiN|' isI Azaya ko aura spaSTa karate hue kahA gayA hai tena vyApAriteSvarthe-panagArAMzca sIdataH / sthirIkaroti sacchaktiH, sthaviro bhavatIha saH // tapa, saMyama, zrutArAdhanA tathA Atma-sAdhanA Adi zramaNa-jIvana ke unnAyaka kArya, jo saMdhapravartaka dvArA zramaNoM ke lie niyojita kiye jAte haiM, meM jo zramaNa asthira ho jAte haiM, inakA anusaraNa karane meM jo kaSTa mAnate haiM yA inakA pAlana karanA jinako apriya lagatA hai, bhAtA nahIM, unheM jo Atmazaktisampanna dRDhacetA zramaNa ukta anuSTheya kAryoM meM dRr3ha banAtA hai, vaha sthavira kahA jAtA hai| isase spaSTa hai ki saMyama-jIvana. jo zrAmaNya kA aparihArya aMga hai, ke praharI kA mahanIya kArya sthavira karate haiM / saMgha meM unakI bahuta pratiSThA tathA sAkha hotI hai| avasara Ane para ve AcArya taka ko Avazyaka bAteM sujhA sakate haiM, jina para unheM (AcArya ko) bhI gaura karanA hotA hai| saMkSepa meM, sAra yaha hai ki sthavira saMyama meM svayaM avicala-sthitizIla hote aura saMgha ke sadasyoM ko vaisA bane rahane ke lie utprerita karate rahate haiN| gaNI ___gaNI kA sAmAnya artha gaNa yA sAdhu-samudAya kA adhipati hai| ata: AcArya ke lie bhI isa zabda kA prayoga dekhane meM AtA hai| parantu yahA~ yaha eka viziSTa artha ko lie hue hai| saMgha meM jo apratima vidvAna, bahuzruta zramaNa hotA thA, use gaNI kA pada diyA jAtA thaa| gaNI ke sambandha meM likhA hai asya pArve AcAryAH sUtradyamabhyasyanti / 3 arthAt AcArya unake pAsa sUtra Adi kA abhyAsa karate haiN| - yadyapi AcArya kA sthAna saMgha meM sarvocca hotA hai| unameM AcAra pAlane, palavAne, saMgha ke zramaNoM ko anuzAsana meM rakhane, unako tatva-jJAna dene, unakA parirakSaNa tathA vikAsa karate rahane kI asAdhAraNa ya saMviggo maddavio, piyadhammo nANadasaNacarittai / je aTTha pari hAyai, sAto te havaI thero // yaH saMvigno mokSAbhilASI, mArdavita: saMjJAtamArdavikaH / (1) priyadharmA ekAntavallabhaH saMyamAnuSThAne, yo jJAnadarzanacAritreSu madhye yAnAnapAdeyAnuSThAnavizeSAn parihApayati hAni nayati tAn taM smArayan bhavati sthaviraH, sIdamAnAnsAdhana aihikA''muSmikApAyapradarzanatAM mokSamArge sthirIkarotIti sthavira iti vyutpteH| -abhidhAna rAjendra bhAga, 4, pRSTha 2386-87 2. dharmasaMgraha, adhikAra 3, gAthA 73 3. kalpa subodhikA kalpa : DJukunMEANMAHARAOORDADAND ApApravAhava AnApAryapravara amana zrAADannyAzrIAnanda mew wwimary Page #657 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ENITI haiAcArya AcAryapravAsa abhiva atra zrAAnandAanyazrIAnandagrantha 142 itihAsa aura saMskRti TA kSamatA hotI hai| unake vyaktitva meM sarvAtizA ya oja tathA prabhAva hotA hai| parantu yaha Avazyaka nahIM ki saMghagata zramaNoM meM ve sabase adhika vidvAna evaM adhyetA hoN| gaNI meM isa koTi kI jJAnAtmaka vizeSatA hotI hai| phalasvarUpa ve AcArya ko bhI vAcanA de sakate haiN| isase yaha bhI spaSTa hai ki AcArya-pada kevala vidvattA ke AdhAra para nahIM diyA jAtA / vidyA jIvana kA eka pakSa hai| usake atirikta aura bhI aneka pakSa haiM / jinake binA jIvana meM samagratA nahIM aatii| AcArya ke vyaktitva meM vaisI samagratA honI cAhie, jisase jIvana ke saba aMga paripUrita lgeN| yaha saba hone para bhI AcArya ko yadi zAstrAdhyayana kI aura apekSA ho to ve gaNI se zAstrAbhyAsa kreN| AcArya jaise ucca pada para adhiSThita vyakti eka anya sAdhu se adhyayana kareM, isameM kyA unakI garimA nahIM miTatI-AcArya aisA vicAra nahIM karate / ve guNagrAhI tathA ucca saMskArI hote haiM, ata: jo jo unheM Avazyaka lagatA hai, ve una viSayoM ko gaNI se par3hate haiM / yaha kitanI svastha tathA sukhAvaha paramparA hai ki AcArya bhI viziSTa jJAnI se jJAnArjana karate nahIM hicakate / jJAna aura jJAnI ke satkAra kA yaha anukaraNIya prasaMga hai| gaNadhara gaNadhara kA zAbdika artha gaNa yA zramaNa-saMgha ko dhAraNa karane vAlA, gaNa kA adhipati yA svAmI hotA hai / Avazyaka vRtti meM anuttara jJAna, darzana Adi guNoM ke gaNa-samUha ko dhAraNa karane vAle gaNadhara kahe gaye haiN| Agama-vAGamaya meM gaNadhara zabda mukhyata: do arthoM meM prayukta hai| tIrthaMkara ke pramukha ziSya, jo una (tIrthakara) dvArA prarUpita tatva-jJAna kA dvAdazAMgI ke rUpa meM saMgrathana karate haiM, unake dharma-saMgha ke vibhinna gaNoM kI dekha-rekha karate haiM, apane-apane gaga ke zramaNoM ko Agama-vAcanA dete haiM, gaNadhara kahe jAte haiN| anuyogadvAra sUtra meM bhAva-pramANa ke antargata jJAna guNa ke Agama' nAmaka pramANa-bheda meM batAyA gayA hai ki gaNadharoM ke sUtra Atmagamya hote haiN| tIrthaMkaroM ke varNana-krama meM unakI anyAnya dharma-sampadAoM ke sAtha-sAtha unake gaNadharoM kA bhI yathAprasaMga ullekha haA hai| tIrthaMkaroM ke sAnnidhya meM gaNadharoM kI jaisI paramparA varNita hai, vaha sArvAdika nahIM hai| tIrthaMkaroM ke pazcAt athavA do tIrthakaroM ke antarvartI kAla meM gaNadhara nahIM hote| ataH udAharaNArtha gautama, sUdharmA Adi ke lie jo gaNadhara zabda prayukta huA hai, vaha gaNadhara ke zAbdika yA sAmAnya artha meM aprayojya hai| ___ gaNadhara kA dUsarA artha, jaisA ki sthAnAMga vRtti meM likhA gayA hai, AryAoM yA sAdhviyoM ko bayA 1. anuttarajJAnadarzanAdiguNAnAM gaNaM dhArayantIti gnndhraaH| -Avazyakaniyukti gAthA 1062 vatti 2. pratyakSa, anumAna, upamAna aura Agama-ina cAra pramANoM kA vahA~ varNana huA hai| 3. AryikApratijAgarako vA sAdhu vizeSaH samayaprasiddhaH / / -sthAnAMga sUtra 4. 3. 323 vRtti Page #658 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jaina zramaNa saMgha : samIkSAtmaka parizIlana 143 pratijAgRta rakhane vAlA arthAt unake saMyama- jIvana ke samyak nirvahaNa meM sadA preraNA, mArgadarzana evaM AdhyAtmika sahayoga karane vAlA zramaNa gaNadhara kahA jAtA hai / AryA-pratijAgaraka ke artha meM prayukta gaNadhara zabda se prakaTa hotA hai ki saMgha meM zramaNI - vRnda kI samIcIna vyavasthA, vikAsa, adhyAtma-sAdhanA meM uttarottara pragati ityAdi para pUrA dhyAna diyA jAtA thA / yahI kAraNa hai ki unakI dekharekha aura mArgadarzana ke kArya ko itanA mahatvapUrNa samajhA gayA ki eka viziSTa zramaNa ke manonayana meM isa pahalU ko bhI dhyAna meM rakhA jAtA thA / gaNAvacchedaka isa pada kA sambandha vizeSataH vyavasthA se hai| saMgha ke sadasyoM kA saMyama jIvitavya svastha evaM kuzala banA rahe, sAdhu-jIvana ke nirvAha hetu apekSita upakaraNa sAdhu-samudAya ko niravadya rUpa meM milate raheM ityAdi saMghIya AvazyakatAoM kI pUrti kA uttaradAyitya yA kartavya gaNAvacchedaka kA hotA hai / unake sambandha meM likhA hai jo saMghako sahArA dene, use dRr3ha banAye rakhane athavA saMgha ke zramaNoM kI saMyamayAtrA ke samyak nirvAha ke lie upadhi - zramaNa - jIvana ke lie Avazyaka sAmagrI kI gaveSaNA karane ke nimitta vihAra karate haiM--paryaTana karate haiM, prayatnazIla rahate haiM, ve gaNAvacchedaka hote haiM / " zrAmaNya - nirvAha ke lie apekSita sAdhana sAmagrI ke Akalana, tatsambandhI vyavasthA Adi kI dRSTi se gaNAvacchedaka ke pada kA bahuta bar3A mahattva hai / gaNAvacchedaka dvArA Avazyaka upakaraNa juTAne kA uttaradAyitva samhAla liye jAne se AcArya kA saMgha vyavasthA sambandhI bhAra kAphI halkA ho jAtA hai / phalataH unheM dharma-prabhAvanA tathA saMghonnati sambandhI anyAnya kAryoM kI sampannatA meM samaya dene kI adhika anukUlatA prApta rahatI hai / AdhAra: pRSThabhUmi pahale yaha carcita huA hai ki jaina paramparA meM pada niyukti kA AdhAra nirvAcana jaisI koI vastu nahIM thI / vartamAna AcArya apane uttarAdhikArI AcArya tathA anya padAdhikAriyoM kA manonayana karane ke lie sarvAdhikAra sampanna the / Aja bhI vaisA hI hai / jJAtavya hai ki uttarAdhikArI AcArya kA manonayana to Avazyaka samajhA gayA para dUsare padoM meM se jitanoM kI, jaba AcArya cAhate, pUrti karate / aisI anivAryatA nahIM thI ki uttarAdhikArI AcArya ke sAtha-sAtha anya sabhI padoM kI pUrti kI jAe / AcArya cAhate to avazeSa sabhI padoM kA kArya nirvAha svayaM karate athavA unameM se kucha kA karate, kucha para adhikArI manonIta karate / mUlataH samagra uttaradAyitva ke AdhAra stambha to AcArya hI haiM / 1. gaNasyAvacchedo vibhAgo'zo'syAstIti / yo hi taM gRhItvA gacchopaSTambhAyavopadhimArgaNAdinimittaM viharati / AcArya pra428 zrI Ananda -- sthAnAMga sUtra sthAna 4 udda ezaka 3 ( vRtti) grantha BBA 30 zrI Ananda tha Pro Page #659 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AyAyapravala abhinandana AAna abhinaMdana itihAsa aura saMskRti vyavasthA-sauMdarya ke lie prAya: anya padoM para upayukta, yogya adhikAriyoM kA manonayana bhI AcArya upayogI mAnate rahe haiM / para kramazaH pazcAdvartI samaya meM vaisA krama pUrNatayA nahIM rahA / kabhIkabhI kevala AcArya pada para adhiSThita eka hI vyakti sArA kAryabhAra samhAlate rahe / kabhI AcArya tathA upAdhyAya - do pada kAryakara rahe / kabhI sAtoM padoM meM se jaba jo-jo apekSita samajhe gaye, tatkAlIna AcAryoM dvArA bhare gaye / rA Chu phra 144 kucha viziSTa yogyatAeM padoM para manonIta kiye jAne vAle zramaNoM meM kucha vizeSa yogyatAeM vAMchanIya samajhI gaI thIM / asAdhAraNa sthitiyoM meM kucha vizeSa nirNaya lene kI vyavasthAeM bhI rahI haiM / vyavahAra-sUtra tathA mAdhya meM isa sandarbha meM bar3A vizada vivecana huA hai, jisake katipaya pahalU yahA~ upasthita karanA upayogI hogA / kahA gayA hai ki jina zramaNoM, nirgranthoM ko dIkSA svIkAra kiye ATha varSa ho gaye hoM, jo AcAra, saMyama, pravacana, prajJA, saMgraha ' tathA upagraha ( zramaNoM ke paripoSaNa) meM kuzala hoM, jinakA cAritra akhaNDa, azabala - anAcAra ke dhabboM se rahita adUSita, abhinna- eka jaisA sAttvika, asaMkliSTa - saMklezarahita ho arthAta jo cAritra kA sampUrNa rUpa meM AtmollAsa pUrvaka pAlana karate hoM, jo bahuzruta vidvAna hoM, jo kama se kama anivAryataH sthAnAMgasUtra aura samavAyAMga sUtra ke dhAraka - vettA hoM, unheM AcArya upAdhyAya, pravartaka, sthavira, gaNI aura gaNAvacchedaka pada para adhiSThita karanA kalpanIya - - vihita hai / isI ko aura spaSTa karate hue batalAyA gayA hai ki jina zramaNoM meM ukta guNa yA vizeSatAe~ na hoM, unheM ye pada denA akalpanIya hai, ye pada unheM nahIM diye jAne cAhie / padoM ke sambandha meM eka vikalpa yoM hai jina zramaNa-nirgranthoM ko dIkSA svIkAra kiye pA~ca varSa vyatIta ho cuke hoM, jo AcAra, saMyama, pravacana, prajJA, saMgraha tathA upagraha meM kuzala hoM, jinakA cAritrya akhaNDa, azabala - adUSita, abhinna- eka jaisA sAttvika, asaMkliSTa --saMklezarahita ho, jo bahuzruta aura vidvAna hoM, jo kama se kama dazAzrutaskandha, bRhatakalpa, vyavahArasUtra ke vettA hoM, unake lie AcArya aura upAdhyAya kA pada kalpanIya hai, unheM AcArya yA upAdhyAya ke pada para pratiSThita karanA vihita hai / 3 upAdhyAya pada para manonIta kiye jAne yogya zramaNoM kA varNana karate hue batalAyA gayA hai ki jina zramaNoM, nirgranthoM ko dIkSA svIkAra kiye tIna varSa vyatIta ho gaye hoM, jo AcAra, saMyama, pravacana, prajJA, saMgraha tathA upagraha meM kuzala hoM, jinakA cAritra akhaNDa, azabala - adUSita, abhinna- eka jaisA sAtvika, asaMkliSTa - saMklezarahita ho, jo bahuzruta aura vidvAna hoM, jo kama se kama AcArAMga aura nizItha ke vettA hoM, unheM upAdhyAya ke pada pada AsIna karanA kalpanIya hai / 4 1. vyavahAra sUtra uddezaka 3, sUtra, 7 2. zramaNoM ke vihAra ke lie samIcIna kSetra, apekSita upakaraNa, unakI AvazyakatAoM kI yathocita paripUrti | 3. vyavahAra sUtra uddezaka 3, sUtra 5 4. vyavahAra sUtra udde zaka 3, sUtra 3 Page #660 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jaina zramaNa saMgha : samIkSAtmaka parizIlana 145 kamANa LUN payara uparyukta uddharaNoM meM jo dIkSA-kAla diyA gayA hai, vaha nyUnatama hai| usase kama samaya kA dIkSita zramaNa sAdhAraNata: Upara vaNita padoM kA adhikArI nahIM hotaa| pada aura dIkSA-kAla ATha varSa, pAMca varSa aura tIna varSa ke dIkSA-kAla ke rUpa meM Upara tIna prakAra ke vikalpa upasthita kiye gaye haiN| anya yogyatAe~ sabakI eka jaisI batalAI gaI haiN| ATha varSa ke dIkSita zramaNa ko AcArya, upAdhyAya, pravartaka, sthavira, gaNI tathA gaNAvacchedaka kA pada diyA jAnA kalpanIya-vihita kahA gayA hai| sAta padoM meM se chaH padoM kA ullekha yahA~ huA hai| gaNadhara kA pada ullikhita nahIM hai| para, bhAvata: use yahA~ antargabhita mAna liyA jAnA caahie| tAtparya yaha hai ki jisa zramaNa kA dIkSA-paryAya ATha varSa kA ho cukA hai aura jisameM yadi dUsarI apekSita yogyatAe~ hoM to vaha sabhI padoM kA adhikArI hai| pA~ca varSa ke dIkSita zramaNa ko, yadi anya yogyatAe~ usameM hoM to AcArya aura upAdhyAya pada kA adhikArI batAyA hai| tIna varSa ke dIkSita zramaNa ko aura yogyatAe~ hone para upAdhyAya pada ke lie anumodita kiyA hai| ina tIna vikalpoM meM se do meM AcArya kA ullekha haA hai aura upAdhyAya kA tInoM meM hii| isakA Azaya yaha hai ki AcArya ke lie kama se kama pA~ca varSa kA dIkSA-kAla honA Avazyaka hai / taba yadi unakA ATha varSa kA dIkSA-kAla ho to aura bhI acchaa| ATha varSa ke dIkSA-kAla kI anivAryatA vastutaH pravartaka, sthavira, gaNI tathA gaNAvacchedaka ke pada ke lie hai / pahale vikalpa meM kramazaH sabhI padoM kA ullekha karanA thA ataH AcArya kA bhI samAveza kara diyA gyaa| upAdhyAya-pada ke lie kama se kama tIna varSa kA dIkSA-kAla anivArya hai / phira vaha yadi pAMca yA ATha varSa kA ho to aura uttama hai| jaisA ki kahA gayA hai, ATha varSa ke dIkSA-kAla kI anivAryatA AcArya tathA upAdhyAya ke atirikta anya padoM ke lie tathA pAMca varSa ke dIkSA-kAla kI anivAryatA kevala AcArya pada ke lie hai| pahale vikalpa meM sabhI padoM kA aura dUsare vikalpa meM do padoM kA ullekha karanA thA ata: donoM sthAnoM para upAdhyAya kA samAveza kiyA gyaa| zruta-yogyatA, AcAra-pravaNatA, ojasvI vyaktitva tathA jIvana ke anubhava-ye cAra mahatvapUrNa tathya haiM, jinakA saMghIya padoM se antaraMga sambandha hai| upAdhyAya kA pada zruta-pradhAna yA sUtra-pradhAna hai| Atma-sAdhanA to jIvana kA avicchinna aMga hai hI, usake atirikta upAdhyAya kA pramukha kArya zramaNoM ko sUtra-vAcanA denA hai| yadi koI zramaNa isa (zrutAtmaka) viSaya meM niSNAta hoM to apane uttaradAyitva kA bhalI-bhA~ti nirvAha karane meM unheM koI kaThinAI nahIM aatii| vyAvahArika jIvana ke anubhava Adi kI vahA~ vizeSa apekSA nahIM rhtii| vahA~ P aausamanarasanaadARDAcadalaaormaBBAGLADramanAmours my `mr mr mr l`mrwyn hm Hzmrd mrdh hr khy bh mn m `hd AdhArita samAcAphratAranAma zrIAnanda andhAandhAandhana mmmmWAMIAMVwoMOKavy.AMMA merivinlaMareAMANY Page #661 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ENIyArI MIND ALLICIP ApApravara AnApAryapravara abhi zrIAnandAntha5 zrIAnandajanya - - 146 itihAsa aura saMskRti sUtra sambandhI vyApaka adhyayana, pragalbha pANDitya tathA prakRSTa prajJA honI cAhie / ataH yadi tIna varSa ke dIkSita zramaNa meM bhI ye yogyatAe~ hoM to vaha upAdhyAya-pada kA adhikArI ho sakatA hai| AcArya pada ke lie yogyatA kA AdhAra AcAra-kauzala, zAsana-nai puNya, ojasvI vyaktitva, vyavahAra-paTutA, zAstroM kA talasparzI sUkSma jJAna tathA jIvana ke anubhava haiN| inameM anubhava ke atirikta jo vizeSatAeM batalAI gaI haiM, ve kAla-sApekSa kama haiM, kSayopazama yA saMskAra-sApekSa adhika / katipaya vyakti janmajAta prabhAvazIla, ojasvI aura kartavya-kuzala hote haiM tathA katipaya aise hote haiM ki varSoM ke abhyAsa tathA cira prayatna ke bAvajUda isa prakAra kA kucha bhI vaiziSTaya ajita nahIM kara pAte / pratyeka kArya meM puruSArtha aura prayatna to cAhie para taratamatA kI dRSTi se vastutaH ina vizeSatAoM kA sambandha prayatnoM se kama aura saMskAroM se adhika hai| AcArya saskArI aura puNyAtmA hote haiN| unameM ye vizeSatAeM svAbhAvika hotI haiN| para, jIvana kA anubhava bhI caahie| ataH unake lie kama se kama pAMca varSa ke dIkSA-kAla kI anivAryatA batalAI gii| saMskArI evaM pratibhAsampanna vyakti ke lie jIvana ke bahamukhI anubhava ajita karane kI dRSTi se yaha samaya kama nahIM hai| pravartaka, sthavira tathA gaNAvacchedaka ke pada jisa prakAra ke uttaradAyitva se jur3e haiM, unake nirvahaNa ke lie bahuta hI anubhavI vyaktitva kI AvazyakatA hai, jo jIvana ke anukUla-pratikUla, madhura-kaTu, priyaapriya jaise aneka krama dekha cukA ho, parakha cukA ho / anubhava-paripakvatA kI dRSTi se una padoM ke adhikArI hone yogya zramaNa ke lie jo kama se kama ATha varSa kA dIkSAkAla svIkAra kiyA gayA hai, vaha vAstava meM Avazyaka hai| isI prasaMga meM vyavahAra sUtra meM eka vizeSa bAta kahI gaI hai| batAyA gayA hai ki vizeSa paristhiti meM eka dina ke dIkSita zramaNa ko bhI AcArya yA upAdhyAya kA pada diyA jA sakatA hai| yaha bAta vizeSataH niruddha-vAsa-paryAya-zramaNa ko uddiSTa kara kahI gaI hai| niruddha-vAsa-paryAya kA Azaya usa zramaNa se hai, jo pahale zramaNa-jIvana meM thA para durbalatA se usase pRthaka ho gayA / yadyapi aisA vyakti saMyama se girA huA to hotA hai para usake pAsa sAdhu-jIvana kA lambA anubhava rahatA hai| yadi vaha sahI rUpa meM Atmaprerita hokara punaH zrAmaNya apanA letA hai to usake vigata zramaNa-jIvana kA anubhava usake lie, saMgha ke lie kyoM nahIM upayogI hogA / AcArya kA pada atyanta mahatvapUrNa uttaradAyitvoM ko lie hue hotA hai / ataH ukta prakAra ke eka divasIya dIkSita sAdhu meM, jise AcArya yA upAdhyAya kA pada diyA jAnA vihita kahA gayA hai, aura bhI kucha asAdhAraNa vizeSatAeM honI cAhie, jinakA nimnAMkita rUpa meM ullekha kiyA gayA hai--- vaha sthavira aise kula kA ho, jisake prati saMgha kI pratIti ho athavA jo saMgha ke lie dAna, sevA Adi kI bhAvanA ke kAraNa prItikAraka ho, jo stheya ho-prItikara hone ke nAte jo saMgha kI cintA meM pramANabhUta ho, jo saMgha ke lie, sabake lie vaizvAsika-vizvAsa-sthAna ho, sammata ho, kaThinAI yA saMgharSa Adi kI sthiti meM sahayoga karane ke nAte jo saMgha ke lie pramodakAraka ho, jo saMgha ke lie anumata ho Page #662 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jaina zramaNa saMgha : samIkSAtmaka parizIlana 147 l athavA zramaNoM ko dAna dene meM jahA~ parivAra ke choTe-bar3e sabhI sadasyoM kI anumati ho--sabhI bhikSA dene ke adhikArI hoM, jo saMgha dvArA bahumata ho-sevAzIlatA, zAlInatA tathA dharma-bhAvanA kI vRtti ke kAraNa jisa kula kA saMgha meM bahumAna ho|' pAraMparika saMskAroM kA manuSya-jIvana para bahuta prabhAva hotA hai| pArivArika aura paitRka saMskAra mAnava ke hRdaya meM kucha aisI dhAraNAe~ aura mAnyatAe~ pratiSThita kara dete haiM ki vaha sahasA hInapatha kA avalambana nahIM kara paataa| usameM sahaja hI dhIraja, dRr3hatA, sthiratA aura udAttatA Adi kucha aisI vizeSatAe~ hotI haiM, jinake kAraNa saMgha kA gurutara uttaradAyitva vaha vahana kara sakatA hai| apanI paitRka pratiSThA, sammAna aura garimA bhI usake mastiSka meM rahatI hai, jo use kisI bhI mahAna kArya meM sAhasa aura nirbhIka bhAva se juTa jAne ko prerita karatI hai| yahI kAraNa hai, yahA~ kula kI mahattA para itanA jora diyA gayA hai| ukta varNana se yaha spaSTa hai ki kula ke jo vizeSaNa Upara diye gaye haiM, unakA sIdhA sambandha zramaNa saMgha se hai| jisa kula se zramaNa saMgha kA itanA naikaTya hai, jisake bacce-bacce ke hRdaya meM zramaNoM ke prati agAdha zraddhA hai, parivAra kA pratyeka sadasya zramaNoM ko bhakti aura Adara ke sAtha sadA dAna dene ko tatparatA rahatA hai, vahA~ eka do kA apavAda ho sakatA hai, para usameM utpanna vyakti sahaja hI saMghIya dAyitvoM ke prati bahuta jAgarUka hogA / paramparA aura saMskAra ke kAraNa use lagabhaga vaha saba prApta hotA hai, jo kAphI samaya pUrva dIkSita sAdhu ko hotA hai / aise niruddha-vAsa-paryAya-zramaNa meM vaha zAsakIya abhijJatA to apekSita hai hI, jo AcArya-pada ke lie vAJchanIya hai| yaha vizeSa paristhiti bhI, kabhI-kabhI taba banatI hai jaba apanA uttarAdhikArI manonIta karane kA avasara pAye binA hI AcArya acAnaka kAla-dharma ko prApta ho jAte haiM / samagra saMgha ke purAne zramaNasadasyoM meM koI aisA vyakti na dIkha par3e, jo AcArya yA upAdhyAya ke uttaradAyitva ko samhAlane meM sakSama lage, taba saMyogavaza koI aisA vyakti dRSTi meM Ae, jo parama yogya pratIta hotA ho, para jisakA dIkSA-paryAya kevala eka hI dina kA ho to use padAsIna kiyA jA sakatA hai| sAmAnyatayA aisA hotA nahIM, para vizeSa sthiti meM aisA saMyoga bana jAe to vahA~ karaNIyatA kA jo AdhAra honA cAhie, use uparyukta rUpa meM saMketita kiyA hai| vyavahAra-sUtra meM eka aura aisI hI vizeSa paristhiti ke sandarbha meM kahA gayA hai, yadi acAnaka AcArya kAla-dharma ko prApta kara jAeM aura taba taka uttaravartI AcArya yA upAdhyAya kA manonayana na kiyA jA sakA ho aura saMyogavaza sAmane eka aisA (niruddha-vAsa-paryAya) zramaNa ho, jo yadyapi sabhI apekSAoM se AcAryatva ke anurUpa ho para jisakI dIkSA paryAya kevala eka divasIya ho, jo bahuzruta na ho, parantu jo samuccaya rUpa meM AcArAMga tathA nizItha kA kucha hI bhAga par3hA ho, parantu avaziSTa bhAga par3ha 1. vyavahAra sUtra, uddezaka 3, sUtra 6 / ARM A nsadhanAGARMADARAMBAwariAGARicordarAJIJABRJAAAAAAAAAAJAINAASAIRAMSARNAM Amwani bhAgAra pravAsa abhiyApAryapravara abhi zrIAnanda anyazrIAnanda AbhAra Page #663 -------------------------------------------------------------------------- ________________ d qymt mqql``H `lmdfr`wd `n mw`y`ny hm bh hftmTmTmT`fy khh dr mthmr m` m``r`r `r`r `r`r `lty mn`h m`hmy``````hn AcAryapravabhinaAcAryapravaraabhilA zrIAnanda anya zrIAnanda an Yoravivariwaveviv e 148 itihAsa aura saMskRti lene kA nizcaya vyakta kare, vaha AcArya yA upAdhyAya ke pada ke lie kalpanIya hai-use ye pada sauMpe jA sakate haiN| parantu apane nizcaya ke anurUpa yadi vaha ukta aMza par3ha nahIM pAe to ina padoM kA adhikArI nahIM raha sktaa| zramaNa-caryA zramaNa jIvanocita AcAra ko sUkSmatA se jAnane-samajhane tathA pAlane ke lie AcArAMga aura nizItha ko AtmasAt karanA pratyeka zramaNa ke lie bahuta Avazyaka hai| AcArya svayaM AcAra ke jIvita pratIka hote haiM, antevAsiyoM ko AcAra-pAlanArtha utprerita karate haiN| svayaM AcAra pAlanA, auroM se pAlana karavAnA yaha AcArya ke kartavyoM meM se mukhya kartavya hai / ataeva zramaNa-AcAra kA svarUpa aura sAra batAne vAle vAGamaya ko AtmasAt karanA AcArya ke lie parama Avazyaka hai| dUsare zabdoM meM yaha anivArya karaNIyatA hai / vyavahAra-sUtra ke ukta vivecana kA iMgita isI ora hai| jaina dharma meM AcAra kA sarvocca sthAna hai| kitanA hI bar3A jJAnI kyoM na ho, AcAra ke binA usakA jJAna sArthaka nahIM hai / use bhAra se adhika kyA kaheM, AcArya, upAdhyAya Adi mahattvapUrNa padoM para Ane kI pahalI yogyatA nirmala AcaraNa hai / vartamAna meM to AcAra pUrNatayA parizuddha aura ujjvala honA hI cAhie, jIvana ke pichale bhAga meM bhI usameM pavitratA rahI ho, yaha apekSita hai| ataeva isa prasaMga meM vyavahAra sUtra meM yahA~ taka nirdeza hai ki zramaNa ke rUpa meM rahate hue yadi kisI ne vyabhicAra kA sevana kara liyA aura sAdhu-jIvana se pRthak ho gayA, phira punaH prAyazcitta Adi kara vaha zramaNa-jIvana meM A gayA, aisA vyakti jIvana meM kabhI bhI AcArya, upAdhyAya, pravartaka, sthavira, gaNI tathA gaNAvacchedaka ke pada para Ane kA adhikArI nahIM hai| use yAvajjIvana kabhI inameM se kisI bhI pada para pratiSThita nahIM kiyA jA sktaa| kyoMki zramaNa ke veSa meM rahate hue vyabhicAra sevana kara vaha apane zrAmaNya kI pavitratA aura ujjvalatA para eka aisA dhabbA lagA detA hai, jo atyanta duSaNIya hai| aise vyakti ko AcArya Adi padoM para manonIta kara dene se dharma-zAsana kI avahelanA hotI hai, usase logoM kI AsthA haTatI hai| jisa prakAra sAdhu ke lie abrahmacarya-sevana atyanta jaghanya kArya hai. usI prakAra asatya, pravaMcanA evaM chala bhI usake lie sarvathA pariheya hai| vyavahAra sUtra meM isa pahalU ko dRSTi meM rakhate hue kahA gayA hai ki jo bhikSu bahuzruta ho, utkRSTatayA daza pUrva taka ke jJAna kA saMvAhaka ho, parama vidvAn ho, para kinhIM anivArya kAraNoM ke upasthita hone para bhI yadi vaha mAyA kA AcaraNa karatA hai, mRSAvAda kA prayoga karatA hai, utsUtra ko prarUpaNA karatA hai tathA pApopajIvI hotA hai arthAt pApapUrNa jIvikA kA Azraya letA hai, vaha jIvana bhara ke lie AcArya, upAdhyAya, pravartaka, sthavira, gaNI yA gaNAvacchedaka pada kA pAtra nahIM ho sktaa| 1. vyavahAra sUtra, uddezaka 3, sUtra 10 2. vyavahAra sUtra, uddezaka 3, sUtra 13 3. vyavahAra sUtra, uddezaka 3, sUtra 26 Page #664 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jaina zramaNa saMgha : samIkSAtmaka parizIlana 146 zramaNa kA jIvana vastuta: kAyika, vAcika aura mAnasika zuddhi kA jIvana hai| yadi usameM karma aura vacana kI pavitratA na rahe to vaha zobhita nahIM hotA / jo zramaNa ukta pravRttiyoM dvArA dUSita banatA jAtA hai, usakI sAkha bigar3a jAtI hai| vaha kitanA hI bar3A paNDita aura jJAnI kyoM na ho, vastutaH usake dvArA dharma yA saMgha kA yathArtha utkarSa sadhatA nahIM, apitu apakarSa hotA hai / ataeva aise vyakti ko AcArya, upAdhyAya Adi kisI bhI pada ke lie yogya nahIM mAnA gyaa| saMgha meM AcArya kA sthAna apratima garimAmaya hai| usakI mahattA aura pavitratA sadA avyAhata rahe, isI ora jaina paramparA meM sadaiva jAgarUkatA baratI jAtI rahI hai| vyavahAra-sUtra meM isa sambandha meM eka sthAna para bar3A mArmika vivecana milatA hai| kahA gayA hai ki saMyogavaza koI AcArya-upAdhyAya atyanta rugNa hoM, unako apanI mRtyu sannikaTa lage aura taba taka ve apane uttarAdhikArI kA manonayana na kara sake hoM, to ve una sAdhuoM ko jo unake pAsa hoM, kaheM ki unakA AyuSya pUrNa hone para amuka sAdhu jo isa pada ke yogya hai, ko pada-pratiSThita kara dIjiyegA / yahA~ AcArya aura upAdhyAya ina donoM nAmoM kA jo ullekha hai, usakA Azaya aise AcArya se pratIta hotA hai, jinake pAsa AcArya pada ke sAtha-sAtha upAdhyAya pada bhI ho / astu saMyogavaza AcArya kAladharma ko prApta ho jAte haiN| jina zramaNoM ko unakA iMgita kiyA huA hotA hai, ve AcArya dvArA nirdiSTa zramaNa kI parIkSA kreN| unheM lage ki vaha vyakti pada kI garimA ko vahana karane meM sakSama hai, pada ke uttaradAyitvoM ko bhalIbhAMti samhAla sakegA to use ukta pada para adhiSThita kreN| yadi aisA lage ki usameM pada-nirvAha kI yogyatA nahIM hai to aise kisI dUsare vyakti kA manonayana kareM, jo usake yogya pratIta ho / sAtha hI sAtha isameM eka vikalpa aura hai / jo dUsarA yogya pratIta ho, usako yadi AcArAMga aura nizItha kA adhyayana na ho to unheM (zramaNoM ko) cAhie ki jaba taka vaha zramaNa AcArAMga aura nizItha kA adhyayana na kara le, taba taka ke lie ve usa vyakti ko pada deM, jisake lie divaMgata AcArya nirdeza kara gaye hoN| para usako ve yaha batalA deM ki jaba taka ukta (dUsarA) zramaNa adhyayana na kara le, taba taka ke lie vaha usa pada kA adhikArI hai| dUsare zramaNa ke adhyayana kara cukane para pada use sauMpa denA hogaa| tadanantara jaba vaha dUsarA zramaNa par3ha kara yogya ho jAye, taba ve asthAyI rUpa se AcArya-pada para adhiSThita kiye gaye vyakti se vaha pada pUrvanizcayAnusAra use sauMpa dene ke lie kheN| isa para yadi padAsIna zramaNa pada na chor3e to saMgha ke zramaNoM ko cAhie ki ve khullamakhullA usase pada chor3ane ke lie kaheM, usa para jora DAleM ki vaha pada kA vAstavika adhikArI nahIM hai| yoM suna kara yadi AcArya-padAsIna vyakti apanA pada visajita kara de to use koI prAyazcitta nahIM AtA / yadi pada kA visarjana na kare to vaha prAyazcitta kA bhAgI hotA hai| jaina paramparA meM AcArya dvArA uttarAdhikArI manonIta kiye jAne ke rUpa meM ekatantrIya zAsana praNAlI kI pradhAnatA thI para usameM ekAntikatA yA niraMkuzatA nahIM thI / jahA~ AcArya kA nirNaya sarvopari hotA thA, vahA~ usa para cintana karane kI bhI gujAyaza thii| sAmaSTika rUpa meM viveka kI kasauTI para kase 1. vyavahAra sUtra, uddezaka, 4 sUtra 13 JaimitramaniaNamaraGORONOR sAcAsatrAcAyanazAnA prAAvada anAAnA MARAMAvanamamaMeSaarenmonweammeMMAvor Page #665 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ENT zrIAnanda an zrIAnanda anya5: pra abhivApAryapravara abhi 150 itihAsa aura saMskRti jAne para yadi usameM parivartana karanA Avazyaka hotA to zramaNa-samudAya vaisA karanA anucita nahIM mAnatA, vaisA karatA, para aisI sthitiyA~ kadAcitka hotIM, bahuta kama AtI kyoMki AcArya niHsvArtha aura nirmohabhAva se nirNaya lete the / usameM apavAda bahuta kama hotaa| jaisA ki pahale vivecana huA hai, yaha eka aisI svastha ekatantrIya paramparA thI, jisameM adhinAyaka ke prati samagra zraddhA aura vizvAsa ke bAvajUda nirlepa aura unmukta cintana ke lie nirbAdha sthAna thaa| isI kA yaha pariNAma rahA ki jaina saMghIya vyavasthA meM saMkIrNa svArthaparatA aura hInatA nahIM Ane pAI / yadyapi samaya-samaya para aneka prakAra ke parivartana to Aye para ve maulika rUpa para AghAta karane vAle nahIM bane / jaina zramaNa saMgha ke do bhAga the-zramaNa-samUha aura zramaNI-samUha / maulika niyama donoM ke lie eka se the, vyavasthA-krama bhI donoM ke lie samAna rUpa se lAgU thA / para, zramaNIvRnda kI dainandina vyavasthA kI samIcInatA ke lie unameM bhI pravatinI, sthavirA tathA gaNAvacchedikA ke pada nirdhArita the / samalaigikatA ke nAte zramaNiyoM kI vyavasthA meM isase apekSAkRta adhika suvidhA rahatI hai / isake atirikta zramaNoM aura zramaNiyoM ke ati samparka kA avasara bhI, jo avAJchanIya hai, isase nahIM bntaa| Page #666 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Sh 0 zrI javAharalAla muNota, [jaina samAja ke prabhAvazAlI netA, amarAvatI INTER jata kyA jaina sampradAyoM kA ekIkaraNa sambhava hai ? IANS lekha ke zIrSaka se pratIta hotA hai ki jaina dharma meM bhinna-bhinna sampradAyoM kI maujUdagI agara burI nahIM to aprastuta to jarUra hai aura isaliye unakA ekIkaraNa kiyA jAnA cAhiye / parantu Apa gaharAI se dekheM to yaha spaSTa hogA ki saMsAra ke pratyeka pramukha dharma meM bahuta jalda sampradAyoM kA udgama ho jAtA hai aura ina alaga-alaga sampradAyoM meM baMTA dharma, usake anuyAyiyoM ke liye kisI vizeSa cintA kA kAraNa nahIM banatA / bauddhoM ke hInayAna aura mahAyAna ke moTe vibhedoM kA hameM patA hai parantu ina bhedoM ke antargata anaginata sampradAya-vizeSa vAle prabheda haiN| saMsAra ke dUsare bar3e dharma IsAI kA bhI yahI hAla hai| romana kaitholika aura proTesTeMToM ke sampradAyoM ne dhArmika asahiSNutA kA raktarajita itihAsa sajA hai| islAma ke ziyA-sunnI sampradAyoM se bhAratavAsI paricita haiM / aura hindU dharma to asaMkhya sampradAyoM aura zAkhAoM kA hI eka vizAla baragada hai| taba jaina dharma ke cAra pramukha sampradAya-digambara, zvetAmbara (mU0 pU0), sthAnakavAsI aura terApaMthI-ekIkaraNa kI kina AvazyakatAoM kI ora saMketa karate haiN| ____ maiM yahA~ para una aitihAsika aura zAstrIya kAraNoM kA ullekha nahIM karUMgA jo ina vibhinna sampradAyoM kI sthApanA ke lie uttaradAyI mAne jAte haiN| aura mere isa taTastha bhAva ke liye sabala kAraNa haiM / bAta sApha yaha hai ki koI bhI sampradAya apane janma aura vikAsa ko aitihAsika pariprekSya meM dekhane kA AdI nhiiN| usake liye apanA sampradAya hI ekamAtra apane dharma kA sahI aura ucita mArga hai| anya saMpradAya yA to saccI dharma-vyAkhyA se anajAna haiM athavA dharma kI viDambanA / eka bAra Apane bhinna-bhinna saMpradAyoM kI gaharAI se tathA vaijJAnika vyAkhyA karanI zurU kara dI to bahuta jalda hama alaga-alaga saMpradAya vAloM ko apanI-apanI AstIne ca r3ho kara, Apasa meM gAlI-galauja karate paayeNge| anekAMta darzana ke AdhAra-stambha jaina dharma kA hI jaba yaha hAla hai-jaba jaina sampradAya vAle bhI, apane sampradAya ke alAvA kA bayA jya pAryapravaAbhApAryapravara A zrIAnandazrIAnandAn mannyeon A - RMATMammer Page #667 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AcArya prava zrI Ananda We abhinandana AAnandakA anya gra 152 itihAsa aura saMskRti anya sampradAyoM ke bAre meM dhairya se bAta sunane-samajhane ko taiyAra nahIM, taba bhalA dUsare dharmoM ke bAre meM nindA kA to hameM adhikAra hI kyA hai ? bahuta moTI buddhi se bhI yaha samajha meM A jAtA hai ki dharma saMsthApaka, daivI zakti se vibhUSita, adbhuta pratibhA ke dhanI aura jana-jana ke mana para anirvacanIya prabhAva paidA karane vAlI zakti ke saMyojaka hote haiM / unakI vANI, karma aura vicAra, samasta mAnava jAti ke antima sukha, zAnti aura kalyANa ke liye samarpita hote haiM / isaliye unake ImAnadAra se ImAnadAra ziSya ke liye bhI, usa yuga-nirmANaka deva- puruSa ke kathana, upadeza athavA AcaraNa kA sau phIsadI svarUpa samajha pAnA zAyada sambhava ho bhI jAya parantu usa kathana, upadeza athavA AcaraNa kI jana-jana ke liye vaisI hI vizuddha vyAkhyA kabhI sambhava ho hI nahIM pAyegI / Akhira vyAkhyAtA - ziSya, svayaM tIrthaMkara bhagavAna yA avatAra to nahIM hotA aura isa prakAra, pratyeka vizAla dharma kI sahaja, ImAnadAra aura nizchala vyAkhyA ke prayatnoM ke bAda bhI, bahuta jalda dharma kI bhinna-bhinna vyAkhyAe~ janma lene lagatI haiM / sampradAyoM kA yahI udgama hai / agara yaha sahI hai taba prazna uThegA - kina sthitiyoM meM, sampradAyoM kA ekIkaraNa sambhava hai ? pahale hama ekIkaraNa kA artha samajha leM / jahA~ taka maiM samajhatA hU~, ekIkaraNa kA artha, vilInIkaraNa to ho hI nahIM sakatA / jina viziSTa paristhitiyoM meM pratyeka sampradAya ne janma liyA hai, ve bhalA bhaviSya meM bhI samApta kaise ho sakatI haiM ? agara koI asAdhAraNa pratibhA aura devI preraNA kA pratIka yaha prayatna bhI kare to Dara yahI hai ki vaha eka naye sampradAya ko jarUra janma de degA, maujUda sampradAyoM kA vilInIkaraNa sambhava nahIM hogA / taba ekIkaraNa ? Apa ise haTha kaheM yA apanA-apanA Agraha, koI bhI sampradAya na to apanI-apanI vyAkhyAoM aura una para AdhArita dhArmika rasmoM meM parivartana karane ko taiyAra hogA aura nA hI isa bAta ke liye rAjI hogA ki sampradAya apane parivartana pracAra ko tyAga de / aisI hAlata meM, zAyada hama ekIkaraNa kI bAta, eka virodhAbhAsa ke rUpa meM hI peza kara rahe haiM ? upa-sampradAyoM kA saMsAra zAyada isIliye, deza - kAla ke samAja sudhAraka aura prakhara pratibhAzAlI vidvAnoM ne sampradAyoM kA ekIkaraNa ke bajAya, upa-sampradAyavAda kI samApti para bala diyA / maiM sthAnakavAsI hU~ / jAnatA hU~, svayaM isa jaina sampradAya meM kitane choTe-bar3e sampradAya haiN| sabhI upa-sampradAya, kevala apane Apa ko hI vizuddha aura sahI sthAnakavAsI mAnate haiM / lekina yaha to jarUra sambhava hai ki kama-se-kama viziSTa sampradAya ke upa-sampradAyoM kA ekIkaraNa kara DAlA jAya aura Ama janatA meM, kevala eka hI sampradAya kI mAnyatA sarvavyApI ho ? kamIbezI, yahI hAlata Apako jaina dharma ke anya sampradAyoM meM bhI mila jAyegI / sthAnakavAsI samAja kI dhurI hai - hamAre zramaNa / aura hamAre AdaraNIya zramaNa hI, upa-sampradAyavAda kI samApti karane ke liye AsAnI se ekamata nahIM hote / ina anaginata upasampradAyoM kA AdhAra kevala zramaNavarga kI bhinnatA hai, unakA vibhinna AcAra-vicAra hai aura hai unakI apanI-apanI vyaktigata AcaraNa-zailI / mere liye vairAgya aura zramaNa jIvana kA manovaijJAnika rahasya samajhanA to asambhava hai| Page #668 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kyA jaina sampradAyoM kA ekIkaraNa sambhava hai ? 153 ( ida ORG parantu yaha prakaTa hai ki Atma-kalyANa aura Antarika tapa ke ina adhiSThAtAoM ke liye zrI saMgha kA anuzAsana svIkAra karanA aura usa para satata AcaraNa karanA bahuta kaThina hotA hai| phira bhI, zrI zAsanadeva dvArA hI, jagat-kalyANa ke liye, zramaNa-saMghoM kI anuzAsanabaddha sthApanA jaina dharma kA eka nirmama niyama hai kyoMki usI sUrata meM, AtmakalyANa, jagat kalyANa kA paryAya bana jAtA hai| bIsa barasoM se adhika samaya huA hogA jaba upasampradAyavAda ko ekasUtrI sampradAya kA svarUpa dene kA sthAnakavAsI samAja kA eka mahatvapUrNa prayoga zurU huA thA / zramaNa saMgha kA sAdar3I adhivezana meM ekIkaraNa huA aura yaha AzA sudRr3ha huI ki isa ekatA kI zurUAta, anta meM sampUrNa sampradAya ke vizuddha ekIkaraNa ko janma degii| maiM yahA~ itihAsa kI vyAkhyA nahIM kruuNgaa| lekina sthAnakavAsI samAja ko patA hai ki zramaNa-ekatA kA kAla khaNDa bahuta choTA rahA / eka ke bAda eka, vibhinna upasampradAya, alaga-alaga kAraNoM se phira se upasampradAyoM kI sthApanA karane laga gaye aura zramaNa-ekatA kA svapna TUTa gyaa| jisa mahA-manISI ke gaurava ke liye yaha abhinandana grantha racA jA rahA hai, unhIM AcArya pravara zrI AnandaRSijI mahArAja sAhaba ne apanI bahumukhI pratibhA se isa ekatA ke mUla sUtra aba bhI jor3a rakhe haiM / parantu kyA hama ise ekIkaraNa kA saphala prayoga kaha sakate haiM ? naI pIr3hI aura upa-sampradAyoM kA ekIkaraNa mUla rUpa se, maiM mAnatA hU~ ki jaina dharma ke pramukha sampradAyoM kA ekIkaraNa to sambhava nahIM hai, sadbhAva, ekatrita aura saMyukta kAmakAja, sahayoga aura saMyukta vikAsa avazya sambhava hai, hitakara bhI hai aura Avazyaka bhii| lekina yaha bhI merI mAnyatA hai ki ina cAra pramukha sampradAyoM meM, aMtargata upasampradAyoM kA Arambha meM ekIkaraNa aura anta meM vilInIkaraNa sambhava bhI hai aura Avazyaka bhii| aura merA vicAra hai ki isa bar3e kAma ke liye, zrAvakoM kI bhUmikA bhaviSya meM adhika nirNAyaka aura prabhAvazAlI rhegii| mujhe kheda ke sAtha svIkAra karanA par3atA hai ki kama-se-kama nikaTa bhaviSya meM to, zramaNoM meM to svayaM sphUrti se utpanna ekIkaraNa sambhava nahIM dikhalAI detaa| agara mauke bemauke aise prayatna hoMge bhI to ve alpajIvI hI raheMge aura unheM sthAyI svarUpa de pAnA bahuta kaSTasAdhya bAta hogii| lekina isa aham savAla para hama zrAvakoM ko kyoM bhUla jAte haiM ? jarA jaina dharmAvalambiyoM kI naI pIr3hI kI ora dekhiye / ve agara Aja jainI haiM to isIliye ki unake mAM-bApa jainI haiM aura eka viziSTa sampradAya ke haiM ? parantu dharmAcaraNa aura dharma ke prati agAdha zraddhA kyA virAsata meM milatI hai ? kyA isa bAta kI koI gAraNTI hai ki viziSTa sampradAya athavA upasampradAya kI santAna usI sampradAya kI bilA hIlA-hajjata zrAvaka-zrAvikA banI rahegI? yaha to naI pIr3hI ke sAtha anyAya bhI hogA aura usakI zakti ko anadekhA karane jaisA hogaa| agara hamAre isa yuga kI naujavAna pIr3hI ko apane dharma se, apane sampradAya se abhinna lagAva hogA to usameM tarka, buddhi aura bhAvanA kA triveNI saMgama hogaa| kevala gatAnugati aura parivAra kI ruci nirNAyaka nahIM raha sktii| aura isa naye yuga kI naI jaina sthAnakavAsI zrAvaka samAja kI sAmUhika zakti svAbhAvika hI, upasampradAyavAda ko samApta kara skegii| hamAre liye mukhya kArya hai, usa AdhAra ko taiyAra karanA SALAMAAJANSAMVIRAINindiAIIMomsaina MARWAJANARORICASutr a Mirmirm viiiiviaNAM Domimmamromintwwmanwadiwww Page #669 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ormininAAAAPranamamamaAJAJanuahar AmAzrIAnanda 22 bhASApravana nAcAvara AmA 154 itihAsa aura saMskRti jo naye yuvaka-yuvatiyoM meM sampradAya vizeSa ko ekIkaraNa ke rUpa meM hI aMgIkAra kregaa| jo nava-zrAvakazrAvikAoM ko samagra jaina dharma ke prati saccI AsthA aura sampradAya ke prati sahI jAnakArI aura anekAntavAdI Asakti se otaprota hogaa| isIliye, maiM AzAvAdI hU~ kyoMki upasampradAya ke ekIkaraNa ke lie, amalI rUpa se hamane aba taka zrAvaka-zakti kA upayoga hI kaba kiyA hai ? agara zramaNa eka saMghIya ekatA ke lie tatpara nahIM haiM yA use kara pAne meM kama-se-kama philahAla asamartha haiM to cintA kI kyA bAta hai ? Adhunika zrAvaka to eka ho hI sakate haiM aura aisI sthitiyoM ko janma de sakate haiM jo antatogatvA sampradAya ke ekIkaraNa aura zramaNa saMgha kI satahI nahIM-mUlabhUta ekatA kI punarsthApanA kreN| AcArya pravara zrI Ananda RSijI mahArAja kA isase zreSTha abhinandana kyA ho ki unake 75 veM saubhAgyazAlI janma-divasa para, sampUrNa sthAnakavAsI zrAvaka samAja apanI sAmAjika ekatA aura ekIkaraNa kI zakti se abhinandana kare aura isa tapaHpUta maharSi ko, ekatra zrAvaka-zakti se vandana kare ? Apa pUchege, yaha zrAvaka-ekatA siddha kaise ho ? mujhe bAta sambhava isalie lagatI hai kyoMki sthAnakavAsI jaina zrAvakoM kI vyavahArikatA aura sAmAnya sAMsArikatA para mujhe bharosA hai / agara maiM bhUla nahIM karatA to prabuddha zrAvaka-zrAvikA ke lie sAre sthAnakavAsI sampradAya kI ekatA ke isa yuga ke, deza-kAla ke bhArI mahattva ko samajhanA apekSatayA sarala hai aura yahI vaha kar3I hai jo ekIkaraNa kA rAstA sugama banAyegI / hama jAnate haiM ki zramaNa ekatA chinna-bhinna ho jAne para bhI zrAvaka ekatA aba taka utanI khaNDita nahIM hone pAI aura jarUrata isa bAta kI hai ki zrAvaka-ekatA kI pratIka saMsthA (yathA-a0 bhA0 zve0 sthA0 kAnphrensa) meM sabhI upasampradAyoM ko ucita sthAna ho aura vaha isa prakAra ke kAma-kAja meM agrasara ho jo zrAvaka-ekatA kA mArga prazasta kre| maiM isI vizvAsa kA prabala samarthaka hUM ki hamAre prayatnoM se zrAvaka saMsthA na kevala balazAlI bane apitu vaha vIryavAna, jIvaprada bhI ho| agara kinhIM kAraNoM se kisI upasampradAya ne usase alagAva kara DAlA hai to zrAvaka sArI zakti se una kAraNoM kA unmUlana kara ddaaleN| hamArA antima lakSya sAre sthAnakavAsI samAja kA, sampradAya kA ekIkaraNa hai aura zrAvaka ekatA isa mArga kA pahilA bar3A paDAva / eka bAra zrAvaka-ekatA prasthApita ho gaI to mujhe isameM saMzaya nahIM ki usakA agalA kadama zramaNa-ekatA hI hogaa| dUsare zabdoM meM, zrAvaka-ekIkaraNa kA amalI artha hai. sthAnakavAsI zrAvaka-zrAvikAoM kI bhAratIya saMsthA kA prabalIkaraNa / kyA maiM deza ke bikhare zrAvaka samAja se prArthanA karU~ ki ve sampradAya ekIkaraNa ke mahAna anuSThAna meM Age Akara sthAnakavAsI zrAvaka-saMsthA ko majabUta banAyeMge ? Page #670 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 0 zrI mahAvIra koTiyA, jayapura [vicAraka, lekhaka zrI kRSNa kA vAsudevatva : jaina dRSTi bhAratIya-sAhitya meM zrI kRSNa ke viziSTa svarUpa kA paricaya dene vAlA grantha 'mahAbhArata' hai| mahAbhArata ke zrI kRSNa svayaM bhagavAna viSNu haiM, jinhoMne saMsAra ke kalyANArtha devakI-vasudeva ke yahA~ janma liyA hai| ve bhagavAna samasta sRSTi ke upAdAna kAraNa haiM, akhila vizva-sabhI carAcara-ke sarjaka haiM, avyakta haiM, avinAzI haiM aura sabake pUjyatama haiN| bhISmaparvAntargata gItA meM svayaM unase kahavAyA gayA hai-"maiM sabhI prANiyoM kA svAmI aura ajanmA haiN| mere svarUpa meM kabhI vyaya athavA vikAra nahIM hotA, tathApi apanI hI prakRti meM adhiSThita hokara maiM apanI hI mAyA se janma liyA karatA huuN|"3 mahAbhAratakAra ne grantha ke prArambha meM hI 'nArAyaNaM namaskRtya naracaiva narottamam' tathA 'OM namo bhagavate vAsudevAya' mantroM kA vidhAna kara una bhagavAna nArAyaNa, vAsudeva ko namaskAra kiyA hai / isa prakAra mahAbhArata meM viSNu ke avatAra, devakI-vasudeva ke putra zrI kRSNa svayaM bhagavAna vAsudeva haiM, nArAyaNa haiM ! vastutaH mahAbhArata meM zrI kRSNa vAsudeva tathA nArAyaNa paryAyavAcI haiN| jaina-paramparA meM bhI zrI kRSNa, vAsudeva haiM, nArAyaNa haiM ! jaina-sAhitya meM jina zreSaTha-zalAkApuruSoM ke carita varNana kI pradhAnatA hai, usameM zrI kRSNa, zalAkA puruSa vAsudeva (nArAyaNa) haiM ! unake vAsUdeva rUpa kA hI jaina-sAhitya meM varNana hai| tadanusAra unake viziSTa svarUpa kI vizeSatAeM jainasAhitya meM nimna prakAra haiM : (1) ve asAdhAraNa vIra va parAkrama sampanna haiN| unake vibhinna vIratApUrNa va sAhasika kAryoM se bAlyAvasthA se hI unake asAdhAraNa vyaktitva kA paricaya milane lagatA hai| (1) anugrahArthaM lokAnAM viSNurloka nmskRtH| vAsudevAta tu devakyAM prAdurbhUto mahAyazAH ||-aadiprv 6366 (2) kRSNa eva hI lokAnAmutpattirapi cAvyayaH / kRSNasya hI kRte vizvamidaM bhUtaM carAcaram / / eva prakRtiravyaktA kartAcaiva sanAtanaH / parazca sarvabhUtebhyastasmAt pUjyatamA'cyutaH ||-sbhaa parva 38 / 23-24 (3) gItA 4 / 6 musanmaaamwwwAAKARINAAMANAMANIMAainaariMALINGAMunmaarnamaAMINAAMIRASAINManoos NIMA RATNyArgava zrIAnanda aAnanda anazana VYAMwimmm VarnamaANYaviv.. Page #671 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AcArya pravara zrI So TALASEY zra itihAsa aura saMskRti (2) ve atyadhika prabhAvazAlI va zaktisampanna zAsaka haiM / unheM ardhacakravartI athathA trikhaNDAdhipati bhI kahA gayA hai / jaina - bhUgola ke anusAra sampUrNa deza ko 6 khaNDoM meM vibhAjita kiyA gayA hai| inameM tIna khaNDa uttara bhArata ke tathA tIna khaNDa vindhyAcala (vijayArddha parvata ) se nIce ke arthAt dakSiNa bhArata ke / zrIkRSNa kA dvArakA sahita sampUrNa dakSiNa kSetra meM prabhAva thA, ataH unheM arddhacakravartI kahA gayA hai / 156 zrI Anandana grantha: 31 (3) arddhacakravartI zAsaka hone ke kAraNa ve zakti, dhanuSa, gadA, cakra, kRpANa, zaMkha aura daNDa Adi sAta ratnoM ke dhAraka the|" (4) unake kAryoM se adharma, anAcAra va azAnti kA nAza hotA hai / ve deza meM dharma tathA nyAya kI sthApanA karate haiM / (5) ve apane samAna balI, zaktizAlI va prabhutva sampanna zatru-rAjA, jise ki jaina paramparA meM prativAsudeva ( pratinArAyaNa ) kahA hai; jo ki burI zaktiyoM - adharma, anAcAra, anyAya Adi ko prazraya dete haiM, hanana karate haiM / isa dRSTi se zrIkRSNa kA pratidvandvI jarAsandha thaa| usake hanana se loka meM sarvatra prasannatA chA jAtI hai aura svayaM devagaNa unakA vAsudeva rUpa meM abhinandana karate haiM tathA una para puSpavRSTi karate haiM / (6) ve atyadhika dhArmika vRtti ke haiM / dharma prabhAvanA meM unakA pUrNa yogadAna rahatA hai / sAtha hI rAjya, vaibhava tathA prabhutA ke prati unakA moha kA bhAva bhI hai, isalie tapasyA athavA vairAgya ke mahAna patha ke ve sAdhaka nahIM bana pAte haiM / ukta vivaraNa se spaSTa hai ki jaina-paramparA meM vAsudeva (nArAyaNa) se tAtparya mahAn parAkramI va atyadhika zaktisampanna ardha cakravartI zAsaka se hai, jo ki apane asAdhAraNa bala, parAkrama va zakti ke dvArA anAcArI aura atyAcAriyoM kA unmUlana karake, pIr3itoM va dIna-dukhiyoM kA uddhAra karate haiM aura isa prakAra dharma kI sthApanA kA mArga prazasta karate haiN| unakA Adarza mukhyataH lokarakSA kA hai / ataH samAja meM unake vIra svarUpa kI pUjA hotI hai ! spaSTa hI 'vAsudeva' zabda kA yaha prayoga mahAbhArata meM prayukta devAdhideva bhagavAna ke paryAyavAcI zabda 'vAsudeva' se pUrNataH bhinna hai / 'vAsudeva' zabda kI isa artha meM prayukti se aisI sambhAvanA bhI prakaTa hotI hai ki tatkAlIna bhArata meM vAsudeva eka viruda thA, jise atyadhika parAkramI va zaktizAlI zAsaka grahaNa kiyA karate the / zrIkRSNa (4) gaMgA siMdhurNaiti veyaDa DhageNa bharahakhettammi / chakkhaMDa saMjAdaM tANa vibhAgaM paruvemo / uttara dakkhiNa bharahe khaMDANi tiNi hoti patevakkaM / dakkhiNa tiya khaMDesu ajAkhaMDotti majjhio // -tiloyapaNNatti 4 / 266-67 (5) mattI kodaMDa gadA cakkakviNANi saMkha daMDANi / iya satta mahArayaNA sohate addhacakkINaM // - vahI 4 / 1434 Page #672 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrI kRSNa kA vAsudevatva : jaina dRSTi 157 ne yaha viruda dhAraNa kiyA ataH ve vAsudeva bhI kahalAye / yaha bAta nirI sambhAvanA nahIM hai / isake pramANa nimna ullekhoM meM dekhe jA sakate haiM : (a) harivaMza purANa (bhaviSya parva) meM kAzIrAja pauMDraka kA kathAnaka AtA hai| isake anusAra jaba zrIkRSNa kailAza para tapasyA kara rahe the, taba pauMDraka ne apane sAthI rAjAoM ko bulAkara eka sabhA kI aura usameM ghoSaNA kI, "kRSNa, chala aura ghamaNDa se merI barAbarI kara rahA hai / maiMne apanA nAma vAsudeva rakhA hai, isalie usane bhI apanA nAma vAsudeva rakha liyA hai| mere pAsa jo astra-zastra haiM, vaise hI nAma vAle astra-zastra usane bhI dhAraNa karanA prArambha kara diyA hai|" isa ghoSaNA ke pazcAta apane adhInastha rAjAoM ko lekara usane dvArakA para AkramaNa kara diyaa| isa kathAnaka se yaha spaSTa AbhAsa hotA hai ki kRSNa aura pauMDraka kA saMgharSa mUlata: vAsudeva nAma dhAraNa karane ko lekara huaa| (ba) jaina-mAnyatA kI bAta Upara kahI jA cukI hai| jaina-kathA ke anusAra zrIkRSNa dvArakA sahita / dakSiNa bhArata ke prabhAvazAlI adhipati the| uttara bhArata meM jarAsandha unakI Takkara kA rAjA thaa| isalie zrIkRSNa va jarAsandha kI pratidvandvitA ne ugra rUpa dhAraNa kara liyaa| mUla jaina-srotoM ke anusAra to mahAbhArata kA yuddha zrIkRSNa va jarAsandha ke madhya lar3A gayA / kaurava-pANDavoM ne viparIta pakSoM se isameM bhAga liyaa| isa yuddha kI samApti zrIkRSNa dvArA jarAsandha-vadha se hotI hai| isa avasara para devatAoM dvArA zrIkRSNa kA 'vAsudeva' rUpa meM abhinandana karane tathA puSpavRSTi karane kA varNana jaina-purANoM meM huA hai| isI yuddha ke pariNAmasvarUpa zrIkRSNa ne jarAsandha ke pUtra sahadeva ko magadha ke siMhAsana para pratiSThita kiyA aura isa prakAra uttara bhArata meM bhI apane prabhAva kA prasAra kiyaa| dhyAna dene kI bAta hai ki jainaparamparA meM jarAsandha ko prativAsudeva kahA gayA hai, parantu zakti, parAkrama va prabhAva meM donoM ko samAna kahA gayA hai / isa vivaraNa se bhI yahI dhvanita hotA hai ki kRSNa-jarAsandha kI pratidvandvitA kA AdhAra 'vAsudevatva' thA, tabhI to kRSNa kI vijaya para unake vAsudeva rUpa meM abhinandita hone kI bAta kahI gaI hai| (sa) ghata jAtaka ke anusAra yaha spaSTa hai ki bauddhoM ne bhI zrIkRSNa ke lie vAsudeva nAma hI prayukta kiyA hai / bauddha-kathA meM bhI vAsudeva kI zakti va parAkrama kA hI varNana hai| kaMsa ko mArakara unhoMne ayodhyA ke rAjA ko jItA aura isa prakAra apanI zakti bar3hAte hue dvArakA jAkara apanI rAjadhAnI sthApita kii| isa ullekha se bhI 'vAsudeva' ke zreSTha va zaktizAlI rAjA ke svarUpa kA bodha hotA hai| ___ isase yahI niSkarSa puSTa hotA hai ki apane vAstavika aitihAsika rUpa meM devakI-vasudeva ke putra, yAdava-kula-ziromaNi, vIrazreSTha zrIkRSNa, dvArakA ke zaktizAlI adhipati va eka prabhAvazAlI rAjA the| unake devAdhideva rUpa meM pratiSThita ho jAne para kAlAntara meM jo unake sAtha aneka prakAra kI lIlAoM Adi kI bAteM jur3a gaI haiM, unakA zrIkRSNa ke mahAna caritra se vastuta: koI sambandha nhiiN| apane mUla rUpa meM dvArakAdhIza zrIkRSNa eka alaukika vIra puruSa haiM aura yahI sambhAvanA hai ki unakI vIra-pUjA ko hI sarvaprathama pratiSThA milI / jaina-sAhitya meM unakI vIra-pUjA ko hI sthAna milA hai| cUMki jaina-darzana kisI parama sattA (paramAtmA) ke astitva ko svIkAra bhI nahIM karatA hai, ataH usake avatAra rUpa meM yA svayaM usI ke rUpa meM zrIkRSNa kI pratiSThA jaina-sAhitya meM sambhava bhI nahIM thii| AKAA EHUL A Marwana Page #673 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrI Anandana grantha ga zrI Ananda grantha D purAtattvAcArya padmazrI muni zrI jinavijaya jo canderiyA, cittaur3agar3ha purAtattva mImAMsA 'purAtattva' yaha eka saMskRta zabda hai / sAmAnyatayA aMgrejI meM jisako 'eNTI kviTIja' (Antiquities) kahate haiM usI artha meM isa zabda kA prayoga hotA hai / purAtattva arthAt purAtana, jUnA, purANA aura saMzodhana arthAta zodha-khoja / jUnI purAnI vastuoM kI zodha-khoja karanA hI purAtattva saMzodhana kahalAtA hai / bhArata kI purAtana vastuoM kI zodha-khoja kisa prakAra huI aura kina-kina saMsthAoM tathA kina-kina vyaktiyoM ne isa kArya meM vizeSa bhAga liyA -- isakA kucha digdarzana karAnA mere isa nibandha kA mukhya uddezya hai / O manuSya eka vizeSa buddhizAlI prANI hai / isalie pratyeka vastu ko jAnanA arthAt jAnane kI icchA - jijJAsA honA usakA mukhya svabhAva hai / AtmA ke amaratva meM vizvAsa karane vAle pratyeka Astika manuSya ke mata se pratyeka prANI meM usake pUrva saMcita saMskAroM ke anusAra nyUnAdhika mAtrA meM jJAna kA vikAsa hotA hai / manuSya prANI saba prANiyoM meM zreSTha mAnA jAtA hai, isakA kAraNa yaha hai ki usameM anya jIvajAtiyoM kI apekSA jJAna kA vikAsa sarvAdhika mAtrA meM hotA hai| jJAna ke vikAsa athavA prasAra kA mukhya sAdhana vANI arthAt bhASA hai, aura isa vANI kA vyakta svarUpa sampUrNa rIti se manuSya jAti meM hI vikasita huA hai / isIlie dUsare dehadhArI jIvAtmAoM kI apekSA manuSyAtmA meM jJAna kA vizeSa vikAsa honA svAbhAvika hai | manuSya jAti meM bhI vyaktigata pUrva saMcita saMskArAnusAra jJAna ke vikAsa meM aparimita tAratamya rahatA hai / saMsAra meM aise bhI manuSya dRSTigocara hote haiM ki jinameM jJAna zakti kA lagabhaga nitAnta abhAva hotA hai aura jo manuSya rUpa meM prAyaH sAkSAt abuddha pazu jaise hote haiM / isake viparIta, aise bhI manuSya utpanna hote haiM ki jinameM jJAnazakti kA aparimeya rUpa se vikAsa hotA hai, aura ve pUrNa prabuddha kahalAte haiM / prAcIna bhAratavAsiyoM meM adhikAMza kA to yahA~ taka pUrNa vizvAsa thA ki isa jJAnazakti kA kisI-kisI vyakti meM sampUrNa vikAsa hotA hai athavA ho sakatA hai jisase usako isa jagata ke samasta padArthoM kA sampUrNa jJAna prApta ho sakatA hai, vizva kI dRzya athavA adRzya vastuoM meM se koI bhI vastu usako ajJAta nahIM hotii| aise vyakti ko Arya logoM ne sarvajJa nAma se kahA hai / AryoM ke isa bahu Page #674 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 199k purAtattva mImAMsA 156 IA saMkhyaka samAja kI zraddhA ke anusAra aise kisI sarvajJa vyakti kA astitva ho sakatA hai yA nahIM, yaha eka bar3A bhArI vivAdAspada viSaya hai jo bahuta prAcInakAla se calA A rahA hai aura sarvajJa ke astitvaanastitva para Aja taka asaMkhya vidvAnoM ke ananta zaGkA-samAdhAna hote cale Aye haiN| parantu merA kahanA to yaha hai ki vizuddha cakSuoM se dekhA jA sake aise sarvajJa kA astitva pramANita karane vAlA koI pratyakSa pramANa to Aja taka cikitsaka saMsAra meM kisI ne svIkAra nahIM kiyA / astu isa 'sarvajJa' ke viSaya meM kucha bhI ho itanI bAta to avazya hai ki kisI-kisI manuSya meM jJAna zakti kA itanI adhika mAtrA meM vikAsa athavA prakarSa hotA hai ki dUsaroM ke lie usakA mApa karanA azakya hotA hai| zabdazAstra kI vyutpatti ke anusAra aise vyakti ko yadi 'sarvajJa' nahIM kaha sakate to bhI usako bahujJa athavA analpajJa to avazya hI kahA jA sakatA hai| aise eka bahujJa vyakti kI jJAna zakti kI tulanA meM dUsare sAdhAraNa lAkhoM athavA karor3oM manuSyoM kI ekatrita jJAnazakti bhI pUrI par3a sake-aisI bAta nahIM hai| itihAsa-atItakAla se saMsAra meM aise asaMkhya analpajJa vyakti utpanna hote Aye haiM aura jagata ko apanI agAdha jJAna zaktiyoM kI amUlya dena sauMpate rahe haiN| phira bhI, isa jagata ke viSaya meM manuSyajAti Aja taka bhI bahuta thor3A hI jAna pAI hai| yaha abhI taka bhI vaisA kA vaisA agamya aura ajJeya banA huA hai / jagata kI anya vastuoM ko rahane dIjie-manuSya jAti apane hI viSaya meM aba taka kitanA jAna sakI hai ? jisa prakAra mAnava saMskRti ke prathama nidarzaka aura saMsAra meM sAhitya ke Adima grantha Rgveda meM RSiyoM ne manuSya jAti ke itihAsa ko lakSya karake pUchA hai ki ko dadarza prathamaM jAyamAnam ? 'sabase prathama utpanna hone vAle ko kisane dekhA hai ? usI prakAra Aja bIsavIM zatAbdI ke tattvajJAnI bhI aise hI prazna pUcha rahe haiN| jagata ke prAdurbhAva ke viSaya meM jisa prakAra satayugIna nAsadIya sUkta kA racayitA maharSi jAnane kI icchA karatA thA ki ko addhA veda ka iha pravocat, kuta A jAtAH kuta iyaM visRSTi / 'isa jagata kA pasArA kahA~ se AyA hai aura kahA~ se nikalA hai, yaha koI jAnatA hai ? athavA koI batalAtA hai ?' usI prakAra Aja isa kaliyuga ke tattvajijJAsu bhI aise hI praznoM ke uttara jAnane ke lie tar3apa rahe haiM / aisA yaha jagata-tattva atigUr3ha aura agamya hai| gujarAtI bhakta kavi akhA ke zabdoM meM sacamuca yaha eka a~dherA kuA hai jisakA bheda Aja taka koI pA nahIM sakA hai| phira bhI, mAnavI-jijJAsA aura jJAnazakti ne isa 'andha-kUpa' kI granthi ko sulajhAne ke lie bhagIratha prayatna kiyA hai| isa kue ke gahare pAnI para chAI huI ghanI nIlI zaivAla ko jahA~-tahA~ se haTAkara isake jala kaNoM kA AsvAda karane ke lie bar3I-bar3I ApattiyA~ uThAI haiM / gUr3hatara aura gUr3hatama jJAta hone vAle isa jagat ke kucha rUpoM ko manuSya ne pahacAnA hai| sRSTi ke svAbhAvika niyamAnusAra varSA Rtu meM AkAza para umar3ate-ghumar3ate hue bAdaloM, unake yama MARArma-h-AtAAAAAAAAA A AAnam.nihintansaAAJayemamaAQUADAadival AdhiprabhiAcAryapravaaabhI zrIAnandAandha5 zrIAnandaprasAra movie Priyana Page #675 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Yorr-.-.--- 160 itihAsa aura saMskRti garjana tathA bijalI kI camaka va kar3akar3AhaTa ko dekhakara jisa prakAra hamAre vedakAlIna pUrvaja mahAbhayabhIta ho jAte the aura prakRti ke isa mahAn upayogI kArya ko bar3I bhArI Apatti samajhate the usa prakAra Aja hama nahIM mAnate; apanI hI asAvadhAnI ke kAraNa prajvalita huI agni meM bhasma hotI huI apanI parNakuTI ko dekhakara isa dRzya ko apane para kupita hue kisI deva athavA rAkSasa kA agnirUpa meM Agamana mAnate hue dUra khar3e hokara jisa prakAra hamAre pUrvaja prArthanA karane lagate the vaisA hama nahIM krte| vAyu ke vega se ur3I haI jhauMpar3I athavA ghAsa ke Dhera ko dekhakara kisI adRSTa cora ke bhaya se AkrAnta hamAre purakhA jisa taraha usa cora ko daNDa dene ke lie indra kI stuti karane lagate the vaisA bhI hama Aja nahIM karate haiN| hamAre pUrvajoM meM aura hamameM isa pheraphAra (antara) kA kAraNa kyA hai ? vedakAlIna AryoM ke bAda unakI santati dvArA kI gaI prakRti ke gUr3ha tattvoM kI zodha-khoja hI isakA kAraNa hai| vizva ke rahasya ko samajhane ke lie jaise-jaise hI uttarakAlIna manuSya vizeSa buddhipUrvaka vicAra karate gaye vaise-vaise hI sRSTi ke ye sAdhAraNa niyama unakI samajha meM Ate gye| unhIM logoM ne megha ke svarUpa ko jAnA, agni ke svabhAva ko samajhA aura vAyu kI prakRti ko pahacAnA aura phira inase nirbhaya evaM nizcinta hone ke upAyoM kI yojanA kii| isase bhI Age bar3hakara Adhunika yuga ke manuSya prANiyoM ne prakRti kI ina svacchanda zaktiyoM ke Antarika marma ko samajhA, unako vaza meM kiyA aura unase kaise-kaise kAma lene lage haiM yaha hama loga pratyakSa dekha rahe haiM aura anubhava kara rahe haiN| manuSya apane indriyabala se kevala apane saMsarga meM Ane vAle samasAmayika aura anubhavagamya viSayoM kA hI jJAna prApta kara sakatA hai| saMsargAtIta evaM anabhavAtIta viSayoM kA jJAna manuSya ko usakI indriyoM dvArA prApta nahIM ho sktaa| phira bhI, hama jitane vizvAsa ke sAtha Aja ke viSayoM kI carcA kiyA karate haiM utane hI vizvAsa ke sAtha hajAroM lAkhoM varSa pUrva kI bAtoM kI bhI carcA karate haiN| zivAjI, pratApa, akabara athavA azoka ko hamAre yuga ke kisI manuSya ne pratyakSa nahIM dekhA hai, phira bhI hama inake astitva ke viSaya meM utane hI vizvasta haiM jitane apane meN| jisa prakAra Aja hama apane bIca meM bicarate hue kisI mahAtmA ke Adarza meM pUrNa zraddhA rakhate haiM usI prakAra Aja se DhAI hajAra varSa pUrva utpanna hone vAle tIrthaMkara athavA buddha ke AdarzoM meM bhI utanI hI zraddhA rakhate haiM / jisa prakAra bhagavadgItA ke rahasyakAra lokamAnya tilaka ko prathama zrAddha tithi hamane manAI thI usI prakAra Aja se pAMca hajAra varSa pUrva janma lene vAle aura bhagavadgItA ke mUla upadeSTA bhagavAna zrIkRSNa kI punya janmatithi Ane para bhI hama utsava manAte haiN| ina anubhavAtIta aura samayAtIta viSayoM kA jJAna karAne vAlA kauna hai ? kauna-se sAdhanoM dvArA hamane ina bhUtakAla kI bAtoM ko jAna liyA hai ? kahane kI AvazyakatA nahIM hai ki hamako ina bAtoM kA jJAna karAne vAlA itihAsa zAstra hai| aitihAsika sAhitya dvArA hI hama bhUtakAla kI bAtoM ko jAna sakate haiM ? itihAsa jitanA hI yathArtha aura vistRta hogA utanA hI hamArA bhUtakAlIna jJAna bhI yathArtha aura vistRta hogA, yaha svataH siddha hai| yaha hamArA durbhAgya hai ki hamAre pUrvajoM dvArA racita hamAre deza kA yathArtha aura vistRta itihAsa upalabdha nahIM hai / jagata kI anya prAcIna prajAoM ko unake deza meM prAcIna aura vistRta itihAsa upalabdha nahIM hai / jagata kI anya prAcIna prajAoM ko unake deza meM jitanA prAcIna aura vistRta itihAsa mila E Pos - Page #676 -------------------------------------------------------------------------- ________________ purAtattva mImAMsA 161 sakA hai utanA hamAre isa vizvavRddha AryAvarta kA itihAsa prApta nahIM ho sakA hai| prAcIna aura vistRta itihAsa to dUra rahA, hama logoM meM to hama se tIna pIr3hI pUrva kA itihAsa hI durlabhya hai| vartamAna zatAbdI se pahale kI zatAbdI kA hI pUrNa vRttAnta hama nahIM jAnate / aura to kyA, jina rASTrIya zakA:da aura samvat kA prayoga hamAre pUrvaja anekoM zatAbdiyoM se karate Aye haiM aura jina para hamArI sampUrNa madhyakAlIna kAlagaNanA avalambita hai, unake pravartaka kauna the yaha bhI Aja taka ajJAta evaM anizcita hai| aisI sthiti meM purAtattva saMzodhana hI hamAre itihAsa nirmANa kA mukhya stambha hai| hamArA itihAsa jUnI pUrAnI vastuoM kI zodha khoja ke pariNAma ke AdhAra para racA gayA hai aura racA jaaygaa| yoM to saMsAra ke kisI bhI prAcIna pradeza kI purAtana paristhitiyoM ko jAnane ke lie, jaba itihAsa rUpI dUradarzaka yantra unake darzana meM saphala nahIM hotA hai to, vahA~ kI jUnI purAnI vastue~ hI AdhArabhUta hotI haiM; parantu bhAratavarSa meM to hamAre janmadivasa se lekara TheTha yuga ke Arambha taka kI paristhitiyoM ko jAnane ke lie jUnIpurAnI vastuoM para avalambita rahanA par3atA hai| kAraNa ki zAstrIya paddhati se jisako hama itihAsa kahate haiM vaisA to koI choTA-moTA bhI itihAsa bhAratavAsiyoM ne likhA nahIM, athavA vaha kahIM upalabdha nahIM hotA / itihAsa-nirmANa meM kAma Ane vAlI jUnI purAnI vastuoM meM prAcIna grantha, zilAlekha, tAmrapatra, sikke tathA dhAtu pAtra, mandira, masjideM, jalAzaya, kIrti stambha, tathA anya imArateM va khaNDahara Adi gine jAte haiN| hamAre pUrvajoM ne itihAsa ke svatantra granthoM kA to nirmANa nahIM kiyA parantu itihAsa ke sAdhana to bahuta se nirmita kiye haiM, isameM koI sandeha nahIM hai| paranta, hama to itanA bhI nahIM jAnate, na jAnane kI AvazyakatA hI samajhate ki ina sAdhanoM kI kisa prakAra chAnabIna karake itihAsa kA nirmANa kareM / yaha pATha hamako pAzcAtyoM ne sikhAyA hai| pATha hI sikhAyA ho-itanA hI nahIM, varan aneka prakAra ke kaSToM ko jhelakara aura parizrama karake unhoMne hamAre lie itihAsa ke aneka adhyAya bhI taiyAra kiye haiN| yaha AnuSaGgika bAta likhakara aba maiM apane nibandha ke mukhya pratipAdya viSaya para AtA huuN| prArambha meM kahA jA cukA hai ki manuSya viziSTa buddhizAlI jJAnavAna prANI hai isalie usameM pratyeka vastu ko vizeSa rUpa se jAnane kI jijJAsA kA rahanA svAbhAvika hI hai / inameM se jo manuSya anya sAdhAraNa manuSyoM kI apekSA adhika jJAnavAna hote haiM, unameM yaha jijJAsA adhika utkaTa mAtrA meM hotI hai| aise manuSyoM kA jaba kabhI navIna samAgama kisI aparicita pradeza athavA mAnava samAja se hotA hai to unameM vahA~ ke dharma, samAja, itihAsa Adi ke viSaya meM jAnane kI tIvra icchA utpanna hotI hai / isI jJAnapipAsA se prerita hokara ve manuSya una bAtoM kI zodha-khoja meM par3ate haiN| ve usa aparicita pradeza kI bhASA sIkhate haiM, usake jJAna bhaNDAra ko khojane kA prayatna karate haiM aura phira unake dvArA prApta jJAna kA apane deza bandhuoM ko lAbha prApta karAne ke lie usa jJAna bhaNDAra ko apanI bhASA meM avatarita karane kA upakrama karate haiN| bhAratavarSa meM paisA kamAkara peTa pUjA ke nimita Aye hue aMgreja isI prakAra hamAre deza kI zodha-khoja karane meM pravRtta hue / IsavIya sana 1757 meM IsTa iNDiyA kampanI ne plAsI kI prasiddha lar3AI ke bAda, dhIre-dhIre baMgAla para adhikAra prApta karanA Arambha kara diyA thaa| 1765 I0 meM aMgrejoM ne baMgAla, bihAra aura ur3IsA kI dIvAnI hastagata kara lI ; 1772 I0 meM baMgAla ke navAba se bahuta se adhikAra prApta kara A AAAAAAAAAAAAAAAAjnaariniwamiAAAAARAKrsnabranRJARJAAAAA animirmiranmassamAIABAJALGAN ApravAsa POE-NE sAcA pravAsa abhika Anandana zrIAnandagrantha manawwamiAyanamamwamMMAamannaristamineeri Page #677 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhrh brd w dr tmm m dt m`b``nfh rHmt mn Hmm`msyHqqh r frmwqf fyh mmfy`y`lmn `lm ApAyapravara abhiELpravara AbhAra zrIAnandanthizrIAnanda vavevi 6. 