Page #1
--------------------------------------------------------------------------
________________ devAgama .CON S a masaramecmararea AptamImAMsA seasonxonERESERastaapanasanas ansar jugalakizora mukhtAra auratseennessemsastireesmastarBRARTHASHTHHTHHIBHISTHIRSHIRIDussestasiaNIRDassionas saierasowNDIAntarrestesamaNERATEminemassnaseriessareenacacassecessareenanesataor heroneurseseiralSaroesatrarmerenesamann........ RasERIO.......amrecisionao...... bassavasnacse.seseasesaxERRIERERERasurememorrentencrorescend vIrasevAmandira-TrasTa-prakAzana
Page #2
--------------------------------------------------------------------------
________________ zrImatsvAmi-samantabhadrAcAryavayaM-viracita devAgama aparanAma Apta-mImAMsA anuvAdaka jugalakizora mukhtAra 'yugavIra' [jaina sAhitya aura itihAsapara vizada prakAza, jainAcAryoMkA zAsanabheda, granthaparIkSA ( cAra bhAga ), yugavIra-bhAratI, yugavIra-nibandhAvalI Adike lekhaka; svayambhU-stotra, yuktyanuzAsana, samIcInadharmazAstra, adhyAtmarahasya, tattvAnuzAsana, yogasAraprAbhRta, kalyANakalpadruma Adi ke viziSTa anuvAdaka, TIkAkAra evaM bhASyakAra; anekAnta Adi patroM, samAdhitantra Adi granthoMke sampAdaka aura prAkRtapadyAnukramaNIke saMyojaka sampAdaka ] vIrasevAmandiraTrasTa-prakAzana
Page #3
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzaka darabArIlAla jaina koThiyA, maMtrI, vIra sevAmandira - TrasTa, 21, dariyAgaMja, dillI - 6 prathama saMskaraNa : eka hajAra pratiyA~ jyeSTha zuklA paJcamI, vIra ni0 saM0 2494 jUna 1967 mUlya : pracArArthaM lAgatase AdhA - ru0 1 - 25 mudraka manohara presa, tathA mahAvIra presa, bhelUpura, vArANasI jatanavara
Page #4
--------------------------------------------------------------------------
________________ granthAnukrama 1-48 1. samarpaNa 2. prakAzakIya 3. dhanyavAda 4. anuvAdakIya vaktavya prastAvanA viSaya-sUcI 7. mUlagrantha : anuvAda sahita 8. saMzodhana 9. kArikAnukramaNikA 10. pramukha zabda-sUcI 49 1-115
Page #5
--------------------------------------------------------------------------
________________ svAminazcaritaM tasya kasya no vismayAvaham / devAgamena sarvajJo yenA'dyApi pradarzyate // -vAdirAjasUriH samantabhadro bhadrArthoM bhAtu bhAratabhUSaNaH / devAgamena yenA'tra vyakto devA''gamaH kRtaH // -zubhacandAcArya
Page #6
--------------------------------------------------------------------------
________________ samarpaNa tvadIyaM vastu bhoH svAmin ! tubhyameva samarpitam / he ArAdhya gurudeva svAmI-samantabhadra ! ApakI yaha apUrva anupama kRti devAgama (AptamImAMsA) mujhe Ajase koI 70 varSa pahale prApta huI thii| usa vaktase barAbara yaha merI pAThya vastu banI huI hai aura maiM isake adhyayana-manana tathA marmako samajhaneke prayatna-dvArA isakA samucita paricaya prApta karanemeM lagA rahA huuN| vaha paricaya mujhe kahA~ taka prApta ho sakA hai aura maiM kitane aMzoMmeM isa granthake gUDha tathA gambhIra pada vAkyoMkI gaharAImeM sthita arthako mAlUma karanemeM samartha ho sakA hU~, yaha saba saMkSepameM granthake anuvAdase, jo Apake ananyabhakta AcArya zrIvidyAnandajIkI aSTasahastrI-TIkAkA bahuta kucha AbhArI hai, jAnA jA sakatA hai, aura use pUre taurapara to Apa hI jAna sakate haiN| maiM to itanA hI samajhatA hU~ ki ApakI ArAdhanA karate hue, jinakA maiM bahuta RNI hU~, mujhe jo dRSTi-zakti prApta huI hai aura usa dRSTi-zakti ke dvArA maiMne kisIkA bhI nimitta pAkara jo kucha arthakA avalokana kiyA hai, yaha kRti usIkA pratiphala hai| isameM Apake hI vicAroMkA pratibimba honese vAstavameM yaha ApakI hI vastu hai aura isaliye Apako hI sAdara samarpita hai| Apa lokahitakI mUrti haiM, Apake prasAdase isa kRti-dvArA yadi kucha bhI lokahitakA sAdhana ho sakA to maiM apaneko Apake RNase kucha uRNa huA smjhNgaa| vinamra jugalakizora
Page #7
--------------------------------------------------------------------------
Page #8
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzakIya san 1964 meM vIrasevAmandira-TrasTa dvArA 'samAdhimaraNotsAhadIpaka'kA prakAzana huA thA aura aba prastuta svAmI samantabhadrakRta devAgama ( AptamImAMsA ) kA usake hindI-bhASyake sAtha mudraNa ho rahA hai| yaha hindI-bhASya prasiddha sAhitya aura itihAsavettA tathA svAmI samantabhadrake ananyabhakta evaM unakI kRtiyoMke marmajJa zraddheya paNDita jugalakizorajI mukhtAra adhiSThAtA vIrasevAmandira-TrasTadvArA racA gayA hai| vijJa pAThakoMse yaha avidita nahIM hai ki svAmI samantabhadrakI 'prAyaH sabhI upalabdha kRtiyA~ atyanta gambhIra, durUha aura duravagAha haiM / eka 'ratnakaraNDakazrAvakAcAra' hI aisI kRti hai jo anya kRtiyoMse apekSAkRta sarala hai| para vaha saiddhAntika racanA hai aura isalie usakA sarala honA svAbhAvika hai| dharmakA upadeza sarala bhASAmeM honA hI caahie| samantabhadrakI zeSa kRtiyoMmeM 'stuti-vidyA' kAvya-zAstrakI ucca koTikI racanA hai jo samantabhadra ke tatsambandhI vaiduSyako prakaTa karatI hai| devAgama, yuktyanuzAsana aura svayambhUstotra ye tInoM dArzanika racanAe~ haiM, jo jaina darzanakI apratinidhi kRtiyA~ haiM aura jinase samagra jaina vAGamaya pradIpta hai| prasannatAkI bAta hai ki stuti-vidyAko chor3akara zeSa cAroM kRtiyoMkA vyAkhyAtA honekA saubhAgya mukhtArasAhabako prApta hai| unhoMne ina kRtiyoMkA varSoM taka svayaM adhyayana, manana aura anuzIlana kiyA aura taba unapara vyAkhyAna likhe haiN| yadyapi unhoMne ina kRtiyoMko gurumukhase par3hA nahIM, phira bhI unhoMne inake marmako jitanI acchI taraha samajhA tathA apane bhASyoMmeM use prastuta kiyA utanI acchI taraha guru-mukhase unheM par3hanevAlA bhI sambhavataH nahIM kara sktaa| TIkAoM, koSoM aura granthAntaroMke AdhArase unhoMne ina bhASyoMko likhA hai aura isameM unheM kaThora parizrama karanA par3A hai / phalataH ve ina granthoMke taladRSTA evaM saphala vyAkhyAtA siddha hue haiN|
Page #9
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzakIya prastuta devAgama-bhASya usI kramameM sanniviSTa hai| svayambhUstotra. yuktyanuzAsana AdikI taraha isake bhI pratyeka pada-vAkyAdikA unhoMne acchA artha-sphoTa kiyA hai aura granthakArake hArdako prastuta karane meM saphala hue haiN| isa mahatvapUrNa racanAko upasthita karaneke lie ve samAjake vizeSatayA vidvAnoMke dhanyavAdAha haiN| isakI prastAvanA likhanekA vAyadA hamane kiyA thaa| parantu hameM atyanta kheda hai ki hama use zIghra na likha sake aura jisake kAraNa Der3ha varSa jitanA vilamba isake prakAzanameM ho gyaa| isake lie hama pAThakoMse kSamA-prArthI haiN| mukhtAra sAhabakA dhairya aura sneha hI prastAvanAke likhAnemeM nimitta hue, ataH hama unake bhI kRtajJa haiM / yahA~ itanA aura hama prakaTa kara denA cAhate haiM ki yaha grantha kucha kAraNoMse do presoMmeM chapAnA pdd'aa| mUla grantha (pR. 1-112 ) to manohara presa meM chapA aura zeSa saba mahAvIra presa meN| mahAvIra presa kI tatparatAke lie hama use dhanyavAda denA nahIM bhUla sakate / ___ AzA hai pAThaka isa mahattvapUrNa kRtiko prAptakara prasanna hoMge aura vilambajanya kaSTako bhUla jaaveNge| 11 apraila 1967, -darabArIlAla jaina koThiyA caitra zuklA 2, vi0 saM0 2024 / mantrI, vIrasevAmandira-TrasTa, dhanyavAda isa granthake prakAzanameM bA. raghuvaradayAlajI jaina ema0 e0, ela-ela. bI. dillIne 251) kI sahAyatA pradAna kI hai| unakI isa udarAtA evaM vAGa maya-prakAzana-premake lie unheM hArdika dhanyavAda hai| -prakAzaka
Page #10
--------------------------------------------------------------------------
________________ anuvAdakIya vaktavya mUlake anukUla vAda - kathanako anuvAda kahate haiM / jo anuvAda mUlakA ThIka-ThIka anusaraNa na kare, mUlakI sImA se bAhara nikala jAya athavA bIca-bIca meM idhara-udhara kI kucha aisI dUsarI bAtoMko apane meM samAviSTa kare, jinakA prakRta viSayake sAtha koI sambandha na ho vaha anuvAda kahalAneke yogya nahIM / anuvAdya grantha yahA~ 'devAgama' hai, jo svAmI jaise una advitIya mahAn AcAryakI apUrva kRti hai jinake vacanoM ko uttama puruSoMke kaNThoMkA AbhUSaNa bananevAlI bar3e-bar3e gola-suDaula motiyoMkI mAlAoMkI prAptise adhika durlabha batalAyA hai / bhavabhramaNa karate hue saMsArI prANiyoMko manuSya-bhavake samAna durlabha darzAyA hai aura bhagavAn mahAvIra vANIke samakakSa daidIpyamAna ghoSita kiyA hai / devAgama yaha nAma granthake 'devAgama' zabda se prArambha honese sambandha rakhatA hai; jaise bhaktAmara kalyANamandira, svayambhU stotrAdi grantha prArambhika zabda ke anurUpa apane-apane nAmoMko lie hue haiM usI prakAra yaha grantha bhI, jo vastutaH eka asAdhAraNa koTikA stotra - grantha hai, apane prArambhika zabdAnusAra 'devAgama' kahA gayA hai / isakA dUsarA nAma 'AptamImAMsA' hai, jo AptoM - sarvajJa kahe jAnevAloM ke vacanoM kI parIkSAdvArA unake matoMke satyAsatyanirNayakI dRSTiko lie hue hai / samantabhadra ke sabhI grantha do-do nAmoMko lie hue haiM; jaise 'jinazataka' kA dUsarA nAma 'stutividyA' aura yuktayanuzAsanakA dUsarA nAma 'vIrajina stotra' hai, jo devAgamake bAda - saba AptoM- sarvajJoMkI parIkSA kara leneke anantarazrIvIrajinakI stuti meM likhA gayA hai / samantabhadra ke kisI bhI granthakA nAma kevala prArambhika zabdake AdhArapara hI nahIM hai kintu sAthameM guNapratyaya bhI hai, devAgama bhI aisA hI nAma hai / vaha mUlakArikAnusAra devoM ke AgamanakA vAcaka hI nahIM balki jinendradevakA Agamana jisake dvArA vyakta hotA hai usa arthakA bhI vAcaka hai / devAgamakI mUla kArikAe~ kula 114 haiM, dekhanemeM prAyaH sarala jAna "
Page #11
--------------------------------------------------------------------------
________________ devAgama par3atI haiM-sAmAnya arthakI dRSTise koI khAsa kaThinAI mAlUma nahIM 'par3atI; parantu vizoSArtha aura phalitArthakI dRSTise jaba vicAra kiyA jAtA hai to bahuta kucha gahana-gambhIra tathA arthagauravako lie hue jAna par3atI haiM / sabhI kArikAe~ prAyaH sUtrarUpameM haiN| aneka kArikAoM meM to kitane hI sUtra ekasAtha nibaddha ho rahe haiM / sUtrazailI prAyaH atisaMkSiptarUpase kathanakI zailI hai aura isalie sUtroM athavA sUtrarUpa kArikAoMkA artha spaSTa karaneke lie kitanI hI bAtoMkA Uparase lenA-lagAnA hotA hai, jinase yaha mAlUma ho sake ki sUtrakArake sAmane kyA paristhiti thI, koI mata-vizeSa athavA prazna-vizeSa upasthita thA, jise lekara isakA avatAra huA hai| zrI akalaMkadevane apane aSTazatI / AThasau zlokoMke parimANa jitane ) bhASyameM devAgamakI arthadRSTiko sUtrarUpameM hI kholA hai| parantu viSayakI dRSTi se ve sUtra itane kaThina aura durgama ho gaye haiM ki sAdhAraNa vidvAnkI to bAta hI kyA, acche vidvAn bhI use sahajameM nahIM lagA sakate haiN| ukta aSTazatI-bhASyako apanAkara zrIvidyAnandAcAryane devAgamapara jo aSTasahasrI ( ATha-hajAra zloka parimANa ) nAmakI alaGkati likhI hai usase aSTazatIkA sUtrArtha spaSTa avabhAsita hotA hai aura usakI gambhIratA evaM jaTilatAkA patA cala jAtA hai / yaha aSTasahasrI-TIkA bhI viSayakI dRSTi se kaThina zabdoMkI bharamArako lie hue hai aura isalie eka vidvAn yazovijaya ( zvetAmbarAcArya) ko isapara TippaNa likhanA par3A hai, jisakA parimANa bhI ATha hajAra zloka jitanA ho gayA hai| isase mUlagrantha kitanA adhika gahana, gambhIra tathA artha-gauravako lie hue hai, yaha aura bhI spaSTa ho jAtA hai / aSTasahasrIko svayaM vidyAnandAcAryane 'kaSTasahasrI' likhA hai arthAt usakA nirmANakArya sahasroM kaSTa jhelakara huA hai aura yaha bAta una vijJa pAThakoMse chipI nahIM, jo ese khojapUrNa mahattvake granthoMkA nirmANakArya karate haiM unheM pada-padapara usa kaSTakA avabhAsana hotA haisAdhAraNa vijJa pAThakoMke vazakI vaha bAta nhiiN| ThIka hai, prasavameM jo bhArI vedanA hotI hai use bA~jha kyA jAne ? AcArya mahodayane eka
Page #12
--------------------------------------------------------------------------
________________ anuvAdakIya bAta isa aSTasahasrIke viSaSameM aura bhI likhI hai aura yaha yaha ki 'hajAra zAstroMke sunanese kyA, eka aSTasahasrIko sunanA cAhie, jisa akelI. se hI svasamaya aura parasamaya donoMkA yathArtha bodha hotA hai / yaha mAtra apane granthakI prazaMsAmeM likhA huA vAkya nahIM hai, balki saccI vastusthitikA dyotaka hai| ekabAra khurjAke seTha paM0 mevArAmajIne batalAyA thA ki jarmanIke eka vidvAnne unase kahA hai ki 'jisane aSTasahasrI nahIM par3hI vaha jainI nahIM aura jo aSTasahastrIko par3hakara jainI nahIM huA usane aSTasahasrIko samajhA nhiiN|' kitane mahattvakA yaha vAkya hai aura eka anubhavI vidvAnke mukhase nikalA huA aSTasahasrIke gauravako kitanA adhika khyApita karatA hai| sacamuca aSTasahasrI aisI hI eka apUrva kRti hai aura vaha devAgamake marmakA udghATana karatI hai| kheda hai ki Aja taka aisI mahattvakI kRtikA koI hindI-anuvAda grantha-gauravake anurUpa hokara prakAzita nahIM ho skaa| jinhoMne stuti-vidyAkA adhyayana kiyA hai ve jAnate haiM ki samantamadrako zabdoMke Upara kitanA adhika ekAdhipatya prApta thaa| ilokake eka caraNako ulaTakara dUsarA caraNa, pUrvAdhako ulaTakara uttarAdha aura sAre zlokako ulaTakara dUsarA zloka banA denA to unake bAe~ hAthakA khela thaa| ve eka hI ilokake akSaroMko jyoM-kA-tyoM sthira rakhate hue unheM kucha milAkara yA alagase rakhakara do arthoke vAcaka do zloka prastuta karate the| zrIvIra bhagavAnkI stutimeM eka padyakA uttarArdha hai 'zrImate varddhamAnAya namo namitavidviSe / ' yahI uttarArdha agale do padyoMkA bhI uttarArdha hai : parantu artha tInoM padyoMke uttarArdhIkA ekadUsarese prAyaH bhinna hai| ye saba bAteM racanAke mahattva aura unakI kalA pUrNatAko vyakta karatI haiN| prastuta devAgama bhI aise kalApUrNa mahattvase achUtA nahIM, usameM eka kArikAko eka jagaha rakhanepara eka artha, dUsarI jagaha kucha kArikAoMke madhya rakhanepara dUsarA artha aura tIsarI jagaha 1. zrAtavyASTasahasrI zrutaiH kimanyaH sahasrasaMkhyAnaiH / vijJAyeta yayaiva svasamaya-parasamayasadbhAvaH / /
Page #13
--------------------------------------------------------------------------
________________ devAgama rakhanepara tIsarA artha ho jAtA hai / vaha kArikA hai 'virodhAnnobhayekAtmyaM' nAmakI, jise granthameM 9 sthAnoMpara rakhA gayA hai aura grantha-sandarbhakI dRSTise apane-apane sthAnapara usakA alaga-alaga artha hotA hai-eka sthAnapara jo artha ghaTita hotA hai vaha dUsare sthAna para ghaTita nahIM hotaa| aise mahAn AcAryake itane gahana, gaMbhIra tathA arthagauravako lie hue kalApUrNa granthakA anuvAda mere jaisA vyakti kare, jisane na kisI vidyAlaya-kAlejameM vyavasthita zikSA grahaNa kara DigrI prApta kI hai aura na sAkSAt gurumukhase hI granthakA adhyayana kiyA hai, yaha AzcaryakI hI bAta hai ! phira bhI svAmI samantabhadra aura unake vacanoMke prati merI jo bhakti hai vahI yaha saba kucha adbhuta kArya mujhase karA rahI hai'tvadbhaktireva mukharokurute balAnmAm' mAnatuGgAcAryakA yaha vAkya yahA~ ThIka ghaTita hotA hai| isI bhaktise prerita hokara maiMne isase pahale svAmIjIke tIna granthoM-svayambhastotra, yuktyanuzAsana aura samIcIna dharmazAstrake anuvAdAdi prastuta kiye haiM jo vidvAnoMko rucikara jAna par3e haiN| isake kie sva. nyAyAcArya paM. mahendrakumArajIkA eka vAkya yahA~ uddhRta kara denA anucita na hogA, jo unhoMne tattvAnuzAsanake 'prAkkathana' meM granthake anuvAda viSayameM likhA hai_ 'yuktyanuzAsana jaise jaTila aura sAragarbha mahAn granthakA sundaratama anuvAda samantabhadra svAmIke ananyaniSTha bhakta sAhitya-tapasvI paM0 jugalakizorajI mukhtArane jisa akalpanIya saralatAse prastuta kiyA hai vaha nyAyavidyAke adhikAriyoMke lie Aloka degaa|" isa prakArake vidvadvadvAkyoMse mujhe protsAhana milatA rahA aura maiM barAbara apane kAryameM agrasara hotA rahA huuN| devAgamakI prApti mujhe Ajase koI 70 varSa pahale jayapurake paM0 jayacandajIkI jayapurI bhASAmeM likhI TIkA-sahita huI thI, jisakI maiMne svAdhyAyake anantara nija paThanArtha premapUrvaka pratilipi bhI acche puSTa kAgajake zAstrAkAra khule patroMpara kI thI, jisakI patrasaMkhyA 90 hai aura jo maMgasira badI saptamI saMvat 1955 ko likhakara samApta huI thii|
Page #14
--------------------------------------------------------------------------
________________ anuvAdakIya 13 yaha hastalikhita prati Aja bhI mere saMgrahameM surakSita hai| isa TIkAse mujhe granthakI adhikAdhika jAnakArIke lie aura jo gutthiyA~ isa TIkAse nahIM sulajha sakI unheM sulajhAneke lie dUsarI TIkAoMko dekhanekI preraNA milI aura maiM barAbara unakI talAzameM rahA / san 1905 meM sanAtana jaina granthamAlAkA prathama gucchaka bambaIse prakAzita huA, jisameM vasunandi AcAryakI eka vRtti ( saMskRta-TIkA ) dekhaneko milI / yaha vRtti zabdArthakI dRSTise acchI upayogI jAna pdd'ii| isake antameM AcAryane svAmI samantabhadrako 'tribhuvanalabdhajayapatAka', 'pramANanayacakSu' aura 'syAdvAdazarIra' jaise vizeSaNoMke sAtha ullekhita kiyA hai aura apaneko 'zratavismaraNazIla' tathA 'jaDamati' likhA hai aura 'AtmopakAra' ke lie isa TIkAkA likhA jAnA sUcita kiyA hai| isase koI 10 varSa bAda san 1915 meM aSTasahastrIkA prakAzana bhI bambaIse huA / vaha aSTazatIko bhI hRdayaMgama kiye hue hai aura aneka TippaNoMko bhI sAthameM lie hue hai| tabhIse ve mere adhyayanakA viSaya banI rahI haiM aura unase pratyeka DalajhaneM sulajhI haiN| merA prastuta anuvAda mukhyataH aSTasahasrIke AdhArapara avalambita hai, jisake lie maiM zrIvidyAnandAcAryakA bahuta AbhArI huuN| mere anuvAdameM jo kucha khUbI hai usakA pramukha zreya svAmI samantabhadra aura unake ananyabhakta ukta AcArya mahodayako prApta hai, jahA~ kahIM koI truTi hai vahA~ merI apanI hI hai| maiMne saba TIkA-TippaNoMke sAtha aSTasahasrIkA dohana kara jo moTA navanIta ( makkhana ) nikAlA hai aura jise maiMne apane pAThakoMke lie parama upayogI tathA hitakara samajhA hai usIko anuvAdAdike rUpameM nibaddha kiyA gayA hai, jo pAThaka vizeSa sUkSma bAtoMko jAnaneke icchuka hoM ve aSTasahasrIse apanA sIdhA sambandha sthApita kreN| mUla kArikAoMparase jo artha sahaja phalita tathA anubhUta hotA hai use mUlAnugAmI anuvAdake rUpameM blaika-TAipameM rakhA gayA hai, usa arthakA yathAzakya spaSTIkaraNa "Daiza (-) ke anantara athavA do DaizoMke bhItara diyA gayA hai aura jo bAteM kathanakA sambandha biThalAneke lie Uparase lenI par3I haiM gola baikaTake bhItara' rakkhA gayA hai-kahIM-kahIM
Page #15
--------------------------------------------------------------------------
________________ 14 devAgama kisI arthakA bhI ke bhItara rakhA gayA hai| sAtha paryAya zabda dUsarA kisI-kisI kArikAke arthako aura vizada karaneke lie vyAkhyAko bhI apanAyA gayA hai / jaise kArikA 8 kI vyAkhyA / aisI vyAkhyAe~ T aura adhika likhI jAtIM to acchA hotA / parantu samaya aura zaktine yathAvasara ijAjata nahIM dI / isase mUlagrantha aura anuvAdakI sArI sthitiko bhale prakAra samajhA jA sakatA hai / yahA~ eka bAta aura prakaTa kara denekI hai aura vaha yaha ki prastuta devAgamameM jisa AptakI mImAMsA kI gaI hai vaha Apta vaha hai jo tattvArthAdhigamasUtrakI AdimeM maMgalAcaraNarUpase racita stutikA viSayabhUta hai; jaisA ki aSTasahasrIkA prArambha karate hue vidyAnandajIke nimna maMgalazlokavAkyase prakaTa hai zAstrAvatAra racitastutigocarAptamImAsitaM kRti ra laGkriyate mayA'sya / ' arthAt tattvArthazAstra ke avatAra samaya racI gaI jo stuti ( 'mokSamArgastha netAram' ityAdi ) usakA viSayabhUta jo Apta hai usa AptakI mImAMsAko lie hue samantabhadrakI kRti ( AptamImAMsA ) ko maiM alaMkRta karatA hU~ / isI bAtako vidyAnandane apanI AptaparIkSA ke anta meM nimna padya: dvArA aura bhI spaSTa kara diyA hai : -: zrImattattvArtha zAstrAdbhUtasa lilanidheriddharatnodbhavasya, protthAnArambhakAle sakalakAlabhide zAstrakAraiH kRtaM yat / stotraM tIrthopamAnaM prathitapRthupathaM svAmimImAMsitaM tat, vidyAnandaH daH svazaktayA kathamapi kathitaM satyavAkyArthasiddhaye // isameM jo kucha darzAyA hai usakA sAra itanA hI hai ki tasvArthazAstra nAmakA jo adbhuta samudra hai usake nirmANake prArambhakAlameM maMgalAcaraNake lie jo tIrthopamAna stotra sUtrakAradvArA racA gayA hai usakI svAmI samantabhadrane mImAMsA kI hai aura maiMne yaha parIkSA satyavAkyArthakI siddhike lie likhI hai / Upara jisa maMgala-stotrakI carcA hai vaha padya isa prakAra hai -:
Page #16
--------------------------------------------------------------------------
________________ anuvAdakIya mokSamArgasya netAraM bhettAraM karmabhUbhRtAm / jJAtAraM vizvatattvAnAM vande tadguNalabdhaye // isameM Aptake tIna guNoMkA ullekha hai aura una guNoMkI prAptike lie hI AptakI vandanA kI gaI hai| ve tIna guNa haiM mokSamArgakA netRtva, mohAdikarmabhUbhRtoMkA bhetRtva aura vizvatattvoMkA jJAtRtva / ye guNa AptameM jisa kramase vikAsako prApta hote haiM vaha hai pahale mohAdikarmabhUbhRtoM ( parvatoM ) kA bhedana hokara rAga-dveSAdi doSoMkA abhAva honA, dUsare jJAnAvaraNAdikA abhAva hokara vizvatattvoMkA jJAtA honA aura tIsare Agamezake rUpameM mokSamArgakA praNetA honA; jaisA ki svAmIjIke samIcInadharmazAstra ( ratnakaraNDa ) ke nimna vAkyase prakaTa hai : AptenotsannadoSeNa srvjnyenaagmeshinaa| bhavitavyaM niyogena nAnyathA hyAptatA bhavet // taba ukta maMgala-stotrameM Aptake vizeSaNoMko kramabhaMga karake kyoM rakhA gayA hai-tRtIya vizeSaNako prathama sthAna kyoM diyA gayA hai ? yaha eka prazna paidA hotA hai| isake uttarameM itanA hI nivedana hai ki tattvArthasUtrako 'mokSazAstra' bhI kahate haiM, jagaha-jagaha 'mokSazAstra' nAmase usakA ullekha hai| mokSazAstrakA maMgalAcaraNa honese hI isameM 'mokSamArgasya netAram' padako pradhAnatA dI gaI hai aura yahI bAta vizeSaNapadoMko kramabhaMga karake rakhanekA kAraNa jAna par3atI hai| tathA isa bAtako spaSTa sUcita karatI hai ki yaha mokSazAstrakA maMgala-padya hai| astu / ___ isa anuvAdako nyAyAcArya paNDita darabArIlAlajI jaina koThiyAne pUrNa manoyogake sAtha par3ha jAnekI kRpA kI hai aura kitanA hI prUpharIDiMga Adi bhI kiyA hai| do-eka jagaha samucita parAmarza bhI diyA hai| isa saba kRpAke lie maiM unakA bahuta AbhArI huuN| sAtha hI unhoMne prastAvanA 1. isa maMgalAcaraNa-viSayakA vizeSa UhApoha nyAyAcArya paNDita darabArIlAlajIkI prastAvanA tathA una lekhoMmeM kiyA gayA hai jo anekAnta varSa 5 ki0 6-7 va ki0 11-12 meM prakAzita hue haiN|
Page #17
--------------------------------------------------------------------------
________________ 16 devAgama likha denekI jo kRpA kI hai vaha vizeSa AbhArake yogya hai / yadyapi prastAvanA ke likhane meM unheM apanI kucha paristhitiyoMke vaza AzAtIta vilamba huA hai, jise unhoMne apane prakAzakIya meM svIkAra kiyA hai phira bhI maiM to yahI samajhatA hU~ ki pustakake prakAzanakA yoga isase pahale nahIM thA aura isIse vilamba huA hai / astu / AzA hai pAThakagaNa aba isa anuvAdAdikoM pAkara prasanna hoMge aura pratIkSAjanya kaSTako mUla jAyeMge tathA apanI cit kAlIta icchAko * pUrA karanemeM samartha ho sakeMge / eTA, 7 maI 1967 lokahitAkAMkSI jugalakizora mukhtAra
Page #18
--------------------------------------------------------------------------
________________ prastAvanA devAgama aura samantabhadra 1. devAgama : (ka) nAma 1 prastuta kRtikA nAma 'devAgama' hai / prAcIna granthakAroMne prAyaH isI nAma se isakA ullekha kiyA hai / akalaGkadevane isapara apanA vivaraNa ( aSTazatI - bhASya ) likhanekI pratijJA karate hue usake Arambha meM isakA yahI nAma diyA hai aura use 'bhagavatstava' ( bhagavAn kA stotra ) kahA hai / vidyAnanda ne bhI 'aSTasahasrI' ( pR0 294 ) meM akalaGkadeva ke aSTazatIgata 'svoktaparicchede' padakI vyAkhyA 'devAgamAkhye zAstre' karake isakA 'devAgama' nAma svIkAra kiyA hai| vAdirAja, hastimalla Adi granthakAroMne bhI apane granthoM meM samantabhadrakI ullekhanIya kRtike rUpameM isakA isI nAma se nirdeza kiyA hai / Azcarya nahIM ki jisa prakAra 'kalyANamandira', 1. ' kRtvA vivriyate stavo bhagavatAM devAgamastatkRtiH / " - aSTaza0 prArambhika padya 2 / 2. ' iti devAgamAkhye svoktaparicchede shaastr...|' 4. devAgamanasUtrasya zrutyA saddarzanAnvitaH / -aSTasa0 pR0 294 / 3. 'svAminazcaritaM tasya kasya no vismayAvaham / devAgamena sarvajJo yenAdyApi pradarzyate // --pArzva0 ca0 / - vikrAnta kau0 pra0 /
Page #19
--------------------------------------------------------------------------
________________ samantabhadra-bhAratI 'bhaktAmara', 'ekIbhAva' Adi stotra 'kalyANamandira', 'bhaktAmara', 'ekIbhAva' jaise Adya padoMse Arambha honeke kAraNa ve una nAmoMse khyAta hai usI prakAra yaha stava bhI 'devAgama' padase Arambha honese 'devAgama' nAmase adhika prasiddha rahA ho aura isIse granthakAroM dvArA vaha isI nAmase vizeSa ullikhita huA ho| stavakArane' isakA 'AptamImAMsA' nAma diyA hai, jise akalaGkadevane 'sarvajJavizeSaparIkSA' kahA hai| vidyAnandane apane granthoMmeM 'devAgama' nAmake atirikta isa 'AptamImAMsA' nAmakA bhI upayoga kiyA hai| isase mAlUma par3atA hai ki yaha kRti jahA~ 'devAgama' nAmase jaina sAhityameM vizruta hai vahA~ vaha 'AptamImAMsA' nAmase bhii| aura .isa taraha yaha mahatvapUrNa racanA donoM nAmoMse prakhyAta hai / (kha) paricaya : yaha daza paricchedoMmeM vibhakta hai aura ye pariccheda viSaya-vibhAjanako dRSTise svayaM granthakArokta haiN| granthakArako yaha daza-saMkhyaka paricchedoMkI kalpanA hameM AcArya gRddhavicchake tattvArthasUtrake daza adhyAyoM aura maharSi kaNAdake 'vaizeSika sUtrake daza adhyAyoMkA smaraNa dilAtI hai / antara itanA hI hai ki ye sUtra-grantha gadyAtmaka tathA siddhAntazailImeM racita haiM aura devAgama padyAtmaka evaM dArzanika zailImeM racA gayA hai| usa samaya dArzanika racanAe~ prAyaH kArikAtmaka tathA iSTadevakI stutirUpameM racI jAtI thiiN| nAgArjuna, vasubandhu Adi dArzanikoMkI racavAe~ isI prakArakI upalaldha hotI haiN| samantabhadrane bhI samayakI mAMgake anurUpa apane tIna ( svayambhU, yutkyanuzAsana aura devAgama ) stotra dArzanika evaM kArikAtmaka zailImeM race haiN| 1. 'itIyamAptamImAMsA vihitA hitamicchatAm / ' -devAgama kA0 114 / 2. aSTaza0 devAgama kA0 114 / 3. aSTasa0 pR0 1, AptaparIkSA pR0 233, 262, vIrasevAmandira, dariyAgaMja, dillii| 4. 'svoktaparicchede...'-aSTaza0, devAgama kA0 114 /
Page #20
--------------------------------------------------------------------------
________________ prastAvanA prathama pariccheda : isake dasa paricchedoM meM kula 114 kArikAe~ haiM / prathama pariccheda meM 1 - 23 kArikAe~ haiM / 1-3 taka una vizeSatAoMkA ullekha karake mImAMsA kI gaI hai jinase Apta mAnanekI bAta kahI jAtI hai / 4thI meM aise vyakti vizeSa kI sambhAvanA kI hai jo nirdoSa ho sakatA hai / 5vIM meM aise hetu sAmAnya Apta ( sarvajJa ) kA saMsthApana ( anumAna ) kiyA hai jo sAdhyakA avinAbhAvI tathA nirdoSa hai / 6ThoM meM vaha sAmAnya Aptatva yuktipUrvaka arhatameM paryavasita kiyA gayA hai aura kahA gayA hai ki cU~ki unakA zAsana ( tattvaprarUpaNa ) pramANAviruddha hai, ata: vahI Apta pramANita hote haiM / 7vIM meM varNita hai ki jo ekAnta tattvake prarUpaka haiM unakA vaha ekAnta prarUpaNa pratyakSa - viruddha hai / 8vIM meM yaha batAyA gayA hai ki ekAntavAdiyoMkA vaha tattva - prarUpaNa pratyakSa - viruddha kaise hai / yataH ekAntavAdI svaparavairI haiM, ata: unakA puNya-pApAdi prarUpaNa unake yahA~ sambhava nahIM haiM / 9-11 taka tIna kArikAoM dvArA vastuko sarvathA bhAva ( vidhi ) rUpa svIkAra karanepara prAgabhAva Adi cAroM abhAvoMke apahnavakA doSa diyA gayA hai / batAyA gayA hai ki prAgabhAvakA apalApa karane para kisIkA utpAda nahIM ho sakegA --- arthAt kArya anAdi ho jAyegA, pradhvaMsAbhAvake na rahanepara kisIkA nAza nahIM hogA - arthAt kAryadravya ananta ho jAyegA, nyanyonyAbhAva ke niSedha karanepara 'yaha amuka hai, amuka nahIM' aisA nirddhAraNa nahIM ho sakegA -- arthAt saba sabarUpa ho jAyegA / aura atyantAbhAvake lopa ho jAnepara vastukA apanA pratiniyata svarUpa na rahegA / isa taraha sArI vastu vyavasthA caupaTa ( samApta ) ho jAyagI / kArikA 12 dvArA unheM doSa diyA gayA hai jo vastuko sarvathA abhAva ( zUnya ) rUpa mAnate haiM / kahA gayA hai ki abhAvarUpa vastu svIkAra karanepara use svayaM jAnanekelie bodha ( jJAna ) aura dUsaroMko janAne-- batAne ke lie vacanarUpa sAdhana pramANoM tathA anabhimata bhAvarUpa vastuko svayaM doSapUrNa jAnane aura dUsaroMko doSapUrNa batAneke lie ukta donoM
Page #21
--------------------------------------------------------------------------
________________ samantabhadra-bhAratI (bodha aura vacanarUpa ) dUSaNapramANoMko svIkAra karanA Avazyaka hai, jo sarvathA abhAvavAdameM sambhava nahIM, kyoMki ve donoM bhAvarUpa haiM / 13 meM sarvathA bhAva aura sarvathA abhAva donoMrUpa vastuko mAnanepara virodha tathA use savathA avAcya (anirvacanIya) svIkAra karanepara usakA "avAcya' zabdase bhI kathana na kara sakanekA doSa dikhAyA gayA hai| 14-22 taka 9 kArikAdvArA syAdvAdanaya ( apekSAvAda ) se vastu ko anekAntAtmaka arthAt bhAva (vidhi) aura abhAva ( niSedha ) rUpa virodhI yugalako lekara use saptabhaGgAtmaka ( saptadharmarUpa) siddha kiyA hai / 23vIM kArikA dvArA eka-aneka, nitya-anitya Adi virodhI yugaloM ko lekara bhI vastumeM saptabhaGgo ( saptabhaGgAtmakatA) kI yojanA karane kI sUcanA kI gaI hai| isa taraha isa prathama paricchedameM bhAva aura abhAvake sambandhameM una ekAnta mAnyatAoMkI mImAMsA kI gaI hai jo granthakArake samayameM carcita evaM baddhamUla thiiN| sAtha hI unakA naya-vivakSAse samanvaya karake unameM saptabhaGgo-anekAntakI sthApanA kI hai| dvitIya pariccheda : dvitIya paricchedameM 24-36 taka 13 kArikAe~ haiN| 24-27 taka cAra kArikAoM dvArA advaitaikAnta ( sarvathA ekavAda ) kI samIkSA kI gaI hai aura kahA gayA hai ki vastuko sarvathA eka mAnanepara kriyA-bheda, kAraka-bheda, puNya-pAparUpa karmadvaita, sukha-duHkharUpa phaladvaita, ihaloka-paralokarUpa lokadvaita, vidyA-avidyArUpa jJAnadvaita aura bandha mokSarUpa jIvakI zuddhAzuddha do avasthAe~ ye saba advatameM sambhava nahIM haiN| isake sivAya hetuse advaitakI siddhi karanepara sAdhana aura sAdhyakA dvata svIkAra karanA Avazyaka hI nahIM, anivArya hai / yadi binA hetuke hI advaita mAnA jAya, tI dvaitako bhI binA hetuke mAna lenA caahie| isake atirikta ata bAdameM yaha bhI vicAraNIya hai ki 'advaita' padameM jo 'dvata' zabda par3A huA hai usakA vAcya dvaita hai yA nahIM ? kyoMki nAmavAlI vastukA
Page #22
--------------------------------------------------------------------------
________________ prastAvanA niSedha usake astitvako svIkAra kiye binA nahIM ho sakatA aura dvaitako svIkAra karanepara sarvathA advaitako mAnyatA samApta ho jAtI hai| yathArthameM advaita dvatakA niSeSa hai aura dvaita vastubhUta advaitaikAntameM svIkRta na honese usakA niSedharUpa sarvathA advaita kaise mAnA jA sakatA hai ? kArikA 28 ke dvArA sarvathA dvaita ( aneka ) vAdI vaizeSikoMke anekavAdakI AlocanA karate hae pratipAdana kiyA gayA hai ki jisa pRthaktva guNase dravyAdi padArthoMko pRthak ( aneka ) kahA jAtA hai vaha unase apRthak hai yA pRthak ? use unase apRthak to kahA nahIM jA sakatA, kyoMki vaisA unakA siddhAnta nahIM hai / yadi use unase pRthak kahA jAya to vaha pRthaktva guNa apanI sattA kAyama nahIM rakha sakatA, kyoMki vaha anekoMmeM rahakara hI apane astitvako sthira rakhatA hai| isa prakAra vaizeSikoMke anekavAdakI mAnyatAkA AdhAra-stambha ( pRthaktvaguNa) jaba Dhaha jAtA hai to usapara AdhArita anekavAdakA prAsAda bhI dharAzAyI ho jAtA hai| bauddha bhI anekavAdI haiM / para unakA anekavAda vaizeSikoMke anekavAdase bhinna haiN| ve anvayarUpa ekatva na mAnakara sarvathA pRthak-pRthak aneka visadRza kSaNoMko hI vastu svIkAra karate haiN| unakI isa mAnyatAko bhI 26-31 taka tIna kArikAoM dvArA samIkSA kI gaI hai / kahA gayA hai ki mAlAke dAnoMmeM sUtakI taraha kSaNoMmeM anvayarUpa ekatva na mAnanepara unameM santAna, sAdRzya, samudAya aura pretyabhAva Adi nahIM bana sakate, kyoMki kSaNoMkA eka-dUsarese ekatvarUpa sambandha nahIM hai| isake atirikta jJAna aura jJeya ina donoMko 'sat' ko apekSAse bhI bhinna mAnanepara donoM hI asat ho jaaveNge| aura usa hAlatameM na jJAnakI sthiti rahegI aura na bAhya tathA antastattvarUpa Abhyantara jJeya hI bana skegaa| vacanoMse bhI unakI sthiti nahIM ropI jA sakatI hai, kyoMki vacana sAmAnya (anyApoha) mAtrako kahate haiM, jo avastu hai, vizeSa ( svalakSAtmaka vastu) ko nahIM aura aisI dazAmeM samasta vacana yathArthataH vastuke vAcaka na honese mithyA ( asatya ) hI haiN| kArikA 32 ke dvArA vastuko sarvathA eka aura sarvathA aneka donoM ( ubhaya ) rUpa aGgIkAra karanepara virodha tathA avAcya ( anubhaya)
Page #23
--------------------------------------------------------------------------
________________ samantabhadra-bhAratI svIkAra karanepara 'avAcya' zabda dvArA bhI usakA nirvacana na ho sakanekA doSa pradarzita kiyA gayA hai| 33-36 taka 4 kArikAoM dvArA syAdvAdanaya (kaJcidvAda ) se eka aura anekake virodhI yugalakI apekSAse saptabhaGgIko yojanA karake vastumeM kathaMcit eka aura kathaMcit aneka Adi anekAntakI pUrvavat sthApanA kI gaI hai| isa prakAra dUsare paricchedameM eka ( advaita ) aura aneka (dvaita ) ke bAremeM rUr3ha ekAnta dhAraNAoMkI samAlocanA karake isa yugalakI apekSA vastuko saptabhaGgAtmaka ( anekAntarUpa ) siddha kiyA gayA hai / tRtIya pariccheda: tRtIya paricchedameM 37-60 taka 24 kArikAe~ haiN| 37-40 taka cAra kArikAoM dvArA sAMkhyadarzanake ekAnta nityavAdako AlocanAmeM kahA gayA hai ki pradhAna evaM puruSako sarvathA nitya svIkAra karane para unameM kisI bhI prakArake vikArako sambhAvanA nahIM haiN| kyoMki utpattise pUrva na kisIko kAraka kahA jA sakatA hai aura na jJaptise pUrva kisIko pramANa kaha sakate haiN| akArakasvabhAva chor3akara kArakasvabhAva grahaNa karanerUpa utpatti honeke bAda kAraka aura ajJApakasvabhAva chor3akara jJApakasvabhAva grahaNa karanerUpa jJapti honeke anantara jJApaka (pramANa ) vyavahAra hotA hai| ekarUpa rahane ke kAraNa ekAnta nitya (pradhAna va puruSa) se kisIkI utpatti athavA jJapti AdirUpa koI bhI kriyA sambhava nahIM hai aura isalie use na kAraka kahA jA sakatA hai aura na pramANa / indriyoMse jaise ghaTAdi arthakI abhivyakti hotI hai vaise hI pradhAnarUpa kAraka yA pramANase mahadAdiko abhivyakti hotI hai, isa prakArako mAnyatA bhI yukta nahIM hai, kyoMki pramANa tathA kAraka donoMrUpa pradhAna sarvathA nitya honese usakA abhivyaktike lie bhI vyApAra sambhava nahIM hai / anyathA abhivyaktise pUrva rahanevAle anabhivyajaka svabhAvako chor3ane tathA vyaJjaka svabhAvako grahaNa karanerUpa avasthAntarako prApta karanese use anitya mAnanA pdd'egaa| ataH mahadAdi pradhAnase abhivyaMgya (vikArya)
Page #24
--------------------------------------------------------------------------
________________ prastAvanA bhI nahIM ho sakate / isI taraha ekAnta nitya pakSameM puruSakI taraha satkAryakI na utpatti sambhava hai aura na abhivyakti, kyoMki sadA vidyamAna rahanese usameM kisI bhI tarahakA pariNamana ( parivartana), cAhe vaha utpantirUpa ho aura cAhe abhivyaktirUpa, nahIM bana sakatA hai / puNya, pApa, pretyabhAva ( paryAyAntara ), bandha aura mokSa ye saba pariNAma bhI ekAnta nitya ( apariNA haimI puruSavAda ) meM asambhava haiM / nitya jaba sadA ekarUpa ( kUTastha ) rahegA to usameM koI vikRti nahIM ho sakatI / tathA binA vikRti ke puNyapApAdi, jo bhinna kAloMmeM honevAlI avasthAvizeSa haiM, kaise sambhava haiM, yaha vicAraNIya hai / dvArA 41-54 taka caudaha kArikAoM ekAnta anityapakSa ( kSaNikavAda) meM doSa diye gaye haiM / kahA gayA hai ki vastuko sarvathA anitya (kSaNika) svIkAra karanepara bhI ukta pretyabhAvAdi nahIM bana sakate, kyoMki pUrvApara kSaNoMmeM paraspara anvaya ( dhovyAtmaka bandhana - kar3I ) na hone ke kAraNa pratyabhijJA, smaraNa, anubhava, abhilASA Adi jJAnadhArA pravAhita nahIM ho sktii| aisI dazAmeM na pUrva kSaNako kAraNa aura na uttara kSaNako kArya kahA jA sakatA hai / sarvathA kSaNikavAda meM na asatkAryakI utpatti, na kAryakAraNabhAva, na hisyAhisakabhAva, na guruziSyabhAva, na patipatnIbhAva, na mAtRputrabhAva, na baddhamuktabhAva aura na skandhasantatiyA~ hI bana sakatI haiM / 54 ke dvArA sarvathA nitya aura sarvathA anitya donoM (ubhayaikAnta) ke svIkAra meM virodha aura na sarvathA nitya tathA na sarvathA anitya donoMke niSedharUpa ( anubhayaikAnta) meM 'avAcya' zabdase usakA kathana na kara sakanekA doSa pradarzita kiyA gayA hai / 56 - 60 taka 5 kArikAoM dvArA syAdvAdanayase vastuko kathaJcit nitya, kathaJcit anitya, kathaJcit ubhaya, kathaJcit anumaya Adi saptabhaGgAtmaka anekAnta siddha kiyA hai / isa prakAra isa pariccheda meM nityAnitya ke virodhI yugalakI apekSA pUrvavat saptabhaGgI dikhAyI gaI hai / ullekhanIya hai ki do mahattvapUrNa dRSTAntoM ( laukika evaM lokontara )
Page #25
--------------------------------------------------------------------------
________________ samantabhadra-bhAratI dvArA bhI vastu meM nityatA (dhogya) aura anityatA ( utpAda - vyaya) donoMko pratIti siddha batalAyA gayA hai / caturtha pariccheda : cauthe pariccheda 61-72 taka 12 kArikAe~ haiM, jinake dvArA bheda aura abhedakA vicAra kiyA gayA hai / 61-66 taka 6 kArikAoMmeM bheda ( anyatA ) vAdI vaizeSikoMkI ekAnta bheda - mAnyatAkI samIkSA kI gaI hai / kahA gayA hai ki yadi kArya aura kAraNameM, guNa aura guNI meM tathA sAmAnya aura sAmAnyavAnoM ( dravya - guNa - karma ) meM sarvathA anyatva ( bheda ) mAnA jAya to eka ( kArya - avayavI Adi) kA anekoM (kAraNoM - avayavoM Adi) meM rahanA ( vRtti) sambhava nahIM hai; kyoMki prazna uThatA hai ki vaha eka anekoMmeM pratyeka meM aMzarUpase rahatA hai yA sampUrNarUpase ? prathama pakSa to ThIka nahIM, kAraNa ki usa ekake aMzoMko nahIM mAnA hai- use riraMza svIkAra kiyA gayA hai / dvitIya pakSa bhI ThIka nahIM hai, kyoMki jitane kAraNa ( avayava ) hoMge utane hI kArya ( avayavI ) mAnanA par3eMge / yadi - usa eka ( avayavI ) meM aMza - kalpanA kareM, jo yathArtha meM svakIya siddhAntaviruddha hai, to phira use eka kaise kahA jA sakatA hai-- use sAMza ( aneka ) hI pratipAdana karanA caahie| isa taraha sarvathA bhedavAdameM yaha vRtti- doSa anivArya hai - jise dUra nahIM kiyA jA sakatA hai| isI prakAra isa bhedavAda meM sAmAnya va samavAyasambandhakI, jinheM bhinna padArtha svIkAra kiyA hai, apane AzrayoM meM vRtti nahIM banatI / kAraNa yaha hai ki jina nAzazIla evaM utpAdazIla vyaktiyoM ( ghaTa-paTa go Adi ) meM una donoMko sthiti svIkAra kI gaI hai unake nAza yA utpAda honepara una donoMkA na nAza hotA hai aura na utpAda | aisI sthiti meM Azrayake binA AzrayI (sAmAnya tathA samavAya) kahA~ aura kaise raheMge ? jaba ki unheM pratyeka vyakti meM sampUrNa rUpase rahanevAlA tathA nitya aura niSkriya mAnA gayA hai / niSkriya honese ve nAzazIla vyaktike nAza aura utpAdazIla vyakti ke utpAdake samaya anyatra ( dUsare vyaktiyoM meM ) jA nahIM sakate tathA nitya hone se ve vyakti ke sAtha na naSTa ho sakate haiM aura na utpanna | ataH
Page #26
--------------------------------------------------------------------------
________________ prastAvanA unakA vidhAna 'duvidhAmeM donoM gaye mAyA milI na rAma' kahAvatako caritArtha karatA hai / arthAt sAmAnya aura samavAya donoM kI sthiti bhedavAda - vA~Dola hai / isake atirikta sAmAnya aura samavAyameM paraspara sambandha sambhava na hone se unase dravya, guNa aura karmakA bhI sambandha sambhava nahIM hai / sAmAnya aura samavAya meM paraspara sambandha kyoM sambhava nahIM hai ? isakA kAraNa yaha hai ki ve dravya na honese unameM saMyogasambandha to svayaM vaizeSikoko bhI iSTa nahIM hai / samatrAya bhI unameM sambhava nahIM hai, kyoMki unheM avayava - avayavI guNa-guNI Adi rUpameM svIkRta nahIM kiyA gayA / 'sAmAnyaM samavAyi' - sAmAnya samavAyavAlA hai, isa prakArase unameM vizeSaNa - vizeSya sambandhakI bhI sambhAvanA nahIM hai, kyoMki eka samavAyake sivAya anya samavAyAntara vaizeSikoMne nahIM maanaa| anyathA anavasthA doSase vaha mukta nahIM ho sakatA / hA~, unameM ekArthasamavAya kI kalpanA kI jA sakatI thI, para vaha bhI nahIM kI jA sakatI, kyoMki ghaTatvAdi sAmAnya ghaTAdimeM samavAyase raha jAnepara bhI samavAya unameM samaveta nahIM hai / spaSTa hai ki vaizeSikAne samavAya ke rahaneke lie anya samavAya nahIM svIkAra kiyA - eka hI sayavAya unhoMne mAnA hai / isa taraha jaba sAmAnya aura samavAya donoMmeM paraspara sambandha sambhava nahIM hai to ye asambaddha rahakara dravyAdise sambandhita nahIM ho sakate / phalataH tInoM ( sAmAnya, samavAya aura dravyAdi ) binA sambandhake khapuSpa tulya Thaharate haiM / vaizeSikoMmeM koI paramANuoMmeM pAka ( agnisaMyoga ) hokara dvaNukAdi avayavI meM kramazaH pAka mAnate haiM aura koI paramANuoMmeM kisI bhI prakArakI vikRti na honese unameM pAka ( agnisaMyoga ) na mAnakara kevala dvayaNukAdi ( avayavI ) meM pAka svIkAra karate haiM / jo paramANuoMmeM pAka nahIM mAnate unakA kahanA hai ki paramANu nitya ( apracyuta- anutpanna - sthiraikarUpa ) haiM aura isalie ve dvaNukAdi sabhI avasthAoMmeM ekarUpa bane rahate haiMunameM kisI bhI prakArakI anyatA ( bhinnarUpatArUpa pariNati ) nahIM hotI unameM sarvadA ananyatA ( ekarUpatA ) vidyamAna rahatI hai / isI ( kinhIM vaizeSikoM kI ) mAnyatAko A0 samantabhadrane 'aNuoMkA ananyataikAnta
Page #27
--------------------------------------------------------------------------
________________ samantabhadra-bhAratI kahA hai aura kArikA 67 ke dvArA usakI bhI samIkSA kI hai| unhoMne isa mAnyatAmeM doSodghATana karate hue batAyA hai ki yadi aNu dvayaNukAdi saMghAtadazAmeM bhI usI prakArake bane rahate haiM jisa prakAra ve vibhAgake samaya haiM; ( kyoMki unameM anyatA bhinnarUpatA nahIM hotI, anyathA unameM anityatAkA prasaGga AyegA ), to ve asaMhata ( amizra-binA mile ) hI raheMge aura usa hAlata meM avayavIrUpa pRthivI Adi cAroM bhUta bhrAnta (mithyA) hI hoNge| aura jaba pRthivI Adi avayavIrUpa kArya bhrAnta Thaharate haiM to unake janaka paramANu bhI bhrAnta svataH siddha ho jAte haiM, kyoMki kArya nizcaya hI anurUpa kAraNakI hI sUcanA karatA hai| isa taraha vaizeSikoMke ananyataikAnta meM na vAstavika pRthivyAdirUpa avayavI banatA hai aura na vAstavika unake kAraNarUpa paramANu hI siddha hote haiM tathA ina donoMke na bananepara unameM rahanevAle guNa, jAti ( sAmAnya ), vizeSa samavAya aura karma ye koI bhI padArtha ghaTita nahIM hote| Age kArikA 68 ke dvArA sAMkhyoMke ananyataikAnta ( abhedaikAnta ) kI bhI AlocanA karate hue kahA gayA hai ki yadi kArya ( mahadAdi ) aura kAraNa (pradhAna) donoMmeM sarvathA ananyatA (abheda) ho, to unameMse ekakA astitva rahegA, dUsarekA abhAva ho jaayegaa| phalataH vaha eka bhI dUsarekA avinAbhAvI honese usake abhAvameM na raha skegaa| isake atirikta isa abhedaikAntameM kArya aura kAraNako lokaprasiddha dvitvasaMkhyA kabhI bhI upalabdha na hogii| yadi use saMvRtise mAnA jAya to vaha saMvRti mithyA hI hai aura isalie saMvRti tathA zUnyatA donoMmeM koI antara nahIM hai| ___ kArikA 70 ke dvArA sarvathA bheda aura sarvathA abheda donoMke svIkAra meM virodha tathA na sarvathA bheda aura na sarvathA abheda arthAt anubhaya ( avAcya) mAnanemeM 'avAcya' zabda dvArA bhI usakA nirUpaNa na ho sakanekA doSa pradarzita kiyA gayA hai| 1. aSTasahasrI (pR0 222 ) meM isa 67vIM kArikAke utthAnikAvAkyake Arambhika 'aparaH prAha' padapara TippaNa dete hue TippaNakArane jo usakA artha 'saugataH' diyA hai vaha ThIka nahIM hai / yahA~ sArA sandarma vaizeSikoMkA hai, saugatoMkA nahIM /
Page #28
--------------------------------------------------------------------------
________________ prastAvanA 71-72 dvArA una avayava-avayavI, guNa-guNI AdimeM kathaJcit bheda, kathaJcit abheda Adi saptamaGgI-prakriyAko yojanA karake unameM anekAnta siddha kiyA hai aura yaha dikhAyA hai ki kisa taraha unameM abheda ( ekatva ) hai aura kisa taraha unameM bheda ( nAnAtva ) Adi hai| isa prakAra isa paricchedameM meda aura abhedako lekara vibhinna vAdiyoM dvArA mAnya bhedaikAnta, abhedaikAnta Adi ekAntoMko AlocanA aura . syAdvAdanayase unameM anekAntakI vyavasthA kI gaI hai| paJcama pariccheda : isa paricchedameM 73-75 taka tIna kArikAoM dvArA una vAdiyoMko mImAMsA karate hue jaina dRSTi prastuta kI gaI hai jo sarvathA apekSAse yA sarvathA anapekSA Adise vastusvarUpakI siddhi mAnate haiN| kArikA 73 meM kahA gayA hai ki yadi dharma aura dharmIkI, vizeSaNa aura vizeSyakI, kArya aura kAraNako tathA pramANa aura prameya Adiko siddhi sarvathA apekSAse mAnI jAya to unakI kabhI bhI vyavasthA nahIM ho sakatI, kyoMki ve usI prakAra anyonyAzrita raheMge jisa prakAra kisI nadImeM DUbate hue do tairAka eka dUsareke Azraya hote haiM aura phalataH donoM hI DUba jAte haiM / yadi unako siddhi sarvathA anapekSAse ( svataH ) hI svIkAra ko jAya to amuka kAryakAraNa haiM, amuka dharma-dharmI haiM, amuka vizeSaNa-vizeSya haiM, amuka pramANaprameya haiM aura amuka sAmAnya-vizeSa haiM, isa prakArakA vyavahAra nahIM bana sakegA, kyoMki ye saba vyavahAra parasparako apekSAse hote haiM / __ kArikA 74 meM sarvathA ubhayavAdiyoMke ubhayakAntameM virodha aura sarvathA anubhayavAdiyoM ke anubhayaikAntameM 'anubhaya' zabda dvArA bhI kathana na ho sakanekA doSa diyA gayA hai| 75 dvArA syAdvAdanayase vastusvarUpakI siddhi pradarzita kI gaI hai| kahA gayA hai ki dharmamibhAva, kAryakAraNabhAva, vizeSaNavizeSyabhAva aura pramANaprameyabhAvakA vyavahAra to apekSAse siddha hotA hai| parantu unakA svarUpa svataH siddha hai| yathArthameM kAryameM kAryatA, kAraNameM kAraNatA, pramANameM pramANatA, prameyameM prameyatA Adi svayaM siddha hai vaha parApekSa nahIM
Page #29
--------------------------------------------------------------------------
________________ 12 samantabhadra- bhAratI hai / anyathA kisI bhI vastukA apanA svataMtra svarUpa nahIM bana sakegA / jaise kartAkA svarUpa karmApekSa aura karmakA svarUpa kartrapekSa nahIM hai tathA bodhakA svarUpa bodhyApekSa aura bodhyakA svarUpa bodhakApekSa nahIM hai / para unakA vyavahAra avazya paraspara-sApekSa haiM / usI prakAra dharmadharmI AdikA svarUpa to svayaM siddha hai kintu unakA vyavahAra paraspara sApekSa hotA hai / isa taraha isa pariccheda meM apekSA aura anapekSA ke virodhI yugala meM bhI saptabhaGgIko yojanA karake lanekAntako vyavasthA kI gaI hai / SaSTha pariccheda : SaSTha pariccheda meM 76-78 taka tIna kArikAoM dvArA hetuvAda aura ahetuvAdakI ekAnta mAnyatAoMmeM doSodghATana karate hue unameM saptabhaGgIyojanApUrvaka samanvaya ( anekAntasthApana) kiyA gayA hai / kArikA 76 meM sarvathA hetuvAdase vastusiddhi mAnane para pratyakSAdi pramANoMse vastujJAnake abhAvakA prasaGga tathA Agamase sarvasiddhi svokAra karanepara paraspara viruddha siddhAntoMke pratipAdaka vacanoMse bhI virodhI tattvoMkI siddhikA prasaGga diyA gayA hai / kArikA 7 meM pUrvavat ubhayaikAntameM virodha aura AvAcyataikAntameM 'avAcya' zabdadvArA bhI usakA nirvacana na kara sakanekA doSa pradarzita hai / isa paricchedako antima 78 vIM kArikAmeM hetuvAda aura ahetuvAda donoMse vastu siddhi honekA nirdeza karate hue saptabhaGgAtmaka anekAnta pradarzita kiyA gayA hai / kahA gayA hai ki jahA~ Apna vaktA na ho vahA~ hetume sAdhyakI siddhi kI jAtI hai aura usa siddhiko hetu-sAdhita kahA jAtA hai tathA jahA~ Apta vaktA ho vahA~ usake vacanase vastuko siddhi hotI hai aura vaha siddhi Agama-sAdhita kahI jAtI hai / isa prakAra vastu-siddhikA aGga upAyatasva ( hetuvAda aura ahetuvAda ) bhI anekAntAtmaka hai / saptama pariccheda : isa pariccheda meM 76 - 87 taka 8 kArikAe~ haiM, jinake dvArA jJAnaikAnta aura bAhyArthIkAnta Adi eka-eka ekAntoMke svIkAra karane meM AnevAle doSoM ko dikhalAte hue nirdoSa anekAntako sthApanA kI gaI hai|
Page #30
--------------------------------------------------------------------------