162 itihAsa aura saMskRti lie aura phira turanta 1774 I0 meM navAba ko sampUrNataH padacyuta karake apanA gavarnara janarala niyukta kara diyaa| aMgrejoM ke lie aba yaha svAbhAvika hI thA ki ve isa deza ke dharma, samAja Adi kA jJAna prApta kreN| jisa deza ke sAtha vyApAra karake unhoMne karor3oM hI nahIM araboM rupaye kamAye, aura hajAroM hI nahIM lAkhoM varga mIla bhUmi para adhikAra prApta kiyA usI deza kI amUlya jJAna sampatti prApta karane ke prazasta lobha ne bhI kitane hI vidvAna aMgrejoM ko ghera liyA / kampanI kI ora se jo vidyA premI aMgreja bhArata kA zAsana kArya calAne ke lie niyukta kiye jAte the prAyaH ve hI isa kArya meM agrasara banate the / bAda meM to phrAMsa aura jarmanI ke vidvAnoM ne bhI bhAratIya purAtattva meM bahuta se mahatvapUrNa kArya kiye aura bhAratIya sAhitya kI bar3I-bar3I sevAe~ koM parantu isa kArya meM pahala karane kA zreya to aMgrejoM ko hI hai| sabase pahale sara viliyama jemsa ne isa maMgalamaya kArya kA Arambha kiyA thA Arya sAhitya ke saMzodhana kArya ke sAtha sara jemsa kA nAma sadaiva jur3A rhegaa| sara jemsa ko bhAratIya loga mleccha mAnate the isalie saMskRta bhASA sIkhane meM unako bahuta sI ar3acaneM aaii| brAhmaNoM kI kaTTaratA ke kAraNa unako apanA saMskRta adhyayana cAlU rakhane meM jo jo kaThinAiyA~ jhelanI par3I unakA manoraMjaka varNana unhoMne apane jIvana vattAnta meM likhA hai / anta meM, ve ina kaThinAiyoM ko pAra kara gaye aura apekSita saMskRta jJAna prApta karake unhoMne turanta hI zAkuntala aura manusmRti kA aMgrejI anuvAda prakAzita kiyaa| isa anuvAda ko dekhakara yUropIya vidvAnoM meM bhAratIya sabhyatA kA jJAna prApta karane kI utkaTa jijJAsA utpanna huii| jo prajA aise utkRSTa sAhitya kA nirmANa kara sakatI hai usakA atIta kAla kitanA bhavya rahA hogA, yaha jAnane kI AkAMkSA unameM jAga uThI / san 1774 ke janavarI mAsa kI pandrahavIM tArIkha ko tatkAlIna gavarnara janarala vaoNrana hesTiGgaja kI sahAyatA se eziyA khaNDa (mahAdvIpa) ke itihAsa, sAhitya, sthApatya, dharma, samAja, vijJAna Adi viziSTa viSayoM kI zodha-khoja karane ke lie sara viliyama jemsa ne eziyATika sosAiTI nAmaka saMsthA kI zubha sthApanA kii| isa saMsthA ke sAtha hI bhArata ke itihAsa ke anveSaNa kA yuga Arambha huA, yaha hamako upakRta hote hue spaSTatayA svIkAra karanA cAhie / isase pahale hamArA itihAsa viSayaka jJAna kitanA alpa aura sAmAnya thA, yaha eka bhoja prabandha jaise lokapriya nibandha ko par3hane se hI jJAta ho jAtA hai| isa prabandha meM bhoja se aneka zatAbdiyoM pUrva bhinna-bhinna samayoM meM hone vAle, kAlidAsa, bANa, mAgha Adi kaviyoM kA bhoja ke darabArI kaviyoM kI rIti se varNana karate hue unheM eka hI sAtha lA baiThAyA gayA hai| sindhurAja vAkpatirAja kI mRtyu ke pazcAt rAjya kA svAmI banA thA ; isake badale isa prabandhakAra ne vAkpatirAja ko sindhu rAja kI gaddI para baiThAkara pitA ko putra banA DAlA hai| jaba bhoja jaise prasiddha rAjA ke itihAsa lekhaka ko hI usake vaMza evaM samaya ke viSaya meM aisI ajJAnatA thI to phira sarva sAdhAraNa kI bejAnakArI ke lie to kahA hI kyA jA sakatA hai ? azoka jaise pratApI samrATa kI to logoM ko sAmAnya kalpanA bhI nahIM thI / yadyapi hindustAna kI itihAsa sambandhI bahata sI pustakeM va anya sAdhana musalamAnoM ke samaya meM naSTa ho gaye the parantu phira bhI bauddhakAlIna aneka stUpa, stambha, mandira guphAe~, jalAzaya Adi sthAna, dhAtu aura pASANa nirmita devI devatAoM kI mUrtiyAM aura daravAjoM, zilAoM va tAmrapatroM ityAdi para utkIrNa asaMkhya lekha to jo itihAsa ke sacce aura mukhya sAdhana samajhe jAte haiM, Page #678 -------------------------------------------------------------------------- ________________ purAtattva mImAMsA 163 abhI taka to bahuta bar3I saMkhyA meM vidyamAna the| inhIM ke AdhAra para yadi itihAsa ke tathya khoja kara nikAlane ke prayatna kiye jAte to Aja kI taraha usI samaya hamAre itihAsa ke bahata se adhyAyoM kI racanA ho gaI hotI parantu, isa ora kisI kI dRSTi hI nahIM gaI aura phira bAda meM deza meM jyoM-jyoM ajJAnatA aura arAjakatA phailatI gaI tyoM-tyoM hI loga prAcIna lipi evaM tatsambandhI smatiyoM ko bhUlate gaye aura isa prakAra paryApta sAdhanoM ke hote hue bhI unakA koI samyaka upayoga nahIM ho pAyA / san 1356 I0 meM dillI kA sultAna phIrojazAha tugalaka TovarA aura meraTha se azoka ke lekhoM vAle do bar3e stambhoM ko bar3e utsAha aura parizrama ke sAtha dillI lAyA thA (jinameM eka phIrojazAha ke kaTere meM aura dUsarA 'kuzka zikAra' ke pAsa khar3e kiye gaye haiN)| ina stambhoM para khude hue lekhoM meM kyA likhA hai yaha jAnane ke lie usa bAdazAha ne bahuta parizrama kiyA aura bahuta se paNDitoM ko bulavA kara unako par3havAne kA prayatna kiyA parantu unameM se koI bhI una lekhoM ko par3hane meM saphala nahIM huaa| isase anta meM bAdazAha ko bahuta nirAzA huI / akabara bAdazAha ko bhI ina lekhoM kA marma jAnane kI prabala jijJAsA thI parantu koI manuSya usako pUrNa na kara sakA / prAcIna lipiyoM kI pahacAna ko bhUla jAne ke kAraNa, jaba kabhI koI purAnA lekha athavA tAmrapatra milatA to, loga usake viSaya meM vividha prakAra kI kalpanAe~ karate / koI unako siddhidAyaka yantra batalAtA, koI devatAoM kA likhA huA mantra mAnatA to koI unheM pRthvI meM gar3e hue dhana kA bojaka smjhtaa| aisI ajJAnatA ke kAraNa loga ina zilAlekhoM aura tAmrapatroM Adi kA koI mUlya hI nahIM jAnate the| TUTe-phUTe jIrNa mandiroM Adi ke zilAlekhoM ko toDaphor3a kara sAdhAraNa patthara ke Tukar3oM kI taraha upayoga kiyA jAtA thA ; koI unako sIr3hiyoM meM cunavA letA thA to koI unheM bhA~ga ghoMTane va caTanI bA~Tane ke kAma meM letA thaa| aneka prAcIna tAmrapatra sAdhAraNa tAMbe ke bhAva kaseroM ke beca diye jAte the aura ve unheM galA jalAkara naye bartana taiyAra karA lete the| logoM kI nAsamajhI abhI bhI cAla hai| maiMne apane bhramaNa ke samaya kitane hI zilAlekhoM kI aisI hI durdazA dekhI hai| kitane hI jaina mandiroM ke zilAlekhoM para se cipakAyA haA canA maiMne apane hAthoM se ukhAr3A hai| kucha varSa pahale kI bAta hai. khambhAta ke pAsa kisI gA~va kA rahane vAlA eka brAhmaNa tIna cAra tAmrapatra lekara mere pAsa aayaa| usakI jamIna ke bAre meM sarakAra meM koI kesa cala rahA thA isalie ghara meM par3e hae tAmrapatroM meM usa jamIna ke sambandha meM kucha likhA hogA yaha samajha kara unheM mere pAsa par3havAne ko lAyA thaa| unameM se eka patra ke bIcoM-bIca do inca vyAsa vAlA eka gola Tukar3A kaTA huA thA jisase usa lekha kA bahuta sA mahatvapUrNa bhAga jAtA rahA thaa| isa sambandha meM pUchane para usane mujhe batAyA ki kucha mahinoM pahale eka loTe kA paidA banavAne ke lie vaha Tukar3A kATa liyA gayA thaa| aisI aneka ghaTanAe~ Aja bhI dekhane ko AtI haiN| aisI hI durdazA hamAre prAcIna granthoM kI huI hai| kitane hI yugoM se binA sAra-samhAla ke koTar3iyoM meM par3e hue hajAroM hastalekhoM ko cUhoM ne udarasAta kara liyA hai to kitane hI / grantha chapparoM meM se par3ate hae pAnI ke kAraNa galakara miTTI meM mila gaye haiN| aneka guruoM ke ayogya celoM ke hAthoM bhI hamAre sAhitya kI kama durdazA nahIM huI hai| RASI jayA awnamaAAJanamaAAAAAAAAAALAAMNAGIMAaiawaiiaasandramaANJANASAMAnummaranMASAIRAAJAMAASARAISA AcArabarAtriAcArabarAbarakA zrAAvara anAAna va AI MINIYAmwainm YINN Yie YATH vtaMINIMNPy Page #679 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AcArya pravara Bhol ST62 itihAsa aura saMskRti eka udAharaNa detA hU~ / indaura meM gorajI nAmaka eka vidvAna thA / usane ziSya banAne ke lie do lar3akoM ko pAlA-posA thaa| isa gorajI kI mRtyu ke pazcAt ve chokare usake vizAla pustaka bhanDAra meM se nitya hajAra, do hajAra patra le jAkara halavAI ko de Ate aura unake badale pAva Adha sera garamAgarama jalebI kA nAztA kara Ate aura maje ur3Ate / jaba mujhe isa bAta kI khabara huI to usa halavAI ke pAsa jAkara bahuta se patte talAza kie, jinameM pA~ca sau varSa purAne likhe hue do tIna jaina sUtra to mujhe akhaNDa rUpa se mila ge| pATaNa ke jaina bhaNDAroM meM siddharAja kumArapAla aura unase bhI pahale ke likhe hue tAr3apatrIya granthoM ko tambAkU ke patte kI taraha cUrNa huI avasthA meM maiMne apanI ina carmacakSuoM se dekhA hai / isa prakAra hama hI logoM ne apanI ajJAnatA ke kAraNa hamAre itihAsa ke bahuta se sAdhanoM ko bhraSTa kara DAlA hai / itanA hI nahIM, pArasparika matAndhatA aura sAmpradAyika asahiSNutA ke vikAra ke vaza hokara bhI hamane apane sAhitya ko kaI taraha se khaMDita aura duSita kiyA hai| zaivoM ne vaiSNavoM ke sAhitya kA nikandana kiyA hai, vaiSNavoM ne jainoM ke sthApatya ko dUSita kiyA hai, digambaroM ne zvetAmbaroM ke lekhoM ko khaMDita kiyA hai tathA 'loko' ne 'tapAoM' kI noMdha ko bigAr3a DAlA hai / isa prakAra eka dUsare ne eka dUsare ko bahuta naSTa kiyA hai| zodha-khoja ke vRttAntoM meM aise aneka udAharaNa dekhane meM meM Ate haiM / anta meM, musalamAna bhAiyoM ne hinduoM ke svargIya bhavanoM ko tor3a-phor3akara maidAna kara diyA hai aura unake pavitra dhAmoM ke lekhoM ko jamIMdoja kara diyA hai / aisI saMkaTApanna paramparAoM meM bhI jo baca rahe unako surakSita rakhane ke lie, jo arddha mRta avasthA meM the, unase kucha jAna lene ke lie aura vismRti aura ajJAnatA kI sataha ke nIce sajaDa dabe hue bhArata ke atIta kAla kA unhIM ke dvArA uddhAra karane ke lie uparivarNita eziyATika sosAiTI kI sthApanA huI thii| isa sosAiTI kI sthApanA ke dina se hI hindustAna ke aitihAsika ajJAnAndhakAra kA dhIre-dhIre lopa hone lagA / isa saMsthA ke uddezya kI pUrti ke nimitta aneka a~gra eja vibhinna viSayoM kA adhyayana karane lage aura una para lekha likhane lage / ina lekhoM ko prakaTa karane ke lie 'eziyATika risaceMja' nAmaka granthamAlA prakAzita kI gaI / san 1788 meM isa mAlA kA prathama bhAga prakAza meM AyA / san 1767 I0 taka isake pA~ca bhAga prakAzita hue / san 1798 I0 meM isakA eka navIna saMskaraNa corI se iMglaiNDa meM chapAyA gayA / usase ina bhAgoM kI itanI mAMga bar3hI ki 5-6 varSoM meM hI unakI do-do AvRttiyA~ prakAzita ho gaI aura ema0e0 la~baoNma nAmaka eka phrenca vidvAna ne 'risaceMja eziyATiksa' nAma se unakA phreJca anuvAda bhI prakaTa kara diyA / sosAiTI kI isa granthamAlA meM dUsare vidvAnoM ke sAtha-sAtha sara viliyama jemsa ne hindustAna ke itihAsa sambandhI aneka upayogI lekha likhe haiM / sabase pahale unhIM ne apane lekha meM yaha bAta prakaTa kI thI ki megasthanIja dvArA ullikhita sAMDrokoTas aura candragupta maurya ye donoM eka hI vyakti the, pATalIputra kA apabhraSTa rUpa pAlIothA hai aura usI kA Adhunika nAma paTanA hai| kAraNa ki paTanA ke pAsa meM bahane vAlA sonanada hiraNyabAhu kahalAtA hai aura megasthanIja kA 'eronovAoM ho hiraNyabAhu kA apabhraSTa rUpa hai / isa prakAra candragupta maurya kA samaya sabase pahale jemsa sAhaba hI ne nizcaya kiyA thA / sabase pahale saMskRta bhASA sIkhane vAle aMgreja kA nAma cArlsa vilkinsa thA / usI ne sarva prathama devanAgarI aura baMgAlI TAipa banAe the / badAla ke pAsa vAlA lekha sabase prathama isI ne khodakara 164 Jaan Jatatatatasacate grantha Page #680 -------------------------------------------------------------------------- ________________ purAtattva mImAMsA 165 nikalA thA / isake atirikta, eziyATika risaceMja ke prathama bhAgoM meM dUsare kitane hI tAmrapatroM aura zilAlekhoM para inakI TippaNiyAM prakAzita huI thIM / bhagavadgItA kA bhI sarvaprathama aMgrejI anuvAda isI aMgreja ne kiyA thA / san 1764 I0 meM sara jemsa kI mRtyu huii| unake pazcAt hainarI kolabruka kI unake sthAna para niyukti huI / kolabruka aneka viSayoM meM pravINa the / unhoMne saMskRta sAhitya kA khUba parizIlana kiyA thA / mRtyu ke samaya sara jemsa suprasiddha paNDita jagannAtha dvArA sampAdita "hindU aura musalamAna kAyadoM kA sAra" nAmaka saMskRta grantha kA anuvAda kara rahe the| isa adhUre anuvAda ko pUrNa karane kA kArya kolava ka sAhaba ko sauMpA gyaa| kitane hI paNDitoM kI sahAyatA se san 1767 I0 meM yaha kArya pUrA kiyaa| isake pazcAt unhoMne 'hinduoM ke dhArmika rIti-rivAja,' 'bhAratIya mApa kA parimANa', 'bhAratIya varNa vyavasthA kI utpatti', 'bhAratavAsiyoM kI jAtiyA~' Adi viSayoM para gambhIra nivandha likhe / tadanantara 1801 I0 meM "saMskRta aura prAkRta bhASA", "saMskRta aura prAkRta chandaH zAstra" Adi lekha likhe / phira usI varSa meM dillI ke lohastambha para utkIrNa vizAladeva kI saMskRta prazasti kA bhASAntara bhI isI aMgreja vidvAna ne prakAzita kiyaa| san 1807 meM ve eziyATika sosAiTI ke sabhApati bane aura usI varSa unhoMne hinda jyotiSa, arthAt khagola vidyA para eka graMtha likhA tathA jaina dharma para eka vistRta nibandha prakaTa kiyaa| kolana ka ne veda, sAMkhya, mImAMsA, nyAya, vaizeSika, vedAnta, bauddha Adi bhAratIya viziSTa darzanoM para to bar3e-bar3e nibandha likhe hI the, sAtha hI kRSi, vANijya, samAjavyavasthA, sAdhAraNa sAhitya, kAnUna, dharma, gaNita, jyotiSa, vyAkaraNa Adi aneka viSayoM para bhI khUba vistRta nibandha likhe the / unake ye lekha, nibandha, prabandhAdi Aja bhI usI sammAna ke sAtha par3he jAte haiM / bevara, bUhalara aura maiksamUlara Adi vidvAnoM dvArA nizcita kie hue kitane hI siddhAnta bhramapUrNa siddha ho gae haiM / parantu kolabruka dvArA prakaTa kie hue vicAra bahuta kama galata pAe gae haiN| yaha eka saubhAgya hI kI bAta thI ki Arambha hI meM hamAre sAhitya ko eka aisA upAsaka mila gayA jisane hamAre tattva jJAna aura prAcIna sAhitya ko niSpakSapAta pUrvaka mUla svarUpa meM yUropa nivAsiyoM ke sammukha upasthita kiyA aura jisane saMsAra kA dhyAna hamArI prAcIna saMskRti kI ora sahAnubhUti pUrvaka AkarSita kiyA / yadi unhoMne aisA apUrva parizrama na kiyA hotA to Aja yUropa meM saMskRta kA itanA pracAra na ho pAtA / kolabruka jaba bhArata chor3akara iMglaiNDa gae to vahA~ bhI unhoMne rAyala eziyATika sosAiTI kI sthApanA kI, aneka vidvAnoM ko saMskRta kA adhyayana karane ke lie utsAhita kiyA aura A~khoM se andhe hote hue bhI aneka upAyoM dvArA saMskRtasAhitya kI satata sevA karate rahe / jahA~ eka ora kolabruka sAhaba saMskRta sAhitya ke adhyayana meM magna ho rahe the vahA~ dUsarI ora kitane hI unake jAti bandhu hindustAna ke bhinna-bhinna prAntoM ke purAtattva kI gaveSaNA meM vyasta the / san 1800 I0 meM mAkvis veljalI sAhaba ne maMsUra prAnta ke kRSi Adi vibhAgoM kI tapAsa karane ke lie DaoNkTara bukanana kI niyukti kI / unhoMne apane kRSi viSayaka kArya ke sAtha-sAtha usa prAnta kI jUnIpurAnI vastuoM kA bhI bahuta-sA jJAna prApta kara liyaa| unake kArya se santuSTa hokara kampanI ne 1807 zrI Ananda antha za AyAya pravadatu Ama zrI 2019 phra ww Page #681 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AcArya prava Mo Wan AyAyapravara abhindana grantha 32 166 itihAsa aura saMskRti I0 meM unako baMgAla prAnta meM eka viziSTa pada para niyukta kiyA / sAta varSoM taka unhoMne bihAra, zAhAbAda, bhAgalapura, gaurakhapura, dinAjapura, puraniyA, raGgApura, aura AsAma meM kAma kiyA / yadyapi unako prAcIna sthAnoM Adi kI zodha-khoja kA kArya nahIM sauMpA gayA thA phira bhI unhoMne itihAsa aura purAtattva kI khUba gaveSaNA kii| unakI isa gaveSaNA se bahuta lAbha huA / aneka aitihAsika viSayoM kI jAnakArI prApta huI / pUrvIya bhArata kI prAcIna vastuoM kI zodha-khoja sarvaprathama inhoMne kI thI / pazcima bhArata kI prasiddha kenerI ( kanAr3I) guphAoM kA varNana sabase pahale sAlTa sAhaba ne aura hAthI guphAoM kA varNana raskina sAhaba ne likhA / ye donoM baoNmbe TrAMjekzana nAmaka pustaka ke pahale bhAga meM prakAzita hue / isI pustaka ke tIsare bhAga meM sAikasa sAhaba ne bIjApura (dakSiNa) kA varNana logoM ke sAmane rakhA / anta meM, Deniala sAhaba ne dakSiNa hindustAna kA hAla mAlUma karanA Arambha kiyA / unhIM dinoM karnala maikeJjI ne bhI dakSiNa meM purAtattva vidyA kA abhyAsa zurU kiyaa| ve sarve vibhAga meM naukara the / unhoMne aneka prAcIna granthoM aura zilAlekhoM kA saMgraha kiyA thaa| ve kevala saMgrahakarttA hI the, una granthoM aura lekhoM ko par3ha nahIM sakate the parantu unake bAda vAle zodhakoM ne isa saMgraha se bahuta lAbha uThAyA / dakSiNa ke kitane hI lekhoM kA bhASAntara DaoN0 mile ne kiyA thaa| isI prakAra rAjapUtAnA aura madhyabhArata ke adhikAMza bhAgoM kA jJAna karnala TaoNDa ne prApta kiyA aura ina pradezoM kI bahuta sI jUnI- purAnI vastuoM kI zodha-khoja unhoMne kI / isa prakAra vibhinna vidvAnoM dvArA bhArata ke bhinna-bhinna prAntoM viSayaka jJAna prApta huA aura bahuta sI vastue~ jAnakArI meM AI, parantu prAcIna lipiyoM kA spaSTa jJAna abhI taka nahIM ho pAyA thA ataH bhArata ke prAcIna aitihAsika jJAna para abhI bhI andhakAra kA AvaraNa jyoM kA tyoM par3A huA thA / bahuta se vidvAnoM ne aneka purAtana sikkoM aura zilAlekhoM kA saMgraha to prAcIna lipi - jJAna ke abhAva meM ve usa samaya taka usakA koI upayoga na kara sake the / avazya kara liyA thA parantu bhAratavarSa ke prAcIna itihAsa ke prathama adhyAya kA vAstavika rUpa meM Arambha 1837 I0 meM hotA hai / isa varSa meM eka navIna nakSatra kA udaya huA jisase bhAratIya purAtattva vidyA para par3A huA pardA dUra huA / eziyATika sosAiTI ke sthApanA ke dina se 1834 I0 taka purAtattva sambandhI vAstavika kAma bahuta thor3A ho pAyA thA, usa samaya taka kevala kucha prAcIna granthoM kA anuvAda hI hotA rahA thaa| bhAratIya itihAsa ke ekamAtra sacce sAdhana rUpa zilAlekhoM sambandhI kArya to usa samaya taka nahIM ke barAbara hI huA thA / isakA kAraNa yaha thA ki prAcIna lipi kA sampUrNa jJAna prApta honA abhI bAkI thA / Upara batalAyA jA cukA hai ki saMskRta bhASA sIkhane vAlA pahalA aMgreja cArlsa vilkins thA aura sabase pahale zilAlekha kI ora dhyAna dene vAlA bhI vahI thaa| usI ne 1785 I0 meM dInAjapura jile meM badAla nAmaka sthAna ke pAsa prApta hone vAle stambha para utkIrNa lekha ko par3hA thA / yaha lekha baMgAla ke rAjA nArAyaNapAla ke samaya meM likhA gayA thA / Page #682 -------------------------------------------------------------------------- ________________ purAtattva mImAMsA 167 / usI varSa meM, rAdhAkAMta zarmA nAmaka eka bhAratIya paNDita ne TovarA vAle dillI ke azokastambha para khude hae ajamera ke cauhAna rAjA analadeva ke putra vIsaladeva ke tIna lekhoM ko pddh'aa| inameM se eka lekha kI miti 'saMvat 1220 vaizAkha sudI 5' hai / ina lekhoM kI lipi bahuta purAnI na hone ke kAraNa saralatA se par3hI jA sakatI thii| parantu usI varSa je0 eca0 heriMgTana ne buddha gayA ke pAsa vAlI nAgArjanI aura barAbara guphAoM meM se maukharI vaMza ke rAjA ananta varmA ke tIna lekha nikalavAe jo uparvaNita lekhoM kI apekSA bahuta prAcIna the| inakI lipi bahuta aMzoM meM guptakAlIna lipi se milatI huI hone ke kAraNa unakA par3hA jAnA ati kaThina thA / parantu, cArlsa vilkinsa ne cAra varSa taka kaThina parizrama karake una tInoM lekhoM ko par3ha liyA aura sAtha hI usane guptalipi kI lagabhaga AdhI varNamAlA kA bhI jJAna prApta kara liyaa| guptalipi kyA hai, isakA thor3A-sA paricaya yahA~ karAye detA huuN| Ajakala jisa lipi ko hama devanAgarI athavA bAlabodha lipi kahate haiM usakA sAdhAraNatayA tIna avasthAoM meM se prasAra huA hai| vartamAna kAla meM pracalita AkRti se pahale kI AkRti kuTila lipi ke nAma se kahI jAtI thii| isa AkRti ko samaya sAdhAraNatayA I0 san kI chaTI zatAbdI se 10 vIM zatAbdI taka mAnA jAtA hai| isase pUrva kI AkRti guptalipi ke nAma se kahI jAtI hai| sAmAnyataH isakA samaya guptavaMza kA rAjatva kAla ginA jAtA hai| isase bhI pahale kI AkRti vAlI lipi brAhmI lipi kahalAtI hai| azoka ke lekha isI lipi meM likhe gye| isakA samaya IsA pUrva 500 se 350 I. taka mAnA jAtA hai / san 1818 I0 se 1823 I0 taka karnala jemsa TaoNDa ne rAjapUtAnA ke itihAsa kI zodha khoja karate hue rAjapUtAnA aura kAThiyAvAr3a meM bahuta se prAcIna lekhoM kA patA lgaayaa| inameM se sAtavIM zatAbdI se pandrahavIM zatAbdI taka ke aneka lekhoM ko to ukta karnala sAhaba ke guru yati jJAnacandra ne par3hA thaa| ina lekhoM kA sArAMza athavA anuvAda TaoNDa sAhaba ne apane "rAjasthAna" nAmaka prasiddha itihAsa meM diyA hai| san 1828 I0 meM bI0 jI0 veviGgaTana ne mAmalapura ke kitane hI saMskRta aura tAmila lekhoM ko par3hakara unakI varNamAlA taiyAra kii| isI prakAra vAlTara iliyaTa ne prAcIna kanAr3I akSaroM kA jJAna prApta karake usakI vistRta varNamAlA prakAzita kii| san 1834 I0 meM kepaTena TrAyara ne prayAga ke azoka stambha para utkIrNa guptavaMzI rAjA samudragupta ke lekha kA bahuta sA aMza par3hA aura phira usI varSa meM DaoN0 mile ne usa sampUrNa lekha ko par3hakara 1837 I0 meM bhiTArI ke stambha vAlA skandhagupta kA lekha bhI par3ha liyaa| 1853 I0 meM DablyU0 ema0 vaoNtha ne valabhI ke kitane hI dAnapatroM ko par3hA / 1837-38 meM jemsa priMsepa ne dillI, kamAU~ aura eraNa ke stambhoM evaM amarAvatI ke stUpoM tathA giranAra ke caTTAnoM para khude hue gupta lipi ke bahuta-se lekhoM ko pddh'aa| sAMcI stUpa ke candragupta vAle jisa mahatvapUrNa lekha ke sambandha meM priMsepa ne 1834 I0 meM likhA thA ki 'purAtattva ke abhyAsiyoM ko abhI taka bhI isa bAta kA patA nahIM calA hai ki sAMcI ke zilAlekhoM meM kyA likhA hai|' usa viziSTa lekha ko yathArtha anuvAda sahita 1837 I0 meM karane meM vahI priMsepa sAhaba sampUrNataH saphala hue| AKAAMANABAJALNAAAAAAdmuv6 AgAvarAna AgAzAjanaka minanda AzrAAnanda Page #683 -------------------------------------------------------------------------- ________________ .. . .. t AJA. . e .. ........... . ........ w .. . - : LALAnandida sA AcAryapravara abhinaya zrIAnanda anya zrIAnandagrantha 168 itihAsa aura saMskRti isa prakAra kepTana TrAyara, DaoN0 mile aura jemsa priMsepa ke satata parizrama se cArlsa vilkins dvArA taiyAra kI huI guptalipi kI apUrNa varNamAlA pUrI ho gaI aura guptavaMzI rAjAoM ke samaya taka ke zilAlekhoM, tAmrapatroM tathA sikkoM Adi ko par3hane meM pUrI-pUrI saphalatA aura saralatA prApta ho gii| aba, bahata sI lipiyoM kI Adi jananI brAhmI lipi ko bArI aaii| guptalipi se bhI adhika prAcIna hone ke kAraNa isa lipi ko eka dama samajha lenA kaThina thaa| isa lipi ke darzana to zodhakartAoM ko 1795 I0 meM hI ho gae the| usI varSa sara cArlsa maileTa ne ilorA kI guphAoM ke kitane brAhmI lekhoM kI nakaleM sara viliyama jemsa ke pAsa bhejiiN| unhoMne ina nakaloM ko mejara vilphorDa ke pAsa, jo usa samaya kAzI meM the, isalie bhejI ki ve inako apanI tarapha se kisI paNDita dvArA pddh'vaaveN| pahale to unako par3hane vAlA koI paNDita milA nahIM, parantu phira eka cAlAka brAhmaNa ne kitanI hI prAcIna lipiyoM kI eka kRtrima pustaka becAre jijJAsu mejara sAhaba ko dikhalAI aura unhIM ke AdhAra para una lekhoM ko galata-salata par3hakara khUba dakSiNA prApta kii| vilphorDa sAhaba ne usa brAhmaNa dvArA kalpita rIti se par3he hae una lekhoM para pUrNa vizvAsa kiyA aura usake samajhAne ke anusAra hI unakA aMgrejI bhASAntara karake sara jemsa ke pAsa bheja diyaa| isa sambandha meM mejara vilphorDa ne sara jemsa ko jo patra bhejA usameM bahuta utsAha pUrvaka likhA hai ki "isa patra ke sAtha kucha lekhoM kI nakaleM unake sArAMza sahita bheja rahA hai| pahale to maiMne ina lekhoM ke par3he jAne kI AzA bilakula hI chor3a dI, kyoMki hindustAna ke isa bhAga meM (banArasa kI tarapha) purAne lekha nahIM milate haiM, isalie unake par3hane kI kalA meM buddhi .. kA prayoga karane athavA unakI zodha-khoja karane kI AvazyakatA hI nahIM pdd'tii| yaha saba kucha hote hue bhI aura mere bahuta se prayatna niSphala cale jAne para bhI anta meM saubhAgya se mujhe eka vRddha garu mila gayA jisane ina lekhoM ko par3hane kI kunjI batAI aura prAcInakAla meM bhArata ke vibhinna bhAgoM meM jo lipiyA~ pracalita thIM, unake viSaya meM eka saMskRta pustaka mere pAsa lAyA / nissandeha, yaha eka saubhAgya sUcaka zodha huI hai jo hamAre lie bhaviSya meM bahuta upayogI siddha hogii|" mejara vilphorDa kI isa 'zodha' ke viSaya meM bahuta varSoM taka kisI ko koI sandeha nahIM huA. kyoMki san 1820 I0 meM khaNDagiri ke dvAra para isI lipi meM likhe hue lekha ke sambandha meM mi0 sTaliGga ne likhA hai ki, 'mejara vilphorDa ne prAcIna lekhoM ko par3hane kI kunjI eka vidvAna brAhmaNa se prApta kI aura unakI vidvattA evaM buddhi se ilorA va zAlaseTa ke isI lipi meM likhe hue lekhoM ke kucha bhAga par3he ge| isake pazcAt dillI tathA anya sthAnoM ke aise hI lekhoM ko par3hane meM usa kunjI kA koI upayoga nahIM huaa| yaha zocanIya hai|" san 1833 I0 meM mi0 prinsepa ne sahI kunjI nikaalii| isase lagabhaga eka varSa pUrva unhoMne mejara vilphorDa kI kunjI kA upayoga na karane kI bAbata duHkha prakaTa kiyaa| eka zodhakartA jijJAsu vidvAn ko aisI bAta para duHkha honA svAbhAvika bhI hai / parantu, usa vidvAna brAhmaNa kI batAI huI kunjI kA adhika upayoga nahIM huA, isameM koI Azcarya kI bAta nahIM hai, kyoMki jisa prakAra zodha-khoja ke dUsare kAmoM meM mejara vilphorDa kI zraddhA kA zrAddha karane vAle cAlAka brAhmaNa ke dhokhe meM ve A gae, isI Page #684 -------------------------------------------------------------------------- ________________ purAtattva mImAMsA 166 - HAM CLIRL prakAra isa viSaya meM bhI vahI bAta hii| kucha bhI haA ho, yaha to nizcita hai ki mejara vilphorDa ke nAma se kahalAne vAlI sampUrNa khoja bhramapUrNa thI / kyoMki unakA par3hA huA lekhapATha kalpita thA aura tadanusAra usakA anUvAda bhI vaisA hI nirmala thA-yudhiSThira aura pANDavoM ke vanavAsa evaM nirjana jaMgaloM meM paribhramaNa kI gAthAoM ko lekara aisA gar3abar3a goTAlA kiyA gayA hai ki kucha samajha meM nahIM aataa| usa dharta brAhmaNa ke batAe hae UTapaTA~ga artha kA anusaMdhAna karane ke lie vilphorDa ne aisI kalpanA kara lI thii| ki pANDava apane vanavAsa kAla meM kisI bhI manuSya ke saMsarga meM na Ane ke lie vacanabaddha the| isalie vidura, vyAsa Adi unake snehI sambandhiyoM ne unako sAvadhAna karane kI sUcanA dete rahane ke lie aisI yojanA kI thI ki ve jaMGgaloM meM, pattharoM aura zilAoM (caTTAnoM) para thor3e-thor3e aura sAdhAraNatayA samajha meM na Ane yogya vAkya pahale hI se nizcita kI huI lipi meM saketa rUpa se likha-likhakara apanA uddezya pUrA karate rahate the / aMgreja loga apane ko bahuta buddhimAna mAnate haiM aura ha~sate-ha~sate duniyA ke dUsare logoM ko Thagane kI kalA unako yAda hai parantu ve bhI eka bAra to bhAratavarSa kI svargapurI mAnI jAne vAlI kAzI ke 'vRddha gurU' ke jAla meM phaMsa hI gae, astu eziyATika sosAiTI ke pAsa dillI aura ilAhAbAda ke stambhoM tathA khaNDagiri ke daravAjoM para ke lekhoM kI nakaleM ekatrita thIM parantu vilphorDa sAhaba kI 'zodha' niSphala calI jAne ke kAraNa kitane hI varSoM taka unake par3hane kA koI prayatna nahIM huaa| ina lekhoM ke marma ko jAnane kI utkaTa jijJAsA ko lie hue misTara jemsa priMsepa ne.1834-35 I0 ilAhAbAda, radhiyA aura mathiA ke stambhoM para utkIrNa lekhoM kI chApeM ma~gavAI aura unako dillI ke lekha ke sAtha rakhakara yaha jAnane kA prayatna kiyA ki unameM koI sarIkhA hai yA nhiiN| isa prakAra una cAroM lekhoM ko pAsa-pAsa rakhane se unako turaMta jJAna ho gayA ki ye cAroM lekha eka hI prakAra ke haiM / isase prisepa kA utsAha bar3hA aura unakI jijJAsApUrNa hone kI AzA ba~dha gii| isake pazcAta unhoMne ilAhAbAda stambha ke lekha ke bhinna-bhinna AkRti vAle akSaroM ko alaga-alaga chA~Ta liyaa| isase unako yaha bAta mAlUma ho gaI ki guptalipi ke akSaroM kI bhAMti isameM bhI kitane hI akSaroM ke sAtha svaroM kI mAtrAoM ke bhinna-bhinna pA~ca cinha lage hue haiN| isake bAda unhoMne pA~coM cinhoM ko ekatrita karake prakaTa kiyaa| isase kitane hI vidvAnoM kA ina akSaroM ke yUnAnI akSara hone sambandhI bhrama dUra ho gayA / azoka ke lekhoM kI lipi ko dekhakara sAdhAraNatayA aMgrejI athavA grIka lipi kI bhrAnti utpanna ho jAtI hai| TaoNma korieTa nAmaka yAtrI ne azoka ke dillI vAle stambhalekha ko dekhakara ela vhITara ko patra meM likhA thA "maiM isa deza ke dillI nAma 6 nagara meM AyA hU~ ki jahA~ pahale alaijaeNNDara ne hindustAna ke porasa nAmaka rAjA ko harAyA thA aura apanI vijaya kI smati meM eka vizAla stambha khar3A kiyA thA jo Aja bhI yahAM para maujUda hai|" pAdarI eDavarDa TerI ne likhA hai ki "TAma korieTa ne mujhe kahA thA ki usane dillI meM grIka lekha vAlA eka stambha dekhA thA jo alekjaNDara mahAn kI smRti meM vahA~ para khar3A kiyA gayA thaa|" isa prakAra dUsare bhI kitane hI lekhakoM ne isa lekha ko grIka lekha hI mAnA thaa| uparyukta prakAra se svara cinhoM ko pahacAna lene ke bAda mi0 jemsa priseMpa ne akSaroM ko pahacAnane APP prabhAva Anana prAAnandagranthazrAAnandaanya Mammomamewomnanamannawwamir Page #685 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AcArya prava G Li Jian 3112 yathA Ananda abhine an 170 itihAsa aura saMskRti kA udyoga Arambha kiyaa| unhoMne pahale pratyeka akSara ko guptalipi ke akSaroM ke sAtha milAne aura milate hue akSaroM ko varNamAlA me zAmila karane kA krama apanAyA / isa rIti se bahuta se akSara unakI jAnakArI meM A gaye / pAdarI jemsa sTIvensana ne bhI priMsepa sAhaba kI taraha isI zodhana meM anurakta hokara ka' 'ja' 'tha 'pa' aura 'va' akSaroM ko pahacAnA aura inhIM akSaroM kI sahAyatA se pUre lekhoM ko par3hakara unakA anuvAda karane kA manoratha kiyA, parantu kucha to akSaroM kI pahacAna meM bhUla hone ke kAraNa, kucha varNamAlA kI apUrNatA ke kAraNa aura kucha ina lekhoM kI bhASA ko saMskRta samajha lene ke kAraNa yaha udyoga pUrA pUrA saphala nahIM huaa| phira bhI, priMsepa ko isase koI nirAzA nahIM huI / san 1835 I0 meM prasiddha purAtattvajJa pro0 laeNssana ne oNsTriana grIka sikke para inhIM akSaroM meM likhA huA a~ gaeN thaoN kilasa kA nAma pddh'aa| parantu 1837 I0 ke Arambha meM mi0 priMsepa ne apanI alaukika sphuraNA dvArA eka choTA-sA 'dAna' zabda zodha nikAlA jisase isa viSaya kI bahuta-sI granthiyA~ eka dama sulajha giiN| isakA vivaraNa isa prakAra hai / I0 sa0 1837 meM priMsepa ne sAMcI stUpa Adi para khude hue kitane hI choTe-choTe lekhoM kI chApoM ko ekatrita karake dekhA to bahuta se lekhoM ke anta meM do akSara eka hI sarIkhe jAna par3e aura unake pahale 'sa' akSara dikhAI par3A jisako prAkRta bhASA kI chaThI vibhakti kA pratyaya (saMskRta 'sya' ke badale) mAnakara yaha anumAna kiyA ki bhinna-bhinna lekha bhinna-bhinna vyaktiyoM dvArA kiye hue dAnoM ke sUcaka jAna par3ate haiM / phira una eka sarIkhe dIkhane vAle aura pahacAna meM na Ane vAle do akSaroM meM se pahale ke sAtha ' A kI mAtrA aura dUsare ke sAtha """. ' - anusvAra cinha lagA huA hone se unhoMne nizcaya kiyA ki yaha zabda 'dAna' honA cAhie / isa anumAna ke anusAra 'da' aura 'na' kI pahacAna hone se AdhI varNamAlA pUrI ho gaI aura usake AdhAra para dillI, ilAhAbAda, sAMcI, methiyA, radhiyA, giranAra, dhauralI Adi sthAnoM se prApta azoka ke viziSTha lekha saralatA pUrvaka par3ha lie gaye / isase yaha bhI nizcita ho gayA ki ina lekhoM kI bhASA, jaisA ki aba taka bahuta se loga mAna rahe the, saMskRta nahIM hai varan tattatsthAnoM meM pracalita dezabhASA thI ( jo sAdhAraNatayA usa samaya prAkRta nAma se vikhyAta thI ) / isa prakAra brAhmIlipi kA sampUrNa jJAna prApta huA aura usake yoga se bhArata ke prAcIna se prAcInatama lekhoM ko par3hane meM pUrI saphalatA milI / aba utanI hI purAnI dUsarI lipi kI zodha kA vivaraNa diyA jAtA hai / isa lipi kA jJAna bhI prAyaH usI samaya meM prApta huA thaa| isakA nAma kharoSThI lipi hai / kharoSThI lipi Aryalipi nahIM hai| arthAt anArya lipi hai, isako semeTika lipi ke kuTumba kI arameIk lipi se nikalI huI mAnI jAtI samAna hai arthAt yaha dA~yeM hAtha se bAyIM ora likhI zatAbdI meM kevala paMjAba ke kucha bhAgoM meM hI hai / isa lipi ko likhane kI paddhati phArasI lipi ke jAtI hai / yaha lipi IsA meM pUrva tIsarI athavA cauthI pracalita thI / zAhAbAjagaDhI aura mansorA ke caTTAnoM para azoka ke lekha isI isake atirikta zaka, kSatrapa, pArthiana aura kuzAnavaMzI rAjAoM ke samaya ke bAkTrina, grIka, zaka, kSatrapa, Adi rAjavaMzoM ke kitane hI sikkoM meM yahI lipi utkIrNa huI milatI hai / lipi meM utkIrNa hue haiM / kitane bauddha lekhoM tathA Page #686 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kAla ya purAtattva mImAMsA 171 isalie bhAratIya purAtattvajJoM ko isa lipi ke jJAna kI vizeSa AvazyakatA thii| karnala jemsa TaoNDa ne / vAkTriana, grIka, zaka, pArthian aura kuzAnavaMzI rAjAoM ke sikkoM kA eka bar3A saMgraha kiyA thaa| ina sikkoM para eka ora grIka aura dUsarI ora kharoSThI akSara likhe hue the| san 1830 I0 meM janarala beMTuroM ne mAnikiAla stUpa ko khudavAyA to usameM se kharoSThI lipi ke kitane hI sikke aura do lekha prApta hue / isake atirikta alekjeNDara, bans Adi prAcIna zodhakoM ne bhI aise aneka sikke ikaTThe kiye the jinameM eka ora ke grIka akSara to par3he jA sakate the parantu dUsarI ora ke kharoSThI akSaroM ke par3he jAne kA koI sAdhana nahIM thaa| ina akSaroM ke viSaya meM bhinna-bhinna kalpanAe~ hone lgiiN| san 1824 I0 meM karnala TaoNDa ne kaphise s ke sikke para khude ina akSaroM ko 'sasenian' akSara btlaayaa| 1833 I0 meM apoloDoTsa ke sikke para inhIM akSaroM ko priMsepa ne "pahalavI" akSara maane| isI prakAra eka dUsare sikke kI isI lipi tathA mAnikioNla ke lekha kI lipi ko unhoMne brAhmI lipi mAna liyA aura isakI AkRti kucha Ter3hI hone ke kAraNa anumAna lagAyA ki jisa prakAra chapI haI aura bahI meM likhI haI gujarAtI lipi meM antara hai usI prakAra azoka ke dillI Adi ke stambhoM vAlI aura isa lipi meM antara hai parantu, bAda meM svayaM priMsepa hI isa anumAna ko anucita mAnane lge| san 1834 I0 meM kepTana korTa ko eka stUpa meM se isI lipi kA eka lekha milA jisako dekhakara priMsepa ne phira ina akSaroM ke viSaya meM 'pahalavI' hone kI kalpanA kI / parantu usI varSa meM misTara mesana nAmaka zodha kartA vidvAna ne aneka aise sikke prApta kiye jina para kharoSThI aura grIka donoM lipiyoM meM rAjAoM ke nAma aMkita the| mesana sAhaba ne hI sabase pahale miDau, ApolaDoTo, aramAio, vAsilio aura soTaro Adi nAmoM ko par3hA thA, parantu yaha unakI kalpanAmAtra thii| unhoMne ina nAmoM ko priMsepa sAhaba ke pAsa meM bhejA / isa kalpanA ko satya kA rUpa dene kA yaza priMsepa ke hI bhAgya meM likhA thaa| unhoMne mesana sAhaba ke saMketoM ke anusAra sikkoM ko bAMcanA Arambha kiyA to unameM se bAraha rAjAoM aura sAta padaviyoM ke nAma par3ha nikaale| isa prakAra kharoSThI lipi ke bahata se akSaroM kA bodha huA aura sAtha hI yaha bhI jJAta huA ki yaha lipi dAhinI ora se bAMI ora par3hI jAtI hai| isase yaha bhI nizcaya huA ki yaha lipi semeTika varga kI hai, parantu isake sAtha hI isakI bhASA ko, jo vAstava meM brAhmI lekhoM kI bhASA ke samAna prAkRta hai, pahalavI mAna lene kI bhUla huI / isa prakAra grIka lekhoM kI sahAyatA se kharoSThI lipi ke bahata se akSaroM kI to jAnakArI huI parantu bhASA ke viSaya meM bhrAnti hone ke kAraNa pahalavI ke niyamoM ko dhyAna meM rakhakara par3hane se akSaroM ko pahacAnane meM azuddhatA Ane lagI jisase thor3e samaya taka isa kArya meM ar3acana par3atI rhii| parantu 1838 I0 meM do bAkTrian grIka sikkoM para pAli lekhoM ko dekhakara dUsare sikkoM kI bhASA bhI yahI hogI yaha mAnate hue usI ke niyamAnusAra una lekhoM ko par3hane se prisepa kA kAma Age calA aura unhoMne eka sAtha 17 akSaroM ko khoja nikaalaa| priMsepa kI taraha misTara naoNrisa ne bhI isa viSaya meM kitanA hI kAma kiyA aura isa lipi ke 7 naye akSaroM kI zodha kii| bAkI ke thor3e se akSaroM ko janarala kaniGghama ne pahacAna liyA aura isa prakAra kharoSThI kI sampUrNa varNamAlA taiyAra ho gii| yaha bhAratavarSa kI purAnI se purAnI lipiyoM ke jJAna prApta karane kA saMkSipta itihAsa hai / uparyukta AnnuwasanaAIADAANVARJANASALALAMALAYAJAMIADABADMADuramALABIBADAINIAAAAAAAAAAASAILAAJRAIADMAALAAJAS AcAphrijamAyAphrAzAjanaka zrIAnanda anAdIndA azA rNNYYY.IN PoornvterwhetitivertvMartavinayamay. win-inmorrow Page #687 -------------------------------------------------------------------------- ________________ PAARAamariKAAwnP.AAAAAAJNANA M AMANANANNADAARADAIASABAATAARAARIALADAKI33- 2 oACano ORY AcAryapravI sabhAcAryapravabhiH zrAAnandagranthazrAAnanda .COM OMGN Pravemaramrnvironmenvir 172 itihAsa aura saMskRti varNana se vidita hogA ki lipi viSayaka zodha meM misTara priseMpa ne bahuta kAma kiyA hai / eziyATika sosAiTI kI ora se prakAzita "sainTInarI rivyU' nAmaka pustaka meM "enzyaeT iNDiana alaphAveTa" zIrSaka lekha ke Arambha meM isa viSaya para DaoN0 hAnalI likhate haiM ki 'sosAiTI kA prAcIna zilAlekhoM ko par3hane aura unakA bhASAntara karane kA atyupayogI kArya 1834 I0 se 1836 I0 taka claa| isa kArya ke sAtha sosAiTI ke tatkAlIna sekreTarI, mi0 priseMpa kA nAma, sadA ke lie saMlagna rahegA; kyoMki bhArata viSayaka prAcIna lekhanakalA, bhASA aura itihAsa sambandhI hamAre arvAcIna jJAna kI AdhArabhUta itanI bar3I zodha-khoja isI eka vyakti ke puruSArtha se itane thor3e samaya meM ho skii|" priseMpa ke bAda lagabhaga tIsa varSa taka purAtattva-saMzodhana kA sUtra jemsa phagryusana maoNrkhama kiTTo, eDavarDa TaoNmasa alekjeNDara kaniGgama, vAlTara iliyaTa, meDoja Telara, sTIvensana, DaoN. bhAUdAjI Adi ke hAthoM meM rhaa| inameM se pahale cAra vidvAnoM ne uttara hindustAna meM, iliyaTa sAhaba ne dakSiNa bhArata meM aura pichale tIna vidvAnoM ne pazcimI bhArata meM kAma kiyaa| phagryusana sAhaba ne purAtana vAstu vidyA kA jJAna prApta karane meM bar3A parizrama kiyA aura unhoMne isa viSaya para aneka grantha likhe / isa viSaya kA unakA abhyAsa itanA bar3hA car3hA thA kisI bhI imArata ko kevala dekhakara ve sahaja hI meM usakA samaya nizcita kara dete the| mejara kiTTo bahuta vidvAna to nahIM the parantu unakI zodhaka buddhi bahuta tIkSNa thii| jahA~ anya aneka vidvAnoM ko kucha jAna na par3atA thA vahA~ ve apanI giddha jaisI painI dRSTi se kitanI hI bAteM khoja nikAlate the| citrakalA meM ve bahata nipuNa the / kitane hI sthAnoM ke citra unhoMne apane hAtha se banAye the aura prakAzita kiye the| unakI zilpakalA viSayaka isa gambhIra kuzalatA ko dekhakara sarakAra ne unako banArasa ke saMskRta kaoNleja kA bhavana banavAne kA kAma sauMpA / isa kArya meM unhoMne bahata parizrama kiyA jisase unakA svAsthya gira gayA aura anta meM iMglaiNDa jAkara ve svargastha hae / TaoNmasa sAhaba ne apanA vizeSa dhyAna sivakoM aura zilAlekhoM para diyaa| unhoMne atyanta parizrama karake I0 sa0 pUrva 246 se 1554 I0 taka lagabhaga 1800 varSoM ke prAcIna itihAsa kI zodha kii| janarala kaniGgama ne priseMpa kA avaziSTa kArya hAtha meM liyaa| unhoMne brAhmI tathA kharoSThI lipiyoM kA sampUrNa jJAna prApta kiyA / iliyaTa sAhaba ne karnala mekejI ke saMgraha kA saMzodhana aura saMvarddhana kiyA / dakSiNa ke cAlukya vaMza kA vistRta jJAna sarva prathama unhIMne logoM ke sAmane prastuta kiyaa| Telara sAhaba ne bhArata kI mUrti nirmANa vidyA kA adhyayana kiyA aura sTIvensana ne sikkoM kI zodha-khoja kii| purAtattva-saMzodhana ke kArya meM pravINatA prApta karane vAle prathama bhAratIya vidvAn DaoNkTara mAudAjI the| unhoMne aneka zilAlekhoM ko par3hA aura bhArata ke prAcIna itihAsa ke jJAna meM khUba vRddhi kI / isa viSaya meM dUsare nAmAMkita bhAratIya vidvAn kAThiyAvAr3a nivAsI paNDita bhagavAnalAla indrajI kA nAma ullekhanIya hai, jinhoMne pazcima bhArata ke itihAsa meM amUlya vRddhi kI hai| unhoMne aneka zilAlekhoM aura tAmrapatroM ko par3hA hai parantu unake kArya kA saccA smAraka to unake dvArA ur3IsA ke khaNDa giri-udayagiri vAlI hAthI guphA meM samrATa khAravela ke lekhoM kA zuddha rUpa se paDhA jAnA hI hai| baMgAla ke vidvAna DaoN0 rAjendralAla mitra kA nAma bhI isa viSaya meM vizeSa rUpa se ullekha karane yogya hai / unhoMne nepAla ke sAhitya kA viziSTa jJAna prApta kiyA hai| Page #688 -------------------------------------------------------------------------- ________________ purAtattva mImAMsA 173 NATUR aba taka itanA kArya vidvAnoM ne apanI hI ora se zodha-khoja karake kiyA thA, sarakAra kI ora se isa viSaya meM koI vizeSa prabandha nahIM huA thaa| parantu yaha kArya itanA bar3A mahAbhArata hai ki sarakAra kI sahAyatA ke binA isakA pUrA honA azakya hai / san 1844 I0 meM landana kI raoNyala eziyATika sosAiTI ne IsTa iNDiyA kampanI se prArthanA kI ki sarakAra ko isa kArya meM sahAyatA karanI caahie| ataH san 1847 I0 meM lArDa hADija ke prastAva para borDa Apha DAyarekTarsa ne isa kArya ke lie kharcA dene kI svIkRti de dI ; parantu 1850 I0 taka isakA koI vAstavika pariNAma nahIM nikalA / san 1851 I0 meM saMyukta prAnta ke cIpha enjIniyara karnala kaniGghama ne eka yojanA taiyAra karake sarakAra ke pAsa bhejI aura yaha bhI sUcanA dI ki yadi gavarnameMTa isa kArya kI ora dhyAna nahIM degI to jarmana aura phreJca loga isa kArya ko hathiyA leMge aura isase aMgrejoM ke yaza kI hAni hogii| karnala kaniGkama kI isa sUcanA ke anusAra gavarnara janarala kI siphAriza se 1852 I0 meM oNkiyaoNlaoNjikala sarve nAmaka vibhAga sthApita kiyA gayA aura karnala kaniGkama hI isa vibhAga kA niyamana karane ke lie, 250 ru0 mAsika atirikta vetana para, DAirekTara niyukta hue| yaha eka asthAyI yojanA thii| sarakAra kI yaha dhAraNA thI ki bar3e-bar3e aura mahatvapUrNa sthAnoM kA yathAtathya varNana, tatsambandhI itihAsa evaM kimbadantiyoM Adi kA saMgraha kiyA jAve / nau varSoM taka sarakAra kI yaha nIti cAlU rahI aura tadanusAra kaniGkama sAhaba ne bhii| apanI nau riporTa prakAzita kii| san 1871 I0 se sarakAra kI isa dhAraNA meM kucha pheraphAra huA / kaniGkama kI riporToM se sarakAra ko yaha lagA ki sampUrNa hindustAna mahattvapUrNa sthAnoM se bharA par3A hai aura unakI vizeSa rUpa se zodha-khoja hone kI AvazyakatA hai / ataH samasta bhArata kI zodha-khoja karane ke lie kaniGghama sAhaba ko DAyarekTara janarala banAkara unakI sahAyatA karane ke lie anya vidvAnoM ko niyukta kiyA gayA / parantu 1874 I0 taka kaniGghama sAhaba uttarI hindustAna meM hI kAma karate rahe isalie usI varSa dakSiNI bhAga kI gaveSaNA karane ke lie DaoNkTara varjesa kI niyukti kI gii| isa vibhAga kA kArya kevala prAcIna sthAnoM kI zodha karane kA thA aura unake saMrakSaNa kA kArya prAntIya sarakAroM ke AdhIna thA, parantu ina sarakAroM dvArA isa ora pUrA dhyAna na dene ke kAraNa ucita saMrakSaNa ke abhAva meM kitane hI prAcIna sthAna naSTa hone laga gaye the| isa durdazA ko dekhakara lArDa liTana ne 1878 I0 meM "kyUreTara oNpha enazyaNTa maoNnyUmaNTas" nAmaka pada para eka navIna adhikArI kI niyukti karane kA vicAra kiyaa| usa adhikArI ke lie pratyeka prAnta ke saMrakSaNIya sthAnoM kI sUcI banAkara unameM se kauna-kauna se sthAna marammata karane lAyaka to nahIM parantu pUrNa rUpeNa naSTa nahIM hue haiM aura kauna-kauna se sthAna pUrI taraha naSTa ho cuke haiM ityAdi bAtoM kA vivaraNa taiyAra karane kA kArya nizcita kiyA gayA, isa yojanA ke anumAra 'sekreTarI Apha sTeTa' ko likhA gayA parantu unhoMne lArDa liTana ke prastAva ko asvIkarake yaha mAra DAyarekTara janarala ke hI Upara DAla dene ke lie likhaa| parantu 1880 I0 meM bhArata sarakAra ne bhArata maMtrI ko phira likhA ki DAyarekTara janarala ko isa kArya ke lie avakAza nahIM milatA hai aura dUsare prabandha ke binA bahuta se mahatva ke sthAna naSTa hote jA rahe haiM / taba 1881 I0 se 1883 I0 taka mejara kola A0 I0 kI niyukti kyUreTara ke pada para haI aura unhoMne ina tIna varSoM meM "prIja aanadaanasantANA AcAryapravara abhizApAryapravara AbhaH zrIAnanda zrIAnanda anya | Page #689 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 174 itihAsa aura saMskRti vezana Apha nezanala maoNnyUmaNTasa Apha iNDiyA" nAma kI tIna riporTa prakAzita kii| isake pazcAta yaha pada kama kara diyA gyaa| san 1885 I0 meM kaniGkama sAhaba apane pada se nivRtta hue| 1862 se 1885 I. taka unhoMne 24 riporTa prakAzita kI, jinako dekhane se unake alaukika parizrama kA anumAna lagAyA jA sakatA hai| itanI yogyatA ke sAtha itane bar3e kArya ko bahuta thor3e hI manuSya kara sakate haiM / kaniGghama ke bAda DAyarekTara janarala ke pada para varjesa sAhaba kI niyukti huii| gaveSaNA ke atirikta saMrakSaNa kA kArya bhI unhIM ke adhikAra meM sauMpA gyaa| sarve karane ke lie hindustAna ko pAMca bhAgoM meM vibhakta kiyA gayA aura pratyeka bhAga meM eka-eka sarveara niyukta kiyA gyaa| bambaI, madrAsa, rAjapUtAnA aura sindha tathA paMjAba. madhyapradeza aura vAyavyaprAnta madhyabhArata, aura AsAma tathA baMgAla, isa prakAra pA~ca bhAga niyata kiye gaye parantu sarvearoM kI niyukti kevala uttara bhArata ke tIna bhAgoM meM hI kI gaI; bambaI tathA madrAsa prAntoM kA kArya DaoN0 varjesa ke hI hAtha meM rahA / / parantu, aba taka bhI sarakAra kI icchA isa vibhAga ko sthAyI banAne kI nahIM huI thii| vaha yaha samajhe hae thI ki pA~ca varSa meM yaha kArya pUrA ho jAvegA; isalie prAcIna lekhoM ko par3hane ke lie eka yUropiyana vidvAna kI niyukti karane, sAtha hI kucha sthAnIya vidvAnoM kI sahAyatA lene kA nizcaya kiyaa| sana 1886 I0 meM DaoN0 varjesa bhI apane pada se vilaga hue, isalie aba isa vibhAga kI dazA bigar3ane lagI / sarakAra ne etada vibhAgIya hisAba kI jA~ca karane ke lie eka kamIzana niyukta kiyA, jisane apanI riporTa meM kharce kI bahuta sI kATa-chA~Ta karane kI siphAriza kii| yaha kahane kI AvazyakatA nahIM hai ki aisI kATa-chA~Ta aura kamI kI siphArizeM sarakAra svIkAra kara hI letI hai| DaoN0 varjesa ke bAda DAyarekTara janarala kA pada khAlI rakhA gayA aura baMgAla va paMjAba ke sarvearoM ko bhI char3I milii| yaha kATa-chA~Ta karane ke uparAnta sarakAra ne isa yojanA ko kevala pA~ca hI varSa cAlU rakhane kA mantavya prakaTa kiyA / parantu sarakArI AjJA mAtra se ekadama kAma kaise ho sakatA hai ? 1860 I0 se 1865 I0 taka ke pA~ca varSoM meM isa vibhAga kI dazA bahuta zocanIya rahI aura kAma pUrA na ho sakA / 1865 I0 se 1898 I0 taka sarakAra yaha vicAra karatI rahI ki isa viSaya meM kyA kiyA jAve ? phira, 1898 I0 meM yaha vicAra huA ki abhI isa vibhAga se zodha-khoja kA kAma banda karake kevala sarakSaNa kA hI kAma lenA caahie| isa naye vicAra ke anusAra nimnalikhita pA~ca kSetra nizcita kiye gaye--- (1) madrAsa aura kurga / (2) bambaI, sindha aura barAra / (3) saMyuktaprAnta aura madhyapradeza / (4) paMjAba, briTiza balcistAna aura ajamera / (5) baMgAla aura AsAma / sana 1866 I. ke pharavarI mAsa kI pahalI tArIkha ko laoNrDa karjana ne eziATika sosAiTI ke Page #690 -------------------------------------------------------------------------- ________________ purAtattva mImAMsA 175 *iaCEN samArambha meM isa vibhAga ko khUba unnata karane kA vicAra prakaTa kiyaa| isake pazcAt 1601 I0 meM isa vibhAga ke lie eka lAkha rupayA vArSika kharce kI svIkRti huI aura DAyarekTara janarala kI phira se niyukti kI gii| san 1602 I0 meM nae DAyarekTara janarala mArzala sAhaba bhArata meM Aye aura tabhI se isa viSaya kA nayA itihAsa Arambha hotA hai, jisake bAre meM Aja kucha kahanA merA viSaya nahIM hai| jaba isa viSaya para apanA kucha adhikAra hogA tabhI isakA vivecana kiyA jaavegaa| aMgreja sarakAra kA anukaraNa karate hue kitane hI dezI rAjyoM ne bhI apane yahA~ aise vibhAgoM kI sthApanA kii| bhAvanagara saMsthAna ke kitane hI paNDitoM ne kAThiyAvAr3a, gujarAta aura rAjapUtAne ke aneka zilAlekhoM aura dAnapatroM kI nakaleM prApta karake "bhAvanagara prAcIna zodha saMgraha" nAmaka pustaka meM prakAzita kii| kAThiyAvAr3a ke bhUtapUrva poliTikala ejenTa karnala vATasan kA prAcIna vastuoM para bahuta prema thA ataH vahA~ ke kucha rAjAoM ne milakara rAjakoTa meM "vATasan myUjiyama" nAmaka "purANa vastu saMgrahAlaya" kI sthApanA kI jisameM aneka zilAlekhoM, tAmrapatroM, pustakoM aura sikkoM Adi kA acchA saMgraha huA hai| maisUra rAjya meM bhI eka saMgrahAlaya kI sthApanA huI aura sAtha hI AkioNlaoNjikala DipArTameNTa bhI svataMtra rUpa se kholA gayA hai, jisake dvArA Aja taka aneka riporTa, pUstakeM aura lekhasaMgraha Adi chapakara prakAza meM Ae haiN| yahA~ se ethigrAphiA karnATikA nAma kI eka sirIja prakAzita hotI hai jisameM hajAroM zilAlekha, tAmrapatra ityAdi nikala cuke haiN| isI prakAra trAvaNakora, haidarAbAda aura kAzmIra rAjyoM meM bhI svataMtra rUpa se kArya hotA hai| isake atirikta udayapura, jhAlAvAr3a, bhopAla, bar3audA, jUnAgar3ha, bhAvanagara Adi rAjyoM meM bhI sthAnIya saMgrahAlaya banate jA rahe haiN| briTiza rAjya meM sarakAra aura anya saMsthAoM tathA vyaktiyoM dvArA saMgrahita purAnI vastuoM ko bambaI, madrAsa, kalakatA, nAgapura, ajamera, lAhora, lakhanaU, mathurA, sAranAtha, pezAvara Adi sthAnoM ke padArtha sagrahAlayoM meM surakSita rakhA jAtA hai; inhI meM se bahuta sI vastue~ landana ke briTiza myUjiyama meM bhI bheja dI jAtI haiN| ina viziSTa vastuoM kA varNana vibhinna saMsthAe~ apanI-apanI riporToM aura sUcIpatroM (kaiTelAgs) dvArA prakAzita karatI rahatI haiN| zilAlekhoM, tAmrapatroM aura sikkoM Adi vibhinna viSayoM kI alaga-alaga vizeSa pustakeM aura granthamAlAe~ nikalatI rahatI haiN| jisa prakAra hindustAna meM purAtattva kI gaveSaNA kA kArya cAlU haA usI prakAra yUropa meM bhI calA / phrAMsa, jarmanI, AsTriyA, iTalI, rUsa Adi rAjyoM ne isa viSaya ke lie apane yahA~ svataMtra sosAiTiyAM ekeDemiyAM Adi sthApita kI aura vahAM ke vidvAnoM ne bhAratIya sAhitya evaM itihAsa ko prakAza meM lAne ke lie atyanta parizrama kiyaa| hamAre naSTaprAyaH hajAroM granthoM kA saMgraha karake, unako par3hakara tathA prakAzita karake uddhAra kiyA hai| saMskRta aura prAkRta sAhitya ko prakAza meM lAne ke lie jitanA kAma jarmana vidvAnoM ne kiyA utanA dUsaroM ne nahIM kiyaa| tulanAtmaka bhASAzAstra para jarmanoM ne jitanA adhikAra prApta kiyA hai utanA dUsaroM ne nhiiN| anyAnya viSayoM para bhI bahata sI viziSTa maulika zodhe jarmana vidvAnoM ke hAthoM huI haiN| agrajoM kA to bhArata ke sAtha vizeSa sambandha thA, basa, isIlie unhoMne thor3A bahuta kArya karane kA upakrama kiyA thaa| astu / AE ALMARAALAALAA % WIMPPeranaam aanwarmiNavnawrtainmewamivorwom Page #691 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 176 itihAsa aura saMskRti isa prakAra deza meM aura videza meM vyaktiyoM aura saMsthAoM dvArA kiye gaye purAtattvAnusaMdhAna se hamArI prAcIna saMskRti ke bahuta se ajJAta adhyAya sAmane Aye haiN| zizUnAga, nanda, maurya, grIka, zAtakarNI, zaka, pArthIan, kuzANa, kSatrapa, AbhIra, gupta, haNa, yodheya, vaisa, licchavI, parivrAjaka, vAkATaka, maukharI, maitraka, guhila, cAvar3A, cAlukya, pratihAra, paramAra, cAhamAna, rASTrakUTa, kacchavAha, tomara, kalacurI, trekuTaka, candelA, yAdava, gurjara, mihira, pAla, sena, pallava, cola, kadamba, zilAra, sendraka, kAkatIya, nAga, nikumbha, vANa, matsya, zAlaMkAyana, zaila, bhaSaka Adi aneka prAcIna rAjavaMzoM kA eka vistRta itihAsa jisake viSaya meM hameM eka akSara bhI jJAta nahIM thA, inhIM vidvAnoM ke prayatnoM se prApta huA hai| aneka jAtiyoM, dharmoM, sampradAyoM dharmAcAryoM, vidvAnoM, dhanikoM, dAniyoM aura vIra puruSoM ke vRttAntoM kA paricaya milA hai aura asaMkhya prAcIna nagaroM, mandiroM, stUpoM aura jalAzayoM Adi kI mUla bAteM vidita huI haiM / sau varSa pUrva hameM inameM se kisI vastu ke bAre meM kucha bhI mAlUma nahIM thaa| uparyukta vivaraNa se spaSTatayA pratIta hotA hai ki purAtattvasaMzodhana kA kitanA adhika mahatva hai / yaha deza ke itihAsa ko zuddha aura sampUrNa banAtA hai / isase prajA ke bhUtakAla kA yathArtha jJAna prApta hotA hai aura bhaviSyat meM hameM kisa mArga kA avalambana karanA hai, isakA saccA mArgadarzana hotA hai| vidvAnoM kA kahanA hai ki bhAratavarSa meM jo purAtattva sambandhI kArya aba taka huA hai vaha deza kI vizAlatA eva vividhatA ko dekhate hue kevala bAla-bodha pustaka ke prathama pRSTha kA udghATana mAtra huA hai / unake aisA kahane meM koI atyukti nahIM hai / kyoMki isa deza meM abhI taka itanI adhika vastue~ chipI, gar3I aura dabI haI par3I haiM ki saikar3oM vidvAna kitanI hI zatAbdiyoM taka parizrama karake hI unako prakAza meM lA sakate haiN| bhArata ke rASTrIya jIvana ke navIna itihAsa sambandhI korI pustaka meM "zrI gaNezAya namaH" likhane kA viziSTa zreya gujarAta hI ko prApta hogA, aisA IzvarIya saMketa dikhAI par3atA hai| ataH hamArI aisI bhAvanA honI cAhie ki rASTrIya itihAsa ke pratyeka adhyAya ke Adi meM gujarAta kA prathama ullekha ho aura tadanusAra hI hamako pragati karanI cAhie, aura aise hI kisI ajJAta saMketa ke AdhAra para hamAre rASTrIya zikSaNa mandira ke sAtha purAtattva mandira kI bhI sthApanA huI hai| isako saphala banAne kA lakSya hamAre pratyeka vidyArthI meM prabhu utpanna kareM imI abhilASA ke sAtha meM apanA vyAkhyAna samApta karatA huuN| punazca koI 35 varSa pUrva, maiMne apanA yaha vyAkhyAna likhA thA aura usa samaya bhArata ke purAtAttvika saMzodhana ke itihAsa ke bAre meM jo khAsa-khAsa bAteM jAnane jaisI thIM, unakA saMkSepa meM-kevala digdarzana rUpa varNanamAtra isa vyAkhyAna meM kiyA thaa| gujarAta vidyApITha ke, mahAvidyAlaya (kAleja vibhAga) meM adhyayana karane vAle snAtakoM ko, apane deza ke prAcIna itihAsa kI sAdhana sAmagrI kA anveSaNa aura anusandhAna kaise kiyA gayA- isakA kucha AbhAsa mAtra karAne kA vaha prayatna thaa| videzI zAsana kI parAdhInatA se bhArata ko mukta karAne kA mahAtmA gAMdhIjI ne jo dRr3ha saMkalpa Page #692 -------------------------------------------------------------------------- ________________ purAtattva mImAMsA 177 kiyA aura usake lie rASTravyApaka jo vizAla kAryakrama unhoMne banAyA, sadbhAgya se usa kAryakrama ke eka pramukha aMga kI sevA meM sarva prathama samAyoga dene kA suyoga mujhe milA / san 1920 meM navajIvanonmukha gujarAta meM, mere hI kSudra nimitta evaM prayatna se 'gujarAta purAtattva mandira' kI sthApanA huI thI aura lagabhaga 30 varSa ke bAda, 1650 meM nUtana saMghaTita suvizAla rAjasthAna meM bhI, usI prakAra ke kArya kI pragati aura pravRddhi ke nimitta, isI jana ke prayatna se, 'rAjasthAna purAtattva mandira' kI sthApanA hokara isakI sevA meM bhI sarvaprathama yoga dene kA saubhAgya mujhako milaa| apane jIvana kI dRSTi se, mujhe yaha bhI koI aitihAsika vidhAna-sA mAlUma detA hai / san 1920 meM, jaba gujarAta purAtattva mandira kI sthApanA huI, taba bhArata saba prakAra se parAdhIna thA / usa parAdhInatA se bhArata ko kaise mukti mile aura kaise yaha purAtana - garimA- gauravazAlI divya deza svatantra hokara saMsAra meM apanA gurupada prApta kare usakI utkaTa AkAMkSA se prerita hokara, ahiMsA evaM satya ke sarvazreSTha tattvadarzI maharSi svarUpa mahAtmAjI ne deza ke sanmukha ahiMsAtmaka satyAgraha rUpa adbhuta saMgrAma kA udghoSa kiyaa| isa satvaguNI saMgrAma meM aneka prakAra ke ahiMsaka AkramaNa - pratyAkramaNa hone ke bAda, anta meM san 1947 ke agasta kI 15vIM tA0 ko, bhArata ne sarva - prabhutva-sampanna svatantratA prApta kI / isa prakAra ahiMsaka saMgharSa dvArA sArvabhauma svAtantrya prApta karane kI ghaTanA bhI saMsAra ke itihAsa meM eka vismayakAriNI ghaTanA hai aura hamAre liye nahIM sAre saMsAra ke liye vaha itihAsa kI adbhuta anubhUti hotI jA rahI hai / sambhava hai AgAmI pIr3hiyoM ke liye yaha bhI eka sabase mahattva kA purAtAttvika saMzodhana kA viSaya bana jAya / bhArata kI isa svAtantrya prApti vAlI rASTrIya mahAkrAnti meM kucha anyAnya Antarika mahAkrAntisUcaka ghaTanAyeM bhI huIM, jinameM do ghaTanAe~ sabase mukhya haiN| inameM eka to yaha ki itihAsa ke AdikAla se lekara Aja taka puNyabhUmi bhArata kA kabhI koI aMga bhaMga nahIM huA thA; para isa mahAkrAnti meM anAdi svarUpa akhaNDa bhArata kA aMga bhaMga hokara usakA itihAsa prasiddha evaM saMskRti samRddha AryAvarta kA mUlabhUta aMga pRthaka ho, pAkistAna ke rUpa meM ghaTita ho gayA / gAndhAra, paJcanada, sindhu-sauvIra jaise isa puNyabhUmi ke prAcInatama pavitra pradeza, isase vilaga hokara, bhinna dharmIya aura bhinna jAtIya saMskRti ke kendra banane jA rahe haiM / isakA dUragAmI aitihAsika pariNAma kyA hogA aura samagra bhAratIya saMskRti kA bhAvI rUpa kaisA banegA - yaha to bhAvI itihAsakAra hI ke anveSaNa kA viSaya hogA dUsarI mahAkrAnti sUcaka ghaTanA hai-- bhArata meM itihAsAtIta kAla se apanA astitva batAne vAlI saba prakAra kI choTI bar3I rAjasattAyeM - jinakI saMkhyA kaI saikar3oM meM thI, bilkula zAMtipUrNa aura sahAnubhUtimaya DhaMga se vilupta hokara, sampUrNa bhArata meM, janasattAtmaka lokahitakArI sudRr3ha zAsana tantra kI sthApanA honA / saMsAra ke kisI bhI rASTra meM isa prakAra ke janasattAtmaka zAsanatantra kI aisI adbhuta rIti se, zAntimaya sthApanA nahIM huI hai / bhArata ke bhAvI itihAsa meM yaha bhI eka bahuta adbhuta ghaTanA ullikhita hogI / 'rAjasthAna purAtattva mandira' kI sthApanA bhI isI aitihAsika ghaTanA kA eka pariNAma hai / rAja abhinaMdana Aja nava Agande Abhanandana grantha Page #693 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrI Ananda grantha zrI Ananda* granthA 32 178 itihAsa aura saMskRti sthAna pradeza, prAcInakAla se choTI-bar3I aneka rAjasattAoM kA eka viziSTa kendra rahA hai| samUce bhArata ke bhUtakAlIna itihAsa para isa kendra kA bar3A bhArI prabhAva rahA hai| pichalI 15 zatAbdiyoM se isa kendra ne bhArata ke gaurava, svAtantrya, svadharma aura sva jAtIya saMskRti kI rakSA meM jaisA prabala yoga diyA hai aura jo sarvasva tyAga kiyA hai vaha sarvathA anupama aura adbhuta hai / rAjasthAna kendra ke una bhUtakAlIna gauravazAlI rAjavaMzoM kI santAnoM ne bhI sadbhAva pUrvaka apanI rAjasattAe~, bhArata ke ekAtmaka janatantra ko samarpaNa kara bhUtakAlIna apane puNya nAma pUrvajoM kI hI taraha, nUtana bhArata ke punarutthAna meM, apanI rASTrabhakti pradarzita kI hai; aura isa prakAra aba yaha vizAla rAjasthAna nAmaka janatantrAtmaka rAjya pradeza banakara samagra bhArata kA avibhAjya evaM ananya rUpa aMga bana gayA hai / 'rAjasthAna purAtattvAnveSaNa mandira' isI vizAla rAjasthAna kI purAtattva viSayaka saba prakAra kI sAdhana sAmagrI kA anveSaNa, anusandhAna, saMgraha, saMrakSaNa, sampAdana, prakAzana Adi kArya karane kI dRSTi se sthApita huA hai aura vigata kaI varSoM se yaha yathAsAdhana, evaM yathAyogya kArya utsAha pUrvaka kara rahA hai| maiMne Upara mudrita ahamadabAda vAle vyAkhyAna meM san 1920 se pUrva, bhAratIya purAtattva viSayaka vikAsa krama ke bAre meM jo viziSTa bAteM jAnane jaisI thIM, unakA kucha digdarzana kiyA hai / usake bAda pichale 30-40 varSoM meM jo kucha naI bAteM jAnane jaisI huI haiM unakA bhI kucha thor3A sA yahA~ ullekha kara diyA jAya to upayukta hogA, yaha socakara maiMne yaha anupUrti likhane kA prayatna kiyA hai / saMsAra ke purAtattvavettAoM ne yaha to bahuta pahale hI svIkAra kara liyA thA ki bhAratIyoM kA prAcIna sAhitya jo saMskRta bhASA meM upalabdha hai, vaha saMsAra kA sabase prAcIna upalabdha vAG maya hai; para usameM grathita aitihAsika anuzrutiyoM ke AdhAra para tathyapUrNa itihAsa kA saMkalana karanA sambhava nahIM mAnA jAtA / purANoM meM jo prAcIna rAjavaMzoM kI vaMzAvaliyA~ dI gaI haiM unake anusAra to bhArata kA prAcIna itihAsa, bIsoM hajAra varSa pahale se prArambha hotA hai para itihAsa ke mukhya AdhArabhUta jo anyAnya sAdhana jaise zilAlekha, tAmrapatra, sikke, pASANa ghaTita mUrti, mRNamayapatra Adi mAne jAte haiM / unake AdhAra se to bhArata ke prAcIna itihAsa kA prArambha vikrama yA IsvI san ke prArambha se pUrva koI 1000-1500 varSa ke andara andara hI anumAnita kiyA jAtA hai / isase adhika prAcInakAla ke nizcAyaka koI vaise pramANa upalabdha nahIM haiN| isa abhiprAyAnusAra, san 1920 taka, purAtattvavettAoM ke mata meM bhArata kI prAcIna saMskRti kA udgama koI 3000-3500 varSa se adhika purAtana nahIM mAnA jAtA thA / san 1921 meM, pazcimI paMjAba ke mAMTagomarI jile ke haDappA nAmaka sthAna meM purAne TIle kI khudAI karate hue, bhAratIya purAtattvajJa dayArAma sAhanI ko jamIna meM se kucha aise purAtana avazeSa prApta hue, . jo purAtattvavettAoM kI paribhASA ke anusAra 'kalkoM lithika' 'prastara - tAmrayuga' samaya ke sUcaka haiM / usake dUsare varSa (1922) meM sindha ke moheM-jo-dar3o nAmaka sthAna meM bhI usI prakAra ke anekAneka purAtana avazeSa, prasiddha itihAsajJa rAkhAladAsa benarjI ko mile| ina viziSTa prakAra ke avazeSoM kI vizeSa prakAra se, chAnabIna karane para aura balUcistAnAdi meM prApta unase milate-julate vaise hI avazeSoM kA tulanAtmaka adhyayana evaM anusandhAna karane se, purAvidoM kA nizcita mata banA ki bhArata meM prApta prAgati Page #694 -------------------------------------------------------------------------- ________________ purAtattva mImAMsA 176 hAsika athavA Adya aitihAsika sAmagrI meM yaha sabase adhika prAcIna sAmagrI hai / isa sAmagrI kI prApti se bhAratIya itihAsa kA prAcInatama samaya koI 5000 varSa se bhI adhika purAtana mAnA jAne lagA hai / har3appA aura moheM-jo-dar3o meM jo prAgaitihAsika avazeSa mile haiM unakA vizleSaNa karane para purAvidoM kA Safe banA hai ki ye avazeSa kisI aise - jana samUha vizeSa se sambandhita haiM, jo AryoM ke bhArata meM Ane ke pUrva usa pradeza meM nivAsa karatA thA / sindhu nadI ke nikaTastha pradeza meM ina avazeSoM kI prApti hone se vidvAnoM ne isako 'sindhu sabhyatA' yA 'sindhu saMskRti' ke nAma se Alekhita karanA ucita mAnA hai / isa sindhu sabhyatA kI khoja se bhArata ke prAgaitihAsika athavA Adya aitihAsika samaya ke bAre meM aneka naye mantavya aura naye jJAtavya prakAza meM A rahe haiN| deza aura videza ke aneka vidvAnoM dvArA isa viSaya para aneka bar3e-bar3e grantha likhe gaye haiM aura likhe jA rahe haiM / para yaha sArA viSaya, abhI taka anumAna pramANAdhIna hai| nizcita tathyajJApaka koI vastu prastuta nahIM ho sakI hai| moheM-jo-dar3o meM kucha aisI sAmagrI bhI upalabdha huI hai jisa para saMketAtmaka kucha rekhAcinha aMkita haiM / purAvid ina cinhoM ko kisI lipi vizeSa ke saMketa mAna rahe haiM / eka prakAra kI koI citralipi ke dyotaka ye saMketa samajhe jAte haiN| deza aura videza ke kaI vidvAnoM ne isa lipi ke saMketoM kA rahasyodghATana yA artha jJAna prApta karane ke bhI nAnA prakAra ke prayatna kiye haiM / para usameM sarvasammata saphalatA abhI taka kisI ko prApta nahIM huI hai / aura jaba taka isa lipi kA nirbhrAnta jJAna na ho jAya taba taka isa viSaya para nizcayAtmaka mantavya prastuta nahIM kiyA jA sakatA, yaha svAbhAvika hai / para isameM to koI zaMkA kI bAta nahIM hai ki sindhu sabhyatA kI zodha ne bhArata ke prAcIna itihAsa kI kAlamaryAdA ko kaI hajAra varSa pUrva prasthApita kara diyA hai / isa prakAra pichale 30-35 varSa daramyAna bhArata ke purAtAtvika saMzodhana ke viSayoM meM 'sindhusabhyatA' kA AviSkAra sabase mahatva kA viSaya banA hai / isa 'sindhu sabhyatA' kI khoja kA kSetra bhI dinapratidina bar3hatA jA rahA hai| moheM-jo-dar3o aura har3appA (jo aba to bhArata ke adhikAra pradeza meM bhI nahIM rahe aura pAkistAna ke AdhIna ho gaye haiM) ke atirikta, paMjAba ke ambAlA jile meM rUpar3a nAmaka sthAna meM, tathA saurASTra (gujarAta) ke raMgapura nAmaka sthAna meM bhI 'sindhu sabhyatA' ke sUcaka purAtattva avazeSa prApta hue haiN| rAjasthAna ke bIkAnera pradeza meM bhI purAtana nAmAvazeSa ghagghara nadI ke tIrastha bhUbhAga meM 'sindhu sabhyatA' ke paricAyaka avazeSa upalabdha hote jA rahe haiM / bhArata aba sarva prabhutvasampanna mahAgaNarAjya hai / saMsAra meM isakI pratiSThA dina-pratidina bar3hatI jA rahI hai / vizva ke sabhI loga hamAre deza kI prAcIna saMskRti ke bAre meM adhikAdhika ruci aura jijJAsA rakha rahe haiM / 1620 meM bhArata kA sarakArI purAtattva vibhAga (ArkiyaoNlaoNjikala DipArTameMTa) videzI sattA ke niyantraNa meM thA / usa samaya isake kAryakalApa ke viSaya meM koI vizeSa AzAjanaka bAta kahane meM, hameM vaisA utsAha nahIM thA / ataH isa bAta ko lakSya kara hamane Upara ullikhita yaha vAkya kahA thA ki 'jaba isa viSaya para apanA kucha adhikAra hogA tabhI isakA vivecana kiyA jAyegA' / ukta vAkya likhate samaya ( 1920 meM) yaha koI kalpanA nahIM thI, ki hameM apane hI jIvanakAla meM aisA sudina bhI Wan CARAAAAA Aya pravara abhinaMda abhinaMdana zrI Ananda zrI Ananda Page #695 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Marwasenaw marsuramanarsanaraaaaaauremarriawaaonounswomadiseonainaasaadalabadlabarsaseccidenside view MarwwwimwarwwwvivatmarAmAvie 180 itihAsa aura saMskRti dekhane ko mila jAyagA, jisameM hamArI mana:kAmanA pUrNa hokara rahegI, aura bhArata kA purAtattva vibhAga, svatantra bhArata ke sArvabhauma adhikAra ke nIce, apanA gaurava prasthApaka anveSaNAtmaka kArya, utsAhavardhaka sthiti meM karatA huA dekhane ko milegaa| svatantratA kI prApti ke bAda bhArata sarakAra ne apane purAtattva vibhAga ko mI suvyavasthita aura susaMgaThita karane kA prayatna kiyA hai| isa vibhAga kI ora se 1953 meM, san 1902 se lekara 1950 taka ke 50 varSoM kA 'AkiyaoNlaoNjikala sarve oNpha iNDiyA' ke kArya kA vivaraNa prakAzita kiyA hai, jisameM bhArata ke purAtattva viSayaka anveSaNa, anusandhAna, saMrakSaNa, samutkhanana Adi kAryoM ke bAre meM yathAprApta vivecana likhA gayA hai| sAtha meM aba bhaviSya meM kyA-kyA kAma kiye jAne cAhie, isakA bhI kucha digdarzana karAyA gayA hai| AzA hai isa 'rAjasthAna purAtattvAnveSaNa mandira' dvArA bhI isa kArya meM yathAyogya jJAnavRddhi karane-karAne kA abhISTa prayatna hotA rhegaa| Page #696 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aslisa 10 zrImatI nirUpamAdevI khaNDelavAla, ema0 e0 (hindI sAhitya) lekhikA tathA reDiyo vArtAkAra NA rA jaina-saMskRti meM saMgIta kA sthAna saMgIta zabda kI vyutpatti 'saMgIta' zabda 'gIta' meM 'sama' upasarga lagAkara banA hai, jisakA artha hotA hai gItasahita / nRtya aura vAdana ke sAtha kiyA gayA gIta saMgIta kahalAtA hai / saMgIta ke Adipravartaka tIrthaGkara RSabhadeva jaina saMskRti aura vAGamaya meM bahuta prAcInakAla se hI saMgItakalA kA mahattvapUrNa sthAna rahA hai| jaina paramparA use anAdi-nidhana mAnatI hai| jaina sAhitya meM karmayuga ke Adi vidhAtA prajApati RSabhadeva ne sarvaprathama apane putra vRSabhasena ko saMgIta kI zikSA dii| AcArya jinasena ne AdipurANa meM likhA hai 'vibhava SabhasenAya gItavAdyArtha saMgraham / gandharvazAstramAcalyo yatrAdhyAyAH paraH zatam // ' ___'manukulatilaka RSamadeva ne apane putra vRSabhasena ko gIta, vAdya tathA gAndharva vidyA kA upadeza diyA, jisa zAstra ke sau adhyAya se Upara haiN|' RSabhadeva alaukika jJAna aura buddhi ke svAmI the| unhIM se aMka aura akSara kalA prakaTa huI aura unhoMne prajA ko asi, masi, kRSi, vidyA, vANijya aura zilpa kA upadeza tathA zikSaNa diyA / saMgItopaniSadsAroddhAra meM batAyA hai ki turya, vAdya aura nATaka kI utpatti RSabhaputra cakravartI bharata kI nava-nidhiyoM meM se antima zaMkha se huI thii| saMgIta kI niSpatti hara se huI aura yahA~ hara kA Azaya RSabhadeva hai / pApoM kA nAza karane ke kAraNa ve 'hara' kahalAte haiM / zivapada (mokSa) ke pradAtA hone ke kAraNa ve ziva bhI kahalAte haiN| saMgIta ke AcArya mataMga nAmaka AcArya kA 'bRhaddezI' grantha prathama bAra rAga kA ullekha karatA hai / inakA samaya IsavI kI cauthI-pAMcavIM zatAbdI hai| df` df` AcAvarata AnaAcAryapravara AmA zrIAnanda anya zrIAnanda Page #697 -------------------------------------------------------------------------- ________________ .....aamann a . .