________________ prastAvanA kArikA 79 ke dvArA batalAyA gayA hai ki yadi sarvathA jJAnatattva ho ho, bAhya artha na ho to sabhI buddhiyA~ aura sabhI vacana mithyA ho jAyeMge, kyoMki donoMkA prAmANya bAhya arthapara nirbhara hai| jinakA jJAta bAhyArtha satya nikalatA hai unheM pramANa aura jinakA satya nahIM nikalatA unheM pramANAbhAsa kahA jAtA hai / parantu jJAnaikAntavAdameM bAhyArthako svIkAra na karaneke kAraNa kisI bhI buddhi aura kisI bhI vacanakI pramANatAkA nizcaya nahIM ho sakatA aura isaliye unheM mithyA hI kahA jAvegA aura jaba ve mithyA haiM to ve pramANAbhAsakI koTimeM praviSTa haiN| kintu binA pramANake unheM pramANAbhAsa bhI kaise kahA jA sakatA hai| tAtparya yaha ki sarvathA jJAnatattvake hI svIkAra karanepara pramANa aura pramANAbhAsa donoM hI nahIM banate aura unake na bananepara kisa taraha jJAnamAtrako vAstavika aura bAhyArthako avAstavika siddha kiyA jA sakatA hai| 80 ke dvArA sAdhya aura sAdhanako vijJaptise vijJaptimAtratattvakI siddhike prayAsako bhI nirarthaka batalAyA gayA hai, kyoMki ukta prakArase siddhi karane para pratijJAdoSa aura hetudoSa Ate haiN| spaSTa hai ki vijJaptimAtratattvako mAnane vAloM ke yahA~ na sAdhya hai aura na hetu / anyathA dvaitakA prasaGga aayegaa| 81 ke dvArA unheM doSa diyA gayA hai jo kevala bAhyArtha svIkAra karate haiM, antaraGgArtha ( jJAna ) ko nahIM maante| kahA gayA hai ki yadi sarvathA bAhyArtha hI ho, jJAna na ho, to na saMzaya hogA, na viparyaya aura na anadhyavasAya / itanA hI nahIM, satyAsatyakA nirNaya bhI nahIM kiyA jA sakegA / phalataH jo virodhI arthakA pratipAdana karate haiM unake bhI mokSAdi kAryoMkI siddhi ho jaaygii| isake atirikta svapnabuddhiyoMkA svArthake sAtha sambandha na honese unheM asaMvAdI nahIM kahA jA skegaa| kArikA 82 ke dvArA sarvathA ubhayavAdameM virodha aura sarvathA anubhayavAdame 'anubhaya' zabdase bhI usakA kathana na ho sakanekA doSa pUrvavat dikhAyA gayA hai| kArikA 83 dvArA syAdvAdase vastuvyavasthA karanepara koI doSa nahIM AtA, yaha dikhalAte hue kahA gayA hai ki svarUpasaMvadenakI apekSA koI
Page #31
--------------------------------------------------------------------------
________________ samantabhadra-bhAratI jJAna pramANAbhAsa nahIM hai / para bAhya prameyako apekSA pramANa aura pramANAbhAsa donoM hai / jisa jJAnakA bAhya prameya jJAta honeke bAda vahI upalabdha hotA hai vaha pramANa hai tathA jisakA bAhya prameya jJAta honeke bAda vahI upalabdha nahIM hotA, apitu anya hI milatA hai vaha pramANAbhAsa hai / isa taraha svarUpasaMvedanako apekSA sabhI jJAna pramANa haiM, koI pramANAbhAsa nahIM hai / kintu bAhya prameyakI satyatAse pramANa aura asatyatAse pramANAbhAsa haiN| ataH pramANa aura pramANAbhAsakI vyavasthA antaraGgArtha (jJAna) aura bAhyArtha donoMko svIkAra karanese hotI hai, kisI ekase nhiiN| yahI anekAntarUpa vastutattva hai jisakI syAdvAdase ukta prakAra vyavasthA hotI hai| kArikA 84 ke dvArA una ( bauddhoM ) kA samAdhAna kiyA gayA hai jo bAhyArtha nahIM mAnate, kevala usakI zAbdika (kAlpanika) pratIti svIkAra karate haiN| unake lie kahA gayA hai ki koI bhI zabda kyoM na ho, usakA vAcya bAhyArtha avazya hotA hai| udAharaNArtha jIva zabdako hI lIjie, usakA vAcya bAhyArtha avazya hai kyoMki vaha eka saMjJA hai / jo saMjJA hotI hai usakA vAcya bAhyArtha avazya hotA hai| jaise hetuzabda apane vAcya heturUpa bAhyArthako lie hue hai / yaha bhI ullekhanIya hai ki jIva zabdakA prayoga zarIrameM yA indriyoM Adike samahameM nahIM hotA, kyoMki aisI lokarUDhi nahIM hai / 'jIva gayA, jIva maujUda hai' isa prakArakA jisameM vyavahAra hotA hai usI meM yaha lokarUDhi niyata hai| koI bhI vyakti yaha vyavahAra na zarIrameM karatA hai, kyoMki vaha acetana hai, na indriyoMmeM karatA hai, kyoMki ve mAtra upabhogakI sAdhana haiM aura na zabdAdi viSayoMmeM karatA hai, kyoMki ve bhogya rUpase vyahRta hote haiM / vaha to bhoktA AtmAmeM 'jIva' yaha vyavahAra karatA hai| ataH 'jIva' zabda jIvarUpa bAhmArtha sahita hai| mAyA, avidyA, apramA Adi jo bhrAntisUcaka saMjJAe~ hai ve bhI mAyA, avidyA, apramA Adi apane bhAvAtmaka arthose sahita hai| jaise pramAsaMjJA apane pramArUpa arthase sahita hai / ina saMjJAoMko mAtra vaktAke abhiprAyakI sUcikA bhI nahIM kahA jA sakatA, kyoMki zrotAoMko jo una saMjJAoM (nAmoM) ko sunakara usa-usa arthakriyA pravRttikA niyama vekhA jAtA hai vaha abhiprAya
Page #32
--------------------------------------------------------------------------
________________ prastAvanA 15 se sambhava nahIM hai / ataH saMjJAoM ( zabdoM) ko abhiprAyakA sUcaka nahIM mAnanA cAhie, kintu unheM satyArtha ( bAhyArtha ) kA sUcaka svIkAra karanA caahie| agalI 85-87 taka tIna kArikAoMke dvArA granthakAra apane ukta kathanakA sabala samarthana karate hue pratipAdana karate haiM ki pratyeka vastuko tIna saMjJAe~ hotI haiN| buddhisaMjJA, zabdasaMjJA aura arthasaMjJA / tathA ye tInoM saMjJAe~ buddhi, zabda aura artha ina tInakI kramazaH vAcikA haiM aura tInoMse zrotAko unake pratibimbAtmaka buddhi, zabda aura artharUpa tIna bodha hote haiN| ata: 'jIva' yaha zabda kevala jIvabuddhi yA jIvazabdakA vAcaka na hokara jIvaartha, jIvazabda aura jIvabuddhi ina tInoMkA vAcaka hai| vAstavameM unake pratibimbAtmaka tIna bodha honese una tInoM saMjJAoMke vAcyArtha tIna haiM, yaha dhyAna denepara spaSTa ho jAtA hai / tAtparya yaha ki pratyeka padArtha tIna prakArakA hai-buddhayAtmaka, zabdAtmaka aura arthAtmaka / aura tInoMkI vAcikA tIna saMjJAeM haiM, jinakA ullekha Upara kiyA jA cukA hai aura isa taraha samasta saMjJAe~ (zabda) apane artha sahita haiM / yadyapi vijJAnavAdIke lie Upara kahA gayA hetu ( saMjJA honese ) asiddha hai, kyoMki usake yahA~ vijJAnake alAvA saMjJA (zabda) nahIM hai| usake lie granthakAra kahate haiM ki jaba hama kucha kahate yA sunate yA jAnate haiM to hama vaktA, zrotA yA pramAtA kahe jAte haiM aura ye tInoM bhinna-bhinna haiM, eka nahIM haiM / tathA ina tInoMke tIna kArya bhI alaga-alaga hote haiN| vaktA abhidheyakA jJAna karake vAkya bolatA hai, zrotA usako zravaNa kara usakA bodha karatA hai aura pramAtA zabda aura artharUpa prameyakI paricchitti ( pramA) karatA hai / ye tInoM hI una tInoMke bilakula judejude kArya haiN| vijJAnavAdI ina anubhavasiddha padArthokA apanhava karanekA sAhasa kaise kara sakatA hai| aisI dazAmeM vaha hetuko asiddhAdi doSoMse yukta nahIM kaha sktaa| yadi vaha ina anubhavasiddha padArthoM (abhidheya, abhidheyake grAhaka vaktA aura zrotA) ko vibhrama kahe to usakA vijJAnavAda aura sAdhaka pramANa bhI vibhramakoTimeM Anese kaise baca sakate haiN|
Page #33
--------------------------------------------------------------------------
________________ samantabhadra-bhAratI aura pramANake vibhrama hone para use jo iSTa antarjeya ( jJAna ) hai vaha aura jo use iSTa nahIM hai aisA bahirjeya donoM ho, jinheM tAdRza (pramANarUpa) aura itara-anyAdRza ( apramANarUpa ) mAnA jAtA hai, vibhrama hI siddha hoNge| aisI hAlatameM sarvathA vijJAnavAdameM heyopAdeyakA tattvajJAna kaise ho sakatA hai ? yadi pramANako abhrAnta kaheM to usake lie bAhyArthakA svIkAra Avazyaka hai| usake binA pramANa aura pramANAbhAsako vyavasthA sambhava nahIM hai| kyoMki unhIM jJAnoM tathA zabdoMmeM pramANatA hotI hai jinakA vAhyArtha hotA hai aura jinakA bAhyArtha nahIM hotA unheM pramANAbhAsa mAnA jAtA haiN| yathArthameM 'jisa buddhikA jJAta artha prApta hotA hai use satya aura jisakA jJAta artha prApta nahIM hotA use asatva kahA jAtA hai| isI prakAra jisa zabdakA abhihita artha milatA hai vaha satya aura jisakA abhihita artha nahIM milatA use asatya mAnA jAtA hai| isa prakAra bAhyArthake sadbhAva aura asadbhavAmeM hI buddhi aura zabda pramANa evaM pramANAbhAsa kahe jAte haiN| sarvathA jJAnaikAntameM yaha pramANa aura pramANAbhAsako vyavasthA sambhava nahIM hai| ataH ukta prakArase bAhyArtha avazya siddha hotA hai aura usake siddha ho jAnepara vaktA Adi tIna aura unake bodhAdi tIna bhI siddha ho jAte haiN| ataeva ukta 'saMjJAtva' hetu asiddhAdi doSa yukta nahIM hai| ___ isa prakAra isa paricchedameM jJApakopAya tattvameM bhI saptabhaGgIko yojanA karake use syAdvAdanayase anekAntAtmaka siddha kiyA gayA hai| aSTama pariccheda : isa paricchedameM 88-91 taka cAra kArikAe~ haiM / 88 vIM kArikAke dvArA sarvathA daivavAdako mAnyatAmeM doSa dikhalAte hue kahA hai ki yadi ekAntataH devase hI iSTAniSTa vastuoMko niSpatti svIkAra kI jAya to unakA niSpAdaka daiva kisase niSpanna hotA hai, yaha prazna upasthita hotA hai ? usakI niSpatti pauruSase to mAnI nahIM jA sakatI, kyoMki 'saba padArthokI siddhi devase hI hotI hai' isa mAnyatAko samApti ho jAtI hai|
Page #34
--------------------------------------------------------------------------
________________ prastAvanA yadi usakI niSpatti anya daivase kahI jAya to mokSa kabhI kisoko ho hI nahIM sakegA, kyoMki vaha anya daiva pUrva devase utpanna hogA aura vaha pUrva daiva bhI aura pUrvavartI daivase hogA aura isa taraha pUrva-pUrva daivoMkA jahAM tAMtA banA rahegA vahA~ pauruSa niSphala siddha hogaa| 89 vIM kArikAke dvArA sarvathA pauruSavAdako bhI doSapUrNa batalAte hae kahA gayA hai ki yadi sarvathA pauruSase hI sabhI iSTAniSTa vastuoMkI niSpatti ho to pauruSa kisase utpanna hotA hai, yaha batAyA jAya ? daivase to usakI utpatti kahI nahIM jA sakatI; kyoMki 'pauruSase hI saba padArthoM kI siddhi hoto hai' yaha pratijJA TUTa jAtI hai| agara anya pauruSase usakI niSpatti kahI jAya to kisI bhI prANIkA pauruSa (prayatna ) niSphala nahIM honA cAhie-sabhIkA pauruSa saphala honA caahie| para aisA dRSTigocara nahIM hotA / ataH daibaikAntako taraha pauruSaikAnta bho sadoSa hai aura isalie vaha bhI grAhya nahIM hai / karikA 90 ke dvArA ubhayaikAntameM virodha aura anu bhayakAntameM 'anubhaya' zabdase bhI usakA pratipAdana na ho sakanekA doSa pUrvavat batAyA gayA hai| kArikA 91 ke dvArA syAdvAdase padArthoMko siddhi kI gaI hai| jahA~ iSTAniSTa vastuoMkA samAgama buddhivyApArake binA milatA hai vahA~ unakI prApti devase hai aura jahA~ unakA samAgama buddhivyApArapUrvaka hotA hai vahA~ pauruSakRta hai| ___ isa prakAra isa paricchedameM daivaikAnta, pauruSakAnta Adi ekAntoMko truTipUrNa batalAte hue unameM syAdvAdase vastusiddhi kI vyavasthA kI gaI hai aura yahAM bhI pUrvavat saptabhaGgIko yojanA dikhalAI hai / navama pariccheda: isa paricchedameM pichale paricchedameM varNita daivakArakopAyatattvake puNya aura pApa ye do bheda karake unakI sthitipara vicAra kiyA gayA hai| puNya
Page #35
--------------------------------------------------------------------------
________________ 18 samantabhadra-bhAratI kina kAraNoMse hotA hai aura pApa kina bAtoMse, yahI isa paricchedakA viSaya hai, kyoMki puNya aura pApake sambandhameM bhI aikAntika mAnyatAeM haiN| ___ isameM cAra kArikAeM hai| 92vIM kArikAke dvArA usa mAnyatAko samIkSA kI hai jisameM dUsaremeM duHkha utpanna karanese pApa bandha aura sukha utpanna karanese puNya bandha svIkRta hai| para yaha mAnyatA yukta nahIM hai, kyoMki aisA mAnane para dUdha Adi dUsare meM sukha tathA kaNTakAdi duHkha utpanna karaneke kAraNa unake bhI puNyabandha aura pApabandha mAnanA pdd'egaa| yadi kahA jAya ki cetana hI bandhayogya haiM, acetana dugdhAdi evaM kaNTakAdi nahIM, to vItarAga ( kaSAya rahita ) bhI puNya aura pApase ba~dheMge, kyoMki ve apane bhaktoMmeM sukha aura abhaktoMmeM duHkha utpanna karane meM nimitta par3ate haiN| yadi kahA jAya ki unakA unheM sukha-duHkha utpanna karanekA abhiprAya na honese unheM puNya-pApabandha nahIM hotA to 'parameM sukha utpanna karanese puNya aura dukha utpanna karanese pApa bandha hotA hai' yaha ekAnta mAnyatA nahIM rhtii| 93 kArikAke dvArA una vAdiyoMkI bhI mImAMsA kI hai jo kahate haiM ki apane meM duHkha utpanna karanese to puNya aura sukha utpanna karanese pApakA bandha hotA hai| kahA gayA hai ki aisA siddhAnta mAnane para vItarAga muni aura vidvAn muni bhI kramazaH kAyaklezAdi duHkha tathA tattvajJAnAdi sukha apanemeM utpanna karaneke kAraNa puNya-pApase bNdhge| phalataH ve kabhI bhI saMsAra-bandhanase chuTakArA na pA skeNge| ataH yaha ekAnta bhI saMgata pratIta nahIM hotaa| 64 ke dvArA ubhayakAntameM virodha aura anu bhayakAntameM 'anabhaya' zabdase bhI usakA nirvacana na ho sakanekA doSa pUrvavat pradarzita kiyA gayA hai| kArikA 95 ke dvArA syAdvAdase puNya aura pApako vyavasthA kI gaI hai| yuktipUrvaka kahA gayA hai ki sukha-duHkha, cAhe apane meM utpanna kiye jAyeM aura cAhe parameM / yadi ve vizuddhi ( zubha pariNAmoM ) athavA saMkleza ( azubha pariNAmoM ) se paidA hote haiM yA una pariNAmoMke janaka hai to
Page #36
--------------------------------------------------------------------------
________________ 19 kramazaH unase puNyAsrava aura pApAsrava hotA hai / yadi aisA nahIM hai to jo doSa Upara diyA gayA haiM usakA honA durnivAra hai / yathArthameM puNya aura pApa apaneko yA parako sukha-duHkha pahu~cAne mAtrase nahIM hote haiM, apitu apane zubhAzubha pariNAmoMpara unakA honA nirbhara hai / jo sukha-duHkha zubha pariNAmoMse janya haiM yA unake janaka haiM unase to puNyakA Asrava hotA hai aura jo azubha pariNAmoMse janya yA unake janaka haiM ve niyamase pApAsrava ke kAraNa yA kArya haiM / yaha vastuvyavasthA hai / isa prakAra syAdvAdameM hI puNya aura pApako vyavasthA banatI haiM, ekAntavAdameM nahIM / prastAvanA dazama pariccheda : isa antima pariccheda meM 96 - 114 taka bIsa kArikAe~ haiM / kArikA 96 ke dvArA sAMkhyadarzanake usa siddhAntako samIkSA kI gaI hai jisameM kahA gayA hai ki 'ajJAna se bandha hotA hai aura jJAnase mokSa' / parantu yaha siddhAnta yukta nahIM hai, kyoMki jJeya ananta haiM aura isalie kisI-nakisI jJeyakA ajJAna banA rahegA / aisI sthitimeM kabhI bhI koI puruSa kevalI nahIM ho sakatA / isI prakAra alpajJAna ( prakRti-puruSakA viveka mAtra ) se mokSa mAnanA bhI yukta nahIM hai, kyoMki alpajJAnake sAtha bahuta-sA ajJAna bhI rahegA / aisI dazA meM bandha hI hogA, mokSa kabhI na ho sakegA / isa prakAra vicAra karanepara ye donoM hI ekAnta doSapUrNa haiM aura isalie ve grAhya nahIM hai / 67 ke dvArA ubhayaikAntameM virodha aura AvAcyataikAnta meM 'avAcya' zabdake dvArA bhI usakA nirdeza na ho sakanekA doSa diyA gayA hai / 68 ke dvArA syAdvAdase bandha aura mokSakI vyavasthA batalAte hue kahA hai ki mohasahita ajJAnase bandha hotA hai, moharahita ajJAnase nahIM / isI taraha moharahita alpajJAnase mokSa sambhava hai aura mohasahita alpajJAnase nahIM / ataH bandhakA kAraNa kevala ajJAna nahIM hai aura na mokSakA kAraNa kevala alpajJAna hai / yathArtha meM mohake sadbhAvameM bandha aura mohake abhAva meM mokSa anvayavyatirekase siddha hote haiM / ajJAnakA bandhake sAtha aura jJAnakA
Page #37
--------------------------------------------------------------------------
________________ samantabhadra-bhAratI mokSake sAtha anvayavyabhicAra tathA vyatirekavyabhicAra honese unakA unake sAtha na bhanvaya haiM aura na vyarireka / aura jaba unakA unake sAtha anvayavyatireka nahIM hai to unameM kAryakAraNabhAva bhI nahIM bana sktaa| ataH mohasahita ajJAnase bandha aura moharahita thor3ese bhI jJAnase mokSakI vyavasthA mAnI jAnI caahie| kArikA 99 meM unakI samIkSA antanihita hai jo prANiyoMkI aneka prakArakI icchAdi sRSTiko IzvarakRta mAnate haiM-use unake zubhAzubhakarmajanya svIkAra nahIM karate / granthakAra kahate haiM ki prANiyoMkI icchAdi vicitra sRSTi unake svakarmAnusAra hotI hai, Izvara usakA kartA nahIM hai / aura unakA vaha karma unake zubhAzubha pariNAmoMse ajita hotA hai, kyoMki samasta saMsArI jIva zuddhi ( zubha pariNAma ) aura azuddhi ( azubha pariNAma ) kI apekSAse do bhAgoMmeM vibhakta haiM / ullikhita zuddhi aura azuddhi ye donoM jIvoMko eka prakArakI zaktiyAM haiM jo unameM pAkya aura apAkya zaktiyoMkI taraha naisargika hotI haiM, yaha kArikA 100 meM pratipAdana hai / ___ kArikA 101 meM jaina pramANakA svarUpa aura usake akramabhAvi tathA kramabhAvi ye do bheda nirdiSTa haiN| ___ kArikA 102 meM pramANaphalakA nirdeza karate hue use do prakArakA batalAyA hai-eka sAkSAtphala aura dUsarA paramparAphala / akramabhAvi ( kevala ) pramANakA sAkSAtphala ajJAnanivRtti aura paramparAphala upekSA ( vastuoMmeM rAgadveSakA abhAva ) hai / kramabhAvi pramANakA bhI sAkSAtphala ajJAnanAza hai aura paramparAphala hAnabuddhi, upAdAnabuddhi tathA upekSAbuddhi hai| kArikA 103 meM sUcita kiyA hai ki vaktAke pratyeka vAkyameM usake AzayakA bodhaka 'syAt' nipAtapada prakaTa yA aprakaTa rUpameM avazya vidyamAna rahatA hai jo eka dharma ( bodhya ) kA bodhaka ( vAcaka ) hotA huA anya aneka dharmoM ( anekAnta ) kA dyotaka hotA hai / yaha bAta sAmAnya vaktAke
Page #38
--------------------------------------------------------------------------
________________ prastAvasA vAkyoMke viSayameM hI nahIM hai, kevaliyoMke bhI vAkyoMmeM 'syAta' nipAtapada nihita rahatA hai aura vaha eka ( vivakSita ) dharmakA prarUpaka hotA huA anya sabhI ( avivakSita ) dharmoMkA astitvaprakAzaka hotA hai / kArikA 104 meM uso 'syAta' ke vAda (mAnyatA) arthAt syAdvAda ko spaSTa kiyA gayA hai| kahA gayA hai ki kiJcit, kathaJcit zabdoMse jisakA vidhAna hotA hai aura jisameM ekAnta kI gandha nahIM hai tathA jo saptabhaGgonayase vivakSita ( upAdeya ) kA vidhAyaka evaM avivakSitoM ( heyoM -zeSa dharmo) kA niSedhaka ( sanmAtrasUcaka) hai vaha syAdvAda hai| kathaJcidvAda, kiJcidvAda isIke paryAya haiM / kArikA 105 meM syAdvAdakA mahattva ghoSita karate hue kahA gayA hai ki tattvaprakAzanameM syAdvAdakA vahI mahattva hai jo kevalajJAnakA hai| donoM hI samasta tattvoMke prakAzaka haiN| unameM yadi antara hai to itanA hI ki kevalajJAna sAkSAt samasta tattvoMkA prakAzaka hai aura syAdvAda asAkSAt (parokSa ) unakA prakAzaka hai / ____ kArikA 106 meM pratipAdana hai ki ullikhita tattvaprakAzana syAdvAda (zruta-ahetuvAda-Agama) ke atirikta nayase bhI hotA hai aura nayase yahA~ hetu vivakSita hai| jo syAdvAdake dvArA jAne gaye arthake vizeSa (dharma ) kA gamaka hai tathA sapakSake sAdharmya evaM vipakSake vaidharmya ( anyathAnupapannatva) ko lie hue hai arthAt sAdhyakA avinAbhAvI hotA huA sAdhyakA sAdhaka hai vaha hetu hai| vyAkhyAkAroMne isa kArikAmeM granthakAra dvArA nayalakSaNake bhI kahe jAnekA vyAkhyAna kiyA hai| unake vyAkhyAnake anusAra naya tattvajJAnakA vaha mahattvapUrNa upAya hai jo syAdvAdadvArA pramita anekAntake eka-eka dharmakA bodha karAtA hai / samagrakA grAhaka jJAna to pramANa hai aura asamagrakA grAhaka naya hai / yahI ina donoMmeM bheda hai| kArikA 107 meM jaina sammata vastu (prameya ) kA bhI svarUpa nirUpita hai| Upara nayakA nirdeza kiyA jA cukA hai usake tathA usake bhedoMupabhedoM ( upanayoM) ke viSayabhUta trikAlavartI dhamoM ( guNa-paryAyoM ) ke samuccaya ( samaSTi ) kA nAma dravya ( vastu-prameya ) hai / yaha samuccaya
Page #39
--------------------------------------------------------------------------
________________ samantabhadra-bhAratI saMyogAdi sambandharUpa na hokara kathaJcit avibhrADbhAvasambandha ( tAdAtmya) rUpa hai / vastukA koI bhI dharma usake zeSa dharmose na sarvathA bhinna hai aura na sarvathA abhinna / sabhI dharma paraspara maitrIbhAvake sAtha vastumeM vartamAna haiM aura ve sabho vastukI AtmA ( svarUpa ) haiM / isa prakArake sahaastitvAtmaka sambandhako aviSvagbhAvasambandha kahate haiM / vastu satsAmAnyakI apekSAse eka hotI huI bhI dharma-dharmIke bhedase anekarUpa bhI hai / athavA yoM kaheM ki vaha na sarvathA eka hai aura na sarvathA aneka hai, apitu ekAnekAtmaka jAtyantararUpa hai / 22 kArikA 108 meM usa zaGkAkA samAdhAna prastuta hai jisameM kahA gayA hai ki jaina darzana meM ekAntoMke samUhakA nAma anekAnta hai aura ekAntako mithyA (asatya) mAnA gayA hai| ataH unakA samUha (anekAnta) bhI mithyA kahA jAyegA | aneka asatya milakara eka satya nahIM bana sakatA / isa lie ukta ekAntasamuccayarUpa anekAntako jo Upara vastu kahA gayA hai vaha samyak nahIM hai ? isa zaGkAkA samAdhAna karate hue granthakAra kahate haiM ki nirapekSa ekAntoMke samUhako yadi mithyA kahA jAtA hai to vaha hameM iSTa hai; kyoMki syAdvAdiyoM ke yahA~ vastumeM nirapekSa ekAntatA nahIM hai / syAdvAdI sApekSa ekAntako svIkAra karate tathA unake hI samUhako anekAnta mAnate haiM, nirapekSa ekAntoMke samUhako nahIM / unhoMne spaSTatayA nirapekSa nayoM ( ekAntoM ) ko mithyA ( asatya ) aura sApekSoMko vastu ( samyak - satya ) kahA hai, kyoMki ve hI arthakriyAkArI haiM / kArikA 106 meM vAcakake svarUpako bhI syAdvAdadRSTise vyavasthA kI gaI / jo vidhivAkyako kevala vidhikA aura niSedhavAkyako kevala niSedhakA niyAmaka mAnate haiM unakI samIkSA karate hue kahA gayA hai ki cAhe vidhivAkya ho, cAhe niSedhavAkya, donoM hI vidhi aura niSedharUpa anekAntAtmaka vastukA bodha karAte haiM / jaba vidhivAkya bolA jAtA hai to usake dvArA apane vivakSita vidhi dharmakA pratipAdana honeke sAtha pratiSedha dharmakA bhI mauna astitva svIkAra kiyA jAtA hai-- usakA nirAkaraNa yA lopa karake vaha mAtra vidhikA hI bodha nahIM karAtA / isI
Page #40
--------------------------------------------------------------------------
________________ prastAvanA 23 prakAra pratiSedhavAkya bhI apane vivakSita pratiSedha dharmakA kathana karaneke sAtha avinAbhAvI vidhi dharmakA bhI mauna jJApana karatA hai-usakA nirAsa yA upekSA karake kevala niSedhako hI sUcita nahIM karatA / isakA kAraNa yaha hai ki pratyeka vastu anantadharmA hai-tad aura atad ina virodho dharmoM ko apane meM samAye hue hai| ataH koI bhI vAkya usake isa svarUpakA lopa karake manamAnI nahIM kara sktaa| hA~, vaha apane vivakSita vAcyakA mukhyatayA aura zeSakA gauNarUpase avagama karAtA hai| isI tathyako prastuta karaneke lie syAdvAdadarzanameM vaktA dvArA bole gaye pratyeka vAkyameM 'syAta' nipAta-pada kahIM prakaTa aura kahIM aprakaTa rUpase avazya rahatA hai| yadi vidhivAkya yA niSedhavAkya kevala vidhi yA kevala niSedhake hI niyAmaka hoM to anya virodhI dharmakA lopa honese usakA avinAbhAvI abhidheya dharmakA bhI abhAva ho jAyegA aura taba vastumeM koI bhI dharma ( vizeSaNa ) na rahane para vaha avizeSya ( zanya ) ho jaaygii| 110-113 taka cAra kArikAoMke dvArA vAcyake svarUpameM aGgIkRta ekAntavAdiyoMke abhinivezoMkI samIkSA karate hue syAdvAdase vAcyake bhI svarUpako sthApanA kI hai| granthakAra kahate haiM ki pratyeka vacana ( vAkya ) tad aura atad rUpa vastuko kahatA hai, yaha hama Upara dekha cuke haiM, to 'tadrUpa hI vastu hai' aisA kathana karane vAlA vacana satya nahIM hai aura jaba vaha satya nahIM taba asatya vAkyoMke dvArA tattvArtha (yathArtha vastu) kA upadeza kaise ho sakatA hai ? vidhivAdiyoMko isapara gambhIratAse vicAra karanA caahie| 'anya nahIM' itanA hI pratyeka vacana sUcana karate haiM, yaha ekAnta mAnyatA bhI yukta nahIM hai, kyoMki vANIkA svabhAva hai ki vaha anya vacana dvArA pratipAdya arthakA niSedha karatI huI apane artha sAmAnyakA bhI pratipAdana karatI hai| jo vANI aisI nahIM hai vaha khapuSpake samAna mithyA hai|
Page #41
--------------------------------------------------------------------------
________________ samantabhadra-bhAratI vANI kevala anya vyAvRttirUpa ( anyApoha ) sAmAnyakA pratipAdana karatI hai, vizeSa ( svalakSaNa ) kA nahIM, yaha kathana bhI samyaka nahIM hai, kyoMki anyavyAvRtti mRSA honese vaha zabdakA artha nahIM ho sktii| jisa zabdase jisa arthavizeSakI pratoti, prApti aura jisameM pravRtti ho vahI usa zabdakA artha hai / tuccharUpa anyavyAvRtti kisI bhI zabdase jJAta yA prApta nahIM hotI aura na usameM kisIkI pravRtti hotI hai| ataH vaha zabdakA vAcya nahIM hai / cU~ki ghaTapaTAdi zabdoMse ghaTapaTAdi vizeSa abhipretoMkI pratIti evaM prApti hotI hai aura una zabdoMko sunakara zrotAko unhIMmeM pravRtti hotI hai, ataH ghaTAdi zabdoMkA vAcya ghaTAdi abhipretavizeSa haiM, aghaTAdivyAvRtti nhiiN| ataH 'syAt' padase aGkita vacana hI satyake sUcaka evaM prakAzaka haiN| jo vacana 'syAt' padase aGkita nahIM ve satyakA prakAzana nahIM kara sakate / / ____ jo abhIpsita arthakA kAraNa hai aura pratiSedhya (virodhI) kA avinAbhAvI hai vahI zabdakA vidheya hai aura vahI Adeya tathA usakA pratiSedhya heya haiN| yathArthameM vaktAke liye jo iSTa haiM use kahane tathA jo iSTa nahIM usake niSedha karane ke liye hI usake dvArA zabdakA prayoga kiyA jAtA hai aura jisake liye zabda prayoga hai vahI usakA vAcya hai| ataH zabdakA vAcya na sarvathA vidhi haiM aura na sarvathA anyavyAvRtti ( niSedha ) hai, apitu ubhayAtmaka ( anekAntarUpa ) vastu usakI vAcya hai| isa prakAra sabhI vastueM-pramANa, prameya, vAcaka, vAcya Adi svabhAvataH syAdvAdamudrAGkita haiN| ___isa antima paricchedakI antima kArikA 114 haiN| isameM granthakA upasaMhAra karate hue granthakArane apanI prastuta kRtikA prayojana pradarzita kiyA hai| kahA hai ki hamane yaha AptamImAMsA kalyANake icchuka logoMke liye kI hai. jisase ve yaha jAna sakeM, zraddhA kara sakeM aura samAcaraNa bhI kara sakeM ki samyak kathana amuka hai aura mithyA kathana amuka hai aura isa taraha samyak kathanakI satyatA evaM upAdeyatA tathA mithyA kathanakI asatyatA evaM heyatAkA unheM avadhAraNa ho ske| isase AcArya mahodaya
Page #42
--------------------------------------------------------------------------
________________ prastAvanA 25. ke parahitasampAdanapravaNa hRdayakA aura unako darzanavizuddhi, pracanavAtsalya tathA mArgaprabhAvanA jaisI ucca bhAvanAoMkA paricaya milatA hai| (ga) devAgamakI vyAkhyAe~ : Upara devAgama aura usake pratipAdya viSayakA kucha paricaya diyA gayA hai| aba usako vyAkhyAoM kA bhI paricaya dene kA prayAsa kiyA jAtA hai| __devAgamapara tIna vyAkhyAe~ upalabdha haiM'-1. devAgama-vivRti ( aSTazatI-bhASya), 2. devAgamAlaGkAra ( AptamImAMsAlaGkAra-aSTasahasrI ) aura 3. devAgamavRtti / 1. devAgama-vivRti : isake racayitA A0 akalaGkadeva haiN| yaha devAgamako upalabdha vyAkhyAoMmeM sabase prAcIna aura atyanta durUha vyAkhyA hai| paricchedoMke antameM jo samApti-puSpikAvAkya pAye jAte haiM unameM isakA AptamImAMsAbhASya ( devAgama-bhASya ) ke nAmase ullekha huA hai / 2 A0 vidyAnandane 1. A0 vidyAnandane aSTasahasrIke antameM A0 akalaGkadevake samApti-maGgalase pUrva 'kecit' zabdoMke sAtha devAgamake kisI vyAkhyAkArakA 'jayati jagati' Adi samApti-maGgala padya diyA hai| usase pratIta hotA hai ki akalaGkadevase pUrva bhI devAgamapara kisI AcAryakI vyAkhyA rahI hai, jo vidyAnandako prApta thI yA usakI unheM jAnakArI thI aura usaparase hI unhoMne ullikhita samApti-maGgalapadya diyA hai| laghusamantabhadra ( vi0 saM0 13 vIM zatI) ne vAdIbhasiMhadvArA devAgama ( AptamImAMsA ) ke upalAlana-vyAkhyAna karane kA ullekha aSTasahasrI-TippaNa (pR0 1) meM kiyA hai| para vaha bho Aja anupalabdha hai| devAgamake mahattva aura vizrutiko dekhate hue Azcarya nahIM ki usapara vibhinna kAloMmeM vividha TokATippaNAdi likhe gaye hoN| akalaGkadevane aSTazatI ( kA0 33 kI vivRti ) meM eka sthAnapara 'pAThAntaramidaM bahu saMgRhItaM bhavati' zabdoMkA prayoga karake devAgamake pAThabhedoM aura usakI aneka vyAkhyAoMkI ora spaSTa saMketa kiyA hai| 2. 'ityAptamImAMsAbhASye dazamaH paricchedaH // cha // 10 // '
Page #43
--------------------------------------------------------------------------
________________ 26 samantabhadra bhAratI aSTahasrIke tRtIya paricchedake ArambhameM jo grantha-prazaMsAmeM padya diyA hai usameM unhoMne isakA 'aSTazatI' nAma bhI nirdiSTa kiyA hai / ' sambhavataH AThasau zlokapramANa racanA honese ise unhoMne 'aSThazatI' kahA hai| lagatA hai ki isa aSTazatIko dhyAnameM rakhakara hI apanI 'devAgamAlaMkRti' vyAkhyAko unhoMne ATha hajAra zlokapramita banAyA aura 'aSTasahasrI' nAma rkhaa| jo ho, isa taraha yaha akalaGkadevakI vyAkhyA devAgama-vivRti, AptamImAMsA-bhASya ( devAgama-bhASya ) aura aSTazatI ina tInoM nAmoMse jaina vAGmayameM vizruta hai| isakA prAyaH pratyeka sthala itanA jaTila evaM duravagAha hai ki sAdhAraNa vidvAnoMkA usameM praveza sambhava nahIM hai| usake marma evaM rahasyako aSTasahasrIke sahAre hI jJAta kiyA jA sakatA hai / bhAratIya darzana-sAhityameM isakI jor3akI racanA milanA durlabha hai / aSTahasrIke adhyayanameM jisa prakAra kaSTasahasrIkA anubhava hotA hai usI prakAra isa aSTazatIke abhyAsameM bhI kaSTazatIkA anubhava usake abhyAsIko padapadapara hotA hai| 2. devAgamAlaMkRti: ___yaha A0 vidyAnandakI apUrva evaM mahattvapUrNa racanA hai| ise AptamImAMsAlaMkRti, AptamImAMsAlaGkAra aura devAgamAlaGkAra ina nAmoMse bhI sAhityameM ullikhita kiyA gayA hai| ATha hajAra zloka pramANa honese ise lekhakane svayaM 'aSTasahasrI' bhI kahA hai| devAgamakI jitanI vyAkhyAe~ upalabdha haiM unameM yaha vistRta aura prameyabahula vyAkhyA hai| isameM devA 1. aSTazatI prathitArthA sASTasahasrI kRtApi saMkSepAt / vilasadakalaGkadhiSaNaiH prapaJcanicitAvaboddhavyA // -aSTasa.pR.178 / 2. zrotavyASTasahasrI zrutaiH kimanyaiH sahasrasaMkhyAnaiH / vizAyeta yayaiva svasamaya-parasamayasadbhAvaH // -aSTasa0 pR0 157 /
Page #44
--------------------------------------------------------------------------
________________ prastAvanA gamakI kArikAoM aura unake pratyeka pada-vAkyAdikA vistArapUrvaka arthodaghATana kiyA hai| sAtha hI uparyukta aSTazatIke pratyeka padavAkyAdikA bhI vizada artha evaM marma prastuta kiyA hai| aSTazatIko aSTasahasrImeM isa taraha AtmasAt kara liyA gayA hai ki yadi donoMko bheda-sUcaka pRthak-pRthak TAipoMmeM na rakhA jAya to pAThakako yaha jAnanA kaThina hai ki yaha aSTazatIkA aMza hai aura yaha aSTasahasrokA / vidyAnandane aSTazatIke Age, pIche aura madhyako Avazyaka evaM arthopayogI sAndarbhika vAkyaracanA karake aSTazatIko aSTasahasrImeM maNi-pravAla nyAyase anusyUta kiyA hai aura apanI talasparzinI adbhuta pratibhAkA camatkAra idakhAyA hai| vastutaH yadi vidyAnanda yaha devAgamAlaMkRti na racate to aSTazatIkA gUr3ha rahasya aSTazatImeM hI chipA rahatA aura medhAviyoMke lie vaha rahasyapUrNa banI rhtii| devAgama aura aSTazatIke vyAkhyAnoMke atirikta isameM vidyAnandane kitanA hI nayA vicArapUrNa prameya aura apUrva carcAe~ bhI prastuta kI haiN| vyAkhyAkArane apanI isa vyAkhyAke mahattvako udghoSaNA karate hue likhA hai'hajAra zAstroMkA par3hanA-sunanA eka tarapha hai aura ekamAtra isa kRtikA adhyayana eka ora hai; kyoMki isa ekake abhyAsase hI svasamaya aura parasamaya donoMkA jJAna ho jAtA hai|' vyAkhyAkArakI yaha ghoSaNA na madokti hai aura na atizayokti / aSTasahasro svayaM isakI nirNAyaka hai / devAgamameM yataH daza pariccheda haiM ataH usake vyAkhyAnasvarUpa aSTasahasrImeM bhI daza pariccheda haiN| pratyeka paricchedakA Arambha aurasa mApti donoM eka-eka gambhIra padya dvArA kiye gaye haiN| isapara laghusamantabhadra (13voM zatI ) ne "aSTasahastrI viSamapadatAtparyaTIkA' aura zvetAmbara vidvAna yazovijaya (17vIM zatI ) ne 'aSTasahasrItAtparyavivaraNa' nAmakI vyAkhyAe~ likhI haiM, jo aSTasahasroke viSamapadoM, vAkyoM aura sthaloMkA spaSTIkaraNa karatI haiN| yaha devAgamAlaMkRti koI 52 varSa pUrva san 1915 meM seTha nAthAraGgajI gAMdhI dvArA eka bAra prakAzita ho cukI hai| para vaha aba aprApya hai| aba Adhunika sampAdanake sAtha isakA dUsarA zuddha saMskaraNa prakaTa honA caahiye|
Page #45
--------------------------------------------------------------------------
________________ samantabhadra-bhAratI 3. devAgama-vRtti - yaha devAgamakI laghuparimANako vyAkhyA hai / yaha na aSTazatokI taraha durUha hai aura na aSTasahasrI ke samAna vistRta evaM gambhIra haiM / kArikAoMkA vyAkhyAna bhI lambA nahIM hai aura na dArzanika vistRta UhApoha haiM / mAtra kArikAoM aura unake pada-vAkyoMkA zabdArtha aura kahIM-kahIM phalitArtha atisaMkSepa meM prastuta kiyA gayA hai / para hA~, kArikAoMkA artha samajhane ke liye yaha vRtti paryApta upayogI hai / isake racayitA A. vasunandi haiM, jinhoMne vRttika anta meM svayaM likhA haiM ki 'maiM mandabuddhi aura vismaraNazIla vyakti hU~ | maiMne apane upakArake lie hI isa devAgamakA saMkSipta vivaraNa kiyA hai / ' vRttikAra ke isa spaSTa Atmanivedanase isa vRttikI laghurUpatA aura usakA prayojana avagata ho jAtA hai / ullekhanIya hai ki vasunandike samakSa devAgamakI 114 kArikAbhapara hI aSTazatI aura aSTasahasrI upalabdha hote hue tathA 'jayati jagati' Adi kArikAko vidyAnandake ullekhAnusAra kisI pUrvavartI AcAryakI DhevAgama-vyAkhyAkA samApti - maGgala-padya jAnate hue bhI unhoMne use devAgamakI 115 vIM kArikA kisa AdhArapara mAnA aura usakA vivaraNa kiyA ? yaha cintanIya hai / hamArA vicAra hai ki prAcIna kAlameM sAdhuoMmeM devAgamakA pATha karane aura use kaNThastha rakhaneko paramparA rahI hai / vasunandine devAgamako aisI pratiparase kaNThastha kiyA hogA jisameM mUlapAtra devAgamako 114 kArikAoMke sAtha ukta ajJAta devAgama vyAkhyA kA samAptimaGgala-padya bhI aGkita kara diyA gayA hogA aura usapara 115 kA aGka DAla diyA hogA / vasunandine aSTazatI aura aSTasahasrI TIkAoM para se jAnakArI evaM anusandhAna kiye binA devAgamakA artha hRdayaGgama rakhane ke liye yaha devAgama vRtti likhI hogI aura usameM kaNThastha sabhI ( 115 ) kArikAoM kA vivaraNa likhA hogA / yahI kAraNa 28 1. 'zrImatsamantabhadrAcAryasya * * * devAgamAkhyAH kRteH saMkSepabhUtaM vivaraNaM kRtaM zrutavismaraNazIlena vasunandinA jaDamatinA''tmopakArAya / ' - vasunandi, devAgamavRtti pR0 50, sanAtana, jaina granthamA0
Page #46
--------------------------------------------------------------------------
________________ prastAvanA 26 hai ki prastuta vRttimeM na kahIM aSTazatIke padavAkyAdikA nirdeza milatA hai aura na kahIM aSTasahasroke / astu / yaha devAgamavRtti kalakattAko sanAtana jaina granthamAlA dvArA san 1914 meM eka bAra prakAzita ho cukI hai| yaha aba acche saMskaraNake rUpameM punaH mudrita honA cAhie / (gha ) devAgama-racanAkA mUlAdhAra : Upara devAgama aura usakI vyAkhyAoMkA paricaya dene ke bAda usakI racanAke mUlAdhArapara bhI yahA~ vicAra kiyA jAtA hai| A. vidyAnandakA jaina vAGmayameM sammAnapUrNa sthAna hai aura unakI kRtiyoMko Apta-vacana jaisA mAnA jAtA hai| ina vidyAnandake ullekhAnusAra svAmI samantabhadrane devAgamako racanA tattvArthasUtrake ArambhameM stuta AptakI mImAMsAke liye kI thii| unake ve ullekha nimna prakAra haiM:(1) 'zAstrAvatAraracitastutigovarAptamImAMsitaM kRtiH...' aSTasa. AdimaGgalazlo. 1, pR0 1 / (2) 'zAstrArambhe'bhiSTutasyAptasya mokSamArgapraNetRtayA karmabhUbhRddhe tRtayA vizvatattvAnAM jJAtRtayA ca bhagavadarhatsarvajJasyaivAnyayogavyavacchedena vyavasthApanaparA parIkSeyaM vihitaa|' aSTasa. pR0 294 / ( 3 ) zrImattattvArthazAstrAdbhutasalilanidheriddharatnodbhavasya, protthAnArambhakAle sakalamalabhide zAstrakAraiH kRtaM yat / stotraM tIrthopamAnaM prathita-patha-pathaM svAmi-mImAMsitaM tat vidyAnandaiH svazaktyA"...... ........... // Aptapa0 kA. 123, pR0 262 / ( 4 )"."iti saMkSepataH zAstrAdau parameSThiguNastotrasya munipuGgavai vidhoyamAnasyAnvayaH sampradAyAvyavacchedalakSaNaH padArthaghaTanalakSaNo vA lakSaNIyaH, prapaJcatastadanvayasyAkSepasamAdhAnalakSaNasya zrImatsamantabhadrasvAmibhirdevAgamAkhyAptamImAMsAyAM prakAzanAt / ' Aptapa0 kA0 120, pR0 261-262 /
Page #47
--------------------------------------------------------------------------
________________ samantabhadra-bhAratI ina ullekhoMse spaSTa hai ki tattvArthazAstra ( tattvArtha, tattvArthasUtra, niHzreyasazAstra yA mokSazAstra) ke ArambhameM jina 'mokSamArgasya netAram' Adi tIna asAdhAraNa vizeSaNoMse AptakI vandanA zAstrakAra bA0 umAsvAmIne kI hai unhIM vizeSaNoMkI mImAMsA ( sopapatti vicAraNA) svAmI samantabhadrane AptamImAMsAmeM kI hai / tAtparya yaha ki tattvArthasUtrakA 'mokSamArgasya netAram' Adi maGgalastotra AptamImAMsAko racanAkA mUlAdhAra hai| vidyAnandake ukta ukhkhekhoMmeM Aye hue 'zAstrAvatAraracitastutigocarAptamImAMsitaM', 'zAstrakAraH kRtaM yat stotraM "svAmimImAMsitaM tat', "zAstrAdau parameSThiguNastotrasya munipuGgavaividhIyamAnasya .."tadanvayasyAkSepa-samAdhAnalakSaNasya zrImatsamantamadrasvAmibhirdevAgamAkhyAptamImAMsAyAM prakAzanAt' jaise spaSTa aura arthagarbha zabda vizeSa dhyAna dene yogya hai jo AptamImAMsAko tattvArthasUtrake maGgalastotrakA vyAkhyAna asandigdha ghoSita kara rahe haiN| vidyAnandanane apane isa kathanako sAdhAra aura paramparAgata batalAneke lie use akalaGkadevake aSTazatIgata usa pratipAdanase bhI pramANita kiyA hai jisameM akalaGkadevane AptakI momAMsA (parIkSA) karaneke kAraNa samantabhadrapara kiye jAne vAle azraddhAlutA aura aguNajJatAke AkSepoMkA uttara dete hue kahA hai ki granthakArane devAgamAdi maGgalapUrvaka kI gaI 'mokSamArgasya netAram' Adi stavake viSayabhUta paramAtmAke guNavizeSoMkI parIkSAko svIkAra kiyA hai, isase unameM zraddhA aura guNajJatA donoM bAteM svayaM Apanna ho jAtI haiM, kyoMki unameMse ekako bhI kamI rahane para parIkSA sambhava nahIM hai| nizcaya hI granthakArane zAstranyAya ( tattvArthazAstrakI paddhati-maGgalavidhAnapUrvaka zAstrakaraNa ) kA anusaraNa karake ho AptamImAMsAkI racanAkA upakrama kiyA hai aura isase sahaja hI jAnA jA sakatA hai ki granthakArameM zraddhA aura guNajJatA donoM haiN| akalaGkakA vaha pratipAdana isa prakAra haiM: 'devAgametyAdimaMgalapurassarastavaviSayaparamAtmaguNAtizayaparIkSAmupakSipataiva svayaM zraddhAguNajJatAlakSaNaM prayojanamAkSiptaM lakSyate / tadanyatarApAye'rtha
Page #48
--------------------------------------------------------------------------
________________ prastAvanA bhyAnupapatteH / zAstranyAyAnusAritayA tathaivopanyAsAt / ' aSTaza0 aSTasa0 pR0 2 / vidyAnandane akalaGkadevake isa pratipAdana aura apane ukta kathanakA isI aSTasahasrI (pR0 3) meM samanvaya bhI kiyA hai aura isa taraha apane nirUpaNako unhoMne paramparAgata siddha karake usameM prAmANya sthApita kiyA hai| (Ga) 'mokSamArgasya netAram' stotra tattvArthasUtrakA maGgalAcaraNa : jahAM vidyAnanda aura akalaGkadevake uparyukta ullekhoMse siddha hai ki svAmI samantabhadrakI AptamImAMsA 'mokSamArgasya netAram' Adi stotrake vyAkhyAnameM likhI gaI hai vahA~ vidyAnandake hI ukta ullekhoMparase yaha bhI spaSTa hai ki be ukta srotrako tattvArtha athavA tattvArthazAstrakA maMgalA. caraNa mAnate haiN| tathA tattvArtha athavA tattvArthazAstrase unheM AcArya gRddhapiccharacita dazAdhyAyI tattvArthasUtra hI vivakSita hai / ' isa sambandhameM paryApta UhApoha evaM vistArapUrvaka vicAra anyatra kiyA jA cukA hai| parantu kucha vidvAna vidyAnandake ukta ullekhoMkA sAbhiprAya arthaviparyAsa karake use sarvArthasiddhikAra pUjyapAda-devanandikI racanA batalAte haiM / 1. (ka) kathaM punastattvArthaH zAstra.. yena tadArambhe parameSThinAmAdhyAnaM vidhIyata iti cet tallakSaNayogatvAt / tacca tattvArthasya dazAdhyAyIrUpasyAstIti zAstraM tattvArthaH / ' -ta0 zlo0 pR0 2 / (kha) 'iti tattvArthazAstrAdaumunIndrastotragocarA / ' Aptapa 124 / (ga) dazAdhyAye paricchinne tattvArthe paThite sati / phalaM syAdupavAsasya bhASitaM munipuGgavaH // 2. 'tattvArthasUtrakA maGgalAcaraNa' zIrSaka lekhakake do lekha anekAnta varSa 5, kiraNa 6-7, 10-11 / 3. 'mokSamArgasya netAram ? ke kartA pUjyapAda devanandi', zIrSaka lekha, muni hajAromala smRtigrantha pR0 563 /
Page #49
--------------------------------------------------------------------------
________________ 32 samantabhadra- bhAratI unakA prayAsa hai ki prasiddha itihAsavettA paM0 jugalakizorajI mukhtAra dvArA khojapUrNa anekavidha pramANoMse nirNIta svAmI samantabhadrake vikrama saM0 dUsarI-tIsarI zatAbdI ke samaya ko vi0 saM0 sAtavIM-AThavIM zatAbdI siddha kiyA jAya / yahA~ unakI sthApanAoMko dekara unapara sUkSma aura gaharAI se vicAra kiyA jAtA hai : ( 1 ) AptaparIkSAgata prayogoMse siddha hai ki sUtrakAra zabda kevala 0 umAsvAmI ke lie hI prayukta nahIM hotA thA, dUsare AcAryoMke lie bhI usakA prayoga kiyA jAtA thA / ( 2 ) tattvArthazlokavArtikagata tattvArthasUtra ke prathama sUtrakI anupapattiupasthApana aura usake parihArakI carcAse spaSTa kalita hotA hai ki vidyAnandake sAmane tattvArthasUtra ke prArambha meM 'mokSamArgasya netAram' iloka nahIM thA / ( 3 ) aSTasahasrI tathA AptaparIkSAke kucha vizeSa ullekhoMse siddha hotA hai ki isI zlokake viSayabhUta AptakI mImAMsA samantabhadrane apanI AptamImAMsA kI / samIkSA : ina tInoM sthApanAoMkI yahA~ samIkSA kI jAtI hai / prathama sthApanAke samarthana meM vidyAnandake granthoMse koI aisA ullekha-pramANa prastuta nahIM kiyA, jisameM unhoMne umAsvAmIke atirikta anya kisI AcAryako sUtrakAra yA zAstrakAra kahA ho / tathya to yaha hai ki vidyAnandane apane kisI bhI grantha meM umAsvAmI ke sivAya anya kisI granthakartAko sUtrakAra yA zAstra- kAra nahIM likhA / jahA~ kahIM anya granthakartAoMke unhoMne avataraNa diye haiM unheM unhoMne unake nAmase yA grantha nAmase yA kevala 'taduktam' kahakara ullekhita kiyA hai, sUtrakAra yA zAstrakArake nAmase nahIM / sUtrakAra yA zAstrakAra zabdakA prayoga kevala umAsvAmI ke lie kiyA hai / isa sambandhameM hamane vidyAnandake granthoMpara se khojakara 33 avataraNa udAharaNArtha
Page #50
--------------------------------------------------------------------------
________________ prastAvanA anyatra diye haiM, jinase spaSTa hai ki vidyAnandako prakRti anya AcAryoMko sUtrakAra yA zAstrakAra likhane kI nahIM rahI, kevala umAsvAmI ke lie hI ina donoM zabdoMkA unhoMne prayoga kiyA hai| kisI lekhakakA jo sUtralakSaNa 'sUtraM hi satyaM sayuktikaM cocyate....' unhoMne kahIMse uddhRta kiyA hai usase itanA hI siddha karanA unheM abhipreta hai ki isa lakSaNAnusAra bhI tattvArthasUtrake sUtroMmeM sUtratA hai| usase yaha abhiprAya kadApi nahIM nikAlA jA sakatA hai ki unhoMne anya lekhakako bhI zAstrakAra yA sUtrakAra kahA hai| dUsarI sthApanAke samarthana meM jo yaha kahA gayA hai ki ukta maGgalazlokako vyAkhyAkAroM dvArA vyAkhyA na honese vaha tattvArthasUtrakA maGgalapadya nahIM hai vaha bhI yukta nahIM hai; kyoMki vyAkhyAkAroMko yaha Avazyaka nahIM hai ki ve vyAkhyeya granthake maGgalAcaraNakI bhI vyAkhyA kreN| udAharaNArtha zvetAmbara 'karmastava' nAmaka dvitIya karmagrantha aura 'SaDazIti' nAmake caturtha karmagranthako liijie| inameM maGgalAcaraNa upalabdha hai| para unake bhASyakAroMne apane bhASyoMmeM unakA bhASya yA vyAkhyAna nahIM kiyA / phira bhI ve maGgalAcaraNa unhIM granthoM ke mAne jAte haiN| eka anya udAharaNa aura lIjie, zvetAmbara tattvArthAdhigamasUtramUlake sAtha jo 31 sambandhakArikAe~ pAyI jAtI haiM unakA svopajJa bhASyameM koI vyAkhyAna yA bhASya nahIM kiyA gyaa| phira bhI unheM satrakAra-racita mAnA cAtA hai| bAta yaha hai ki vyAkhyAkAra mUlake unhIM padoM aura vAkyoMkI vyAkhyA karate haiM jo kaThina hote haiM yA jinake sambandhameM vizeSa kahanA cAhate haiN| jo padavAkyAdi sugama hote haiM unheM ve 'sugamam' kahakara yA binA kahe avyAkhyAta chor3a dete haiN| 'mokSamArgastha...' zloka bhI sugama hai| isIse usakI vyAkhyAkAroMne vyAkhyA nahI kii| ataH ukta zlokako avyAkhyAta honese sUtrakArakRta asiddha nahIM kahA jA sktaa| 1, 2. 'tattvArthasUtrakA maMgalAcaraNa' zIrSaka lekha, anekAnta varSa 5, kiraNa 6-7, pRSTha 232 /
Page #51
--------------------------------------------------------------------------
________________ samantabhadra-bhAratI isa sthApanAke samarthanameM eka bAta yaha bhI kahI gaI hai ki vidyAnandako yadi ukta maGgala-stotra umAsvAmI praNIta abhipreta hotA to ke 'prabuddhAzeSatattvArthe...' Adi sotthanikA vAkya dvArA anupapattisthApana aura usakA parihAra na kara usIkA yahA~ nirdeza karate / isa sambandha meM hama itanA hI pUchanA cAhate haiM ki sthApanAkArane ukta utthAnikAvAkya sahita padyoMse ukta artha kaise nikAlA ? kyoMki vidyAnandane yahAM kevala usa prasaGgopAtta anupapattiko prastuta karake usakA parihAra kiyA hai jisameM anupapattikArane kahA hai ki jaba na koI mokSamArgakA pravaktAvizeSa hai aura na koI pratipAdyavizeSa, taba prathama satrako racanA asaMgata hai ? isa anupapattikA parihAra karate hue ve kahate haiM ki munIndra (sUtrakAra ) ne 'mokSamArgasya netAram' Adi maGgala-stotra dvArA sarvajJa, vItarAga aura mokSamArgake netAkI stuti karake siddha kara diyA hai ki mokSamArgakA pravaktAvizeSa hai aura pratipAdya vizeSa bhii| aura isalie bhAvI zreyase yukta hone vAle jJAna-darzanasvarUpa AtmAko mokSamArgako jAnaneko abhilASA honepara sUtrakAradvArA prathama satrakA racA jAnA saMgata hai| vidyAnandakA vaha pUrA sthala isa prakAra hai :____ 'nanu ca tatvArthazAstrasyAdisUtraM tAvadanupapannaM pravaktRvizeSasyAbhAve'pi pratipAdyavizeSasya ca kasyacitpratipitsAyAmeva pravRttavAdityanupapatticodanAyAmuttaramAha prabuddhAzeSatattvArthe sAkSAtprakSINakalmaSe / siddha munIndrasaMstutye mokSamArgasya netari // satyAM tatpratipitsAyAmupayogAtmakAtmanaH / zreyasA yokSyamANasya pravRttaM sUtramAdimam / / tenopapannameveti tAtparyam / ' ta0 zlo0 pR0 4 / vidyAnandane yahA~ 'prabuddhAzeSatattvArthe', 'sAkSAtprakSINakalmaSe' aura 'mokSamArgasya netari' padoMke dvArA Aptake jina guNoMkA ullekha kiyA hai
Page #52
--------------------------------------------------------------------------
________________ prastAvatA 35 ve vahI haiM jo 'mokSamArgasya netAram' Adi stotrameM abhihita haiM-usIkA yahA~ unhoMne anuvAda ( doharAnA ) kiyA hai / 'siddha munIndrasaMstutye' padake dvArA to unhoMne spaSTa kara diyA hai ki munIndra ( sUtrakAra ) ne ukta vizeSaNoMse AptakI stuti karane ke bAda hI Adisatra rcaa| hameM pAzcarya hai ki vidyAnandake jo ullekha sthApanAkArake raMcamAtra bhI sAdhaka na hokara unake lie 'svavadhAya kRtyotthApana' rUpa hai unheM prastuta karanekA sAhasa kyoM kiyA jAtA hai| tIsarI sthApanAmeM jo ukta stotrake vyAkhyAnasvarUpa AptamImAMsAke likhe jAnekI bAta kahI gaI hai usameM koI vivAda nahIM hai / para jaba usa stotrako vidyAnandake ullekhoM dvArA, jo sthApanAkArake abhiprAyake lezamAtra bhI sAdhaka nahIM haiM, pUjyapAda-devanandikA siddha karanekI asaphala ceSTA kI jAtI hai taba bhArI Azcarya hotA hai| 'protthAnArambhakAle' isa AptaparIkSAgata padakA sIdhA aura prakaraNasaMgata artha hai-prayatnArambhasamayameM athavA avataraNArambhasamayameM / parantu isa sIdhe arthako aGgIkAra na kara usakA artha kiyA gayA hai ki 'utthAna zabdakA artha hai pustaka, ataeva protthAna zabdakA artha huA prakRSTa utthAna arthAt vRtti yA vyAkhyAna, ataeva 'protthAnArambhakAle' kA artha huA vyAkhyAnArambhakAle' / prazna hai ki prakRSTajJAnase vRtti yA vyAkhyAnakA grahaNa kaise kara liyA gayA ? kyoMki usakA samarthana na kisI koSase hotA hai aura na paramparAgata kisI srotase / yadi vidyAnandako ukta stotra pUjyapAda-devanandiko vRtti (sarvArthasiddhi) kA batAnA iSTa hotA to ve itanA buddhivyAyAma na kara pAThakoMko ulajhanameM na DAlate aura 'protthAnArambhakAle' na likhakara 'vyAkhyAnArambhakAle' likha sakate the| isI taraha 'zAstrakAraiH kRtaM' ke sthAnapara 'vRttikAraiH kRtaM de sakate the| isase zlokakI racanAmeM koI kSati bhI nahIM hotii| kintu vidyAnandako yaha saba iSTa hI nahIM thA / ve asandigdha rUpameM ukta strotrako tattvArthazAstrakA mAnate the aura use zAstrakAra-na ki vRttikAra racita svIkAra karate the aura zAstrakAra yA sUtrakArase unheM A0 gRddhapiccha ( umAsvAmI) hI abhipreta the|
Page #53
--------------------------------------------------------------------------
________________ 36 samantabhadra-bhAratI - ataH vidyAnandake tattvArthazlokavattigakata ukta ullekha, aSTasahasrImeM Aye 'zAstrArambhe'bhiSTutasyAptasya mokSamArgapraNetRtayA...' Adi nirdeza aura mAptaparIkSAgata 'zrImattattvArthazAstrAdbhutasalilanidheH... protthAnArambhakAle "zAstrakAraiH kRtaM yat / stotraM...', 'iti tattvArthazAstrAdau muniindrstotrgocraa|' ullekhoMse asandigdha hai ki ve 'mokSamArgasya netAram' stotrakA kartA zAstrakArako mAnate haiM aura 'zAstrakAra' se unheM ekamAtra tattvArthasUtrakAra A0 gRddhapiccha hI vivakSita haiM, sarvArthasiddhikAra pUjyapAda-devanandi nahIM / vidyAnandane apane sabhI granthoMmeM 'zAstrakAra' aura 'sUtrakAra' padoMkA prayoga kevala tattvArthasUtrake kartAke lie kiyA hai / isI prakAra tattvArtha, tattvArthazAstra yA ni:zreyasazAstra zabdoMkA prayoga bhI unhIMke tattvArthasUtra ke lie huA hai, vyApaka yA anya arthameM nahIM, yaha hama Upara dekha cuke haiN| vidyAnandake uparyukta ullekhoMke alAvA ukta maGgalazlokako sUtrakAra-umAsvAmI kRta batalAne vAlA eka ati spaSTa, evaM abhrAnta ullekha aura prApta huA hai / vaha nimna prakAra hai : 'gRddhapicchAcAryeNApi tattvArthazAstrasyAdau 'mokSamArgasya netAram' ityAdinA arhannamaskArasyaiva paramamaMgalatayA prathamamuktatvAt / ' go0 jI0 ma0pra0 TI0 pR0 4 / yaha ullekha sAta-AThasau varSa prAcIna gommaTasAra jIvakANDako mandaprabodhinI TokAke racayitA siddhAntacakravartI AcArya abhayacandra ( 12 voM-13 vIM sado ) kA hai| isameM unhoMne ukta maGgalastotrako gRddhapicchAcAryakRta spaSTa likhA hai aura use tattvArthazAstra ( tattvArthasUtra ) ke ArambhameM unake dvArA racA gayA batalAyA hai| use pUjyapAda-devanandiko tattvArthavRttikA nahIM khaa| isase prakaTa hai ki Ajase sAtasau-AThasau varSa pUrva bhI vaha gRddhapicchAcAryake tattvArthasUtrakA maGgala-stotra mAnA jAtA thaa| isa ullekhakI eka bAta aura dhyAtavya hai / vaha yaha ki prAcIna samayameM tattvArthazAstra tattvArthasUtrako hI kahA jAtA thA aura usase AcArya gRdapiccha racita tattvArthasUtra hI liyA jAtA thaa| .