-...-AANEE LA nta r B AL -: -3 .... . . ........ .. . . ........ ... - - AcAryaprasAcAuaraUMAN zrAmAnanda abhiga pathaprAmAnandasAgrasa 182 itihAsa aura saMskRti 'saMgIta samayasAra' AcArya pArzvadeva kA dasavIM zatI IsavI kA grantha mAnA jAtA hai / isameM saMgIta kA zAstrIya DhaMga se saMskRta kI kArikAoM meM prAmANika varNana milatA hai| isameM saMgIta kI zuddha paddhati kA vivecana huA hai / yathA prabandhA yatra gIyante, vAdyante ca yathAkSaram / yathAkSaraM ca nRtyante, sA citrA zuddhapaddhatiH // 7 / 230 'jahA~ prabandhakAvyoM kA gAyana kiyA jAtA ho, unake akSaroM ke anusAra hI vAdya bajAye jAte hoM aura unhIM ke anasAra nRtya hotA ho, vaha citrapaddhati kahI jAtI hai aura vahI paddhati zuddha hai|' saMgIta meM 'gIta' pramukha hai, vAdya aura nRtya sahAyaka haiM / vAdya saMgIta kA aura nRtya vAdya kA anusaraNa karatA hai| tInoM milakara jisa laya ko janma dete haiM vaha 'zrotranetra mahotsavAya' hotI hai| usameM zrotranetra eka mahotsava meM DUba jAte haiN| AcArya pArzvadeva ne saMgIta kI paribhASA meM gIta, vAdya aura nRtya tInoM kA samAveza kiyA hai / 'saMgIta ratnAkAra' meM to spaSTa likhA hai gItaM vAdya tathA natyaM trayaM saMgItamucyate / varAhopaniSada meM bhI saMgIta meM gIta, vAdya tathA natya kI anviti mAnate hue likhA hai saMgItatAlalayavAdyavazaM gatApi maulisthakumbhaparirakSaNadhInaTIva / mahAkavi kAlidAsa ne bhI 'meghadUta' nAmaka gItikAvya meM gIta, vAdya tathA nRtya tInoM ko saMgItArtha ke upAdAnoM ke rUpa meM prastuta kiyA hai| nAda saMgIta kA mAdhyama nAda hai| saMgIta samayasAra ke anusAra nAda se sampUrNa vAGamaya-vAgavistAra kI utpatti hotI hai| kaNTha Adi bheda se jo nAda sphuTa rUpa se sphurita hotA hai, usI ko tadvijJa (nAda-paNDita) ArohI krama se 'dhvani' kahate haiM--- kaNThAdisthAna bhedena yo nAdaH sphurati sphuTam / ArohikramatastajjJaH sa eva dhvanirucyate / / saMgIta bhaktirasa kA sahAyaka hai / 'sAgAradharmAmRta' meM jina-bhakti meM saMgIta ko zreSTha sAdhana batAyA gayA hai ekavAstu jinebhaktiH kimanyaiH sveSTasAdhanaiH / yA dogdhi kAmanucchidya sadyo'pAyA nazeSataH // saMgIta aura bhakti kA ghaniSTha sambandha svataHsiddha hai| saMgIta ke yoga se bhaktibhAva meM tIvratA AtI hai, lAlitya kI vRddhi hotI hai aura hRdaya dravita hokara tadAkAra vRtti meM sthita ho jAtA hai| AtmA meM zAnti kA srota utpanna karane meM saMgIta atyanta mahatvapUrNa hai| saMgIta hRdaya kA ucchavAsa hai / mAnava kI bhavya bhAvanAoM kI sahaja, sarala evaM madhura abhivyakti hai| saMgIta jIvana kI vaha kamanIya kalA hai, jisake abhAva meM jIvana nIrasa hai| mahari ne saMgItakalA se anabhijJa manuSya ko pazu kI saMjJA pradAna kI hai Page #698 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jaina-saMskRti meM saMgIta kA sthAna 183 sAhitya-saMgIta kalA vihInaH / sAkSAt pazuH pucchaviSANahInaH ||-niitishtk mahAtmA gA~dhI kA kathana hai ki 'saMgIta ke binA to sArI zikSA adhUrI lagatI hai, caudaha vidyAoM meM saMgIta eka pramukha vidyA mAnI gaI hai / saMgIta meM jitanI sahajatA, saralatA evaM madhuratA hai, utanI anya kalAoM meM nahIM hai / mAdhurya hI saMgIta-kalA kA prANa hai jo jAdU kI taraha apanA pratyakSa prabhAva dikhalAtA hai| saMgIta kA saundarya zravaNa kI madhuratA meM hai| zrIkRSNa ne nArada jI se kahA hai nAhaM vasAmi vaikuNThe, yoginAM hRdaye na ca / madbhaktA yatra gAyanti, tatra tiSThAmi nArada / 'merA nivAsa vaikuNTha meM nahIM hai aura na maiM yogiyoM ke hRdaya meM bhI rahatA huuN| he nArada ! maiM to vahA~ rahatA hU~ jahA~ para mere bhakta tanmaya hokara sumadhura svaralaharI se gAte haiN|' saMgIta kI madhara svaralaharI bhASA ko bhI dravita karane meM prathama hai| saMgIta hRdaya kI vaha bhASA hai jo rAga-rAginiyoM ke mAdhyama se vyakta hotI hai / isakA mUla AdhAra rAga hai| jambUdvIpaprajJapti kI TIkA meM AcArya vimala giri ne 'pada-svara-tAlavadhanAtmaka gAndharva ko gIta kahA hai|' gIta zabda se pUrva 'sam' upasarga lagane se saMgIta zabda banA hai, jisakA artha samyak prakAra se laya, tAla aura svara Adi ke niyamoM ke anusAra padya kA gAyana hai| rAga kI paribhASA sabhI mUrdhanya manISiyoM ne prAyaH eka hI prakAra kI hai ki 'jo dhvani vizeSa svara, varNa se vibhUSita ho, janacitta ko anuraJjana karane vAlI ho, vaha rAga' hai|' dharma aura saMgIta saMgIta mAnava ke caMcala mana ko kIlita karane kA eka sundara sAdhana hai| ATha rasa mana ko aura adhika caMcala banAne vAle haiM / eka bhaktirasa jisakA sthAyIbhAva anurAga hai, jo zAntarasa ke nirveda nAmaka sthAyIbhAva para nirbhara hai, zAnti pradAna karane vAlA hai| vItarAga bhagavAna ke cintana meM saMgIta, gAyana ke dvArA hama apane meM vItarAga bhAva utpanna karane kA prayatna karate haiN| isa prakAra zramaNa-saMskRti meM saMgIta kA vizeSa mahatva siddha hotA hai| jainAgamoM meM saMgIta ___ jaina kalA evaM darzana ke mUla srota 'Agama' haiM / inameM 'gIta' zabda kA vibhinna dRSTi se nirUpaNa huA hai| yaha nirUpaNa kahIM kalA kI dRSTi se hai, kahIM viSaya pratipAdana kI dRSTi se aura kabhI prabhAva kI dRSTi se / prabhAva kI dRSTi se isakA vivecana virakti ke prasaMga meM huA hai| jina pramukha Agama granthoM meM 'gIta' zabda kI vyutpatti evaM vivecana milatA hai, ve ye haiM-jambudvIpaprajJapti, praznavyAkaraNa, jIvAbhigama, jJAtRdharmakathA, samavAyAGga, bRhatkalpa, sthAnAGga aura anuyogadvAra / __ kalpasUtra ke anusAra bhagavAn zrI RSabhadeva ne prajA ke hitArtha, abhyudayArtha evaM jana-jIvana meM sukha aura zAnti ke saMcArArtha kalAoM kA upadeza diyaa| jambUdvIpaprajJapti ke anusAra una kalAoM meM MAMACONDA MEMAIAya: pradha5 zrIAnandana . mamimaraweimeron Page #699 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AcAryapravAsa abhigamana bhAgapravara AbhA zrIAnanda an zrIAnanda anya5 184 itihAsa aura saMskRti HAR bahattara kalAe~ puruSa ke liye tathA causaTha striyoM ke lie thiiN| unameM puruSa kalAoM meM gIta kA pAMcavAM sthAna hai aura strI-kalAoM meM gyArahavA~ / jJAtRdharmakathA meM meghakumAra kA varNana karate hue usakA vizeSaNa 'gItaratigAMdharvanATya kuzala' diyA hai| dazAzrutaskandha meM bhogakula aura ugrakula ke putroM kA varNana karate hue likhA hai ki ve nATya, gIta, vAditra, taMtrI, tAla, truTita, ghana, mRdaMga Adi vAdya yantroM se yukta the| AbhijAtya aura sAmAnya donoM hI vargoM meM samAna rUpa se saMgIta pracalita thaa| uttarAdhyayana ke anusAra citra aura sambhUta nAmaka mAtaMga putra tisaraya, veNu aura vINA ko bajAte hue nagara se nikalate the to loga unake gAyana-vAdana para mugdha ho jAte the| kaumudI evaM indra mahotsava para bhI saMgIta kA Ayojana kiyA jAtA thaa| rAja udayana ke alaukika saMgIta naipuNya kI carcA AvazyakaNi meM milatI hai| usane eka bAra madonmatta bane hue hAthI ko saMgIta ke dvArA vaza meM kara liyA thaa| sindhu-sauvIra ke rAjA udrAyaNa bhI saMgIta-kalA meM nipuNa the aura svayaM vINA bajAte the / AvazyakacUNi ke anusAra unakI rAnI sarasoM ke Dhera para nRtya karatI thii| sthAnAGga meM kAvya ke cAra prakAroM meM saMgIta kI gaNanA kI gaI hai| kAvya ke cAra prakAra ye haiM-vAdya, nATya, geya aura abhinaya / usameM vINA, tAla, tAlasaya aura vAdintra ko mukhya sthAna diyA hai / nATyazAstra ke racayitA AcArya bharata ne bhI nATya meM saMgIta kA mahatva pratipAdita kiyA hai sarveSAmeva lokAnAM, duHkhazoka vinAzanam / yasmAtsaMdRzyate gItaM, sukhadaM vyasaneSvapi // arthAt 'saMgIta saMsAra ke sabhI prANiyoM ke duHkha, zoka kA nAzaka hai aura ApattikAla meM bhI sukha dene vAlA hai|' gIta ke pramukha prakAra samavAyAGga aura sthAnAGga meM gIta ke tIna prakAra mAne haiM, kintu jambUdvIpaprajJapti meM usake cAra prakAra batAye haiM / sthAnAGga meM kathana hai ki sAta svara haiM aura ve nAbhi se samutpanna hote haiM aura zabda hI unakA mUla sthAna hai| chanda ke pratyeka caraNa meM ucchvAsa grahaNa kiye jAte haiM aura gIta ke tIna prakAra haiM-gIta prArambha meM mRdu hotA hai, madhya meM tIvra aura anta meM puna: manda hotA hai / gIta ke chaha doSa isa prakAra haiM (1) bhItaM-bhayabhIta mana se gAyana / (2) drutaM-jaldI-jaldI gaayn| (3) apitthaM--zvAsayukta zIghra gAnA athavA hrasva svara tathA laghusvara se gAyana / (4) uttAlaM- ati uttAla svara tathA avasthAna tAla se gAyana / (5) kAka-svara-kaue kI taraha karNa-kaTu zabdoM se gAyana, tathA (6) anunAsikam -anunAsikA se gAyana / gIta ke guNa sthAnAGga meM gIta ke ATha guNa batAye haiM punnaM rattaM ca alaMkiyaM ca vatta tahA avighulN| madhuraM samaM sukumAraM, aThThaguNA hoti geyassa // 7/3/24 Page #700 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jaina saMskRti meM saMgIta kA sthAna 185 (1) pUrNa-svara, laya aura kalA se yukta gAyana / (2) rakta-pUrNa tallInatApUrvaka gAyana / (3) alaMkRta-svara vizeSa se alaMkRta gAyana / (4) vyakta-spaSTa rUpa se gAyana, jisase svara aura akSara spaSTa jJAta ho skeN| (5) avighuSTa--aviparIta svara se gAyana / (6) madhura--kokila jaisA madhura gAyana / (7) sama-tAlavaMza tathA svara se samatva gAyana / (8) sulalita-komala svara se gAyana / sthAnAGga meM saMgIta-kalA ke ATha anya guNa bhI batalAye gaye haiM, yathA 'urakaMTha sirapasatthaM ca, gejjaM te mauribhiapadabaddha / samatAlapaDukkhevaM sattasara sohara gIyaM // 7/3/25 arthAt 'urovizuddha, kaNThavizuddha, zirovizuddha, mRduka, riGgita, padabaddha, samatAla aura saptasvarasImara-ye ATha guNa gAyana meM hote haiN| anuyogadvAra ke anusAra akSarAdi sama sAta prakAra ke hote haiM, yathA-akSarasama, padasama, tAlasama, laya sama, grahasama, nizvasitocchvasitasama, saMcArasama / sthAnAGga meM geyagIta ke anya ATha guNa isa prakAra batAye haiM nihosaM sAravaMtaM ca heujuttamalaMkiyaM / uvaNIya sovayAraM ca, miyaM madhurameva ya // arthAt 'nirdoSa, sAravanta, hetuyukta, alaMkRta, upanIta, sopacAra, mita aura madhura / ' sthAnAGga meM saptasvaroM kA sundara vivecana milatA hai| ye saptasvara isa prakAra haiM(1) SaDja-jo nAsikA, kaNTha, chAtI, tAlu, jilA aura dA~ta ina chaha sthAnoM se utpanna hotA hai| (2) vRSabha-jaba vAyu nAbhi se utpanna hokara kaNTha aura mUrdhA se Takkara khAkara vRSabha ke zabda kI taraha nikalatA hai| (3) gAMdhAra-jaba vAyu nAbhi se utpanna hokara hRdaya aura kaNTha ko sparza karatA huA sagandha nikalatA hai| (4) madhyama- jo zabda nAbhi se utpanna hokara hRdaya se Takkara khAkara punaH nAbhi meM pahuMca jAtA hai arthAt andara hI andara gUMjatA rahatA hai| (5) paJcama-nAbhi, hRdaya, chAtI, kaNTha aura sira, ina pA~ca sthAnoM se utpanna hone vAlA svr| (6) dhaMvata-anya sabhI svaroM kA jisameM sammizraNa ho, isakA apara nAma raivata hai| Minaimeomammmmmmmm MmmmmmnionnewIMMermainawinimnavam Page #701 -------------------------------------------------------------------------- ________________ MACADATAaws.com AGAANABAJALJALAnnua.dachARAR DAD A A ..., dR HAL yA 186 itihAsa aura saMskRti (7) niSAda---jo svara apane teja se anya svaroM ko dabA detA hai aura jisakA devatA sUrya ho| sthAnAMga abhayadeva vatti meM ina saptasvaroM kI vyAkhyA saMskRta zlokoM meM kI gaI hai| sthAnAMga meM svara parijJAna bhI hai yathA-mayUra Sar3ajasvara meM AlApatA hai, kukkuTa RSabha svara meM bolate haiM, haMsa ke svara se gAMdhAra dhvani nizrata hotI hai / gavelaka ke svara se madhyama, koyala ke svara se paMcama, sArasa aura krauMca ke svara se dhaivata tathA aMkuza se pratADita hastI kI ciMghAr3a se niSAda svara parijJAta hotA hai| isI prakAra acetana padArthoM se bhI saptasvaroM kA parijJAna hotA hai, yathA Dhola se SaDja, gomukhI se vRSabha, zaMkha se gAMdhAra, jhallarI se madhyama, tabale se paMcama, nagAr3e se dhaivata aura mahAbherI se niSAda svara jAnA jAtA hai| ___ AgamoM meM ina svaroM kA phala bhI batAyA gayA hai| sthAnAMga meM likhA hai ki jo mAnava Sar3ajasvara se bolatA hai, vaha AjIvikA prApta karatA hai| usake pratyeka kArya siddha hote haiN| use gAyeM, putra tathA mitra prApta hote haiM tathA vaha kAntApriya hotA hai / vRSabha svara kA prayoga karane vAlA aizvarya, senA, santAna, dhana, vastra, alaMkAra Adi prApta karatA hai| gAMdhAra svara se gAne vAlA AjIvikA ke sabhI sAdhana upalabdha karatA hai, tathA anya kalAoM kA bhI jJAtA hotaa| madhyama svara se gAne vAlA sukhI jIvana vyatIta karatA hai| paJcama svara se gAne vAlA pRthvIpati, bahAdura, sagrAhaka aura guNajJa hotA hai / raivata svara se gAne vAlA duHkhI, prakRti kA nIca aura anArya hotA hai / vaha prAyaH zikArI, taskara aura mallayuddha karane vAlA hotA hai / niSAda svara se gAne vAlA kalahapriya, ghumakkar3a, bhAravAhI, cora, goghAtaka aura AvArA hotA hai| sthAnAMga meM saptasvaroM ke tIna grAmoM kA vizada varNana milatA hai| ye tIna grAma isa prakAra haiM(1) SaDjagrAma (2) madhyamagrAma (3) gAMdhAragrAma / ina tInoM grAmoM meM pratyeka meM sAta-sAta murchanAe~ hotI haiM / isa prakAra kula ikkIsa mUrcchanAe~ hotI haiN| sthAnAMga aura anuyogadvAra ke AdhAra para hI pArzvadeva ne 'saMgItasAra' aura sudhAkalaza ne 'saMgItopaniSad' kA nirmANa kiyA / isa prakAra jainAgamoM meM saMgIta kA vizada vivecana milatA hai / jaina saMgIta kA carama lakSya mokSamArga hai| usameM tyAga-vairAgya kI bhavya bhAvanA ko pramukha sthAna diyA gayA hai| jaina-saMgIta dharmazikSA kA eka aMga rahA hai| bhakti aura adhyAtma donoM hI kSetroM meM isakA samAna mahatva rahA hai| IAADI FASTD - Page #702 -------------------------------------------------------------------------- ________________ DDA. kastUracanda kAsalIvAla [nidezaka : sAhitya zodha vibhAga, mahAvIra bhavana, jayapura-3] granthoM kI surakSA meM rAjasthAna ke jainoM kA yogadAna THIS sAre deza meM hastalikhita granthoM kA apUrva saMgraha milatA hai| uttara se dakSiNa taka tathA pUrva se pazcima taka sabhI prAntoM meM hastalikhita granthoM ke bhaNDAra sthApita haiM / isameM sarakArI kSetroM meM pUnA kA bhaNDArakara-oriyanTala insTITyUTa, taMjaura kI sarasvatI mahala lAyabrarI, madrAsa vizvavidyAlaya kI oriyanTala mainAskrapTasa lAyabrarI. kalakattA kI baMgAla eziyATika sosAiTI kA nAma vizeSa rUpa se ullekhanIya hai / sAmAjika kSetra meM ahamadAbAda kA ela0 DI0 insTITyUTa, jaina siddhAnta bhavana ArA, pannAlAla sarasvatI bhavana bambaI, jaina zAstra bhaNDAra kAraMjA, bhimbIDI, sUrata, AgarA, dehalI Adi ke nAma liye jA sakate haiN| isa prakAra sAre deza meM ina zAstra bhaNDAroM kI sthApanA kI huI hai| jo sAhitya saMrakSaNa evaM saMkalana kA eka anokhA udAharaNa hai| lekina hastalikhita granthoM ke saMgraha kI dRSTi se rAjasthAna kA sthAna sarvopari hai| muslima zAsana kAla meM yahAM ke rAjA mahArAjAoM ne apane nijI saMgrahAlayoM meM hajAroM granthoM kA saMgraha kiyA aura unheM musalamAnoM ke AkramaNa se athavA dImaka evaM sIlana se naSTa hone se bacAyA hai / svatantratA prApti ke pazcAta sarakAra ne jodhapura meM jisa prAcyavidyA zodha pratiSThAna kI sthApanA kI thI usameM eka lAkha se bhI adhika granthoM kA saMgraha ho cukA hai jo eka atyadhika sarAhanIya kArya hai / isI taraha jayapura, bIkAnera, alavara jaise kucha bhUtapUrva zAsakoM ke nijI saMgraha meM bhI hastalikhita granthoM kI sarvAdhika saMkhyA hai| lekina ina sabake atirikta bhI rAjasthAna meM jaina grantha bhaNDAroM kI saMkhyA sarvAdhika hai aura unameM saMgrahIta graMthoM kI saMkhyA tIna lAkha se kama nahIM hai| rAjasthAna meM jaina samAja pUrNa zAntipriya evaM bhAvaka samAja rahA / isa pradeza kI adhikAMza riyAsateM jayapura, jodhapura, bIkAnera, jaisalamera, udayapura, bUMdI, DUgarapura, alavara, bharatapura, koTA, jhAlAvAr3a, sirohI meM jainoM kI ghanI AbAdI rahI / yahI nahIM zatAbdiyoM taka jainoM kA ina sTeTas kI zAsana vyavasthA meM pUrNa prabhutva rahA tathA ve zAsana ke sarvocca pada para pratiSThita rhe| MADAAAAAAAAAmainaswinAMADAINARuamniaaisamunawrAAAAAADAINIAAJAJAJARIADRIKAJAIABASABAIADMAnnainmaanaasalas SVIUI HAL pravara ani zrAAnandA TO. amM Page #703 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nainamaAMJALABAJRIWANATASATANAMANABARABANARANANJABANNADABADAAN N NAINALANADAIANARAIADABANANASANBARABANKA A MASALALARAJADAM 1523Ama AcA pravAsa zrIAnanda grantha meRA 188 itihAsa aura saMskRti aura isI kAraNa sAhitya saMgraha ke atirikta rAjasthAna jaina purAtattva evaM kalA kI dRSTi se ullekhanIya pradeza rahA / / graMthoM kI surakSA evaM saMgraha kI dRSTi se rAjasthAna ke jainAcAryoM, sAdhuoM, yatiyoM evaM zrAvakoM kA prayAsa vizeSa ullekhanIya hai / prAcIna graMthoM kI surakSA evaM naye graMthoM ke saMgraha meM jitanA dhyAna jaina samAja ne diyA utanA anya samAja nahIM de sakA / graMthoM kI surakSA meM unhoMne apanA pUrNa jIvana lagA diyA aura kisI bhI vipatti athavA saMkaTa ke samaya grathoM kI surakSA ko pramukha sthAna diyA / jaisalamera, jayapura, nAgaura, bIkAnera, udayapura evaM ajamera meM jaise mahatvapUrNa graMtha bhaNDAra haiM ve sAre deza meM advitIya haiM tathA jinameM prAcInatama pANDulipiyoM kA saMgraha hai| ina zAstra bhaNDAroM meM tAr3apatra evaM kAgaja para likhI huI prAcInatama pANDulipiyoM kA saMgraha milatA hai / saMskRta bhASA ke kAvya carita, nATaka, purANa, kathA evaM anya viSayoM ke graMtha hI ina bhaNDAroM meM saMgrahIta nahIM haiM kintu prAkRta tathA apabhraMza bhASA ke adhikAMza graMtha evaM hindI rAjasthAnI kA vizAla sAhitya inhIM bhaNDAroM meM upalabdha hotA hai| yahI nahIM kucha graMtha to aise haiM jo inhIM bhaNDAroM meM upalabdha hote haiM, anyatra nhiiN| graMtha bhaNDAroM meM bar3e-bar3e paNDita lipikartA hote the jo prAyaH graMthoM ko pratilipiyA~ kiyA karate the| jaina mahAravoM ke mukhyAlayoM para gratha lekhana kA kArya adhika hotA thaa| Amera, nAgaura, ajamera, sAgavADA, jayapara, kAmA Adi ke nAma vizeSa rUpa meM ullekhanIya haiN| graMtha likhane meM kAphI parizrama karanA par3atA thaa| pITha bhuke hue kamara evaM gardana nIce kiye hue, A~kheM jhukAye hue kaSTa pUrvaka granthoM ko likhanA par3atA thaa| isalie kabhI-kabhI pratilipikAra nimna zloka likha diyA karate the jisameM pAThaka, graMtha kI svAdhyAya karate samaya atyadhika sAvadhAnI rakhe "bhagna pRSThi kaTi grIvA vakravRSTiradhomukham / kaSTenalikhitaM zAstraM yatnena paripAlyatAm // " baddha muSTi kaTi grIvA madadRSTiradhomukham / kaSTenalikhitaM zAstra yatnena parighAtayeta // laghu dIrgha pada hINa vaMjaNa hINa lakhANuhuI / ajANa paNaI mUDha paNaha paMData haI te kari bhaNajyo / rAjasthAna ke jaina zAstrabhaNDAra prAcInatama pANDulipiyoM ke lie pramukha kendra haiM / jaisalamera ke jaina zAstrabhaNDAra meM sabhI grantha tAr3apatra para haiM jisameM sambat 1117 meM likhA huA ogha niyukti vRtti sabase prAcInatama grantha hai| isI bhaNDAra meM udyotana sUri kI kRti kuvalayamAlA san 1082 kI kRti hai| rAjasthAna ke jaina zAstra bhaNDAroM meM yadyapi tAr3apatra eva kAgaja para hI likhe hue grantha milate haiM lekina kapar3e evaM tAmrapatra para likhe hue grantha bhI milate haiM / jayapura ke eka zAstra bhaNDAra meM kapar3e para 1. samvat 1117 maMgalaM mahAzrI // cha / pAhilena likhita maMgalaM mahAzrI // cha / 2. samvat 1136 phAlguna vadi 1 ravi dine likhitamida pustakamiti / / Page #704 -------------------------------------------------------------------------- ________________ granthoM kI surakSA meM rAjasthAna ke jainoM kA yogadAna likhe hue pratiSThA-pATha kI prati upalabdha huI hai jo 17vIM zatAbdi kI likhI huI hai aura abhI taka pUrNataH surakSita hai| kapar3oM para likhe hue ina bhaNDAroM meM citra bhI upalabdha hote haiM jinameM cArTas ke dvArA viSaya prAyaH pratyeka mandira meM tAmrapatra evaM saptadhAtu patra bhI upalabdha hote haiM / lekhaka ke guNoM kA bhI varNana milatA hai jisake anusAra isameM nimna guNa / pratipAdana kiyA gayA hai ina bhaNDAroM meM grantha hone cAhiye -- sarvadezAkSarAbhijJaH sarvabhASA vizAradaH / lekhakaH kathito rAjJaH sarvAdhikaraNuSu vai // medhAvI vAkpaTu dhIro laghuhasto jitendriyaH / parazAstra parijJAtA, evaM lekhaka ucyeta // grantha likhane meM kisa-kisa syAhI kA prayoga kiyA jAnA cAhiye isakI bhI pUrI sAvadhAnI rakhI jAtI thii| jisameM akSara kharAba nahIM hoM, syAhI nahIM phUTa tathA kAgaja eka dUsare ke nahIM cipake / tAr3apatroM ke likhane meM jo syAhI kAma meM lI jAne vAlI hai usakA varNana dekhiye sahavara-bhRMga: triphAnA, kArtAsaM lohameva tIlI / samakarajAla bolaputA, bhavati maSI tADapatrANAM // prAkRta bhASA meM nibaddha isa graMtha meM 254 patra haiM / isI taraha mahAkavi daNDI ke kAvyAdarza kI pANDulipi san 1104 kI upalabdha hai jo isa grantha kI aba taka upalabdha granthoM meM sabase prAcIna hai / ' jaisalamera ke isa bhaNDAra meM aura bhI granthoM kI prAcInatama pANDulipiyA~ haiM, jinake nAma nimna prakAra haiM abhayadevAcArya kI vipAkasUtra kRti san 1928 jayakIrtisUrikA chandonuzAsana san 1935 abhayadevAcArya kI bhagavatI sUtra kRti san 1138 186 vibhatnasUri dvArA viracita pauma cakhi kI san 1941 meM likhita prAcIna pANDulipi bhI isI bhaNDAra meM saMgrahIta hai / " yaha pANDulipi mahArAjAdhirAja zrI jayasiMha deva ke zAsana kAla meM likhI gayI thI / varddhamAnasUri kI vyAkhyA sahita upadezapar3haprakaraNa kI pANDulipi jisakA lekhana ajamera sambat 1212 meM 'huA thA isI bhaNDAra meM saMgrahIta hai / saMvat 1212 caitra sudi 13 gurau adheTa zrI ajayamerU durge samasta rAjakavi virAjita parama bhaTTAraka mahArAjAdhirAja zrI vigraha deva vijaya rAjye upadeza TIkA lekhiti / candraprabhasvAmI carita ( yazodevasUri ) kI bhI prAcInatama pANDulipi isI bhaNDAra meM surakSita hai jisakA lekhana kAla san 1960 hai tathA jo brAhmaNa gaccha ke paM0 abhayakumAra dvArA lipibaddha kI gayI thI / 3 1. samvat 1961 bhAdrapade / 2. samvat 1968 kArtika vadi 13 / / cha / mahArAjAdhirAja zrI jayasiMgha vijaya deva rAjye bhRgu kaccha samavasthitena likhiteyaM millaNena // 3. samvat 1217 caitra vadi 9 budho // cha // brAhmaNagacche paM0 abhayakumArasva prava abhi AcArya prabha zrIbhandA antha 52 zrI Ananda vyaka 3 MIN 10 Page #705 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AAJAKKuaainian R ASAIRAMAaisecrediJAIADAmarosainararanevaadamiMAIADABADASANABADreatALADAMADre ma AcAryapravacana cApApravana abhinata zrAAnandamazrIAnandagrantha miwwwmarine M ernmmcomaaamain 160 itihAsa aura saMskRti isI taraha bhagavatI sUtra samvat 1231 lipikartA hANacandra / vyavahAra sUtra samvat 1236 lipikartA jinabaMdhura / mahAvIra caritra guNacandrasUri samvat 1242 / bhavabhAvanAprakaraNa-maladhAri hemacandrasUri samvat 1260 kI bhI prAcInatama pratiyA~ isI bhaNDAra meM saMgrahIta haiN| tAr3apatra ke samAna kAgaja para upalabdha hone vAle granthoM meM bhI ina bhaNDAroM meM prAcInatama pANDulipiyA~ upalabdha hotI haiM, jinakA saMrakSaNa atyadhika sAvadhAnI pUrvaka kiyA gayA hai / naye mandiroM meM sthAnAntarita hone para bhI unako samhAla kara rakhA gayA tathA dImaka, sIlana Adi meM bacAyA gyaa| isa haSTi se madhya yuga meM hone vAle bhaTTArakoM kA sarvAdhika yogadAna rhaa| jayapura ke di0 jaina teraha paMthI bar3A mandira ke zAstra bhaNDAra meM samayasAra kI saMvata 1326 kI pANDulipi hai jo dehalI meM gayAsuddIna balavana ke zAsana kAla meM likhI gayI thii| yoginIpura jo dehalI kA purAnA nAma thA usameM isakI pratilipi kI gayI thii| san 1334 meM likhita mahAkavi puSpadanta ke mahApurANa ke dvitIya bhAga uttara purANa kI eka pANDulipi Amera zAstra bhaNDAra jayapura meM saMgrahIta hai| yaha pANDulipi bhI yoginIpura meM mohammada sAha tugalata ke zAsana kAla meM likhI gayI thI / isakI prazasti nimna prakAra hai___saMvatsare smin zrI vikramAditya gatAbadAH samvat 1361 varSe jyeSTha budi 6 guruvAsare adheha zrI yoginIpure samasta rAjAvali ziromukaTa mANikya khacita nakharazmau suratrANa zrI muhammada sahi nAmnI mahIM vibhrati sati asmina rAjye yoginIpurasthitA ...... / yahA~ eka bAta aura vizeSa dhyAna dene kI hai aura vaha yaha hai ki jainAcAryoM evaM zrAvakoM ne apane zAstra bhaNDAroM meM granthoM kI surakSA meM jarA bhI bhedabhAva nahIM rakhA / jisa prakAra unhoMne jaina grantho kI surakSA evaM unakA saMkalana kiyA usI prakAra jainetara granthoM kI surakSA evaM saMkalana para bhI vizeSa jora diyaa| ghora parizrama karake jainetara granthoM kI pratilipiyA~ yA to svayaM ne kI athavA anya vidvAnoM se unakI pratilipi karavAyIM / Aja bahata se aise grantha haiM jinakI kevala jaina zAstra bhaNDAroM meM hI pANDalipiyA~ milatI haiN| isa dRSTi se Amera, jayapura, nAgaura, bIkAnera, jaisalamera, koTA, bUMdI evaM ajamera ke jaina zAstra bhaNDAroM kA atyadhika mahatva hai| jaina vidvAnoM ne jainetara granthoM kI surakSA hI nahIM kI kintu una kRtiyA~, TIkA evaM bhASya bhI likhe / unhoMne unakI hindo meM TIkAyeM likhIM aura unake pracAra / prasAra meM atyadhika yoga diyaa| rAjasthAna ke ina zAstra bhaNDAroM meM kAvya, kathA, vyAkaraNa, Ayurveda, jyotiSa, gaNita viSayoM para saikar3oM racanAyeM upalabdha hotI haiM / yahI nahIM smati, upaniSada evaM saMhitAoM kA bhI bhaNDAroM meM saMgraha milatA hai / jayapura ke pATaudI ke mandira meM 500 aise hI granthoM kA saMgraha kiyA huA upalabdha hai| IENDRA 1. samvata 1326 caitra budI dasamyAM budhavAsare adheha yoginIpure samasta rAjAvali sayAlaMkRta zrI gayAsuddIna rAjye atrasthita agrotaka paramazrAvaka jinacaranakamala / Page #706 -------------------------------------------------------------------------- ________________ granthoM kI surakSA meM rAjasthAna ke jainoM kA yogadAna 161 mammaTa ke kAvyaprakAza kI samvat 1215 kI eka prAcInatama pANDulipi jaisalamera ke zAstra bhaNDAra meM saMgrahIta hai / yaha prati zAkaMbharI ke kumArapAla ke zAsana kAla meM aNahila pahana meM likhI gayI thI / somezvara kavi kI kAvyAdarza kI san 1126 kI eka tADapatrIya pADulipi bhI yahIM ke zAstra bhaNDAra meM saMgrahIta hai / kavi rudraTa ke kAvyAlaMkAra kI isI bhaNDAra meM samvat 1206 ASAr3ha badI 5 ko tAr3apatrIya pANDulipi upalabdha hotI hai / isa para nami sAdhu kI saMskRta TIkA / isI vidvAna dvArA likhita TIkA kI eka prati jayapura ke Amera zAstra bhaNDAra meM saMgrahIta hai / isI taraha kuttaka kavi kA vakrokti jIvita vAsana kavi kA kAvyAlaMkAra, rAjazekhara kavi kA kAvyamImAMsA, udbhaTa kavi kA alaMkArasaMgraha, kI prAcInatama pANDulipiyA~ bhI jaisalamera, bIkAnera, jayapura, ajamera evaM nAgaura ke zAstra bhaNDAroM meM saMgrahIta haiM / kAlidAsa, mAgha, bhAravi, harSa, halAyudha evaM bhaTTI jaise saMskRta ke zIrSastha kaviyoM ke kAvyoM kI prAcInatama pANDulipiyA~ bhI rAjasthAna ke jaina zAstra bhaNDAroM meM saMgrahIta haiN| yahI nahIM ina bhaNDAroM meM kucha kAvyoM kI eka se bhI adhika pANDulipiyA~ haiN| kisI kisI bhaNDAra meM to yaha saMkhyA 20 taka bhI pahu~ca gayI hai / jaisalamera ke zAstra bhaNDAra meM kAlidAsa ke raghuvaMza kI 14vIM zatAbdi kI prati hai / ina kAvyoM para guNAratana sUri, caritravarddhana, mallinAtha, samayasundara, dharma bhairu, zAntivijaya jaise kaviyoM kI TIkAoM kA uttama saMgraha hai / kirAtajunIya kAvya para prakAza varSa kI TIkA kI eka mAtra prati jayapura ke Amera zAstra bhaNDAra meM saMgrahIta hai / prakAza varSa ne likhA hai ki vaha kAzmIra ke harSa kA suputra hai / 1 udayanAcArya kI kiraNAvalI kI eka prati TIkA sahita, Amera zAstra bhaNDAra jayapura meM upalabdha hai / sAMkhya saptati kI pANDulipi bhI isI bhaNDAra meM saMgrahIta hai / jo samvata 1427 kI hai / isI grantha kI isI prAcIna pANDulipi jisameM bhASya bhI hai, jaisalamera ke zAstra bhaNDAra meM upalabdha hai, aura vaha samvat 1200 kI tAr3apatrIya prati hai / isI bhaNDAra meM sAMkhyatatvakaumudI ( vAcaspati mizra) tathA IzvarakRSNa kI sAMkhya saptati kI anya pANDulipiyA~ bhI upalabdha hotI haiM / isI taraha pAtaJjala yoga darzana bhASya ( vAcaspati harSamizra) kI pANDulipi bhI jaisalamera ke Post meM surakSita hai / prazastapAdabhASya kI eka 12vIM zatAbdi kI pANDulipi bhI yahIM ke bhaNDAra meM milatI hai / alaMkAra zAstra ke granthoM ke atirikta kAlidAsa, murArI, vizAkhadata evaM bhaTTa nArAyaNa ke saMskRta nATakoM kI pANDulipiyA~ bhI rAjasthAna ke inhIM maNDAroM meM upalabdha hotI haiM / vizAkhadatta kA mudrArAkSasa nATaka, murArI kavi kA anargha rAghava, kRSNa mizra kA prabodhacandrodaya nATaka, mahAkavi subaMdhu kI vAsavadattA AkhyAyikA kI tAr3apatrIya prAcIna pANDulipiyA~ jaisalamera ke bhaNDAra meM evaM kAgaja para anya zAstrabhaNDAroM meM saMgrahIta haiM / 1. dekhiye - jaina grantha bhaNDArsa ina rAjasthAna, pRSTha saMkhyA 220 / 2. vahI / 30 AcArya prava zrI Ananda antha 99 zrI Ananda atha Page #707 -------------------------------------------------------------------------- ________________ d`yh `mwm ml` mn`qdy hw mwq` Gyr mHkwm `rfy SAARJAAAAAAAAAAAAAAAAAAEasranAmasalasamalaiJABAJRAAJABISARJAINALAAIASA ApApraabhisApravAha zrIAnandAn-zrIAnandA V.IN NINom 62 itihAsa aura saMskRti Pe apabhraMza kA adhikAMza sAhitya jayapura, nAgaura, ajamera evaM udayapura ke zAstra bhaNDAroM meM milatA hai| mahAkavi svayaMbhU kA paumacariu evaM riddhaNaumicariu kI prAcInatama pANDulipiyA~ jayapura evaM ajamera ke zAstra bhaNDAroM meM saMgrahIta haiN| paumacariu kI saMskRta TIkAyeM bhI inhIM bhaNDAroM meM upalabdha huI haiN| mahAkavi puSpadanta kA mahApurANa, jasaharacariu, NamyakumAra cariu kI pratiyA~ bhI inhIM bhaNDAroM meM milatI haiN| aba taka upalabdha yA pANDulipiyoM meM uttarapurANa kI samvata 1391 kI pANDulipi sabase prAcIna hai aura vaha jayapura ke hI eka bhaNDAra meM saMgrahIta hai|' mahAkavi nayanandi kI sUdasaNa cariu kI jitanI saMkhyA meM jayapura ke zAstra bhaNDAroM meM pANDulipiyA~ saMgrahIta haiM utanI anyatra kahIM nahIM miltiiN| nayanandi 11vIM zatAbdi ke apabhraMza ke kavi the / isakA eka anya grantha samala vihivihANa kAvya kI eka mAtra pANDulipi jayapura ke Amera zAstra bhaNDAra meM saMgrahIta hai| isameM kavi ne apane se pUrva hone vAle kitane hI kaviyoM ke nAma diye haiN| isI taraha zRgAra evaM vIra rasa ke mahAkavi vIra kA jambU sAmI cariu bhI rAjasthAna meM atyadhika lokapriya rahA thA aura usakI kitanI hI pratiyA~ jayapura evaM Amera ke zAstra bhaNDAroM meM upalabdha hotI haiN| apabhraMza meM sabase adhika carita kAvya likhane vAle mahAkavi raidhU ke adhikAMza grantha rAjasthAna ke jaina zAstra bhaNDAroM meM upalabdha hae haiN| raidha kavi ne isa bhASA meM 20 se bhI adhika caritra kAvya likhe the aura unameM Adhe se adhika to vizAlakAya kRtiyAM haiN| isI taraha apabhraMza ke anya kaviyoM meM mahAkavi yazaHkIti, paMDita lAkha, hariSeNa, zrutakIrti, padyna kIti, mahAkavi zrIdhara, mahAkavi siMha, dhanapAla, zrI canda, jayamipahala, narasena, amarakIti, gaNidevasena, mANikkarAja evaM bhagavatIdAsa jaise pacAsoM kaviyoM kI choTI bar3I saikar3oM racanAyeM inhIM bhaNDAroM meM saMgrahIta haiM / 18vIM zatAbdi meM hone vAle apabhraMza ke antima kavi bhagavatIdAsa kI kRti mRgAMkalekhAcarita kI pANDulipi bhI Amera zAstra bhaNDAra, jayapura meM saMgrahIta hai| bhagavatIdAsa hindI ke acche vidvAna the, jinakI 20 se bhI adhika racanAyeM upalabdha hotI haiN| apabhraMza bhASA meM nibaddha mRgAMkale-khAcarita samvat 1700 kI kRti hai| saMskRta, prAkRta evaM apabhraMza ke samAna hI jaina grantha bhaNDAroM meM hindI evaM rAjasthAnI bhASA ke granthoM kI pUrNa surakSA kI gyii| yahI kAraNa hai ki rAjasthAna ke ina grantha bhaNDAroM meM hindI evaM rAjasthAnI bhASA kI durlabha kRtiyA~ upalabdha huI haiM aura bhaviSya meM aura bhI hone kI AzA hai| hindI ke bahacita grantha pRthvIrAja rAso kI pratiyA~ koTA, bIkAnera evaM curU ke jaina bhaNDAroM meM upalabdha huI haiN| isI taraha vIsaladeva rAso kI bhI kitanI hI pANDulipiyA~ abhayagranthAlaya, bIkAnera evaM kharataragaccha jaina zAstra bhaNDAra, koTA meM upalabdha ho cukI haiN| prasiddha rAjasthAnI kRti kRSNa rukmaNi beli para jo TIkAyeM upalabdha huI haiM ve bhI prApta sabhI jana bhaNDAroM meM saMrakSita haiN| isI taraha bihArI satasaI, rasikasiyA, jaitasIrAso, vaitAla paccIsI, vilhaNa carita caupaI kI pratiyA~ rAjasthAna ke vibhinna zAstra bhaNDAroM meM saMgrahIta haiN| hindI kI anya racanAoM meM rAjasiMha kavi kI jinadatta carita (sambat 1354), sAghAsa 1. dekhiye prazasti saMgraha-DA0 kastUra canda kAsalIvAla / 2. vahI Page #708 -------------------------------------------------------------------------- ________________ granthoM kI surakSA meM rAjasthAna ke jainoM kA yogadAna 163 kavi kA pradyumnacarita (samvat 1411 ) kI durlabha pANDulipiyA~ bhI jayapura ke jaina zAstra bhaNDAroM meM saMgrahIta haiM / ye donoM hI kRtiyA~ hindI ke AdikAla ko kRtiyA~ haiM, jinake AdhAra para hindI sAhitya ke itihAsa kI kitanI hI vilupta kar3iyoM kA patA lagAyA jA sakatA hai| kabIra evaM gorakhanAtha ke anuyAyiyoM kI racanAyeM bhI ina bhaNDAroM meM saMgrahIta haiM, jinake gahana adhyayana evaM manana kI AvazyakatA hai / madhumAlatI kathA, siMhAsana battIsI, mAdhavAnala prabandha kathA kI prAcInatama pANDulipiyA~ bhI rAjasthAna ke ina bhaNDAroM meM saMgrahIta haiM / vAstava meM dekhA jAve to rAjasthAna ke jaina zAstra bhaNDAroM ne jitane hindI evaM rAjasthAnI granthoM ko surakSita rakhA utane granthoM ko anya koI bhI bhaNDAra nahIM rakha sake haiN| jaina kaviyoM kI saikar3oM gadya padya racanAyeM inameM upalabdha hotI haiM jo kAvya, carita, kathA, rAsa, beli, phAgu, DhamAla, caupaI, dohA, bArahakhar3I, vilAsa, gIta, satasaI, paccIsI, battIsI, satAvIsI, paMcAzikA, zataka ke nAma se upalabdha hotI haiM / 13vIM zatAbdi se lekara 16vIM zatAbdi taka nibaddha kRtiyoM kA ina bhaNDAroM meM ambAra lagA huA hai, jinakA abhI taka prakAzita honA to dUra rahA ve pUre prakAza meM bhI nahIM A sake haiM / akele 'brahma jinadAsa' ne pacAsa se bhI adhika racanAyeM likhI haiM jinake sambandha meM vidvat jagata abhI taka andhakAra meM hI hai / abhI hAla meM hI mahAkavi daulatarAma kI do mahatvapUrNa racanAoM - jIvandhara svAmI carita eva viveka vilAsa kA prakAzana huA hai / kavi ne 18 racanAyeM likhI haiM aura ve eka-se-eka uccakoTi kI haiM / daulatarAma 18vIM zatAbdi ke kavi the aura kucha samaya udayapura bhI mahArANA jagatasiMha ke darabAra meM raha cuke the / ' pANDulipiyoM ke atirikta ina jaina bhaNDAroM meM kalAtmaka evaM sacitra kRtiyoM kI bhI surakSA huI hai / kalpasUtra kI kitanI hI sacitra pANDulipiyAM kalA kI utkRSTa kRtiyA~ svIkAra kI gayI haiM / kalpasUtra kAlakAcArya kI eka aisI hI prati jaisalamera ke zAstra bhaNDAra meM saMgrahIta hai / kalA premiyoM ne ise 15vIM zatAbdi kI svIkAra kI hai / Amera zAstra bhaNDAra jayapura meM eka AdinAtha purANa kI samvata 1461 (san 1404 ) kI pANDulipi hai / isameM 16 svapnoM kA jo citra hai vaha kalA kI dRSTi se atyadhika mahatvapUrNa hai / isI taraha rAjasthAna ke anya bhaNDAroM meM AdipurANa, jasaharacariu, yazodhara carita, bhaktAmara stotra NamokAra mahAtmya kathA kI jo sacitra pANDulipiyA~ haiM ve citra kalA kI utkRSTa kRtiyA~ haiN| aisI kRtiyoM kA saMrakSaNa evaM lekhana donoM hI bhAratIya citrakalA ke lie gaurava kI bAta hai / 1. dekhiye - daulatarAma kAsalIvAla -- vyaktitva evaM kRtitva - DA0 kastUracanda kAsalIvAla / 2. jaina graMtha bhaNDArsa ina rAjasthAna - DA0 ke0 sI0 kAsalIvAla / AcArya prava AcArya pravara One excitaver ati ana So Page #709 -------------------------------------------------------------------------- ________________ wwaitasamunacceaniasiSSADALocadaNAGAR zrI gaNezaprasAda jaina mathurA kA prAcIna jaina-zilpa Opn uttara bhAratIya prAcIna jaina-kalA kendroM meM 'mathurA' kA sthAna agragaNya thaa| 'IsA pUrva sAtavIM zatAbdI se lekara 'IsA' kI 11vIM zatAbdI taka 'matharA' nagarI jaina-dharma aura kalA kA pradhAna kendra rahI hai| 'kaMkAlI-TIlA' tathA anya nikaTavartI sthaloM se prApta saikar3oM jaina-tIrthakara-mUrtiyA~ va mAMgalika cinhoM se aMkita AyAgapaTTa, deva-kinnaroM Adi se vandita stambha, stUpa, azoka, campaka, nAgakezara Adi vRkSoM ke nIce AkarSaka-mudrAoM meM khar3I zAlimaMjikAoM se yukta suzobhita vedikAoM ke stambha, kalApUrNa zilApaTTa, ziradala Adi yaha ghoSita karate haiM ki 'mathurA' ke zilpiyoM kI tulanA meM anya sthaloM ke zilpiyoM kI kSamatA atyadhika nyUna thii| uparyukta avazeSoM se yaha bhI spaSTa hotA hai ki tatkAlInajanatA meM jaina-dharma ke prati pragAr3ha zraddhA thii| jaina-kalA ke prApta avazeSa I0 pUrva dUsarI zatAbdI se lekara 11 vIM zatAbdI taka ke haiN| Age kI zodhoM meM unase bhI prAcInatama pramANa milane kI sambhAvanA hai / kaMkAlI-TIle se prApta zilA-lekhoM ke AdhAra para DaoN0 'bulhara' kA mata hai ki-IsA kI dUsarI zatAbdI ke pUrva kaMkAlI-TIloM meM jainoM kA eka bahuta bar3A prAsAda yA devAlaya thA / (Epilnd. Vol II. P. 319) isI ke eka sau varSoM pazcAta usI sthAna para eka dUsare prAsAda kA nirmANa kiyA gayA / 'zuMga-kAla' meM deva-sthAnoM ko prAsAda kahA jAtA thaa| jaisA ki 'besa' nagara se prApta zilAlekhoM meM hai| (A.S.R. 1913-14, P. 190) / ___'mathurA' bhArata ke katipaya una prAcIna nagaroM meM hai, jo jaina-dhArmika nagaroM ke tathyoM ko prAgaitihAsika kAla taka le jAte haiN| bhArata hI nahIM, IrAna, yUnAna aura madhya eziyA kI saMskRtiyoM se bhI isa nagara kA sambandha rahA hai| yahI kAraNa hai ki yahA~ kI 'vAstu kalA, mUrti-kalA evaM loka-jIvana' meM ina sabhI saMskRtiyoM kI adbhuta jhAkiyA~ milatI haiN| ___ 'mathurA' ke kaMkAlI-TIle kI khudAI 1853 I0 meM janarala sara 'alekjenDara' ne, san 1871 I0 meM janarala 'kaniMghama' ne, san 1875 I0 meM mi0'gausa ne aura san 1887 I0 se lekara san 1866 I0 taka DA0 'phuharara' aura DA0 'bainarjI ne karAyI hai| ina khadAiyoM meM eka prAcIna stUpa, 110 zilAlekha, ya Page #710 -------------------------------------------------------------------------- ________________ matharA kA prAcIna jaina-zilpa 165 aura aneka jaina-mUrtiyA~ (tIrthaMkaroM kI) tathA anya mahatvapUrNa sAmagrI prApta huI hai| ye prApta dhvaMsAvazeSa 88 se 1891 I0 taka lakhanaU va ilAhAbAda ke pUrAtattva saMgrahAlayoM se bheje gaye haiN| jo zeSa raha gaye vaha 'matharA' nagara meM hI godAmoM meM surakSita haiN| yadi yaha prApta sAmagrI (bhagnAvazeSa Adi) eka hI sthAna para ekatrita rahatI to adhyayana karane vAloM ko vizeSa suvidhA hotii| kucha hI mAsa pUrva "jaina-kalA-pradarzanI" uttara-pradeza rAjya-saMgrahAlaya dvArA lakhanaU meM Ayojita kI gayI thii| jisameM tIna kakSoM meM 78 jaina-kalAtmaka vastuoM kA pradarzana thaa| praveza dvAra para 'jinamastaka' prathama-dvitIya zatAbdI I0 kA sthApita thaa| (je0 186) / dAhinI ora ke kakSa meM jaina-upAsanA ke pratIka devatA, jaina-kathAe~ Adi mUrti-vijJAna kI sAmagrI thI / dUsare kakSa meM 'pASANa-kalA' ke sundara namUne the jo uttara-pradeza aura madhya-bhArata se prApta hue haiM / tIsare kakSa meM 'dhAtu-mUrtiyA~, citra, tathA hastalikhita grantha' rakhe gaye the| jaina-kalA kI yaha anupama sAmagrI 'IsA pUrva dUsarI zatAbdI se unnIsavIM zatAbdI taka' kI thii| inameM 'jaina-tIrthaMkara ke zIrSa, jaina stUpa ke citra, vedikA-stambha, tIrthaMkara yukta AyAgapaTTa zilA-phalaka va zilApaTTa, negameSina, dhyAnamudrA ko tIrthaMkara-mUrtiyA~, sarvatobhadra-pratimAeM, dharma-cakra Adi adhyayana kI aneka sAmagriyA~ thIM / aisI pradarziniyoM kA apanA aucitya hai / sarva sAdhAraNa meM ye kautUhala paidA karatI haiM, aura unake avalokana se unameM ruci paidA hotI hai, tathA dharma ke prati zraddhA bhI utpanna hotI hai| purAtattva-saMgrahAlayoM meM vizeSa ruci ke loga hI jAte haiN| 'jaina-kalA' pASANa, dhAtu, tADapatra, kAgaja Adi vividha mAdhyamoM se vikasita huI hai| isakA prArambha 'sindhu-sabhyatA' taka pahu~ca cukA hai| maurya-kAla se nirvivAda rUpa meM krama-baddha silasilA to upalabdha hai hii| "jaina-kalAkAroM" ne AyAgapaTTa, caitya-stambha, caityavRkSa, stUpa, mAMgalika-cinha Adi pratIkoM se prArambha kara khar3I va baiThI tIrthaMkaroM kI pratimAe~, sarvatobhadrikA yA caumukhI-mUrtiyA~, sarasvatI, ambikA, cakrezvarI, negameSa, balabhadra, kSetrapAla Adi devatAoM kI sundara mUrtiyA~ gar3hI haiM / 'jaina kalA' kA yaha vizAla-kSetra 'pASANa-kalA, dhAtukalA aura vAstukalA' meM anupama nidhi ke rUpa meM prApta hai aura navInazodhoM dvArA prApta hotA jA rahA hai| _ 'pASANa-kalA' kI anupama-nidhi bihAra ke 'lohAnIpura' nAmaka sthAna se prApta tIrthakara pratimA hai / sambhavata: vaha pASANa-kalA kI sarva prathama kRti hai / yaha jaina-pratimA hai / IsvI san ke kaI zatAbdI pUrva se jo yaha paramparA prArambha huI, vartamAna taka calI A rahI hai / kaI zatAbdiyoM pUrva (sambhavataH 6-7) uttara pradeza kA 'mathurA' nagara mUrtikalA kA viziSTa kendra bana cukA thA / una dinoM vahA~ jainoM kA eka vizAla stUpa 'baudU-stUpa' ke nAma se prakhyAta thaa| isa stUpa meM aneka choTI bar3I jaina-tIrthaMkara-pratimAoM ke atirikta aneka jaina deva-deviyoM kI mUtiyAM bhI sthApita thiiN| ye pratimAe~ kuSANa-kAla kI mAnI gayI haiM / aneka to pUrva kI bhI lagatI haiN| 'stUpa se prApta pratimAe~ acela (nagna) haiN| kAyotsarga (khar3I) athavA padmAsana meM hai / jaina-pratimAoM ke yahI do Asana hote haiM / chAtI meM zrI vatsa cinha hai| mastaka ke jhalane vAle keza kevala tIthaMkara Ta IPIU maniaamirsuumaanasrinkinaJABALAJIAnamnainaaraaamMDABAALALAAMANARASMAAAJANABAJARAawasad a arddada sAgAaHIVAcAfOERNET zrIAnanthAzrIAnanda anya UYG HINirma niawways Manavin wwwmarwanamosv Page #711 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrI Ananda anya grantha DaoN DaoN. zrI Ananda antha : 92 166 itihAsa aura saMskRti 'zrI AdinAtha' (RSabhanAtha) kI pratimAoM para hI aMkita milate haiM / kuSANa kAla taka kI pratimAoM meM tIrthaMkaroM kA lAMchana cinha nahIM hotA thA / kevala bhagavAna RSabhadeva' AdinAtha kA baila (vRSabha), 'zrI padmaprabhu kA 'kamala', 'zrI pArzvanAtha' kA 'sarpa' aura 'zrI mahAvIra' kA 'siMha' lAMchana rUpa meM prayoga hotA thA / sarvatobhadrakA (caumukhI) pratimAoM meM Adi tIrthaMkara "zrI RSabhanAtha, bAisaveM tIrthaMkara zrI neminAtha, (zrIkRSNa ke cacere bhAI), 23 veM zrI pArzvanAtha aura 24 veM zrI mahAvIra" kA aMkana hotA thA / tIrthaMkara mUrtiyoM ke sAtha kuSANa kAla taka zAsana devatAoM kA aMkana nahIM hotA thA / pazcAt kI kalA meM unakA nirmANa huA hai / prArambhika mUrtiyoM meM caraNa caukI para ' dharma cakra" ke pUjana kA dRzya tathA abhilekha dikhalAI par3atA hai, jisameM "mUrti kI pratiSThA, tithi, dAtA kA nAma tathA guru paramparA" Adi kA ullekha rahatA hai / madhyakAla taka pahu~cate-pahu~cate tIrthaMkara mUrtiyoM meM zAsana-devatAoM ke atirikta anya kaI abhiprAyoM kA aMkana hone lagA / jaise tIna chatra, chatroM ke Upara Dholaka bajAtA deva, hAthiyoM dvArA abhiSeka ityAdi / jisa tIrthaMkara pratimA kI pRSTha- paTTikA para anya teisa tIrthaMkaroM kA aMkana rahatA hai, use sampUrNa mUrti' yA caturviMzatikA athavA caubIsI kahate haiM / jaina pratimAeM uttara-pradeza, tathA pazcimI bhArata meM vipulatA se prApta haiM / dakSiNa bhArata bhI unake darzana hote haiM / pUrvI bhArata meM unakI saMkhyA adhika nahIM hai / 57 phuTa U~cI pASANa gommaTTezvara-mUrti rAnI se 'bharata aura 66 putra tathA eka Adi tIrthaMkara RSabhadeva kI do patniyA~ thiiN| prathama brAhmI nAma kI putrI thii| dUsarI rAnI ke garbha se eka putra vAhubali aura putrI sunandA' thI / 'RSabhadeva' ne pravrajyAgrahaNa karate samaya jyeSTha putra 'bharata' ko uttarApatha kA aura bAhubali ko dakSiNApatha kA zAsana sauMpA thA / 'bharata' kI rAjadhAnI ayodhyA thI aura bAhubali kI podanapura / -: mahArAjA 'bharata' mahatvAkAMkSI the, unhoMne cakravartitva ke lie digvijaya kI dudubhi bajAyI / dasoM dizAoM meM apanI sattA sthApita kara jaba bharata apanI rAjadhAnI ayodhyA vApasa lauTe to 'cakra - ratna' nagara ke praveza dvAra para aTaka gyaa| jaina-purANoM ke anusAra eka bhI zatru ke rahate 'cakra - ratna' rAjadhAnI meM praveza nahIM karatA hai| maMtraNA se jJAta huA ki choTe 'bAhubali' ne samrATa bharata kI AdhInatA svIkAra nahIM kI hai / vaha apane ko svatantra - zAsaka ghoSita karate haiM / aisI sthiti meM yuddha anivArya thA / donoM bandhuoM kI senAe~ yuddha bhUmi meM utara AyIM / mantriyoM ne nirNaya diyA, "isa bandhu-yuddha meM senAe~ taTastha raheMgI / donoM bhAI yuddha kara apanA nirNaya kara leM / vijayI cakravartI ghoSita hogA / "netra - yuddha, jala-yuddha aura malla yuddha dvArA jaya-parAjaya kA nirNaya honA thaa| tInoM yuddhoM meM 'bAhubali' vijayI rahe / vijayI 'bAhubali' ko AghAta taba ko antardarzana huA, aura unhoMne cakra ko grahaNa kara lii| rAjya sampadA bharata ko arpita kara dI / mahArAjA 'bharata' cakravartI bane / unake nAma para deza kA nAma bhArata pdd'aa| unakI bahana brAhmI lagA jaba bharata ne una para 'cakra' calA diyA / isase bAhubali rokane ke liye Upara uThAye hAthoM se keza-lucana kara 'dIkSA' Page #712 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mathurA kA prAcIna jaina-zilpa 197 zA ko jo lipi zrI RSabhadeva jI ne par3hAI thI, vaha brAhmI lipi ke nAma se prasiddha haI / cakravartI bharata ne bAhubali kI tapasyA-bhUmi para unakI anukRti kA nirmANa karAyA thA, kintu kAla ke thaper3oM se vaha naSTa ho gyii| usI bhami para gaMga nareza 'rAjamalla' ke pradhAna senApati vIravara zrI 'cAmuNDarAya' ne kalki saMvata 600 meM vibhava saMvatsara caitra zukla 5, bAra ravi, kumbha-lagna, saubhAgya-yuga, mRgazirA-nakSatra meM mUrti kI sthApanA kara mastakAbhiSeka kraayaa| gaNitajJa-vidvAnoM ke anusAra vaha 23 mArca 1028 I0 kA dina thaa| 'mastakAbhiSeka' kI paramparA meM pratyeka 12 varSoM para vahA~ melA hotA hai| 'zramaNa-bela-golA' Aja kevala jainiyoM kA hI tIrtha nahIM rahA / balki vizva ke paryaTakoM va sailAniyoM ke sabhI AkarSaNa kA vaha sthAna hai| nitya prati saikaDoM yAtrI usa pahAr3I kI coTI para bhagavAna gommaTTe zvara kI usa AzcaryamayI-pratimA ke darzana kara kRtya-kRtya hote haiN| vindhyagiri-parvata ke dakSiNa prasAra meM doDDaveTTa (indragiri) tathA cikkaveTa (candragiri) pahAr3iyoM kI talahaTI meM kalyANI-sarovara ke nikaTa kI bastI kA nAma 'zramaNa-bela-gula' hai| yaha zabda 'kannar3a bhASA' kA hai, aura isakA bhAvArtha hai- 'jaina-sAdhuoM kA dhvl-srovr"| isa bhUmi para atItAtItakAla se jaina-zramaNoM ne tapasyA kara samAdhi-maraNa dvArA mukti prApta kI hai| ise 'dakSiNa kAzI, jaina badarI, devalapura aura gommaTapura" bhI kahA jAtA hai| prApta zilAlekhoM ke AdhAra para yaha IsA se 300 varSoM ke pUrva kA itihAsa pragaTa hotA hai| maisara vizvavidyAlaya ke zodha vibhAga meM pradeza ke 500 zilAlekhoM kA saMgraha hai| jinakA ullekha epigrAkiyA karnATikA meM pUrNa vivaraNa sahita prakAzita hai| zilAlekha samrATa candragupta se sambaddha haiN| inameM jana-dharma ke anuyAyiyoM kI guNa-gAthA, dakSiNa-bhArata ke jainAcAryoM kI paramparA, jaina rAjavaMzoM kA paricaya Adi pracura mAtrA meM upalabdha hotA hai| saMsAra kI bejor3a 57 phuTa U~cI pratimA parvata zikhara para binA AdhAra ke sthita hai| jo Azcaryaprada kalA-nirmANa kA DaMkA hajAroM varSoM se gunjita kara rahI hai / bAhuvali sundara hone ke kAraNa 'manmatha' kI saMjJA se vibhUSita the| kannar3a-bhASA meM kAmadeva ko gommaTTa kahA jAtA hai / ataeva bAhuvali kI mUrti kA nAma bhI gomaTezvara hI pracalita ho gyaa| dhAtu-pratimAyeM--aba taka kI prApta dhAtu-pratimAoM meM IsA pUrva eka zatAbdI ke Asa-pAsa kI nirmita teisaveM tIrthakara zrI pArzvanAtha kI pratimA prAcInatama mAnI gayI hai| yaha bihAra rAjya ke 'causA' nAmaka grAma se prApta huI hai| kucha pratimAe~ kuSANa-kAla se sambandhita haiN| zeSa gupta tathA guptottara kAla kI haiN| pazcima tathA dakSiNa bhArata meM AkoTA, basantagar3ha, khambhAyata, bApaTalA, zravaNavalegolA. paDaDa koTTaI Adi vividha sthAnoM meM jaina-dharma kI sahasroM mUrtiyA~ bikharI haiN| ye pratimAe~ Thosa aura polI donoM prakAroM kI haiM / mUrti-nirmANa meM adhikatara pItala aura tAmbe kA hI prayoga kiyA jAtA thaa| sone. cA~dI va vibhinna ratnoM kI bhI mUrtiyA~ upalabdha haiM / dhAtu pratimAoM meM abhilekhoM kA sthAna adhikatara mUrti ke pRSTha bhAga meM hI hotA thaa| mUtiyoM kI chAtI para zrIvatsa, caukI para lAcchana, zAsana-devatAoM tathA anya mahattvapUrNa abhiprAyoM kA aMkana hotA thaa| AAAAAAAAAAAAALMAALANAS AcAryapravara abhiAcAryapravara abhinaya zrIAnanda anyAAnandakA anazana Page #713 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AyAyapravara abhinaMdana PC To 168 AAAAAAABaaaaaa AcArya pravAsa abha grantha itihAsa aura saMskRti vAstu kalA - 'jaina vAstu kalA' ke prAcInatama namUne maurya samrATa azoka aura dazaratha ke samaya meM nirmita, bihAra rAjya ke rAjagiri kI sona bhaNDAra, nAgArjunI aura barAbara pahAr3iyoM kI guphAe~, tathA ur3IsA kI khaNDagiri aura udayagiri guphAe~ zuMga - kAla kI sampadA haiM / 'mathurA' kA devanirmita bodU - stUpa' yA 'bauddhastUpa' bhI kuSANa kAla kA apane pUre vaibhava kA pramANa hai / gupta kAlIna namUne bahuta alpa mAtrA meM upalabdha haiM / parantu madhyakAlIna aneka mandira jaise rAjasthAna meM osiyAM jI aura AbU ke, uttara- pradeza meM khujurAho, sonAgiri Adi apanI mahattA kA gaurava Aja bhI saMjoye apanI kahAnI kahane meM sakSama haiM / citrakalA - jaina-citra- kalA kA prArambha bhI I0 pUrva pahalI zatI se hotA hai / isa samaya ke kucha citra ur3IsA ke udayagiri tathA khaNDagiri kI guphAoM meM haiM / tAmilanADu kI sittannavAsala guphAoM kI citrakArI uttara - guptakAla (600-625 I0) kI hai| elorA ke kailAsa mandira kI dIvAloM para vI se 13vIM zatI ke kucha citra haiM / isI prakAra ke citra terApura kI guphAoM meM bhI haiM / uttara- madhyakAla meM laghu citrakalA vizeSa rUpa se pazcima bhArata meM panapI / tAr3a patra para san 1100 meM likhI nizItha - cUrNI pothI ke citra prAcInatama haiN| isake bAda tAr3apatra tathA kAgaja kI hI pothiyoM meM jainacitra milate haiN| mahApurANa, kalpasUtra, kAlakAcArya - kathA, mahAvIra caritra, uttarAdhyayana, sthAnAMga sUtra, zAlibhadra caupaI Adi aneka citrita grantha upalabdha haiM / granthoM para lagI lakar3I kI takhtiyA~ bhI sundara citroM se alaMkRta haiM / kapar3e para citroM kA eka acchA udAharaNa san 1433 I0 kI jaina- paMca-tIrthI kA hai / aneka vijJapti-patra jo gRhasthoM dvArA jainAcAryo ko varSAvAsa ke nimantraNa ke lie bheje jAte the, citroM se alaMkRta haiN| zrI madbhAgavata jaise brAhmaNa granthoM meM bhI kahIM-kahIM jaina viSayoM kA citraNa prApta hotA hai / madhya kAlIna jaina citroM meM lAla raMga kI pArzvabhUmi, mukhyataH sapheda, kAle, nIle, hare, aura majIThe raMga kA prayoga vAstu-kalA kA sImita citraNa vizeSa darzanIya hai / mugala-kalA ke prabhAva meM inameM sone kA prayoga bhI bahulatA se hone lagA thA / mUrtiyoM kA prArambhika nirmANa-kAla : jaina tIrthaMkaroM kI upalabdha mUrtiyoM se pramANita hotA hai ki- IsA kI do zatAbdI pUrva se hI inakA nirmANa prArambha ho gayA thA / khAravela ke hAthI-gumphA ke lekha (165 I0 ke lagabhaga) meM devatAyatana saMskAra tathA 'jina - sanniveza' kA varNana hai / khAravela ne kaliMga deza ke adhiSThAtA 'jina' kI prAcIna pratimA prApta kA sanniveza kara sthApanA karAyA thaa| isI lekha meM 'cakka' kA bhI varNana hai / samAna hI 'dhamma cakka ' dharma kA eka pramukha cinha thA / kaMkAlI - TIle se ke bAre meM yaha nirNAyaka rUpa meM abhI taka nahIM kahA gayA ki unameM kitanI kintu prAsAdoM ke toraNa aura upAnta bhAgoM ke TUTe hue khaNDa avazya hI zuMgakAla ke haiM / yaha 'cakka' bauddhoM ke bahuta jina - pratimAoM kuSANa kAla ke pUrva kI haiM / 'mathurA' ke prAcIna zilpiyoM ne jaina tIrthaMkaroM kI jina mUrtiyoM kA jaisA prArambhika rUpa diyA: vahI paramparA nirantara vikasita hotI rahI / jaina pratimAe~ mukhya rUpa meM tIna prakAra kI haiM -- 1, khaDgAsana, 2. padmAsana, aura 3 sarvatobhadra ( caumukhI) / prAcIna tIrthaMkaroM kI mUrtiyoM para uSNISa nahIM hote the / anekoM Page #714 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mathurA kA prAcIna jaina-zilpa 169 AIRAT gAtArA kI chAtI para 'zrIvatsa' cinha hai, anekoM para nahIM bhI hai| kintu lAMchanoM kA sarvathA abhAva hai / lAMchanacinha kA prayoga sAtavIM zatAbdi se prArambha huA lagatA hai| caukI para aMkita lekhoM se hI tIrthaMkaroM kA paricaya milatA thaa| Adi tIrthaMkara zrI RSabhadeva haiM, jinheM jaina-dharma ke pravartaka hone ke nAte zrI 'AdinAtha' bhI kahA jAtA hai, ke mastaka kI lau kandhoM taka kucha pratimAoM meM aMkita haiM / sAtaveM tIrthaMkara zrI supArzvanAtha, tathA teisaveM zrI pArzvanAtha kI mUrtiyoM meM sarpa-phaNa kA Topa nirmita hai| khaDgAsana-mUrtiyAM 'kAyotsarga' mudrA kI hotI haiN| inameM 'digambaratva' pratyakSa rahatA hai| inake hAtha latA-hasta mudrA meM hote haiM / padmAsana-mUrtiyoM ke donoM hAtha eka ke madhya eka dUsarI hathelI para hathelI rakhe hote haiM, inakI upamA praphulla kamala se dI jAtI hai| mastaka, grIvA, netra, aura UrdhvakAya bhAga dhyAnamudrA kA hotA hai| sarvatobhadra pratimAe~ khar3agAsana va padmAsana donoM rUpoM meM hotI haiN| ye cAroM dizAoM meM cAra hotI haiM, kintu eka pASANa-khaNDa yA dhAtu meM DhalI hotI haiN| inameM prathama tIrthaMkara zrI RSabhadeva, sAtaveM tIrthaMkara zrI supArzvanAtha, teisaveM tIrthaMkara zrI pArzvanAtha aura antima caubIsaveM tIrthaMkara zrI mahAvIra kA aMkana rahatA hai| inakI caukI para pArzva meM siMha aura dharma-cakra-stUpa kI pUjA kA aMkana rahatA hai| bhakta gRhastha parivAra sahita pUjA karate citrita rahatA hai| 'kalA' kI dRSTi se jaina-tIrthaMkara-pratimAoM meM samAdhijanya sthiratA aura UrdhvatA pAyI jAtI hai| bAharI ora unakA AkarSaNa nahIM hotaa| saumya dhyAnastha zAntamudrA kI pratimAe~ mAnava ko saMsAra kI 'anityatA' kA darzana karAtI haiN| kintu ina virAgI-mUrtiyoM ke nirmAtA 'zilpI' jo pratimAoM ke aMkana meM apanI itanI samAdhAna-pravRtti kA paricaya dete haiM, vahI jaba toraNa aura vedikA-stambhoM ke nirmANa meM apanI chainI aura hathaur3I kA prayoga kara jIvana-sambandhI tathyoM ko dRzyoM meM aMkita karane lagate haiM, taba ve apanI gahana cintAoM kA, U~ce kalAtmaka-sauSThava kA unameM prANa DAla dete haiN| udAharaNa rUpa AyAgapaTToM para aMkita zilpa-mAdhurya mana ko vazIbhUta kiye binA nahIM rhtaa| 'mathurA' ke kalAkAroM kI zreSTha kuzalatA ke pramANika' tathya haiN| mathurA ke zilpa kA prasAra, mUti-zilpa jainoM kI dena hai : 'matharA' kA vAstu-zilpa-vaibhava apanI kalA kI zreSThatA ke kAraNa dUra-dUra taka phailA hai| yahA~ ke zilpiyoM kI karmazAlAe~ rAtri-divasa 'paramakha' jaisI vizAlakAya mUrtiyoM ke nirmANa meM vyasta rahane lagIM thiiN| ye kahAvara-matiyA~ apane sabhI aMgoM se pUrNa santulita zaMga-yuga meM pracuratA se nirmANa hone lagI thiiN| isI paramparA meM kuSANa-yuga meM bodhisattvoM, buddhoM aura anya yakSa-yakSiyoM, devatAoM kI mahAkAya mUrtiyoM kA nirmANa hotA rhaa| sA~cI, sAranAtha, kauzAmbI, zrAvastI, paMjAba, rAjasthAna kA bairATa pradeza, baMgAla, ahicchatrA evaM kosama Adi sthaloM meM matharA ke lAla cakattedAra-pattharoM kI mUrtiyoM upalabdha hotI haiM / ina mUrtiyoM ke nirmANa ke lie sundara maMjIThiyA raMga kA patthara rUpabAsa aura sIkarI kI khadAnoM se lAyA jAtA thaa| 'matharA' zilpa-vaibhava kA svarNa-yuga kuSANa-samrATa kaniSka, huviSka aura vAsudeva ke rAjyakAla taka thaa| isa yuga meM kalA parama utkRSTatA ko prApta huI / yahA~ zilpiyoM ne bharahuta aura sAMcI ke kalA bhAcAphArasAAcAryaasan virynviryiwww TVVVPw.rY Page #715 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mAIDANCaswamaAAmWEAssamanaraaaaaaaaaaaawRINACIAAIAARABIAASABAIKAMANAIDABADASAdarsanbroatiane SINRNIcArya IF LF yo zrAAnandAan5 zrIAnandantha wimmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmwwwood 200 itihAsa aura saMskRti ke AcAryoM kI bArIkI vAlI cuTakiyoM ko kevala apanAyA hI nahIM, balki use vikasita bhI kiyaa| kalA naye rUpa meM, naye viSaya aura nayI zailI se phailii| sauMndarya ko utkIrNa karane meM 'mathurA ke zilpiyoM' ne adbhuta gaurava prApta kiyA thaa| bAhya-rUpa ke nirmANa ke sAtha-sAtha Antarika-bhAvoM kI abhivyakti ke samanvaya meM inakI kuzalatA carama-sImA para pahuMca cukI thii| isakI tulanA hI sambhava nahIM hai / ina hAthoM meM kalA, 'lalita-kalA' bnii| kalA kA mApa-daNDa choTA par3a gyaa| "vRkSa, vanaspati, kamaloM ke phulle aura latara, pazu-pakSI" Adi ke rUpa meM jo zobhA ke lie prAcIna-kAla se prayukta hote cale A rahe the use unhoMne apanAte hue unameM navIna viSayoM kA samAveza kara unameM jIvana pratiSThApita kara diyaa| mAnavoM kI prasannatA vyakta karane ke lie prakRti kA citraNa aura udyAnakrIr3AyeM, evaM jala-krIr3AoM ke dRzyoM ko svacchandatApUrvaka vedikA-stambhoM meM utkIrNa kara eka udAharaNa upasthita kiyA hai / 'mathurA' jaise lalita vedikA-stambha anyatra durlabha haiN| zobhanArtha alakAroM kI saMkhyA meM vRddhi huI, unameM aneka pUrva samAgata the, anekoM kI nUtana kalpanAyeM bhI huii| saba se prAcIna jainapratimAe~, stUpa, Adi 'mathurA se hI prApta haiN|| yaha nizcita rUpa se kahA jA sakatA hai ki-'mUrti-zilpa' bauddhoM ke pUrva atiprAcIna kAla se jainoM kI dharohara rahA hai / kuSANa-yuga se pUrva kI koI buddha pratimA abhI taka nahIM prApta huI hai| bodhagayA, sA~cI aura bharata kI vipulakalA-sAmagrI meM kahIM bhI tathAgata kI (buddha kI) mUrti kA citraNa nahIM milatA, buddhadeva ke pratIkoM hAthI, bodhivRkSa, dharmacakra aura stUpa Adi cinhoM dvArA unakA mAna hotA rhaa| ye cAroM pratIka kramazaH buddha ke jIvana kI ghaTanAoM se hI sambandhita rahe haiN| 'hAthI' janma se, 'bodhivakSa' sambodhi se, 'dharmacakra' prathama upadeza se, aura 'stUpa' parinirvANa kA sUcaka mAnA gayA hai| ina pratIkoM kA sambandha lumbinI, bodhagayA, sAranAtha aura kuzInArA se mAnA jAtA hai| bhAratavarSa meM nirmita vizAlakAya-pratimAoM meM kevala 'dasa yakSa'pratimAe~ prApta haI haiM, jinameM adhika saMkhyA meM mathurA se hI prApta haiN| prathama pratimA jo 'parakhama' yakSa kI hai, vaha 'mathurA' se hI prApta huI hai| mathurA ke hI 'barodA' nAma ke sthAna se dUsarI bhI vizAlakAya yakSa pratimA milI hai| tIsarI bhI 'mathurA' ke hI eka gA~va meM pUjI jAne vAlI 'manasAdevI' yakSiNI kI hai| cauthI 'mathurA ke hI 'acira' gA~va se prApta huI hai| kaMkAlI-TIle ke dakSiNa pUrva bhAga meM DaoN0 varjesa ko khudAI meM jo eka 'sarasvatI' kI pratimA prApta huI thI, use lohe kA kAma karane vAle eka lohikA-kAruka gopa ne sthApita karAyA thaa| isI sthAna para dhanahasti kI dharmapatnI aura guhadatta kI putrI ne 'dharmArthI' nAmaka zramaNa ke upadeza se eka zilApaTTa dAna kiyA thA, jisa para stUpa kI pUjA kA sundara dRzya aMkita hai| jayapAla, devadAsa, nAgadatta aura nAgadattA kI jananI 'zrAvikAdattA' ne Arya saMgha sihe kI preraNA se 'vardhamAna'-pratimA ko IsvI san 68 meM dAna kiyA thaa| svAmI mahAkSatrapa 'zoDAsa' ke rAjya saMvatsara 42 meM zramaNa-zrAvikA amohinI ne ayaMvatI kI pratimA kA dAna kiyA thaa| tapasvinI vijayazrI ne jo rAjyavasu kI patnI devila kI mAtA aura viSNabhava kI dAdI thIM, eka mAsa kA upavAsa karane ke pazcAt saMvata 50 (128 I0) meM vardhamAna-pratimA kI E Page #716 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mathurA kA prAcIna jaina-zilpa 201 vaTA sa sthApanA kI thii| isa prakAra se jaina-saMgha ke itihAsa ke antargata aneka zramaNa-zrAvikAoM ke puNya kAryoM kA vivaraNa 'mathurA' ke abhilekhoM meM prApta hai| uparokta 'sarasvatI' kI pratimA kI sthApanA saMvata 54 meM haI hai| mUrti ke bAyeM hAtha meM pustaka hai| aba taka kI prApta 'sarasvatI-pratimAoM meM yaha sabase prAcIna hai| jaina-dharma meM ati prAcIna kAla se hI 'sarasvatI aura lakSmI' donoM deviyoM kI mAnyatA bauddhika hI nahIM, AdhyAtmika rUpa meM bhI rahI hai| eka anya ullekhanIya pratimA 'devI AryavatI' kI hai| jo kSatraya "zoDAsa" ke rAjya-kAla meM saMvat 42 meM sthApita kI gayI thii| kSatra aura caMvara lie do pArzvacara striyA~ AryavatI kI sevA kara rahI haiM / isase usakA rAjapada sUcita hotA hai / sambhavata: 'AryavatI devI' kA yaha aMkana mahAvIra kI mAtA 'trizalA devI' kA ho| 'arhanta-nandyAvarta' arthAt aThArahaveM tIrthakara bhagavAna zrI 'arahanAtha' kI caukI para khude eka lekha meM koTriyagaNa vajrI zAkhA ke vAcaka Arya 'vRddhahastI' kI preraNA se eka zrAvikA ne deva nirmita stUpa meM arhata kI pratimA sthApita kI thii| (epigrAphiA iNDikA bhAga 2, le0 201) / yaha lekha saMvat 86 arthAt kuSANa samrATa vAsudeva ke rAjyakAla I0 san 167 kA hai| kuSANa-kAlIna-mUrtiyoM para aneka abhilekha haiN| ina lekhoM kI lipi 'brAhmI' hai, aura bhASA saMskRtaprAkRta kA mizraNa hai| inake dvArA tatkAlIna jaina-dharma sambandhI atyadhika jAnakArI prApta hotI hai| kaMkAlI-TIle se prApta mUrtiyA~ jo 'mathurA aura lakhanaU' Adi saMgrahAlayoM meM sthita haiM, kuSANa saMvat 5 se 95 taka kI haiN| bAda meM ina mUrtiyoM kA sthApanA krama gyArahavIM zatAbdI taka barAbara milatA hai| kalA kI dRSTi se gupta-kAla kI padmAsana-mUrtiyA~ zreSTha haiN| __aneka vedikA-stambhoM para sUcIdaloM kI sundara sajAvaTa, AbhUSaNa saMbhAroM se unnatAMgI ramaNiyoM ke sukhamaya jIvana kA amara vAcana hai| azoka, vakula, Amra tathA campaka ke udyAnoM meM puSpa maMjikA-krIr3AoM meM Asakta, kanduka, khar3agAdi nRtyoM meM pravINatA kI bodhaka, snAna aura prasAdhana meM saMlagna paurAMganAoM ko dekhakara jisa sajIvatA kA AbhAsa hotA hai, vaha avarNIya hai| bhakti-bhAva pUrita pUjana ke lie puSpamAlAoM kA upahAra lAne vAle upAsaka-vRndoM kI zomA vilakSaNa hai| suparNa aura kinnara sadRza deva bhI pUjA ke ina zraddhAmaya kRtyoM meM barAbara bhAga lete hue aMkita haiN| ye sabhI dRzya mAtra bhAva-gamya haiM, inakA varNana sambhava hai hI nhiiN| "AyAgapaTTa"-mathurA "jaina AyAgapaTTa" vizeSa rUpa se gaurava-zAlI haiN| isameM prAyaH bIca meM tIrthaka ra-mUrti tathA cAroM ora vividha prakAra ke manohara alaMkaraNa milate haiN| svastika, naMdAvarta, vardhamAnakya, zrIvatsa, bhadrAsana, darpaNa, kalaza, mInayugala, aura 'aSTa-maMgala-dravyoM, kA AyAgapaTToM para sundara Alekhana hai| eka meM to ATha dikkumAriyA~ eka dUsare kA hAtha pakar3e hae AkarSaka-mudrAoM meM nRtya meM saMlagna haiN| maNDala kA cakravAla abhinaya kA ullekha "rAyapaseniya-satta" meM AyA hai| eka dUsare AyAgapada para toraNa-dvAra tathA vedikA kI atyanta kalAtmaka sarjanA hai / ye sabhI vastue~ kalA ke utkRSTa namUne haiM / inameM adhikAMza abhilikhita haiM, jina para brAhmI lipi meM lagabhaga I0 san pUrva 100 se lekara I0 Pro DAIADHANAGALADISLAanandane JawasarammariawaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaDASARAN sAmAja . zrIAna bhalAyA 123RE 16A grantha zrAAnankAgrantha NAVNINMAHARYANAVARAN manoraminwwimmmmmmmmonwanemamariwimwomemaina Page #717 -------------------------------------------------------------------------- ________________ damaramanawwacAAORALIAMALALADARiseDASABAL o adMADAJAananamodPawanSAAMKARANEPALKARANA.:.. AcAryapravara AcAryapravaraAna zrIAnandagranthazrAAnandAanya 202 itihAsa aura saMskRti gayA Ple prathama zatAbdI ke madhya taka ke haiN| zuga-kAla se lekara gupta-kAla taka kI aisI mUlyavAna jaina-sAmagrI kadAcita hI anyatra mile| isake dvArA vibhinna yugoM kI veza-bhUSA, Amoda-pramoda tathA sAmAjika-jIvana ke antaraMga bhAvoM para paryApta prakAza par3atA hai| stUpa ke prAMgaNa meM isa prakAra ke pUjA-zilApaTTa yA AyAgapaTTa U~ce sthaloM para sthApita kiye jAte the / darzaka unakI pUjA arcanA karate the| 'mathurA kI jaina-zilpa-kalA' meM AyAgapaTroM ko mahatvapUrNa bhUmikA hai| aneka ucca-kalA ke jaina-AyAgapaTTa lakhanaU saMgrahAlaya meM saMgrahIta haiN| (je0 naM0 246) / yaha siMhanAdika dvArA sthApita haiN| inake Upara nIce aSTa-mAMgalika aMkita haiN| donoM pAvoM meM eka ora cakrAMkita-dhvaja aura dUsarI ora gajAMkita stambha hai, bIca meM cAra triratnoM ke madhya meM tIrthakara pratimA padmAsana meM virAjamAna hai| dUsare AyAgapaTTa (je0 naM0 250) meM madhya meM eka bar3A svastika aMkita hai, usake garbha meM eka choTI tIrthaMkara mUrti hai| svastika ke AveSTana ke rUpa meM solaha devakumAriyoM se alaMkRta eka maNDala hai, jisake cAra konoM para cAra manohara mUrtiyA~ hai| nIce kI ora aSTa mAMgalika-cinhoM kI bela haiN| isa prakAra ke pUjA-paTTa ko prAcIna bhASA meM svastika-paTTa kahA jAtA thaa| tIsare 'AyAgapaTTa' (je0 248) ke madhya meM SoDasa-dharma-cakra kI AkRti aMkita hai / usake cAroM ora tIna-maMDala haiM / prathama meM 16 nandipada, dUsaroM meM 'aSTa-dikkumAriyA~', aura tIsare meM kuNDalita puSpakara sraja kamaloM kI mAlA hai, aura cAra konoM para cAra manohara mUrtiyAM haiN| isa pUjA-paTTa ko prAcIna kAla meM cakra-paTTa kahA jAtA thaa| AyAgapaTTa (je0 naM0 255) kI sthApanA phAlguyaza nartaka kI patnI 'zivayazA' ne arhata-pUjA ke lie kI thii| isa para prAcIna mathurA jaina-stUpa kI AkRti aMkita hai, jisake eka ora to toraNa, vedikA aura sopAna bhI diyA hai| mathurA saMgrahAlaya meM bhI eka dUsarA bhI AyAgapaTTa (kyUra) hai jisakI sthApanA gaNikA 'lAvaNya zaubhikA' kI putrI zramaNa-zrAvikA vasU ne arhatoM ke mandira meM ahaMta-pUjA ke liye kI hai| isa para bhI stUpa, toraNa, vedikA aura sopAna aMkita haiN| "vedikAe~"-"vedikA-nirmANa" vAstu-kalA vinyAsa kA utkRSTa karma thaa| usameM "urvastambha, Ar3I sUciyoM, uSNISa, Alambaza, toraNa dvAroM ke mukhya paTTa', puSpAdhanI yA puSpagrahaNI, sopAna, utAracar3hAva kI choTI-choTI pArzvagata vedikAe~ aura dhvaja, stambha Adi nAnA prakAra kI zilpa-sAmagriyA~ sammilita kara unheM utkRSTatA pradAna kI jAtI thii| inameM stUpoM ke rUpoM kA bhI sampAdana manorama DhaMga se kiyA jAtA rahA / vedikA-stambhoM para nirmita zAlabhaMjikA mUrtiyA~ vaisI hI mudrAoM meM haiM, jaisI buddha-stUpoM meM / vastutaH stUpa ke caturdika-vedikA stambhoM kA jaisA sundara-vidhAna 'mathurA-kalA' meM udabhita hai, vaha sarAhanIya hI nahIM atulanIya hai| 'zuMga-kAla' meM tIna vizeSa parivartana hue--prathama meM mUla stUpa para zilApaTToM kA AcchAdana car3hAyA gyaa| dUsare meM usake cAroM ora cAra toraNa dvAroM se saMyukta eka bhavya-vedikA kA nirmANa huaa| isa JAINED vana Wan Page #718 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mathurA kA prAcIna jaina - zilpa 203 after ke jo aneka stambha prApta hue haiM, una para kamala ke aneka phUloM kI atyanta sundara sajAvaTa hai / isa AdhAra para vaha vedikA 'padmavara vedikA' kA namUnA jAna par3atI hai, jisakA ullekha 'rAyapasenIya- sutta' meM AyA hai / sambhava hai ki dhanika upAsaka sacamuca ke khile kamaloM dvArA isa prakAra kI puSpamayI vedikA nirmita karAkara vizeSa avasaroM para stUpa kI pUjA karate rahe hoM / kAlAntara meM una kamala puSpoM kI AkRti kASThamaya vedikA stambhoM para utkIrNa kI jAne lagI, aura sabase anta meM patthara ke stambhoM para kamala-puSpoM kI vaise hI alaMkaraNa aura sajAvaTa yukta bela ukerI jAne lagI / aisI hI 'padmavara- vedikA' kA eka sundara udAharaNa 'mathurA' ke deva nirmita jaina- stUpa kI khudAI meM prApta zuMga-kAlIna stambhoM para surakSita raha gayA hai / vedikA stambhoM Adi para strI-puruSoM, pazu-pakSiyoM, latA-vRkSoM, Adi kA citraNa kiyA jAtA thA / kaMkAlI-TIle se prApta jaina - vedikA stambhoM para aisI bahuta sI mUrtiyA~ utkIrNa haiM, jinameM tatkAlIna Anandamaya loka-jIvana kI sundara jhA~kiyA~ milatI haiM / ina mUrtiyoM meM vividha AkarSaka - mudrAoM maiM khar3I striyoM ke citraNa adhika haiM / kisI stambha para koI vanitA udyAna meM puSpa cunatI dikhalAI detI hai, to kisI meM kaMduka-krIr3A kA dRzya hai / koI sundarI jharane ke nIce snAna kA Ananda le rahI hai, to koI dUsarI snAna karane ke uparAnta vastra paridhAna kara rahI hai / kisI para yuvatI gIle kezoM ko sukhAtI hai to kisI para vAloM ke sa~vArane meM lagI hai / kisI ke kapoloM para lodhra-cUrNa malane kA, to kisI para pairoM meM AlatA bharane kA to anya kisI para puSpita-vRkSa kI chAyA maiM baiThakara vINA vAdana kI tallInatA aMkita hai / aneka para nAriyoM kA aMkana nRtya - mudrA meM hai / isa aMkana meM prakRti aura mAnava jagata kI saundarya - rAzi ke sAtha hI nArI-jIvana bhI prANavAna dIkhatA hai / jaina-dharma ke prAcIna itihAsa para mUlyavAna ullekha kalpasUtra meM ( grantha meM) huA hai, usase jaba hama prAcIna-mathurA ke prAcIna zilAlekhoM ''zilAlekha' - 'mathurA' se prApta aneka 'zilAlekha' prakAza DAlate haiM / jaina saMgha ke jisa vipula saMghaTana kA sambandhita gaNa, kula aura zAkhAoM kA vAstavika rUpa meM pAte haiM, to yaha siddha ho jAtA hai ki 'kalpasUtra' kI sthivirAvalI meM ullikhita itihAsa prAmANika haiM / jaina saMgha ke ATha gaNoM meM se cAra kA nAmollekhana mathurA ke lekhoM meM huA hai / arthAt koTTiyagaNa, trAraNagaNa, udde hikagaNa, aura vezakATikA gaNa / ina gaNoM se saMbaMdhita jo kula aura zAkhAoM kA vistAra thA, unameM se bhI lagabhaga bIsa nAma mathurA ke lekhoM meM vidyamAna haiM / isase pramANita hotA hai ki jaina bhikSu sagha kA bahuta hI jItA jAgatA kendra 'mathurA' meM vidyamAna thA, aura usake antargata aneka zrAvaka-zrAvikAe~ dharma kA yathAvata pAlana karatI thIM / I 'devapAla' zreSThi kI kanyA 'zreSThisena' kI patnI 'kSudrA' ne kiyA thA / zreSThi veNI kI patnI paTTisena kI mAtA kumAra mitrA ne sarvatobhadrakA pratimA kI sthApanA karAyI thI / vajrI zAkhA ke ke ziSya the, inake guru the / maNikAra jayabhaTTa kI duhitA loha vINAja phalgudeva kI patnI mitrA ne koTTi - gaNa ke antargata bRhada dAsika kula ke vRhanta vAcaka gaNi jaimitra ke ziSya Arya odA ke ziSya gaNi Arya bhagavAna vardhamAna kI pratimA kA dAna AryA vasulA kA upadeza sunakara eka vAcaka AryaM mAtRdatta jo Arya valadatta Jite AdyAna va Ata sAmAna va Amada Page #719 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AAAAmiraramanawwaraamananAACARBAinarssardaroodaiauARNATABASANAamaaranandnsaAAAnnorseen AcAryaprakaTa AcAryapravaraA zrIAnandA grantha zrIAnanda rammarAWN 204 itihAsa aura saMskRti pAla ke zraddhAspada, vAcaka Aryadatta ke ziSya vAcaka AryasiMha kI preraNA se eka vizAla jina pratimA kA dAna kiyA thA / AcArya baladatta kI ziSyA AryA kumAramitrA tapasvinI ko zilAlekhoM meM saMzita, masvita, bodhita, kahA gayA hai / yaha bhikSuNI ho gayI thii| kintu usake pUrvAzrama ke putra gaMdhika kumAra bhaTTiya ne eka jina pratimA kA dAna kiyA thaa| yaha mUrti kaMkAlI TIle ke pazcimI bhAga meM sthita dUsare deva prAsAda meM bhagnAveza ke rUpa meM prApta huI haiN| pahale deva prAsAda kI sthiti isa mandira ke kucha pUrva ke ora thii| grAmika jayanAga kI kuTumbinI aura grAmika jayadeva kI putrabadhu ne saMvata 40 meM zilA stambha kA dAna kiyA thA / zramaNa-zrAvikA 'vAlahasti' ne apane mAtA-pitA aura sAsa sasura kI puNyavRddhi ke lie eka bar3e toraNa kI sthApanA kI thii| kaMkAlI TIloM kI khudAI meM hI milI eka tIrthakara mUrti kI bhagna-caukI bhI hai, jisa para I0 dUsarI zatAbdI kA eka brAhmI lekha utkIrNa hai / isa lekha meM lilA hai ki zaka saMvata 76 (150 I0) meM bhagavAna zrI munisuvrata nAtha kI isa pratimA ko devatAoM ke dvArA nirmita vodU-stupa meM pratiSThita karAyA gyaa| "stapa"-pUrva-kAlIna vidvAnoM kI dhAraNA thI ki bhAratavarSa meM saba se pahale bauddha-stupoM kA nirmANa huA thA, kintu prastuta tathyoM ke dvArA yaha dhAraNA bhrAnta siddha ho cukI hai aura aba vidvAna loga mAnane lage haiM ki bauddha-stUpoM ke nirmANa se pUrva hI jaina-stUpoM kA nirmANa hotA rahA / isakI puSTi sAhityika pramANoM se bhI hotI hai, jinheM vulhara aura smitha Adi ne (pAzcAtya vidvAnoM ne bhI svIkAra kiyA hai| sabase prathama vulhara ne 'jinaprabha carita tIrtha kalpa' nAma ke grantha kI ora logoM kA dhyAna AkarSita kiyA, jisameM prAcIna pramANoM ke AdhAra para 'matharA' ke deva nirmita stUpa kI nIMva par3ane tathA usake jIrNoddhAra kA varNana hai / isa grantha ke anusAra yaha stUpa pahale svarNa kA thA aura usa para mUlyavAna javAhirAta jar3e hue the| sAtaveM tIrthaMkara zrI supArzvanAtha kI pratiSThA ke lie isa stUpa kA nirmANa 'kuberAdevI' ne karAyA thaa| bAda meM teisaveM tIrthaMkara zrI pArzvanAtha ke kAla meM isakA jIrNoddhAra IToM se huA, pazcAt caubIsaveM tIrthakAra zrI 'mahAvIra' ke jJAna prApti ke teraha sau varSoM pazcAt vappabhaTTa sUri ne isakA jIrNoddhAra kraayaa| sUri jI kA samaya IsA kI AThavIM zatAbdI hai| uparokta tathya yaha pramANita karate haiM ki 'mathurA' ke sAtha jaina-dharma kA sambandha saptama tIrthaMkara supArzvanAtha ke kAla se hI barAbara banA rahA hai aura vaha jainoM kA zraddhA sthala barAbara rahA hai| mathurA se hI prApta do jaina-stUpoM meM pahalA zuMga-kAla kA hai aura dUsarA kuSANa-kAla kA hai| saubhAgyavaza kaMkAlI TIlA nAmaka sthAna se ina donoM stUpoM ke viSaya para sahasrAdhika zilAvazeSa prApta hue haiN| ina stUpoM ko deva nirmita mAnA gayA hai| arthAt yaha ati prAcIna kAla kA hai, aura isakA nirmANa devoM dvArA huA hai / deva-nirmita vizeSaNa sabhiprAya hai| jaisA rAyapase niyasUtta meM devoM dvArA eka vizAla stUpa ke nirmANa kA varNana hai / kucha isI prakAra kI kalpanA mathurA ke kaMkAlI TIle ke ina stUpoM ke lie kI jAtI hai| tibbatI-vidvAna bauddha itihAsakAra 'tArAnAtha ne azoka-kAlIna zilpa nirmAtAoM ko yakSa likhA hai / aura maurya-kAlIna zilpa-kalA ko 'yakSakalA' kI saMjJA dI hai jisase yaha dhAraNA banI kI usa yuga ke pUrva kI kalA devanirmita mAnI jAtI thii| uparokta dhvani yaha spaSTa karatI hai ki-'mathurA' kA deva nirmita jaina-stupa mauryakAla se pUrva Page #720 -------------------------------------------------------------------------- ________________ matharA kA prAcIna jaina-zilpa 205 arthAta lagabhaga 5vIM yA 6vIM zatAbdI IsA pUrva kA hogaa| bulhara, smitha Adi prAcyavidoM ne likhA hai ki usa samaya stUpa ke vAstavika nirmANakartAoM ke viSaya meM logoM ko vistRta jJAna rahA hogA / aura vaha jaina-stUpa itanA prAcIna mAnA jAne lagA ki usake lie deva-nirmita kalpanA bhI sambhava ho sakI / yaha tathya yaha pramANita karatA hai ki bauddha stUpoM ke nirmANa pUrva se hI jaina-stUpoM kA nirmANa barAbara hotA rahA hai| jaina-stUpoM ke madhya meM bubudAkAra bar3A aura U~cA thUhA hotA thA, aura usake cAroM ora vedikA aura cAroM dizAoM meM cAra toraNadvAra hote the| unake Upara hAmikA aura chatrAvalI kA vidhAna hotA thaa| yaha vedikA sahita trimedhiyoM para banAyA jAtA thaa| usake cAroM pAvoM aura vedikA-stambhoM para zAlamaMjikA mUrtiyoM kI racanA kI jAtI thii| inake bahuta se namUne kaMkAlI TIle se prApta hue haiM, jo lakhanaU saMgrahAlaya meM sthita haiN| __ jainadharma ke vividha kendra-'mathurA' se prApta lekhoM se yaha siddha hotA hai ki puruSoM kI apekSA dAnadAtAoM meM nAriyoM kI bahulatA rahI hai| mathurA ke atirikta uttara-bhArata meM jaina-dharma ke anya aneka kendra bhI the, jinameM uttara gupta-kAla tathA madhya kAla meM jaina-kalA kA vistAra hotA rahA / vartamAna bihAra va uttara-pradeza meM aneka sthAna tIrthaMkaroM ke janma, tapasyA, tathA nirvANa ke tIrtha rahe haiM / ataH yaha svAbhAvika thA ki ina sthaloM para dharma, kalA tathA zikSA saMsthAoM kI sthApanA kI jAya, kauzAmbI prabhAsa, zrAvastI, kampilA, ahikSetra, hastinAgapUra, devagar3ha, rAjagRha, vaizAlI, mandAragiri, pAvApurI aise kSetra the| uparokta sthaloM se jaina kalA kI jo prabhUta sAmagrI prApta huI hai, usase patA calatA hai ki jainadharma ne apanI vizeSatAoM ke kAraNa bhAratIya loka jIvana ko kitanA adhika prabhAvita kiyA thaa| jaina dharma kI ajasradhArA kevala uttara bhArata taka hI sImita nahIM rahI, apitu vaha bhArata ke anya bhAgoM ko pUrNa rUpeNa apanAye hae thii| madhya-bhArata meM gvAliyara, canderI, sonAgira, khajurAho, ajayagar3ha, kuNDalapura, jarakho, ahAra, aura rAmaTeka evaM rAjasthAna tathA mAlavA meM candrAkher3I, AbUparvata, siddhavarakUTa tathA ujjaina, prasiddha kendra rahe haiM / isI prakAra gujarAta, saurASTra tathA bambaI pradeza meM giranAra, valabhI, zavajaya, aNahilla (la) dilavAr3A, elorA aura vAdAmI, tathA dakSiNa meM velUra, zramaNavelagolA, tathA helavIDa, ityAdi sthaloM meM jaina mUrti-kalA aura citrakalA dIrghakAla taka apanA prabhAva aura astittva vanAye rhii| bhArata ke aneka rAjavaMzoM ne bhI jaina-kalA ke unnata hone meM yoga diyA hai| gupta-zAsakoM ke pazcAt cAlukyarASTra, kalacuri, gaMga, kadamba, cola, tathA pAMDya Adi vaMzo ke aneka rAjAoM kA jaina-kalA ko saMrakSaNa aura protsAhana paryApta rUpa meM rahA hai| ina vaMzoM meM aneka rAjA jaina-dharma ke anuyAyI bhI the| siddharAja, jayasiMha, kumArapAla, amoghavarSa, akAlavarSa tathA gaMga-vaMzIya mAnasiMha (dvitIya) kA nAma vizeSa ullekhanIya haiN| . kalA ke avazeSa-madhya kAla ke pazcAta muslima-kAla meM bhAratIya-kalA-kSetra kA jo hrAsa huA, usase jaina-kalA bhI nahIM baca skii| uttara bhArata ke uparyukta sabhI kalA kendra naSTa ho gaye, aura kalA kA pravAha jo atiprAcIna kAla se ajasra rUpa meM calA A rahA thA, avaruddha ho gyaa| yadyapi pazcima tathA dakSiNa bhArata meM isa jhaMjhAvAta ke pUre capeTa meM na A sakane ke kAraNa vahA~ sthApatya aura mUrtikalA AAAAWAAAAAAAAAAAJAAN/AAAMANAN JAAAAAAAJA AAAdhAAnandaprasanna AcAryapravaTa AbhiAcAryapravara abhinaya Page #721 -------------------------------------------------------------------------- ________________ `rh h r bh ` hdh hmh mjmw`h y mh `hdh`ry yh `mrh `mh m`n` `nhm dwrh h r m yhmny h`h`h`````q`q` m` mrhfh`n`n `ry` m`rfy Movie Amaviv a avYYY 206 itihAsa aura saMskRti jIvita baca gaI kintu usameM bhI vaha sajIvatA aura svAbhAvikatA nahIM rahI, jisake darzana hameM prArambhika yugoM meM hote rahe haiM / pASANa aura dhAtu kI aneka jaina-mUrtiyA~ terahavIM se aThArahavIM zatAdvI taka kI haiM, jinameM aneka para abhilekha bhI haiM, inameM prAyaH vikrama saMvata ke sAtha dAtAroM ke nAma, gotra, kula Adi kA paricaya bhI hai| uttara-bhArata meM to bahuta hI kama aise prAcIna sthAna hoge, jahA~ jana-kalA ke avazeSa na hoN| vijanaura jile kA pArasanAtha kilA hI kaI mIloM taka vistRta araNya-pradeza banA par3A hai| isameM hI kitanI jaina-kalAkRtiyAM vikharI par3I haiN| budelakhaNDa aura rAjasthAna ke ilAkoM meM hI cAroM ora mUrtiyA~ idhara udhara lAvArisa rUpa meM vikharI par3I haiN| ina amUlya nidhiyoM ko jaina-dhvaMsAvezoM ko ekatra karanA, inakI surakSA karanA parama Avazyaka hai| abhI bhI bahuta sAmagrI dharatI ke garbha meM hai| vartamAna mathurA aura jaina-dharmaH-vartamAna 'mathurA' nagara kA sarva pradhAna-tIrtha caurAsI hai| caurAsI antima kevalI bhagavAna zrI jambUsvAmI kI nirvANa-bhUmi hai / antima tIrthaMkara mahAvIra ke pazcAt kevala tIna kevalI hue, prathama gautama gaNadhara (indrabhUti) kA kaivalya-kAla 12 varSa rahA / dUsare kevalI bhagavAna sudharmA svAmI the, inakA bhI kaivalya-kAla 12 varSa hI rahA / tIsare kevalI bhagavAna 'jambUsvAmI' kA kaivalya-kAla 38 varSa rahA / isa prakAra bhagavAna mahAvIra ke pazcAt 62 varSoM meM tIna kevalI bhagavAn hae / kevalI bhagavAna zrI jambUsvAmI kA nirvANa Aja se 2437 varSa pUrva isI caurAsI kSetra meM huA hai| aisA prakhyAta hai ki usa kAla meM isa kSetra para 72 vana aura 12 upavana the| kula milAkara 84 hone ke kAraNa hI ise caurAsI kahA jAtA thaa| yaha bhI prasiddha hai ki kevalI bhagavAna zrI jambUsvAmI kA 54 varSa kI Ayu meM nirvANa huA, isIlie yaha kSetra caurAsI khlaayaa| kucha Thosa pramANa ke AdhAra para 84 nAma kI prAmANikatA upalabdha nahIM hai| kAla ke thaper3oM ne isa sthala ko 'zrI hIna banA diyA thaa| dosau varSoM pUrva yahA~ kevala eka TUTI sI chatarI aura eka vera kA vRkSa hI isa kSetra kI sampadA raha gaye the| nagaraseTha zrI lakSmIcandrajI ke munIma 'zrI manIrAma' jI ne yahA~ eka vizAla-mandira nirmANa karAyA hai| 'vRndAvana' ke mArga meM 'dhaurerahA' sthala se teisaveM tI0 zrI pArzvanAtha' kI do hajAra varSa prAcIna pratimA vi0 saM0 186 kI paM0 hukumacandra jI ko prApta huI thI, jo yahA~ virAjamAna hai| dUsarI pratimA dvitIya jaina tI0 zrI 'ajitanAtha' kI hai / yaha gvAliyara kI khudAI meM prApta huI hai| itanI bar3I khar3agAsana pratimA sambhavataH bhAratavarSa meM anyatra nahIM hai| donoM pratimAe~ atizaya pradhAna hone ke kAraNa hI isa kSetra-bhUmi ko atizaya-kSetra kahA jAtA hai| 'mathurA' kI atItAtIta-kAla se jana-dharma aura kalA ko jo dena rahI hai, usase yaha jJAta hotA hai ki-usa kSetra meM abhI bhI utkhanana aura saMgraha kI zodha meM aneka vastue~ aisI prApta hoMgI jo jaina-dharma ke astitva ko aura bhI prAcInakAla taka pahuMcAyeMgI / isa varSa bhagavAna zrI mahAvIra ke paccIsasauveM nirvANa-mahotsava ke kAryakrama ke antargata jainoM kA eka bar3A zodha saMsthAna (pUrNa bhArata varSa kI eka saMsthA) sthApita kara vahA~ purAtattvavidoM kA sahayoga prApta kara jidhara-jidhara hamAre bikhare avazeSa haiM, unheM ekatra kiyA jAnA Avazyaka hai| Page #722 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - prA0 a0 asa0 more, ema0 e0 [prAkRta vibhAga pramukha, dayAnanda mahAvidyAlaya, solApura] jaina sAhityAtIla kAhI pramukha AcArya tyAMce pramukha grantha % 3 Ala jaina sAhitya atI vizAla ANi mahAna Ahe / bhAratIya sAhityAta tyAce eka viziSTa sthAna asUna, bhAratIya sAhityAce te eka avibhAjya aMga mAnale jAte / jaina AcAryAMnI va sAhityakArAMnI vividha bhASAMmadhana graMtharacanA karUna bhAratIya sAhityAlA vividhatA prApta karUna dilI Ahe va bhAratIya sAhitya samRddha karaNyAcyA dRSTIne ATokATa prayatna kele Aheta / jaina dharmAcyA itihAsAce avalokana kele tara, jaina dharmAne bhAratIya samAja jIvana vikasita va sudRr3ha karaNyAsa kitI madata kelI Ahe he sahajapaNe lakSAta yeIla / zivAya yA dharmAne samAja jIvanAcA vicAra saMkucita dRSTikona ThevUna kelelA nAhI / jaina dharmAce kArya ekA rASTrIya bhamiketUna jhAlyAmule tyAta sadaiva udAra va ucca vicArasaraNIcA avalaMba kelA gelA Ahe / jainAcAryA nI Apale barecase jIvana sAhitya racaNyAtaca vyatIta kele aahe| tyAMnI ApalyA jaina darzana va tarka zAstra, jaina tattvavidyA ANi paurANika kathA, jaina siddhAMta va nItizAstra taseca anya sAhityika racanAMnI jainadharmAce yathArtha darzana ghaDavile aahe| jainadharmAta aneka prakAMDa paMDita va vidvAna AcArya jhAle / tyAtIla kAhI mahAna tArkika, vyAkaraNakAra, tattvavette va nyAyAcArya hoUna gele kAhI AcAryAMnI kAvya, nATaka, kathA, TIkA, zilpa, maMtrataMtra, vAstu, vaidyaka ityAdI viSayAMvara dekhIla puSkala sAhitya lihilele aahe| jarmana vidvAna DaoN0 viMTaraniTaja yAMcyA mate 'jaina sAhitya he bhAratIya bhASAMcyA itihAsAcyA dRSTIne atI mahatvapUrNa aahe|' dharma pracArAsAThI mhaNUna jainadharmAne tatkAlIna lokabhASAMcAca svIkAra kelA Ahe / Aja je jaina sAhitya upalabdha Ahe, te bha0 mahAvIrAMcyA paraMparezI saMbaMdhita Ahe / bha0 mahAvIrAMce prathama gaNadhara gautama iMdrabhUtI hote / bha0 mahAvIrAMcA upadeza lakSAta TheUna to bArA aMga va caudA pUrvAcyA rUpAne vibhAgalA / aMga va pUrvAMga jJAnAta te nipuNa hote tyAMnA zrutakevalI mhaTale jAta ase / jaina paraMpareta 'kevalajJAnI' va 'zrutakevalI' hI dona pade atyata mahattvAcI mAnalI jAta / 'kevalajJAnI' samasta carAcara -AAAAAJAL na n danRJAJALAnnanAANAS AcAryapravara abhiAcAryapravabhinI zrIAnandagrantha zrIAnandantha Page #723 -------------------------------------------------------------------------- ________________ guunt ada 311 312 grantha SI phra Ve 208 itihAsa aura saMskRti jagAlA pratyakSa jANatAta va pAhatAta / tyAcapramANa zrutakevalIhI zAstrAta kathana kelelA pratyeka viSaya zrutajJAnAne spaSTapaNe jANata / zrI Ananda bha0 mahAvIrAMcyA nirvANAnaMtara tIna kevalajJAnI va pAca zrutakevalI jhAle / tyAtIla bhadrabAhu he zevaTace zrutakevalI hote / puDhe duSkAla va itara kAhI ApattImule sAdhUcArAta barIcazI zithilatA AlI / bhadrabAhUcyA gairahajerIta je sAhitya lihile gele te ekapakSI hote / tyAMnA itarAMnI mAnyatA dilI nAhI va yAmuleca jainadharmAce zvetAMbara va digaMbara he dona saMpradAya nirmANa jhAle / prastuta lekhAmadhye zvetAMbara va digaMbara yA donhI saMpradAyAtIla agadI pramukha pAca AcArya va tyAMce pramukha grantha yAMcA ADhAvA gheNyAta AlA Ahe / yAtIla bahuteka AcAryAMnA digaMbara ANi zvetAMbara yA donhI saMpradAyAMcI mAnyatA Ahe / te AcArya puDhIla pramANe 1. A0 umAsvAti, 2. A0 haribhadrasUri, 3. bhaTTAkalaMka, 4. A0 nemicaMdra, 5. A0 hemacaMdra | AcArya umAsvAti va tatvArthasUtra A0 umAsvAti hai vikrama saM tisar2yA zatakAta hoUna gele / te kuMdakuMdAce paTTaziSya asUna tyAMnI jaina siddhAMta saMskRta sAhityAta nibaddha karUna 'tatvArtha sUtra' nAmaka mahAna graMthAcI racanA kelI / zvetAMbara va digaMbara yA donhI saMpradAyAMcI yA AcAryAMnA mAnyatA Ahe / digaMbara paraMpareta tyAMnA 'umAsvAmI' mhaTale asUna, zvetAbara paraMpareta tyAMnA 'umAsvAtI' ase mhaTale Ahe / yA AcAryAMnI kamIta kamI lihUna jAstIjAsta prasiddhi milavilI Ahe / A0 umAsvAtIcA paricaya ApaNAlA zvetAMbarI tattvArthAdhigama' yA graMthAta milato | tyAMcA janma nyagrodhikA nAmaka nagarIta jhAlA asUna tyAMcyA pityAce nAva svAti ANi mAtece nAva vAtsI ase hote / gotrAne te kaubhiSiNI hote / tyAMnA gRdhrapicchAcArya yA nAvAne dekhIla saMbodhile jAte / gAvogAva vihAra karIta asatAnA te ekadA kusumapUra nagarAta Ale / tethe tuccha zAstrAmule hatabuddhi jhAlelyA lokAMcyA viSayI anukaMpA nirmANa hoUna va tyAMnA mArgadarzana karaNyAkaritA tatvArthasUtrAcI racanA kelI asAvI, azI eka kathA dilI jAte / tara siddhaya nAvAcyA vidvAnAlA mokSAce svarUpa samajAvUna deNyAsAThI tatvArthasUtra yA graMthAcI racanA kelI asAvI, azI dusarI kathA sAMgitalI jAte arthAta saMskRtamadhye sUtraracanA karaNAre he prathama jaina AcArya mAnale jAtAta / zekaDo graMthAMcA sAra kADhUna A0 umAsvAtInI 'tatvArthasUtra' yA mahAna graMthAcI racanA kelI / yA graMthAlA dUsare nAva 'mokSazAstra' asehI dile Ahe / vaidika darzanAta je mahatva gItesa, muslima dharmAta je mahatva kurANAsa, khristI lokAMta je mahatva bAyabala yA graMthAsa Ahe, taca mahatva jaina paraMpareta 'tatvArthasUtra' yA graMthAsa dile gele Ahe / 'tatvArtha sUtra' dravyAnuyogAtIla eka pramukha graMtha mhaNUna gaNalA jAto / hA grantha ekUNa dahA adhyAyAta vibhAgalA Ahe / tyAce prAmukhyAne jJAnamImAMsA, jJa eyamImAMsA va cAritramImAMsA yA tIna bhAgAta vibhAjana kele asUna, yA graMthAta javala javala ekUNa 357 itakI sUtrasaMkhyA Ahe / 'samyagdarzanajJAnacAritrANi mokSamArga' yA atizaya mahatvapUrNa sUtrAne yA graMthAcI sarUvAta jhAlI Ahe / jJAnamImAMsecyA pahilyA Page #724 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mAhA jaina sAhityAtIla kAhI pramukha AcArya va tyAMce pramukha grantha 206 mAgAta naya va pramANAnusAra mati, zruti, avadhi, manaparyAya va kevala he prakAra sAMgUna jJAnAce kUmati, kuzruti, kuavadhi i vAITa prakAra sAMgitale Aheta. samyagdarzana, samyagjJAna va samyakacAritra yA tinhIMcI ekatA hoNe mhaNajeca mokSamArgAcI prApti hoNa ase kathana kele Ahe / jJayamImAMseta jagAtIla jIva ajIva yA dona jagatamUla goSTIMce vivecana kole Ahe tisatyA adhyAyAta adho, madhya va Urdhva lokAce vivecana kele Ahe arthAta yethe bhaugolika varNana adhika deNyAcA prayatna kelA Ahe caudhyA adhyAyAta devasRSTIce varNana kele asUna pAcavyA adhyAyAta dravyaviSayaka carcA kelI Ahe / / cAritra mImAMseta 6 te 10 adhyAyAMcA sAmAveza asUna karmaviSayaka carcA kelI Ahe vAITa athavA cAMgalyA pravRttIMce vivecana karUna, zevaTI kevalajJAnAcA hetU, mokSAce svarupa va muktI i goSTIce sundara vivecana kele Ahe. mokSa hA sarva prANyAnAM iSTa asUna sarva prANyAMcI tyAsAThI khaTapaTa cAla asate. itara darzanAtUna dekhIla mokSaviSayaka barIcazI carcA kelI gelI Ahe mokSa hA sarvamAnya asUna to prApta karaNyAce prakAra mAtra vividha sAMgitale Aheta tatvArthasUtrAtIla kAhI sUtre mhaNaje jaNa ratnAMcI khANaca Ahe, 'gAgara meM sAgara' yA uktI pramANe kamI zabdAta adhika maulyavAna goSTIMce vivecana kele aahe| A0 umAsvAtikRta 'tatvArthasUtra' yA graMthAce vaiziSTya mhaNaje yA graMthAvara aneka mahAna vidvAnAMnI va AcAryAMnI aneka TIkA lihilyA Aheta, tyApaikI kAhI pramukha TIkA puDhIlapramANe Aheta, A0 samaMtabhadrakRta gaMdhahastimahAbhASya, A0 pUjyapAdaracita sarvArtha siddhi, A0 akalaMkadevakRta rAjavAtika, A0 vidyAnaMdIkRta zlokavArtika, zrI abhayanaMdasUrikRta tatvArthaTIkA i0 A0 umAsvAtIMcI lekhanazailI atyaMta sarala, subodha ra va saMkSipta Ahe / tyAMnI ApalI graMtharacanA saMskRtabhASetaca kelI Ahe, AcAryAMcyA sUtrarUpI zailIcA puDhacyA aneka AcAryAcyAvara prabhAva paDalelA disUna yeto, tyAMnI jainAgamAtIla bhUgola, khagola, tatvajJAna, tarkazAstra i0 vividha goSTIMcA sUtrarUpAne tatvArthasUtrAta ullekha kelA Ahe jainetara darzanAMce khaMDana kalyAsAThI umAsvAtInI nyAya, vaizeSaki sAMkhya yoga bauddha i0 itara darzanAMcA abhyAsa kelelA disato. A0 umAsvAtIMcI racanA adhyAtmatattvAMnI mukta Ahe, prasanna, sarala saMkSipta va zuddha bhASAzailIvarUnaca tyAMce agAdha pAMDitya Apale mana AkaSita karUna ghete| kharokhara hatabuddha, jJAnAcI atyaMtika talamala asaNAnyA lokAMnA mArgadarzanapara 'tatvArthasUtra' sArakhA mahAna graMtha lihUna jaina dharmAvara agAdha upakAra kele Aheta he, kadApi visaratA yeNAra naahiiN| A0 haribhadrasUri va SaDdarzanasamuccaya jaina sAhityAtIla kAhI pramukha AcArya va tyAMce kArya pahAta asatAnA A0 haribhadrAMcyA kAryAkaDe durlakSa karUna cAlaNAra nAhI : A0 haribhadra he zvetAMbara paraMparece mAnale asUna AThavyA zatakAtIla te eka 'yugapradhAna lekhaka' mhaNUna gaNale jAtAta. haribhadrAMcA janma brAhmaNa kulAta jhAlA. tyAMcyA pityAce nAva zaMkarabhaTTa va mAtece nAva gaMgA ase hote. tyAMcA janma citauDa madhIla 'brahmapurI' yA gAvI jhAlA asAvA tyAMcA jIvanakAla sAdhAraNapaNe vi0 saM0757 te 827 itakA mAnalA jAto. brAhmaNa Wan AcArgaprazasabhAgAyaphratAranAzaka zrIAnanda zrIAnanda Pramommmmmmmmmmmmmmmonommmmmmmmmm Amrenmoosmaroommmmmmmameriwala Page #725 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AcArya prava zrI Anandana Fo Kang abhinaMdana AcArya prava grantha 32 zrI Ananda 210 itihAsa aura saMskRti paraMparenusAra tyAMnI prathama saMskRtacA gADhA abhyAsa karUna saMskRtamadhyeca graMtharacanA kelI, prAkRta tathA jainazAstrAcA abhyAsa karAvayAcA asaletara, jinadIkSA ghyAvI lAgela hI aTa asalyAmule tyAnI jainadIkSA svIkAralI, ApalyA jJAnAcyA garvAmule 'jyAce vacana malA kalaNAra nAhI tyAce bhI ziSyatva patkarena' ase zabda koralelA eka suvarNapaTa galayAta aDakavUna ta bihAra karIta hote paNa puDhe tyAMcA 'cakkidugaM haripaNaga' .. yA zlokAmule parAjaya jhAlA arthAta to parAjaya yAkinI mahattarene kelA hotA, mhaNUnaca puDhe te svata:la 'yA kinIsuta' athavA 'dharmato yAkinImahattarAsUna' yA vizeSaNAta svataHlA dhanya mAnIta | abhineta grantha 32 A0 haribhadrasUri jainadharmAtIlaca navhe tara bhAratAtIla eka mahAna AcArya hoUna gele tyAMcyA jJAnaviSayaka graMthAMnA donhI saMpradAyAMcI mAnyatA Ahe pro kilhaoNrna hayulAra, hayulara piTarsana, jekobI i0 pAzcyAtya vidvAnAMnI tyAMcyA graMthabhAMDArAce mUlyAMkana karaNyAcA prayatna kelA tara viMTaraniTsa, jekobI, lAyamana, suvAlI va zUbriMga i0 vidvAnAMnI tyAMcyA graMthAviSayI va jIvanaviSayaka puSkala carcA kelI Ahe, pAzcAtya vidvAnAMcyA vidvattevA eka viSaya hoUna basaNe, yAvarUnaca haribhadra sUrocI pratibhA kitI mahAna asela he spaSTa hote / haribhadrasUrInA 'bhava viraha' yA dusa-yA vizeSaNAne saMbodhile jAte arthAta he vizeSaNa tyAMcyA pratyeka graMthakRtIcyA zevaTI dilela ADhalata he vizeSaNa tyAMnA puDhIta tIna kAraNAvarUna milAle asAve dharmasvIkAra prasaMgI, ziSyAMcyA viyogAprasaMgI, yAcakAMcyA AzirvAda prasaMgI, A0 haribhadrasUrI udyotanAce guru asUna jinabhaTTAce ziSya hote, tyAMnI 1400 prakaraNa graMtha racale hote, ase mhaTale jAte, tyAce SaDdarzana samuccaya, zAstravArtAsamuccaya, anekAntavAda praveza anekAnta jayapatAkA i0 grantha prasiddha, Aheta, saMskRta prAkRta donhI bhASevara tyAMce pUrNa prabhutva hote, yogAviSayaka yogAbiMdU va yogazAstra he dona graMtha lihile tara, samarAiccakahA va dhUrtAkhyAna he dona atiprasiddha kathAgraMtha lihile, arthAta sAhityAcyA pratyeka kSetrAta tyAnI saMcAra, kelelA disato prastuta ThikANI tyAMcyA 'SaDdarzana samuccaya' yA mahatvAcyA graMthAcI thoDIphAra mAhitI deNyAta AlI Ahe / bhAratIya darzanace pratipAdana karaNArI sarva prathama jaina graMtharacanA A0 siddhasena divAkara yAnI kelelI disate, tyAMcyA naMtaraca A0 haribhadrasUrIMce nAva ghetale jAte, haribhadrAne SaD darzanasamuccaya yA graMthAta sahA darzanAMce vivecana kele Ahe, he sarva vivecana padyabaddha Ahe, siddhasena divAkara AcAryAMcyA mAnAne haribhadrasUrine agadI sAdhyA va sarala rItine darzanAMce vivecana kele Ahe, SaDdarzana samuccaya hA graMtha itakA mahatvapUrNa mAnalA jAto kI, haribhadrasUrinaMtara yA graMthAcA ullekha sarvasiddhAMta pravezaka, sarvasiddhAMta saMgraha, sarvadarzana saMgraha, jainAcArya rAjazekharakRta SaDdarzana samuccaya va mAdhavasarasvatIkRta sarvadarzana kaumudI yA pAca granthAmadhye kelA gelA Ahe / 'SaDdarzana samuccaya' yA graMthAtIla 87 zloka anuSTupa chaMdAta Aheta, haribhadrasUrIMnI devatA ANi tatva yA mUla bhedAvarUna bauddha, naiyAyika, sAMkhya, jaina, vaizeSika va jaiminIya yA sahA darzanAcA vicAra kela Ahe, yA sahA darzanAnusAra yA sahA graMthAtIla prathamacyA 11 zlokAmadhye bauddha darzanAcI carcA kelI asUna Page #726 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jaina sAhityAtIla kAhI pramukha AcArya va tyAMce pramukha grantha 211 12- 32 madhye naiyAyika darzanAcI, 33 te 43 sAMkhya darzanAcI 44 te 58 madhye jaina darzanAcI 56 te 67 vaizeSika darzanAcI va 68 te 77 zlokAM madhye jaiminIya darzanAcI mAhitI dilI Ahe / vaizeSika darzanAcA khulAsA karatAnA, sukhAtIlAca mahale Ahe kI, devatAMcyA apekSene naiyAyika darzana va vaizeSika darzana yAMta vizeSa bheda nAhIM, donhI darzanAta mahezvarAlA sRSTikartA va saMhAraka mhaTale Ahe / tatvaviSayaka jo bheda Ahe to tyAMnI spaSTa kelA Ahe / barIca darzane naiyAyika darzana va vaizeSika darzana yAta vizeSa bheda mAnIta nAhIta. donhI darzanAMnA ekAca darzanAMrtagata mAnale Ahe / azaprakAre pUrva ullekha kelelI 5 astika darzanAta eka nAstika darzana arthAta cArvAka darzanAcI vAda karUna ekUNa sahA saMkhyA purI kelI Ahe / zevaTI 80 te 87 zlokAta lokAyata darzanAcI dekhIla mAhitI dilI Ahe / yethe vizeSa namUda karaNyAsArakhI goSTa mhaNaje A0 haribhadrasUrInI koNatyAhI darzanAcI TIkA kelI nAhI / kevala koNatyA darzanAcI koNatI mAnyatA Aha yAcI carcA ketI Ahe / 'SaTdarzana samuccaya' graMthAvara guNaratnasUri ( vi0 saM0 1400-75) racita eka 'tarka rahasyadIpikA' nAvAcI TIkA Ahe / arthAt darzanAviSayaka mAhitI deNArA 'SaTdarzana samuccaya 7 hA A0 haribhadracA eka mahAna grantha Ahe / tyAMcyA lekhana zailIcA prabhAva naMtaracyA aneka vidvAnAMcyAvara paDalelA disato / AcArya bhaTTAkalaMka va tatvArtharAjavArtika A0 bhaTTAkalaMka hai, vyA zatakAtIla eka prakAMDa paMDita hoUna gele. jaina vAGamayAta tyAMce sthAna anupameya ase Ahe. tyAMnA zvetAMbara va digaMbara yA donhI saMpradAyAMcI mAnyatA asUna, tyAMnI jaina nyAyAsa yathArtha svarUpa dile hote, jaina nyAyAsa tyAMnI je yathArtha rUpa dile tyAvaraca puDhacyA jaina graMthakArAMnI ApanI nyAyaviSayaka graMtharacanA kelI. te eka mahAna vidvAna, dhuraMdhara zAstrArthI va utkaSTa vicAraka hoUna gele. tyAMcI graMtharacanA vidvAna dArzanika paMDitAMnA dekhIla samajaNyAsa kaThINa azI Ahe. tyAMnA jaina nyAyAce 'sarjana' ase mhaTale Ahe. tyAMccA nAvAvarUnaca jaina nyAyAsa zleSAtmakarityA 'akalaMka nyAya' ase mhaTale Ahe. svAmI samatabhadra va pujyapAda yAMcyAnaMtara tyAMnIca jaina vAGamaya samRddha banavilele disate ANi mhaNanaca bhaTTAkalaka yAMce nAva aikatAca jaina dhImayAMce mastaka zraddhene nata hote / bauddha dharmAcA prasAra ati jorAta cAlalA asatA va itara sarva darzanAMcyA prasArAlA AlA basata cAlalA asatAnAca, A0 bhaTTAkalaMkAcA janma jhAlA bauddha dArzanikAMcyA barobara tyAMnI bar2yAca velA carcA karuna zevaTI anekAMta vijaya cI patAkA phaDakavilelI disate yAviSayIcI mAhitI ApaNAlA kathAkoza graMthAta va rAjavalIkathenusAra milate evaDheca navhetara, tyAMcyA vidvattacI prazaMsA aneka zilAlekhAtUna va vividha graMthakArAMcyA graMthAtUna milate / A0 bhaTTAkalaMkAMcyA jIvanAviSayIcI nizcita mAhitI ApaNAlA milU zakata nAhI jI mAhitI upalabdha Ahe tyA mAhitInusAra te 'laghuhabva' rAjAce putra asUna, Ajanma brahmacArI asalelA disatAta tyAMcyA ekA bhAvAce nAva nikalaMka asalyAce sAMgitale Ahe. jJAnaprAptIsAThI akalaka va nikalaMka yA zrI Ananda jan zrI Ananda phra grantha Page #727 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AMARDASARAMINISssamriddainautaJABANAANImaanaananua ARNATAJATAIAINIAMJANABAJAAIMEJAADru AcAryapravabhinaya anAjAcAva abhini zrIAnandapAzrIAnanda anya 212 itihAsa aura saMskRti doghA bhAvAMnI paradezagamana kelyAcI va khUpa kaSTa sosalyAcI mAhitI kathAkozAta va itara kAhI graMthAtUna milte| A0 bhaTTAkalaMkAMce smaraNa aneka graMthakArAMnI tyAMcyA graMthAtUna kelele disate. mahAkavi vAdirAjasUrIne pArzvanAthacaritAta, tyAMcA ullekha kelA asUna, pAMDavapurANa va mahApurANa yA graMthAtUnahI tyAMcA ullekha ADhalato. tyAMnA aneka vidvAnAMnI vividha vizeSaNAMnI dekhIla vibhUSita kele. Ahe mahAkavi vAdirAjAne 'tAkikaloka mastakamaNi,' prabhAcaMdrAne 'itaramatAvalambIvAdirUpa', laghusamaMtabhadrAMnI 'sakalatAkikacUDAmaNimArIcimecakitacaraNanakhakiraNo bhagavAna bhaTTAkalaMkadevaH' devasuriMnI 'prakaTitatIrthAntarIma kalaGko'kalaGgaH' mara padhnaprabhamaladhAridevAne 'tarkAbjArka' (tarkarUpI kamalAMnA vikasita karaNAre sUrya) yA vividha vizeSaNAMnI bhUSavile Ahe. yA tyAMcyA vividha ullekhAvarUnacate kitI gADhe vidvAna asatIla yAcI ApaNAla sahaja kalpanA yete. arthAta tyAMnI ApalyA sarva nyAyagraMthAtUna svamatAce pratipAdana va paramatAce vyavAsthitarItyA khaMDana kelele disUna yete. A0 bhaTTAkalaMka yAMcI agAdha vidvattA, tArkikatA, tathA lekhana zailI ityAdi viSayI mAhitI karuna dhyAvayAcI aselatara tyAMccA sAhityarUpI gaMgotrIta snAna karaNe tathA nimagna hoNe atyAvazyaka Ahe. tyAMce lekhana gadya aso vA padya aso te sUtrAMcyAmANe atisaMkSipta asUna gahana va arthabahulatene yukta Ahe. svataHhAcyA graMthAvara tyonI svata:ca bhASya lihile Ahe. A0 bhaTTAkalaMka yAMcyA sAhityAvara TIkA lihiNAre syAdvAdapati vidyAnandI va anaMtavIrya he dona mahAna AcArya hoUna gele|| A0 bhaTTAkalaMka yAnI bhASya ANi svatantra graMtharacanA azA dona prakAre Apale sAhitya lihile Ahe. bhASyA madhye tattvArtharAjavAtika va aSTazatI he dona pramukha graMtha hota tyAzivAya laghIyastraya, nyAyavinizcaya, siddhivinizcaya, pramANasaMgraha, svarUpasaMbodhana, vahatatraya, nyAyacUlikA, akalaMkastrotra, akalaMka prAyazcita, va akalaMkapratiSThApATha ityAdI tyAMcI svatantra graMtharacanA Ahe arthAta yAtIla kAhI graMtha adyApa upalabdha jhAlele nAhIta. mAtra tyAMcIhI mahAnagraMtharacanA itara sAhityakArAnA atyaMta upayogI paDalI yAcI pracItI varacevara yeteM prastuta ThikANI A0 bhaTrAkalaka yAMcyA 'tattvArtharAjavAtika' yA mahAna va prasiddha graMthAMcA thoDakyAna paricaya karuna deNyAcA prayatna kelA aahe| 'tatvArtharAjavAtika' hI umAsvAtIMnI lihilelyA tatvArthasatrAvarIla TIkA Ahe yA graMthAtIla mahAnatA va gaMbhIratA yA dona guNAmule yA graMthAlA 'tatvArtharAja' yA AdaraNIya nAvAne saMbodhile Ahe umAsvAtIMcA 'tatvArthasatra' hA grantha 10 adhyAyAta vibhAgalA asUna rAjavatikAta dekhIla to dahA adhyAyAta vibhAgalA Ahe yA granthAcI zailI atiprauDha ANi gahana azI Ahe yA graMthAdvAre A0 akalaMka dArzanika, saiddhAtika, va mahAvyAkaraNakAra yA tIna svarUpAta prakaTa jhAlele Aheta tyAMce sarvAMgINa pAMDitya mAtra graMthAvarUna prakaTa jhAlele disate yA graMthAcI vizeSatA mhaNaje jainadarzanAcA prANa asalelyA anekAMtavAdAlA yA graMthAta adhika vyApaka svarUpa dile Ahe jainetara sarva vAdAMce nirAkaraNa prastuta graMthAta kole Ahe tyAMcyA pratyeka sUtrAcyA kArakAnazailItUna dArzanika dRSTikona prakaTa jhAlelA disato mA athAtIla prathama adhyAyAta sAMkhya, vaizeSika ANi bauddha yAMcyA mokSAce vivecana kele asUna, dusar2yA adhyAyAcyA daramyAna Page #728 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jaina sAhityAtIla kAhI pramukha AcArya va tyAMce pramukha grantha 213 zarIrAMce tulanAtmaka vivecana kele Ahe / tisa-yA adhyAyAta adholoka, madhyaloka yAMce vistRta vivecana kele asUna cyauthyA adhyAyAcyA daramyAna svargalokAce pUrNa vivecana kele Ahe pAcavyA adhyAyAta SaTdravyAMce vivecana kele asUna, sahAvyA adhyAyAta vividha karmAca Azrava va tyAMcA pariNAma sAMgitalA Ahe sAtavyA adhyAyAta jainagRhasthIcA AcAra kathana kelA asUna, AThavyA adhyAyAta karmasiddhAMta mAMDalA Ahe 6 vyA adhyAyAta jainamuniAcAra kathana kelA asUna 10 kA adhyAyAta mokSAce vivecanA kele Ahe / anya matAMcyA vivecanAsAThI pataMjalIce mahAbhASya, vaizeSika sUtra, nyAyasUtra, vasubaMdhucA abhidharmakoza ityAdi graMthAtIla uddharaNe udhRta kelI Aheta / kharokhara A0 akalaMkAMcyA mahAna sAhitya kRtIMce aMtaraMga DokAvUna pAhiletara tyAMcyA asAmAnya vyaktitvAcI chApa ApalyA manAvara sahaja paDate te tarkapradhAna va vicArapradhAna ase mahAna vidvAna asUna svataH alpabhASI va satata vicAra jAgRtI bAlagaNAre mahAna AcArya hoUna gele / AcArya nemicaMdra va gommaTasAra AcArya nemicaMdra siddhAMta cakravartI he vi0 saMvata 19 vyA zatakAta hoUna gele, jaina siddhAMta sAhityAce te eka mahAna paMDita hote / tyAMnA 'siddhAMta cakravartI' hI mahAna padavI prApta jhAlI hotI / te naMdisaMgha dezIya gANace AcArya asUna rAjA zrI rAjamalladeva, cAmuMDarAya, zrI rAjAbhoja yAMce guru hote / yAvarUnaca te gaMgavaMzIma rAjA mArasiMha va cAmuMDarAya yAMccA kAlAta hoUna gele asAveta | gaMgavaMzIyAMcA rAjyakAla mhaNaje jainadharmAcyA dRSTIne to eka suvarNakAla mAnalA jAto / kAraNa jaina dharmAlA yA gaMgavaMzIya rAjAMnI barAca rAjAzrama dina hotA / nemicaMdrAMccA vidvattelA azA rAjAMcI sAtha milAlI asela he sahajazakya Ahe / te eka catura vidvAna va siddhAMta sAhityAtIla prakAMDa paMDita hoUna gale / te svataHhaviSayI lihitAta jai cakkeNa ya cakkI chaha khaMDa sAhiyaM aviggheNa / taha maicakkeNa mayA chaha khaMDa sAhiyaM sammaM // 367 (go0 ka0 ) arthAta 'jyApramANe cakravartI samrATa ApalyA cakrarUpI astrAne bharatAcyA sahA khaMDAMnA svavaza karato, tyApramANe mI ( nemicaMdrAne ) ApalyA buddhirUpI cakrAne Adya siddhAMta sAhityAce sahA khaMDa mhaNaje SaTa- khaMDa - AgamAcI sAdhanA kelI / ' 0nemicaMdrAccA guru-ziSya paraMpareviSayI ApaNAlA tyAMcyA 'trilokasAra' graMthAtUna mAhitI milate / nemicaMdrAMnI abhayanaMdIlAca Apale paramaguru mAnale asUna vIranaMdi, iMdranaMdi yAMnA jyeSThabaMghUvat namaskAra kelA Ahe / kanakanaMdIlA dekhIla tyAMnI Apale guru mAnale Ahe / hI goSTa tyAMccA kAlanirNayAvarUna dekhIla spaSTa hote / A0 nemicaMdrAcA kAla sAdhAraNapaNe 11 vyA zatakAcyA pUrvArdhAtaca mAnalA Ahe / A0 nemicaMdrAMnI rAjA mArasiMha va cAmuMDarAya yA mahAna bhaktAMcyAvara anugraha karaNyAsAThIca graMtharacanA kelI Ahe / evaDheca navhe tara cAmuMDarAya rAjAcyA nimittAneca tyAMnI 'gommaTasAra' yA prasiddha graMthAcI racanA kelI Ahe / OMo CURRICU 30 zrIAnanda Ama deM- AAnanda ana abhi Page #729 -------------------------------------------------------------------------- ________________ w`q`q`@ m` mrmt wrd wrwd bh m`trf` wtmt`h`h`h```` `qd mn m`h mw mrymrGyfq`w drdy khy mrhqr`yd m`rfy` `rq` 214 itihAsa aura saMskRti A0 nemicaMdra siddhAMtideva va A0 nemicaMdra siddhAMta cakravatI he donhI AcArya bhinna bhinna asAveta kI ekaca asAveta yAviSayI vidvAnAMcyAta ajana matabheda Aheta .A0 nemicaMdra siddhAMtideva yAMnI 'bahada dravyasaMgraha' yA graMthAcI racanA kelyAce mAnale jAte tara, A0 siddhAMta cakravartI nemicaMdrAMnI 'gommaTasAra' graMthAcI racanA kelyAce mAnale Ahe / yA donhI AcAryAcI mAhitI ApaNAlA paM0 jugalakizora mukhtAra yAMcyA purAtana vAkya sUcI madhye, bRhadadravyasaMgraha lekhaka ajitakumAra jaina yAMcyA prastAvaneta, sanmatijJAnaprasAraka maMDala solApUra saMpAdita dravyasaMgraha, va bhAratIya jJAnapITha dvArA prakAzita 'jainendra siddhAnta koza' ityAdi graMthAtUna pAhAvayAsa milate / AgadI AlikaDe prasiddha jhAletayA jainendra siddhAnta koza graMthAta he donhI graMtha ekAca nemicaMdra AcAryAce mAnale Aheta (pra0 khaMDa pR0 naM0623) / yA dona graMthakartyA viSayI vizeSa sakhola vicAra karaNe yethe zakya naahii| A0 nemicadrAMnI vipula graMtharacanA kelI nasalItarI, jI graMtharacanA kelI Ahe tI atyaMta mahatvapUrNa Ahe / tyAMcyA graMthAcyA zailIvirunaca tyAMcI agAdha vidvattA sahajapaNe ApaNAlA disUna yete| jaina siddhAMtazAstrAvara gADha prabhutva asalete nemicaMdrAcAryAsArakhe AcArya agadI alpaca disUna yetAta / siddhAMtazAstrAvara tyAMnI ApalI racanA agadI adhikAra vANIne kelI Ahe / tyAMcI graMtharacanA puDhIlapramANe mAnaNyAta AlI Ahe / 1. gommaTasAra 2. labdhisAra 3. kSapaNasAra 4. trilokasAra i| prastuta ThikANI A0 nemicaMdrAMcyA 'gommaTasAra' yA prasiddha graMthAviSayI saMkSipta va mahatvapUrNa mAhitI deNyAcA prayatna kelA aahe| gommaTasAra' yA graMthanirmitIviSayI eka kathA sAMgitalI jaate| AcArya zrI siddhAMta cakravartI ekadA siddhAMta graMthAcA svAdhyAya karIta asatAnA, cAmuDarAya yAMnI pAhile / va tyAMcyA darzanAsa gele tevhA AcAryazrInI caTakana zAstravAcana baMda kele / cAmuMDarAyAMnI kAraNa vicAratAya te mhaNAle, 'zrAvakAMnI siddhAMta graMtha vAcU nayeta / ase zAstra Ahe / tyAtIla gUDhAzayAce nITa Akalana na jhAlyAsa kAhI viparIta ghaTanA ghaDaNyAcI zakyatA asate / ' paNa tatvajijJAsU cAmuMDarAyAne punaHpunaH vinavaNI kelyAvara, tyAMnI zrAvakAMcyA svAdhyAyAlA yogya hoIla azA ta-hene 'paMcasaMgraha' yA graMthAcI racanA kelI / nemicaMdrAMnI ApalyA yA tattvajijJAsU va mahAna dharmaprabhAvaka ziSayAcyA gauravArtha yA graMthAlA 'gommaTasAra' ase nAva dile / ' zivAya graMthakartA gommaTadevatece bhakta hote ANi gommaTa rAjA AcAryA cA bhakta hotA / 'gommaTasAra' graMthAce jIvakAMDa va karmakAMDa ase dona vibhAga Aheta / siddhAMtazAstrAtIla vistRta viSayAMce vivecana yA graMthAta saMkSipta rUpAne ghetale Ahe / mahAkarmaprAbhUta siddhAMtAtIla jIvaTThANa, khuddAbadha, baMdhasvAmI, vedanAkhaMDa, vargaNAkhaMDa, yA pAca mahAna siddhAMta zAstrAtIla viSayAMce saMkSipta saMkalana yA 'gommaTasAra' graMthAta kele Ahe / yAmuleca yA graMthAce dusare nAva 'pacasaMgraha' asehI dile aahe| 'gommaTasAra' graMthAtIla jIvakAMDAta saMsArI jIvAMcyA karmAcyA kamI adhika AvaraNApramANe hoNA-yA vividha avasthAMce varNana kele Ahe / gati, jAti, paryApti, kaSAya, lezyA, veda ityAdi caudA mArgaNAdvAre karmAdhIna jIvAMcyA vividha ucca nIca avasthAMce varNana yA bhAgAta kele Ahe / 'karmakAMDa' vibhAgAta aSTa prakAracI karma, karmAce svarUpa, karmAcA sthitikAla, karmAcI phaladAyaka GION MPA Page #730 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jaina sAhityAtIla kAhI pramukha AcArya va tyAMce pramukha grantha 215 zaktI, karmaparamANUcI saMkhyA i0 jaDakarmAcyA avasthAMce varNana kele Ahe / thoDakyAta yA graMthAta jIvA - tmyAce mUlasvarUpa, yA jIvAtmyAcyA karmajanya vividha saMsArI avasthA, jIvAtmyAce aMtima dhyeya, tyA dhyeyamArgAta yeNAre bhAvakarmarUpI aneka aDathale, te kase TAlAveta yAMce mArgadarzana atyaMta vyavasthitarItyA kele Ahe / hA graMtha atyaMta upayogI asUna nitya svAdhyAya karaNyAsa yogya Ahe / yA graMthAvara cAra TIkA lihilyA gelyA Aheta / 1. cAmuMDarAyakRta paMjikAsvarUpa kannaDa bhASetIla TIkA / 2. abhayacadra saiddhAMtIkRta TIkA 3. kezavavarNIkRta kannaDa TIkA 4. jJAnabhUSaNa nemicaMdrAcAryAkRta jIvatattvapradIpikA / siddhAtazAstrAce nirUpaNa karaNAre A0 nemicaMdra siddhAMtacakravartI eka mahAna AcArya hoUna gele / tyAMnI 'gommaTasAra' sArakhyA graMthAcI racanA karUna mumura lokAvara mahAna upakAra kele Aheta / A0 hemacaMdra va siddhahemazabdAnuzAsana A0 hemacaMdra 11 vyA zatakAtIla eka mahAna vidvAna hoUna gele / te zvetAMbara paraMparetIla eka ananyasAdhAraNa vidvAna mAnale jAtAta / tyAMnA tatkAlIna 'jJAnadIpa' ase mAnale jAte / bhAratIya jainasAhityAcyA prAMgaNAta sarvazreSTha vibhUtIMcyA madhye A0 hemacaMdra hI eka divya, alaukika va mahAna vibhUtI hoUna gelI / tyAMcI mahAna buddhI, alaukika pratibhA, gaMbhIra jJAna yA goSTIMcyAviSayI anumAna karaNe, sarvasAdhAraNa mANasAlA atyaMta kaThINa Ahe / tyAMnI ApalyA mahAna maMgalamaya graMtharacanene vidvAnAMna mohavUna TAkale Ahe / bha0 mahAvIra svAmIMcyA gUDha siddhAMtAce spaSTIkaraNa sarvasAmAnyAsAThI sulabha karuna deNyAce mahAna kArya tyAMnI kele | A0 hemacaMdrAMcA janma gujarAthamadhIla dhuMdhakA gAvI sana 1088 madhye jhAlA / tyAMcyA pityAce nAva cAcAdeva va mAtece nAva pAhinIdevI hote / te jAtIne moDha mahAjana asUna tyAMce janmanAva caMgadeva ase hote / bAlavayAtaca tyAMcI cANAkSa buddhi pAhUna deveMdrasUriMnI tyAMnA jainadharmAcI dIkSA dile | deveMdramUracyA sAnidhyAta asatAnAca tyAMnI tattvajJAna, nyAya, kAvya, tarka, lakSaNa va Agama sAhitya yAce sakhola jJAna milavile / sarasvatI ANi lakSmI ekAca ThikANI nAMdU zakata nAhIta ase mhaNatAta, paraMtu hemacaMdrAcyA bAbatIta he viparIta ghaDalyAce disate / tyAMcyA jivhevara tara sarasvatI jaNU nAcata hotI; ANi zivAya tila lakSmIcI sAtha mhaNUna kI kAya tyAMnA cAlukyavaMzI siddharAja jayasiMhAcA rAjAzraya milAlA hotA rAjA jayasiMhAlA vyAkaraNAcI phAra AvaDa hotI / rAjAne hemacaMdrAMnA vyAkaraNa lihityAvizayI vinatI kelI / hemacaMdrAMnI ekA mahAna vyAkaraNa graMthAcI racanA kelI / tI pAhUna rAjAlA atyAnaMda jhAlA / hemacaMdrAcyA upadezAvarUna rAjAcyA manAta jainadharmAviSayI prItI utpanna jhAlI va tyAne tyAca nagarAta vizAla jinamaMdire ubhAralI / tyAne A0 hemacaMdrAMnA Apale rAjaguru, dharma-guru va dIkSAguru mAnale / va jainadharmatattvAMcyA prasArAlA suruvAta kele / A0 hemacaMdrAMcI graMtharacanA vizAla ANi samRddha Ahe / tyAMnI ApalyA pratimece vaibhava dAkhavile nAhI asA sAhityAcA ekahI vibhAga ApaNAlA dAkhavitA yeNAra nAhI / nyAya, vyAkaraNa, kAvya, koza, chaMda, rasa, alaMkAra nItI, yoga, maMtra, kathA, caritra i0 laukaki, adhyAtmika dArzanika i0 vividha viSa Arya zrI Ananda AcArya prava26 grantha JO LUNDLE grantha Page #731 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Ansaniniaww anmaaniwwAMANANJAANABAJapadaanadaarewHIANASAAMARIAAAAAAAMANABAAAAAIAIMJABARABANASABArsatanAmABADABABA AcAryapravabhiAcAryapravabhilA zrIAnanda anyazrAAnandAanza2 Www.niwwmom wriNAVIN itihAsa aura saMskRti . yAMvara hemacaMdrAMce jJAnAne paripUrNa ase mahAna graMtha Aheta / tyAMnI ApalyA bahumola jIvanAta sAr3he tIna koTI zlokAMcI racanA kelI asalyAce mAnale jAte / tyAMcI vividha graMtharacanA puDhIlapramANe aahe| 1. siddhahemazabdAnuzAsana / 2. dvayAzraya mahAkAvya / 3. abhidhAna ciMtAmaNi, anekArthasaMgraha, dezInAmamAlA, nighaMTuzeSa (koSa sAhitya), 4. kAvyAnuzAsana, 5. chaMdonuzAsana 6. pramANamImAMsA, anyayogavyavacchedikA, ayogavyavacchedikA (nyAyAviSayaka) 7. yogazAstra (zAstraviyayaka), 8. vItarAgastrotra 6. triSaSTizalAkApuruSacaritra (caritra sAhitya) i| A0 hemacaMdrAcyA sarva graMthAMcI mAhitI deNe zakya meM / yethe phakta tyAMcyA 'siddhahemazabdAnuzAsana' yA vyAkaraNa graMthAcI saMkSipta mAhitI deNyAta yeta Ahe A0 hemacaMdra ekadA vihAra karIta asatAnA, aNahillapura pATaNa nagarAta yeUna pohacale / tethe cAlukyavaMzI siddharAja jayasiMha rAjAcA tyAMnA rAjAzrama milaalaa| yA rAjAlA vyAkaraNAcI phAra AvaDa hotI / va yA rAjAcyA vinaMtInusAraca A0 hemacaMdra yAMnI 'siddhahemazabdAnuzAsana' yA mahAna vyAkaraNa graMthAcI racanA kelI / tI pAhUna rAjAlA atyAnaMda jhAlA mA vyAvaraNa graMthAcI hattIvarUna mikhaNaka kADhalI va puDhe tyAca rAjAcyA manAta jainadharmAviSayI zraddhA utpanna jhaale| 'siddhahemazabdAnuzAsana' yA vyAkaraNa graMthAta ekUNa 8 adhyAya asUna tyAtIla pahile 7 adhyAya saMskRta bhASecyA vyAkaraNAviSayI Aheta / zevaTacA adhyAya prAkRta bhASecyA vyAkaraNAbAbata Ahe yA adhyAyAta hemacaMdrAMnI mahArASTrI, zaurasenI, paizAcI, cUlikA peMzAcI, apabhraMza yA bhASAMcyA vyAkaraNAcI mAhitI dilI aahe| tyAMce vyAkaraNa vistRta va pramANabhUta aahe| AThavyA adhyAyAce tyAMnI cAra pAda kele asana caula pAdAta apabhraMza bhASecI lakSaNe sAMgitalI Aheta / kharokharaca 'siddhahemazabdAnuzAsana' hA vyAkaraNa graMtha atyaMta mahatvapUrNa asUna, hemacaMdrAMcyA uttarAvartI vyAkaraNakArAMnA to atyaMta upayogI paDalA aneka graMthAtuna prastuta graMthAcA ullekha kalelA ApaNAlA disUna yeto| A0 hemacaMdrAMcI lekhaNI jainasAhityAcyA pratyeka sAhityAzI nigaDati aahe| tyAMce dUradarzitA va vyavahAradakSatA i0 guNa pAhUnaca vidvAnAMnI tyAMnA 'kalikAlasarvajJa' yA upAdhIne vibhaSita, kele aahe| tara pITarsana sArakhyA pAzcAtya vidvAnAMnI tyAMnA "Ocean of knowledge" arthAta 'jJAnamahAsAgara' yA sArtha upAdhIne bhUSavile Ahe / A / hemacaMdrAMcI viSaya varNana zailI suspaSTa, prasAdaguNAMnI yukta va hRdayasparzI Ahe / vAcakAMnA ApalyA graMtharacanetIla zailIne maMtramugdha karUna TAkaNyAcI eka vegalIca kalA aahe| tyAMcyA prakAMDa pAMDityAmuleca tyAMce tatkAlIna vidvAnAta atyaMta mAnAce sthAna hote| sAdhAraNapaNe mahAna pratApI rAjA vikramAdityAcyA rAjadarabArAta mahAkavI kAlidAsAce, guNajJa rAjA harSAcyA zAsana kAlAta je sthAna lekhaka paMDita pravara bANabhaTTAce, sthAna hote taseca rAjA siddharAja jayasiMhAcyA rAjadarabArAta A0 hemacaMdrAce sthAna hote / arthAta yAvarUnaca A0 hemacaMdra he sarvakalAgaNasaMpanna eka mahAna AcArya hoUna gele he spaSTa hote| 'jaina sAhityAtIla kAhI pramukha AcArya va tyAMce pramukha graMtha' yA nAvAkhAlI lihilelyA yA lekhAmadhye ullekhilele, A0 umAsvAti, A / haribhadrasUra, A0 bhaTTAkalaMka, A0 nemicaMdra va A hemacaMdra yA pAcahI AcAryAMce jainadharmAta atizaya mahattvapUrNa va ucca ase sthAna aahe| yA mahAna AcAryAnI cyA zAjadarabArana gele Page #732 -------------------------------------------------------------------------- ________________ / jaina sAhityAtIla kAhI pramukha AcArya va tyAMce pramukha grantha 217 atyaMta prabhAvazAlI azI graMtharacanA karUna jainasAhityAlA samRddha kele Ahe / yA AcAryAMcyA graMtharacanelA vizeSa mhaNaje digabara-zvetAMbara yA donhI saMpradAyAMcI mAnyatA aahe| thor3A phAra pharaka asela tara to durlakSa karaNyAsArakhA Ahe / jaina sAhityAtIla AcArya paraMparA mahAna aahe| aneka AcAryAMnI jaina dharma vRddhIsAThI Apale sarvasva jIvana jhijavile aahe| ANi tyAMceca anaMta upakAra mhaNUnaca kI kAya AjacA jainadharma viSayAcA abhyAsa karaNArA abhyAsU tyAMcyA graMtharUpI gaMgotrI madhye svachaMdapaNe Dubata asa nA disato aahe| saMkSipta svarUpAta mAhitI dilelyA barIla pAca jainAcAryA paikI A0. umAsvAtI he jainasiddhAMta zAstrAta, A0 haribhadrasUri jaina dArzanika zAstrAta, A0 bhaTTAkalaMka jaina nyAyazAstrAta, A0 nemicaMdra jainabhUgola va siddhAMtazAstrAta, tara A0 hemacaMdra vyAkaraNa, nyAya i0 sAhityAtIla sarva kSetrAta nipuNa hote / yA sarva AcAryAMcI graMtharacanA mhaNaje jainasAhityAtIla mahAna saMpattIca hoya / yA graMtha AjacyA vidvAnAMnI cikitsaka rasikatene avalokana karUna, tyAMce vicAra pArakhUna va samajAUna gheUna te navyA tulanAtmaka dRSTine punaH samAjapuDhe ThevaNe atyAvazyaka aahe| tyAmule jaina samAjAcyA sAMskRtika va dhArmika unnatIcA mukhya hetU saphala hoNyAsa barIcazI madata hoIla, azI zubhecchA vyakta karaNyAsa kAhIca harakata naahii| saMdarbha graMthAcI yAdI 1. jaina sAhitya aura itihAsa para vizada prakAza-paM0 jugalakizora mukhtaar| . .. 2. prAkRta sAhitya kA itihAsa-jagadIzacaMdra jaina / 3. jaina lakSaNAvalI-saM0 bAlacadra siddhAMtazAstrI (prathamabhAga) 4. jainendra siddhAnta koza-bhAratIya jJAnapITha prakAzana prathama bhaag| 5. jainadharma-jIvarAja jaina graMthamAlA solapUra / 6. jaina sAhitya aura itihAsa-nAthUrAma premii| 7. tatvArthasUtra-paM sukhlaaljii| 8. samadazI AcArya haribhadra-pra0 rAjasthAnI purAtana grNthmaalaa| 6. nyAyakumudacaMdra-paM0 mahedrakumAra nyAyazAstrI / 10. gommaTasAra-pra0 zrImad rAjacaMdra jaina zAstramAlA / 11. dravyasaMgraha-jIvarAja jaina graMthamAlA solApUra / 12. apabhraMza sAhitya-paM0 gulerI zarmA / 13. siddhahemAnuzAsana-pyAracadaMjI / ADMAASALAAAA A AAAAAAAAAAAAADAmrawasana w AGARMASALAIJAanarasRNAMANABAJARAJEmadarsaiduowwe AcAryapravAsa zrIAnantha mAyAmaprakAratarAja zrAAnanda-nya M womenimammmmamyammmmmmmmmmmindianmmmmmmmarwarimmmmmmmmmm Page #733 -------------------------------------------------------------------------- ________________ camwaANJanvarAAAAM NERALAMAAJMetuper Agapravara AmAAnanda anya AcAryapravarAtrina AcArgapraya abhaya mariawwwr -MAR D zrI kundana RSi [saMskRta prAkRta ke abhyAsI AcArya pravara ke antevAsI] RSi sampradAya ke pA~ca sau varSa zramaNa bhagavAna mahAvIra ke nirvANa ke pazcAta karIba eka hajAra varSa taka saMgha vyavasthA suvyavasthita rIti se calatI rhii| isake bAda tAtvika siddhAntoM meM ekarUpatA rahane para bhI AcArika dRSTi se aneka prakAra kI vibhinnatAe~ A gii| inhIM AcAra-kriyAoM ke matabheda ko lekara aneka gaccha bana gaye aura unameM bhI dhIre-dhIre zithilatA phailatI gii| zramaNa varga meM caityavAda kA vyApaka prasAra ho gyaa| maThoM kI taraha sAdhu jana upAzraya banA kara rahane lge| jyotiSa, gaNita, mantra-tantra kA bhI Azraya lekara yaza-pratiSThA prApta karane kA prayatna hone lgaa| sAdhuoM ne char3I, pAlakI Adi bAhya vaibhava ko apanAne ke sAtha-sAtha apane ko 'yati' kahanA prArambha kara diyaa| sArAMza yaha hai ki vezataH sAdhu rahane para bhI zravaNa varga meM AcArika zithilatA Ane ke sAtha-sAtha vaicArika dRSTikoNa badala gayA aura kanakakAminI kA tyAgI varga bhI kisI na kisI rUpa meM lakSmI kA upAsaka bana gyaa| bhagavAna mahAvIra ke nirvANa ke bAda lagabhaga eka hajAra varSa kA yaha madhya kAla jaina zAsana ke itihAsa meM kAphI dhuMdhalA hai| isa kAla meM zramaNa saMgha kA vikAsa avaruddha to huA hI sAtha hI vaha avanati kI ora bhI jA rahA thaa| isI samaya meM dharmaprANa krAntikArI lokAzAha kA janma huaa| bAlyakAla se Apa pratibhAzAlI aura medhAvI the| pandraha varSa kI Ayu meM zAstroM ke adhyayana meM acchI pravINatA prApta kara lI aura jaise-jaise zAstroM kI gaharAI meM utare to spaSTa hone lagA ki zAsrokta sAdhu-AcAra aura pracalita yati-AcAra meM koI tAlamela hI nahIM hai| AkAza-pAtAla jaisA antara hai| dhArmika kSetra kI isa birUpatA ko dekhakara loMkAzAha ke mana meM eka saMkalpa jAgrata huA ki hamAre zramaNa varga kI yaha vartamAna sthiti mahAvIra zAsana ko malina banA rahI hai| yadi isakA parimArjana nahIM kiyA gayA to bhaviSya meM jainatva kA nAmazeSa hI raha jaayegaa| janasAdhAraNa to dhArmika bhAvanAoM se vimukha ho hI rahA hai aura hamArA pUjya zramaNa varga bhI apane pada ke anukUla nahIM rahA to jaina dharma, darzana-saMskRti aura sAhitya ke jAnakAra bhI nahIM rheNge| isa sthiti se chuTakArA pAne kA eka hI upAya hai ki Agamokta siddhAntoM se janatA ko paricita karavAyA jaaye| ha Page #734 -------------------------------------------------------------------------- ________________ RSi sampradAya ke pAMca sau varSa 216 isa saMkalpa ko kAryAnvita karane ke lie krAntidUta lokAzAha ne Agamokta AcAra-vicAroM kA pratipAdana karanA prArambha kara diyaa| buddhijIvI varga ne Apake kathana para cintana-manana kiyA aura dhIra-dhIre aneka vyakti unake anuyAyI bne| mahAvIra ke zUddha saMyama mArga kA jora-zora se pracAra karane lage / pracAra ke sAtha-sAtha Apake virodhiyoM dvArA Sar3ayantroM kI paramparA cAlU ho gaI, lekina apane Atmabala, satyaniSThA ke dvArA saba prakAra ke saMkaToM kA mukAbalA karate hue Apa apane uddezya meM saphalatA prApta karane lage aura Apake sadupadeza se prerita hokara eka sAtha 45 mumukSujanoM ne sAdhu-dIkSA aMgIkAra karane kI icchA vyakta kI evaM Apake parAmarzAnusAra zrI jJAna RSi jI mahArAja ke pAsa dIkSA lii| bAda meM ina 45 mahAtmAoM ne apane upakAraka mahApuruSa ke prati kRtajJatA pradarzita karane ke lie apane gaccha kA nAma loMkAgaccha rkhaa| ina 45 mahApuruSoM se prArambha huA lokAgaccha dinoM dina pragati karatA gyaa| zuddhaAcAravicAroM ke samarthaka zrAvaka-zrAvikAoM kI saMkhyA-vRddhi ke sAtha sAdhuoM kI saMkhyA meM bhI AzAtIta vRddhi huI aura karIba 70-75 varSa ke alpakAla meM hI sAdhuoM kI saMkhyA 1100 taka pahu~ca gii| kintu satrahavIM zatAbdI ke prathama caraNa ke pazcAt punaH cAritrika zithilatA ke kAraNa loMkAgaccha meM hrAsa prArambha ho gayA aura ApasI phUTa bhI par3a gii| isake kAraNa punaH dhArmika sthiti zrI lokAzAha ke pUrva jaisI bana gaI aura isa sthiti ko sudhArane ke lie punaH saMyamaparAyaNa mahApuruSa kI AvazyakatA anubhava kI jAne lgii| aise samaya meM zrI lavajI RSi jI mahArAja dhArmika kSetra meM eka krAntikArI ke rUpa meM avatIrNa hue| ina mahApuruSa ne aneka upasargoM kA sAmanA karate hue saMyama mArga kA uddhAra kiyaa| Apa zrI RSi sampradAya ke Apa saMsthApaka haiN| unake dvArA prArambha kI gaI kriyoddhAra kI paramparA Aja taka abAdha gati se cala rahI hai| pUjya zrI lavajI RSi jI mahArAja vikrama kI satrahavIM zatAbdI ke uttarArddha meM gurjara dezIya loMkAgaccha ke pATa para zrI bajaraMga RSi jI mahArAja virAjamAna the| sUrata nivAsI dhArmika-AcAra vicAra sampanna koTyAdhIsa zrI vIra jI borA Apake parama bhakta aura anurAgI the| Apake eka suputrI thii| usakA nAma phUlAbAI thaa| phulAbAI kA vivAha sUrata ke hI eka zreSThi putra se huA thA, lekina daivayoga se yuvAvasthA meM hI phUlAbAI ke pati kA dehAvasAna ho gyaa| Apake eka honahAra suputra thA / jisakA nAma lavajI thaa| pati viyoga ke pazcAt phUlAbAI pitA ke yahA~ rahane lgiiN| mAtA evaM nAnA ke dhArmika saMskAroM kA bAlaka para pUrA prabhAva par3A / sAta varSa kI umra meM hI sAmAyika, pratikramaNa ke pAThoM ko kaThastha kara liyA lekina isakI jAnakArI kisI ko bhI nahIM hone dii| kisI eka dina phUlAbAI bAlaka lavajI ko lekara zrI bajaraMgajI mahArAja ke darzana karane AI aura bAlaka ko sAmAyika, pratikramaNa Adi kI zikSA dene kI vinatI kii| bAlaka lavajI ko bhI guru mahArAja ke darzana karane evaM sAmAyika, pratikramaNa ke pATha sIkhane kI zikSA dii| AcAprasanabhAyAmaprasAra zrIAThasya zrIAnan LO wimmommmmmmmanmayanamamarina Page #735 -------------------------------------------------------------------------- ________________ maaaaaaawaranandaCANKAIADAAAAAAASABAJANADADAJaswantIDABASAKinaaaaaaamaAJANASARABASADACHIKIAASANABALRAJARAMA AcAryapravaabhinaya zrAAnandAntha5zrAAnanda: OK 220 itihAsa aura saMskRti 18 mAtA kI bAta sunakara bAlaka lavajI ne batAyA ki mAtAjI sAmAyika, pratikramaNa to mujhe yAda hai| isako sunakara aura pUrI jAnakArI hone para mAtA ke harSa kA pAra na rahA / zrI bajaraMga svAmI bAlaka kI pratibhA, smaraNa zakti Adi ko dekhakara kulAbAI se bole ki yaha bAlaka kuzAgra buddhi kA hai, ise jainAgamoM kA abhyAsa kraao| mAtA ne isake lie apanI anumati pradAna kara dii| phUlAbAI kI prArthanA aMgIkAra karake zrI bajaraMga svAmI ne bAlaka lavajI ko jainAgamoM kA abhyAsa karAnA prArambha kara diyA aura thor3e se samaya meM hI dazavakAlika, uttarAdhyayana, AcArAMga, nizItha, dazAzrutaskandha, vRhatkalpa Adi zAstroM kA talasparzI abhyAsa kraayaa| zAstroM ke par3hane aura unakA marma samajha lene se bAlaka lavajI ko saMsAra se vairAgya ho gyaa| gurujI bhI bAlaka kI isa manovRtti ko samajha gye| vIrAjI aura phUlAbAI ko lavajI kI vidvattA kI jAnakArI huI to unhoMne apanI prasannatA vyakta karate hue zrI bajaraMga RSi jI kA bahuta Adara-satkAra kiyaa| zrI lavajI zAstra jJAtA the aura tatkAlIna sAdhu AcAra ko dekhakara bAra-bAra vicAra karate to hRdaya meM khedakhinna ho jAte the| sAdhusaMsthA meM vyApta zithilatAcAra kaise dUra ho aura punaH AgamAnukala AcAra kA prasAra ho, isake lie vicAra karate the| anta meM isa nizcaya para pahuMce ki zithilAcArI sAdhuoM ko sudhArane kA sarvottama mArga yahI hai ki maiM svayaM sAdhu dIkSA aMgIkAra karake Adarza upasthita kruuN| apanI bhAvanA ko nAnAjI va mAtAjI ke sAmane rkhaa| unhoMne Apako aneka pralobhana diye, samajhAyA, parIkSA lI aura anta meM zrI bIrajI ko mAnanA par3A ki aba lavajI ko dIkSA lene se rokanA ThIka nahIM hai| lekina isake sAtha yaha zarta rakhI ki dIkSA zrI bajaraMga jI ke pAsa lenI hogii| bIrajI kI ukta zarta sunakara zrI lavajI zrI bajaraMga RSijI mahArAja se mile aura bhaviSya ke sambandha meM spaSTatA kara lI ki agara Apake aura mere bIca AcAra-vicAra sambandhI matabheda nahIM utpanna huA aura ThIka taraha se AgamAnusAra nibhAva hotA rahA to ApakI sevA meM raheMgA anyathA do varSa bAda maiM svatantra pRthaka rUpa se vicaraNa kara skuuNgaa| zrI bajaraMga RSijI ne isa zarta ko svIkAra kiyaa| Apane saM0 1662 meM zrI bajaraMga RSi jI se dIkSA aMgIkAra kii| zrI bajaraMga RSijI ne Apako zAstroM kA aura adhika abhyAsa kraayaa| tatvajJAna kI praur3hatA ke sAtha AcAra bhinnatA, zithilatA ke prati ApakI virakti bar3hatI gii| gurudeva se isa zithilatA ko dUra karane ke lie nivedana kiyA, kintu ve apanI vRddhAvasthA ke kAraNa isake lie kucha kara sakane meM udAsIna hI rahe aura zrI lavajI RSijI ko kriyoddhAra karane kI AjJA dii| . gurudeva kI AjJA pAkara zrI lavajI RpijI apane sAtha zrI thobhaNa RSijI aura zrI bhAnuRSi nAmaka do santoM ko lekara sUrata se khaMbhAta padhAre / pratidina vyAkhyAna hote aura janatA meM ApakI vANI kA prabhAva phailane lgaa| khaMbhAta ke pramukha zreSThiyoM, prabhAvazAlI vyaktiyoM aura anya bhAI-bahanoM ne Apake TOY MPA Page #736 -------------------------------------------------------------------------- ________________ RSi sampradAya ke pA~ca sau varSa 221 upadezoM kI prazaMsA karate hue dharma pracAra meM tana, mana, dhana se sahayoga dene kA nivedana kiyaa| zrI lavajI RSijI mahArAja ne bhI unake bhAvoM ko jAnakara kahA ki merI bhAvanA bhI siddhAntAnusAra zuddha kriyA ke pAlana karane kI hai aura Apa loga kriyoddhAra ke kArya meM sahAyaka hoM to maiM punaH zuddha saMyama grahaNa karake kriyA kA uddhAra kruuN| isI ke lie maiM gurujI se pRthaka huA hU~ / isa kathana ko sabhI ne svIkAra kiyaa| - isake anantara zrI lavajI RSijI, zrI thobhaNa RSijI aura zrIbhAnu RSijI mahArAja ThANA 3 khaMbhAta nagara ke bAhara eka bagIce meM padhAre aura pUrva dizA ke sanmukha khar3e hokara zrI saMgha kI sAkSI pUrvaka punaH bhAgavatI dIkSA aMgIkAra kI aura zAstrAnusAra AcAra pAlana karane-karAne kA nizcaya kiyaa| khambhAta se vihAra kara vibhinna kSetroM meM dharma ke svarUpa ko batalAte hue Apane zithilAcAra ke unmUlana kA kArya prArambha kara diyaa| idhara yati varga meM Apake pracAra se khalabalI maca gaI thii| unake SaDyantroM ke phalasvarUpa khambhAta ke navAba dvArA Apako najara kaida bhI kiyA gayA lekina anta meM dharma ke prabhAva se Apa mukta hue / khambhAta ke bAda vihAra karate hue Apa ahamadAbAda padhAre / vahA~ bhI jina mArga kA rahasya samajhAnA prArambha kara diyA, phalasvarUpa aneka prabhAvazAlI vyakti Apake anuyAyI bane / yahIM para lokAgacchIya yatizivajI RSi ke ziSya zrI dharmasiMha jI mahArAja se milApa huA aura ve bhI Apake mArga ko satya mAnakara kriyoddhAra ke mArga meM sahayogI bana gaye / ra ahamadAbAda se bihAra kara gujarAta, kAThiyAvAr3a, mAravAr3a, mevADa, mAlavA Adi meM dharma-pracAra dvArA