Page #54
--------------------------------------------------------------------------
________________ prastAvanA.. devAgama aura usako vyAkhyAoMke prasaGgase itanI carcA karaneke uparAnta aba usake kartAke sambandhameM bhI vicAra kiyA jAtA hai| 2. samantabhadra: isa mUlyavAn aura mahattvapUrNa kRtike upasthApaka AcArya samantabhadra hai, jo sAhitya aura zilAlekhoMmeM viziSTa sammAnake pradarzaka 'svAmI' padase vibhUSita milate haiM / A0 kundakunda aura gRddhapicchake pazcAt jaina vAGmayako jisa manISIne sarvAdhika prabhAvita kiyA aura yazobhAjana huA vaha yahI svAmI samantabhadra haiM / inakA yazogAna zilAlekhoM tathA vAGmayake mUrdhanya granthakAroMke granthoMmeM bahulatayA upalabdha hai / akalaGkadevane syAdvAdatIrthakA prabhAvaka aura syAdvAdamArgakA paripAlaka, vidyAnandane syAdvAdamArgAgraNI, vAdirAjane sarvajJakA pradarzaka, malayagirine AdyastutikAra tathA zilAlekhoMne vIrazAsanakI sahasra guNo bRddhi karanevAlA, zru takevali santAnonnAyaka, samastavidyAnidhi, zAstrakartA evaM kalikAlagaNadhara kahakara unakA kIrtigAna kiyA haiN| yathArthameM jaba tattvanirNaya aikAntika hone lagA aura use utanA hI mAnA jAne lagA tathA Arhata-paramparA RSabhAdi tIrthaMkaroM dvArA pratipAdita tattva-vyavasthApaka syAdvAdanyAyako bhUlane lago, to isI mahAn AcAryane use ujjIvita evaM prabhAvita kiyaa| ataH aise zAsana-prabhAvaka aura tattvajJAnaprasAraka madhanya manoSokA vidvAnoM dvArA guNagAna ho to koI Azcarya nhiiN|| inakA vistRta paricaya aura samayAdikA nirNaya zraddheya paM0 jugalakizorajI mukhtArane apane 'svAmI samantabhadra' nAmaka itihAsa-granthameM diyA hai / vaha itanA pramANapUrNa, avikala aura zodhAtmaka hai ki 42 varSa vAda bhI usameM saMzodhana, parivartana yA parivardhanakI guMjAiza pratIta nahIM hotii| vaha Aja bhI vilkula nayA aura cintanapUrNa hai| usameM itano sAmagrI hai ki usapara zodhArthI aneka zodha-prabandha likha sakate haiM / ataeva yahA~ samantabhadrake paricayAdiko punarAvRtti na karake kevala unakI upalabdhiyoMpara prakAza DAlanekA prayAsa kreNge|
Page #55
--------------------------------------------------------------------------
________________ samantabhadra-bhAratI (ka) samantabhadrase pUrvakA yuga jaina anuzrutike anusAra jainadharmake pravartaka kramazaH kAlake antarAlako lie caubIsa tIrthakara hue hai / inameM prathama tIrthaGkara RSabhadeva, vAIsaveM ariSTanemi, teIsaveM pArzvanAtha aura caubIsaveM varddhamAna-mahAvIra to aitihAsika aura lokaprasiddha bhI haiN| ina tIrthakaroMke dvArA jo upadeza diyA gayA vaha dvAdazAGga kahA gayA hai| jaise buddha ke upadezako tripiTaka kahA jAtA hai / vaha dvAdazAGgazruta do bhAgoMmeM vibhakta hai-1 aGgapraviSTa aura 2. aGgabAhya / ye do bheda pravaktAvizeSake kAraNa haiN| jo zrata tIrthaGkaroM tathA unake pradhAna evaM sAkSAt ziSyoMdvArA ukta hai vaha aGgapraviSTa hai| tathA jo isake AdhArase uttaravartI pravaktAoMdvArA racA gayA vaha aGgabAhya hai| aGgapraviSTa aura aGgabAhya ke bhI kramazaH bAraha aura caudaha bheda haiM / aGgapraviSTake bAraha bhedoMmeM eka dRSTivAda hai jo bArahavAM zruta hai| isa bArahaveM dRSTivAdazrutameM vibhinna vAdiyoMkI ekAnta dRSTiyoM evaM mAnyatAoMke nirUpaNa aura samIkSAke sAtha unakA syAdvAdanyAyase samanvaya kiyA gayA hai / isa tathyako samantabhadrane apanI kRtiyoM meM 'syAdvAdino nAtha tavaiva yuktam' jaise padaprayogoM dvArA vyakta kiyA hai aura sabhI tIrthakaroMko syAdvAdI (syAdvAda-pratipAdaka ) kahA hai / akalaGkadevane bhI unheM syAdvAdakA pravaktA tathA unake zAsana-upadezako syAdvAdake amogha lAMchanase cinhita batalAyA hai| 1...eSAM draSTizatAnAM trayANAM SaSTyuttarANAM prarUpaNaM nigrahazca kriyate |'-viir sena, dhavalA pustaka 1, pR0 108 / 2. bandhazca mokSazca tayozca hetU baddhazca muktazca phalaM ca mukteH| syAvAdino nAtha ! tavaiva yuktaM naikAntadRSTastvamato'si zAstA // svayambhUsto0 zlo0 14 / 3. ( ka ) dharmatIrthakarebhyo'stu syAdvAdibhyo namonamaH / RSabhAdimahAvIrAntebhyaH svAtmopalabdhaye // laghoya. kA0 1-1 /
Page #56
--------------------------------------------------------------------------
________________ prastAvanA SaTkhaNDAgamameM yadyapi syAdvAdako svataMtra carcA nahIM milatI, phira bhI siddhAnta-pratipAdana 'syAt' (siyA) zabdako lie hue avazya milatA hai / udAharaNArtha manuSyoMko paryAptaka tathA aparyAptaka donoM batalAte hue kahA gayA hai ki 'siyA pajattA, siyA apajatA' arthAt manuSya syAt paryAptaka haiM, syAt aparyAptaka haiM / isI prakArase Agamake kucha dUsare viSayoMkA bhI pratipAdana upalabdha hotA hai| A0 kundakundane ukta do ( vidhi aura niSedha ) vacana-prakAroMmeM pA~ca vacana-prakAra aura milAkara sAta vacana-prakAroMse vastu (dravya ) nirUpaNakA spaSTa ullekha kiyA hai / yathA siya asthi Nasthi uhayaM avvattavvaM puNo ya tattidayaM / davvaM khu sattabhaMgaM AdesavaseNa saMbhavadi / paMcAstikAya gA0 14 / 'syAdasti dravyaM syAnnAsti dravyaM syAdubhayaM syAdavaktavyaM syAdastyavaktavyaM syAnnAstyavaktavyaM syAdastinAstyavaktavyaM / ' ina sAta bhaGgoMkA yahA~ ullekha huA hai aura unako lekara AdezavazAt ( naya. vivakSAnusAra ) dravya-nirUpaNa karanekI sUcanA kI hai| kundakundane yaha bhI 'pratipAdana kiyA hai ki yadi sadrUpa ho dravya ho to usakA vinAza nahIM ho sakatA aura yadi asadrUpa hI ho to usakA utpAda sambhava nahIM hai aura cUki yaha dekhA jAtA hai ki jIva manuSyaparyAyase naSTa, devaparyAyase utpanna aura jovasAmAnyase dhruva rahanese vaha utpAda-vyaya-dhrauvyasvarUpa hai| (kha) zrImatparamagambhIrasyAdvAdAmoghalAMchanam / / jIyAt trailokyanAthasya zAsanaM jinazAsanam // __ pramANasaM0 1 / 1 / (ga) vanditvA paramAhatAM samudayaM gAM saptabhaGgIvidhi / syAdvAdAmRtagarbhiNI pratihataikAntAndhakArodayAm // aSTaza0 maGgalazlo0 1 / 1. paMcAstikAya gA0 15, 17 /
Page #57
--------------------------------------------------------------------------
________________ 40 samantabhadra-bhAratI isase pratIta hotA hai ki kundakundake samayameM jaina vAGmayameM darzanakA rUpa to Ane lagA thA, para usakA abhI vikAsa nahIM ho sakA thA / A0 gRddhapicchake tattvArthasUtrameM kundakundadvArA pradarzita darzanake rUpameM kucha vRddhi milatI haiN| eka to unhoMne prAkRtameM siddhAnta-pratipAdanakI paddhatiko saMskRta-gadyasUtroMmeM badala diyaa| dUsare, upapattipUrvaka siddhAntoMkA nirUpaNa Arambha kiyaa| tIsare, Agama-pratipAdita jJAnamArgaNAgata matyAdi jJAnoMko pramANasaMjJA denA, usake pratyakSa aura parokSa do bheda karanA, darzanAntaroMmeM pRthaka pramANarUpameM svIkRta smRti, pratyabhijJAna aura anumAnako matijJAna kahakara unakA 'Adya parokSam' ( ta0 sU0 1-11) satradvArA parokSapramANameM ho antarbhAva karanA aura naigamAdi nayoMko arthAdhigamakA upAya batAnA Adi nayA cintana prArambha kiyaa| itanA honepara bhI darzanameM una ekAntavAdoM, saMgharSoM aura anizcayoMkA tArkika samAdhAna nahIM A pAyA thA, jo usa samayakI carcA ke viSaya the| (kha ) tatkAlIna sthiti : vikramakI dUsarI-tIsarI zatAbdIkA samaya bhAratavarSake itihAsameM dArzanika krAntikA samaya rahA hai| isa samaya vibhinna darzanoMmeM aneka krAntikArI vidvAn hue haiN| zramaNa aura vaidika donoM paramparAoMmeM azvaghoSa, mAtRceTa, nAgArjuna, kaNAda, gautama, jaimini jaise pratidvandI vidvAnoMkA AvirbhAva huA aura ye sabhI apane maNDana aura dUsareke khaMDanameM laga gye| zAstrArthoM kI bAr3ha-sI A gii| sadvAda-asadvAda, zAzvatavAda-ucchedavAda, advaitavAda-dvaitavAda aura avaktavyavAda-vaktavyavAda ina cAra' virodhI yugaloMko lekara tattvakI mukhyatayA carcA hotI thI aura unakA cAra koTiyoMse vicAra kiyA jAtA thaa| tathA vAdiyoM kA apanI iSTa eka-eka koTi ( pakSa ) ko hI mAnanekA Agraha rahatA thaa| isa khIMcatAnake kAraNa anizcaya (ajJAna) 1. 'sadekanityavaktavyAstadvipakSAzca ye nayAH / sarvatheti praduSyanti puSyanti syAditIha te // svayambhU0 zlo0 101 /
Page #58
--------------------------------------------------------------------------
________________ prastAvanA 41 vAdI saMjayake anuyAyI tattvako anizcita hI batalAte the / uparyukta yugaloM meM laganevAlI cAra koTiyA~ isa prakAra hotI thIM 1 sadasadvAda ( 1 ) tattva sat hai / 2 ) tattva asat hai / ( 3 ) tattva ubhaya hai / ( 4 ) tattva anubhava hai / 2. zAzvat - azAzvadvAda ( 1 ) tattva zAzvata hai | ( 2 ) tattva azAzvata hai | ( 3 ) tattva ubhaya hai / ( 4 ) tattva anubhaya hai / 3. dvaita-advaitavAda ( 1 ) tattva dvaita hai / ( 2 ) tattva advaita hai / ( 3 ) tattva ubhaya hai / ( 4 ) tattva anubhaya hai / 4. vaktavyAvaktavyavAda ( 1 ) tattva vaktavya hai / 2 ) tattva avaktavya hai / ( 3 ) tattva ubhaya hai / ( 4 ) tattva anubhaya haiM / 1. dIghanikAya sAmanJaphalasuttameM saMjayakA mata ' amarA vikSepavAda' ke rUpameM samAna vikSepa (asthi - milatA hai / amarA eka prakArakI machalIkA nAma hai / usake ratA) kA honA - mAnanA amarAvikSepavAda hai /
Page #59
--------------------------------------------------------------------------
________________ '42 samantabhadra-bhAratI - (ga) samantabhadrakI dena ' samantabhadrane pratipAdana kiyA ki tattva ukta cAra hI koTiyoMmeM samApta nahIM haiM, api tu sAta koTiyoMmeM vaha pUrNa hotA hai| unhoMne spaSTa kiyA ki tattva to anekAnta rUpa haiM-ekAntarUpa nahIM aura anekAnta virodhI do dharmoM ( sata-asata, zAzvata-azAzvata, eka-aneka Adi ) ke yugalake Azrayase prakAzameM AnevAle vastugata sAta dharmoMkA samuccaya hai| aura aise-aise ananta saptadharma-samuccaya virAT anekAntAtmaka tattva-sAgarameM ananta laharoMkI taraha laharA rahe haiM aura isIse usameM ananta saptakoTiyAM "( saptabhaGgiyAM ) bharI par3I haiM / hA~, dRSTAko sajaga aura samadRSTi honA caahie| use yaha dhyAna rahe ki vaktA yA jJAtA tattvako jaba amuka eka koTise kahe yA jAne to yaha samajhe ki tattvameM vaha dharma amuka apekSA se rahatA huA bhI anya dharmoMkA niSedhaka nahIM hai| kevala vaha vivakSAvaza 1. syAdvAdaH sarvathaikrAntatyAgAt kiMvRttacidvidhiH / saptabhaGganayApekSo heyAdeyavizeSakaH // AptamI0 104 / -2. ( a ) 'tattvaM tvanekAntamazeSarUpam'-yuktyanu0 46 / (A) ekAntadRSTipratiSedhi tattvaM pramANasiddhaM tadatatsvabhAvam / svymbhuu041| (i) na sacca nAsacca na dRSTamekamAtmAntaraM sarvaniSedhagamyam / dRSTaM vimizraM tadupAdhibhedAt svapne'pi naitattvadRSeH pareSAm // -yuktya0 32 / 3. (ka) vidhiniSedho'nabhilApyatA ca trirekazastridviza eka eva / trayo vikalpAstava saptadhA'mI syAcchabdaneyAH sakalerthabhede // yuktya0 45 / (kha) vidheyaM vArya cAnubhathamubhayaM mizramapi tat vizeyaH pratyeka niyamaviSayazcAparimitaiH / sadanyonyApekSaiH sakalabhuvanajyeSThaguruNA tvayA gItaM tattvaM bahunayavivakSetaravazAt // svabhambhU0 118 /
Page #60
--------------------------------------------------------------------------
________________ prastAvanA -43 mukhya aura anya dharma goNa haiM / " ise samajhane ke liye unhoMne pratyeka koTi ( bhaGga - vacanaprakAra ) ke sAtha 'syAt ' nipAta-pada lagAnekI siphAriza kI aura 'syAt' kA artha 'kathaJcit ' - kisI eka dRSTi - kisI eka apekSA batalAyA / sAtha hI unhoMne pratyeka koTikI nirNayAtmakatAko prakaTa karane ke lie pratyeka vAkyake sAtha evakAra padakA prayoga bhI nirdiSTa kiyA, jisase usa koTikI vAstavikatA pramANita ho, kAlpanikatA yA sAMvRtikatA nahIM / tattvapratipAdanakI ina sAta koTiyoM ko unhoMne eka nayA nAma bhI diyA / vaha nAma hai bhaGginI prakriyA - saptabhaGgI athavA saptabhaGgana / samantabhadrakI vaha pariSkRta saptabhaGgI isa prakAra prastuta huI-- 1. ( ka ) vidhiniSedhazca kathaJcidiSTau vivakSayA mukhyaguNavyavasthA / svayambhU0 25 / (kha) vivakSito mukhya itISyate'nyo guNo'vivakSo na nirAtmakaste / svayambhU0 53 / 2. ( a ) vAkyeSvanekAntadyotI gamyaM prati vizeSaNam / syAnnipAto'rtha yogitvAttava kevalinAmapi // AptamI0 kA0 103 / ( A ) taddyotanaH syAd guNato nipAtaH 3. syAdvAdaH sarvathaikAntatyAgAt kiMvRttacidvidhiH / yuktya0 43 / AptamI0 104 4. ( ka ) devakAropahitaM padaM tadasvArthataH svArthamavacchinatti ( kha ) anuktatulyaM yadanevakAraM vyAvRttyabhAvAnniyamadvaye'pi / 5. prakriyAM bhaGginImenAM nayairnayavizAradaH / 6. 'saptabhaGganayApekSaH ....... AptamI0 104 / yuktya0 41 / yuktya0 42 / Aptamo0 23 /
Page #61
--------------------------------------------------------------------------
________________ samantabhadra-bhAratI sadasadvAda (1) syAt sadrUpa hI tattva hai|' (2) syAt asadrUpa ho tattva hai| (3) syAt ubhayarUpa hI tattva hai| (4) syAt anubhaya ( avaktavya ) rUpa hI tattva hai| (5) syAt sad aura avaktavyarUpa hI tattva hai| (6) syAt asad aura avaktavyarUpa hI tattva hai / (7) syAt sad aura asad tathA avaktavya rUpa hI tattva hai isa saptabhaGgomeM prathama bhaGga svadravya-kSetra-kAla-bhAvako apekSAse, dvitIya paradravya-kSetra-kAla-bhAvako apekSAse, tRtIya donoMkI sammilita apekSAoMse, caturtha donoM ( sattva-asattva ) ko eka sAtha kaha na sakanese, paMcama prathama-caturthake saMyogase, SaSTha dvitoya-caturthake melase aura saptama tRtIya-caturthake mizrarUpase vivakSita haiM aura pratyeka bhaGgakA prayojana pRthakpRthak hai / jaisA ki samantabhadrake nimna pratipAdanase prakaTa hai : sadeva sarva ko necchetsvarUpAdicatuSTayAt / asadeva viparyAsAnna cenna vyavatiSThate / kramArpitadvayAd dvaitaM sahAvAcyamazaktitaH / avaktavyottarAH zeSAstrayo bhaGgAH svahetutaH / / dharme dharme'nya evArtho dharmiNo'nantadharmiNaH / aGgitve'nyatamAntasya zeSAntAnAM tdnggitaa| Aptamo0 kA0 15, 16, 21 / 1. kathaMcitte sadeveSTaM kathaJcidasadeva tat / tathobhayamavAcyaM ca nayayogAnna sarvathA / / AptamI0 14 / 2. avaktavyottarAH zeSAstrayo bhaGgAH svahetutaH / / Aptamo0 16 /
Page #62
--------------------------------------------------------------------------
________________ prastAvanA samantabhadrane sadasadvAdakI taraha advaita - dvaitavAda, zAzvata - azAzvatavAda, apekSA-anapekSAvAda, hetu vaktavya - avaktavyavAda, anyatA- ananyatAvAda, ahetuvAda, vijJAna - bahirarthavAda, daiva- puruSArthavAda, pApa-puNyavAda, aura bandha-mokSa kAraNavAda ina ekAnta vAdoMpara bhI vicAra prakaTa kiyA tathA ukta prakAra se unameM bhI saptabhaGgI ( saptakoTiyoM ) kI yojanA karake syAdvAda kI sthApanA kii| isa taraha vicArakoMko unhoMne syAdvAda - dRSTi ( tattva-vicArako paddhati ) dekara tatkAlIna vicAra-saMgharSako miTAne meM mahattvapUrNa yogadAna kiyaa| sAtha hI darzana ke lie jina upAdAnoMkI AvazyakatA hotI hai unakA bhI unhoMne sRjana kiyA tathA Arhata darzanako anya darzanoMke samakakSa hI nahIM, use gauravapUrNa bhI banAyA / jina upAdAnoMkI unhoMne sRSTi karake unheM jaina darzanako pradAna kiyA ve isa prakAra haiM : 1. pramANakA svaparAvabhAsi lakSaNa ? | 2. pramANake akramabhAvi aura kramabhAvi bhedoMkI parikalpanA 3 / 3. pramANake sAkSAt aura paramparA phaloMkA nirUpaNa / 4. pramANakA viSaya " 5. nayakA svarUpa 6 6. hetukA svarUpa 7 7. syAdvAdakA svarUpa 1. AptamI0 kA0 23, 113 / 2. svayambhUstotra kA0 63 / 3. AptamImAMsA kA0 101 / 4. upekSA phalamAdyasya zeSasyAdAna - hAna- dhIH / pUrvA'vA'jJAnanAzo vA sarvasyAsya svagocare // 5. AptamI0 107 / 6., 7. AptamI0 106 / 8. AptamI0 104 / - AptamI0 102 // 45
Page #63
--------------------------------------------------------------------------
________________ samantabhadra-bhAratI 8. vAcyakA svarUpa 9. vAcakakA svarUpa 10. abhAvakA vastudharma-nirUpaNa evaM bhAvAntara kathana 11. tattvakA anekAntarUpa pratipAdana 12. anekAntakA svarUpa 13. anekAnta meM bhI anekAntako yojanA 14. jainadarzanameM avastukA svarUpa 15. syAt nipAtakA svarUpa 16. anumAnase sarvajJako siddhi 17. yuktiyoMse syAdvAdako vyavasthA 18. AptakA tAkika svarUpa / 11 19. vastu (dravya-prameya ) kA svarUpa / 12 jaina nyAyake ina upAdAnoMkA vikAsa athavA upasthApana karaneke kAraNa hI samantabhadrako jaina nyAyakA Adya-pravartaka kahA gayA hai|13 1. AptamI0 111, 112 / 2. AptamI0 109 / 3. 'bhavatyabhAvo'pi ca vastudharmaH, bhAvAntaraM bhaavvdrhtste| -yuktyanu0 59 / 4. yuktyanu0 23 / 5. AptamI0 107, 108 / 6. svayambhUsto0 103 / 7. AptamI0 48, 105 / 8. svayambhU0 102 / 6. AptamI0 5 / 10. AptamI0 113 / 11. jaina darzana -syAdvAdAGka varSa 2, aGka 4-5, pR0 170 / 11. AptamI0 kA0 4, 5, 6 / 12. AptamI0 107 /
Page #64
--------------------------------------------------------------------------
________________ prastAvanA (gha) kRtiyA~ samantabhadrakI 5 kRtiyAM upalabdha haiM : 1. devAgama-prastuta kRti hai / 2. svayambhUstotra-isameM caubIsa tIrthakaroMkA dArzanikazailImeM guNa-- stavana hai| 3. yuktyanuzAsana-isameM bhI vIrakI stutike bahAne dArzanika nirUpaNa hai / yaha 64 padyoMmeM samApta hai| 4. jina-zataka (stuti-vidyA)-yaha 116 padyoMko AlaMkArika apUrva kAvya-racanA hai / caubIsa tIrthaMkaroMkI isameM stuti kI gaI hai| ___5. ratnakaraNDakazrAvakAcAra-yaha upAsakAcAra viSayaka 150 padyoM.. kI atyanta prAcIna aura mahattvapUrNa kRti hai| inameM AdikI tIna dArzanika, cauthI kAvya aura pAMcavIM dhArmika kRtiyA~ hai| inake atirikta bhI inakI jIvasiddhi jaisI kucha kRtiyoMke ullekha milate hai para ve anupalabdha haiN| upasaMhAra prastuta prastAvanAmeM devAgama aura svAmI samantabhadrake sambandhameM prakAza DAlA gayA hai| isI sandarbhameM devAgamakI vyAkhyAoM aura usakI racanAkA preraNAsrotapara bhI anucintana prastuta kiyA gayA hai / prastAvanA yadyapi adhika lambI ho gaI hai tathApi usameM kiyA gayA vicAra pAThakoMko lAbhaprada hogaa| antameM prastuta granthake anuvAdaka evaM sampAdaka tathA jaina sAhitya va itahAsake vettA zraddheya paM0 jugalakizorajI mukhtArake isa devAgamaanuvAdakI sarAhanA kruuNgaa| devAgama jaise duravagAha darzana-granthakA bar3e parizrama ke sAtha granthAnurUpa hindI rUpAntara prastuta karake samantabhadrabhAratIke
Page #65
--------------------------------------------------------------------------
________________ 48 samantabhadra-bhAratI upAsakoMko unhoMne bar3A lAbha pahu~cAyA hai / parama pramodakA viSaya hai ki ve 90 varSakI vayameM bhI zAsana-sevAmeM saMlagna haiN| hama unake zatavarSI honekI hRdayase kAmanA karate haiM / kAzI hindU vizvavidyAlaya, darabArIlAla koThiyA 29 mArca, 1967
Page #66
--------------------------------------------------------------------------
________________ pRSTha viSaya-sacI viSaya pRSTha viSaya anuvAdakIya-maMgala-pratijJA 2 ukta ekAntoMkI nirdoSa-vidhidevAgamAdi vibhUtiyA~ Apta- vyavasthA 19 gurutvakI hetu nahIM sat-asat-mAnyatAkI nirdoSa bahirantarvigrahAdimahodaya Apta- vidhi 20 gurutvakA hetu nahIM 4 ubhaya tathA avaktanyakI nirdoSatIrthakaratva bhI Apta-gurutvakA mAnyatA hetu hetu nahIM; taba guru kauna ? 5 astitvadharma nAstitvake sAtha doSoM tathA AvaraNoMkI pUrNataH avinAmAvI hAni saMbhava 6 nAstitvadharma astitvake sAtha sarvajJa-saMsthiti avinAbhAvI nirdoSa sarvajJa kauna aura kisa zabdagocara-vizeSya vidhihetuse 8 niSedhAtmaka sarvathaikAntavAdI AptoMkA sveSTa zeSa bhaMga bhI naya-yogase pramANa-bAdhita avirodharUpa sarvathaikAnta-raktoMke zubhAzubha vastukA arthakriyAkAritva kaba karmAdika nahIM banate , banatA hai| bhAvaikAntakI sadoSatA 16 dharma-dharmameM arthabhinnatA aura prAgamAva-pradhvaMsAbhAvake vilopameM dharmokI mukhya-gauNatA 24 ukta bhaMgavatI prakriyAkI ekAs. anyo'nyAbhAva-atyantA- nekAdi vikalpoMmeM bhI yojanA , bhAvake vilopameM doSa advaita-ekAntakI sadoSatA 25 amAvaikAntakI sadoSatA 18 karmaphalAdikA koI bhI dvaita nahIM ukta ubhaya aura avaktavya banatA ekAntoMkI sadoSatA , hetu Adise advaita-siddhi meM doSa
Page #67
--------------------------------------------------------------------------
________________ devAgama 42 viSaya pRSTha viSaya dvaitApatti 27 kAryake sarvathA asat honepara dvaitake binA advaita nahIM hotA 27 doSApatti pRthaktva-ekAntakI sadoSatA 28 kSaNikaikAntameM hetuphala-bhAvAdi ekatvake lopameM santAnAdika nahIM banate nahIM banate saMvRti aura mukhyArthakI sthiti 40 jJAnako jJeyase sarvathA bhinna catuSkoTi-vikalpake avaktavya mAnanemeM doSa kI bauddha-mAnyatA bacanoMko sAmAnyArthaka mAnanemeM avaktavyakI ukta mAnyatAmeM doSa 41 niSedha satkA hotA hai asatkA doSa nahoM ukta ubhaya tathA avaktavya ekAntoMkI sadoSatA avastukI avaktavyatA aura pRthaktva-ekatta ekAntoMkA vastukI avastutA sarvadharmoMke avaktavya honepara avastutva-vastutva 31 / / unakA kathana nahIM banatA 45 ekatva-pRthaktva ekAntoMkI avAcyakA hetu azakti, abhAva nirdoSa vyavasthA 32 yA abodha ? vivakSA tathA avivakSA satkI kSaNikaikAntameM hiMsA-ahiMsAdi hI hotI hai " kI viDambanA 47 eka vastumeM bheda aura abhedakI nAzako nirhetuka mAnanepara avirodha-vidhi 33 doSApatti nityatva-ekAntakI sadoSatA 35 virUpakAryArambhake liye hetukI pramANa aura kArakoMke nitya mAnyatA meM doSa honepara vikriyA kaisI ? 36 skandhAdike sthityutpattivyaya kAryake sarvathA sat hone para nahIM banatA utpatti Adi nahIM banatI , ukta ubhaya tathA avaktavya nityatvaikAntameM puNya-pApAdi ekAntoMkI sadoSatA nahIM banate 38 nitya-kSaNika-ekAntoMkI kSaNika-ekAntakI sadoSatA 38 nirdoSa vyavasthAvidhi
Page #68
--------------------------------------------------------------------------
________________ viSaya-sUcI pRSTha viSaya pRSTha viSaya utpAda-vyaya sAmAnya kA nahIM, hetu tathA Agamase nirdoSa vizeSakA hotA hai siddhikI dRSTi utpAdAdikI bhinnatA aura antaraMgArthatA-ekAntakI bauddhanirapekSa honepara avastutA 55 mAnyatA sadoSa eka dravyakI nAzotpAdasthiti vijJapti-mAtratAke ekAntameM meM bhinna bhAvoMkI utpatti 56 sAdhya-sAdhanAdi nahIM banate 78 vastutattvakI trayAtmakatA 57 bahiraMgArthatA-ekAntakI sadoSatA80 kArya-kAriNoMkI sarvathA upha ubhaya tathA avaktavya bhinnatAkA ekAnta 58 ekAntoMkI doSatA ukta bhinnataikAntameM doSa 60 ananyatA-ekAntakI sadoSatA 64 ukta donoM ekAntoMmeM apekSAkAryakI bhrAntise kAraNakI bhrAMti bhedase sAmaMjasya tathA ubhayAbhAvAdika 62 jIvazabda saMjJA honese kArya-kAraNAdikA ekatva sabAhyArtha hai mAnanepara doSa saMjJAtva-hetumeM vyabhicAra-doSakA ukta ubhaya tathA avaktavya nirAkaraNa ekAntoMkI sadoSatA saMjJAtva-hetu meM vijJAnadaitavAdI kI zaMkAkA nirasana 83 ekatA aura anekatAkI nidoSa vyavasthA buddhi tathA zabdakI pramANatA aura siddhike ApekSika-anApekSika satyA'nRtakI vyavasthA bAhyArtha ke hone na hone para nirbhara 86 ekAntoMkI sadoSatA ukta ubhaya tathA avaktavya daivase siddhike ekAntakI ekAntoMkI sadoSatA sadoSatA ukta ApekSikAdi ekAntoMkI pauruSase siddhike ekAntakI nirdoSa-vyavasthA sadoSatA sarvathA henasiddha tathA Agamasiddha ukta ubhaya tathA avaktavyaekAntoMkI sadoSatA 74 ekAntoMko sadoSatA ukta ubhaya tathA avaktavya daiva-puruSArtha-ekAntoMkI ekAntoMkI sadoSatA 75 nirdoSa-vidhi .