bhavya jIvoM ko bodha dete hue punaH gujarAta meM padhAre aura sUrata meM cAturmAsa kiyaa| sUrata ke lie Apa aparicita nahIM the / janatA Apase atyanta prabhAvita huii| isa cAturmAsa kAla meM zrI sakhiyA jI bhaMsAlI ko bhAgavatI dIkSA pradAna kii| aba Apa cAra ThANA ho gaye the| cAturmAsa samApti ke pazcAta Apa puna: ahamadAbAda padhAre aura yahA~ para 23 varSIya suzrAvaka zrI somajI ko saM0 1710 meM bhAgavatI dIkSA pradAna kii| yahIM para yatiyoM ke SaDyantra se muni zrI bhAnu RSijI ko talavAra se mAra DAlA gyaa| isa hatyA kA patA bhI laga gayA lekina Apake samajhAne se zrAvakoM ne hatyA kA badalA lene ke lie rAjyAzraya nahIM liyaa| gujarAta kAThiyAvAr3a ko sparzate hue eka bAra Apa burahAnapura padhAre / yahA~ yatiyoM kA kAphI jora thaa| yatiyoM ke bahakAve meM Akara zrIlavajI RSijI mahArAja ke anuyAyI zrAvakoM ko jAti bahiSkRta karavA diyA / unakA kaeNoM se pAnI bharanA taka banda karavA diyaa| isa kI phariyAda bAdazAha taka pahu~ca gaI aura yatiyoM ke sabhI prakAra ke SaDyantroM kA bhaNDAphor3a ho gyaa| lekina yati apane kRtyoM se bAja nahIM A rahe the / anta meM aisA samaya AyA ki burahAnapura meM raMgArina ke hAtha se viSamizrita laDDa ko baharAne kA SaDyantra racAkara Apa zrI kI hatyA kara dI gii| . N pUjya zrI lavajI RSijI kA pArthiva deha nahIM rahA kintu Apane jo krAnti kA bIja AAAJABAAdar ananAAAABAJALA MahanAJALAKRAMM ARIAL Page #737 -------------------------------------------------------------------------- ________________ inAmarrimanawarasa masudevanadawonloadmundaruwaormaniawaariwartainmAsarSANS-Saamanaraatarwaimercad. A AcAryaprajina AcAryapraaa Ananagrantha vimhwITRAM A MMANCYNANG 222 itihAsa aura saMskRti boyA vaha dinoMdina phalatA-phUlatA hI gayA aura pATAnupATa prabhAvaka AcAryoM ne jina zAsana kI dIpti ko tejasvinI bnaayaa| pUjya zrI somajI RSijI mahArAja Apa pUjya zrI lavajI RSijI mahArAja se dIkSita hue the aura unake bAda Apa unake uttarAdhikArI AcArya bane / ahamadAbAda meM pUjya zrI dharmasiMha jI mahArAja se ApakA samAgama huA aura aneka zAstrIya bAtoM para carcA huii| pUjya zrI dharmasiMha jI kI dhAraNA thI ki akAla meM AyuSya nahIM TUTatA hai tathA zrAvaka kI sAmAyika ATha koTi se hotI hai| pUjya zrI somajI RSijI ma0 kA samAdhAna yuktisaMgata pratIta huA aura muni zrI amIpAlajI aura zrIpAlajI, pUjya zrI dharmasiMha jI se pRthaka hokara pUjya zrI somajI RSijI ke ziSya bana gye| isake bAda loMkAgaccha kI hI eka zAkhA kuMvarajI gaccha ke zrI RSi premajI, bar3e harajI, choTe harajI ma0 bhI pUjya zrIdharmasiMha jI mahArAja ko chor3akara pUjya zrI somajI RSijI ma0 kI nezrAya meM vicarane lage / idhara mAravAr3a ke nAgaurI loMkAgaccha ke zrI jIvAjI RSijI bhI punaH ma aMgIkAra kara ApakI AjJA meM vicarane lge| isI prakAra zrI haradAsajI mahArAja bhI lAhaura meM uttarAddha lokAgaccha kA tyAga karake Apake anUgAmI bane / pUjya zrI somajI RSijI ma0 ke vyApaka pracAra, prabhAva kA deza ke sabhI sthAnoM para asara huA aura aneka santoM ne zuddha saMyama mArga aMgIkAra kiyA evaM bahata se zrAvakoM ne bhI bhAgavatI dIkSA aMgIkAra kI, jisase zAsana prabhAvanA ko vega milA / pUjya zrI somajI RSijI ma. 27 varSa taka saMyama pAlana karake 50 varSa kI Ayu meM svargavAsI ho gaye / Apake bAda pUjya padavI kahAnajI RSijI ma0 ko pradAna kI gii| pUjya zrIsomajI RSijI prabhAvaka santa the| ApakA ziSyatva aneka bhavyAtmAoM ne svIkAra kiyA aura apane-apane kSetra meM vizeSa prabhAvazAlI hone se kahIM para santoM ke nAma se, kahIM kSetra ke nAma se ve zAkhAe~ jAnI pahacAnI jAtI thiiN| jaise zrI godhAjI ma0 kI paramparA, zrI parazarAma jI ma0 kI / paramparA, koTA sampradAya, pUjya zrI haradAsa RSijI ma0 kI sampradAya (paMjAba zAkhA) Adi / ina zAkhAoM meM aneka prabhAvazAlI AcArya hue aura apane tapopUta saMyama dvArA jaina zAsana kI mahAna sevAe~ kI aura kara rahe haiN| ina saba zAkhAoM kI vizeSa jAnakArI vibhinna sampradAyoM ke itihAsoM meM dI gaI hai| pUjyazrI kahAna RSijI mahArAja ApakA janma sUrata meM huA thaa| svabhAva se sarala aura dhArmika AcAra-vicAra vAle the| Apane saM0 1713 meM sUrata meM pUjya zrI somajI RSijI ma. se bhAgavatI dokSA aMgIkAra kii| acchA jJAnAbhyAsa kiyA aura pUjya zrI lavajI RSijI ma. ke kArya kA vyApaka rUpa se vistAra kiyaa| Page #738 -------------------------------------------------------------------------- ________________ RSi sampradAya ke pA~ca sau varSa 223 Rial 49 / gujarAta meM dharma pracAra karate hue Apa mAlavA meM padhAra gaye aura Aja bhI mAlavA meM RSi sampradAya ke santa satI pUjyazrI kahAnajI RSijI ma0 ke hI mAne jAte haiN| Apake zrI tArARSijI ma0 zrI raNachor3a RSijI ma0 Adi prabhAvaka ziSya the| Apake dehotsarga ke pazcAta zrI raNachor3ajI RSijI ma. aura zrI tArA RSijI ma. kramaza: gujarAta, kAThiyAvAr3a meM aura mAlavA meM vicare aura donoM ko pUjya padavI pradAna kI gii| RSi sampradAya itanI vistRta ho gaI thI ki pahacAna ke lie bhinna-bhinna kSetroM ke nAma para unake nAma par3a gaye / ina sabhI zAkhAoM ke pUjyoM aura santoM ne kriyoddhAra kara dharma kA khUba udyota kiyaa| pUjyazrI tArA RSijI ma0 ke bAda khambhAta zAkhA meM kramaza: zrI maMgala RSijI ma., zrI raNachor3a jI ma0, zrI nAthA RSijI ma0, zrI becaradAsa jI ma0pUjya padavI para AsIna hue| - isake bAda zrI mANaka RSijI ma., zrI harakhacanda jI ma0, zrI bhAnajI RSijI ma0, zrI chaganalAla jI ma0 Adi pUjya bane / pUjya zrI tArARSi ma. ke samaya meM RSi sampradAya khambhAta aura mAlavIya zAkhA meM vibhakta ho gayA thaa| mAlavIya zAkhA ke pUjya zrI kAlA RSijI ma0 hue / pUjya zrI kAlA RSijI ma. ke mAlavA kSetra meM vihAra hone se aneka mumukSaoM ne saMyama grahaNa kiyA aura unameM se aneka jJAnI dhyAnI prabhAvaka santa rahe haiN| mAlavIya zAkhA kA vihAra kSetra mAlavA, mevAr3a, mahArASTra, chattIsagar3ha aura uttara pradeza ke aneka gA~va aura nagara rahe haiN| mAlavIya zAkhA meM aneka vidvAna saMta hue haiN| jinameM se kucha eka nAma isa prakAra haiM--pUjya zrI vakSuRSijI ma0, zrI pRthvI RSijI ma0, zrI somajI RSijI ma0, zrI bhImajI RSijI ma0, tapasvI zrI kuMvara RSijI ma0, zrI TekARSijI ma., zrI harakhARSijI ma0, zrI kAlU RSijI ma0, zrI rAmaRSijI ma0, zrI mizrI RSijI ma0, zrI jasavanta RSijI ma0, zrI campaka RSijI ma0, zrI hIrA RSijI ma0, zrI bhairava RSijI ma0, zrI daulata RSijI ma0 (choTe), zrI sukhARSijI ma0, zrI amIRSijI ma0, zrI ramARSijI ma., zrI rAmaRSijI ma0, zrI oMkAra RSijI ma., zrI dhogARSijI ma0, zrI devaRSijI ma0, zrI mANaka RSijI ma. Adi ke nAma ullekhanIya haiN| una sabakA yahA~ paricaya denA sambhava nahIM hone se katipaya pramukha yazasvI santoM kA yahA~ paricaya dete haiN| paM0 ratna zrI amIRSijI mahArAja ApakA janma saM0 1930 meM dalauda (mAlavA) meM huA thaa| pitA zrI kA nAma zrI bherUlAlajI aura mAtu zrI kA nAma pyArAbAI thaa| magasira kRSNA 3 saM0 1943 ko zrI sukhARSijI ma. ke pAsa magaradA (bhopAla) meM Apane bhAgavatI dIkSA aMgIkAra kI thii| ApakI buddhi aura dhAraNAzakti atyanta tIvra thii| zAstroM ke acche jJAtA the / zAstrIya aura dArzanika carcA meM Apako vizeSa ruci thI / Apa jitane tatvajJa the utane hI suyogya lekhaka bhI the| Apa dvArA 23 grantha race gaye jo ApakI vidvatA kI spaSTa jhalaka batalAte haiN| ApakI kAvya zailI anUThI thii| sAhityika dRSTi se Apane aneka citra-kAvyoM AcAryapravaraba abhibhAcAryapravara AmA Page #739 -------------------------------------------------------------------------- ________________ abhinanda AAnaMdAhI AmadanI AmA bha 224 itihAsa aura saMskRti kI racanA kI hai jinameM se aneka grantha zrI amola jaina jJAnAlaya dhUliyA se prakAzita bhI ho cuke haiM / kuMjara ApakI bar3I hI sundara racanA hai / mAlavA, mevAr3a, mAravAr3a, gujarAta, mahArASTra Adi kSetroM meM vihAra kara jina zAsana kA udyota kiyA hai / saM0 1982 meM Apa mahArASTra meM padhAre aura RSi sampradAya ke saMgaThana ke lie bahuta prayatna kiyA / Apane 45 varSa taka saMyama pAlA, saM0 1988 vaizAkha zuklA 14 ko Apa zujAlapura ( mAlavA ) meM kAladharma ko prApta hue / mAlavA prAnta meM Apa dvArA aneka bhAgavatI dIkSAe~ sampanna huI / CO Shu pUjya zrI devaRSijI ma0 Apake pitAzrI kA nAma zrI jeThAjI siMghavI aura mAtA kA nAma zrImatI mIrAbAI thA / gyAraha varSa kI umra meM mAtuzrI kA avasara para RSi sampradAya kI saM0 1926 dIpamAlikA ke puNya divasa para ApakA janma huA thA / viyoga ho gyaa| sUrata meM ApakI bhAgavatI dIkSA sampanna huI / isI khambhAta zAkhA ke santa satiyoM kA sammelana bhI huA / 23 varSoM meM 1 se lekara 41 Apa mahAna tapasvI the / saM0 1658 se lekara saM0 1981 taka dina kI kar3Ibanda aura prakIrNaka tapasyAyeM kIM / ApakA vihAra bhArata ke sabhI prAntoM meM huA / vizeSakara mahArASTra aura madhyapradeza meM vihAra kara Apane jaina dharma kI prabhAvanA kI / saM0 1986 meM RSi sampradAya ke saMgaThana aura AcArya padavI mahotsava ke nimitta Apa indaura pdhaare| Apake varadahasta se AgamoddhAraka paM0 20 muni zrI amolaka RSijI ma0 ko AcArya pada kI cAdara or3hAI gaI / saM0 1963 meM ApakA cAturmAsa nAgapura meM thA / isI bIca dhUliyA meM pUjya zrI amolaka RSijI ma0 sA0 kA devaloka ho gayA thA / saM0 1993 mAgha kRSNA 5 ko Apako bhusAvala meM pUjya padavI kI cAdara or3hAI gaI / Apa kAphI vRddha the ataH Apane usI samaya spaSTa kara diyA ki maiM isa gurutara bhAra ko vahana karane meM asamartha hU~ ataH sampradAya ke saMcAlana kA uttaradAyitva paM0 20 zrI Ananda RSijI ma0 ko saupA jAtA hai aura unheM yuvAcArya pada para pratiSThita kiyA jAtA hai / saM0 1666 kA cAturmAsa karane Apa nAgapura itavArI pdhaare| zarIra kAphI vRddha ho gayA thA lekina svAsthya sAdhAraNatayA ThIka hI thA / akasmAta lakave kI zikAyata ho gaI jo Ayurvedika cikitsA se kucha ThIka ho gaI / isI samaya itavArI meM sAmpradAyika daMgA ho jAne se zrAvakoM kI vinatI para Apa sadara bAjAra padhAra gaye / cAturmAsa kAla meM tabiyata narama hI rahI / magasira kRSNA 4 ko Apako ghabarAhaTa kAphI bar3ha gii| sabhI santa satiyoM evaM yuvAcArya zrI Ananda RSijI ma0 ko sampradAya kI vyavasthA sambandhI samAcAra zrAvakoM ke mAdhyama se bhijavA diye / magasira kRSNA 7 ko tabiyata meM aura adhika bigAr3a A gyaa| dUsare dina Apane upavAsa kiyA aura navamI ko saMlekhanA sahita cau vihAra pratyAkhyAna kara liyA / navamI kI rAtri ko Apane isa nazvara zarIra kA parityAga kara diyA / Page #740 -------------------------------------------------------------------------- ________________ RSi sampradAya ke pA~ca sau varSa pUjya zrI amolaka RSijI ma0 ( AgamoddhAraka) Apake pUrvaja meDatA ( mAravAr3a) ke nivAsI the| lekina varSoM se bhopAla (ma0 pra0) meM basa gaye the / Apake pitAzrI kA nAma kevalacandajI aura mAtA kA nAma hulAsAbAI thaa| ApakA janma saM0 1934 meM huA thA / Apake eka choTA bhAI thaa| jisakA nAma amIcanda thA / bAlyakAla meM mAtA kA viyoga ho jAne se Apa donoM bhAI mAmA ke yahA~ rahane lage aura pitAjI ne munizrI pUnama RSijI ma0 ke pAsa bhAgavatI dIkSA le lI thI / eka bAra Apa apane mAmAjI ke munIma ke sAtha apane pitA zrI jI ( zrI kevalaRSijI ma0 ) ke darzanArtha icchAvara ke nikaTa kher3I grAma meM darzanArtha Aye / Apa bAlyakAla se dhArmika vRtti vAle the hI aura pitAjI ko sAdhuveSa meM dekhakara ApakI dhArmikatA ko aura vega milA / Apane bhI dIkSA aMgIkAra karane kA nizcaya kara liyaa| pArivArika janoM ne rukAvaTa DAlane kA prayAsa bhI kiyA lekina saphala nahIM ho sake / saM0 1644 phAlguna kRSNA 2 ko zrI ratna RSijI ma0 ne Apako dIkSita kiyaa| Apa bahuta hI prabhAvazAlI, prakhara buddhi aura zAstrajJa vidvAna the / Apane RSi sampradAya ko sabala banAyA aura sabase mahatvapUrNa kArya 32 AgamoM ko hindI anuvAda evaM zuddha pATha sahita sampAdita karanA hai / yaha AgamoddhAra kA kArya Apane tIna varSa ke alpakAla meM hI pUrA kara diyA thA / sAhitya sampAdana ke atirikta Apane 70 svatantra grantha likhe haiM / inameM se kaI granthoM kI gujarAtI, marAThI, kannar3a, urdU bhASA meM bhI AvRttiyA~ huI haiN| pUjya zrI ne kula milAkara karIba 50 hajAra pRSThoM meM sAhitya kI racanA kI hai| Apake 12 ziSya hue / 225 Apa paMjAba, dillI, koTA, bUMdI, indaura Adi kSetroM ko pharasate huye dhUliyA padhAre aura saM0 1993 kA cAturmAsa dhUliyA meM kiyA / isa cAturmAsa kAla meM Apake kAna meM tIvra vedanA ho gaI / aneka upacAra karAne para bhI vaha zAnta nahIM huI / anta meM prathama bhAdrapada kR0 14 ko Apane saMthArA pUrvaka isa bhautika deha kA parityAga kara diyaa| ApakI puNya smRti meM muni zrI kalyANaRSi jI ma0 kI satpreraNA se zrI amola jaina jJAnAlaya kI dhUliyA meM sthApanA huI / jisake dvArA sAhitya prakAzana kA kArya cala rahA hai / kavikula bhUSaNa pUjyapAda zrI tilokaRSi jI mahArAja ApakI janmabhUmi ratalAma hai / saM0 1904 caitra kR0 3 ko ApakA janma huA thA / pitAzrI kA nAma zrI dulIcanda jI surAnA aura mAtA kA nAma nAnUbAI thaa| Apa tIna bhAI aura eka bahina thI / ApakA nAma tilokacanda jI thA / saM0 1914 meM zrI ayavantARSi jI ma0 ratalAma pdhaare| ApakA vairAgyarasa se paripUrNa upadeza sunakara mAtA nAnUbAI kA vairAgya bhAva jAgrata ho uThA / mAtAjI ke dIkSita hone ke bhAva jAnakara bahina hIrAbAI bhI dIkSita hone ko taiyAra ho gaI / mAtA aura bahina ke dIkSA lene ke vicAra ko AyazvaruSa abhiya MATIANASANT as Page #741 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AcAryapravabhinna minApAryapravara abhinaya zrIAnandaprasantha zrIAnanda iharvawwar . M 226 itihAsa aura saMskRti jAnakara tilokacanda jI ko bhI saMsAra se udAsInatA ho gii| isa prakAra parivAra ke tIna sadasyoM ko dIkSA lene kA jAnakara Apake jyeSTha bhrAtA zrI kuMvaramala jI ne socA ki mujhe inase pIche nahIM rahanA caahie| aisA suavasara phira milane vAlA nahIM aura Apa bhI dIkSA lene ko tatpara ho gye| isa prakAra eka hI parivAra ke cAra mumukSuoM ke saMyama mArga ko aMgIkAra karane kI jAnakArI se ratalAma saMgha meM harSa chA gyaa| saMgha ne bar3e hI utsAha se isa maMgala kArya ko pUrNa karane kA nizcaya kiyA aura saM0 1614 mAgha kR0 1 ko yaha janezvarI dIkSAe~ sampanna huii| zrI tilokacanda jI zrI tiloka RSi ke nAma se santa-maNDalI meM vikhyAta ho gye| dIkSA ke samaya ApakI umra daza varSa kI thii| pratibhA vilakSaNa hone se karIba 18 varSa kI umra taka Ate-Ate Apane aneka Agama kaMThastha kara lie evaM saMskRta, prAkRta, hindI Adi bhASAoM meM nipuNatA prApta kara lii| saM0 1922 meM Apake gurudeva zrI ayavaMtA RSi jI ma. ke dehAvasAna se Apako mArmika byathA haI, lekina saMsAra ke svarUpa se paricita the ata: aura adhika gambhIratA se jJAnAbhyAsa meM lIna ho gye| mAlava pradeza ke vibhinna nagaroM aura grAmoM meM dharma prabhAvanA karate hue saM0 1935 meM dakSiNa prAnta meM padhArane kI vinatI ke kAraNa Apane ThA0 3 se dakSiNa kI ora vihAra kiyA aura caitra vadI 1 ko Apa ghor3anadI padhAra gye| dakSiNa prAnta meM jaina santoM ke padArpaNa kA yaha vartamAna yuga meM prathama avasara thaa| udhara ke zrI saMghoM meM apUrva Ananda aura utsAha vyApta ho rahA thaa| ahamadanagara kI dharmazIlA bahina zrImatI rambhAbAI pItaliyA ne pUjyapAda zrI tiloka RSi jI ma0 ke ahamadanagara padhArane kI sUcanA dene vAle bhAI ko to apanA sone kA kar3A hI badhAI meM de diyA thaa| saM0 1940 kA cAturmAsa ahamadanagara meM thA / svAsthya saba prakAra se anukUla thaa| lekina akasmAta svAsthya gar3abar3a ho gayA aura zrAvaNa kRSNA 2 ko Apa kAladharma ko prApta ho gaye / isa thor3e se samaya meM Apane samAja, sAhitya aura AcAra-vicAra, siddhAnta ke kSetra meM jo bhI kArya kiye, unakA itihAsa kI dRSTi se mUlyAMkana nahIM kiyA jA sakatA hai / pUjyapAda racita sAhitya anUThA hai / bahuta se grantha prakAzita bhI ho cuke haiM, phira bhI aneka grantha aprakAzita haiN| kavitva zakti to ApakI anUThI hI thI jisakI 'kahata tiloka rikha' dhuna jana sAdhAraNa kI vANI dvArA bAra-bAra gUMja uThatI hai| 'jJAnakujara' aura 'citrAlaMkAra' kAvya to ApakI vidvattA, kavitva pratibhA ke anUThe hI grantha haiN| kavi ke alAvA Apa sulekhaka the / dazavakAlika sUtra pUrNa eka panne meM evaM Der3ha inca jagaha meM pUrI AnupUrvI likhakara Apane apanI lekhana-kalA kI parAkASThA kA paricaya diyA hai| Apa dvArA racita zIlastha ApakI citrakalA ke kauzala ko prakaTa kara detA hai| ApakI sabhI kalAoM kA ekamAtra lakSya dharmakalA hI thA / mAtra 36 varSa ke alpa AyukAla meM Apane jo kIti, dharmajJAna evaM yogya prApta kI thI vaha satra puNya kA hI paripAka mAnA jaayegaa| ARE - Page #742 -------------------------------------------------------------------------- ________________ RSi sampradAya ke pA~ca sau varSa 227 pUjyapAda zrI ratnaRSi jI mahArAja Apa votA (mAravAr3a) ke mUla nivAsI the| lekina Apake pitAzrI svarUpacanda jI (jinhoMne Apake sAtha saM0 1636 meM pUjya zrI tiloka RSi jI ma. ke pAsa bhAgavatI dIkSA aMgIkAra kI thI) ahamadanagara jilA ke mAnaka doMDI grAma meM vyApArArtha rahate the / vahIM ApakI mAtAjI zrImatI dhApUbAI kA svargavAsa ho gayA thaa| apane parivAra meM Apa aura Apake pitA yahI do sadasya raha gaye the| mAtAjI ke dehAvasAna ke samaya ApakI umra karIba 12 varSa kI thii| Apake pitAjI saMsAra se udAsIna jaise rahate the aura putra ko suyogya banAne kI bhAvanA rakhate the| inhIM dinoM saM0 1635 meM pUjya zrI tiloka RSi jI ma0 ke dhor3anadI padhArane ke samAcAra mile aura isase Apake pitAjI ke harSa kA pAra na rahA aura apane putra ke sAtha dhor3anadI A gaye aura vahIM apanA nivAsa sthAna banAkara rahane lge| saM0 1936 meM zrI gambhIramala jI lor3hA kI dharmapatnI aura putrI kI ghor3anadI meM bhAgavatI dIkSA huI / Apake pitA zrI svarUpacanda jI bhI virakta the hI aura ve bhI dIkSA lene ke lie tatpara huye| Apa bhI pitAzrI ke anugAmI banane ke lie agrasara ho gye| pitA-putra ne pUjyapAda zrI triloka RSi jI ma0 ke samakSa apanI bhAvanA vyakta kI / kuTumbI janoM ne aneka pralobhana diye lekina unheM dIkSita hone se vicalita nahIM kara sake / anta meM unhoMne pitA va putra ko dIkSA aMgIkAra karane kI svIkRti de dI aura saM0 1636 ASAr3ha zu0 I0 6 ko donoM kI bhAgavatI dIkSA sampanna huii| zrI svarUpacanda jI kA nAma zrI svarUpa RSi jI ma0 aura ApakA nAma zrI ratnaRSi jI ma0 rakhA gyaa| Apako dIkSita hue cAra varSa bhI nahIM hue the ki gurudeva zrI tiloka RSi jI ma0 kA saM0 1940 meM svargavAsa ho gyaa| zrI ratnaRSi jI ma0 yuvA the, pratibhAzAlI aura vidvAna the, lekina una dinoM dakSiNa meM dUsare vidvAna saMtoM ke na rahane se Apako lekara mahAsatI zrI hIrA jI mAlavA meM AI aura yogya zikSA kA prabandha karAyA aura zujAlapura meM virAjamAna sthavira munizrI khUbaRSi jI ma0 ke pAsa rahakara zAstrAbhyAsa prArambha kara diyaa| zAstrAbhyAsa se ApakI vyAkhyAna zailI bhI sundara ho gii| mAlavA meM vihAra kara Apane acchA zAstrAbhyAsa kara liyA thA aura pravacana zailI meM pravINa hone se janasAdhAraNa meM bhI prasiddha ho cuke the| lekina ApakA lakSya prasiddhi prApta karanA nahIM thaa| mAlavA meM vihAra karane ke anantara Apane gujarAta kI ora vihAra kiyA aura vahA~ virAjita aneka prabhAvazAlI vidvAna santoM, AcAryoM Adi se ApakA samparka huA / gujarAta meM kucha samaya vicarane ke bAda Apa punaH mahArASTra meM padhAra gaye / mahArASTra meM Akara Apane jaina saMgha kI sthiti kA gambhIratA se nirIkSaNa kiyA / yadyapi Arthika dRSTi se jaina samAja kI sthiti sAdhAraNatayA ThIka thI, lekina aMdhazraddhA, azikSA aura bekArI ke kAraNa jaina navayuvakoM meM zUnyatA phaila rahI thI / aneka kSetroM meM vihAra aura cAturmAsa hone se saba kucha jAnakArI kara lI gaI thii| isake pratikAra ke lie Apane saM0 1977 ke I JamaraaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaMANASANASABALANKARANAADAAMAJAIADABADALDAmarneeroJANAS AcAryapravabhibhApAryapravAsa AbhAra zrAAnanda zrIAnan mamirmirimirmimammmmmmmmmmmmmmwimweirmanamammine Page #743 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AcArya prava Mill STY so 228 AAAAAAAA AcArya prava kAhI 232 itihAsa aura saMskRti ahamadanagara cAturmAsa meM zrI saMgha ko saMketa kiyA aura jaina jJAna phaMDa kI sthApanA kI gaI ! pazcAta saM0 1680 meM zrI tiloka jaina pAThazAlA kI pAtharDI meM sthApanA huI jo Aja hAIskUla ke rUpa meM cala rahI hai / aMdhazraddhA ke unmUlana ke lie to Apane pratyeka kSetra meM prayatna kiyA / isakA pariNAma yaha huA ki jainatva ke saMskAroM kA dinoMdina vikAsa hotA gayA aura aneka sthAnoM para zikSaNa zAlAe~, svadharmI phaMDa Adi sthApita hue / abhinandana pAtharDI meM Aja jo bhI saMsthAe~ cala rahI haiM yA navIna sthApita huI haiM, una saba ke mUla meM ApakI preraNA, AzIrvAda rahe haiM / ye sabhI saMsthAeM janatA meM saddharma kA prasAra kara jainatva kI kIrti ko vyApaka banA rahI haiM / mahArASTra meM Aja sthAnakavAsI jaina samAja meM jo sAhityika aura sAMskRtika cetanA hai, zikSA kSetra meM jo pragati ho rahI hai usakA zreya yadi kisI ko diyA jAnA hai to vaha zrI pUjyapAda zrI ratnaRSi jI ma0 ko hI milegA / Apake hAthoM meM zramaNa saMgha ke vartamAna jyotirdhara AcArya pravara zrI Ananda RSijI ma0 kA jIvana puSpa khilA hai, isa mahimAzAlI vyaktitva kA nirmANa inhIM hAthoM ne kiyA hai jo ApakI kIrti kA jItA-jAgatA pramANa hai / Apa zrI ne zrAvakoM ko susaMskRta banAne ke sAtha-sAtha santoM ko bhI yogya vidvAna banAne kI ora dhyAna diyA / yogya vidvAnoM kA sahayoga lekara apane ziSyoM ko zikSA dilaaii| unheM tAtvika jJAna ke sAtha prAcya bhASAoM meM bhI nipuNa banAne kI ora dhyAna diyA / saM0 1983 kA cAturmAsa bhusAvala meM huA / nikaTavartI kSetroM meM vihAra karate hue hiMganaghATa kI ora padhAre / rAste meM kAnagA~va ke nikaTa Apako sAdhAraNa sA bukhAra ho gayA, dUsare dina alIpura grAma meM dAhajvara ho gayA / paristhitiyoM ko dekhakara Apane vahIM eka mandira meM sAgArI saMthArA kara liyA aura saM0 1984 jeSTha kRSNA 7 ke madhyAhna isa nazvara deha kA parityAga kara diyA / pUjya zrI Ananda RSi jI mahArAja Apa zrI kA paricaya sarva vizruta hai / ApakI vidvatA, jJAnagarimA aura saMyamasAdhanA se samagra jaina zAsana gauravAnvita hai / saMkSepa Apake paricaya ke liye itanA hI kahA jA sakatA hai ki pUjyapAda zrI triloka RSijI ma0, pUjyapAda zrI amolaka RSijI ma0, pUjyapAda zrI ratna RSijI ma0 ina tInoM mahApuruSoM ke sabhI guNa Apa meM puMjIbhUta hokara sAkAra ho rahe haiM / Apane catuvidha saMgha kI unnati meM jo yogadAna diyA aura isa vRddhAvasthA meM bhI utsAhapUrvaka tatpara haiM, vaha eka dharmAcArya ke Adarza meM to vRddhi kara hI rahA hai, jana sAdhAraNa ko bhI mAnava jIvana saphala banAne kA mArga batalAtA hai / ApazrI at vizeSa paricaya anyatra prakAzita hai ataH kucha likhanA punarAvRtti mAtra hogaa| hA~, itanA hI kaha sakate haiM ki Apane apane uccatara vyaktitva, utkRSTa AcAra aura vizad vicAroM se jo Adarza catuvidha saMgha ke samakSa rakhA hai, usakA hama sabhI anusaraNa kara svapara kalyANa karate raheM aura ApazrI dIrghajIvI hokara hameM mArga-darzana karAte raheM / Page #744 -------------------------------------------------------------------------- ________________ RSi sampradAya ke pA~ca sau varSa ka CORDS ve AcArya pravara ke tattvAvadhAna meM Aja RSi sampradAya ke aneka tejasvI, dhIra, gambhIra prabhAvazAlI munivara dharmodyota kara rahe haiM--vidvadvara zrI mohana RSi jI ma0, pravartaka zrI vinaya RSi jI ma0, paM0 zrI kalyANa RSi jI ma0 Adi santoM kA samUha RSi paramparA ko jyotirmAna kara rahA hai| RSi sampradAya kI mahAsatiyA~ itihAsa kI yaha eka kamI rahI hai ki usameM puruSa varga ke kAryoM kA to aMkana hotA rahA vahA~ mahilA varga ko upekSaNIya jaisA mAnA hai| yahI kAraNa hai ki puNyazlokA mahilAoM ke bAre meM hamArI jAnakArI nahIM jaisI hai| RSi sampradAya ke maharSiyoM kA itivRtta to yatkicita rUpa se saM0 1662 se milatA hai, lekina mahAsatiyoM meM usa samaya kauna virAjamAna the yaha jAnanA kaThina hai| kintu pratApagar3ha bhaNDAra se prApta eka prAcIna patra se jJAta huA ki saM0 1810 vaizAkha zuklA 5 maMgalavAra ko paMcezvara grAma meM cAra sampradAyoM kA sammelana huA thA, usameM RSi sampradAya kI tarapha se santoM meM pUjya zrI tArARSi jI ma. aura satiyoM meM zrI rAdhAjI ma0 upasthita the| RSiyoM ke itivRtta se spaSTa hai ki pUjya zrI lavajI RSi jI ma0 ke pATa para kramazaH pUjya zrI somaRSi jI, pUjya zrI kahAnajI RSi jI, pR0 zrI tArA RSijI ma. virAje the / mahAsatI zrI rAdhAjI ma0 kA paricaya to prApta nahIM hai| kintu inake bAre meM itanA hI kahA jA sakatA hai Apa apane samaya kI prabhAvaka satiyoM meM se eka thiiN| caturvidha saMgha ke saMgaThana evaM mahilAvarga kI jAgRti meM mahAna yoga diyA thaa| ApakI aneka zipyAe~ thI jinameM mahAsatI zrI kisanA jI prasiddha thiiN| mahAsatI zrI kisanA jI ma0 kI ziSyAe~ bhI jotA jI ma0 aura unakI ziSyA zrI motA jI ma0 hii| zrI motA jI ma0 kI aneka ziSyAoM meM zrI kuzAlakuMvara jI ma0 kA nAma vizeSa ullekhanIya hai / unhoMne jaina dharma kI vizeSa prabhAvanA kI / ata: yahA~ mahAsatI zrI kuzAla ku~vara jI ma. se lekara kucha eka satiyA~ jI kA paricaya diyA jA rahA hai| mahAsatI zrI kuzalaku~vara jI mahArAja Apa mAlavA prAnta meM bAgar3adezIya hAvar3A grAma kI thiiN| Apane zrI motA jI ma0 ke pAsa utkRSTa vairAgya bhAva se dIkSA grahaNa kI thii| Apa prabhAvaka evaM saMyamaniSTha satI thiiN| Apake vyAkhyAna sunane bar3ebar3e rAjA, jAgIradAra Adi bhI AyA karate the| eka bAra pUjya zrI dhanaRSi jI ma0 kI upasthiti meM santa satiyoM ne ekatrita hokara samAcArI racanA kI thii| (usa samaya RSi sampradAya meM karIba 125 santa aura 150 satiyA~ vicaratI thiiN)| inake jJAna aura cAritrika dharma se prabhAvita hokara sabhI santa satiyoM meM Apako agraNI rakhA aura pravartinI ke pada se suzobhita kiyA / ApakI 27 ziSyAyeM huI thiiN| unameM se likhita cAra satiyAM jI ke nAma upalabdha hote haiM 1. mahAsatI zrI saradArAjI ma0, 2. zrI dhana ka~varajI ma0 3. zrI dayAjI ma0,4. lakSamAjI ma0 Wan AN ANABAJAJAN aaaavan.inindAAAABAJRANAMAAJAGAL ApAryapravara abhisAAryapravara abhinaya zrIAnanda anyazrIAnandA granthApana Page #745 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AAJAAAAAAAINAMrmatrinamaAINAJASALAIMANASABASAALAAIADABANABAJANASAIRAKAanAmAL HAPAAAAAAADHAASANAMATABATALARAM AcAryapravabhiAcAryapravara zrIAnandAnthazrAAnandIanya itihAsa aura saMskRti AMM mmummy inameM se mahAsatI zrI dayAjI ma0 aura mahAsatI zrI lakSamAjI ma0 kI hI ziSya paramparA clii| mahAsatI zrI saradArA jI ma0 Apane pravartinI zrI kuzalakavara jI ma0 se dIkSA grahaNa kI thii| mahAsatI zrI raMbhAjI ma. se bahuta sneha rakhatI thIM aura donoM sAtha-sAtha vicaraNa kiyA karatI thIM / prakRti se Apa sarala, bhadra pariNAmI thIM / dhArmika aura zAstrIya jJAna anUThA thaa| janatA Apake vyAkhyAna sunakara mugdha ho jAtI thii| mahAsatI zrI dhanakaMvara jI ma0 ApakA adhika samaya apanI guruNI jI pravartinI zrI kuzalakavara jI ma0 kI sevA meM biitaa| mAlavA, mevAr3a meM vicaraNa kara Apane dharmopadeza dvArA janatA ko sanmArga kA darzana karAyA / Apa tapasvanI satI thiiN| ApakI ziSyAe~ kitanI thIM isakA kramabaddha itihAsa nahIM milatA hai| eka nAma milatA haimahAsatI zrI phUlaku~vara jI ma0 / inake ziSya parivAra meM mahAsatI zrI sarasA jI ma0, zrI kesara jI ma0, zrI raMbhA jI ma0 hue haiN| inakA bhI paricaya prApta nahIM hai| mahAsatI zrI dayAkaMvara jI ma0 Apa zrI kuzalakaMvara jI ma0 kI ziSyA thiiN| zAstrIya jJAna se ota-prota hone ke kAraNa ApakA vyAkhyAna prabhAvazAlI hotA thaa| ApakA vihAra kSetra mAlavA, mevAr3a, bAgar3a Adi prAnta rahe haiN| jIvana ke antima dinoM meM Apa ratalAma virAjatI thiiN| eka dina rAtri meM tIsare pahara jAgakara Apane apanI viduSI mahAsatI zrI geMdA jI ma0 se pUchA ki rAtri kitanI zeSa hai| tIsarA prahara bItane kI bAta jAnakara tathA apane zArIrika lakSaNoM meM apanA antima samaya jAnakara saMthArA lene kA kahA aura yaha bhI kaha diyA ki yaha saMthArA 25 dina clegaa| taba satI zrI geMdAjI ke khAcarauda meM virAjita mahAsatI zrI gumAna kaMvara jI ma. Adi ThA0 ko samAcAra dene kA nivedana karane para Apane kahA ki ve tIna dina meM ratalAma A jAyeMgI, samAcAra dene kI jarUrata nahIM hai| huA bhI aisA hI ThIka paccIsaveM dina saMthArA sIjhA aura khAcarauda se satiyA~ jI tIsare dina ratalAma padhAra gii| ApakI ziSyAoM meM mahAsatI zrI ghIsA jI, zrI jhamaka jI, zrI hIrAjI, zrI gumAnA jI, zrI gaMgAjI, zrI mAnakaMvara jI ma0 prasiddha haiN| inameM se zrI jhumakU jI ma0, zrI gaMgAjI ma0, zrI hIrAjI ma0, zrI gumAnA jI ma0 kI ziSya paramparA Age calI / mahAsatI zrI jhumakU jI ma0 Apa pipalodA nivAsI zrI mANakacanda jI nAMdecA kI suputrI thiiN| saM0 1921 meM Apako dIkSA ke upalakSa meM inakI bar3I mAtAjI ne ratalAma meM sAhU bAbar3I ke samIpa eka dharma sthAnaka bheMTa diyA thaa| Apake dvArA mAlavA aura dakSiNa meM acchA dharma pracAra huaa| ApakI 16 ziSyAe~ huii| ina ziSya satiyoM kI uttaravartI kAla meM ziSya paramparA cala rahI hai| MOTIRLIDER Page #746 -------------------------------------------------------------------------- ________________ RSi sampradAya ke pA~ca sau varSa 231 A SIL VUL mahAsatI zrI hIrA jI ma. Apa RSi sampradAya kI satI maMDala meM hIre ke samAna prabhAvazAlI aura dIptimAna ujjvala haiM / ApakA janma-sthAna ratalAma aura pitA kA nAma zrI dulIcanda jI surAnA aura mAtA kA nAma nAnUbAI thA / bAlyAvasthA meM ApakI sagAI ho cukI thii| mAtAjI ko dIkSA lene ke lie pravRtta dekara Apa bhI dIkSA lene ko taiyAra haI / parivAra vAloM kI ora se pralobhana diye jAne para bhI Apa vicalita nahIM hii| acchA zAstrIya jJAna prApta kiyaa| saM0 1935 meM jAvarA cAtumAMsa pUrNa kara jaba pUjya zrI tiloka RSi jI ma0 dakSiNa kI ora padhAre, taba Apane bhI dakSiNa meM vicarane ke lie prasthAna kiyaa| saM0 1940 meM pUjya zrI tiloka RSijI ma. kA devaloka ho jAne para ApakI preraNA se pUjya zrI ratnaRSi jI ma. jJAnAbhyAsa ke lie mAlavA meM padhAre aura alpavaya meM hI pUjyazrI acche zAstrajJAtA aura viddhAna bane / ApakI 13 ziSyAe~ huii| RSi sampradAya ke vikAsa meM ApakA yogadAna sadaiva svarNAkSaroM meM aMkita kiyA jaayegaa| pratinI zrI sirekaMvara jI ma. ApakA janma saM0 1935 meM yevalA nivAsI zrI rAmacanda jI kI dharmapatnI zrImatI serubAI ko kukSi se huA thaa| Apa rAhurI nivAsI zrI tArAcanda jI bAphaNA ke sAtha vivAhita bhI haI kintu saubhAgya alpakAla kA rhaa| Apane saM0 1654 ASAr3ha kRSNA 4 ko pUjya zrI ratnaRSi jI ma. se mAgavatI dIkSA aMgIkAra kii| Apa prakRti se bhadra aura viduSI thiiN| saM0 1961 caitra kRSNA 7 ko pUnA meM Ayojita RSi sampradAya ke satI sammelana meM Apako pravartinI pada se aMlakRta kiyA gayA thaa| adhikatara ApakA vihAra dakSiNa meM huaa| saM0 2021 meM ApakA ghor3anadI meM svargavAsa ho gyaa| paMDitA pra. zrI sAyarakaMvara jI ma0 jetAraNa (mAravAr3a) nivAsI zrI kundanamala jI boharA kI dharmapatnI zrI zreyakaMvarajI kI kukSi se saM0 1958 kArtika vadI 13 ko ApakA janma huA thaa| sikandrabAda nivAsI zrI sugAlacanda jI makAnA ke sAtha ApakA vivAha huaa| gRhastha jIvana meM ApakI prakRti vizeSatayA dharma kI ora jhukI huI rhii| saM0 1681 phAguna kRSNA 2 ko mirI meM pUjya zrI amolaka RSi jI ma0 ke mukhAravinda se 32 varSa kI umra meM Apane dIkSA grahaNa kI aura tapasvinI jI mahAsatI zrI nandU jI ma0 kI nezrAya meM ziSyA huii| ApakI dhAraNA zakti acchI thI / ata: alpakAla meM aneka sUtra, thAkar3a kaMThastha kara lie / jJAna carcA meM vizeSa ruci rakhatI thiiN| prabhAvaka vyaktitva ke kAraNa aneka kuvyasaniyoM ko kuvyasanoM se mukta kraayaa| ApakA adhikatara vihAra dakSiNa aura madrAsa prAnta meM huA, vahA~ Apake sadupadeza se aneka dhArmika saMsthAe~ sthApita huii| HANDE AamarindianAAWAJALRA..LA...AURA zrIAnanda anya-zrIAnanda Yoxvimaravvyurm... Page #747 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AAJAAAAAJanuarandardaraMASABANANALANDredrocessonamusamaAAAAAAAAAwaseewanataramananesamirsasargreenamrosa Nil AcArya prakAra abhinna adhyA zrIAnanda an zrIAnanda 232 itihAsa aura saMskRti saM0 2001 meM pravartinI zrI sirekavara jI ma0 ke devaloka ho jAne se haidarAbAda meM muni zrI kalyANa RSi jI ma0 kI upasthiti meM Apako pravartinI pada se alaMkRta kiyA gyaa| dhArmika, zaikSaNika saMsthAoM kI sthApanA ke liye Apa sadaiva preraNA detI rahatI haiN| mahAsatI zrI rAmakaMvara jI mahArAja Apake pitAjI kA nAma ghor3anadI (pUnA) nivAsI zrI gambhIramala jI lor3hA thA aura mAtA kA nAma campAbAI / ApakA laukika nAma choTIbAI thaa| aThAraha varSa kI umra meM Apake pati kA viyoga ho gayA / Apa mAtA-pitA kI ikalautI santAna thIM aura usake bhI vidhavA ho jAne se unheM vizeSa dukha thaa| ve donoM saMyama mArga para agrasara hone ke vicAra meM rahate the| isake lie ve mAlavA meM Aye lekina dakSiNa kI ora santa satiyoM ne mArga kI bIhar3atA ke kAraNa vihAra karane meM asuvidhA btlaaii| jAvarA meM virAjita pUjya zrI tiloka RSi jI mahArAja se bhI apanI bhAvanA jtaaii| Apane dakSiNakI ora vihAra karane kI svIkRti dii| saM0 1636 aSAr3ha zu0 6 ko mAtA sahita ApakI dIkSA sampanna huI aura mahAsatIjI zrI hIrAjI ma0 ke nezrAya meM ziSyA huii| dIkSA ke bAda ApakI mAtAjI zrI campAjI ma. ke nAma se vikhyAta huI / ApakA nAma mahAsatI zrI rAmakaMvara jI rakhA gyaa| Apane aneka zAstroM kA adhyayana kiyaa| svabhAva namra aura sevAbhAvI thaa| dakSiNa prAnta meM pUjya zrI tiloka RSijI ma. dvArA jainadharma ke pracAra kA jo kArya prArambha kiyA gayA thA use pUjya zrI ratnaRSi jI ma0 ne apane prayatnoM se aneka gunA vikasita kara diyA / ApakA saMyamI jIvana 53 varSa taka rhaa| zArIrika zithilatA ke kAraNa cAra varSa dhor3anadI meM sthirAvAsa kiyaa| yahIM saM0 1989 kArtika kRSNA 2 ko madhya rAtri ke bAda pA~ca prahara ke anazana pUrvaka isa bhautika zarIra kA tyAga kiyaa| ApakI 23 ziSyAe~ huii| viduSI mahAsatI zrI sumatikaMvara jI ma0 ApakA janma saM0 1673 caitra zu0 10 ko ghor3anadI meM huA thaa| pitA-mAtA ke nAma kramaza: zrI hastImala jI dugar3a aura zrImatI hulAsabAI thaa| Apane bAlyakAla se hI mahAsatI zrI rAmakaMvara jI ma. se dhArmika zikSA prApta kI thii| Apa janmajAta medhAvI aura pratibhAzAlinI haiN| Apa bAlyakAla se hI dIkSA lene kI pravRtti rakhatI thiiN| vivAha ke 18 mAha bAda hI pati kA dehAvasAna ho jAne ke pazcAta to ApakA ekamAtra lakSya saMyama grahaNa karane kA ho gyaa| isake lie Apako pitR pakSa aura zvasurapakSa se AjJA prApta karane meM kAphI samaya lagA, anta meM svIkRti mila gii| saM0 1962 pauSa zuklA 2 ko koMDegavhANa grAma meM ApakI dIkSA sampanna huI aura mahAsatI zrI zAntikaMvara jI ma0 kI nezrAya kI ziSyA banI / nAma sumatikaMvara rakhA gyaa| dIkSA ke bAda Apane saMskRta prAkRta, nyAya, vyAkaraNa, Agama sAhitya Adi kA acchA adhyayana kiyaa| ApakI vidvatA kA sabhI kSetroM meM prabhAva par3atA hai| jahA~ bhI vihAra yA cAturmAsa hotA hai, janatA Apa kI vidvatA selAbha uThAtI hai| deza ke sabhI kSetroM meM Apane vihAra kiyA hai aura Aja bhI apanI Page #748 -------------------------------------------------------------------------- ________________ RSi sampradAya ke pA~ca sau varSa mAnAmA on saMyama sAdhanA evaM vidvatA se janatA ko dhArmikatA kA saMdeza de rahI haiN| Apake samAna hI ApakI ziSyAe~ bhI vidvAna aura prabhAvazAlI haiN| viduSIratna pravartinI zrI ujjvalakaMvara jI ma0 Apa apanI mAtuzrI caMcala bahina (mahAsatI zrI candanabAlA jI ma0) ke sAtha-sAtha dIkSita huI thIM / suzikSitA mAtA kI suputrI hone evaM bAlyakAla se hI kuzAgra buddhi hone ke kAraNa Apane acchA adhyayana kiyaa| dIkSita hone ke pazcAta ApakA adhyayana nirantara vikasita hotA rahA aura nyAya, vyAkaraNa, tatvajJAna Adi vividha viSayoM evaM jaina AgamoM kA gambhIra adhyayana kiyaa| pA~ca bhASAoM kA pUrNatayA jJAna hai / aMgrejI meM to Apa dhArApravAha bolatI haiN| ravIndra sAhitya kA khUba paryAlocana kiyA hai| ApakI vidvattA se AbAlavRddha prabhAvita haiN| samagra jaina samAja ke sAdhvI varga meM hI kyA, kintu zramaNavarga meM bhI Apa jaisI vidUSI pratibhAzAlinI evaM pravacanakuzala pratibhAe~ virala hI haiN| saM0 1966 phAguna zuklA 5 ko khAmagA~va meM Apako pravartinI pada se vibhUSita kiyA gyaa| ApakA vihAra kSetra prAyaH dakSiNa rahA hai| Ajakala svAsthya anukula na hone se ahamadanagara dhor3anadI Adi kSetroM meM prAyaH vicaratI haiN| ApakI ziSyAeM bhI viduSI aura aneka bhASAoM meM pravINa haiN| jo dUra-dUra kSetroM meM dharma pracAra kara rahI haiN| pUrvokta sAdhbI vRnda ke atirikta anya aneka mahAn bhAgyazAlinI mahAsatiyA~ RSi sampradAya kI gaurava-garimA ko ujjvala banA rahI haiM / sabhI apanI saMyama sAdhanA aura vidvatA se jina zAsana kI sevA meM saMlagna haiM / sthAnAbhAva se yahA~ una sabakA paricaya denA zakya nahIM hai| ata: pAThakagaNa kSamA kreNge| upasaMhAra pUrva meM RSi sampradAya ke katipaya mahAbhAga santoM aura satiyoM ke paricaya kI rUparekhA prastuta kI gaI hai| usa paricaya meM adhUrApana bhI rahA hogA / lekina itanA to mAnanA hI hogA ki RSi / sampradAya ke santa evaM satiyoM ne bhagavAna mahAvIra ke zAsana kI prabhAvanA ko cAroM dizAoM meM vyApta kiyA hai| ___ isake sAtha hI RSi sampradAya kI sabase bar3I dena hai-zithilAcAra ke viruddha krAnti / sAdhvAcAra ke viparIta hone vAlI pravRttiyoM ke unmUlana ke lie krAntivIra loMkAzAha ne jo zaMkhanAda kiyA thA, usako pUjya zrI lavajI RSi jI ma0 jaise mahApuruSoM ne aneka pariSahoM ko sahana karate hue surakSita rakhA aura ina pA~ca sau varSoM meM use jana-jana ke mAnasa meM pratiSThita kara diyA hai| RSi sampradAya ke santoM kA vihAra bhArata ke kone-kone meM huA hai| prArambha meM to gujarAtakAThiyAvAr3a hI isa sampradAya kA pradhAna kendra rahA, lekina usake bAda pUjya zrI somajI RSi jI ma0 kI AjJA se paM0 zrI haradAsa jI ma0 ne paMjAba meM, pUjya zrI kahAna jI RSi jI ma0 ne mAlavA meM, pU0 zrI tiloka RSi jI ma. ne mahArASTra meM, pUjya zrI amolaka RSi jI ma. ne karNATaka meM, pUjya zrI devajI AAD gayA b`th m` mdf` ` AcAryapravabhinaAcAryapravabhinI zrIAnandapAzrAADanTa 14 grantha Page #749 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AcAryazvata Ananda- AAnanda AcArya pravara vio COM ma cha bA - 5 s anya abhinaMTa 234 itihAsa aura saMskRti RSi jI ma0 ne chattIsagar3ha, sI0 pI0 meM sarvaprathama padArpaNa karake naye kSetroM meM sthAnakavAsI paramparA ko sudRDha kiyA hai / AcArya pravara zrI Ananda RSi jI ma0 kA vihAra kSetra to sampUrNa bhArata rahA hai| rAjasthAna, paMjAba, hariyANA, jammU-kazmIra, dillI, uttara pradeza, madhya pradeza Adi bhArata kA adhikatama kSetra ApakI dharma yAtrAoM se prabhAvita ho cukA hai / jJAna pracAra aura sAhitya sevA kI dRSTi se RSi sampradAya ke santoM evaM AcAryoM ke prayatna apanA anUThA sthAna rakhate haiN| paM0 ratna zrI amIRSi jI ma0, pUjya zrI tiloka RSi jI ma0 ke padoM kI gUMja to hama pratidina sunate hI haiN| pUjya zrI amolaka RSi jI ma0 dvArA kiye gaye Agama sAhitya ke sampAdana evaM prakAzana ke lie kRtajJatA vyakta karanA hamArA eka alpa prayAsa sA mAnA jAyegA / Aja bhI una mahAbhAgoM kI paramparA nirvAha karate hue pUjya AcArya zrI Ananda RSi jI ma0 jJAna pracAra evaM sAhitya sevA meM saMlagna haiM aura unake antevAsI ziSya bhI / RSi sampradAya prArambha se hI saMgaThana kA himAyatI rahA hai| eka samAcArI, eka saMgaThana banAne ke lie sabai prayAsa kiye gaye aura usameM saphalatA milii| sAdar3I vRhat sAdhu sammelana Aja ke yuga ke saMgaThana kA eka smaraNIya prayAsa thA / isa sammelana ko saphala banAne meM RSi sampradAya ke santoM, satiyoM evaM AcArya zrI Ananda RSi jI ma0 ne pUrA yoga diyA thaa| eka zramaNa saMgha ke nirmANa ke lie apane sampradAya kA vilInIkaraNa kara catuvidha saMgha ke samakSa Adarza upasthita kiyA thA / zramaNa saMgha ke pradhAnamaMtrI pada para AsIna hokara AcArya zrI Ananda RSi jI ma0 ne sAdhu saMsthA ko jJAna, saMyama, sAdhanA kA saphala prayAsa kiyA aura aba AcArya pada para pratiSThita hokara saMgha sevA kara rahe haiM / saMgha evaM zAsana kI saMkSepa meM kahA jA sakatA hai ki RSi sampradAya ke santoM evaM satiyoM ne cirasmaraNIya anukaraNIya sevA karate hue sAdhutA ke stara ko sadaiva ucca se uccatama rakhakara usake zAstrIya AdarzoM ko ujAgara kiyA hai| O Page #750 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prAMgla-bhASA khaMDa Page #751 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Page #752 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Satish Kumar Jain, M.A. Jain Bhawan, Jullandbur City Acharya Anand Rishijee-"A Redeemer of The Modern Wasteland" J. S. Eliot in "The Wasteland", means over the loss of old religious values which have made the world a chaotic and dismal wasteland where people are burning in the sterile fire of lust, abhorrence and other evil passions ; where society presents a grim and nightmarish picture of Godless Society whose ethical scruples have become "a heap of broken images"; life appears to be spiritually impoverished, intellectuly degenerated, emotionally barren and mentally retarded. The so-called advanced yet God-Killing Society adorates the false and hypocritical gods of Mammon and Secularism. In utter contemptuous tone the poet depicts the pollusion of sex by the modern westelanders who have made the sanctified, sex perverted, debased, vulgarised and even commercialised to makes the "hollowmen" whimpered in despair finding no way to spiritual salvation. At the end of the poem, the poet, being a radical reformer, delivers the goods for tiding over the grave and sinister problem of spiritual-impotency and aridity caused in the Modern Westeland by referring to the source of the Indian Legend of the Thunder in the sacred book 'BRIHAD-ARANYAKA UPNISHDA'. The fable runs as. Once there was a drought over the holy antique land of India. The grief-stricken gods of the three races met the Prajapati' who spoke to them thrice in the divine Voice of Thunder in one Sanskrit word 'DA'interpreted as 'DA-Datta (to give), 'DA'-Daydharam [to Sympathise] -and 'DA?-Damyat' (to control). However the poem concludes on an optimistic not by suggesting that if a man obeys the triple injunction of the Prajapati, he may succeed in putting his own house in perfect order and will gain ultimately his release from a living death. The turbulent and fretful world today needs a redeemer who can save this burning Westeland by sprinkling chilly cold waters of his holy deliverances of true faith and true knowledge. "What the eye does not admire/The heart do's not desire." The significance of this old English rhyme is realised fully when the hungry eye of an ever hankering soul of a devotee encounters the very beautiful living image of a Massaiha-a Healer who is regarded as a unique model of eternal bliss and beauty. To my mind above mentioned idea is to be said exactly about a great saint Jain Acharya Anand Rishi. UP Pn SO Julga2n A Buiz9a2f318 97131Toy Strengendstely 51699 Page #753 -------------------------------------------------------------------------- ________________ WAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAA 9az? Jul 943 31 zrIAnandA anyazrIAnandagrantha 2 Satish Kumar Jain Venerable Acharya Anand Rishi, the 75 years old, the successor to Late great Acharya Sh. Atama Ram Ji Maharaj, birth-celebate turned spiritual gaint has deservedly won credit as the Redeemer-Acharya who has imparted a dynamic and staunch leadership to. The All India Sthanakvasi Jain Sramana Sangb, popular with the masses assisted by a young band of literate saints, the uncrowned king of the vast realms of the Spirit, the neculeus of devotion and reverence of rank and file, a source of wisdom and knowledge, a revealer of truth, Divinity incarnate, perfection of the Divine in Man endowed with innate greatness invested with perfections innumerable effulgence of pure spirit, independant, fearless, immutable, immaculate, philosopher and Guide, the best of the best certainly he is as towering a personality as the six foot two inches of a person. Rev. Acharya Anand Rishi is really a wonderful man, the prophet of the new era, a smithy of his soul certainly ranks the chief among a shining galaxy of the bearers of Light. Perhaps asceticism comes naturally to his genius ; had from an early age he is a meticulous observer of JIN VANI (The Divine Voice). In his childhood he was never naughty who carried fictitious tales, Soberiety and Stoicity were seen conspiculously in him. He often sat like a Yogi in state of transcendental meditation in the preaching Hall. The organisers were flabbergasted to scan his unfailing devotion in religion and his immutable sitting at the preaching Hall led them to foretell the glamourous extraordinary future of this would be redeemer of the suffering mankind. The people generally equated him with tender-aged Ayvanta Kumar of Jainistic World and also thought him to be a reversed-image of Dhruva in Vaidic World. He achived the holy Acharyaship by the sheer force of a magnificent godly halo of his pious personality, by his astute recondite scholarship, by his untired and dauntless devotion to hard work and by his astounding competence and talent. He represents the soul of India yearning for peace and harmony. He is in the line of great sevants and seers of the Sramana Heritage who have acted as the saviours of confused humanity. He raises his voice to reinforce the intrinsic values and high ideals expounded by Lord Mahavir in a new idiom to combat disintegration and decadence set in by the oppressive wordly situations. It was the hey-day in the annals of the Sramana Heritage when he was placed on the highest seat of Acharya. His is the supermost seat of honour for that he is the patron and soverign. Honourable Acharya is an errant Karma Yogi. Almost the whole of India has been conscectrated with a hallow touch of his lotusfeet. He has been propagating enthusiastically the holy commandments of Lord Mahavira untiringly and incessently for the last so many years on the length and breadth of India. The people of every state in India is a true devotee of the sacred feet. of Acharya Anand Rishi, where ever he goes people flock there to catch the holy sight of his divine figure, the whole spiritual community hails him with warm recepetion accords a big ovation of their sincere homage at his divine feet. Incidentally, I am reminded of a sumptuous yet sober welcome Page #754 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Acharya Anand Rishijee-"A Redeemer of the Modern Wasteland" presented to him during his tour to PUNJAB when he paid a holy visit to Jullundur City for the first time. There was a big maddening crowd which received him in sombre robes and bare-footed. The special articles and editorials were published in his honour by the leading papers of the city. The grandeur and splendour of the Morning Prayers' were beyond description. A mammoth congregation was seen diving deep in the sea of Bhakti at his holy. feet in the preaching hall during his stay in the city. He is Par-excellence in the art of rhetoric. His holy discourses contain mellifluous voice with a dignified calmness of his liberal vision. He has the knack of creating an hyponotique effect on the audience by the virtue of his sugary-sweet voice. His utterances contain the kernels of sagacious wisdom. His thoughts are perspicuous in tone which are packed with scintillating epigrams along with its aphoristic terseness. He dislikes verbosity and superfluous hair-splilting in his formal talk. His intelligentsia never suffers from the fog of dogmatic rituals. He always speaks in idioms and expressions easily intelligible to the lowest and the humblest members of the community and his, religious sermons, least hackneyed and sterotyped, are brought home to the very hearts of his followers in homely phrases and anecdotes culled from the world wide knowledge and experiences. He never passes bitter, harsh sarcastic remarks on others, Men assemble to listen to his divine voice. His speech is like the "voice of many waters" that can be heard from a great distance which is termed as Jinavani (The voice of God.) Lord Mahavira preached and propagated his holy instructions in Prakrit, A gigantic store of the Jain Scripture is found written mainly in Prakrit. Like aged old ancestor-Acharyas, Acharya Anand Rishi is also an aspirant preacher of this divine language which has largely been enriched, rejuvenated and renovated and by his skilful erudition. His literary works in Prakrita must be classed with the greatest literary out put of Acharyas of the antiquity. The posterity will always enlogise and felicit his literary contribution to Prakrit in good respect. Acharya Anand Rishi is also a reputed author, a prolific writer, fully enlightened enchanting singer of the tune of Universalism. He has a stern command over a half-dozen languages. Near about fifteen of the books have been written as well as adapted in to translations which is one of the greatest ventures on his esteemed part. By writing books he has opened the new vistas of our knowledge. His classical masterpieces have been largely commended by the scholars for his versatile knowledge of Scriptures and the stylish way of expression in them. Being a devotee of the goddess of learning he has founded two and a half score of Vidaya Mandirs '(The temples of spiritual learning) throughout in the country where spiritual instructions are imparted to innumerable seekers after renunications the glorious traditions set by him in the efforescence and promulgation of the spiritual knowledge through these Vidaya Mandirs can not be under rated in the parochiol confinements of the inedquate expression. The inner qualitative divine being of his personality appears to be characterised by a deep seated considency. Neither by any novel way of life, as we know, does he ever strive to give himself the airs of Saint or an inspired zichilavk zrI AnandaR 3 B Long CINE E 55 Guai E Ariuncha, 31. ge F 262922131GEGER 269 Page #755 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Niugaza HAS Bulgaz in 2013 dice S 13TG Thy Stela 4 Satish Kumar Jain special messenger of God our reply will be in emphatic 'No'. He is not only great UPASAKA and seer of the Jain religion and philosophy but also a great promoter and messenger of Universal love and world peace. In a true, sense he is a true votary of humanistic and ethical values. His visible personality is as impressive as that of a celestial being. His countenance is resplendent like a thousand suns shining glisteningly in one place, his eyes "a flame of fire," his feet resemble "fine brass" as if they burned in a furnace, his voice bubbles in the "honeyed sap" of docile-meekness--a perfect living embodiment of mercy, piety, suavity, humility, magnanimity and simplicity. In the fire of penance burning the fuel of KARMAS he attains eternal gift of in exhaustible joy. He is an apostle of Ahimsa and Peace. He is preaching Truth, Non-violence, nonpossession, non-stealing, celebacy-in a nutshell the religious path. The gist of his preaching sermons rests on the triple path of right faith, right knowledge and right conduct. In his pure soul appears the quartenary of Infinite-knowledge, Conation, Power and Bliss. He is distributing endlessly the light of knowledge extravagantly and generously amongst the people. His teachings are guiding stars in the forlon darness of the worldly night. Being the torch bearer of true path unlike an introvert he became the great Acharya of the great religion. Acharya Anand Rishi is the incarnation of indescribable glory. Before him Venom, anger, violence, passions all sins fly away and forgiveness, nonviolence and self control all merits sway whose many sided views, logic saves all quarrels of universe leads to truth and peace removing complete delusion, and devestation. He is a harbinger and herald of harmony between life and light, wisdom and work, devotion and deed, idealism and activity. He has waged war against hatred and evil passions. He is free from pride, deceit, aversion and infatuation. His knowledge of reality for pious persons is like a speech nectar for subsiding wealth, pride and passion. He is the propounder of the law prised by the best of semigods and men, the benefactor of universe who has made the best use of human birth really glorifies the radiant and pure place of Acharya. His is an image of Equanimity who has extracted the poisonous fangs from the serpent of self and rode the elephant of ego victory-victory over best and vice. Acharya Anand Rishi possesses a titan like indomitable spirit, contains steelish might in his feet. Omniscient perfection in his sayings, his endless and rampant Pad Vihar (travelling on foot) all the more an active spokesman of the doctrine of Ahimsa and Peace endeavouring to vanish the mist of superstition appeared in this world. Along with his rigourous path of penance, unflinching faith in moral and ethical values he has no peer in his astute knowledge of the obscure jainistic Scripture. His interior godly pious being is replete with multifold natural qualities viz.-Earth like Mercy, Moon like Coolness, Ocean like Serenety and Perseverence, Mountain like firmness, Diamond like rigidity, flower like suppleness etc. His pious and noble heart is the fountain of spontaneous over flows of unbounded-righteousness and modesty, incomparable debonair amiability. He is phelgmatic in nature, Page #756 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Acharya Anand Rishijee-"A Redeemer of the Modern Wasteland" 5 humble and save in mutual intercourse, having sanguine and sanemind with panoramic stretchability of the Vision, altruistic in outlook who so ever comes to lay his needs before this benovelent healer himself becomes the source of all Goodness and Good. A true Jainistic spirit pervades his mind and soul. Love, kindness, friendliness, delight, sympathy, self-endurance, compassion with an attitude of toleration and indifference are the cardinal tenets of his soul. Being a never centre of social welfare-Unity of the Sangha is his breath, uplift of masses is his adherent devotion, unhampering growth of the community is his rock like firm determination. Acharya Anand Rishi -a Reformer Saint is an emancipator of troubled humanity whose great teachings are the panacea for the ills and grievances of the modern Wastelanders. It is true that he is born to redeem the world. He is of our life's anchor help us in crossing the tumultuous sea of our life. We now all seek shelter at thy feet dedicating our minds and souls. All troubles are ended by the mere mention of thine holy name. May the whole Sthanakvasi Jain Sraman Sangha illuminate the horizon of SPIRIT with its pride and prosperity, unity and strength, purity and peace under the holy banner of his inspiring and accomplishing spiritual headship. A commemoration Volume in honour of Rey. Acharya is a very nice idea and it will go a long way to encourage such spiritual luminaries in the pursuits of the establishment or re-establishment of fundamental values of the life such as Truth, Peace and Non-Violence. The felicitations to be offered to the scholar Rishi and the Commemoration volume to be offered to him on the auspicious occassion of his Gracious 75th Birth day in appreciation of his profound intellectual knowledge and priceless services. May he win many more laurels and distinctions for his meritorious services and be with us for many a year for guiding and stimulating the seekers after Truth and Non-Violence. Acharya Anand Rishi is a palpably historical personality whose words ring so familiar today will also sound in the ears and hearts of millions of humble folk after the lapse of centuries. It is my ardent prayer that his glorious message of Truth, Non-Violence, peace, good-will and fraternity among mankind may take firm roots in and reign over human hearts and minds all over the globe for ages to come. a ) BALAAAAAAAAAA e GS gunez, JC 95mm SRETAGET STE9100311achely 517292 Page #757 -------------------------------------------------------------------------- ________________ NAUJAAAAAAAANAALALALAWA NAA NANAAAAALAAAAAAAAAAAAAA 013T660R Street YYYYYYYYYYN Dr. A. N. Upadhye, Mysore University TA PER Religious Awakening th ON Man is a complex being. He has to attend to the needs of his body, to the demands of his mind and also to the yearning of his spirit. If his pursuits in the three directions are properly balanced, then alone he can lead a life not only of contentment, but also of happiness. Eating, sleeping, protecting oneself and satisfying biological instincts these are more or less common to all the animals. But, if a man or a woman claims him herself to be a superior animal, naturally these needs will have to be properly channelised with restraint : and they should not be allowed to overpower and destroy the dignity of the individual. Even if all the physical needs are satisfied, a man cannot be happy. He is gifted with intellect, and naturally he would like to have - some intellectual pursuit. It may take the form of study, of devetion to some art like singing, painting or some creative activity, in some field or the other. If a man was all by himself, he should have been satisfied with the above two pursuits. But he is a social being. He lives in a society. His environments have obliged him, and naturally he owes something to the society and to the humanity at large. This consciousness is possible in a man only if he recognises the spirit in himself as well as the communion of this spirit with all others in the society. Such a communion is possible only with what may be called Religious Consciousness or awakening. Here, the man tries to keep under restraint his physical needs, to channelise his intellectual pursuits in a healthy manner, and then to keep himself awakened for satisfying his spiritual needs. If we reflect in this background, we can try to understand modern friends in religious thinking, especially in our Indian society. The aspirations of the spirit are fulfilled in various ways according to the intellectual levels of the man. Ordinary people find religious consolation in rituals, in devotional functions, etc. They feel thereby that they are lifted up to better levels. The intellectual, however, tries to satisfy his spirit by philosophical speculations, by understanding the complicacies of life and by finding out ways and means to make himself more contented and more happy. On an intellectual plane, there is a limit to all this. Some people want to contain themselves within themselves and try to realise their spirit as something higher and as something nobler. Page #758 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Religious Awakening 7 Now-a-days, in affluent societies, the individual is attending more and more to his physical needs, and the pressure of life is so heavy that even his intellectual pursuits are an escape from the druggery of the daily routine. Science and technology have put him in abundance and given him plenty of leisure. For such people, there come moments of mental vacantness and of frustration. They try to find consolation by addicting themselves to some unhealthy habits. Thus today, Religious Thinking has fallen on a low ebb in affluent societies. But it is to be hoped that even affluent people would come, one day or the other, to feel that there is something like a spiritual pursuit, which can be satisfied only by Religion, understand in its best form. Go 1. LE Den Laci LAT Pe Page #759 -------------------------------------------------------------------------- ________________ L AAAAAABAANAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAA TAVN V YMMVN O Dr. N. M. Kansara, M. A., Ph.D. [Prof. of Sanskrit & Head of the Department of Sanskrit, Prakrit and Marathi, Gujrat College, Ahmedabad-6] The Vedic Gayatri Mantra & Its Metamorphosis in the Jainism (i) THE IMPORTANCE OF THE GAYATRI The famous Sanskrit mystic formulae, popularly known as Gayatri or Savitri, is originally a Vedic verse occuring in the Samhitas of the Rgveda, Yajurveda and the Samaveda, as also in some of the Brahmanas, Aranyakas and the Upanisads. These latter works, and along with them the Mahabharata and the Ramayana, the Sutra treatises, the Smotis, the Tantras and the Puranas contain several references to the mystic significance and the great occult importance of this formulae. It has been extolled as the 'golden text' of the whole Rgveda, and the most sacred of all the vedic stanzas, comparable to John III, 16 in the Bible, the Kalma in Islam, and the threefold refuge of the Buddhist creed.? The connection of Savitri with the sun is fairly close, and is preserved from the earliest times in the repetition of the Savitri verse, when in the morning the orthodox Indian householder salutes the rising sun with the words : 'That desirable glory of the god Savitar we meditate, that he may inspire our thoughts.94 A Brhamin child in the eighth year from conception or birth, a Kstriya in the eleventh and a Vaisya in the twelfth, was expected to be received as a student by a teacher who initiated him in the studies by imparting the Savitri formulae ;5 the limit was optionally extended to sixteen, twenty-two and twenty-four years respectively, but after that a youth lost the right to initiation into the formuale. Not only that, such a non-initiated youth was deemed unsuitable to be associated with, nor worthy to be taken as a pupil, nor was he permitted to sacrifice and consequently was held ineligible for being accepted as a son-in-law.? If the Savitri was lost for three generation, the right of sacraments was lost, and could only be regained by the performance of the Srauta rite called the Vratya Stomas. Its muttering formed a vital part of the daily worship offered by the Brahmins ; it has been regarded so for ages long from remote times to the present day. Indian tradition holds that the Vedic hymn, Rgveda III, 62, of which this formulae happens to be the tenth Rc., was discovered by the celebrated Page #760 -------------------------------------------------------------------------- ________________ The Vedic Gayatri Mantra & Its Metamorphosis in the Jainism 9 FO CIAORIAL Vedic seer Visvamitra, originally the son of king Gathin (Gadhi) Kusika of Kanyakubja.10 The text of the formulae is as follows: Ornibhur/bhuvah svah tat savitur varen yar bhargo devasya dhimahi/dhiyo yo nah pracodayat// Herein God Savitar's power is invoked in order to stimulate one's thought-power. The God's power of stimulation is tranferred to the spiritual world, and he becomes the inspirer and quickener of thought ; as Savitar awakens the world to do its work, so he awakens the spirit of man : the morning glow is an emblem of the inward illumination which the earnest worshipper or student desires for himself at the beginning of the day, or in the post-Vedic period at the beginning of the Vedic study. 11 (II) THE VEDIC INTERPRETATION (A) One of the earliest authentic Upanishdic extolment of the Gayatri has been preserved by the Vedic tradition in the Chandogya Upanisad,12 where the nomenclature "Gayatri' is derived from the two roots Ugai and trai, meaning literally, 'that which, singing, protects'.13 The meaning of the formulae as a whole stands thus : OM! The earthly, atmospheric and celestial spheres (bhur bhuvah svah)! Let us contemplate the wondrous solar spirit of the Divine Creator (tat savitur devasya varenyam bhargo dhimahi)! May he direct our minds (yo nah dhiyah pracodayat) !14 (B) The Gayatri-vyakarana of Yogi Yajnavalkya explains it in the following way: "Tat, means that. Tat is apparently here treated as in the objective case, agreeing with varenyam, etc., but others holding that the vyahrtiBhur bhuvah svah--forms part of, and should be linked with, the rest of the Gayatri treat that as part of a genitive compound connected with the previous vyahsti (in which case it is tesam). The word yat, "which" is to be understood (it may, however, be said that yat is there in yo nah). Savituh is the possessive case of Savits, derived from the root Vsu, "to bring forth". Savits is, therefore, the Bringer-forth of all that exists. The Sun (Surya) is the cause of all that exists, and of the state in which it exists. Bringing forth and creating all things, it is called Savitr......By Bhargah is meant the Aditya-devata, dwelling in the region of the Sun (Surya-inandala) in all His might and glory. He is to the Sun what our spirit (Atma) is to our body. Though He is in the region of the Sun, in the outer or material sphere, He also dwells in our inner selves. He is the light of the light in the solar circle, and is the light of the lives of all beings....... In short, that Being whom the Sadhaka realizes in the region of his heart is the Aditya in the heavenly firmament. The two are one. The word is derived in two ways: (1) From the root Bhrj, "to ripen, mature, destroy, reveal, shine." In this derivation Surya is He who matures and transforms all things. He Himself shines and reveals all things by His light. And it is He who at the final Dissolution (Pralaya) will in His form of destructive Fire (Kalagni) destroy all things. (2) From bha "dividing all things into different classes"; ra "colour, for He produces the colour of all created objects"; ga "constantly IK C A NAALALALALA AALLLAAALALALALAMARALAJASAASA A AAAAAAAAAAAA VT zuzgan 314125757 TOY STO &iseY QA Page #761 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 10 Dr. N. M. Kansara going and returning." The Sun divides all things, produces the different colours of all things and is constantly going and returning. Devasya is genitive of Deva, agreeing with Savituh. Deva is the radiant and playful (lilamaya) one. Surya is in constant play with creation (Srsti), existence (Sthiti), and destruction (Pralaya), and by His radiance pleases all. (Lila, as applied to the Brahman, is the equivalent of Maya). Varen yam=varaniyam or adorable. He should be meditated upon and adored that we may be relieved of the misery of birth and death. Those who fear rebirth, who desire freedom from death and seek liberation, and who strive to escape the three kinds of pain (tapa-traya), which are Adh yatmika, Adhidaivika, and the Adhibhautika, meditate upon and adore the Bharga, wbo, dwelling in the region of the Sun, has in Himself the three regions called Bhur-loka, Bhuvar-loka and Svar-loka Dhimahi=dhya yema (from the root v dhyai), we meditate upon, or let us meditate upon. Pracodayat ==may He direct. The Gayatri does not so expressly state, but it is understood that such direction is along the Catur-varga, or four-fold path, which is Dharma, Artha, Kama, and Moksa (piety, wealth, desire and its fulfilment, and liberation). The Bhargah is ever directing our inner faculties (Buddhi-vrtti) along these paths.'15 (C) One of the finest, though later, traditional elaborations of the Gayatri is found in the Agni-purana, where the formulae is explained in the following manner : It is called "Gayatri" as it protects the body and the vital breaths and the students as they recite it.16 It is known as "Savitri" as it reveals the Sun.17 It is also called "Sarasvati" as it is in the form of a spoken word. The word "Tat" indicetas the Supreme Light, the Brahman.19 The word "Bhargah", being derived from the roots bha (to shine), v bhrasj(to ripen, to nature) and bhrajr (to radiate), in accordance with the Paninian dictum 'Bahulam chandasi' (P. Sa. V, ii, 122). means 'light' 'effulgence'.20 The adjective "varenyam", derived from the roots Vvi (to cover) and Vvi (to choose), means 'the best and the desirable one', and denotes the Brahman is of the nature of eternal, pure, intelligent, unique truth, and, therefore, is the highest state of being to be preffered by those who desire to attain the heaven or the final emancipation.21 The verb "dhimahi", derived from the roots Vdhyai (to meditate upon) and vdha (to hold), meaning 'we meditate upon', 'we keep in mind', 22 refers to "Tat" which stands of the Almighty Lord Visnu, the Supreme Light, the Supreme Cause of the creation, sustenance and destruction of the universe.23 Some call him Siva, some Sakri, others Surya, while still others call him Agni.24 The subordinate clause, viz., "yah" ('which', implying "bhargah") "nah" ('ours', i. e., of all the living beings) "dhiyah" (intelligences') "pracodayat" (*may inspire, impel, stimulate'),25 contains the prayer proper. The adjectives "devasya" and "savituh" are to be construed with "bhargah". 26 Thus, the Vedic interpretation refers unanimously the prayer to the Sun and extend the symbolical significance to the impersonal Brahman on the one hand, and to the personal deity which may be taken as Visnu, Siva, Sakti, Agni, and etc., on the other hand, as the underlying consciousness permeating the universe. Page #762 -------------------------------------------------------------------------- ________________ The Vedic Gayatri Mantra & Its Metamorphosis in the Jainism :. CERT ES rn (111) THE CONCEPT OF WORSHIP' IN JAINISM Jainism, which like Buddhism was mainly a reform movement in India's spiritual life, accepted all the gods of the orthodox tradition and rejected the authoritativeness of the Vedas and the utility of sacrifices.27 The orthodox Jainas believe that their religion is eternal and has been revealed again and again in every one of the endless succeeding cycles of the universe by the Tirtharkaras, all of whom have attained to the Kevala-jnana in their lifetime and became finally liberated from the cycle of rebirths at their death.28 The Jainas do not believe in a personal god, nor even in a universal spiritual principle, but build temples for their ancient religious leaders (tirthankaras) and worship them as veritable "Gods.29 The raison d'etre underlying this practice is quite logical as well as practical. The images of the Jaina saviors--the "Makers of the River Crossing" (tirtharkaras) are worshipped for the effect of their 'darsana', rather from any hope that the great being himself might condescend to assist a worshipper ; such a hope is illogical as the saviours dwell in a supernal zone at the ceilling of the universe, beyond the reach of prayer; there is no possibility of their assistance descending from that high and luminous place to the clouded sphere of human effort. In the popular phases of the Jaina household cult, therefore, the usual Hindu gods or their Jain equivalents are implored for minor boons, like prosperity, long life, male offspring, etc.,30 while the supreme objects of Jaina contemplation, the Tirthankaras, are worshipped as a constant reminders of the supreme goal of human existence, the final liberation. The contemplation of their state as represented in their curiously arresting images, coupled with the graded, progressively rigorous exercises of Jaina ascetic discipline,--and exemplified in daily life in the lives of their ascetics (munis) teachers (upadhyayas) and pontifs (acaryas),brings the individual through the course of many lifetimes gradually past the needs and anxieties of human prayer, past even the deities who respond to prayer, and beyond the blissful heavens in which those gods and their worshippers abide, into the remote, transcendent, "cut-off" zone of pure, unaffected existence to which the Crossing-Makers, the Tirthankaras, have cleaved the way.31 The Jaina concept of 'worship'as outlined above has basically directed the thought-process underlying the adoption of some of the useful elements of the orthodox Vedic tradition, such as the mystic syllable OM, the idea of Panca-paramesjhins, the Tantric symbolism, the mythological pantheon, and so on. The Jaina interpretation of the Gayatri formulae is also in line with the same mode of thinking, although it has been undertaken merely as a scholarly pastime,rather than as an attempt to adopt and ingratiate the Gayatriworship in the daily religious routine of a Jaina householder. (IV) THE JAINISTIC INTERPRETATION Although the Jainistic interpretation of the mystic symbol OM, might date back of the times of the Digambara jaina Acarya Samantabhadra, alias Pujyapada, and perhaps even prior to that, that of the Vedic Gayatri most probably does not go beyond the times of the Svetambara Jaina Acarya Jina WAAAAAAAAAAA AAAA AAAAAA 34urzf9427 E nguyi922 3 gioice 2016 Gala1 3349 Page #763 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AyAma pravarupa abhinaMdana Ananda 31 moreu zrI E STR tha 31513-41 12 Dr. N. M. Kansara prabhasuri (V. Sam. 1327-1389), who seems to have indicated the process to Upadhyaya Subhatilaka, who has fully explored the motif in his yet unpublished work entitled the "Gayatri-vivaranam." The Jainistic interpretation of the Vedic Gayatri Mantra elaborated below is in the light of the above work. The mystic syllable "OM" denotes the Five Supremes (Panca-paramesthi), viz., Arhat, Asarira (i. e. Siddha), Acarya, Upadhyaya, and Muni. The syllable OM is symbolically constituted by the conjunction of the initial vowels of the first four names, and the initial consonant of the last one; thus, A+A+A+U+M-OM," The body of the formulae is to be split up as follows: OM BHUR-BHUVAH-SVAS-TAT/SAVITUR VARENYAM / BHARGODE VASI ADHIMAHI/DHIYOYO NAH PRACA UDAYAT// The syllables 'Bhah', 'Bhuvah' and 'Svah' combine to form a Dvandva compound Bhur-bhuvah-svah denoting the totality of the three worlds, viz., the hell, the earth, and the heaven. It is further combined with the root tan (to spread, stretch, pervade), to form an Upapada Tatpurusa compound, viz., BHORBHUVAH-SVAS-TAT, meaning 'the one who pervades all the three worlds". This adjectival compound qualifying the mystic syllable, grammatically the substantive, Om, primarily refers to the first two of the five Supremes, viz., the Arhat and the Siddha, both of whom, being possessed of the cmniscience, are capable of fathoming all the things of the three worlds through the means of their Kevala-jnana.35 The rest of the Supremes, viz., the Acarya, the Upadhaya, and the Muni may also be deemed to be secondarily included in this category in view of their possibility of such an attainment sometime in future, especially as they have already embarked upon the path of the former two categories of the Supremes. Tr The phrase SAVITUR VARENYAM primarily qualifies the substantive 'Om and is secondarily to be construed with the adjectival compound Bharbhuvah-svas-tat. It means 'preferrable to the Sun." The five Supremes are far superior to the Sun in point of effulgence, since the light of the Supremes, being of the nature of knowledge, penetrates and pervades the whole universe, while the physical light of the Sun pervades only a part of the physical world.38 The phrase BHARGODE VASI ADHIMAHI is a construction in the locative absolute. The word Bhargode is the locative form of a Dvandva compound constituted from the words Bharga (the creator), U (the sustainer) and Da (the destroyer), thus denoting the trinity Brahma-Vism-Isvara. Vasi is the locative form of Vas meaning 'One who dwells in', i. e. 'One who is engrossed in. Adhimahi is a peculiar indeclinable in the locative. It is formulated first by constituting a Genitive Tatpurusa compound Imahl from the words (i. e., Kama) and 'Mahi' (earth, i. e., place or object), thus meaning "the objects of passions'; it is further compounded the gerund Adhikrtya (with reference to) as the initial member; the final meaning of Adhi-i-mahi is, thus, 'with reference to the objects of passions', i. e. 'so far as women are concerned.'40 Page #764 -------------------------------------------------------------------------- ________________ The Vedic Gayatri Mantra & Its Metamorphosis in the Jainism The whole phrase is, thus, taken to embody an oblique suggestion to the inferiority of the celestial trinity of Brahma, Visnu and Mahesa in comparision to the Arhats etc., in that the latter are above all passions, while the former are known, from the Vedic-Brahmanic Puranas. to have been such to the enchantment of the fair sex.41 13 N DHIYOYO, NAH, and PRACA are the vocative forms of the words Dhiyoyu, Nr and Praca, respectively. The word Dhiyoyu is taken to be an Ablative Tatpurusa compound with the retention of the case affix, thus, Dhiyahayu. The word Ayu is a denominative from the root vyu (to mix, to separate); the Nan compound of it being 'A-yu.' The adjective Dhiyoyu denotes. 'One who is non-separated from the intelligence,' i. e. 'One who is endowed with a sense of discrimination'. Praca is a Pradi Tatpurusa compound formulated by combining Pra and Cara, the latter word being a denominative from the root Vcar (to move, to behave). The adjectival compound, thus, means 'One who has been conducting oneself on the proper path'. The whole vocative expression Dhiyoyo nah praca means 'O Man! who has been endowed with a sense of discrimination, and who has been conducting yourself on the proper (ethical and spiritual) path!" UDAYAT is a verb in the aorist, derived from the root vUd-+ Vya (to rise, to excel, to stand supreme), and means 'Has been standing supreme' or 'Has ever excelled.'45 The end-result of the above discussion can be summed up as follows: Since Brahma, Visnu and Isvara are subject to the passion for women (bhargode vasi adhimahi), O Man of discrimination and proper conduct (dhiyoyo praca nah)! the five Supremes (Om), which pervades the three-fold universe (bhur-bhuvah-svas-tat), (and) which excels (the effulgence of the Sun), has come up supreme (udayat). By itself, this is a matter-of-fact statement, which may be analyzed as follows: (1) Since the holy trinity of the Brahmanico-puranic deities like Brahma, Visnu and Mahesa held in high adoration by the Vedists and the adherents of other systems of Indian religious philosophies like Samkhya Vaisnava and etc,, are subject to the erotic onslought of the objects of personal enjoyment like women, they cannot possibly be relied upon as a steadfast sheetanchor by those who aspire to rise past the passions and temptations and cannot, therefore, attain to final liberation from the cycle of rebirth. (2) The only worthy objects of supreme devotion and worship are the five Supremes of Jainism, as they excel the very Sun by their omniscience through which they pervade all the objects of the whole of the three-fold universe. (3) As a devotee, O Man, you are endowed with the power of discrimination so that you can decide for yourself between the good and bad, between the one that can lead you to the final liberation and the one that cannot. (4) As a devotee, O Man, you have an innate tendency to follow proper path of behaviour, CHORD FE F j BRALE zichilavk abhinaMdana AnandakA zrI Anandaka 21311 31222131de4 Zluchaia za vinagi znakha Page #765 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 33 HT ty 14 Dr. N. M. Kansara From the above four aspects of the factual statement, the conclusion that is automatically implied is this: (5) As a dicriminating devotee given to the path of good conduct, it is your duty to avoid adherence to the deities of the Trinity, etc., since, being themselves subject to human weaknesses, they cannot help you to rise above them ; on the other hand, you must positively put your faith in, worship, and follow the path chalked out by, the five Supremes of the Jainism, as these latter have already attained to omniscience that pervades the whole three-fold universe, and have by their effulgence of all-pervading omniscience surpassed the Sun whose physical light covers only a part of the physical world ; they are, therefore, the only ones capable of ever inspiring you to strive for your spiritual wellbeing culminating in the final emanciation. (V) THE EPILOGUE The above Jainistic interpretation of the Vedic Gayatri would look ludicrous, not quite convincing, contextually quite unwarranted, and so on, at first sight. But, the commentator has undertaken it in good faith as a worthy scholastic exercise calculated to fetch merit, resorts to a Mantra in the light of the Tantric tradition that one, who keeping in mind the underlying truth, supporting one's interpretation with due authorities and arguments, would qualify for highest esteem among the learned ones.46 And when we find that the commentator has interpreted the mystic formulae not only from the Jainstic view-point, but also from the points of view of the Naiyayikas, the Vaiscsikas, the Samkhyas, the Vaisnavas, the Bauddhas, the Jaiminiyas, and finally from an angle common to all the philosophical systems, we can have nothing but pure admiration for his thorough academic interest and erudite performance. And, from a strictly Tantric view-point, a Mantra is not a mere collocation of letters bearing on their face a particular meaning or in the case of Bija Mantras apparently no meaning at all; to the Sadhaka it is a very mass of radiant Tejas or energy.47 It would, therefore, be capable of carrying a significance that would not go counter to the essential underlying goal of final liberation from the cycle of rebirth. UZCU References : 1. Cf. Rv. III, 62, 10; YV. XVI, 3 ; Sv. XIII, 4, 6, 3, 10, 2; Madh. Sam. 3,5 ; 22,9 ; 30, 2; 36, 3 ; Vaj. Sam. 3, 35; Tait. Sam. 1, 5, 6, 4; 4, 1, II, 1; and Tait. Aran. 1, 11, 2. Cf. Tait. Brah. 3, 9, 4, 6; Gop. Brah. 2, 5, 3; Sat. Brah. 4, 2, 4, 20; Jaim. Up. Brah. 4, 17; Tait. Aran. 1, 11, 2; BIh. Aran. Up. 5, 14,5; Brah. Su. 1, 1, 25; Bhag. G. 10, 35; M. bh. Asv. Par. 99, 24; 99, 3237 ; 115, 27-29; op. cit., Kar. Par. 24, 292 ; op. cit., Anu. Par. 152, 1420 ; Man. Smr. 2. 82; Pdm. Pur. Sr. Kh. 16-17; op. cit., Utr. Kh. 113; Agn. Pur. 215-217; Skd. Pur. (Venk. Ed.) 13, 12 ; Kur. Pur. 1, 20, 50 ; Mats. Pur. 1, 17, 24 ; Var. Pur. 2, 74 ; Mah. Nir. Tan. 3, 2 ; Gandh. Tan. 2; 3, 76, and etc., 3. GRISWOLD, The Rel. of the Rv. (1971), p. 277: also Ibid., ft. nt. 3. Page #766 -------------------------------------------------------------------------- ________________ The Vedic Gayatri Mantra & Its Metamorphosis in the Jainism 15 IS Jen 4. KEITH, The Rel. & Phil. of the Ved. & the Up. s, (1925), Vol. I, p. 65. 5. Gobh. Gr. Su. ii, 5; Bharad, Gs. su, i, 1-10; Asv. Gr. Su. i, 9; Sankh, Gr. Su. ii, 1; Paras. Gs. Su. ii, 2 ; Baudha. Gr. Su. ii, 5; Apast. Gr. Su. xi ; Hirany. Gl Su. i, 1; Jaimini. Gr. Su. i. 12-13; Man. Gr. Su. i. 21ff. 6. RAJ BALI PANDEY, Hindu Samskaras (1949), p. 203 ; P. V. KANE, History of Dharmasastra, Vol. II, Pt. I (1941), pp. 274-276. 7. KEITH, op. cit., Vol. II, p. 369 ; R. B. PANDEY, op. cit., pp. 204-205 ; KANE, op. cit., pp. 376-385. 8. KEITH, Ibid. ; PANDEY, ibid. ; KANE, op. cit., pp. 385-387. 9. B. A. PARAB, The Miraculous and Mysterious in Vedic Literature (1952), p. 132. SIDDHESHVAR SHASTRI CITRAV, Pracina Caritra Kosa (Marathi), Pt. I (1968), p. 313. 11. GRISWOLD, op. cit., pp. 277-278. 12. Cf. Chan. Up. 11, 12-13. 13. Cf. Ibid., III, 12, 1: Gayatri va idan sarvam bhutam, yadian kin ca, vag vai gayatri, vag va idam sarvam bhutam gayati ca trayate ca. 14. PRATYAGATMANANDA SARASVATI & WOODROFF, Sadhana for Self-realization, Madras (1963), p. 34. 15. PRATYGATMANADA SARASVTI & WOODROFF, op. cit., pp. 34-35. 16. Agn. Pur. 216, lcd, 2a ; Gayan sisyan yatas trayetkayah pranas tathaiva ca/Tatah smsteyam gayatri.../ 17. Ibid., vs. 2 bcd ; Savitri iyam tato yatah / Prakasapat sa savituh.../ 18. Ibid., vs 2 d : ... Vag-rupatvat sarasvati // 19. Ibid , vs. 3 ab ; Taj jyotih paramam brahma.../ 20. Ibid., vss. 3cd, 4 : Bha-diptav iti rupam tu bhrasja pake 'that at smsatam // Osadhyadikar pacati bhrasja diptau tatha bhavet / Bhargah syad bhasjata iti bahulam chanda iritam // Ibid., vss. 5-6 abc : Varenyam sarva tejebhyah srestham vai paramam padam/Svargapavargakamair va varaniyam sadaiva hi // Vlnoter varanarthatva jagrat-svapnadi-varjitam/Nityam suddam budhamekam satyam...! Ibid., vs. 12ab : Dadhater va dhimahiti manasa dhara yemahi/ Ibid., vss. 60, 7: ... Tad dhimahisvaram || Aham brahma param jyotir dhyayemahi vimuktaye / Taj jyotir bhagavan visnur jagaj-janmadi-kara nam il 24. Ibid., 8 : Sivam kecit pathanti sma sakti-rupam pathanti ca/Kecit suryam kecidagnim vedaga agni-hotrinah 11 25. Ibid., vss. 12cd, 13 : No 'smakam yas ca bhargas ca sarvesam praninam dhiyah // Godayat preraye buddhir bhoktlnam sarva-karmasu / Drstad rsta-vipakesu visnu-suryagni-rupavan // 26. Ibid., vs. 17. 27. P. T. RAJU, The Philosophical Traditions of India, London (1971), p. 113. 12 21. 22. 23. UNU Montenero Page #767 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ANAALALALAAAAAABAAAAAAAAAALALALALAMANCANTALAINAASATABAAAAAAAAAAAAAAAA 315/1chey ST&D973TAG Hey 5709 . VVVN 16 Dr. N. M. Kansara 37. 28. S. N. DAS GUPTA, A Hist. of Ind. Phil., Vol., I, Cambridge (1957), p. 169. 29. RAJU, op. cit., p. 112: DAS GUPTA, op. cit., p. 170. 30. HEINRICH ZIMMER, Philosophies of India, (Meridian Books, New York, 1957), p. 181. 31. ZIMMER, op. cit., p. 182. 2. Cf. SUBHATILAKA, Gayatri-vivaranam, quoted from Ms. (No. 6073, L. D. Institute of Indology, Ahmedabad): Cakre sri-subhatilakopaddhyayaih sva-mati-silpa-kalpanaya / Vyakhyanam gayatrah krila-matro payogam idam / 33. It is contributed to 'Sambodhi' for publication in the April, 1974 issue. 34. SUBHATILAKA, op. cit.; Arhanta ityadyaksaram ah ! Asarira iti siddhas tadadyaksaram ah | Acarya ityadyaksaram ah / Upadhyaya ityadyaksaram ,uh / Munityadyaksaram m asvaram / Sandhivasat om/ Padaikadese' pi pada-samudayopacarad evam uktih // 35. SUBHATILAKA, op. cit.; Prasiddha "rhat-siddhanam sarva-dravya paryaya-visayena kevala-jnanatmana lokatraya-vyaptih, jnanatmanoh syad-abhedat.../ 36. Ibid. ; Sesa-trayasya' pi sraddhana-visayataya, "savva-gayam sammaltam" iti vacanat, samanya-rupataya jnanad va.../ Ibid. ; ... Sahasra-rasmeh sakasat pradbanataram.../ 38. Ibid. ; ... Tad-udyotasya desa-visayatvat, prastuta-pancakasambandhino bhavodyotasya sarva-visayatvat ... 39. Ibid. ; ... Bharga iti isvarah, ur iti brahma, dayate palayati jagad iti do visnuh ... Bhargas ca us ca das ca iti bhargodam..., tasmin.../ Ibid. ; ... I komah, tasya mahyo bhumayah kaminyah, ta adhikstya, adhimahi / Strisu tisthamane stryayattatmani ityasyasayah / 41. Ibid. ; Pratita caitad isvara-brahma-visnusu kamini-paravasakatvam, parvatyanunayartham isvarasya tandavadambara-srteh, brahmanam adhikstya vede 'pyuktam' Prajapatih svam duhitaram akamayat iti, visnos tu gopyadi-vallabhatvopadarsaka-tattad-vacanat ... / Ibid. , Yuk misrane ityayam parair amisrase ca ityadhiyate / Ato yauti pethag bhavati iti yuh ... / Na yur ayuh ... Tasyamantrane, he ayo aprthag-bhuta / Kasyah ? Dhiyo buddhitah...) buddhiman preksa-purva kari.../ 43. lbid. ; Praksstam carati iti pracah, prakrstacaro marganusari-pravsttir iti yavat/ 44. Ibid. ; Bhoh purusa ! jnanavat ! prakrstacara !.../ 45. Ibid. ; Udayat, udayam praptam, ananya-samanya-gunatisaya-sampada pratisthitam.../ 46. Ibid. ; Mantran ca sa-pramana-koti sa-tankam atikate yah, sarva-parsado bhavati ... iti sarvadarsanabhiprayena gayatri-vyakhyanayopakramyate / 47. PRATYAGATMANANDA SARASVATI & WOODROFF, op. cit., pp. 29-30. 40. Page #768 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Prof. M. S. Ranadive D9UI The Jaina Idea of Universe Virk tras In metaphysics, man through different ages and stages of philosophy has observed the self and the non-self. He has always tried to give importance to the one or the other, or to strike a sort of compromise between the two. He has formulated either one substance, like the Brhma of the Vedantist, or the matter of the materialist, or many substances of the Sankhya. Jainism takes its stand upon a common-sense basis, which can be varified by every one for himself. Jaina metaphysics divides the universe into two everlasting, uncreated, coexisting but independent categories-(i) Jiva (the soul) and (ii) Ajiva (the non-soul). Logically it is a perfect division and unassailable. The soul is the higher and the only responsible category. Except in its perfect condition in the find stage of Nirvana (liberation), it is always in combination with matter. The body (the non-soul-Ajiva) is the lower category, and must be subdued by the soul. According to Jainism, the Universe is uncreated and existing from eternity though undergoing modifications. Any object of knowledge that exists is called Artha which must be associated with Dravya (substance), Guna (quality) and Paryaya (modification). A substance exists in its own nature and has its own attributes and modifications. Moreover, it is united with Utpada or Sambhava (origination), Vyaya or Nasa (destruction) and Dhrauvya or Sthiti (permanence), which are at one and the same time. One modification of a substance originates and other one vanishes; but the substance remains the same. Viz. the golden ring is changed into a new form called an earing, one form vanishes and the other one originates; but the substance gold remains the same. Substance is divided into (I) Jiva (soul) and (II) Ajiva (non-soul).3 1. Jiva-Soul is the central theme in the Jaina system. The soul is not created by anybody, nor is anybody created by the soul. It is essentially an unit of Cetana (consciousness) and Upayoga (conation). The soul is eternal but not of a definit size, since it contracts or expands according to the demension of the body in which it is incorporated for the time being. Souls are classified under two principle heads : Samsari (mundane) and Mukta (liberated). M CATATAALA ANALA MANAMAROSA . .... .. AA NAAAAAAA gunsgaz NS-TECER 516299 izzf9d26 37 .129 3135 Page #769 -------------------------------------------------------------------------- ________________ A 18 Prof. M. S. Ranadive II. Liberated souls will be embodied no more ; they have accomplished absolute purity; they dwell in the state of perfection in Nirvanna at the top of the universe and have no more to do with worldly affairs. Mundane souls are the embodied souls of living beings in the world and still subject to the Cycle of Birth. Mundane souls are Sthavara (immobile) and Trasa (mobile). Being caused by Asubha (inauspicious) and Subha (auspicious) Karman, they wander in the cycle of the four grades of existence, i. e. Naraki (denizens of hell), Tiryanca (lower animals), Manuja (men) and Deva (gods). Ajiva--Non-soul is looking of sentiency and it comprises five substances : matter, principle of motion, principle of rest, space and time.? Pudgala--Matter is non-sencient concrete principle. It is either in the form of Paramanu (primary atom) or Skandha (aggregates) These Skandhas are the lumps of Paramanus. The aggregatory process is going on because of their inherent qualities of Snigdha (cohesiveness) and Ruksa (aridity). It possesses the four qualities as touch, taste, fregrance and colour. They are grasped by sense organs. Matter also possesses origination, destruction and permanence. Dharma - It is the principle of motion. It assists the movement of moving souls and matters as water helps the fish to move. 11 Adhamra-It is the principle of rest. It serves as the medium of rest as the shadow helps the travellers to rest, or like the earth to the falling bodies. We see around us things moving, coming to rest, again moving and so on. There must be some media to help the moving and resting things. If there were no medium of motion, all things in the universe will be at a stand still. There will be universal cosmic paralysis. It there were no medium of rest, the things in the world will be scattered and flying about in the space and instead of cosmos, there will be only chaos. Hence, the existence of these substances is postulated. Akasa--Space gives accommodation to all the five substances. It is eternal, perva sive and formless and it includes our world (Loka) and beyond (Aloka). (v) Kala-Time is a substance characterised by Vartana (continuity), being an accessory cause of change. The moments of time are individually separate like jewels in a heap of jewels.14 of these matter alone is corporal or concrete (Murta) and the rest including soul, are incorporal or non-concrete (Amurta), i. e. devoid of sense qualities and hence cannot be grasped by sense perception. Time is devoid of Pradesa (space-points), while the remaining five substances have innumerable space-points, and therefore they are called Astikayas (magnitudes). AO Je (iv) Page #770 -------------------------------------------------------------------------- ________________ The Jaina Idea of Universe 19 IST It is not maintained these six causes created the world at some particular time ; but they are eternally existing, uncreated and with no beginning in time. As substances, they are eternal and unchanging ; but their modifications are passing through a flux of changes. Their mutual co-operation and inter action explain all that we imply by term 'creation. There are always two causes in any event, namely, the Upadana (substantial cause) and the Nimitta (instrumental cause). Viz. fire would be the instrumental cause determining water to boil, water being the substantial cause of the event 'boiling'. Each of the above named six substances or realities is both substantial cause and instrumental cause, each act upon the others and is itself acted upon by the others. Each has the power of originating new states, destroying old ones and keeping permanent. The basic substance with its qualities is something that is permanent, while the modes or accidental characters appear and disappear. Viz. the soul is eternal with its inseperable character of consciousness; but at the same time it is subjected to accidental characters like pleasure and pain and super-imposed modes such as body, etc. both of which changing constantly. This power is called 'satta.' It is not a separate entity existing outside these six realities. It is a power inherent in them and inseparable from them. The modern metaphysics also proved "Nothing new is created, nothing is destroyed, only 'modifications appear. Nothing comes out of nothing, nothing altogether goes out of existance ; but only substances are modified." As Jainism is a dynamic realism, its doctrine is similar to the views held by the philosophers in the West, especially those belonging to the Realistic School. The Jaina conception of Dravya, Guna and Paryaya is approximately similar to Spinoza's view of substance, attributes and modes, though he uses the terms 'attribute' with a technical meaning, while in Jaina metaphysics it means qualities. Hegal had a conception of reality similar to the Jaina concep. tion of Dravya. Satta and Dravya are one and the same as Hegal maintained. Thing-in-itself and experience are not absolutely distinct. Dravyas refer to facts of experience and Satta refers to existence or reality. The French philosopher Bergson also recognised substance as a permanent thing existing through change. The position is the same in Jainism and Sankhya so far as the initial start is concerned. One accepts the thesis and antithesis of Jiva and Ajiva and the other of Purusa and Praksti. Thus, both are dualistic or even pluralistic in view. But in Jaina System, Jiva is an active agent, while in Sankya system Purusa is always Udasina (indifferent) and is only a passive spectator. Jainism is a realistic religion with a philosophical background, while Sankhya remained till the end only a system of intellectual pursuit. Jainism and Mimamsakas agree in holding that Atman is constituted of Caitanya and that there is a multitude of separate souls. But according to Jainism, pleasure and pain come to be experienced because of Karmic association; while Mimamsakas simply say that they are changes in the soul. In the condition of liberation, the soul, according to Mimamsakas, exists without 5 MAMARAAAAA ansveg a r AAAAAAAAAAY'ABASA Buitg9q2R PA Budit9220 371 073170C 516292O3T26124 3773899 Page #771 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AcArya prada zichnazia zrIAnandakaH grantha zrI Ananda 37.23 20 Prof. M. S. Ranadive cognition; but Jainism holds that the liberated soul is an embodiment of entire cognition (Ananta Darsana), omniscience (Ananta Jnnana), injinite energy (Ananta Virya) and the infinite bliss (Ananta Sukha). The Jaina Atman is a permanent individuality and will have to be distinguished from Buddhistic Vijaanas which rise and disappear, one set giving to a corresponding set. Unlike in the Nyaya system the soul in Jainism is not phisically allpervading but of the same size as that of the body which it comes to occupy. Jainism does not accept any idea like the individual souls being drawn back into some Higher soul Brahman or Isvara, periodically. 2KMen E Jiu L E Fi Soul's inherent qualities cognition (Darsana) and knowledge (Jnana) are similar to that of Kant's view of sensibility and understanding. The Jaina conception that Jivas are potentially divine and are found in different states of existence is echoed in the following lines of the Sufi Mystic: 'God sleeps in the minerals Dreams to consciousness in animals To self-consciousness is man And to God consciousness in Man made perfect." Matter in Jainism is concrete, gross, common place stuff amenable to multifarious modifications and realistic; while Sankhya Prakrti, though it involves much that is gross as well as subtle, stands for what is ordinary termed as undeveloped permordial matter; and it is an idealistic concept. Some Buddhist heretics known as Vatsiputriyas too, as Santaraksita says, take Pudgala equal to Atman. That body, mind and speech are material corresponds to the Sankhya view according to which they are all evolved from Prakrti. The four kinds of Ahankaras: Vaikarika, Taijasa, Bhutadi and Karmatmana remind us of the four bodies in Jainism: Aharaka, Vaikriyika, Jaijasika and Karmana. In explaining the phenomenon of Sansara, the Karmic matter plays the same part in Jainism as Maya or Avidya in the Vedanta system. The Karma doctrine, as an aspect of Jaina notion of matter, is complex and elaborated subject by itself. The Jainas and Vaisesikas agree in holding that an atom is beyond senseperception. According to Nyaya-Vaisesika, it is the will of God, the creating agency, that produces motion in the atom, and so they combine Dvyanukas, Tryanukas and so forth, till masses of earth, water, fire and air (Prthvi, Apa, Teja and Vayu), the four elements are produced. The NyayaVaisesika ideas and hair-splitting discussions of Dvyanukas and Tryanukas have no place in Jaina exposition. The Jaina Paramanu is similar to the atoms recognised by Lencippus and Democritus in its basic conception that it is an eternal and indivisible minute particle or matter, that it is beyond sense-perception, that it is made of Page #772 -------------------------------------------------------------------------- ________________ The Jaina Idea of Universe 21 the same substance and that there are no four classes of atoms corresponding to elements; but the varying size and form of atoms with corresponding sourness, etc. accepted by them is not possible Jainism. As in Jainism, Dharma and Adharma are never used as the medium of motion and rest anywhere else. The Sankhya idea that Dharma leads upwards and Adharma downwards is merely the ethico-religious idea quite usual in Gita and other works. In Jainism, they are non-corporal and homogeneous-whole substances. Dr. Hermann Jacobi holds this as mark of antiquity of Jainism. The function of Adharma Dravya corresponds to Newton's theory of gravitation. Like the Jainas, the European mathematicians Cantor, Peano and Frege have accepted the reality of Space and Time. Jainism and Nyaya-Vaisesika agree in holding Akasa as all pervading and eternal, but Jainism does not accept that sound is a quality of Akasa; but it is produced only when molecules strike against one another. This view is held by the modern science also. The realistic philosopher Bertrand Russell also says that though time is the existent subsbance; still it is not merely experienced. Jainism holds that time is unilateral and in mathematical language it is called munodimentional. Considering the above discussion, I now conclude my article in H. Wasren's Words: "The power which creates and destroys things is not extra-cosmic outside the above named six realities, the power is inherent in the things themselves, and is found in both the intelligent and in the nonintelligent realities. This power is not called God in Jainism. That is the Jain position." References: 1 taM parayANahi davu tuha~ jaM guNayajjaya juttu / sahabhuva jANa hi tAheM guNa kamabhuva pajjau vuttu / -paramAtmaprakAza, I-75 2 davvaM saMlakkhaNiyaM uppAdavvayadhUvattasaMjuttaM / guNapajjAyAsayaM vA jaM taM bhaNNaMti sabvaNNU / / -paJcAstikAya:, 10 3 jIvamajIvaM davvaM / -dravyasaMgraha, 1 4 jIvo puNa cednnovogmo| -pravacanasAra, II-35 5 appA dehapamANu muNi / -paramAtmaprakAza, I-51 6 saMsAriNo muktAzca / / -tattvArthAdhigamasUtram II-10 7 jItu saceyagu davu muNi paMca aceyaNA aNNa / poggalu dhammAhammu Nahu kAle sahimA bhiNNa // ---paramAtmaprakAza, II-17 8 aNavaH skandhAzca / -tatvArthAdhigamasUtram V-25 9 snigdharUkSatvAd bandhaH / -Ibid. V-32 ApApravanavaabhinaAcAryapravara abhinaya zrIAnandanthazrIAnandamana Page #773 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AMAMANAJIJAJARAPARRAIMILARIAAIL.MANANASALAIJANAJalalAdaladae SI ApAya GAD MaraMoryamirrow 22 Prof. M. S. Ranadive 10 sparzarasagandhavarNavantaH pudgalA / ----Ibid. V-23 11 gaipariNayANa dhammo puggalajIvANa gmnnshyaarii| toyaM jaha macchANaM acchaMtA Neya so jei / -dravyasaMgraha, 17 12 ThANajudANa adhammo puggalajIvANa ThANasahayArI / chAyA jaha pahiyANaM gacchaMte Neya so dharaI / / -Ibid. 18 13 AkAzasyAvagAhaH / -tattvArthAdhigamasUtram V-18 14 kAlu muNijjahi davu tuha~ baTTaNalakkhaNu eu / rayaNaha~ rAsi vibhiNNa jima tasu aNUyaha~ taha bheu / / -paramAtmaprakAza, II-21 Page #774 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Dr. Bashishtha Narain Tripathi, M.A., D.Phil. [U. G. C. Senior Fellow, Deptt. of Philosophy, Kashi Vidyapeeth, Varanasi J Human Nature and Destiny in Jainism In the course of evolution, life emerges out of matter. Man, as spirit, as the highest self-conscious, rules the universe with the aid of Karma. "Life becomes what is does." There, in five words, is the essence of the law. It follows that human history, from one point of view, is nothing but a record of the Karma of Humanity, working itself out according to the good or evil of our rational, national and personal deeds. Karma neither rewards nor punishes: it only restores lost harmony. He who suffers deserves suffering, and he who has reason to rejoice is reaping where he has caused it, there is no excuse for callous indifference to their suffering, by those more 'fortunate.' Once the law of Karma is understood, it will be seen that there is no such thing as luck, good or bad, but the subsequents follow antecedents by a bond of inner consequence, it is not merely numerical sequence of arbitrary and isolated units but a rational interconnection. Nor is the doctrine of Karma equivalent to the doctrine of Predestination or Determinism still less is it Fatalism. The latter implies a blind course of some still blinder power, but man is a free agent during his stay on earth, free i. e., within the working of the Law. For, viewed from one life, the 'operative Karma of life' is equivalent to the Greek Nemesis or Destiny. But this destiny is not the decree of a wrathful God but the product of Man's imagining. Esoterically, from the spiritual point of view, Karma is the law of moral retribution, whereby not only does every cause have an effect; but he who puts the cause in action suffers the effect. To all intents and purposes, this is a very knotty subject puzzling the best intellectuals from time immemorial. One school of thought contends that there is no scope for free will and everything happens according to plan; another school contends that there is no scope for Destiny (Prarabdha) and everything happens according to one's own exertions, while a third school contends that both destiny and free will work side by side in human activities. In the midst of these conflicting theories, it becomes very difficult for an ordinary person to have a clear idea of the subject to help him conduct himself in the given environment. In the context of freedom and spiritual 3523623221de zichnaiaad zrI Anandavara Be Ji FE Jiu 31 32 3 TC9 COREY E Page #775 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AcArya pravAsa amira dena prAmAnanda antha kAvAyAama ST2 Dr. Bashishtha Narain Tripathi, M.A., D. Phil. M 57 Th 5 24 discipline, the entire range of Indian thought can be classified under three main heads : (1) There were thinkers who did not accept freedom or antonomy of spirit in any form. The Charvaka denied the existence of the individual self apart from the physical body and rediculed the very notion of salvation. piece of nature and constituted by a conglomeration of natural ingredients, conscious or man, can have on value other than gross bodily pleasures. The question of freedom does not arise. This theory culminates in a rigorous form of determinism (Niyativada) and has been condemned as pernicious and inimical to the spiritual life. (2) There were philosophers and religious man, such as Buddha and Mahavira, who accepted what we might call immanent freedom as felt and exercised in human environment. Every man's suffering is evidence of this freedom. The Budha, took his stand, like Kant, on the moral act, the immanent freedom implicit in man's endeavour to better his condition. The emphasis is on our self-effort and right exercise of one's volition. The Mahavira as well as Buddha were led to deny two opposed standpoints; one was naturalism (Svabhava-vada) or nihilism (uccheda-vada), which totally denied, as is done by the Charvaka or Ajivikas, the Moral Law (free act and its results, Karma and Karma-phala), and reduced man to a fortuitous coglomeration of natural forces; the other opposed standpoint was that of eternalism (Sasvatavada), which stood for the transcendent freedom of God (and even of an unchanging soul or atman), who is above the moral law (Karma). The Buddha characterised both uccheda-vada and sasvata-vada as specimens of inactivism (akriyavada). (3) The third class is represented by the Hindu (Brahmanical) which is some form or other accepted a free, transcendent Being (God) besides the finite selves. It is not that this free being achieved his freedom after destroying his previous bondgge, but he is eternally free (Sadaiva-muktah) and transcendent. (Sadaiva-Isvarah). If for Jainism and Buddhism the fundamental is the moral consciousness and the spiritual urge for purifying the mind of its passions, the fundamental of Hinduism is God-consciousness; and the God is exaltation and deitification. The Vedas which are the fountain source of all form of Hinduism, are intoxicated with the idea of God, of a transcendent Being, ever free and ever Lord. Religion, for them was not laboured suppression of passion, of control and regiment as Buddhism, but a relationship with the transcendent through prayer and devotion. According to the Jain philosophy, the jiva or the living individual is cetana (conscious), pure and perfect. "What knows and perceives the various objects, desires, pleasures, and dreads, pains acts beneficially or harmfully and experiences the fruits thereof that is Jiva". The soul is associated with various kinds of Karmas. The Karmas obstruct the various capacities of the soul and keep it tied to the wheel of wordly existence. The soul loses its luminosity due to its contact with Karmic matter. From the empirical standpoint it comes Page #776 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Human Nature and Destiny in Jainism 25 to possess passion (Kasayas) due to the influence of nescience (avidya) which is as much beginningless, as the Jiva itself. Both jiva and avidya, being beginningless, it is not easy to say when the jiva came in contact with avidya. In fact, their contact is also beginningless. So, due to the influence of passions, the jiva gives up its intrinsic nature and falls into bondage. These passions are supported by what is known as 'Yoga', that is, the vibrations or activities of body, of speech and of manas. In fact, these two, that is Kasaya and Yoga, are regarded as the main causes of bondages.2 "Now the principle of Bandha or bondage", says a Digamabara Jain, Mr. Lathe,"is defined as the mutual entrance into each other's spheres of the soul and the Karman. When the soul is attached by the passions like anger and love, it takes on the Pudagal (material) particles fit for the bondage of the Karmas, just as a heated iron ball takes up water-particles in which it is immersed. This is bondage of the Karma." Being associated with attachment and aversion, the Jiva takes in such Pudagalas as are capable of producing Karman. This taking in of the Karman is bondage. The Siva is intrinsically formless (amurta), but due to its connection with Kasaya and Karman from time immemorial, it appears murta (with form) and so, it takes in only murta-karma-Pudagalas, and those very karmaPudagalas appear as Karmans later on. This is what is called 'bondage.' Kundakunda says that Mithyatva (perversity), ajnana (nescience), and avirati (intense attachment) are the three beginningless forms of the consciousness informed with moha. According to Nemicandra it is of five kinds: (1) Ekanta, (2) Viparita, (3) Vinaya, (4) Samsaya, (5) Ajnana. The fourth Karmagrantha, however, notices these five varieties : (1) abhigrahika, (2) anabhigrahika. (3) abhinivesika, (4) sanisayika, and (5) apabhoga. Attachment to a view inspite of the knowledge that it is wrong is abhinivesika. To keep a doubtful attitude even towards what is wellestablished is sanisayika. What is due to the incapacity of the mind to think and is found in such organisms as have not developed all the sense-organs is anabhogamithyadarsana.6 Mithyadarsana' (perverse view) lies at the root of all evils, and whatever misery there is in the life of a soul is ultimately due to it.? Dr. Tatia rightly observes thus, "It is the darkest period of a soul's life when there is unhindered working of this mithyatva. The soul gropes in the darkness, formulates wrong views about truth, and trades upon many a path, none leading to the region of light. The mithyatvakarman lies heavy on it, it blockades all paths leading to light. Saniyaktva or samyaka-darsana dawn only when the potency of this mithyatvakarma is reduced and made ineffective to an appreciable extent in course of time naturally or due to the influence of the instructions of persons who know the truth." The next kind of bondage is Avirati, meaning non-abstinence or lack of control against dosas. It is also of five kinds-(1) Himsa (injury), (2) Ansta (falsehood), (3) Caurya (stealing), (4) Abrahm incontinence) and (5) Pariagraha (attachment towards a thing which has not been given to him). From a different standpoint these are forty-two varieties of this cause of bondage. U LAARNAALAAAAAAAAAAAAxue S AJARA ALAN AN KALAU ADINAMA sua vidi Page #777 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AADHAAA A ALAARAAAAAAA giud922 31 Rosa Or SICERY ST2N3116GBey Stage 26 Dr. Bashishtha Narain Tripathi The third cause of bondage is 'Pramada'. This is of fifteen kinds. They tend towards giving pleasures and pains etc. 10 It is not easy to give a clear-cut analysis of all the peculiarities which Jiva possesses after coming in the grip of karma-Pudagalas, because of their subtle nature, but even then they have been somehow classified under eight heads : (1) Jnanavarniya, (2) Darsanavarniya, (3) Vedaniya, (4) Mohaniya, (5) Ayusabandha, (6) Namabandha, (7) Gotrabandha, and (8) Antarabandha. Besides this, there are ninety-seven divisions and sub-divisions of these, mentioned in Tattvarthasutra. 11 The flowing of the karma-Pudagalas into the Jiva, through the activities of body, speech, and manas is called in Jainism, 'Asrava'. 12 Asrava may be said to be something like a hole, a means, through which, for instance, water flows into the boat on the river, Dravyasangraha presents an elaborate divisions and sub-divisions of Asravas.13 Further on, we can also classify the causes of bondage into-these three, in general, viz., Mithyadarsana (perverse view), mithya-jnana (perverse knowledge) and mithya-carita (perverse-conduct). The man lies bound in the grip of these three perverted states. In other words, emancipation is possible only on the removal of these three bonds. Clarifying the reason why the selfsome mati-jnana, Srcuti-jnana and avadhi-jnana become matya-ajnana, sruta-ajnana and avadhya-ajnana (or vibhanga) Umasvati says: "These (mati, sruti and avadhi), when informed with mithya-darsana (wrong attitude) comprehend the thing as it is not, and thus are ajnana (wrong cognition)."}4 According to Jainism, like other system of Indian philosophy, the aim of life is to get freedom from bondage, to get bliss from sorrow. But so long as the Jiva remains in the grip of worldly entanglements final release is not possible. Hence, it is, most essential to have a check upon the flux of karman and its causes into jiva. The stoppage of the flux of karma is called samvara. Like Asrava, first there is the checking of the modifications in the form of attachment, hatred and delusion of the Jiva. This is called "Bhava-samvara'. In this purified state, we witness 'Bhava-punyasamvara', when the auspicious bhavas are stopped to function, and 'Bhava-papa-samvara' when the inauspicious bhavas have been stopped to produce any change in the nature of the jiva. In this way, when the actual flow of the karmic-Pudagalas into the jiva through the channel of 'Yoga' or sense-organs is stopped, it is called 'Dravyasamvara'.16 Samvara plays important role in the scheme of Jain ethics. It shows the means to realise liberation. Now the next but the most essential step towards the attainment of liberation is to destroy the Pudagalas which have already entered into the Jivas. This is obtained through what is called 'Nirjara', meaning, the destruction of Karman. Kundakunda says: "He who is equipped with 'Samvara' and meditates upon the real nature of the Atman after having cut off all his thoughts from the outside world, casts off all the dust of Karman acquired by him before."'16 This is the stage of sound meditation and serious reflection. "At this stage, in the progress of the Jiva towards the attainment, in him there Page #778 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Human Nature and Destiny in Jainism 27 LE HHH flares up a fire of meditation which burns the auspicious and inauspicious Karmans. While in meditation, the ascetic should have his firm activites of consciousness diverted towards the pure nature of the Atman.'? Ethics and mataphysics go band in hand. They are inseparably connected. In other words, it can be said that one is complement to other. Here a question arises. Is it possible to get freedom only through knowledge ? Or is it not possible to be free from worldly obstacles by performing ethical doctrines ? Jain thinkers have solved this problem patiently and sympathetically. Dr. Tatia observes: "The Jaina philosophers gave much importance to carita (conduct) as to jnana (knowledge) and darsana (predilection for truth). If Samyaka-darsana turns the soul in the right direction and samyaka-jnana illumines the path, samyaka-carita (right conduct or rectified will) leads to the goal."18 Jain thinkers have unshakable confidence in gradual enlightenment and spiritual uplift. So long as the Jiva is bound by karma, it can never attain complete deliverance; but they hold that there are fourteen leaders which lie in the way of liberation, by which the Jiva may mount to Moksa. In other words, these are the stages of spiritual development of aspirant. These are : (1) Mithyadsstigunasthana, (2) Sasvadana Saryagdysti, (3) Samyagmithyadisti, (4) Aviratisamyagdisti, (5) Desvrata or samyogdrsti, (6) Pramattaguna sthava, (7) Apramattagunasthana, (8) Niyatibadra or Apurvakarna, (9) Anivsttibadarasamparaya, (10) Suksamasamparaya, (11) Upasantamoha, (12) Ksinakasaya, (13) Sanyagkevaligunasthana, and (14) Ayogikevaligunasthana. The ethical background of Jainism is by all means serious and practicable which deserves our attention. The essential characteristic of a jiva is consciousness, purity and bliss but through the beginningless chain of karma, bondage is there and the jivas enjoy weal (Punya) or woe (papa). Punya is produced by our auspicious bhavas (activities). The auspicious bhavas are said to consist of freedom from delusion, acquirement of right faith and knowledge, practice of reverence, observance of the five vows, etc. The manifestation of punya consists in satavedaniya (feeling of pleasure), subha-ayus (auspicious life), subha-naman (auspicious physique) and subha-gotra (auspicious heredity).19 Papa is produced by inauspicious bhavas. These bhavas consist of delusion, wrong faith and knowledge, violence, falsity, stealing, greed etc. The manifestation of papa consists in asat-vedaniya (feeling of pain), asubhaayus (inauspicious life), asubha-naman (inauspicious body) and asubha-gotia (inauspicious heredity).20 It has been observed by Umasvati that punya and papa are nothing but the auspicious and inauspicious influx of Karmas.21 The essence of religion lies in the immediate experience of the divine. This experience presupposes as its essential condition, various forms of discipline. In the sphere of religion, yoga-sadhana (spiritual discipline) leads to the attainment of the spiritual experience which is regarded as the summum AB HOOT SA Jan pu APARAAAALAU PA N AMAANAAAAAAAAAAAAAAAALAAAA viurdiaB31HERREN ST. idi9220 A aigizga2 13TECER 31693992 Page #779 -------------------------------------------------------------------------- ________________ NA dif9a331 disgaz. 