Page #69
--------------------------------------------------------------------------
________________ 52 viSaya parameM duHkha-sukha se pApa-puNyake ekAntakI sadoSatA svameM duHkha-sukhase puNya-pApa ke ekAntakI sadoSatA ukta ubhaya tathA avaktavya ekAntoM kI sadoSatA puNya-pApakI nirdoSa vyavasthA ajJAnase bandhakA aura alpa devAgama pRSTha 91 95 96 97 jJAnase mokSakA ekAnta ukta ubhaya aura avaktavya ekAntoM kI sadoSatA ajJAna alpajJAnase bandha-mokSakI nirdoSa-vidhi karmabandhAnusAra saMsAra vividharUpa aura baddha jIva zuddhi - azuddhike bhedase do bhedarUpa zuddhi - azuddhi do zaktiyoMka sAdi-anAdi vyakti pramANakA lakSaNa aura usake bheda pramANoM kA phala syAt nipAtakI artha-vyavasthA 104 33 100 101 " "" 102 103 viSaya syAdvAdakA svarUpa syAdvAda aura kevalajJAnameM bheda-nirdeza naya-hetukA lakSaNa dravyakA svarUpa aura bhedoMkI sUcanA nirapekSa aura sApekSa nayoMkI sthiti vastuko vidhi-vAkyAdi-dvArA niyamita kiyA jAtA hai vAkya avastu abhipreta vizeSa kI prAptikA pRSTha 105 saccA sAdhana syAdvAda-saMsthiti Apta-mImAMsAkA uddezya anuvAdakIya - antya - maMgala 106 " 107 108 tadatadrUpa vastuko tadrUpa hI kahanevAlI vANI satya nahIM 109 vAk-svabhAva-nirdeza, tadbhinna "" 110 111 113 114 ""
Page #70
--------------------------------------------------------------------------
________________ zrImatsvAmi-samantabhadrAcArya-viracita devAgama (jinadevAgama-jJApaka-stotra) aparanAma Apta-mImAMsA ( samyagmithyopadezA'rthavizeSa-pratipattirUpA) spaSTArthAdiyukta-mUlAnugAmI anuvAdase bhUSita
Page #71
--------------------------------------------------------------------------
________________ zrI-samantabhadra-maharSaye namaH anuvAdakIya-maMgala-pratijJA zrIvarddhamAnamabhinabhya samantabhadraM sabodha-cArucaritA-'naghavAsvarUpam / devAgamaM tadanupamaM vara-bodha-zAstraM vyAkhyAmi loka-hita-zAnti-viveka-vRddhathai // 'jo samyagjJAnamaya hai, saccAritrarUpa haiM aura jinake vacana nirdoSa haiM una samantabhadra ( saba orase bhadrarUpa-maMgalamaya ) zrIvardhamAna ( bhagavAna mahAvIra ) ko tathA zrIvarddhamAna ( vidyAvibhUti, kIrti Adi lakSmIse vRddhiko prApta hue ) samantabhadra( svAmI samantabhadrAcArya ) ko ( alaga-alaga tathA eka sAtha ) namaskAra karake, maiM ( unakA vinamra sevaka jugalakizora ) laukikajanoMkI hita-vRddhi, zAnti-vRddhi aura viveka-vRddhike liye usa 'devAgama' kI ( spaSTArtha Adise yukta hindI anuvAdarUpa) vyAkhyA karatA hU~, jo ki uttama jJAnakI zAsti-zikSAko liye hue--samyak tathA mithyA upadezake arthavizeSakI pratipattijAnakArI karAnevAlA-anupama zAstra hai aura svAmI samantabhadrakI eka advitIya kRti hai|'
Page #72
--------------------------------------------------------------------------
________________ devAgamAdi vibhUtiyA~ Apta-gurutvakI hetu nahIM devAgama-nabhoyAna-cAmarAdi-vibhUtayaH / mAyAviSvapi dRzyante nAtastvamasi no mahAn // 1 // ( he vIrajina ! ) devoMke Agamanake kAraNa-svargAdikake deva Apake janmAdika kalyANakoMke avasarapara Apake pAsa Ate haiM isalie-AkAzameM gamanake kAraNa-gaganameM binA kisI vimAnAdikI sahAyatAke ApakA sahaja-svabhAvase vicaraNa hotA hai isa hetu--aura cAmarAdi-vibhUtiyoMke kAraNa--ca~vara, chatra, siMhAsana, devadundubhi, puSpavRSTi, azokavRkSa, bhAmaNDala aura divyadhvani-jaise aSTa prAtihAryoMkA tathA samavasaraNakI dUsarI vibhUtiyoMkA Apake athavA Apake nimitta prAdurbhAva hotA hai isakI vajahaseApa hamAre--mujha-jaise parIkSA-pradhAniyoMke--guru-pUjya athavA AptapuruSa nahIM haiM bhale hI samAjake dUsare loga yA anya laukika jana ina devAgamanAdi atizayoMke kAraNa Apako guru, pUjya athavA Apta mAnate hoN| kyoMki ye atizaya mAyAviyoMmeM--maskaripUraNAdi indrajAliyoMmeM bhI dekhe jAte haiN| inake kAraNa hI yadi Apa guru, pUjya athavA Apta hoM to ve mAyAvI indrajAliye bhI guru, pUjya tathA Apta Thaharate haiM; jaba ki ve vaise nahIM haiN| ataH ukta kAraNa-kalApa vyabhicAra-doSase dUSita honeke kAraNa anaikAntika hetu hai, usase ApakI gurutA evaM viziSTatAko pRthaka
Page #73
--------------------------------------------------------------------------
________________ samantabhadra-bhAratI [ pariccheda 1 rUpase lakSita nahIM kiyA jA sakatA aura na dUsaroMpara use khyApita hI kiyA jAsakatA hai / ' ( yadi yaha kahA jAya ki una mAyAviyoMmeM ye atizaya sacce nahIM hote - banAvaTI hote haiM - aura Apake sAtha inakA sambandha saccA hai to isakA niyAmaka aura nirNAyaka kauna ? Agamako yadi niyAmaka aura nirNAyaka batalAyA jAya to Agama una mAyAviyoM kA bhI hai - ve apane vacanarUpa Agamake dvArA una atizayoMko mAyAcArajanya honepara bhI satya hI pratipAdita karate hai / aura yadi apane hI Agama ( jainAgama ) ko isa viSaya meM pramANa mAnA jAya to ukta hetu AgamAzrita ThaharatA hai, aura eka mAtra usIke dvArA dUsaroMko yathArtha vastusthitikA pratyaya evaM vizvAsa nahIM karAyA jA sakatA hetu ApakI mahAnatA evaM AptatAko vyakta karanemeM asamartha hai aura isIse mere jaisoMke lie eka prakArase upekSaNIya hai / ) ataH ukta kAraNa- kalAparUpa 4 bahirantarvigrahAdimahodaya Apta- gurutvakA hetu nahIM adhyAtmaM bahirapyeSa vigrahAdi - mahodayaH / divyaH satyo divaukassvapyasti rAgAdimatsu saH // 2 // 'yaha jo Apake zarIrAdikA antarbAhya mahAn udaya haiantaraMga meM zarIra kSudhA tRSA jarA roga apamRtyu Adike abhAvako aura bAhyameM prabhApUrNa anupama saundarya ke sAtha gaura-varNa-rudhirake saMcAra sahita niHsvedatA, surabhitA evaM nirmalatAko lie hue hai-- jo sAtha hI divya hai-- amAnuSika hai--tathA satya haimAyAdirUpa mithyA na hokara vAstavika hai aura mAyAviyomeM nahIM pAyA jAtA --, ( usIke kAraNa yadi Apako mahAna, pUjya evaM AptapuruSa mAnA jAya, to yaha hetu bhI vyabhicAra - doSa se dUSita
Page #74
--------------------------------------------------------------------------
________________ kArakA 3 ] devAgama hai; kyoMki ) vaha ( vigrahAdi - mahodaya ) rAgAdise yukta - rAgadveSa-kAma-krodha-mAna- mAyA lobhAdi kaSAyoMse abhibhUta --svargake devoM meM bhI pAyA jAtA hai - vahI yadi mahAnatA evaM AptatAkA hetu ho to svargoMke rAgI, dveSI, kAmI tathA krodhAdi - kaSAya - doSoMse dUSita deva bhI mahAn pUjya evaM Apta ThahareM; parantu ve vaise nahIM haiM, ataH isa 'antarbAhya vigrahAdi mahodaya' vizeSaNake mAyAviyoMmeM na pAye jAnepara bhI rAgAdimAn devoMmeM usakA sattva honeke kAraNa vaha vyAvRtti - hetuka nahIM rahatA aura isalie usase bhI Apa - jaise Apta-puruSoMkA koI pRthak bodha nahIM ho sakatA / ' ( yadi yaha kahA jAya ki ghAtiyA karmoMkA abhAva honepara jisa prakArakA vigrahAdi - mahodaya Apake prakaTa hotA hai usa prakArakA vigrahAdi - mahodaya rAgAdiyukta devoMmeM nahIM hotA to isakA kyA pramANa ? donoMkA vigrahAdi - mahodaya apane pratyakSa nahIM hai, jisase tulanA kI jA sake / yadi apane hI Agamako isa viSayameM pramANa mAnA jAya to yaha hetu bhI 'AgamAzrita ThaharatA hai aura eka mAtra isIse dUsaroMko yathArtha vastu sthitikA pratyaya evaM vizvAsa nahIM karAyA jA sakatA / ataH yaha vigrahAdi - mahodaya hetu bhI ApakI mahAnatA vyakta karanemeM asamartha honese mere jaisoMke lie upekSaNIya hai / ) tIrthaMkaratva bhI Apta- gurutvakA hetu nahIM; taba guru kauna ? tIrthakRtsamayAnAM ca paraspara virodhataH / sarveSAmAsatA nAsti, kazcideva bhavedguruH // 3 // ' ( yadi yaha kahA jAya ki Apa tIrthaMkara haiM--saMsArase pAra utaraneke upAyasvarUpa Agama-tIrtha ke pravartaka haiM-- aura isalie Apta- sarvajJa honese mahAn haiM, to yaha kahanA bhI samucita pratIta
Page #75
--------------------------------------------------------------------------
________________ 6 its samantabhadra-bhAratI [ pariccheda 1 nahIM hotA; kyoMki tIrthaMkara to dUsare sugatAdika bhI kahalAte haiM aura ve bhI saMsArase pAra utarane athavA nirvRti prApta karaneke upAyasvarUpa AgamatIrtha ke pravartaka mAne jAte haiM, taba ve saba bhI Apta - sarvajJa Thaharate haiM, ataH tIrthaMkaratva hetu bhI vyabhicAra - doSase dUSita hai / aura yadi sabhI tIrthaMkaroM ko Apta athavA sarvajJa mAnA jAya to yaha bAta bhI nahIM banatI; kyoMki ) tIrthaMkaroMke AgamoM meM paraspara virodha pAyA jAtA hai, jo ki sabhIke Apta honepara na honA cAhie / ataH isa virodhadoSake kAraNa sabhI tIrthaMkaroMke AptatA -- nirdoSa - sarvajJatA - ghaTita nahIM hotI / ( ise ThIka mAnakara yadi yaha pUchA jAya ki kyA una paraspara viruddha Agamake prarUpaka sabhI tIrthaMkaroMmeM koI eka bhI Apta nahIM hai aura yadi hai to vaha kauna hai ? isakA uttara itanA hI hai ki ) unameM koI tIrthaMkara Apta avazya ho sakatA hai aura vaha vahI puruSa ho sakatA hai jo cit hI ho -- caitanyake pUrNa vikAsako lie hue ho, arthAt jisameM doSoM tathA AvaraNoMkI pUrNataH hAni hokara zuddha caitanya nikhara AyA ho / ' doSoM tathA AvaraNoMkI pUrNataH hAni saMbhava doSAssvaraNayorhAniniHzeSA'styatizAyanAt / kvacidyathA svahetubhyo vahirantarma lakSyaH || 4 || ' ( yadi yaha kahA jAya ki aisA koI bhI puruSa nahIM hai jisameM ajJAna - rAgAdika doSoM tathA unake kAraNabhUta karma-AvaraNoMkI pUrNataH hAni sambhava ho to yaha bhI ThIka nahIM hai; kyoMki ) doSoM tathA doSoMke kAraNoMkI kahIM-kahIM sAtizaya hAni dekhane meM AtI hai-- aneka puruSoM meM ajJAna tathA rAga-dveSa-kAma-krodhAdika doSoMkI
Page #76
--------------------------------------------------------------------------
________________ kArikA 5] devAgama evaM unake kAraNoMkI uttarottara bahuta kamI pAI jAtI hai aura isalie kisI puruSa-vizeSameM virodhI kAraNoMko pAkara unakA pUrNataH abhAva honA usI prakAra sambhava hai jisa prakAra ki ( suvarNAdikameM ) mala-virodhI kAraNoMko pAkara bAhya aura antaraMga malakA pUrNataH kSaya ho jAtA hai--arthAt jisa prakAra kiTTakAlimAdi malase baddha huA suvarNa agniprayogAdirUpa yogya sAdhanoMko pAkara usa sAre bAharI tathA bhItarI malase vihIna huA apane zuddha suvarNarUpameM pariNata ho jAtA hai usI prakAra dravya tathA bhAvarUpa karmamalase baddha huA bhavya jIva samyagdarzanAdi yogya sAdhanoMke balapara usa karmamalako pUrNarUpase dUra karake apane zuddhAtmarUpameM pariNata ho jAtA hai| ataH kisI puruSa-vizeSameM doSoM tathA unake kAraNoMkI pUrNataH hAni honA asambhava nahIM hai| jisa puruSameM doSoM tathA AvaraNoMkI yaha niHzeSa hAni hotI hai vahI puruSa Apta athavA nirdoSa sarvajJa evaM lokaguru hotA hai|' sarvajJa-saMsthiti sUkSmAntarita-dUrArthAH pratyakSAH kasyacidyathA / anumeyatvato'gnyAdiriti sarvajJa-saMsthitiH // 5 // '( yadi yaha kahA jAya ki doSoM tathA AvaraNoMkI pUrNataH hAni honepara bhI koI manuSya atIta-anAgatakAla-sambandhI saba padArthoMko, atidUravartI sAre vartamAna padArthoMko aura sampUrNa sUkSmapadArthoMko sAkSAt rUpase nahIM jAna sakatA hai to vaha ThIka nahIM hai; kyoMki, ) sUkSmapadArtha--svabhAvaviprakarSi paramANu Adika-, antarita padArtha-kAlase antarako liye hue kAlaviprakarSi rAmarAvaNAdika-, aura dUravartI padArtha-kSetrase antarako liye hue kSetraviprakarSi meru-himavAnAdika-, anumeya ( anumAnakA athavA
Page #77
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ pariccheda 1 pramANakA viSaya ' ) honese kisI-na-kisIke pratyakSa jarUra haiM; jaise agni Adika padArtha jo anumAna yA pramANakA viSaya haiM ve kisIke pratyakSa jarUra haiM / jisake sUkSma, antarita aura dUravartI padArtha pratyakSa haiM vaha sarvajJa haiM / isa prakAra sarvajJakI samyak sthiti, vyavasthA athavA siddhi bhale prakAra sughaTita hai / ' samantabhadra-bhAratI nirdoSa sarvajJa kauna aura kisa hetuse satvamevAsi nirdoSa yukti-zAstrA'virodhivAk avirodho yadiSTaM te prasiddhena na bAdhyate // 6 // ' ( he vIra jina ! ) vaha nirdoSa - ajJAna tathA rAgAdidoSoMse rahita vItarAga aura sarvajJa- - Apa hI haiM; kyoMki Apa yukti-zAstrA'virodhivAk haiM - ApakA vacana ( kisI bhI tattvaviSaya meM ) yukti aura zAstrake virodhako liye hue nahIM hai / aura yaha avirodha isa tarahase lakSita hotA hai ki ApakA jo iSTa hai-- mokSAditattvarUpa abhimata - anekAntazAsana hai - vaha prasiddhase - pramANase athavA para prasiddha ekAnta se - bAdhita nahIM hai; jaba ki dUsaroMkA (kapila-sugatAdikakA) jo sarvathA nityavAda - . anityavAdAdirUpa ekAnta abhimata ( iSTa ) hai vaha pratyakSapramANase hI nahIM kintu para- prasiddha anekAnta se bhI bAdhita hai aura isalie una sarvathA ekAntamatoMke nAyakoM meM se koI bhI yukti - zAstrAvirodhivAk na honese nirdoSa evaM sarvajJa nahIM hai / ' 1. pramANakA viSaya 'prameya' kahalAtA hai / anumeyakA artha 'anugataM meyaM mAnaM yeSAM te anumeyAH prameyA ityarthaH ' isa vasunaMdyAcArya ke vAkyAnusAra 'prameya' bhI hotA hai aura isa taraha anu hetu prameyatva hetu bhI garmita hai /
Page #78
--------------------------------------------------------------------------
________________ kArikA 7-8 ] devAgama sarvathaikAntavAdI AptIkA sveSTa pramANa-bAdhita tvanmatA'mRta-bAhyAnAM sarvathaikAnta-vAdinAm / AptA'bhimAna-dagdhAnAM sveSTaM dRSTena bAdhyate // 7 // 'jo loga Apake matarUpI amRtase--anekAntAtmaka-vastutattvake pratipAdaka Agama (zAsana ) se, jo ki duHkhanivRtti-lakSaNa paramAnandamaya mukti-sukhakA nimitta honese amRtarUpa hai-bAhya haiM-use na mAna kara usase dveSa rakhate haiM-,sarvathA ekAntavAdI haiM--svarUpa-pararUpa tathA vidhi-niSedharUpa sabhI prakAroMse eka hI dharma nityatvAdiko mAnane evaM pratipAdana karanevAle haiM aura AptA'bhimAnase dagdha haiM--vastutaH Apta-sarvajJa na hote hue bhI 'hama Apta hai' isa ahaMkArase bhune hue athavA jale hueke samAna haiM ,unakA jo apanA iSTa haiM--sarvathA ekAntAtmaka abhimata hai-vaha pratyakSa pramANase bAdhita hai-pratyakSameM koI bhI vastu sarvathA nitya yA anityarUpa, sarvathA eka yA anekarUpa, sarvathA bhAva yA abhAvarUpa ityAdi naz2ara nahIM AtI-athavA yoM kahiye ki pratyakSa-siddha anekAntAtmaka vastu-tattvake sAtha sAkSAt virodhako liye hue honeke kAraNa amAnya hai|' sarvathaikAnta-raktoMke zubhA'zubhakarmAdika nahIM banate kuzalA'kuzalaM kameM paralokazca na kvacit / ekAnta-graha-rakteSu nAtha sva-para-vairiSu // 8 // 'jo loga ekAntake grahaNa-svIkaraNameM Asakta haiM, athavA ekAntarUpa grahake vazIbhUta hue usIke raMgameM raMge haiM--sarvathA ekAnta-pakSake pakSapAtI evaM bhakta bane hue haiM aura anekAntako nahIM mAnate, vastumeM aneka guNa-dharmoM (antoM) ke hote hue bhI use eka hI guNa-dharma ( anta ) rUpa aMgIkAra karate haiM--(aura isIse ) jo sva-parake bairI haiM--dUsaroMke siddhAntoMkA virodha kara
Page #79
--------------------------------------------------------------------------
________________ samantabhadra-bhAratI [pariccheda 1 unhIMke zatru nahIM, kintu apane eka siddhAntase apane dUsare siddhAntoMkA virodha kara aura isa taraha apane kisI bhI siddhAntako pratiSThita karanemeM samartha na hokara apane bhI zatru bane hue haiM-, unameMse prAyaH kisIke bhI yahA~ athavA kisIke bhI matameM, he vIra bhagavan ! na to koI zubha karma banatA hai, na azubha karma, na paraloka ( anya janma ) banatA hai aura ( cakArase ) yaha loka ( janma ) bhI nahIM banatA, zubha-azubha karmoMkA phala bhI nahIM banatA aura na bandha tathA mokSa hI banate haiM kisI bhI tattva athavA padArthakI samyak vyavasthA nahIM baitthtii| aura isa taraha unakA mata pratyakSase hI bAdhita nahIM, balki apane iSTase apane iSTakA bhI bAdhaka hai|' vyAkhyA-vAstava meM pratyeka vastu anekAntAtmaka hai-usameM aneka anta-dharma, guNa-svabhAva, aMga athavA aMza haiN| jo manuSya kisI bhI vastuko eka taraphase dekhatA hai-usake eka hI antadharma athavA guNa-svabhAvapara dRSTi DAlatA hai--vaha usakA samyagdraSTA ( use ThIka taurase dekhane-pahacAnanevAlA) nahIM kahalA sktaa| samyagdraSTA honeke liye use usa vastuko saba orase dekhanA cAhiye aura usake saba antoM, aMgoM, dharmoM athavA svabhAvoMpara najara DAlanI cAhiye / sikkeke eka hI mukhako dekhakara sikkekA nirNaya karanevAlA usa sikkeko dUsare mukhase par3A dekhakara vaha sikkA nahIM samajhatA aura isaliye dhokhA khAtA hai / isIse anekAntadRSTiko samyagdRSTi aura ekAntadRSTiko mithyAdRSTi kahA hai| 1. anekAntAtmadRSTiste satI zUnyo viparyayaH / tataH sarva mRSoktaM syAttadayuktaM svaghAtataH // -svayambhUstotra
Page #80
--------------------------------------------------------------------------
________________ kArikA 8 ] devAgama 11 jo manuSya kisI vastuke eka hI anta, aMga, dharma athavA guNa-svabhAvako dekhakara use usa hI svarUpa mAnatA hai - dUsare rUpa svIkAra nahIM karatA -- aura isa taraha apanI ekAnta-dhAraNA banA letA hai aura use hI jaise taise puSTa kiyA karatA hai, usako 'ekAnta - graharakta', ekAntapakSapAtI athavA sarvathA ekAntavAdI kahate haiM / aise manuSya hAthIke svarUpakA vidhAna karanevAle janmAndha puruSoMkI taraha ApasameM lar3ate-jhagar3ate haiM aura eka dUsarese zatrutA dhAraNa karake jahA~ parake vairI banate haiM vahA~ apaneko hAthIke viSayameM ajJAnI rakhakara apanA bhI ahita sAdhana karanevAle tathA kabhI bhI hAthIse hAthIkA kAma lenemeM samartha na ho sakanevAle una janmAndhoMkI taraha, apaneko vastusvarUpase anabhijJa rakhakara apanA bhI ahita sAdhana karate haiM aura apanI mAnyatAko chor3e athavA usakI upekSA kiye binA kabhI bhI usa vastuse usa vastu - kA Thoka kAma lenemeM samartha nahIM ho sakate, aura ThIka kAma leneke liye mAnyatAko chor3ane athavA usakI upekSA karanepara svasiddhAnta - virodhI Thaharate haiM; isa taraha donoM hI prakArase ve apane bhI vairI hote haiM / nIce eka udAharaNa dvArA isa bAtako aura bhI spaSTa karake batalAyA jAtA haiM eka manuSya kisI vaidyako eka rogIpara kucalekA prayoga karatA huA dekhatA hai aura yaha kahate hue bhI sunatA hai ki 'kucalA jIvanadAtA hai, rogako nazAtA hai aura jIvanI zaktiko bar3hAtA haiM / ' sAtha hI, vaha yaha bhI anubhava karatA hai ki vaha rogI kucale - ke khAnese acchA tandurusta tathA hRSTa-puSTa ho gayA / isaparase vaha apanI yaha ekAnta dhAraNA banA letA hai ki 'kucalA jIvanadAtA hai, roga nazAtA hai aura jIvanI zaktiko bar3hAkara manuSyako hRSTa
Page #81
--------------------------------------------------------------------------
________________ samantabhadra-bhAratI [pariccheda 1 puSTa banAtA hai| use mAlUma nahIM ki kucalemeM mAranekA-jIvanako naSTa kara denekA-bhI guNa hai, aura usakA prayoga saba rogoM tathA saba avasthAoMmeM samAnarUpase nahIM kiyA jA sakatA; na use mAtrAkI ThIka khabara hai, aura na yahI patA hai ki vaha vaidya bhI kucaleke dUsare mArakaguNase paricita thA, aura isaliye jaba vaha use jIvanI zaktiko bar3hAneke kAmameM lAtA thA taba vaha dUsarI davAiyoMke sAthameM usakA prayoga karake usakI mAraka zaktiko dabA detA thA athavA use una jIva-jantuoMke ghAtake kAmameM letA thA jo rogIke zarIrameM jIvanI zaktiko naSTa kara rahe hoN| aura isaliye vaha manuSya apanI usa ekAnta-dhAraNAke anusAra aneka rogiyoMko kucalA detA hai tathA jaldI acchA karanekI dhunameM adhika mAtrAmeM bhI de detA hai| natIjA yaha hotA hai ki ve rogI mara jAte haiM yA adhika kaSTa tathA vedanA uThAte haiM aura vaha manuSya kucalekA ThIka prayoga na jAnakara usakA mithyA prayoga karaneke kAraNa daNDa pAtA hai, tathA kabhI svayaM kucalA khAkara apanI prANahAni bhI kara DAlatA hai| isa taraha kucaleke viSayameM ekAnta Agraha rakhanevAlA jisa prakAra sva-para-vairI hotA hai usI prakAra dUsarI vastuoMke viSayameM bhI ekAnta haTha pakar3anevAloMko sva-para-vairI samajhanA cAhiye / ___ saca pUchiye to jo anekAntake dveSI haiM ve apane ekAntake bhI dveSI haiM; kyoMki anekAntake binA ve ekAntako pratiSThita nahIM kara sakate--anekAntake binA ekAntakA astitva usI taraha nahIM bana sakatA jisa taraha ki sAmAnyake binA vizeSakA yA dravyake binA paryAyakA astitva nahIM bntaa| sAmAnya aura vizeSa, astitva aura nAstitva tathA nityatva aura anityatva
Page #82
--------------------------------------------------------------------------
________________ kArikA 8] dharma jisa prakAra parasparameM avinAbhAva-sambandhako liye hue haiMekake binA dUsarekA sadbhAva nahIM banatA -- usI prakAra ekAnta aura anekAntameM bhI paraspara avinAbhAva - sambandha hai / ye saba sapratipakSadharma eka hI vastumeM paraspara apekSAko lie hue hote haiM / udAharaNa ke taurapara anAmikA aMgulI choTI bhI hai aura bar3I bhI--kaniSThAse vaha bar3I hai aura madhyamAse choTI hai / isa taraha anAmikA meM choTApana aura bar3Apana donoM dharma sApekSa haiM, athavA choTI hai aura choTI nahIM hai aise choTepanake astitva aura nAstitvarUpa do avinAbhAvI dharma bhI usameM sApekSarUpase pAye jAte haiM--apekSAko chor3a denepara donoMmeM se koI bhI dharma nahIM banatA / isI prakAra nadIke pratyeka taTameM isa pArapana aura usa pArapanake donoM dharma hote haiM aura ve sApekSa honese hI avirodharUpa rahate haiM / jo dharma eka hI vastumeM paraspara apekSAko liye hue hote haiM ve apane aura dUsareke upakArI ( mitra ) hote haiM aura apanI tathA dUsarekI sattAko banAye rakhate haiM / aura jo dharma paraspara apekSAko liye hue nahIM hote ve apane aura dUsareke apakArI (zatru ) hote haiM - sva-para-praNAzaka hote haiM, aura isaliye na apanI sattAko kAyama rakha sakate haiM aura na dUsarekI / isI se svAmI samantabhadrane apane svayaMbhU stotrameM bhI - "mitho'napekSAH sva-para- praNAzinaH " " parasparekSA sva-paropakAriNaH " ina vAkyoMke dvArA isI siddhAntakI spaSTa ghoSaNA kI hai / Apa nirapekSa nayoMko mithyA aura sApekSa nayoMko samyak batalAte haiN| Apake vicArase nirapekSa nayoMkA viSaya arthakriyAkArI na honese avastu hai aura sApekSa nayoMkA viSaya arthakRt ( prayojana sAdhaka ) devAgama 13
Page #83
--------------------------------------------------------------------------
________________ samantabhadra-bhAratI [ pariccheda 1 honese vastutattva hai', nirapekSa nayoMkA viSaya 'mithyA ekAnta' aura sApekSa nayoMkA viSaya 'samyak ekAnta' hai| aura yaha samyak ekAnta hI prastuta anekAntake sAtha avinAbhAvasambandhako liye hue hai / jo mithyA ekAntake upAsaka hote haiM unheM hI 'ekAntagraharakta' kahA gayA hai, ve hI 'sarvathA ekAntavAdI' kahalAte haiM aura unheM hI yahA~ 'svaparavairI' samajhanA cAhiye / jo samyak ekAntake upAsaka hote haiM unheM 'ekAntagraharakta' nahIM kahate, unakA netA 'syAt' pada hotA hai, ve usa ekAntako kathaMcit rUpase svIkAra karate haiM, isaliye usameM sarvathA Asakta nahIM hote aura na pratipakSa-dharmakA virodha athavA nirAkaraNa hI karate haiMsApekSAvasthAmeM vicArake samaya pratipakSa-dharmakI apekSA na honese usake prati eka prakArakI upekSA to hotI hai kintu usakA virodha athavA nirAkaraNa nahIM hotA / aura isIse ve 'sva-para-vairI' nahIM kahe jA skte| ataH svAmI samantabhadrakA yaha kahanA bilkula . ThIka hai ki 'jo ekAntagraharakta hote haiM ve svaparavairI hote haiN|' ____ aba dekhanA yaha hai ki aise sva-para-vairI ekAntavAdiyoMke matameM zubha-azubha-karma, karmaphala,--sukha-duHkha, janma-janmAntara ( lokaparaloka ) aura bandha-mokSAdikI vyavasthA kaise nahIM bana sktii| bAta bilkula spaSTa hai, ye saba vyavasthAe~ cU~ki anekAntAzrita haiM--anekAntake Azraya binA ina paraspara viruddha mAlUma par3anevAlI sApekSa avasthAoMkI koI svatantra sattA athavA vyavasthA nahIM bana sakatI-, isaliye jo anekAntake vairI hai--anekAntasiddhAntase dveSa rakhate haiM-unake yahA~ ye saba vyavasthAeM sughaTita 1. nirapekSA nayA mithyAH sApekSA vastu te'rthakRt // -devAgama 108
Page #84
--------------------------------------------------------------------------
________________ kArikA 8] devAgama nahIM ho sktiiN| anekAntake pratiSedhase krama-akramakA pratiSedha ho jAtA hai; kyoMki krama-akramakI anekAntake sAtha vyApti hai| jaba anekAnta hI nahIM taba krama-akramakI vyavasthA kaise bana sakatI hai ? arthAt dravyake abhAvameM jisa prakAra guNa-paryAyakI aura vRkSake abhAvameM zIzama, jAmana, nIma, AmrAdikI koI vyavasthA nahIM bana sakatI usI prakAra anekAntake abhAvameM krama-akramakI bhI vyavasthA nahIM bana sktii| krama-akramakI vyavasthA na bananese arthakriyAkA niSedha ho jAtA hai; kyoMki arthakriyAkI krama-akramake sAtha vyApti hai| aura arthakriyAke abhAvameM karmAdika nahIM bana sakate-karmAdikakI arthakriyAke sAtha vyApti hai| jaba zubhaazubha-karma hI nahIM bana sakate taba unakA phala sukha-duHkha, phalabhogakA kSetra janma-janmAntara ( loka-paraloka) aura karmose ba~dhane tathA chUTanekI vAta to kaise bana sakatI hai ? sArAMza yaha ki anekAntake Azraya binA ye saba zubhA'zubha-karmAdika nirAzrita ho jAte haiM, aura isalie sarvathA nityAdi ekAntavAdiyoMke matameM inakI koI ThIka vyavasthA nahIM bana sktii| ve yadi inheM mAnate haiM aura tapazcaraNAdike anuSThAna-dvArA satkarmoMkA arjana karake unakA satphala lenA cAhate haiM athavA karmoMse mukta honA cAhate haiM to ve apane isa iSTako anekAntakA virodha karake bAdhA pahu~cAte haiM, aura isa taraha bhI apaneko sva-para-vairI siddha karate haiN| vastutaH anekAnta, bhAva-abhAva, nitya-anitya, bheda-abheda Adi ekAntanayoMke virodhako miTAkara, vastutattvakI samyak-vyavasthA karanevAlA hai; isIse loka-vyavahArakA samyak pravartaka hai--binA anekAntakA Azraya liye lokakA vyavahAra ThIka banatA hI nahIM, aura na parasparakA vaira-virodha hI miTa sakatA hai| isIliye
Page #85
--------------------------------------------------------------------------
________________ samantabhadra-bhAratI [pariccheda 1 anekAntako paramAgamakA bIja aura lokakA advitIya guru kahA gayA hai-vaha saboMke liye sanmArga-pradarzaka hai' / jainI nItikA bhI vahI mUlAdhAra hai| jo loga anekAntakA sacamuca Azraya lete haiM ve kabhI sva-para-vairI nahIM hote, unase pApa nahIM banate, unheM ApadAe~ nahIM satAtIM, aura ve lokameM sadA hI unnata udAra tathA jayazIla bane rahate haiN| bhAvaikAntakI sadoSatA bhAvaikAnte padArthAnAmabhAvAnAmapahnavAt / sarvAtkamanAdyantamasvarUpamatAvakam // 6 // (he vIra bhagavan ! ) yadi padArthoMke bhAva ( astittva ) kA ekAnta mAnA jAya-yaha kahA jAya ki saba padArtha sarvathA sat rUpa hI haiM, asat ( nAstitva ) rUpa kabhI koI padArtha nahIM haito isase abhAva padArthokA-prAgabhAva, pradhvaMsAbhAva, anyonyAbhAva aura atyantAbhAvarUpa vastu-dharmokA-lopa ThaharatA hai, aura ina vastu-dharmokA lopa karanese vastutattva ( sarvathA ) anAdi, ananta, sarvAtmaka aura asvarUpa ho jAtA hai, jo ki ApakA iSTa nahIM hai--pratyakSAdike viruddha honese ApakA mata nahIM hai|' ( kisa abhAvakA lopa karanese kyA ho jAtA athavA kyA doSa AtA hai, usakA spaSTIkaraNa Age kiyA gayA hai ) prAgabhAva-pradhvAbhAvake vilopameM doSa kArya-dravyamanAdi syAtprAgabhAvasya nihnave / pradhvaMsasya ca dharmasya pracyave'nantatAM vrajet // 10 // 1. nIti-virodha-dhvaMsI lokavyavahAravartakaH samyak / paramAgamasya bIjaM bhuvanaikagururjayatyanekAntaH //
Page #86
--------------------------------------------------------------------------
________________ kArikA 11] devAgama 'prAgabhAvakA yadi lopa kiyA jAya-kAryarUpa dravyakA apane utpAdase pahale usa kAryarUpameM abhAva thA, isa bAtako na mAnA jAya to vaha kAryarUpa dravya-ghaTAdika athavA zabdAdikaanAdi ThaharatA hai-aura anAdi vaha hai nahIM, eka samaya utpanna huA, yaha bAta pratyakSa hai / yadi pradhvaMsa dharmakA lopa kiyA jAyakAryadravyameM apane usa kAryarUpase vinAzakI zakti hai aura isalie vaha bAdako kisI samaya pradhvaMsAbhAvarUpa bhI hotA hai, isa bAtako yadi na mAnA jAya--to vaha kAryarUpa dravya-ghaTAdika athavA zabdAdika-anantatA-avinAzitAko prApta hotA hai-aura avinAzI vaha hai nahIM, yaha pratyakSa siddha hotA hai, pratyakSameM ghaTAdika tathA zabdAdika kAryoMkA vinAza hote dekhA jAtA hai| ataH prAgabhAva aura pradhvaMsAbhAvakA lopa karake kAryadravyako utpatti aura vinAza-vihIna sadAse eka hI rUpameM sthira ( sarvathA nitya ) mAnanA pratyakSa-virodhake doSase dUSita hai aura isalie prAgabhAva tathA pradhvaMsAbhAvakA lopa kisI taraha bhI samucita nahIM kahA jA sakatA / ina abhAvoMko mAnanA hI hogaa|' anyo'nyAbhAva-atyantAbhAvake vilopameM doSa sarvAtmakaM tadekaM syAdanyA'poha-vyatikrame / anyatra samavAye na vyapadizyeta sarvathA // 11 // 'yadi anyA'pohakA--anyonyAbhAvarUpa padArthakA-vyatikama kiyA jAya-vastuke eka rUpakA dUsare rUpameM athavA eka vastukA dUsarI vastumeM abhAva hai, isa bAtako na mAnA jAya to vaha pravAdiyoMkA vivakSita apanA-apanA iSTa eka tattva ( aniSTatattvoMkA bhI usameM sadbhAva honese ) abhedarUpa sarvAtmaka ThaharatA haiaura isalie usakI alagase koI vyavasthA nahIM bana sktii|
Page #87
--------------------------------------------------------------------------
________________ samantabhadra-bhAratI [ pariccheda 1 yadi atyantAbhAvakA lopa kiyA jAya--eka dravyakA dUsare dravyameM sarvathA abhAva hai, isako na mAnA jAya to eka dravyakA dUsaremeM samavAya-sambandha (tAdAtmya) svIkRta hotA hai aura aisA honepara yaha cetana hai, yaha acetana hai ityAdi rUpase usa eka tattvakA sarvathA bhedarUpase koI vyapadeza ( kathana ) nahIM bana sktaa|' abhAvaikAntakI sadoSatA abhAvaikAnta-pakSe'pi bhAvA'pahnava-vAdinAm / bodha-vAkyaM pramANaM na kena sAdhana-dUSaNam // 12 // 'yadi abhAvakAntapakSako svIkAra kiyA jAya--yaha mAnA jAya ki sabhI padArtha sarvathA asat-rUpa hai--to isa prakAra bhAvoMkA sarvathA abhAva kahanevAloMke yahA~ ( matameM ) bodha ( jJAna ) aura vAkya ( Agama ) donoMkA hI astitva nahIM banatA aura donoMkA astitva na bananese ( svArthAnumAna, parArthAnumAna Adike rUpameM ) koI pramANa bhI nahIM banatA; taba kisake dvArA apane abhAvaikAnta pakSakA sAdhana kiyA jA sakatA aura dUsare bhAvavAdiyoMke pakSameM dUSaNa diyA jA sakatA hai ?--svapakSa-sAdhana aura parapakSa-dUSaNa donoM hI ghaTita na honese abhAvaikAntapakSavAdiyoMke pakSakI koI siddhi athavA pratiSThA nahIM banatI aura vaha sadoSa ThaharatA hai; phalataH abhAvaikAntapakSake pratipAdaka sarvajJa evaM mahAn nahIM ho skte|' ubhaya aura avaktavya ekAntoMkI sadopatA virodhAnobhayaikAtmyaM syAdvAda-nyAya-vidviSAm / avAcyataikAnte'pyuktirnA'bAcyamiti yujyate // 13 // '( bhAvaikAnta aura abhAvaikAnta donoMkI alaga-alaga
Page #88
--------------------------------------------------------------------------
________________ kArikA 13, 14] devAgama mAnyatAmeM doSa dekhakara ) yadi bhAva aura abhAva donoMkA ekAtmya (ubhayaikAnta) mAnA jAya, to syAdvAda-nyAyake vidveSiyoMke yahA~una logoMke matameM jo astitva-nAstitvAdi sapratipakSa dharmoM meM pArasparika apekSAko na mAnakara unheM svatantra dharmoMke rUpameM svIkAra karate haiM aura isa taraha syAdvAda-nItike zatru bane hue haiM-vaha ekAtmya nahIM banatA; kyoMki usase virodha doSa AtA hai-bhAvaikAnta abhAvaikAntakA aura abhAvaikAnta bhAvaikAntakA sarvathA virodhI honese donoMmeM ekAtmatA ghaTita nahIM ho sktii|' '( bhAva, abhAva aura ubhaya tInoM ekAntoMkI mAnyatAmeM doSa dekhakara ) yadi avAcyatA ( avaktavya ) ekAntako mAnA jAya-yaha kahA jAya ki vastutattva sarvathA avAcya ( anirvacanIya yA avaktavya ) hai to vastutattva 'avAcya' hai aisA kahanA bhI nahIM banatA--isa kahanese hI vaha 'vAcya' ho jAtA hai, 'avAcya' nahIM rahatA; kyoMki sarvathA avAcyakI mAnyatAmeM koI vacanavyavahAra ghaTita hI nahIM ho sktaa|' ukta ekAntoMkI nirdoSa vidhi-vyavasthA kathaJcitte sadeveSTaM kathaJcidasadeva tat / . tathobhayamavAcyaM ca naya-yogAna sarvathA // 14 // '(syAdvAda-nyAyake nAyaka he vIra bhagavan ! ) Apake zAsanameM vaha vastutattva kathaJcit ( kisI prakArase ) sat-rUpa hI hai, kathaJcit asat-rUpa hI hai, kathaJcit ubhayarUpa hI hai, kathaJcit avaktavyarUpa hI hai ( cakArase ) kathaJcit sat aura avaktavyarUpa hI hai; kathaJcit asat aura avaktavyarUpa hI hai, kathaJcit sadasat aura avaktavyarUpa hI hai; aura yaha saba nayoMke yogase hai-vaktAke abhiprAya-vizeSako lie hue jo saptabhaMgAtmaka naya
Page #89
--------------------------------------------------------------------------
________________ samantabhadra-bhAratI [ pariccheda 1 vikalpa haiM unakI vivakSAse athavA dRSTise hai-sarvathArUpase nahIMnayadRSTiko chor3akara sarvathArUpameM athavA sarvaprakArase ekarUpameM koI bhI vastutattva vyavasthita nahIM hotaa|' sat-asat-mAnyatAkI nirdoSa vidhi sadeva sarva ko necchetsvarUpAdi-catuSTayAt / asadeva viparyAsAnna cenna vyavatiSThate // 15 // (he vIra jina ! ) aisA kauna hai jo sabako-cetanaacetanako, dravya-paryAyAdiko, bhrAnta-abhrAntako athavA svayaMke lie iSTa aniSTako-svarUpAdicatuSTayakI dRSTise--svadravya, svakSetra, svakAla aura svabhAvakI apekSAse--sat rUpa hI, aura pararUpAdicatuSTayakI dRSTise--paradravya, parakSetra, parakAla aura parabhAvakI apekSAse-asat rUpa hI aMgIkAra na kare ?- koI bhI laukikajana, parIkSaka, syAdvAdI, sarvathA ekAntavAdI athavA sacetana prANI aisA nahIM hai, jo pratItikA lopa karanemeM samartha na honeke kAraNa isa bAtako na mAnatA ho| yadi ( svayaM pratIta karatA huA bhI kunayake vaza viparItabuddhi athavA durAgrahako prApta huA ) koI aisA nahIM mAnatA hai to vaha ( apane kisI bhI iSTa-tattvameM ) avasthita athavA vyavasthita nahIM hotA haiusakI koI bhI tattvavyavasthA nahIM bntii| kyoMki svarUpake grahaNa aura pararUpake tyAgakI vyavasthAse hI vastumeM vastutvakI vyavasthA sughaTita hotI hai, anyathA nhiiN| svarUpakI taraha yadi pararUpase bhI kisIko sat mAnA jAya to cetanAdike acetanatvAdikA prasaMga AtA hai| aura pararUpakI taraha yadi svarUpase bhI asat mAnA jAya, to sarvathA zUnyatAkI Apatti khar3I hotI hai| athavA jisa rUpase sattva hai usI rUpase asattvako aura jisa
Page #90
--------------------------------------------------------------------------
________________ kArikA 16, 17 ] devAgama 21 rUpase asattva hai usI rUpase sattvako mAnA jAya, to kucha bhI ghaTita nahIM hotA / ataH anyathA mAnanemeM tattva yA vastukI koI vyavasthA banatI hI nahIM, yaha bhArI doSa upasthita hotA hai / ' ubhaya tathA avaktavyakI nirdoSa mAnyatAmeM hetu kramArpita-dvayAd dvaitaM sahA'vAcyamazaktitaH / vaktavyottarAH zeSAstrayo bhaGgAH svahetutaH // 16 // 'vastutattva kathaJcit kama-vivakSita sva-para-catuSTayakI apekSA dvaita -- ( ubhaya ) rUpa - sadasadrUpa athavA astitvanAstitvarUpa -- hai aura kathaJcit yugapat vivakSita sva-paracatuSTayakI apekSA kathanameM vacanako azakti - asamarthatA ke kAraNa avaktavyarUpa hai | ( ina cAroMke atirikta ) sat asat aura ubhayake uttara meM avaktavyako lie hue jo zeSa tIna bhaMgasadavaktavya, asadavaktavya aura ubhayAvaktavya -- haiM ve (bhI) apaneapane hetuse kathaJcit rUpameM sughaTita haiM -- arthAt vastutattva yadyapi svarUpAdi catuSTayakI apekSA kathaJcit astirUpa hai tathApi yugapat sva-para-catuSTayakI apekSA kahA na jA sakaneke kAraNa avaktavyarUpa bhI hai aura isalie syAdastyavaktavyarUpa hai; isI taraha syAnnAstyavaktavya aura syAdasti nAsti - avaktavya ina do bhaMgoMko bhI jAnanA cAhie / ' astittvadharma nAstitvake sAtha avinAbhAvI astitvaM pratiSedhyenA'vinAbhAvyeka dharmiNi / vizeSaNatvAtsAdharmyaM yathA bheda-vivakSayA // 17 // eka dharmo meM astitvadharma nAstitvadharmake sAtha avinAbhAvI hai - nAstitvadharmake binA astitvadharma nahIM banatA -- kyoMki vaha
Page #91
--------------------------------------------------------------------------
________________ samantabhadra-bhAratI [pariccheda 1 vizeSaNa hai jo vizeSaNa hotA hai vaha apane pratiSedhyake ( pratipakSadharmake ) sAtha avinAbhAvI hotA hai jaise ki ( hetu-prayogameM ) sAdharmya (anvaya-hetu) bheda-vivakSA ( vaidharmya athavA vyatireka-hetu )ke sAtha avinAbhAva-sambandhako lie rahatA hai--vyatireka ( vaidhaH ) ke binA anvaya ( sAdharmya ) aura anvayake binA vyatireka ghaTita nahIM hotaa|' nAstitvadharma astitvake sAtha avinAbhAvI nAstitvaM pratiSedhyenAvinAbhAvyekarmiNi / vizeSaNatvAdvaidhayaM yathA'bheda-vivakSayA // 18|| ( isI taraha ) eka dharmomeM nAstitvadharma apane pratiSedhya( astitva ) dharmake sAtha avinAbhAvI hai-astitvadharmake binA vaha nahIM banatA--kyoMki vaha vizeSaNa hai-jo vizeSaNa hotA hai vaha apane pratiSedhya ( pratipakSa ) dharmake sAtha avinAbhAvI hotA hai-jaise ki ( hetu-prayogameM ) vaidharmya ( vyatireka-hetu ) abhedavivakSA (sAdharmya yA anvaya-hetu) ke sAtha avinAbhAva sambandhako lie rahatA hai-anvaya ( sAdharmya ) ke binA vyatireka (vaidharmya) aura vyatirekake binA anvaya ghaTita hI nahIM hotaa|' zabdagocara-vizeSya vidhi-niSedhAtmaka vidheyapratiSedhyAtmA vizeSyaH zabdagocaraH / sAdhyadharmoM yathA heturahetuzcApyapekSayA // 16 // 'jo vizeSya (dharmI yA pakSa ) hotA hai vaha vidheya tathA pratiSedhya-svarUpa hotA hai--vidhirUpa astitvadharma aura niSedharUpa nAstitvadharma donoMko apanA viSaya kiye rahatA hai; kyoMki vaha zabdakA viSaya hotA hai jo jo zabdakA viSaya hotA hai vaha saba vizeSya
Page #92
--------------------------------------------------------------------------
________________ kArikA 20, 21] devAgama vidheya-pratiSedhyAtmaka huA karatA hai| jaise ki sAdhyakA jo dharma eka vivakSAse hetu ( sAdhana ) rUpa hotA hai vaha dUsarI vivakSAse ahetu ( asAdhana ) rUpa bhI hotA hai| udAharaNake lie sAdhya jaba agnimAn hai to dhUma usakA sAdhana-anumAna-dvArA use siddha karanemeM samartha hotA hai aura sAdhya jaba jalavAn hai to dhUma usakA asAdhana-anumAna-dvArA use siddha karane meM asamarthahotA hai| isa taraha dhUmameM jisa prakAra hetutva aura ahetutva donoM dharma haiM usI prakAra jo koI bhI zabdagocara vizeSya hai vaha saba astitva aura nAstitva donoM dharmoko sAthameM lie hue hotA hai|' zeSa bhaMga bhI naya-yogase avirodharUpa zeSabhaMgAzca netavyA yathokta-naya-yogataH / na ca kazcidvirodho'sti munIndra ! tava zAsane // 20 // 'zeSa bhaMga jo avaktavya, astyavaktavya, nAstyavaktavya aura asti-nAstyavaktavya haiM ve bhI yathokta nayake yogase netavya haiMpahale tIna bhaMgoMko jisa prakAra 'vizeSaNatvAt' hetuse apane pratipakSIke sAtha avinAbhAvasambandhako lie hue udAharaNa-sahita batalAyA gayA hai usI prakAra ye zeSa bhaMga bhI jAnane athavA yojanA kiye jAneke yogya haiN| ( ina bhaMgoMkI vyavasthA ) he munIndra-jIvAdi tattvoMke yAthAtmyakA manana karanevAle muniyoMke svAmI vIrajinendra !-Apake zAsana ( mata ) meM koI bhI virodha ghaTita nahIM hotA hai kyoMki vastu anekAntAtmaka hai|' vastukA arthakriyAkAritva kaba banatA haievaM vidhi-niSedhAbhyAmanavasthitamarthakRt / neti cenna yathA kArya bahirantarupAdhibhiH // 21 //
Page #93
--------------------------------------------------------------------------
________________ samantabhadra-bhAratI [ pariccheda 1 'isa prakAra vidhi - niSedha - dvArA jo vastu avasthita ( avadhArita) nahIM hai - sarvathA AstitvarUpa yA sarvathA nAstitvarUpa se nirdhArita evaM parigRhIta nahIM hai - vaha artha - kriyAkI karanevAlI hotI hai / yadi aisA nahIM mAnA jAya to bAhya aura antaraMga kAraNoMse kAryakA niSpanna honA jo mAnA gayA hai vaha nahIM banatA - sarvathA sat-rUpa yA sarvathA asat - rUpa vastu artha-kriyA karanemeM asamartha hai, cAhe kitane bhI kAraNa kyoM na mileM, aura artha-kriyA ke abhAva meM vastutaH vastutva banatA hI nahIM / ' 24 dharma-dharmameM arthabhinnatA aura dharmokI mukhya - gauNatA dharme dharme'nya evArtho dharmiNo'nanta dharmiNaH / aGgitve'nyatamAntasya zeSAntAnAM tada (dA) GgatA || 22|| 'anantadharmA dharmoke dharmaM-dharma meM anya hI artha saMnihita haidharmIkA pratyeka dharma eka jude hI prayojanako lie hue hai / una dharmomeMse kisI eka dharmake aGgI ( pradhAna ) honepara zeSa dharmokI usake athavA usa samaya aMgatA ( apradhAnatA ) ho jAtI haiparizeSa saba dharma usake aGga athavA usa samaya apradhAna rUpase vivakSita hote haiM / ukta bhraMgavatI prakriyAkI ekA'nekAdivikalpoM meM bhI yojanA ekAneka vikalpAdAvuttaratrA'pi yojayet / prakriyAM bhaGginImenAM nayairnaya- vizAradaH ||23|| 'jo naya - nipuNa hai vaha ( vidhi - niSedha meM prayukta ) isa bhaMgavatI (saptabhaGgavatI ) prakriyAko Age bhI eka-aneka jaise vikalpAdikameM nayoMke sAtha yojita kare- jaise sampUrNa vastutattva kathaMcit ekarUpa hai, kathaMcit anekarUpa hai, kathaMcit ekA'nekarUpa hai, kathaMcit
Page #94
--------------------------------------------------------------------------
________________ kArikA 24 ] devAgama avaktavyarUpa hai, kathaMcit ekAvaktavyarUpa hai, kathaMcidanekAvaktavyarUpa hai aura kathaMcidekA'nekA'vaktavyarUpa hai / ekatvakA anekatvake sAtha aura anekatvakA ekatvake sAtha avinAbhAvasambandha hai, aura isaliye ekatvake binA anekatva aura anekatvake binA ekatva nahIM banatA; na vastutattva sarvathA ekarUpameM yA sarvathA anekarUpameM vyavasthita hI hotA hai, donoMmeM vaha anavasthita hai aura taba hI artha-kriyAkA kartA hai; ekatvAdi kisI ekadharmake pradhAna honepara dUsarA dharma apradhAna ho jAtA hai|' [ isake Age advaitAdi ekAntapakSoMko lekara, unameM doSa dikhalAte hue, vastu-vyavasthAke anukUla viSayakA spaSTIkaraNa kiyA jaaygaa|] iti devAgamAptamImAMsAyAM prathamaH paricchedaH / dvitIya pariccheda advaita-ekAntakI sadoSatA advaitaikAnta-pakSe'pi dRSTo bhedo virudhyate / kArakANAM kriyAyAzca naikaM svasmAtprajAyate // 24 // 'yadi advaita ekAntakA pakSa liyA jAya--yaha mAnA jAya ki vastutattva sarvathA duI ( dvitIyatA) se rahita eka hI rUpa hai to kArakoM aura kriyAoMkA jo bheda ( nAnApana ) pratyakSapramANase jAnA jAtA athavA spaSTa dikhAI denevAlA lokaprasiddha ( satya ) hai vaha virodhako prApta hotA ( mithyA ThaharatA ) haikartA, karma, karaNAdi-rUpase jo sAta kAraka apane asaMkhya tathA
Page #95