316175 SIBANERY ST&.92973/1015 Eely 51&2 On 28 Dr. Bashishtha Narain Tripathi bonum (the highest good or siddhi ; i. e., couplition and perfection) of existence. Sadhana includes all the religions practices and ceremonies that are helpful to the realisation of the spiritual experience, and therefore may be regarded as the practical side of religion. A men's value in the sphere of religion is always judged by the quality and the intensity of his religions experience, and the utility of the manifold practices always consists in their leading up to and helping the energence of the spiritual experience. This is why the moral life is the indispensable preliminary discipline to the religions, and this is the central teaching of all forms of Sadhana in Jainism. Sadhana really begins with purificatory discipline. The awakening of the higher self, the flashing of the divine spark in man, forms the initial step in the course of Sadhana. Jainism, like the other systems of Indian thought, attaches supreme importance to dhyana (concentration of mind) as a means to spiritual realisation. Along with its purification, the soul develops the capacity for self-concentration. Acharya Kundakunda and, following him, pujapada and Yogindudeva have very thoroughly discussed this method of self-realisation in their respective works viz., Moksaprabhsta, Samadhitantra and Parmatmaprakasa. They distinguish three states of self, viz. the exterior self (bahiratman), the interior self (entaratman), and the transcendent self (paramatman). The Jaina thinkers define dhyana as 'the concentration of the thought on a particular object."22 The mind is capable of the threefold functions of concentration (bhavana), contemplation (anupreksa), and thought (cinta). Dhyana is broadly classified into two categories viz., inauspicious or evil (aprasasta) and auspicious or good (prasasta). What leads to the inflow and bondage of bad karmic matter is inauspicious concentration, and what leads to the dissociation or destruction of karmic matter is auspicious concentration. The second category of Dhyana is divided into two types viz., dharmadhyana and sukla-dhyana. (A) Dharma-dhyana : The sthanangasutra expounds dharma-dhyana in these four-fold aspects viz. (1) its objects, (2) the signs (laksana) of a soul possessed of this dhyana, (3) its conditions (alambana), and (4) its afterthoughts.23 The immaculate and infalliable nature of the revelation (ajna), the fact of universal suffering (apaya) and its conditions, the nature of the fruition (vipaka) of various karmans, and the structure (samsthana) of the universe are the four objects of the dharma-dhayana. The concentration of thought on account of the meditation (vicaya) on these objects is called dharma-dhyana. The characteristic sign of a soul capable of this type of concentration is its natural love for and faith in the path it has selected to tread upon and the system of thought which it has been initiated in. Exposition (vacana), critical inquiry (pratipracchana), repeated study (parivartena), and reflection (anupreksa) are the conditions that lead to such concentration of mind. The mind muses upon the following subjects when it retires to the normal state after the concentration : the loneliness of the self in its wanderings, the reflecting nature of the wordly things, the absence of spiritual well-being in the world of morality, and the nature of the world as an endless motion (samsara). Jinbhadra expounds this dhyana from a few other stand Page #780 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Human Nature and Destiny in Jainism 29 points as well. Thus, for instance, he states the four prerequisite practices: (1) the regular study (jaana) for the achievement of steadiness and purification of the mind, (2) the purification of the attitude (darsana) for the sake of removing the delusion (moha), (3) the right conduct (caritra) for the purpose of stopping the inflow of new karmic matter and the destruction of the accumulated one, and (4) non-attachment (vairagya) for acquiring steadfastness-for qualifying oneself for dharma-dhyana. Umasvati defines dharmadhyana as the collection of scattered thought (smrti-samanvahara, literally collection of the memory) for the sake of meditation upon the revelation, suffering, karmic fruition, and the structure of the universe, Subhacandra prescribes the practice of fourfold virtues of maitri (friendship with the creatures), pramoda (appreciation of the merits of others). Karuna (compassion and sympathy), and madhyasthya (indifference for the untruely) as the pre-requisite condition of dharmaedhyana. The slumber of delusion disappears and the quiescence of ecstasy (Yoga) sets in, and finally the truth reveals itself, when one has perfectly practised these virtues.29 As regards the selection of a proper place, it is held that one should be very careful about it, and avoid the bad place. Acharya Hemcandra presents a glorious record of Yoga. Yoga, according to him, is the cause of final emancipation and consists in the threefold jewels of right knowledge, right attitude and right conduct. Hemcandra has elaborately discussed the nature of right conduct." He says that it is the self of the ascetic that is right knowledge, right attitude and right, conduct." They are nothing but the comprehension of the self in the self, by the self on account of the disappearance of the eternal delusion. Consequently, the emancipation is nothing but the conquest of the passions and the senses. Now let us consider the state of Sakla-dhyan. In brief, forbearance, humility, straight forwardness, and freedom from greed are the conditions of the Sukladhyana. In the dharma-dhyana, the mind concentrates upon the general features of worldly existence. But in the Sukla-dhyana, the mind gradually shortens its field of concentration. The mind now concentrates upon atom and becomes steady and motionless. And on the attainment of omniscience, the functions of mind are completely annihilated,36 Acarya Hemcandra has presented satisfactory accounts in the field of yoga by his works named Yogabindu and Yogadrstisamuccaya, According to him, all spiritual and religious activities that lead towards final emancipation are considered as Yoga. Besides this, he pays special attention in his Yogavimhsika, to these five kinds of activities. (1) practice of proper posture (sthana), (2) correct utterance of sound (urna), (3) proper understanding of the meeting (artha), (4) concentration of the image of a tirthankara in his full glory (alambana), and (5) concentration on his abstract attributes (analambana). Of these five, the first two constitute external spiritual activity (karmayoga) and the last three internal spiritual activity (jnanayoga)." These activities can be properly practised only by those individuals who have attained to the fifth or a still higher stage of spiritual development (gupasthana). Haribhadra says zrI Anandaka Hoge B B 562 91213 . jIAnanta B CCTC FE ST C FE TCOM Page #781 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AAAAAAANSER NAMA ALAMA NASASAADA Bunga BA 35 vulgaz 37EUR 6292 Is O SLI aart wy M 30 Dr. Bashishtha Narain Tripathi SE4 that there are some primary defects of the mind which are to be removed before practising the yogic processes. He enumerates them as eight viz., inertia (kheda), anxiety (udvega), unsteadiness (ksepa), distraction (utthana), lapse of memory (bharanti), attraction for something else (anyamud), mental disturbance (ruk), and attachment (asanga).38 The mind of a yogin should always be free from these defects. He then asks the enquirers to keep thin minds open and investigate the truth with perfect detachment and freedom from prejudices. He suggests eight virtues thus : freedom from prejudice (advesa), inquisitiveness (jijnasa), love for listening (susrusa), attentive hearing (sravana), comprehension (bodha), critical valuation (mimamsa), clear conviction (parisuddhapratipatti), and earnest practice (pravstti) for self-realisation.39 Furthermore, Haribhadra lays down these five steps as a complete course of Yoga : adhyatma or contemplation of truth accompanied by moral conduct, bhavana or repeated practice in the contemplation accompanied by the steadfastness of the mind, dhyana or concentration of the mind, samata or equainimity, and vittisarksaya or the annihilation of all the traces of karman.40 Haribhadra, in his famous work entitled yogadestisamuccaya, distinguishes eight stages of Yogic development. The soul undergoes gradual purification and along with the purification its drsti (love of truth) becomes progressively steady and reaches consummation in the realisation of the truth. These stages are mitra, tara, bala, dipra, sthira, kanta, prabha, and para.41 Prof. Radhakrishnan observes that the ethical system of the Jainas is more rigorous than that of the Buddhists. It looks upon patience as the highest good and pleasure as a source of sin.43 Man should attempt to be indifferent to pleasure and pain. True freedom consists in an independence of all outer things. "That jiva, which through desire for outer things experiences pleasurable or painful states, loses his hold on self and gets bewildered, and led by outer things. He becomes determined by the other."1 "That jiva, which being free from relations to others and from alien thoughts through its own intrinsic nature of perception and understanding perceives and knows its own eternal nature to be such, is said to have conduct that is absolutely self determined."'45 "Man ! Thou art thine own friend; why wishest thou for a friend beyond thyself ?!?46 We do not have absolute fatalism, for though karma decides all, our present life, which is in our power, can modify the effects of the past. It is possible for us to evade the effects of karma by extraordinary exertions. Nor is there any interference by God. The austere heroes are blessed not because of the uncertain whims of a capricious God, but by the order of the universe of which they themselves are a part. While Buddhism repudiates suicide, Jainism holds that it "increaseth life." If asceticism is hard to practise, if we cannot resist our passions and endure austerities, suicide is permitted. It is sometimes argued that after twelve years of ascetic preparation one can kill himself, since nirvana is assured. As usual with the systems of the time, women are looked upon as objects of temptation"? In common with other systems of Indian thought and belief, Jainism believes in the possibility of non-Jainas reaching the goal if only they follow the ethical rules laid down. Ratnasekhara in the Page #782 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Human Nature and Destiny of Jainism 31 opening lines of his sambodhasattari says: "No matter whether he is a Svetambara or a Digambara, a Buddhist or a follower of any other creed, one who has reached the self sameness of the soul. i.e., looks on all creatures as his own self, attains salvation." The Jainas are not opposed to the caste system, which they try to relate to character. "By one's actions one becomes a Brahmana or a Ksatriya, or a Vaisya, or a Sudra...... Him who is exempt from all karmas we call a Brahmana." "48 "The Jains and the Buddhists use the word Brahmin as a honorific title, applying it even to persons who did not belong to the caste of Brahmana." The exclusiveness and pride born of caste are condemned by the Jainas. The Sutrakrtanga denounces the pride of birth as one of the eight kinds of pride by which man commits sin. The Jain Sangha, or community, is fourfold, containing monks and nuns, lay-brothers and lay-sisters. With the Buddhists the lay-members were not organically connected with the clergy. With a smaller constituency than that of Buddhism, with no missionary zeal, Jainism has survived in India, while Buddhism has passed away. Mrs. Stevenson offers an explanation for this fact. "The character of Jainas was such as to enable it to throw out tentacles to help it in its hour of need. It had never, like Buddhism, cut itself off from the faith that surrounded it, for it had always employed Brahmins as its domestic chaplains, who presided at its birth rites, and often acted as officiants at its death and marriage caremonies and temple worship. Then, too, amongst its chief heroes it had found niches for some of the favourites of the Hindu pantheon, Rama. Krisna and the like. Mahaviras genius for organisation also stood Jainism in good stead now, for he had made the laity an integral part of the community, whereas in Buddhism they had no part nor lot in the order. So, when storms of presecution swept over the land, Jainism simply took refuge in Hinduism, which opened its capacious bosom to receive it; and to the conquerors it seemed an indistinguishable part of that great system."50 Further Dr. Radhakrishnan observes that the materialist view of Karma leads to the Jains to attribute more importance than the Buddhists, to the outer act in contrast to the inner motive. Both Buddhism and Jainism admit the ideal of negation of life and personality. To both life is a calamity to be avoided at all costs. They require us to free ourselves from all the ties that bind us to nature and bring us sorrow. They glorify poverty and purity, peace and patient suffering. Hopkins caricatures the Jaina system when he calls it, "a religion in which the chief points insisted upon are that one should deny God, worship man and nourish vermin." The remarkable resemblance between Jainism and Buddhism, in their ethical aspects, is due to the fact that they both borrow from the same Brahmanical sources. "The Brahmin ascetic was the model from which they borrowed many important practices and institutions of ascetic life." The concept of Moksa in Jainism is nothing but a ceaseless quest for purification, enlightenment and omniscience. Nirvana or deliverance is not annihilation of the soul, but its purity into a blessedness that has no end. It is an escape from the body, though not from existence. "The liberated is not long Da 39284 ST2 Znchalaga zrI Ananda CLO Guai lac H& FE Wan Liao zrI Ananda antha Page #783 -------------------------------------------------------------------------- ________________ untMAAARAAAAAAAAA AAAAAAAAAAA zudisf9a26 3161 Bulu 922 317 au 01767 EN 11763 10R ST329013100 gel 3T22 VEVO 32 Dr. Bashishtha Narain Tripathi FOR che nor small...... nor black, nor blue, nor bitter, nor pungent : neither cold nor hot...... without body, without rebirth...... he perceives, he knows, but there is no analogy, (whereby we can know the nature of the liberated soul) ; its essence is without form ; there is no condition of the unconditioned."51 The siddha state is not the cause or the effect of the samsara series. It is absolutely unconditioned.55 Causality has no hold on the redeemed soul. "Know that from the ordinary point of view, perfect faith, knowledge and conduct are the causes of liberation, while in reality one's own soul consisting of these three (is the cause of liberation).':56 Complete deliverance or moksa has been defined in Jainism as the annihilation of all Karmic matter, 57 or the final dissociation from the body58 meaning, of course, not only the gross body but also that made of the karmic stuff. Thus, final deliverance implies the emancipation both of soul and of matter. 59 The soul gives up all the passions and evil thoughts and enjoys ingate attributes of the soul like jnana and luminosity. Thus, the Jainas do not believe that for the liberation Divine Grace is essential. According to them, the man himself is the architect of his own destiny. "Their religion of self-help, without God or His Grace, is unique in the history of the world."60 In fact, the Jain Moksa has been defined as the eternal upward movement of the soul.61 After the fall of the body, the liberated soul shoots up to the end of the world called Siddhasia or alokakasa, which is absolutely void and empty, and abyss of nothingness.62 "In explanation of this upward movement of the liberated soul, it is said that the momentum of its previous actions, the removal of the forces which bound it down to the world of matter, its native upward gravity, urdhvagaurava, will carry the soul to its destination in a trice. This movement has been likened to the upward rush in a water of an empty submerged gourd, originally smeared thickly with mud.63 'Though Jainism denies God, it does not deny Godhead. Every liberated soul is a God. The Tirthankaras who were mortal being like us, but obtained salvation by dint of personal endeavours, are always there to inspire entire human beings. God is only a symbol of all that is great and good, moral and virtuous. He is not, in any case, responsible for the destiny of the universe or the individual.: Thus, the conception of God in Jaina philosophy inspires the entire humanity to get up and be on the alert. It warns us to believe in ourselves and strive for freedom. Acharanga Sutra presents an elaborate description of the concept of liberation and the state of liberated being in the following lines. "The matchless sage likes to live on alms, inspite of social dis-grace, though not recognised properly by the worldly people, he stands unshakable and firm in determination like an elephant in the battle.65 His position has been compared with a firm rock. He never thinks of giving any blow to any living being by thought, action and will, even in dream. He tolerates every pain and suffering patiently and quietly. "As a lustre of burning flame increases, so increases the austerity, wisdom and glory of a steadfast sage who, with vanquished desires, meditates on the supreme place of virtue, thought suffering pain." We can clearly witness the mystical and spiritual parallel conceptions of reality as well as of salvation in Jainism and in URA Page #784 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Human Nature and Destiny of Jainism 33 Upanisads. Their final attempts in determining the reality and Moksa are almost the same to some extents. We witness certain glimpses of negative descriptions of in scattered forms. Acarangasutra declares : All sounds recoil thence where speculations have no room; nor does the mind penetrate there. The Saint knows well that which is without support.66 Besides this, the liberated sage has positive descriptions too. Prof. Radhakrishnan rightly observes, "Though not quite consistently, positive descriptions are given of the freed soul as that it has infinite consciousness, pure understanding, absolute freedom and eternal bliss.67 It can perceive and know, since perception and knowledge are functions of the soul and not of the sense organs. The freed soul has a beginning but no end, while a bound soul has a beginning but has no end. These freed souls enjoy a kind of interpenetrating existence on account of their oneness of status. Their soul substance has a special power by which an infinity of souls could exist without mutual exclusion. The identity of the saved is determined by the living rhythm retaining the form of the last physical life and by the knowledge of the past. This ideal of freedom is manifested in the most perfect degree in the lives of the twenty-four Jain tirthankaras."68 Now, let us give a critical estimate to the problems which lie unsolved in Jaina philosophy regarding soul and its destiny, bondage and liberation. The approach of Jainism towards life and its problems seems at first sight, realistic one, and consequently the spirit alongwith matter are real. However, they hold that bondage is real too. Fortunately our everyday experience is a proof to this fact. But Jaina thinkers forget this hard and fast assumption that if a thing is real then it cannot be negated. Under this metaphysical error liberation is not possible. In this respect, under ultimate analysis, both cannot be regarded as real because truth cannot be refuted. What is removed or concealed is not truth about anything on being liberated, but one's own nescience or avidya. And this nescience lies in the way of not knowing the nature of our true self. "The change in the attainment of liberation is only in our thought and not in the world outside. Thus, the transition from bondage to liberation is only epistemological and not ontological. What is required is only transvaluation of phenomena and not transformation of it." To be frank on this topic it can be said openly without any hesitation that no religions or metathysical system of Indian philosophy can determine the exact time, exact moment ; regarding the origin of nescience or avidya i.e. bondage. If the soul is beginningless, then naturally merit and demerit which surround it might be beginningless too. Here the objection is not against the origin of ignorance or bondage but about the nature of bondage. Bondage can, in no case, be regarded as real because the nature of reality is as Bradley rightly says, "Ultimate Reality is such that it does not contradict itself.69 Then, what is negated is only one's own ignorance which itself is not real ultimately. This type of ignorance can be about the nature of one's own self, nature of the world, nature of the reality. Thus, transition from bondage to liberation is only in the world of knowledge. Pluralism of soul in Jainism creates a large number of philosophical e SAMIAJAMAAAAAAAAAAAAAA A AAAAAAA pr `lqh fGrqw m`rf fyh `dd mn` Vidi IS Un D ifi 99312 311093 Rely 516 Page #785 -------------------------------------------------------------------------- ________________ PALAR LAAAAA Buyurgaz 317E vidis943 31419 915 TOEGERI ST&T913171Gzey Streda Twit 34 Dr. Bashishtha Narain Tripathi errors. Though this system admit this plurality quantitatively, yet still, looking with other view-points it is quantitatively. This error may be avoided by accepting this plurality empirically. They ought to welome monism as the final logic (suddha-naya) noumenal unity of the soul. Dr. C. D. Sharma is more consistent on this point when he holds that "When Jainism has rejected all qualitative differences in souls as well as in atoms, why should it inconsistently stick to numerical differences which are only nominal and not real. No attempt is made to synthesise jiva and Pudagala, spirit and matter, subject and object, into a higher unity."70 Jainism holds that the jivas are infinite not only in bondage but also in liberation. They make no sincere attempt to synthesise the plurality of the liberated souls like orthodox schools of Indian philosophy. In the absence of a divine ruler, the Siddhasila gets failure in giving us a picture of the Society of the liberated. The Jaina thinkers have endeavoured to replace the notion of God (isvara) by having an 'Arhan', a Jiva who has achieved the highest stage, endowed with all such attributes as we find in Isvara. But 'Arhan' is after all, a jiva, or a human being and there can be many 'Arhans', at the same time, through Sadhana. But, a jiva, eveu after it has achieved the Isvaratva, will remain a jiva. This is why Prof. Radhakrishanan observes, "Since the severally simple religion of the Jainas did not admit grace or forgiveness, it could not appeal to the masses."71 Jainism is characterised by a profound and absolute pessinism with respect to the nature of the world. Matter is not finally a transformation of spirit but a permanently existing substance, concrete and ineradicable, made up of atoms and capable (like clay) of taking many forms. Different form matter, imprisoned within it and working upon it from within are souls. The goal of Jaina religions practice is to release these jivas from their entanglement with matter. Man is fettered because he goes on acting and doing, every deep bringing an accumulation of new entanglements; the way to victory, therefore, resides in absolute in action. The jiva then breaks free into absolute release (kaivalya) perfect isolation. This condition is not regarded by the Jainas as reabsorption into any ultimate universal substance. On the contrary, the individual jiva, the Monad, simply ascends, like a free baloon, to the Zenith of the organism of the universe, there to remain for ever and ever, together with all baloons-each absolutely self-existent and self-contained, immobile, against the ceiling of the world. The space occupied by each of the perfected ones is boundless. The perfected ones are all-aware. References : 1 Pancastikaya-Samayasara, Qd. in Indian Philosophy: S. Radhakrishnan ; Volume 1, P. 314. 2 Tattvarthasutra, VIII. I. 3 A. B. Lathe : An Introduction to Jainism, Bombay, 1905, pp. 9 ff. 4 Tattvarthasutra, VIII, 2-3. 5 Uvaogassa anari parinami mohajuttassa micchattam annanam aviradibhavo ya nadavvo. Samaya sara, 96. Page #786 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Human Nature and Destiny of Jainism 6 Fourth Karmagrantha, 51. See also the Svopajna commentary. 7 Cf. Sathsaramula-bljarh micchattam-Bhattaparinnaya, IV. 59. 8 Nathmala Tatia: Studies in Jain Philosophy, pp. 145-146. 9 Tattvarthasutra. VII. 8-12. 10 Ibid, VIII. 4-14. 11 Ibid, VIII. 3-4. 12 Ibid, VI. 1-2. 13 Dravyasangraha; pp. 78-80. 14 Mithyadarsana-parigrahada viparita-grahakatvam etesam tasmad ajnanani bhavanti-Bhasya, Tattvathasutra, 1, 32. 15 Pancastikaya, 142. 16 Ibid, 144-145. 35 17 Ibid, 146. 18 Nathmala Tatia: Studies in Jain Philosophy, p. 149. 19 Sadvedyasubhay urnamagotrani punyam. Tattvarthasutra, VII. 25 quoted in M. L. Mehta: Jain Philosophy, p. 76. 20 Atonyat papam-Tattvartha-sutra, VIII. 26. 21 Subhah punyasya; asubhah papasya-Ibid, VI. 3-4. 22ekagra-cinta-nirodhe dhyanamh-Tattvartha-Sutra, IX. 27. 23 Sthanangasutra, IV. 1. 247. 24 Dhyanasataka, 28-29. 25 Ibid., 30-34. 26 Pujyapada interprets it as (well regulated) thought stream (cintaprabandha) -Sarvarthasiddhi, Tattvarthadhigam-sutra, IX. 30. 27 Tattvarthadhigam-sutra, IX. 37. 28 Jnanarnava, XXVII, 4-15. 29 Yoganidra sthitimh dhatte mohanidra, pasarpati su samyak pranitasu syan munes tattva-niscayah. Ibid., XXVII. 18. 30 Ibid., XXVII. 22-34. 31 C. Caturvarge' gramr moksa yogas tasya ca karanam jnana-sraddhanacaritra-rupa ratna-trayamh ca sab-Yogasastra, 1. 15. 32 Ibid., I-III. 33 Atmai' va darsana-jnanacaritrany athava yateh Ibid., IV. I. 34 Cf. atmanam atmana vetti mohatyagad ya atmani tadeva tasya caritramh taj jnanamh tac ca darsanam. Ibid., IV. 2. 35 Cf. aha khaniti-maddava-jjava-mhuttio jinamayapahanao alambanah jehirh sukha-jjhanamh samaruhai. Dhyanasataka, 69. 36 Dhyanasataka, 70. 37 Yogavithsika, 1-2; Sodasaka-Prakarna, XIII. 4; for Salambana and niralambana yoga, see Sodasprakarna, XIV. I. 38 Sodasakas, XIV. 2-3. 39 Ibid., XVI. 14. 40 Yogabindu, 31. 41 Quoted in fragments from Nathmal Tatia: Studies in Jain Philosophy, pp. 281-300. ji 30 ST hzyz JE zrImAna va Amadana AmA abhinaMdana Page #787 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 903 319 Buyigaz 378 ore 21 Tage 313TH STAL 1689 36 Dr. Bashishtha Narain Tripathi 42 S. Radhakrishnan : Indian Philosophy Vol. I, p. 326-29. 43 Acarangasutra, Sacred Books of the East, XXII., p. 48 ; See also p. 76-77. 44 Ibid, p. 163. 45 Ibid., p. 165. 46 Sacred Books of the East : XXII, p. 33. 47 Ibid., XXII. p. 48. 48 Ibid , XIV. p. 140. 49 Ibid., XXII., p. XXX. 50 Mrs. Stevenson : The Heart of Jainism, pp. 18-19. 51 Hopkins : The Religions of India, p. 297. 52 Sacred Books of the East : XXII, p. XXIV. 53 S. Radhakrishnan : Indian Philosophy Vol. I. p. 332-333. 54 Sacred Books of the East : XXII. p. 52. 55 Ibid, p. 36. 56 Dravayasamgraha, 39 ; See also 40. 57 TAS. X. 3. 58 Atyantikodehaviyogah. S. DS. SI. 52. 59 Studies in Jain Philosophy, p. 228. 60 J. N. Sinha : History of Indian Philosophy, Vol. II. p. 277. 61 Nityordhvagamanam muktih. Qd in S. Radhakrishnan I. P. Vol. I. p. 333. 62 Encyclopaedia of Religion And Ethics : Vol. VII. p. 468. 63 TAS. X. 6; Quoted in Concept of Mukti in Advaita Vedanta : A. G. Krishna Warrier ; p. 178. 64 Tatia SJP, p. 268. 65 Acaranga sutra, p. 21. 66 Sacred Books of the East : XXII. p. 52. 67 Dravyasangrah, p. 28. 68 S. Radhakrishnan, I. P. Vol. I. p. 333. 69 Bradley : Appearance and Reality, p. 120. 70 C. D. Sharma : 1. P., p. 81. re Page #788 -------------------------------------------------------------------------- ________________ O Dr. J. C. Sikdar, M. D. Institute of Indology, Ahmedabad-9 A Reflection on the Life of Tirthankara Mahavira Upe Lord Mahavisa appeared as a great ascetic, a religious teacher, a philosopher, religious reformer and the last of the twenty four Tirthankaras, wandering with the retinue of his monk,--disciples from village to village, from town to town, from city to city, throughout North India, extending from West Bengal up to the united kingdom of Sindhu-Sauvira, and preaching religion to the people of all social grades, belonging to heterogeneous faiths, expounding and interpreting developing and systematizing the metaphysical aspects of Nirgrantha Dharma by refuting the arguments of his own followers and those of the people at large on the religious and abstruse philosophical doctrines through his holy teachings, partly in the forms of questions and answers, partly in that of dialogues, legends, numerous parables, familiar similies, analogies and incidents of their daily lives. He has developed and systematized the fundemental principles of the doctrines Nirgrantha Dharma laid down by his predecessors on a firm ground by making some improvements on them, as their moral precepts demanded a deeper metaphysical foundation necessitated by the religous conditions of his time. There was no fundamental difference between the Laws preached by Lord Parsvanatha and Lord Mahavira, because both of them pursued the same end. So the development of the metaphysical side of Nirgrantha Dharma was a historical necessity due to the existence of strong oppositions of heterodox religious sects, having different faiths, such as, Brahmanisam, Ajivikism, Buddhism, Caravakism Parivrajakism, Vanaprasthism, those of Anyatirthikas, etc. and the followers of Lord Parsvanatha and that of Jamalin his own disciple. In such a condition of religious firmament Lord Mahavira reformed and consolidated the entire Nirgrantha Sangha on a solid foundation of metaphysical principles by absorbing the followers of Lord Parsvanatha, into his Sangha and strengthemed it bp converting, initiating and admitting those of other sects and common people to his order. NAALAAAA AAAAAAAAAAA 0151129 ST.3191131 dagey 5th Page #789 -------------------------------------------------------------------------- ________________ JANRL A AAAA AAALALALALALAN NALA NAAALAAAAAABata BIU A . Hath Stre9113-116cey Stage YANMWW Jen 2c 38 Dr. J. C. Sikdar In this respect he only followed in the footsteps of his predecessor and erected a great edifice of Nirgrantha Dharma on the foundation laid by the latter. He persisted in carrying out his mission with his best effort and attention and courage and brought it to a successful conclusion and passed away with glory, entrusting his work to be continued by his dvoted followers to perfection. A Reflection on his ascetic life Vairagya (detachment) of Mahavira If the thought on Kamini-Kancana (woman and wealth) goes away from the mind of anyone, then it will be devoted to the realization of paramatma (Supreme Soul) and then he who is bound by Karmas can be free, but he who is averse to paramatma is bound by Karmas, so one must be anasakta (detached from the worldly life). If there is no vairagya (detachment) in anybody, he appears to be a straw and vulture like person. The study of the life of Tirthankara Mahavira reveals that a strong divine feeling of detachment and dispassionateness to the worldly life arose in his soul, so he renounced the world at the age of thirty. He became free from the attachment of Kamini-Kancana of the royal family. He was dispassionate, his soul became anxious to realize the divine knowledge, truth and reality and paramatma like a mother with intense love for her child. He did not want anything but the attainment of spiritual relization of paramatma, The world appeared to him as well and he felt that he was sinking down into it. He regarded his relatives as foreign people from whose association he desired to flee away, and actualiy he left the world'. He did not think at all that he would first, make all provision for his family, then he would leave the world and practise austerity and meditation on Supreme Soul. Like a good and industrious farmer he made all efforts to irrigate his field of spiritual life and next he took rest at night, on the rise of his divine feeling for renouncing the worldly life, and he did not look back to his relatives and home, etc. with a feeling of attachment. He tore up all worldly ties and practised severe austerities and meditation for the attainment of Kevalajnana and Kevaladarsana (Omniscience and Omni-self-awareness). The worldly people die in the nets of their own Karmas like the silkworms. So long as one does not know paramatma the world is falsc and noneternal. Then the man who forgets paramatma and always says: "This is mine, this is mine", sinks down into the world, being enmeshed in the nets of Kamini and Kancana with their alluring charm. He becomes so ignorant in Maya (illusion) that he cannot fly away from the worldly bondage of Karma, although there is a path for flight. After realizing paramatma, if one leads a worldly life, the world is not agitya (non-eternal). Tirthankara Mahavira became free from the nets of the worldly attachment to Karma by renouncing the world and realized parmatma by practising severe austerities and meditation for twelve years at Ttmbhaga gaon on the bank of Rjukula." It is difficult to practise austerity in the worldly life as there are many hindrances on the way to spiritual realization. That is why Mahavira went to lonely and quiet places to practise austerity and meditation and exerted himself Jen ac Page #790 -------------------------------------------------------------------------- ________________ A Reflection on the Life of Tirthankara Mahavira 39 TECH Sick 20. Jan to attain Kevalajnana and Kevaladarsana. He was a true monk, for his life was dedicated and devoted to the realization of paramatma after his renunciation of the worldly life beset with Kamini-Kancana. He had eagerness (vyakulata) for spiritual realization, so it was possible for him to attain Kevalajnana and Kevaladarsana. In the ascetic life Sadhusanga (association with monks), Vivekajnana (knowledge of making distinction between sat and asat-eternal being and non-eternal being) and Sadguru (good preceptor) are essential for the spiritual progress. Tirthankara Mahavira had all these three factors in himself. Asecticism of Mahavira Mahavira thought it necessary to get cured of the disease-vikara (mental persversion) by observing austerity and meditation, having gone to a lonely place, after giving up the Kamini-Kancana, as there was no danger from them there. So he became successful in his ascetic life.10 In the first stage of asceticism one must practise austerity and meditation to attain spiritual strength and power from paramatma, then only he can lead the worldly life ; at that stage Kamini-Kancana or Raga and Dvesa" (attachment and aversion) cannot do anything harmful to him. Curd must be made in a lonely place, then butter can be made out of it by churning process; it will float on water if thrown into water, but milk-like mind gets mixed up with water, being involved in the worldly affairs. He realized this danger, so he left the world for spiritual realization. He held paramatma with both hands, having renounced the worldly life, not like the worldly being, holding one foot of God with one hand, while keeping another in the family life. Meditation must be practised in mind, in the corner of the house and in the forest. Lonely place is necessary for the observance of tapah (austerity), As long as the seedling of a plant is there, there should be raised a fence around it to protect it, otherwise cows and goats, buffalos, etc. will eat it up. If the trunk of the tree becomes big enough, then there is no need for fencing it any more. Even if an elephant is tied to it, the tree will not break down. If one can make the trunk of the tree strong, there is nothing to worry for its destruction. Lord Mahavira first protected his ascetic life in this way by putting up fencing of moral conduct and became strong enough like a big tree after his attainment of Kevalajnana and Kevaladarsana on the bank of Rjukula.12 He first tried to attain vivekajnana by making distinction between sat (real entity) and asat (unreal entity). Paramatma is sat (eternal and real) and all others are asat (non-eternal and unreal). He attained this viveka and knew paramatma as real entity and all others as unreal! There arose the awakening of this idea or thought of viveka in him, so he had the desire to know paramatma. Vivekajnana arises due to the distinction of sat and asat. The Supreme Soul or Dravya (Substance) is sat' and other things are asat. If there is nivitti (cessation) of desire for worldly objects in mind, there arise viveka and consequently the knowledge of tattvas (reals or principles of reals) in it. And mind CEC an ADNAN ARSALAAAAAAA Nuus2310 S logaz 317 DIET STAG291324 516 Page #791 -------------------------------------------------------------------------- ________________ MAAR LAAAAAAAIA SANAAALAAALAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAA Zuigizada 31 Bulgaz 33EUR 15 T RY STAR410731776GFRI STA92 40 Dr. J. C. Sikdar travels to the sphere of paramatma. If one desires to have the shadow of it, mind easily attains the fruits-dharma (religion), artha (means-object), Kama (desire-material satisfaction) and moksa (liberation). It is the moral duty of a monk to withdraw his mind from attachment and aversion (Raga and Dvesa), for Kamini and Kar.cana are non-eternal. To know paramatma is knowledge, not to know him is ignorance. So there must be earnestness on the part of the Yogin for the realization of the Supreme Soul. Tirthankara Mahavira had both vivekajnana and eagerness (vyakulata) and other potential factors in him to attain knowledge of paramatma and to have its vision (darsana).14 If anyone likes a sat, such as, physical pleasure, popularity, respect, money, etc. then there does not arise any desire in him to know paramatma. If there takes place or is an analysis of sat and asat, there is a desire to do so. Mahavira had vivekajnana of sat and asat 15, so he had the desire to know and realize paramatma. If anyone acquires real knowledge, he will feel the presence of paramatma within himself. If the realization of paramatma takes place in one self, his dehatmabuddhi (the thought that body is real) goes aways ; he moves as Jivanmukta (free even in this life). Mahavira had no dehatmabuddhi, as he attained the state of paramatma himself. It is stated in the Agamas that he became insensitive to the physical sufferings, when the wooden wedge was driven by a milkman into his cars and he withstood the bodily pains caused to him by various elements during his ascetic life.16 There is fire in wood. (1) First work is to take than out fire from it by lighting it and then to cook food with it and to consume the same and (2) finally to get contentment are two things. The master had this belief in the existence of spiritual fire in himself. He took it out by him austerity and meditation and cooked him inner stuff of religious thoughts and ideas with it. Finally he consumed it with spiritual knowledge and became content with his spiritual realization.17 There is no end of divine paramatmahood. One should advance farther and farther, then he will realize it more and more. If anyone prays and meditates in a lonely place, he can realize paramatma. One may sense the existence of it by studying the sacred books. But if he does not go deep into the sea of conscious by meditation, he cannot realize it. Mahavira meditated on para. matma in lonely places in his ascetic life and realized the same. He plunged deep into the sea of consciousness by the practice of austerities and meditation, consequently he realized it. Thus, paramatma revealed itself to him and he became one with it. One can read and recite thousands of religious verse from memory (Sahasravadhami) but if he does not go deep into meditation with earnestness, he cannot realize paramatma. He can befool the people by his pedantry and scholarship, but he will not realize it. The scriptures and religious books do not help him at all in the attainment of spiritual knowledge and power. How much one will study the scriptures? What is the use of vicara (discussion) 2C does not so be fool the peo and religiouwer. How Page #792 -------------------------------------------------------------------------- ________________ A Reflection on the Life of Tirthankara Mahavira only? One should exert himself to attain paramatmahood and do something. having faith in guruvakya (the words of his guru). If there is no guru, there should be prayer with devotion and meditation on the self. One will realize paramatma how it is. So long as one is not in the market. he will hear the noises or sounds coming from it. If he reaches it, he will clearly hear the words of the people, "take potatos, give me money, etc." There is sound or noise in the sea. If one goes near it, he will see how many ships are going or sailing, how many birds are flying over there, etc. Therefore, one cannot realize paramatma by studying the canonical works and other religious books. There is a great difference between the act of hearing and that of seeing. After the realization of paramatma, the books, scriptures, sciences, etc. appear to be as straws. Mahavira attained the divine power of Kevalajnana and Kevaladarsana by observing austerity and meditation thus he realized paramatma but not by studying books." He was honoured by the people everywhere because of the power of paramatma as manifested in and through himself. 41 Mahavira attained mahabhava or Samadhi (highest spiritual state or condition) as the manifestation of paramatma in his self on the bank of Rgukula23 after twelve years of austerity." Without the realization of the Supreme Self there cannot be bhava or mahabhava. If a big fish comes out of deep water, it moves and splits up water, just like that Tirthankara Mahavira attained different stages of spiritual development (Gupasthanas) in his attainment of highest spiritual realization. In conclusion of one's spiritual life Karma or Sadhana (act of austerity) is necessary to realize paramatma. Meditation, recitation of religious verses, devotional songs, donation of gifts and sacrifice also are karmas. If one wants butter, he must make curd first out of milk in a lonely undisturbed place, then only he can churn out butter from it. There must be karma (act of austerity) and meditation for the spiritual realization paramatma in a lonely place with great devotion. Mahavira observed austerities and meditation in quite places and realized paramatma. As samhsaratyagin (world renouncer) Mahavira became pure like Mallika flower without spot and attained purnajnana (i. e. Kevalajnana), having the nature of simplicity of a child of five years, so he had no discrimination between man and woman. Mahavira knew caitanya (Consciousness) by attaining it. So there took place his samadhi (Sailesi stage) in his meditation. Consequently he forgot the care of his body and physical pleasures and did not have any attachment for Kamini or Kama and Kancana, he did not like anything but the Supreme Self. He fell distress when he listened to worldly affairs. When he realized paramatma by the act of austerities and meditation there did not remain vicara (argumentation) in himself, but there took place spiritual sleep-Samadhi, Divine simplicity is the fruit of austerity of many births. If there is deceitfulness, it is not possible for anyone to realize the spiritual power. The man who has realized the Supreme Soul is childlike in simplicity. The study AgAsa pravara agada, AanindakaH zrI grantha J 4 E 57 peuriseuteuroseo 31732 Page #793 -------------------------------------------------------------------------- ________________ www.eventiva etus, S iu B 9.2 3 Buyigaz 317 ERTT&I91081110R 3 T he Stre 42 Dr. J. C. Sikdar mert of the life account of Mahavira reveals that he had divine simplicity. He was above all the three gunas-Sattva (essence), rajas (enrrgy) and tamas (inertia or mass) or all lesyds ; purity and impurity were equal to him, as he was childlike in simplicity and behaviour. He dressed like a fashionable man when he was prince, then he became nude28 as ascetic and moved as a free man ; sometimes he sat quite in meditation as an insentient thing in his ascetic life. Pride or ego goes away in Samadhi stage only, but if an iron sword becomes a golden sword by touching a touch-stone, it is ineffective to kill anybody, for there is then only the form of it, but not sharpness. Just like that pride or ego of Mahavira went away with the attainment of his Kevalajnana and Kevaladarsana. Ego and pride consistute illusion or deceitfulness (maya) Mahavira had no ego. With the attainment of his Kevalajnana and Kevaladarsana it fled away, than there followed then attainment of his Samadhi stage. It is difficult to achieve this stage, there must not be visayabuddhi (thought on worldly objects) of a person, but there must be cittasuddhi (purification of heart or soul) for this objective of a Yogin. After the attainment of Kevalajnana and Kevaladarsana or Samadhi, the body of the yogin does not often remain in this life, but the bodies of some yogins remain in the world for some time for imparting holy teachings to the people. The body of Tirthankara Mahavira and those of other Tirtharkaras or the Avataras survived for the benefit of the world even after the attainment of their Kevalajnana and Kevaladarsana. After digging a well, some destroy or sell out the baskets, spades, etc., while others preserve them on this consideralion that their neighbours may need them for the same purpose. Such a great man like Tirthankara Mahavira who was compassionate for the suffering beings in the case of their miseries could not be selfish with this thought that he had attained his Kevalajnana and Kevaladarsana, so nothing should be done for the suffering humanities.30 An ordinary man is afraid of imparting holy teachings to the people in religion. There must be spiritual power as possessed by Tirthankara Mahavira like an Avatara. Ordinary wood floats on water anyhow, but even when a bird sits on it, it sinks down into water under the physical weight of this small creature. But Bahaduri wood itself floats on water and carries many people, even elephants also, to the opposite shore of the river when filled as a ford. Tirthankara Mahavira was the ford like Bahaduri wood for the suffering people in the sea of the human world to carry them over to the shore of liberation. The paid or appointed Acaryas cannot deliver the goods to the people in their spiritual aspiration. They are themselves sectarian baddhajivas (Captive beings). If the guru (preceptor) is raw in knowledge, it is trouble for the guru as well as the sisya (pupil), the pride of the latter does not go away, consequently the tie of the worldly karmas does not get destroyed. Mahavira had equal compassion (daya) for all beings, 31 but not maya (attachment or illusion) for his own relatives.32 He had not this pride or ego that he was the guru33 ; he was desireless. He always thought of paramatma and Page #794 -------------------------------------------------------------------------- ________________ A Reflection on the Life of Tirthankara Malavira 43 REVOL rendered a great service to humanity, having known that paramatma is in all beings. As it is very hard to attain Tirthankaraship, so it is harder and more difficult to impart holy teachings to the people in religion. The study of the life of Mahavira slows that if the spiritual power dawns on the ascetic life of a monk and commands him to preach religion, then it is possible to do so. Mahavira attained Kevalajnana and Kevaladarsana by observing serve austerities and meditation ; so he could instruct the people in religion 34 like Narada, Sukadeva, Lord Buddha and other Indian holy Divines. Nobody will listen to the holy teachings of any preacher of religion who is not endowed with the spiritual power. The people are generally emotional, they may attend any religious congregation in lakhs, but they will forget very soon the teachings of the man devoid of spiritual knowledge and power. If paramatma manifests itself in and through Jivatma (finite soul) and converses with it, then only there will be the manifestation of divine power. There is force in it. Here lectures of the hired logicians and the so-called intellectuals devoid of spiritual power are useless. For some days the people will hear them, then they will forget them very quickly. They will not act according to the speech delivered by the so-called preachers of religion. But in the case of Tirthankara Mahavira endowed with spiritual knowledge and power it is observed that lakhs of people were attracted by his religious discourses35 in his time and they accepted Sramanadharma 36 in latter and spirit. Without the possession of spiritual knowledge and power nobody can preach religion and teach the people in it. The preacher will be a laughing stock, if he is devoid of spiritual power. How could the person who himself did not attain any spiritual knowledge and power teach others in religion ? This will be like the showing of path by one blind man to another blind man for advancing forward, if he does so. If the realization of spiritual power takes place in anyone, the inner spiritual vision opens up in him automatically. Without this power, if any body imparts the religious teachings to the people, pride arises in his mind that "I am teaching the people". This pride occurs due to ignorance. In ignorance it appears to him. "I am the subject." But really paramatma or enlightened soul is the subject. It has done everything, "I am not doing anything'. If this sense arises in a man, he becomes Jivanmukta. Kevalin Mahavira was Jivanmuktas (free in this worldly life) after the attainment of his Kevalajnana and Keveladarsana. He acquired these great qualities, so he taught religion to the people with his spiritual power in his time. The world is big enough. How can one render service to the world without spiritual power, as it is not small, First he should realize the spiritual power in himself by observing austerity and meditation. If he can attain it, then only he can do good to the world, otherwise not. Until and unless the worldly business becomes less and less one forgets the spiritual aspect of life and he may think. "I am doing niskama karma (desireless work)." But it becomes sakama karma (work with a desire), as he gets involved in Karma and awnts to be respected. Niskama karma is very difficult to be performed with DASARNAAAAAAAAAALAIN A MAANAAAAAAAAA gaz, 31 Fuenteaza 915 Toey S76299973110 Rey 5158.92 Page #795 -------------------------------------------------------------------------- ________________ HUMANA NINI Ap a k. 31 YNTIORY ST60229131TIGTRY Stre 44 Dr. J. C. Sikdar 2 2 Uran out spiritual power. Who will listen to him who has no spiritual power ? Really speaking, karma is to be done for the realization of spiritual knowledge and power, then only one can do his desireless work. Mahavira first left the worldly life and worked hard for spiritual realization in himself. After the attainment of his Kevalajnana and Kevaladarsana by observance of severe austerities and meditation, he had done his desireless work of preaching religion to the people for their spiritual welfare with his spiritual power. That is why he could build up sramanic tradition on the basis of five principles-non-violence, truthfulness, non-stealing, chastity and non-possessions on the metaphysical foundation. Mahavira who had spiritually known and seen paramatma by his Kevalajnana and Kevaladarsana respectively did not write the Sastras (Scriptures). He was absorbed in his own spiritual thoughts. The Ganadhara scholars, having listened to his holy teachings, transmitted them from the acaryas to the acaryas and later on the acarya-scholars had written down the oral scriptures passed by guru parampara according to their own intellect and learning, while going to reduce them to writing at Mathura and Balabhi Councils or elsewhere. There must be the capacity in the preacher of religion for lokasiksa (people's education) in religion. Like the steamship Mahavira crossed the sea of the world and took others also over to the shore of liberation. What is the capacity of a man to liberate others from the worldly bondage. Only paramatma can emancipate Jivatma from the worldly illusion. There is no other alternative saccidananda guru like Mahavira, Buddha, Ramakrsna, etc. Mahavira was the able mature guru. That is why he could liberate many people by enlightending them with his teachings in religion.'' If there is divine command, there is nothing wrong in imparting holy teachings to the people. Nobody can lose them in such a case, if they are given by a spiritual teacher. If the ray of power comes to any one from the goddess of learning, such a power gets generated in bim that the great pandits become small like earth worms before him, for the so-called pandits devoid of conscience are not pandits at all. Mahavira was self-illuminated light which enlightened many people with his spiritual knowledge and power. If a lamp is lighted, many insects come to it in flights. There is no necessity to call them. Similarly, if there is the light of divine command in anyone, no call for the people is necessary that there will be his lectures at such a place and at such a time. Because of his magnetic attraction the people will flock to him in thousands and lakhs. The kings, the so-called Maharajas princes and the aristocrats all come to him in groups and batches. And they earnestly request him to know what he will accept from them whether fruits, sweets, rupees etc. But the Siddhapurusa says, "take them away, I don't want that, I don't like that." Mahavira was the perfect spiritual guru having divine command, so the common people, kings, lords and others came to him in thousands and lakhs without any propaganda call for the religious congregation because Page #796 -------------------------------------------------------------------------- ________________ A Reflection on the Life of Tirthankara Mahavira of his magnetic spiritual power of attraction in order to attend his religious discourses at many places in his life time.40 He did not accept any presents from the people except, of course, alms for his physical needs. 45 Does the magnetic stone say to the iron piece? "You come to me", it is not necessary to say so, the iron-piece itself comes to it of its own accord. The people came to Mahavira of their own accord because of his magnetic spiritual attraction, such a great man was not a so-called pandit. But one should not think that there was deficiency in his knowledge in any way. Can anybody attain red knowledge by studying books only? There is no end of knowledge in him who has attained the spiritual realization and divine command. The knowledge which comes from paramatma does not get exhausted, Mahavira had inexhaustible knowledge, it came to him from paramatma us a result of his spiritual realization attained by austerity and meditation. If the person is not good, there will be no effect of his lecture or preaching on the people, in case he preaches religion. If an ordinary man delivers religious sermons, there does not take place any impact on the minds of the people. There must be the stamp of spiritual knowledge and power. The man who imparts the holy teachings to the multitudes of people must have the spiritual power. What Mahavira or the Buddha or Ramakrsna did in the past, does anything of it exist in its original form at present? There is no benefit from his lecture, who has not attained the divine command. Mahavira possessed it, so he could make a great impact of his holy teachings on the minds of the people in his time. He led his followers to the path of jnana (knowledge), darsana (self-awareness) and caritra (conduct) to attain perfection. Renunciation of Mahavira A true ascetic must not possess wealth nor save it for his use. If there is divine love for paramatma, there takes place the renunciation of karma. If there is shame, hate, fear, like and dislike (ragadvesa), passions (kasaya), etc., in oneself, there is no possibility for him to attain spiritual power. Shame, fear, like and dislike, pride of caste, secret desire, passions etc.-all these are the ties for the worldly life; if they go away, then only one attains spiritual emancipation. Mahavira became completely free from all these bondages of karmas -physical and psychial karmas, so he attained spiritual emancipation. Karma of Mahavira Karma is adikanda (first event) in the evolution of life. There cannot be any attainment or spiritual realization of Kevalajnana and Kevaladarsana or of paramatma without sattvaguna, i. e, bhakti (devotion or faith), vivekajnana (knowledge of distinction) between real and unreal entities, vairagya (detachment) and daya (compassion). Mahavira was endowed with all these qualities. There is grandeur in rajaguna; tamahguna arises from it. Too much envolvement in work leads one to forget paramatma, for Kamini-Kancana. inrease attachment (raga) in oneself. But it is not possible to give up karma. (action) one's nature will force him to work whether he wants it or not. So it is said that work must be done with-non-attachment to the worldly objects, ST CREATE AyAya va aba abhinaMdana zrI Ananda grantha "sApA varata sAma ST2 11 Page #797 -------------------------------------------------------------------------- ________________ A N ASASAKALA MAAAAAAAAAAAAAA Narva Asuulla, 371 SIEMey Tre1983TGEtely 3558 46 Dr. J. C. Sikdar i. e., not to expect fruit of action. Worship and meditation are not to be made for becoming lokamanya (to be respected by the people) nor for merit (punya). Mahavira practised austerities and meditation for not becoming celebrated nor for punya, but for Kevalajnana and Kevaladarsana. Work as such is karmayoga, but it is difficult to be done. Only the man who has realized paramatma can do work with non-attachment. Mahavira worked as such after his attainment of Kevalajnana and Kevaladarsana. It is not possible for an ordinary man to give up karma ; thought and action like "I think, I meditate"; also are karmas. Paramatma is real, all other things are unreal, it is the subject, if it is realized, many social welfare works can be performed. So karma is adikanda. Just as the flower drops down after the fertilization of the ovary and the birth of the fruit in a plant, just so karmas of Mahavira got dissociated after his attainment of Kevalajnana and Kevaladarsana. He meditated on his self, realized paramatma, went ahead, plunged deep into the sea of consciousness to attain it, the light of knowledge and emerged from it with spiritual knowledge and power and vision. He attained consciousness and did not go out of step nor he renounced or destroyed karmas by counting one by one. He had so much divine love for paramatma that the work which he did was meritorious. He had two marks of divine love, viz. (1) he forgot the world; he was insensitive to the outside world and (2) his dehatmabuddhi (thought of body as real) went away, i. e. he had no love for his own physique. Without spiritual insight, divine love does not arise in oneself. There are symptoms of attainment of paramatmahood, wealth of divine love, viz. viveka, vairagya, daya, sadhuseva or sadhuvaivartya (service to ascetics), sadhusanga (association with ascetics), devotional recitation to paramatma and truthfulness. Love for soul removes the sensual pleasures. Mahavira had love for soul, so he was free from the sensual pleasures. 11 He was modest,"2 hence he was high and noble, just as cultivation of crops is possible in the open low land, but not on high land, for water gets accumulated in the low land, just so he was modest in all respects in his ascetic life, even when he was provoked and charged by Gosala Mankhaliputta with censure at Sravasti.43 He enlightened the temple of his body with the lamp of his spiritual knowledge as a result of the union of his jivatma with paramatma. He realized the truth "You are I and I am you, you eat, I eat, everywhere there is the existence of paramatma, while house, family and sons, etc. are non-eternal."41 The Master knew that the world was karmabhumi (field of action) so something must be done. Sadhana (austerity) is necessary, after this one takes rest just like a goldsmith after melting his gold in a melting pot. Mahavira had tenacity for sadhana and firm determination, he kept his mind fixed on paramatma by withdrawing it from Kamini-Kancana; he thought of paramatma only and enjoyed spiritual honey like a bee from flower to flower. First, purity of heart is necessary in a sadhaka (practiser of austerity and meditation), then sadbana (austerity) is essential, next knowledge will arise Page #798 -------------------------------------------------------------------------- ________________ A Reflection on the Life of Tirthankara Mahavira 47 in him as a result of purity of heart and practice of austerity. Many people think that knowledge and learning cannot be acquired without studying books. But the listening to the holy teachings is better than the study of books, the seeing of an object with one's own eyes is better than the hearing about it from some body. Mahavira had purity of heart and he practised austerity to attain Kevalajnana and Kevaladarsana. He saw the vision of the realities of the universe as a result of his austerity and meditation. He became the great Tirt hankara by attaining spiritual knowledge and power through austerity and meditation without studying books in his ascetic life. All Agamas were bis teachings issued from his mouth. Many persons make long talk and say that they have performed all actions according to the sastras. But their mind is attached to the worldly objects, wealth, honour and physical pleasure. They are busy with there objects. One may teach them religion thousand times. If time is not ripe for them, there will not be any success in these efforts to reach them religion. Pandits and Spiritual Men. Just as the kites and the vultures soar high up in the sky, but their eyes are fixed on carcass (sava deva), just so the so-called pandits soar high up in the intellectual horizon, but their minds are set on Kamini and Kancana. Only pendantry is unreal and useless similarly wealth, richness, honour and social position are also unreal and false. The words and teachings of those who are only pandits but have no faith in religion and paramatma are confusing. Mahavira was not like the so-called pandits, for he had spiritual realization of knowledge and power. So his holy teachings were clear and concise and easily comprehensible to the people. Classes of Men There are two classes of men, viz. baddhajivas (men in worldly bondage) and muktajivas (liberated men). The latter is not attached to any illusion nor to any worldly object. The ascetic who is born free because of the knowledge and consciousness attained in his previous birth has his spontaneous flow of devotion, detachment to worldly objects and divine love in him like a fountain suddenly opened up from its concealed state by a little effort. Mahavira attained Kevalajnana and Kevaladarsana by observing austerity and meditation as he had some progress in the path of his spiritual knowledge and consciousness acquired in his previous birth. Pilgrimage and Mahavira Mahavira never made pilgrimage for attaining punya (merit) like householder. He realized the truth that there was no need of going to the places of pilgrimage, if one acquired faith in his heart about reality i.e., paramatma. At these places there existed the same trees with the same leaves as are found at other places. If one cannot attain bhakti (faith) by making pilgrimage, what is the utility of going there ? Faith is only real and essential element for spiritual knowledge and truth. Mahavira had samyag darsana (right attitude of mind or faith) which led him to samyagjnana (right knowledge) and samyag-caritra (right conduct). Niy9D2A 319 Buyigazo IS11G STAGEN3Tel 516 Page #799 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AAAAAAAAAAA Arvu ti VAA AAAAAAA NO 48 Dr. J. C. Sikdar Mahavira as Religious Teacher Tirthankara Mahavira had no desires to be honoured by the people nor the desire for liberation nor the fear to be bound by the nets of Karma. He was the real renouncer of the worldly desires and objects, so he could impart the holy teachings to the people in religion, but it was not possible for the worldly people to do so. Although he had the finite non-eternal body after the attainment of Kevalitva, nevertheless, he was always in the state of Yoga ; he attained Kevalajnana and Kevaladarsana, even then he could come down to the worldly people and enlighten them in religion. Without renouncing the world and achieving the spiritual power one cannot perform the function of Acarya as such. The people will say that this man is worldly and he enjoys KaminiKancana secretly but instructs others that paramatma is real, the world is dreamlike and unreal. So they will listen only to the teachings of a Sarvatyagin (renouncer of all worldly desires and objects). Mahavira was sarvatyagin, that is why the people listened to his holy teachings and accepted him as a true Tirthankara, having attended his religious congregations in thousands and lakhs. Forbearance of Mahavira The mental and physical forbearance of Mahavira was like that of the anvil of a blacksmith. Hundreds of blows of the hammer fall on it every day, still it is undisturbed and unreacting in nature. Like this the intellect of Mahavira is absolute (Kutastha). The bad people abused and tortured him in many ways during his ascetic life, even then he led quite unperturbed and peaceful life by practising austerities and meditations. He remained calm and observed forbearance in the different stages of his ascetic life with his unmoving mind like a steady and still rays of light of a lamp towards paramatma. He was beyond ajnana (ignorance) and jnana (knowledge) as he attained Kevalajnana (Ominiscience). Nirvana (Liberation) of Mahavira Just as the dice can be preserved or broken by a goldsmith after making a golden image out of it, just so the body of a monk can be preserved for sometime or given up by himself. The body of Mahavira was given up by himself, while delivering religious sermons at Rajjagpha of king Hastipala of Pava* in his last religious congregation with his followers, after the attainment of spiritual knowledge and power and the completion of his glorious mission of life as the Tirthankara to a successful consummation, having left his immortal life to be worshipped by mankind. References : 1 Bhagavati Sutra 15. 1. 541 ;Kcaranga Sutra 1. 158. 15. 17 Kalpasutra, Fifth Lecture 109, 110, 111, 112, SBE XXU. 2 According to the Svetambara tradition, Mahavira married Yasoda (Acaranga 15) but left the world later on due to his detachment to the worldly life. Page #800 -------------------------------------------------------------------------- ________________ A Reflection on the Life of Tirthankar Mahavira 49 LA 3 Bhagavati Sutra, 15. 1. 541. See Avasyaka Malayagirivstti; Mahavira Cariyam, Guna Candra, Pra 4 ; Trisathiealakapurusa, 10. 3. 2. 4 Bhagavati Sutra, 15. 1. 541. 5 Ascetic life of Mahavira as depicted in the Agamas-- Acaranga, Bhagavati, Kalpasutra, Avasyakacurni, etc. reveals that he first attained spiritual reali zation and Kevalajnana and Kevaladarsana. 6 Kalpasutra, 120, p. 186. Tiloyapannatti, Pt. 1; 701, p. 230, 678, p. 227 ; Acaranga, 1/9/417. 7 Chatthena egaya bhumje aduva atthamena dasamenan I duvalasamena egaya bhumje pehamane samahim-apadinne l" Acaranga, 1.9. 417. 8 Kalpasutra 120, p. 186 ; Tiloyapannatti, pt. I, 701, p. 230. 9 Ibid. 10 Refer to his ascetic life of twelve years as depicted in the Agamas. 11 Bhagavati Sutra 9. 33. 385. "Siddhimajjhe pithanahi ragadosamalle tavena." 12 Tiloyapannatti Pt. 701, p. 230 ; See Acaranga Sutra 1. 9. 417. 13 Bhagavati Sutra, 2. 10. 118-119-20, 13. 4. 481 ; 20. 2. 665, etc. 14 Saddravyalaksanam Tattvarthasutra, v. 29. 15 Mahavira attained Kevalajnana and Kevaladarsana, so he attained the knowledge of paramatma and consequently the vision of it. As Sarvajna (Omniscient) he could know and see all entities--life and the Universe. 16 Bhagavati Sutra, 1. 3. 3. and its comm. 17 Sabbesu Kira uvasaggesu duvvihaha Kalare? Kadapuyanasayiyam Kalacak kam etam ceva sallam Kaddhijjamtam Ahava jahannagana uvari Kadupuyanasitam I Majjhimanam, Kalacakkam, ukkosaganam uvari salluddharanam 1." ---Avasyakacurni, Prathama bhaga, p. 322. 18 At Radhadesa (Burdwa, West Bengal) Mahavira was greeted by the people with disrespect, censure, threat and beating, etc. "Aha duccara Ladha-macari" Acaranga, Adhyayana 1, Uddesa 3, gatha 2, Ist Srutaskandha. "Duccarani tattha Ladhehin" Acaranga, Adhyayana 6, Uddesa 3, gatha 6, etc. 19 Bhagavati Sutra, 15.1.541. 20 Bhagawati Sutra, 15. 1. 541. Mahavira realized paramatmahood on the bank of Rjukula after twelve years' austerity and meditatation. Acaranga, 1/9/ 417 ; Kalpasutra, 120, p. 186; Tiloyapannatti, pt. 1, 701, p. 230. DATA d A LA AAAAAAA 3uidigaen 3 uu9a26 37 N ote IT&CONTAChely 5189 www Page #801 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAA uusfIAZ JAS 9 a3 3761 915:1dokley T&929231doney 3T 92 50 Dr. J. C. Sikdar Por 21 No reference is found in regard to the study of the scriptures by him in his ascetic life, although there is reference to the existence and study of the purvas and the Angas by the monks in his Sangha. 22 Chatthena egaya bhurje aduva atthamena dasamenam Iduvalasamena egaya bhuoje pehamane samahim apadinne Acaranga 1/9/419. 23 Tiloyopannatti, Pt. I, v. 701, p. 230. 24 Ibid. v. 678, p. 227; Acaranga 1/9/417. 25 Acaranga Sutra 1/9/417. 26 Acaranga Sutra 1/9/417. 27 As it is found in the case of Mahavira in his entire ascetic life. 28 Mahavira became a nude ascetic by giving up his devadusya. See Avasyaka, Malayagiri vitti. 29 Avasyaka, gatha III ; Malayagirivrtti, page 267. Mahavira was calm, silent and emersed in meditation as an insentient thing at Kurmaragaon (Kamanchapra) in Bihar, when one husbandman charged him without finding out his pair of bullocks that he was intent upon steal ing them. 30 After the attainment of his Kevalajnana and Kevaladarsana Mahavira went to Madhyamanagari from Jtmbhaka gaon and delivered religious sermons in a great assembly attended by thousands of men and women. Avasyaka, Malayagirivitti, prathama bhaga, p. 300/1, ff. 31 He observed ahimsa strictly in the case of all beings as he had equal compas sion for them. Ahimsa contains Daya. Bhagavati Sutra 2. 1. 92, 95. 32 He left his relatives and took to asceticism by cutting off the tie of maya for is relatives. 33 Once Mahavira told Gautama Indrabhuti that the latter and he would be as equal after the attainment of liberation. 34 He delivered his religious sermous to the great assembly of Madhyama only after the attainment of his spiritual knowledge and power. 35 Bhagavatti Sutra 11. 12. 436. ; 9, 33. 380, 382, 383, 385, etc. 36 Ibid., etc. 37 As Jivanmukta purusa he lived and preached his religion to the people. Its evidence is the continuation of Jainadharma upto the present day. 38 Bhagavati Sutra 2. 1. 92, 95. 39 See the Bhagavati Sutra and other Agamas for the reference to his making the people enlightened in religion. VEC hen Page #802 -------------------------------------------------------------------------- ________________ A Reflection on the Life of Tirthankar Mahavira 40 King Seniya and queen Cellana attended the religious discourses of Mahavira together with their rotinue and thousands of people when Mahavira delivered his sermons at Gunasilaka Caitya in Rajagrha. See Bhagavati Sutra, 1.1.6. etc. 41 He was tempted by many ladies in his ascetic life, but he was free from sensual pleasures due to the firmness of his moral character. See Avasyaka Niryukti, gatha 461/2, p. 267; Avasyaka, Malayagirivrtti, p. 268/1; Mahavira Cariyam, Gunacandra pra. 5, pp. 145-146. 42 He was very modest in his ascratic life, even when censured, tortured and provoked by other persons. He even tolerated the arrogant behaviour of Gosala Mankhali with calmness. 43 Bhagavati Sutra, 15, Sataka. 44 Bhagavati deals with the non-eternality of worldly objects and life at many places. 45 Mahavira imparted his holy teachings in the language of the people, Ardhamagadhi so that they could follow and understand them easily. 46 Kalpasutra 122, p. 198. 51 zrI Ananda grantha zrI Ananda m HO CAST.CO 1626 www.jainelibrary.or Page #803 -------------------------------------------------------------------------- ________________ OSIMY Stoerengi IS Dr. Ajay Mitra Shastri [ Reader, Ancient Indian History and Culture and Archaeology, Nagpur University, Nagpur ] en Varahmihira and Bhadrabahu -- Varahamihira is justly reckoned as a doyen of astronomers and astrologers of ancient India. He surpassed all other fellow workers in the field by composing standard works, both copious and abridged, on all the three branches of Jyotisa, viz., (i) tantra (mathematical astronomy), (ii) hora (horoscopy), and (iii) sakha or samhita (natural astrology). Several of his writings have come down to us. Unfortunately we possess very meagre information regarding his life and time. From what he himself tells us we know that he was the son as well as a pupil of one Adityadasa and a resident of Avanti and obtained a boon from the Sun god at a place called Kapitthaka. His Panca-siddhantika (1.8) specifies the Saka year 427 (=505 A. D.) which evidently has a reference to the date of the composition of the work. We also have some evidence to indicate that he was a Sun-worshipping Maga Brahmana. His son Psthuyasas was also an astrologer and his work, Satpancasika, is still extent.3 Some late Jaina writers, however, narrate stories which seek to establish some relationship between Varahamihira and Bhadrabahu. Thus, the Prabandha-cintamani tells us that in the city of Paraliputra there lived a Brahmana boy named Varaha who was, ever since his birth, devoted to the study of astrology. But because of poverty he had to subsist by tending cattle. Once he drew a horoscope (lagna) on the surface of a rock but forgot to efface it before returning home in the evening On remembering it he went back to the spot in the night, where he found a lion sitting over it; but he effaced the drawing fearlessly by putting his hand under the lion's belly. The lion gave up his animal mask and appeared as the Sun god and told him to ask a boon. Varaha requested him to show him the entire circle of stars and planets whereupon the god had him seated in his transport and enabled him to examine closely the movements of all the heavenly bodies. When he returned after a year he be ac Page #804 -------------------------------------------------------------------------- ________________ TARTA Varahamihira and Bhadrabahu 53 came famous as Varahmihira in allusion to the favour of the Sun god (Mihira), was patronised by King Nanda and composed a treatise on astrology named Varahi Samhita. Once when a son was born to him, he closely examined the moment and from his intimate personal knowledge of the planets profesied a hundred year life for the newborn babe. All but his couterine younger brother, the Jaina teacher Bhadrabahu, came to him with presents and participated in the festivities marking the occasion. Varaha complained to the Jaina minister Sakatala about it. On being told about it, Bhadrabahu said that he had not attended the function as according to his culculation the child would meet death from a cat on the 20th day. And notwithstanding all the efforts to prevent the calamity the prediction came out true and the child expired in the night as an iron chain bearing an engraved figure of a cat fell on his head. Varahamihira was utterly despaired and was about to consign all the books to fire when Bhadrabahu came to console him and prevented him from doing so. But being envious of Bhadrabahu, Varahamihira took recourse to black magic and troubled some and caused the death of some others of his (Bhadrabahu's) lay followers whereupon Bhadrabahu composed a new hymn (stotra) called Uvasagga-hara Pasa with the object of averting these disturbances. The same episode, with some minor differences and elaboration of details, is related by Rajasekharasuri in his Prabandha-kosa, also known as Caturvimsati-Prabandha. It may be summarised as follows: Two, poor but intelligent Brahmana boys named Bhadrabahu and Varaha lived at Pratisthapapura in Daksinapatha. Once the Jaina patriarch Yasobhadra, who knew the fourteen Purvas, came over there. Bhadrabahu and Varaha heard his sermon and became Jaina monks. Bhadrabahu acquired the knowledge of the fourteen Purvas and possessed thirty-six qualities. He attained great fame as the composer of the niryuktis (commentaries) on the ten canonical works, to wit. Dasava ikalika-sutra, Uttaradhyayana-sulra, Dasasrutaskandha, Kalpa-sutra, Vyavahara-sutra, Arasyaka-sutra, Suryaprajnapti, Sutrakrtanga, Acaranga-sutra and Rsi-bhasita, and also composed a work called Bhadrabahavi Samhita. After the passing away of Yasobhadrasuri, both Bhadrabahu and Sambhutivijaya, who also possessed knowledge of the fourteen Purvas, lived affectionately and wandered independently. Varaha, who too was a scholar, wanted his brother Bhadrabahu to confer on him the status of suri. Bhadrabahu declined the request as Varaha, though learned, was puffed up with pride. Thereupon Varaha gave up the vow and again lived the life of a Brahmana. On the basis of his study of the sciences when he was a Jaina monk he composed a number of new works including the Varaha-sarhita and circulated the rumour of his acquisition of the knowledge of astrology by the favour of the Sun god as nar MAAALAAAA A AAAAAAAAABAAEAAweer Bu yaz Bunga 24 25 915-11gRey 512329 Page #805 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AyAryapravara abhinaMdana AAnanda smy`m 38:21 zrI Ananda 54 Dr. Ajay Mitra Shastri rated in the above story from the Prabandha-cintamani and thereby attained great celebrity. Pleased with his learning. Satrujit, king of Pratisthanpura, appointed him his priest. Varaha hurled abuses on the Svetambaras who were upset and sent for Bhadrabahu. In the meantime Varahmihira was blessed with a son for whom he predicted a full 100 years' life, and the occasion was fittingly celebrated. Varahamihira complained that Bhadrabahu, albeit his couterine brother, did not participate in the festivities. On hearing it, Bhadrabahu explained away his action by predicting the child's death from a cat on the seventh day. The incident took place and Bhadrabahu consoled his brother exactly as narrated in the Prabandha-cintamani. But a Jaina layman, reminded of the earlier insult of his faith by Varahamihira, condemmed the letter in the harshest possible words. On knowing the whole episode and being introduced to Bhadrabahu, the king, who had come to console Varahamihira, embraced Jainism. Thereupon Varahamihira began to hate Jainism and caused a lot of trouble to the Jaina laity. To avert this calamity Bhadrabahu compiled a prayer entitled Uvasaggahara Pasa comprising five stanzas. The story ends with the statement that Bhadrabahu's successor, Sthulabhadra, who also had the knowledge of the fourteen Purvas, destroyed other faiths." Jiu Th F This story with minor changes is narrated in some other works also. Thus, in the Sukha-bodhini commentary on the Kalpa-sutra the same anecdote as found in the Prabandha-cintamani is related with the only difference that here the eipsode centres round the son of Varahamihira's royal patron, and not round Varahamihira's own son." A comparative analysis will reveal that there are some minor differences between the versions of the story as found in the Prabandha-cintamani and the Prabandha-kosa. In the former the venue of the episode is located at Pataliputra, while the letter places it at Pratisthana. While the former makes out the episode as occuring during the reign of king Nanda, the latter gives the name of the king as Satrujit. Merutunga does not mention, like Rajasekharasuri, the anecdote of Varahamihira's first becoming a Jaina ascetic and then reverting to the life of a Brahmana out of jealousy of his brother Bhadrabahu and leaves the impression that while Bhadrabahu became a Jaina monk Varahamihira throughout led the life of a Brahmana astrologer. Again, whereas the Prabandha-kola speaks of Bhadrabahu as a pupil of Yasobhadra, a contemporary of Sambhutivijaya and as the teacher of Sthulabhadra, no such statement is found in the Prabandha-cintamani. Likewise, while the Prabandha-kosa describes Yasobhadra, Bhadrabahu, Sambhutivijaya and Sthalabhadra as possessing the knowledge of the fourteen Purvas (caturdala-purvin), the Prabandha-cintamani does not make any such explicit statement. And lastly, the death of Varahamihira's son according to Bhadrabahu's prediction took place on the Page #806 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Varahamihira and Bhadrabahu 55 20th day according to the Probandha-cintamani, while this event is placed on the 7th day by the other work which further adds that as a result of this incident Varahamihira's royal patron got himself converted to Jainism. Obviously, the Prabandha-kosa version, although composed only forty-four years. after the Prabandha-cintamani, marks a great elaboration of the original story and overplays the rivalry between Varahamihira and bhadrabahu in particular and between Jainism and Brahmanical Hinduism in general. But fundamentally there is no difference between these versions. By placing the incident during the reign of king Nanda, Merutunga also identifies Bhadrabahu, the central figure of his story, with the homonymous caturdasapurvin Jaina patriarch. If any historical value were to be attached to the above story, Varahamihira will have to be regarded as a contemporary, nay even brother, of the famous Jaina patriarch Bhadrabahu who, according to the Jaina tradition, was the last of the sruta-kevalins and flourished a few centuries before Christ. There is no unanimity among the Jainas about the date of sruta-kevalin Bhadrabahu. The Digambara tradition as incorporated in the Tiloya-papannatti, Dhavala, Jayadhavala and other works unanimously gives 162 years as the total period of the pontifficate of the three kevalins and five sruta-kevalins after Mahavira's nirvana. According to the Svetambara tradition recorded in Hemacandra's Parisista-parvan and other works, on the other hand, Bhadrabahu passed away when 170 years had elapsed since Mahavira's nirvana." Although some Jaina works place the end of the rule of the Nanda dynasty which coincided with the close of the pontifficate of Sthulabhadra 215 years after the nirvana of Mahavira and thereby make Bhadrabahu flourish in the Nanda period which is said to have lasted for 155 years, the tradition recorded by Hemacandra which places Candragupta Maurya's accession 155 years after Mahavira's death and the evidence of some Jaina writers' and inscriptions from Mysore11 which make out a case for the contemporaneity of Bhadrabahu and Candragupta Maurya appears more trustworthy. And what is most pertinent in the present context, while the Digambara and Svetambara traditions considerably differ between themselves as regards the order and names of the spritual succesors of Mahavira and the exact length of the period covered by their pontificate," the date they assign to the druta-kevalin Bhadrabahu falls in the fourth century B. C. Thus, he lived over eight centuries before Varahamihira who, as we have seen above, can be definitely assigned to the sixth century A. D. on the basis of the internal evidence of his own writings. 14 In view of the above discussion of the relative chronological position of the caturdasa-purvin Bhadrabahu and Varahamihira, the tradition recorded by Merutunga and Rajasekharasuri which represents them as contemporaries ApAya vara Amandena zrA Ananda tha 21316 prava 21:2 T pa Wan B Page #807 -------------------------------------------------------------------------- ________________ A AAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAA Niiga 23 1999 3 3111 ISATGE STA90311 Geely 515242 56 Dr. Ajay Mitra Shastri must be set aside unceremoniously. It must be pointed out in this connection that while there may be a substratum of truth in some of the near contemporary episodes related by these two Jaina writers of the fourteenth century A.D.,15 they evince an uttar lack of historical sense as regards the earlier period. Not to speak of very ancient times, even the stories narrated by Merutunga about Bhoja, the Paramara king of Malwa, who fiourished in the eleventh century A. D., are an amalgum of incredible legends and brook no anachronism. To cite only a few examples, he would have us belive that the celebrated poets Bana and Mayura, who are known to have lived in the first half of the seventh century A. D. and enjoyed the patronage of the Pusyabhuti king Harsavardhana, actually adorned the court of Bhoja, the Parmara king of Malwa. 16 Likewise, he relates an amusing story about the friendship of poet Magha, who is known on independent grounds to have flourished in the latter half of the same century, and king Bhoja. Then again he speaks of a place called Kalyanakataka as the capital town (rajadhani-nagara) of the country of Kanyakubja which is said to have comprised thirty-six lacs villagers.18 This statement is very curious in as much as Kanyakubja itself enjoyed the status of the imperial capital first of the Maukharis and Harsavardhan and then of the Ayudhas and the Imperial Pratiharas and no town named Kalyanakataka is known from any other source to have existed in the proximity of Kannauj. Similar is the case with the Prabandha-kosa. It refers to king Satavahana as the founder of an era (samvatsara),19 evidently the so-called Salivahana-Saka which actually owes its origin to the Sakas after whom it was known for a long time.20 Then again it attributes the Sarasvata-vyakarana to the same king 1 whereas a more popular tradition assigns it to Sarvavarman. Likewise, it mentions Meghachandra as the son and successor of Jayantacandra (i.e., Jaya. ccandra) who himself is represented as the son and successor of Govindacandra, king of Varanasi, evidently the famous Gahadavala ruler of the name 22 This is an illustration of the most flagrant distortion of near contemporary history, for we learn from numerous Gahadavala inscriptions that after Govindacandra came his son Vijayacandra and after the latter his son Jayaccandra who was followed by his son Hariscandra.23 These examples picked at random would suffice to show that even as regards the near contemporary events no great historical value attaches to the statements of these two authors not to speak of episodes said to have taken place several centuries before their own time. It would, therefore, not be surprising if the story concerning Bhadrabahu and Varahamihira is totally unhistorical and baseless. It is, however, pertinent to note in this connection that the available evidence indicates the existence of more than one Jaina teachers named Bhadrabahu who were separated from one another by a few centuries. The srutakevalin Bhadrabahu who, as shown above, flourished in the socond century Page #808 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Varahamihira and Bhadrabahu 57 after the passing away of the last Jaina Tirthankara may be conveniently referred to as Bhadrabahu I. As he lived prior to the division of the Jaina church between the Svetambara and Digambara sects, he was honoured by the followers of both the sects and is consequently mentioned in the literary traditions of both of them. As the later teachers of this name belonged only to one or the other of the two main sects, they are referred to in the literary works emanating only from the followers of the concerned sect. Thus, the Digambara Pattavalls belonging to the Nandi-sangha and the Sarasvatigaccha mention two Bhadrabahus, first of whom was the last sruta-kevalin and is said to have been the disciple of the fourth sruta-kevalin, Govardhana, and expired 162 years after Mahavira's nirvana.25 The second Bhadrabahu is spoken of as having flourished 492 years after the death of Mahavira, that is, in V. S. 22 or 35 B. C., and is described as the pupil of Yasobhadra. His pontifficate is said to have covered twenty-three years, i.e., 35-12 B. C. The pattavali of the Nandi Amnaya of the Sarasvati-gaccha begins with him. It must be pointed out in this connection that the famous Digambara author Kundakunda describes himself in his Chappahuda (Sat-prabhrta) as a pupil of Bhadrabahu, who is generally identified with the second teacher of this name known to the Digambara tradition. There is, however, a serious difficulty in accepting this identification. This Bhadrabahu is spoken of as well-versed in the twelve Angas and fourteen Purvas," a description applicable only to the first Bhadrabahu. It is also noteworthy that Kundakunda refers to Bhadrabahu as gamayaguru (gamaka-guru) or traditional teacher, and not as ordinary teacher. Kundakunda had, thus, nothing to do with Bhadrabahu 11. 26 As shown above, a late Svetambara tradition recorded by authors of fourteenth and subsequent centuries of the Christian era mentions a certain Bhadrabahu who is spoken of as a brother and rival of astronomer-astrologer Varahamihira. Although he is represented as caturdasa-purvin, his alleged contemporaneity with Varahamihira, whose flourishing period is know from his own works, seems to point to the existence of yet another Bhadrabahu who lived in the sixth century A.D. We may call him Bhadrabahu III. This Bhadrabahu is credited with the authorship of a number of works including niryaktis on ten works of the Jaina canon, an astrological treatise entitled Bhadrabahavi Samhita and a stotra consisting a five verses called Uvasagga-hara Pasa. It is pertinent to note here that a much earlier unanimous Svetambara tradition recorded in the niryuktis", bhasyas and the curnis" of the Jaina canon attributes the authorship of the Cheda-sutras " to the caturadasa-purva-dhara Bhadrabahu. A critical analysis of the above data would reveal that from fairly early times some confusion prevailed about the personages bearing the name Bhadrabahu and the activities of one Bhadrabahu were often attributed to another bearer of this name. Thus, while both the Digambara and Svetambara tradi 36 A nvg` AyAya pravarupa agara da- AanindA anya zrI antha Page #809 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AvA zrI Ananda AzAAnanda abhinaMdana 31/12/20 273 52 +3 337 JT 59 58 Dr. Ajay Mitra Shastri tions are unanimous in representing Bhadrabahu of the fourth century B. C. as the possessor of the knowledge of the twelve Angas and fourteen Purvas, the Digambara Pattavalls alone clearly distinguish him from Bhadrabahu II who was separated from the former by an interval of about three centuries. Again, the Digambaras do not give either of these Bhadrabahus the credit of composing either the niryukris or the Bhadrabahavi Samhita. On the other hand, the Svetambaras clearly mention only one Bhadrabahu, the sruta-kevalin one, who is said to have passed away 170 years after Mahavira's nirvana. But while the earlier tradition speaks of him as the author of the Cheda-sutras only, some late writers credit him with the authorship of the miryuktis, the Bhadrabahari Samita and the Uvasagga-hara Pasa also. The earliest writher to represent him as the author of the niryuktis is Silanka who lived in the eighth century A. D. and speaks of him both as niryukti-kara and caturdasa-purva-dhara in one and the same breath35. The same belief is re-iterated by some later writers like Santisuri, Dronacarya, Maladhari Hemacandra, Malayagiri and Ksemakirti. But they do not utter a single word about Bhadrabahu's mastery over astrology. It was left to some late authors of the fourteenth and following centuries to lay stress on this aspect. Nay, we may even ever that an excessive emphasis on this aspect relegates all other religious and literary activities to background. Thus was brought into being the fully developed personality of Bhadrabahu which is an article of faith with the generality of the Svetambaras today. But this belief involves serious anachronism. The overwhelming internal evidence of the niryuktis themselves leaves no room. for doubt that they were composed much later than the fourth century B. C. when the sruta-kevalin Bhadrabahu is reputed to have flourished. To cite only a few illustrations. The Avasyaka-niryukri refers to later Jaina acaryas like Bhadragupta, Arya Sithhagiri, Vajrasvamin, Tosaliputra, Aryaraksita, Phalguraksita, Arya Suhastin, etc. by name and alludes to events connected with them.37 The Uttaradhyayana-sutra-niryukti not only mentions Sthulabhadra with respect (he is styled bhagavat) but also narrates the story of Kalakacarya who is well known in connection with the legends centring round Vikramaditya and thus assignable to the first century B. C. The Pinda-niryukti names Padalipta and Vajrasvamin's maternal uncle Samita and relates the ordination of the Tapasas of Brahmadvipa and the origin of the Brahmadvipika sakha." And lastly, the Ogha-niryukti represents its author as paying obeisance not only to saints possessing the knowledge of the fourteen Purvas but also to those versed in ten Purvas and eleven Angas, which can refer only to post-sruta-kevalin period and would be anachronistic if the niryuktis were to be regarded as camposed by caturdasa-purvin Bhadrabahu. Not that the commentators of the niryuktis were not aware of these anachronisms, but the pressure of tradition weighed so heavily that they attempted to explain away these A Page #810 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Varahamihira and Bhadrabahu 59 FE anachronistic trends by resorting to some ingenious devices. Thus, santisuri in his gloss on the Uttaradhyayana-sutra observes that the presence in the nir yuktis of illustrations alluding to later events should not lead one to suppose that they were composed by some other person, for that illustrious srutakevalin possessing the knowledge of fourteen Purvas was capable of perceiving anything relating all the three times, viz., past, present and future.42 Likewise, referring to the obeisance of the author of the niryuktis to those knowing ten Purvas, etc. Dronacarya in his commentary on the Ogha-niryukti states that there is no harm in Bhadrabahu saluting them, for though inferior to him in point of knowledge, they possessed more virtues. But such explanations can hardly succeed to bring a modern reader round the traditional view that the niryuktis emanate from sruta-kevalin Bhadrabahu. And than the niryukti on the Dasa-sruta-skandha commences with a salutation to Bhadrabahu himself, described as the author of the Dasa, Kalpa and Vyavahara, 4 which should more than suffice to dismiss the belief as a fiction of imagination. The only solution which can satisfactorily explain all the relevant facts is that the niryuktis were composed by a later Bhadrabahu who was, as pointed out by Muni Punyavijaya, 46 confused with his sruta-kevalin predecessor bearing the same name because of the identity of name. When did this Bhadrabahu flourish? We have stated above that the Digambaras know of a second Bhadrabahu who is assigned to the latter half of the first century B. C. The Svetambara tradition, which appears to have no knowledge of a Bhadrabahu in the first century B. C., mentions another Bhadrabahu who from his alleged contemporaneity with Varahamihira seems to have flourished in the sixth century A. D. It should be noted, however, that there is considerable similarity between the details of personal life narrated in connection with these personages. Thus, both are described as pupils of Yaiobhadra and their knowledge of astrology is also emphasised. These similarities are two gseat to be set aside as incidental. We also know that the late Svetambara tradition, which speaks of Bhadrabahu and Varahamihira as contemporaries, does not distinguish the former from the sruta-kevalin Bhadrabahu and is full of many other anachronisms. Thus, in. spite of the alleged association with Varahamihira we would not be quite unjustified if we conclude that the niryukti-kara and astrologer Bhadrabahu of the Svetambara authors is probably no other than Bhadrabahu II of the Digambara tradition. But if any value is to be attached to the reported association of Bhadrabahu with Varahamihira described by late Svetambaras writers, he will have to be regarded as Bhadrabahu III. Some scholars accord the credit of composing the niryuk tis to Bhadrabahu II" and others to Bhad. rabahu 111.48 Both these suggestions are equally probable. And accordingly WA MAHALAAN NAARYANA zuurgaz HAS Bing22637 915/10 R 511942903110129 556899 Page #811 -------------------------------------------------------------------------- ________________ SUAMVANNA LALUARGAAN N922 1 2 Buyiga 2A 31 READ 3291BIGGER TO 3 W haver Dr. Ajay Mitra Shastri as we accept one or the other of these views, the composition of the niryuktis will have to be placed in the first century B. C. or sixth century A. D. Muni Punyavijayaji goes a step further and suggests that the same Bhadrabahu who composed the niryuktis about the sixth centuary A. D. was also responsible for the composition of the astrological treatise known as Bhadrabahvi Samhita after his own name and the Upasarga-hara-stotra. As regards the latter work we have nothing to say. But it is difficult to accept his suggestion about the authorship of the former work some manuscripts whereof have come down to us and form the basis of the published editions.49 A cursory examination of the relevant evidence would not be out of context. in the colophons of its various chapters the work in variously called Bhadrabahu Nimitta, Bhadrabahu-nimittasastra, Bhadrabahuka Naimitta, Bhadrabahu-viracita-nimitasastra, Bhadrabahu-viracita-Mahani (or nai) mittasastra and Bhadrabahu-Samhita. Taken at their face value, these names will lead one to the conclusion that it emanates from Bhadrabahu which is quite in conformity with the late Jaina tradition. But this claim is belied by an examination of the internal evidence of the work itself. It begins in the Pauranic fashion and we are told that once upon a time when Bhadrabahu, the possessor of the knowledge of the twelve Angas, was seated on the Pandugiri hill near RajagTha in Magadha during the reign of king Senajit, he was requested by his pupils to impart in brief the knowledge of astrological phenomena for the benefit of kings, Jay followers and particularly ascetics. Bhadrabahu thereupon agreed to explain them everything both in brief and detail.60 This statement is vitiated by some grave anachronisms. It is well-known that during the time of Bhadrabahu, well-versed in the twelve Angas, Candragupta Maurya was practically the ruler of the whole of India includiug Magadha whereas no ruler of Magadha named Senajit is known from any other source.61 Then again, Pataliputra, not Rajagsha, was the capital of Magadha during the reign of Bhadrabahu's royal patron Candragupta Maurya. Rajaglha had long ceased 10 occupy this position. Evidentily in his eagerness to give a halo of antiquity to the work its compiler lost sight of all historical facts. This introductory portion, wherein Bhadrabahu is styled mahatman and bhagavat, clearly indicates that the work could not have emanated from any Bhadrabahu, neither the srutakevalin one nor any of his later namesakes. This conclusion is also supported by some other considerations. Thus, at one place we are told that an intelligent person should decide the prospects of rainfall after hearing the words of Bhadrabahu (xi. 52). At another place it is stated that Bhadrabahu had described the prospects of fluctuation of prices after observing the auspicious and inauspicious vogas of the planets and stars (xxv.50). Then again, the expression "these are the words of Bhadrabahu" (Bhadrabahu-vaco vatha) Page #812 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Varahamihira and Bhadrabahu 61 is met with repeatedly through out the work.62 Secondly, the Cheda-sutras attributable to Bhardrabahu I and the niryuk tis and the Uvasagga-hara-Pasa of a later Bhadrabahu are all in Prakrit, and it is reasonable to assume that even if any of these Bhadrababus really composed a Samhita it should also have been in the same language whereas the extant Bhadrabahu-samhita is in Sanskrit. Thirdly, Merutunga and Rajasekharasuri represent Bhadrabahu as a superior rival of Varahamihira, and we shall not be unjustified in expecting Bhadrabahu's Samhita, intended to complete with his rival Varahamihira's Brhatsamhita, 53 to excel the latter work in point of contents and presentation. The case is, however, just the opposite. The Bhadrabahu-samhita Jacks unity of authorship. A majority of chapters begin with a verse stating that the author would delineate such and such a subject.54 No such statement is, however, found at the commencement of some chapters.55 In the introductory portion the author promises to deal with every topic in brief (samasatah) as well as in detail (vyasatahi, 56 but he keeps this promise only in a few cases. 67 Then, at the beginning of the Svapnadhyaya (Ch. xxvi) there is a fresh mangalacarana58 which shows that originally it did not form part of the work and was added to it in later times, probably because the topic is mentioned in the list of contents given in the opening chapter (i. 17). The same is the case with ch. xxx called parisistadhyaya.58 The chapters are not arranged in a scientific manner. To give only a few instances. No intelligible system is adopted in the delineation of planetary movements (graha-cara) which form the subjectmatter of chapters xv-xxii. The movements of Venus, which receive the most elaborate treatment, claim the first place (ch. xv) and are followed by those of Saturn (ch. xvi). One would naturally expect it to be followed by the treatment of the ramaining planets from Sun to Jupiter in their fixed serial order. But such is not the case, and an arbitrary order is adopted. After Saturn comes Jupiter (ch. xvii) to be followed by Mercury, Mars, Rahu, Ketus, the Sun and the Moon (chs. xviii-xxiii). The case is not very different regarding the arrangement of other chapters.59 In some cases, part of one topic is dealt with in one chapter while another part of the same subject is reserved for treatment in a stanza of a subsequent chapter intervened by a large number of verses. To cite only one example, the quantum of the effects of two of the five kinds of ulka, viz., Tara and Dhisnya, is described in verse 9 of chapter 2, while that of the three remaining kinds, viz., Asani, Vidyut and Ulka, is specified in verse 12 of the following chapter. Then, there are numerous repititions not only of ideas but even of words, sometimes in one and the same chapser. Verse 7 of chapter 13 is, for instance, repeated once again after an interval of just sixteen verses (xiii. 23).60 Although minor defects of language, metres and grammar are not uncommon in texts dealing NAMAMVw AAAAAAAAAASLANE Niudad20 3151 Buygaz 31 ONE The Stre91311AGE 316892 AN Page #813 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ANNAAAAA AAAA AANALA WALAAAAALAAAAAAA Zuzga ega di922 01511429 5T8291311Jay 51292 MYYN 62 Dr. Ajay Mitra Shastri with technical subjects like astrology-astronomy, medicine and philosophy, the Bhadrabahu-samhita is vitiated by these defects in an unprecedentedly serious proportion which many a time hamper a proper understanding of the text.61 As against this, the Brhat-samhita is distinguished by well-knit chapters arranged scientifically, succient but self-sufficient delineation of relevant topics, variety of metres which are skilfully used, clarity of expression, general correct ness of language which varies according to the requirements of the topics dealt with, originality and poetic talent, qualities conspicuous by their absence in the work allegedly composed by Bhadrabahu. The Bhadrabahu-samhita cannot thus stand comparison with Varahamihira's work, not to speak of surpassing it which was the avowed purpose of composing it. But this is not all. Many statements of Varahamihira are repeated in the Bhadrabahu-samhita, sometimes with the only diffrence that while the former employs only a few words the latter says the same thing in so many words. To mention only a few examples, ch. xxxiji of the Brhat-samhita and chs. ii-iii of the Bhadrabahusamhita deal with ulka. Varahamihira defines ulka and names its five varieties in xxxiii. 1 which is reiterated in so many words in Bhadrabahu-samhita, ii.5-6. The quantum of the effects of the five kinds of ulka is described in a single stanza by Varahamihira (xxxiii. 3) and the same is repeated by Bhadrabahu in two verses (ii. 9; iii 12) in somewhat similar words. There is a surprising degree of similarity of words and ideas between the two works in many other places, also.cla Bhadrabahu-samhita, xxvii. 1 is adapted from Brhat-samhita, ix.38, and xxvii. 2-3 of the former are literally the same as ix. 3) and v. 97 of the latter62 Then again, verses 183-185 of the Parisistadhyaya the Bhadrabahusamhita are borrowed ad verbatim from Brhat-samhita, Ixx. 1-7, 9-13, 8. We shall, therefore, not be unjustified in concluding that not only is the Bhadrabahu-samhita inferior to the Varahi Samhita but is alse indebted to it for many ideas and verses and consequently later than it.63 Although the extent Bhadrabahu-samhita is thus later than the Brhatsamhita of Varahamihira, it is not possible to ascertain its date precisely in the present state of insufficient information. In the absence of definite evidence on the point, scholars have naturally offered diverse suggestions. The oldest manuscript of the text was copied on Tuesday. the 5th of the white half of Caitra in (Vikrama) Samvat 1504 or in c. 1447 A. D.61 But Muni Jinavijaya opines that the work is probably a Sanskritised version of Bhadrabahu's work which was composed in Prakrit and that even the Sanskrit version is at least as old as the 11th of 12th century of the Vikrama era.664 At one place A. S. Gopani says that the above-mentioned dated manuscript shows that the work cannot be later than the 16th century of Vikrama5 while later he avers that it was composed after the 15th century of vikrama.66 It is difficult to accept either or these views. While we need not deny that Bhadrabahu did NEA ha Uzu Page #814 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Varahamihira and Bhadrabahu 63 really compose a work on astrology, the internal evidence of the extent work, discussed above, clearly proves that it is neither based on nor is a Sanskrit verson of Bhadrabahu's work. So also the 11th-12th century date suggested by Jinavijayaji can at best be regarded as a pure surmise. The dated manuscript indicates that the work must have been in existence or some time prior to the date of its copying, V. S. 1504. This rules out Gopani's suggestion that it came into existence after the 15th century of Vikrama. It is impossible that the episode of Bhadrabahu and Varahamihira found in the Prabandha-cintamani and the Prabanda-khosa may have an important bearing on the present question. Although the former work is fully aware of Bhadrabahu's mastery over astrology, it does not contain any allusion to the Bhadrabahu-Samhita which is first mentioned in the latter work. There is, of course, no reason to doubt that the Bhadrabahavi-Samhita known to Rajasekharasuri was the same as the extent Bhadrabahu-Samhita. Can we, on this basis, conclude that the available Bhadrabahu-Samhita, came into existence some time during the gap between the dates of these two works, i. e., between V. S. 1361 and 1405 ? It will be clear from the foregoing discussion that the work now known as Bhadrabahu-Samhita has nothing to do with any of the Bhadrabahus and is quite a recent compilation, and an unintelligent one at that, dating from about the middle of the persent millennium. Its compiler, who was a man of ordinary calibre, ascribed it to Bhadrabahu, evidently with the object of giving it sanctity, popularity and authoritativeness. His knowledge of Bhadrabahu's traditional mastery of astrology 67 must have emboldened him to do so. This was not uncommon in ancient India as a number of comparatively late texts ascribed to traditionally reputed astrologers and astronomers are known to exist even now.68 The extent Bhadrabahu-Samhita is thus a very late compilation forged in the name of the renouned Jaina patriarch Bhadrabahu.69 The text of the Bhadrabahu-Snhita as it has come down to us bears the appearance of a Jaina work of the Digambara school. It begins with a salutation to Jina Vira, i.e., Mahavira,70 and, as we have seen above, is represented to have been composed by Bhadrabahu in response to the request of his pupils. The object of its composition, among other things, was to enable the Jaina monks to know in advance the places to be visited by calamities and to take refuge in other prosperous countries (i. 11). Bhadrabahu is styled Nirgrantha (i. 6) and described as sky-clad (Digcvasas, ii. 1). The work is said to have been based on the words of Sarvajna (1. 11. 14) or Jina (is. 2), and a statement found in it is represented to be from the Nirgrantha-sasana or the sayings of the Nirgrantha (iv. 28).71 In the colophons of individual chapters the title of the work, i.e., Bhadrabahuka Nimitta or Bhadrabahu-nimitta-sastra, is generally qualified by the adjective Nirgrantha, i. e., belonging to the Nirgranthas.72 Tben again at the end of some of the chapters the monks are advised to leave one country giuZAGOGODET 15. 1 2 u9233 T2329115JITO T6 MA Page #815 -------------------------------------------------------------------------- ________________ SNAK 64 Dr. Ajay Mitra Shastri and seek shelter in another if the former was to be afflicted by certain disasters (xii. 38; xiv. 181; xv. 230; xxv. 49).73 But a close examination of the contents reveals a number of Brahmanical elements which tells us quite a different tale. Thus, speaking of the importance of the nimittas while undertaking a military expedition it is said that even the gods had taken the nimittas into account (xiii. 23). We are further told in the same vein that neither the Vedas nor the Angas (i. e., Vedangas) nor the sciences (Vidyas), taken individually, can meet those requirements which are met with by a well-told nimitta.74 One would normally expect a Jaina text to enumerate the various branches of learning begining with the Jaina cannon and not with the Vedas which were an object of reverence only for the followers of Brahmanical Hinduism. It cannot be argued that the word anga may have reference to the Jaina cannon comprising twelve Angas, for, as the word is preceded by reference to the Vedas, it can denote only the Vedangas. Considerable space is devoted to the description of portents taken from fire while performing homa (offerings to fire) on the eve of a military march xiii. 52-60). The Brahmanical practice of regarding the naksatras as presided over by various gods and referring to them by the names of respective divinities is also followed (iii. 38-39 ; xiii. 96-97). As a means of warding off certain evil portents the author recommends the worship of gods, Brahmanas initiated for the performance of Vedic sacrifices (diksita), elderly people and Brahmacarins, for the sins of the kings are extinguished by their penances (xiii. 116). Referring to the duties of a king after the conquest of a new territory, the work recommends that he should worship the gods, elderly people, Brahmana ascetics or Brahmacarins (lingastha), Brahmanas and teachers and make revenuefree land grants (xiii, 181).748 No mention is made in this connection of Jaina monks which would be reasonably expected of a Jaina author. Again, while dealing with the utpatas relating to divine images, the author first names Brahmana-gods and goddesses like Vaisravana, Candra, Varuna, Rudra, Indra, Baladeva, 25 Vasudeva, Pradyumpa, Surya, Sri, Visvakarman, Bhadrakali, Indrani, Dhanvantari, Jamadagnya, Rama (Parasurama) and Sulasa (xiv. 62-81) and it is only while summarising the whole thing again that mention is made of the images of the Arhats (xiv. 82). One would be justified in expecting a Jaina author to accord Tirthankara images place of honour and others a secondary place. The case is, however, just the opposite. And lastly, the author is not only familiar with but gives great importance to the Brahmanical system of the four Varnas. Thus, while describing the effects of astrological phenomena on wordly life he generally begins with the mention of the four castes in the prescribed order. He also appears to believe in the traditional association, colours and castes, and frequently refers to white, red, yellow and black phenomena as particularly affecting the Brahmanas, Ksatriyas, JE Page #816 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Varahamihira and Bhadrabahu 65 Vaisyas and Sudras respectively. These few instances picked up at random appear to reveal that the extent Bhadrabahu-Samhita probably originated out of a Brahmanical text which was later converted to Jainism by introducing a few changes and additions such as the introductory portion associating the work with Bhadrabahu, concluding stanzas at the end of some chapters referring to the utility of the predictions for the Jaina monks and occasional references to the worship of Jina images and such other kindred elements.79. But the garb is transparent enough to reveal its original character which is quite eloquent. Did then Bhadrabahu not compose any work on astrology? As we have noted above, he was traditionally reputed to have been well-versed in astrology (nimitas), and it is quite possible that he may have composed some work on the subject. But, if he really did so, unfortunately we know neither its title nor the exact nature and extent of its contents. But it was probably not known as Bhadrabahu-Samhita, for this name is not met with in the extensive Jaina literature prior to about the middle of the fourteenth century A. D. This title was obviously imitated from Varahamihira's Samhita which, in addition to BrhatSamhita, was also popularly known as Varahi Samhita after his own name, with the motive of highlighting the alleged competition of Varahamihira and Bhadrabahu which was a creation of wild imagination on the part of some late Jaina authors. And just as the statement of the author of the Prabandha-kosa about Bhadrabahu writting a Samhita alleged to have been christened after his own name is untrustworthy, so also must be his alleged contemporaniety and relationship with Varahamihira. Thus, the Varahamihira-Bhadrabahu episode narreted by Merutunga and Rajasekharasuri does not appear to possess any historical value and as such need not be taken into account in any historical study. It is noteworthy in this connection that this anecdote is not found mentioned in any work datable before the fourteenth century A. D. To sum up. (i) The contemporaniety of Sruta-kevalin Bhadrabahu and Varahamihira contemplated by Merutunga and Rajasekharasuri must be rejected as it goes squarely against the internal evidence of Varahamira's own works. (ii) It is possible, however, that the episode may have referance to a leter Bhadrabahu who composed the niryuktis and was confounded with his earlier namesake because of the sameness of thier names. (ii) An examination of the available Bhadrabahu-Samhita proves that it has nothing to do with any of the personages bearing the name Bhadrabahu and that it is inferior to and later than Varahamihira's Brhat-Samhita to which it is indebted for many an idea and stanza. In fact, it is an unintelligent AARNAAAA AveovaMAEAAAAAAAAAA Page #817 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AAAAAAAA ANWALA A . . . . ... 66 Dr. Ajay Mitra Shastri compilation of about the middle of the present millennium attributed to Bhadrababu with the object of according it a respectable position. (iv) The text of the Bhadrabahu-Samhita as it has come down to us appears to belong to the Digambara sect of Jainism. But a critical appraisal or its contents reveals that in all probability the text was originally a Brahmanical one and was later given a Jaina appearance by adding a few Jainistic elements here and there. (v) Although Bhadrabahu may have composed a work on astrology, it was probably not known as Bhadrabahu-Samhita, which name is met with for the first time in the fourteenth century A. D. (vi) As shown by a critical examination of the contents of the Prabandhacintamani and the Prabandha-kosa, also called Caturvimsati-prabandha, their authots, Merutunga and Rajasekharasuri, had no historical sense, and the Varahaminira-Bhadrabahu episode recorded by them must be dismissed as of no historical value whatsoever. ber References 1 These include the Brhat-samhita, Brhaj-jataka. Laghu-jataka, Yogayatra, Tikanikayatra, Brhadyatra, Pancasiddhantika and Vivaha-pasala. Of these, the Vivaha-pasala still remains unpublished. For a collection of the available fragments of the Samasa-Sarhita, vide my paper in Bharatiya Vidya, vol. xxiii, pp. 23-39. 2 Byhaj-jataka, xxviii, pp. 9. 3 For a full discussion of Varahamihira's life, date and works see Ch. I of my India as seen in the Brhat-samhita of Varahamihira, Delhi, 1969. 4 Prabandha-cintamani, edited by Jinavijaya Muni, Singhi Jaina Series, No. 1, Santiniketan, 1933, Prakasa V. pp. 118-119. 5 Prabandhakosa, edited by Jinavijaya Muni, Singhi Jaina Series, No. 6, Santiniketan, 1935, Bhadrabahu-Varaha-Prabandha, pp. 2-4. 6 Tribhuvandas L. Shah, Ancient India, vol. iv, Baroda, 1941, pp. 338-339. On the basis of the Jaina evidence Shah avers that the Varahasarnhita was composed 156 years after Mahavira's nirvana (Ibid., p. 339). 7 The Prabandha-cintamani, as stated in its colophone (p. 125), was comple ted in V. 1361 expired corresponding to A.D. 1306, while Rajasekhara suri finished his Prabandha-kosa in V. 1405 (p. 131) or A.D. 1349. 8 For a full discussion, see Kailash Chandra Shastri, Jaina Sahityaka Itihasa : Purvapithika, Varanasi, Vira Nirvana year 2489, pp. 337-339. 9 Ibid., pp. 339f. Also vide, M. Winternitz. A History of Indian Literature, vol. ii, Calcutta, 1933, pp, 462, 476. 10 CF. Harisena's: Brhat-katha-kosa (Singhi Jain Series, Bombay, 1943). San 2c Page #818 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Varahamihira and Bhadrabahu 67 VA JU 11 B. Lewis Rise, Mysore and Coorg from Inscriptions (London, 1909), pp.3-4. 12 For a discussion of the whole question, vide Kailash Chandra Shastri, op. cit., pp. 342-346. Also see V. A. Smith, Early History of India (Oxford, 1957), p. 154 ; Oxford History of India (Oxford, 1923), pp. 75-76 ; N. C. Raychaudhuri, Political History of Ancient India (6th edition, Calcutta, 1953), pp. 294-295. 13 Kailash Chandra Shastri, op. cit., pp. 339-340. 14 For a detailed discussion of Varahamihira's date see my India as seen in the Brhatsamhita of Varahamihira, pp. 4-18. 15 The stories appertaining the Caulukyas come under this category. 16 Prabandha-cintamani, Prakasa 2, pp. 44-45. 17 Ibid , Prakasa 2, pp. 34-36. 18 Ibid., Prakasa 1, p. 11. 19 Prabandha 15, p. 68. 20 G. H. Ojha, Bharatiya Pracina Lipimala (Delhi, V. S. 2016), pp. 170-173; D. C. Sircar, Indian Epigraphy (Delhi, 1965), pp. 258-267. 21 Prabandha-kosa, Prabandha 15, p. 72. 22 Ibid., Prabandha 11, p. 54. 23 R. C. Majumdar and A. D. Pusalkar (editors), The Struggle for Empire (second edition, Bombay, 1966), pp. 54-55. 24 This reminds one of the Buddhist councils only first two of which are known to the undivided Buddhist church whereas subsequent ones, being of sectarian nature, are mentioned only in the works of the respective sects. 25 As stated above, the Svetambaras place his death 170 years after Maha vira's passing away. 26 H. Jacobi, The Kalpasutra of Bhadrabahu, introduction, pp. 10ff.; IA, vol. ii, p. 245 ; vol. xxi, pp. 57ff. This Bhadrabahu is mentioned only in the Pattavalis, other texts remaining reticent about him. According to some scholars, the episode of the migration of the Jaina community to South India recorded in literature and some late inscriptions from Mysore was connected with Bhadrabahu II (vide J. F. Fleet in TA. vol. xii, pp. 158ff. ; Kailash Chandra Shastri, op. cit., pp. 350-351). This suggestion is, however, not well-based. 27 Sat-prabhrta (edited with a Hindi translation by Surajbhan Vakil, Vara nasi, 1910), Bodha-pada, versa 62. 28 M. Winterniz, A History of Indian Literature, vol. ii, pp. 476-477, 577. 29 Barasa Anga-viyanam cauddasa Puvvanga-viula vittharanam, Suyanani Bhadrabahu gamaya-guru bhayavao jayau. 30 Prabandha-cintamani, Prakasa 5, pp. 118-119; Prabandha-kosa, Prabandha 1, pp. 2.4. MAINAN MAALAAANAA SNIUI S > ANA udaft SA R22 Page #819 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AAAAAAAAAAAAAAAAAA AVM 68 Dr. Ajay Mitra Shastri 31. The niryukti on the Dasasrutaskandha-sutra mentions Bhadrabahu as the author of the Dasasrutaskandha, kalpa and Vyavahara. For the text of the veise, see Brhat-Kalpa-sutra with the niryukti, a bhasya by Sanghadasagani Ksamasramana and a commentary by Malayagiri and Ksemakirti, edited by Muni Caturvijaya and Muni Punyavijaya, Vol. VI (Bhavnagar, 1942), Gujarati Introduction, p. I. 32 The author of the Pancakalpa-mahabhasya also refers to Bhadrabahu as the composer of the Dasa, Kalpa and Vyavahara and repeatedly styles him suttakara. For original text, vide Ibid., p. 2. The churni on the Pancakalpa-bhasya gives Bhadrabahu and the credit of composing the Acaraprakalpa or Nisitha-sutra, Dasa, Kalpa, and Vyava hara. For the text, see Ibid., p. 3. 34 The Dasa-sruta-skandha, Kalpa, Vyavahara, Nisitha, Mahanisitha and Pancakalpa are known as Cheda-sutras. 35 Anuyoga-dayinah Sudharmasvami-prabhrtayah yavad=asya bhagava to niryukti-karasya Bhadrabahusvamihas=caturdasa-purva-dharasyacaryo=tas=tan sarvan=iti. Silanka's commentary on Acaranga-sutra. Quoted in Ibid., p. 4. 36 For citations, vide Ibid., pp. 4-5. 37 Ibid , pp. 5-7, 8. 38 For original text, see Ibid., pp. 7-8. 39 Ibid., p. 7. 40 Arahamte Vamditta, caudasa-puvvi, tah-eva dasa-purvi, Ekkarasamga suttattha-dharae, savva-sahu ya. Quoted from Ibid., p. 7. 41 For some other anachronisms, see Ibid., pp. 5-14. 42 Na ca kesancid=ih-odaharananam niryukti-kalad=arvak-kala-bhavita ity-any-oktatvam-asankaniyam, sa hi bhagavams=caturdasa-purva-vit sruta-kevali kala-traya-visayam vastu pasyaty-ev-eti katham=anya-kstatv asanka iti. Quoted from Ibid., p. 4. no. 2. 43 Gun-adhikasya vandanam karttavyam na tv-adhamasya, yata uktam - gun abie vamdanayam. Bhadrabahusvamins=caturdesa-purva-dharatvaddasapurva-dharadinam nyunatvat kim lesam. namaskaram=asau karoti iti Atr-ocyate gun-adhika eva te, avyavacchitti-gun-adhikyat, ato na dosa iti Quoted from Ibid., p. 4, no. 3. Vamdami Bhaddabahum, painam carima-sagala-suyananim, Suttassa karagam=isim Dasasu kappe ya Vavahare. Quoted from Ibid., p. 13. 45 Ibid., pp. 1-17. It must be remembered in this connection that a late tradition met with in the Jyotirvid-abharana makes Varahamihira one of the nine gems of the court of Vikramaditya who is credited with the institution of the Vikrama era of 57 B.C. In case it is held that Merutunga and Rajasekharasuri followed this tradition which was quite popular in their time, the identification of the two Bhadrabahus will have to be regarded as a certainty. 44 46 Page #820 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Varabamihira and Bhadrabahu 69 47 K. A. Nilkantha Sastri (editor), Comprehensive History of India, Vol. II (Calcutta, 1957, p. 662. 48 Punyavijaya, op. cit., Introduction, pp. 1-17. 48(a) Ibid, pp. 15-17. In support of his proficiency in astrology Punyavijaya invites attention to some statements with astrological implications found in the niryuktis and to the fact that the Surva-prajnapati was one of the texts chosen by Bhadrabahu for writing his niryuktis. 49 A Gujarati translation by Pandit Hiralal Hamsaraj was published from Bombay in V. S. 1959 and the text was published a few years later by the same Pandit from Jamnagar. The text critically edited from four manuscripts and with an enlightening introduction by Dr. Amritlal S. Gopani and a foreword by Muni Jinavijaya was published in the Singhi Jain Series No. 26, Bombay, 1949. Later, Dr. Nemichandra Shastri edited it from two manuscripts with an introduction and Hindi translation (Varanasi, 1959). Gopani's edition contains twenty-six chapters and that of Shastri twenty-seven chapters and an additional chapter called Parisist-adhyaya. Unless otherwise stated, references in the psesent paper pertain to Gopani's edition. 50 Bhadrabahu-samhita,, i. 1-20; ii. 1-2. 51 Unless, of course, he is identified with Seniya Bimbisara. Prasenajit of Kosala is out of question. 52 Ibid., iii. 31, 64; vi. 17; vii. 19; ix. 26, 62 ; x, 16, 44 ; xi. 26, 30; xiii. 37; xiii. 74, 100, 178 ; xiv. 54, 136 ; xv. 36, 72, 145, 166, 178 : xviii. 24 ; xx. 14 ; xxiji. 28 ; xxiv. 23 ; xxvi 42. 53 Called Varahi Samhita in the Prabandha-cintamani and Prabandha-kosa. 54 In some cases the concluding verse of a chapter mentions the subject dealt with in the following chapter.. 55 Cf. chs. iii, xix, xxii. xxiii, xxv, xxvii. 56 Bhadrabahu-samhita, ii. 2. 57 Thus, ulka is described in brife in ch. ii and in detail in ch. iii. This practice is not followed in respect of other topics. 58 Namaskrtya-Mahaviram sur-asura-janair-natam. Sva pn-adhyayam pravaksvami subha-asubha samiritam xxvi. 1. 58a Srimad --Vira-jinam natva Bharatin=ca Pulindinim Smrtya nimittani vaksye sv-atmanah karya-siddhaye parisistadhyaya, verse 2. 59 Clouds, rainfall and connected matters are dealt with in four chapters (vi, viii, x, xii) which are separated from one anothher by chapters dealing with other topics like twilight (vii), winds (ix) and gandharva nagara (xi). 60 This has reference to Nemichandra Shastri's edition. WANAWANAUMONAALAALWAUAPARA N AGLALALA To DIS ICFO UICY TAN YO CQ Page #821 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AAAAAAAAAAPARAAPIRAALAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAA Marte . wwwlv 70 Dr. Ajay Mitra Shastri 63 hen e 61 For some such defects, see Gopani, op. cit., introduction, pp. 19-20. 61a Cf. Brahat-samhita, xxxiii. 4,8 and Bhadrabahu-samhita, ii. 8-9; Brahat samhita, xxxiii. 9-10, 12, 15-16, 18-19 and Bhadrabahu-samhita, iii. 5, 9, 16, 18-19. For a detailed comparison between the two works, see Gopani (editor), Bhadrabahu-samhita, introduction, pp. 6-19, 22-32. As pointed out above, ch. xxvii is found only in Nemichandra Shastri's edition. Nemichandra Shastri's view that the first twenty-five, particularly fifteen, chapters, were probably composed earlier than Varahamihira (introduction, pp. 55-56) is contradicted by his own statement that the work may have been compiled in the 8th-9th century A. D. (Ibid., p. 55). As pointed out by him, the mention of Durga's work on the ristas in Bhadrabahusamhita, Parisistadhayaya, verse 10, clearly shows that at least this chapter is later than 1032 A. D. (ibid., p. 54). 64 See the puspika on p. 70 of Gopani's edition. 64a Ibid., Jinavijaya's foreword, pp. 3-4. 65 Ibid., author's introduction, p. 6. 66 Ibid., p. 20. 67 Nemittio (naimittika) is known to have been employed as one of the syno nyms used for Bhadrabahu. See Punyavijaya, op. cit., p. 15, fn. 3. Such are, for example the works attributed to Brahma, Vasistha, Surya, Maya, Garga, Kasyapa, etc. Similar works exist in the field of Dharma sastra, Ayurveda and Silpasastra also. 69 As an analogy may be mentioned the fact that as works supposed to have been composed by the ganadharas were regarded as more authoritative than those composed by others, in later times the tendency to attribute even late works to them came into existence. Thus, some of the Chedasutras and even some Puranas came to be ascribed to the gunadharas. Vide Dalsukh Malwania, ganadhara vada ki Prasta vana, pp. 8-12; Nisihatha Eka Adhayayana. pp. 18-20. 70 This verse is found only in Shastri's edition. The opening verse of ch. xxvi also pays obeisance to Mahavira. 71 According to xx. 1, the movement of Rahu dealt with in ch. xx is also basad on teachings of the Nirgranthas well-versed in the twelve Angas. Likewise, xiii. 428 (Shastri's edition) proclaims that the nimittas dealt with in the chapter are actually those spoken by the Jina (Jinu-bhasita). 72 Occasionally we find the use of the word Nirgrantha which is evidently an error for Nairgrantha. 73 Also Cf. xiv, 182; xxi. 58; xxiii. 58; xxiv. 43. 74 Na Veda n-api c-angani na vidyasca prthak 'prthak Prasadhyanti tani == arthan nimittam yat subhasitam xiii. 38. 68 * ) 1 Page #822 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Varahamihira and Bhadrabahu 74a Cf. xxii. 54 which recommends the worship, among others, of persons initiated for the performance of Vedic sacrifices manes and Brahmanas for warding off the effects of the appearance of evil comets. 75 The reading in the relevant verse is balandeve (xiv. 68) and there is also a variant, bale kascin, which give no sense. The correct reading, particularly as Vasudeva is mentioned in the following stanza, must be Baladeva, which has been corrupted into Balande ve in the interest of the correctness of the metre. 76 The mention of Vasudeva after Baladeva points to the earlier peried when Vira-worship was popular. The verse in question (xiv. 69), as well as the preceding one, therefore, appears to have been taken from some early text. 77 Copani's edition gives the reading bhadrastali (xiv. 75), which is obviously a mistake for Bhadrakali which is given by Shastri. 78 E. g., xiv. 22-23; 31, 58; 99-101; xx. 2, 57; also cf. xiv. 57 (association of certain trees and castes); xxiv. 18-21 (association of certain tithis and castes). 79 Cf. xiii.76; Parisistadhyaya, verses 30, 143, 158, etc. 71 NASA. J Th W70 AcArya pravAsa abhi 182.53 upAyapravarakha Ananda AAnanda grantha 2131 52 FH Page #823 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Page #824 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prakAzaka : zrI mahArASTra sthAnakavAsI jaina saMgha sAdhanA madata, nAnApaita, pUnA-2 Jain Educa t ion FOR PF www.ininelibrary.oro _AvaraNa pRSTha ke madraka "zaila prinTarsa." nAlA bhairoM, belanagaja, aagr|