--------------------------------------------------------------------------
________________ samantabhadra-bhAratI [pariccheda 2 ananta bhedoMko liye hue haiM unakA vaha bheda-prabheda nahIM banatA aura na kriyAoMkA calanA-ThaharanA, upajanA-vinazanA, pacAnAjalAnA, sakoDanA-pasAranA, khAnA-pInA aura dekhanA-jAnanA Adi rUpa koI vikalpa hI banatA hai; phalataH sArA loka-vyavahAra bigar3a jAtA hai| ( yadi yaha kahA jAya ki jo eka hai vahI vibhinna kArakoM tathA kriyAoMke rUpameM pariNata hotA hai to yaha kahanA ThIka nahIM hai; kyoMki ) jo koI eka hai--sarvathA akelA evaM asahAya hai-vaha apanese hI utpanna nahIM hotaa| usakA usa rUpa meM janaka aura janmakA kAraNAdika dUsarA hI hotA hai, dUsareke astitva evaM nimittake binA vaha svayaM vibhinna kArakoM tathA kriyAoMke rUpameM pariNata nahIM ho sktaa| __ karma-phalAdikA koI bhI dvaita nahIM banatA karma-dvaitaM phala dvaitaM loka dvaitaM ca no bhavet / vidyA vidyA-dvayaM na syAdvandha-mokSa-dvayaM tthaa||25|| '( sarvathA advaita siddhAntake mAnanepara ) karma-dvaita--zubhaazubha karmakA jor3A, phala-dvata--puNya-pAparUpa acche-bure phalakA jor3A aura loka-dvaita-phala bhoganeke sthAnarUpa ihalokaparalokakA jor3A-nahIM banatA / ( isI taraha ) vidyA-avidyAkA dvaita ( jor3A ) tathA bandha-mokSakA dvaita ( jor3A ) bhI nahIM bntaa| ina dvaitoM( jor3oM )meMse kisI bhI dvaitake mAnanepara sarvathA advaitakA ekAnta bAdhita hotA hai| aura yadi pratyeka jor3ekI kisI eka vastukA lopakara dUsarI vastukA hI grahaNa kiyA jAya to usa dUsarI vastuke bhI lopakA prasaMga AtA hai; kyoMki ekake binA dUsarIkA astitva nahIM banatA, aura isa taraha bhI sAre vyavahArakA lopa ThaharatA hai|'
Page #96
--------------------------------------------------------------------------
________________ kArikA 26,27] devAgama hetu Adise advaita-siddhi meM dvaitApatti hetoradvaita-siddhizcedvaitaM syaaddhetu-saadhyyoH| hetunA cedvinA siddhidvaitaM vAGmAvato na kim // 26 // '( isake sivAya yaha prazna paidA hotA hai ki advaitakI siddhi kisI hetuse kI jAtI hai yA binA kisI hetuke vacanamAtrase hI ?uttarameM ) yadi yaha kahA jAya ki advaitakI siddhi hetuse kI jAtI hai to hetu ( sAdhana ) aura sAdhya dokI mAnyatA honese dvaitApatti khar3I hotI hai-sarvathA advaitakA ekAnta nahIM rahatA-aura yadi binA kisI hetuke hI siddhi kahI jAtI hai to kyA vacanamAtrase dvaitApatti nahIM hotI ?-sAdhya advaita aura vacana, jisake dvArA sAdhyakI siddhiko ghoSita kiyA jAtA hai, donoMke astitvase advaitatA nahIM rhtii| aura yaha bAta to banatI hI nahIM ki jisakA svayaM astitva na ho usake dvArA kisI dUsareke astitvako siddha kiyA jAya' athavA usakI siddhikI ghoSaNA kI jAya / ata: advaita ekAntakI kisI taraha bhI siddhi nahIM banatI, vaha kalpanAmAtra hI raha jAtA hai|' dvaitake vinA advaita nahIM hotA advaitaM na vinA dvaitAdaheturiva hetunA / saMjJinaH pratiSedho na pratiSedhyAdRte kvacit // 27 // '( eka bAta aura bhI batalA denekI hai aura vaha yaha ki ) dvaitake binA advaita usI prakAra nahIM hotA jisa prakAra ki hetuke binA ahetu nahIM hotA; kyoMki kahIM bhI saMjJIkA-nAmavAlekApratiSedha pratiSedhyake binA--jisakA niSedha kiyA jAya usake astitva-binA-nahIM bntaa| dvaita zabda eka saMjJI hai aura
Page #97
--------------------------------------------------------------------------
________________ samantabhadra-bhAratI [pariccheda 2 isaliye usake niSedharUpa jo advaita zabda hai vaha dvaitake astitvakI mAnyatA-binA nahIM bntaa| ) [ isa prakAra advaita ekAntakA pakSa lenevAle brahmAdvaita, saMvedanAdvaita aura zabdAdvaita jaise mata sadoSa evaM bAdhita Thaharate haiN|] pRthaktva-ekAntakI sadoSatA pRthaktvaikAnta-pakSe'pi pRthaktvAdapRthaktu tau| pRthaktve na pRthaktvaM syAdanekastho hyasau guNaH // 28 // '( advaita ekAntameM doSa dekhakara ) yadi pRthakpanakA ekAntapakSa liyA jAya--yaha mAnA jAya ki vastutattva eka dUsarese sarvathA bhinna hai to isameM bhI doSa AtA hai aura yaha prazna paidA hotA hai ki pRthaktva-guNase dravya aura guNa pRthak haiM yA apRthak ? yadi apRthak haiM taba to pRthaktvakA ekAnta hI na rahA-vaha bAdhita ho gyaa| aura yadi pRthak haiM to pRthaktva nAmakA koI guNa hI nahIM banatA ( jise vaizeSikoMne guNoMkI 24 saMkhyAmeM alagase ginAyA hai ) kyoMki vaha eka hote hue bhI anekoMmeM sthita mAnA gayA hai aura isase usakI koI pRthaggati nahIM haiM--pRthak rUpameM usakI sthiti na to dRSTa hai aura na svIkRta hai ataH pRthaka kahanepara usakA abhAva hI kahanA hogaa| [yaha kArikA vaizeSikoM tathA naiyAyikoMke pRthaktvaikAnta pakSako lakSya karake kahI gayI hai, jo kramazaH 6 tathA 16 padArtha mAnate haiM aura unheM sarvathA eka dUsarese pRthak batalAte haiN| agalI kArikAmeM kSaNikaikAntavAdI bauddhoMke pRthaktvaikAntapakSako sadoSa batalAyA jAtA hai| ]
Page #98
--------------------------------------------------------------------------
________________ 29. kArikA 29,30] devAgama ekatvake lopameM santAnAdika nahIM banate saMtAnaH samudAyazca sAdharmyazca nirNkushH| pretya-bhAvazca tat sarvaM na syAdekatva-nihnave // 26 // 'yadi-ekatvakA sarvathA lopa kiyA jAya--sAmAnya, sAdRzya, tAdAtmya athavA sabhI paryAyoMmeM rahanevAle dravyatvako na mAnA jAya to jo saMtAna, samudAya aura sAdharmya tathA pretyabhAva ( marakara paralokagamana ) niraMkuza hai--nirbAdha rUpase mAnA jAtA hai--vaha saba nahIM banatA-arthAt kramabhAvI paryAyoMmeM jo uttarottara pariNAma-pravAharUpa anvaya hai vaha ghaTita nahIM hotA, rUpa-rasAdi jaise sahabhAvI dharmomeM jo yugapat utpAda-vyayako liye hue ekatra avasthAnarUpa samudAya hai vaha bhI nahIM banatA, sahadharmiyoMmeM samAna pariNAmakI jo ekatA hai vaha bhI nahIM banatI aura na marakara paralokameM jAnA athavA eka hI jIvakA dUsarA bhava yA zarIra dhAraNa karanA hI banatA hai| isI taraha bAlayuvA-vRddhAdi avasthAoMmeM eka hI jIvakA rahanA nahIM banatA aura ( cakArase ) pratyabhijJAna-jaise sAdRzya tathA ekatvake joDarUpa jJAna bhI nahIM bnte|' jJAnako jJeyase sarvathA bhinna mAnanemeM doSa sadAtmanA ca bhinnaM cejjJAnaM jJeyAd dvidhA'pyasat / jJAnA'bhAve kathaM jJeyaM bahirantazca te dviSAm // 30 // ( isI taraha ) jJAnako ( jo ki apane caitanyarUpase jJeyaprameyase pRthak hai ) yadi satsvarUpase bhI jJeyase pRthak mAnA jAyaastitvahIna svIkAra kiyA jAya to jJAna aura jJeya donoMkA hI abhAva ThaharatAhai-jJAnakA abhAva to usake astitva-vihIna
Page #99
--------------------------------------------------------------------------
________________ 30 samantabhadra-bhAratI [ pariccheda 2 honese ho gayA aura jJeyakA abhAva jJAnAbhAva ke kAraNa bana gayA; kyoMki jJAnakA jo viSaya ho use hI jJeya kahate haiMjJAnake abhAva meM bAhya tathA aMtaraMga kisI bhI jJeyakA astitva ( he vIra jina ! ) Apase dveSa rakhanevAloMke yahA~ sarvathA pRthaka vaikAntavAdI vaizeSikAdikoMke mata meM - kaise bana sakatA hai ?unake mata se usakI koI bhI samIcIna vyavasthA nahIM bana sakatI / vacanoMkoM sAmAnyArthaka mAnane meM doSa 11 sAmAnyArthI giro'nyeSAM vizeSo nA'bhilapyate / sAmAnyAbhAvatasteSAM mRSaiva sakalA giraH // 31 // 'dUsaroMke yahA~ - bauddhoMke matameM-vacana sAmAnyArthaka haiM; kyoMki unake dvArA ( unakI mAnyatAnusAra ) vizeSakAyAthAtmyarUpa svalakSaNakA - kathana nahIM banatA hai / ( vacanoMke mAtra sAmAnyArthaka honese ve koI vastu nahIM rahate - bauddhoMke yahA~ unheM vastu mAnA bhI nahIM gayA -- aura vizeSa ke abhAva meM sAmAnyakA bhI kahIM koI astitva nahIM banatA, aisI hAlata meM sAmAnyake bhI abhAvakA prasaMga upasthita hotA hai ) sAmAnyakA avasturUpa abhAva hone se una (bauddhoM) ke sampUrNa vacana mithyA hI Thaharate haiM - ve vacana bhI satya nahIM rahate jinheM ve satyarUpa se pratipAdana karate haiM / ' ubhaya tathA avaktavya ekAntoMkI sadoSatA virodhAnnobhayaikAtmyaM syAdvAda nyAya-vidviSAm / vAcyataikAnte'pyuktirnA'vAcyamiti yujyate // 32 // ' (advaita aura pRthaktva donoM ekAntoMkI alaga-alaga mAnyatA meM doSa dekhakara ) yadi advaita ( ekatva ) aura pRthaktva donoMkA ekAtmya ( ekAnta ) mAnA jAya to syAdvAda nyAyake vidveSiyoMke
Page #100
--------------------------------------------------------------------------
________________ kArikA 33] devAgama yahA~-una logoMke matameM jo advaita pRthaktvAdi sapratipakSa dharmomeM pArasparika apekSAko na mAnakara unheM svataMtra dharmoMke rUpameM svIkAra karate haiM aura isa taraha syAdvAda-nyAyake zatru bane hue haiM-vaha ekAtmya nahIM banatA ( usI prakAra jisa prakAra ki astitva-nAstitvakA ekAtmya nahIM banatA); kyoMki usase ( bandhyA-putrakI taraha ) virodha doSa AtA hai-advaitaikAMta pRthaktvaikAMtakA aura pRthaktvaikAMta advaitaikAMtakA sarvathA virodhI honese donoMmeM ekAtmatA ghaTita nahIM ho sktii|' . ( advaita, pRthaktva aura ubhaya tInoM ekAntoMkI mAnyatAmeM doSa dekhakara ) yadi avAcyatA ( avaktavyatA ) ekAntako mAnA jAya--yaha kahA jAya ki vastutattva ekatva yA pRthaktvake rUpameM sarvathA avAcya (anirvacanIya yA avaktavya ) hai to vastutattva 'avAcya hai' aisA kahanA bhI nahIM banatA--isa kahanese hI vaha 'vAcya' ho jAtA hai, avAcya nahIM rahatA; kyoMki sarvathA 'avAcya' kI mAnyatAmeM koI vacana-vyavahAra ghaTita hI nahIM ho sktaa|' ____ pRthaktva-ekatva ekAntoMkA avastutva-vastutva anapekSye pRthaktvaikye hyavastu dvy-hetutH| tadevaikyaM pRthaktvaM ca svabhedaiH sAdhanaM yathA // 33 // 'eka dUsarekI apekSA na rakhanevAle pRthaktva aura ekatva cU~ki hetudvayase avastu haiM--ekatva-nirapekSa honese pRthaktvakA aura pRthaktva-nirapekSa honese ekatvakA kahIM koI astitva nahIM banatAataH ekatva aura pRthaktva sApekSarUpameM virodhako prApta na honese usI prakAra vastutvako prApta hai jisa prakAra ki sAdhana ( hetu )sAdhana apane pakSadharmatva, sapakSameM sattva aura vipakSase vyAvRttirUpa
Page #101
--------------------------------------------------------------------------
________________ 32 samantabhadra-bhAratI [ pariccheda 2 bhedoM tathA anvayavyatirekarUpa bhedoMke sAtha sApekSatA ke kAraNa virodhako na rakhate hue vastutvako prApta hai / ' ekatva-pRthaktva ekAntoMkI nirdoSavyavasthA satsAmAnyAttu sarvaikyaM pRthagdravyAdi-bhedataH / bhedAbheda-vivakSAyAmasAdhAraNa - hetuvat ||34|| ' ( yadi yaha kahA jAya ki ekatvake pratyakSa - bAdhita honeke kAraNa aura pRthaktvake sadAdyAtmakatAse bAdhita honeke kAraNa pratItikA nirviSayapanA hai taba saba padArthoM meM ekatva aura pRthaktvako kaise anubhUta kiyA jA sakatA hai ? to yaha kahanA ThIka nahIM hai; kyoMki ) sattA - astitvameM samAnatA honekI dRSTise to saba ( jIvAdi padArtha ) eka haiM-- isaliye ekatvakI pratItikA viSaya satsAmAnya hone se vaha nirviSaya nahIM hai -- aura dravyAdike bhedakI dRSTise - dravya, guNa aura karmakI athavA dravya, kSetra, kAla aura bhAvakI judI - judI apekSAko lekara -- saba ( jIvAdi padArtha ) pRthak haiM - isaliye pRthaktvakI pratItikA viSaya dravyAdi-bheda honese vaha nirviSaya nahIM hai| jisa prakAra asAdhAraNa hetu abhedako dRSTise ekarUpa aura medakI dRSTise anekarUpa hai usI prakAra saba padArthoM meM bhedakI vivakSAse pRthaktva aura abhedakI vivakSAse ekatva sughaTita hai / ' vivakSA tathA avivakSA sat kI hI hotI hai| vivakSA cAvivakSA ca vizeSye'nanta dharmiNi / sato vizeSaNasyAtra nA'satastaistadarthibhiH ||35|| ' ( yadi yaha kahA jAya ki vivakSA aura avivakSAkA viSaya to asatrUpa hai taba unake AdhArapara tatvakI vyavasthA kaise yukta
Page #102
--------------------------------------------------------------------------
________________ kArikA 36 ] devAgama ho sakatI hai to aisA kahanA ThIka nahIM hai; kyoMki ) anantadharmA vizeSyameM vivakSA tathA avivakSA jo kI jAtI hai vaha sat vizeSaNakI hI kI jAtI hai asatkI nahIM aura yaha unake dvArA kI jAtI hai jo usa vizeSaNake artho yA anartho haiM-arthI vivakSA karatA hai aura anarthI avivkssaa| jo sarvathA asat hai usake viSayameM kisIkA arthIpanA yA anarthIpanA banatA hI nahIM-vaha to sakala-artha-kriyAse zUnya honeke kAraNa gadheke sIMgake samAna avastu hotA hai|' eka vastumeM bheda aura abhedakI avirodha-vidhi pramANa-gocarau santau bhedAbhedau na saMvRtI / tAvekatrAviruddhau te guNa-mukhya-vivakSayA // 36 // '( he vIra jina ! ) bheda ( pRthaktva ) aura abheda ( ekatvaadvaita ) donoM ( dharma ) satarUpa haiM--paramArthabhUta hai---saMvRtike viSaya nahIM-kalpanAropita athavA upacAramAtra nahIM hai; kyoMki donoM pramANake viSaya haiM-( isIse ) Apake matameM ve donoM eka vastumeM gauNa aura mukhyako vivakSAko liye hue ekamAtra avirodharUpase rahate haiM--phalataH jinake matameM bheda aura abhedako paraspara nirapekSa mAnA hai unake yahA~ ve virodhako prApta hote haiM aura banate hI nhiiN|' ( aisI sthitimeM (1) sarvathA bhedavAdI bauddha, jo padArthoMke bhedako hI paramArtha satke rUpameM svIkAra karate haiM--abhedako nahI; abhedako saMvRti ( kalpanAropita ) sat batalAte haiM aura anyathA virodhakI kalpanA karate haiM; (2) sarvathA abhedavAdI brahmAdvaitI Adi, jo padArthoMke abhedako hI tAttvika mAnate haiMbhedako nahIM; bhedako kalpanAropita batalAte haiM aura anyathA donoMmeM
Page #103
--------------------------------------------------------------------------
________________ samantabhadra-bhAratI [pariccheda 2 paraspara virodhakI kalpanA karate haiM; (3) sarvathA zUnyavAdI bauddha, jo bheda aura abheda donoM se kisIko bhI paramArtha satke rUpameM svIkAra nahIM karate kintu unheM saMvRti-kalpanAkA viSaya batalAte haiM; aura (4) ubhayavAdI naiyAyika, jo bheda aura abheda donoMko satrUpameM mAnate to haiM, parantu donoMko paraspara nirapekSa batalAte haiM; ye cAroM hI yathArtha vastu-tattvakA pratipAdana karanevAle satyavAdI nahIM haiM / ina sabakI dRSTise isa kArikAke arthakA spaSTIkaraNa' nimna prakAra hai:-) _ 'abheda sat svarUpa hI hai--saMvRti ( kalpanA ) ke viSayarUpa nahIM; kyoMki vaha bhedakI taraha pramANa-gocara hai / bheda satrUpa hI hai-saMvRtirUpa nahIM, pramANa-gocara honese, abhedakI taraha / bheda aura abheda donoM sat rUpa haiM-saMvRtike viSayarUpa nahIM, pramANagocara honese, apane iSTa tattvakI taraha; aura isa prakAra eka anya pakSa bhI saMgRhIta hotA hai; kyoMki una donoMko saMvRtirUpa batalAnevAloM evaM vastuko samasta dharmoMse zUnya mAnanevAloM ( zUnyavAdiyoM ) kA bhI sadbhAva pAyA jAtA hai| ( yahA~ ina pakSoMke anumAnoMmeM jo-jo udAharaNa hai ve sAdhya-sAdhana-dharmase vikala ( rahita ) nahIM hai; kyoMki bheda, abheda, ubhaya aura anubhaya ekAntoMke mAnanevAloMmeM usakI prasiddhi syAdvAdiyoMkI taraha pAI jAtI hai / ) isa taraha he vIra bhagavan ! Apake yahA~ eka vastumeM bheda aura abheda donoM dharma paramArthasatke rUpameM viruddha nahIM hai, mukhya-gauNakI vivakSAke kAraNa pramANa-gocara honese apane iSTatattvakI taraha / aura isaliye sAmarthyase yaha anumAna bhI phalita - 1. yaha spaSTIkaraNa . zrIvidyAnandAcAryane apanI aSTasahasrI-TIkAmeM "iti kArikAyAmarthasaMgrahaH' isa vAkyake sAtha diyA hai|
Page #104
--------------------------------------------------------------------------
________________ kArikA 37 ] devAgama hotA hai ki jo bheda aura abheda paraspara nirapekSa haiM ve viruddha hI haiM, pramANa-gocara honese bhedaikAntAdikI taraha / ' iti devAgamAptamImAMsAyAM dvitIyaH paricchedaH / tRtIya pariccheda nityatva-ekAntakI sadoSatA nityatvaikAnta-pakSe'pi vikriyA nopapadyate / prAgeva kArakA'bhAvaH kva pramANaM kva tatphalam // 37 // 'yadi nityatva ekAntakA pakSa liyA jAya--yaha mAnA jAya ki padArtha sarvathA nitya hai, sadA apane eka hI rUpameM sthira rahatA hai--to vikriyAkI upapatti nahIM ho sakatI--avasthAse avasthAntararUpa pariNAma, halana-calanarUpa parispanda athavA vikArAtmaka koI bhI kriyA padArtha meM nahIM bana sakatI; kArakoMkAkartA, karma, karaNAdikA--abhAva pahale hI (kAryotpattike pUrva hI) hotA hai-jahA~ koI avasthA na badale vahA~ unakA sadbhAva vanatA hI nahIM-aura jaba kArakoMkA abhAva hai taba (pramAtAkA bhI abhAva honese ) pramANa aura pramANakA phala jo pramiti (samyagjJapti--yathArtha jAnakArI) ye donoM kahA~ bana sakate haiM ?-- nahIM bana sakate / inake tathA pramAtAke abhAvameM 'nityatva ekAntakA pakSa lenevAle sAMkhyoMke yahA~ jIvatattvakI siddhi nahIM banatI aura na dUsare hI kisI tattvakI vyavasthA ThIka baiThatI hai|'
Page #105
--------------------------------------------------------------------------
________________ samantabhadra-bhAratI [pariccheda 3 pramANa aura kArakoMke nitya honepara vikriyA kaisI ? pramANa-kArakairvyaktaM vyaktaM cedindriyA'rthavat / te ca nitye vikArya kiM sAdhoste zAsanAdvahiH // 38 // ( yadi sAMkhyamata-vAdiyoMkI orase yaha kahA jAya ki kAraNarUpa jo avyakta padArtha hai vaha sarvathA nitya hai, kAryarUpa jo vyakta padArtha hai vaha nitya nahIM, use to hama anitya mAnate haiM aura isalie hamAre yahA~ vikriyA banatI hai, to aisA kahanA ThIka nahIM hai; kyoMki ) indriyoMke-dvArA unake viSayako abhivyaktike samAna jina pramANoM tathA kArakoMke dvArA avyaktako vyakta huA batalAyA jAtA hai ve pramANa aura kAraka donoM hI jaba sarvathA nitya mAne gaye haiM taba unake dvArA vikriyA banatI kauna-sI hai ?--sarvathA nityake dvArA koI bhI vikArarUpa kriyA nahIM bana sakatI aura na koI anitya kArya hI ghaTita ho sakatA hai| he sAdho !-vIra bhagavan !-Apake zAsanake bAhya-ApakedvArA abhimata anekAntavAdakI sImAke bAhara-jo nityatvakA sarvathA ekAntavAda hai usameM vikriyAke liye koI sthAna nahIM hai-sarvathA nitya kAraNoMse anitya kAryoMkI utpatti yA abhivyakti bana hI nahIM sakatI aura isaliye ukta kalpanA bhramamUlaka hai|' ___ kAryake sarvathA sat honepara utpatti Adi nahIM banatI yadi satsarvathA kArya puMvannotpattamarhati / pariNAma-praklUptizca nityatvaikAnta-bAdhinI // 3 // ( yadi sAMkhyoMkI orase yaha kahA jAya ki hama to kAryakAraNa-bhAvako mAnate hai-mahadAdi kArya haiM aura pradhAna unakA
Page #106
--------------------------------------------------------------------------
________________ kArikA 39] devAgama kAraNa hai--isalie hamAre yahA~ vikriyAke banane meM koI bAdhA nahIM AtI, to yaha kahanA anAlocita siddhAntake rUpameM avicArita hai; kyoMki kAryakI sat aura asat ina do vikalpoMke atirikta tIsarI koI gati nhiiN|) kAryako yadi sarvathA sat mAnA jAya to vaha caitanya puruSakI taraha utpattike yogya nahIM ThaharatA--kUTastha honese usameM utpatti jaisI koI bAta nahIM banatI, jisa prakAra ki puruSameM nahIM bntii| dUsare zabdoMmeM yoM kahiye ki jo sarvathA sat hai usake caitanyakI taraha kAryatva nahIM banatA, caitanya kArya nahIM hai; anyathA caitanyarUpa jo puruSa mAnA gayA hai usake bhI kAryatvakA prasaMga aaegaa| ataH jisa prakAra sarvathA satrUpa honese caitanya kArya nahIM hai usI prakAra mahadAdikake bhI kAryatva nahIM bntaa| jaba naI kAryotpatti hI nahIM taba vikriyA kaisI ? aura kAryako yadi sarvathA asat mAnA jAya to usase siddhAnta-virodha ghaTita hotA hai; kyoMki kArya-kAraNabhAvakI kalpanA karanevAle sAMkhyoMke yahA~ kAryako satrUpameM hI mAnA hai' -gagana-kusumake samAna asatrUpameM nhiiN|' ( yadi yaha kahA jAya ki vastumeM avasthAse avasthAntara hone rUpa jo vivarta hai--pariNAma hai-vahI kArya hai to isase vastu pariNAmI ThaharI ) aura vastumeM pariNAmakI kalpanA hI nityatvake ekAntako bAdhA pahuMcAnevAlI hai-sarvathA nityatvake ekAntameM koI prakArakA pariNAma, parivartana athavA avasthAntara banatA hI nhiiN|' 1. 'asadakaraNAdupAdAnagrahaNAtsarvasaMbhavAbhAvAt / zaktasya (kAryasya) zakyakaraNAt kAraNabhAvAcca satkAryam" // iti hi sAMkhyAnAM siddhaantH|' -aSTasahasrI pR0 181
Page #107
--------------------------------------------------------------------------
________________ samantabhadra-bhAratI [pariccheda 3 nityatvaikAntameM puNya-pApAdi nahIM banate puNya-pApa-kriyA na syAtpretyabhAvaH phalaM kutaH / bandha-mokSau ca teSAM na yeSAM tvaM nAsi nAyakaH // 40 // '(aisI sthitimeM he vIrajina !) jinake Apa (anekAntavAdI) nAyaka ( svAmI ) nahIM haiM una sarvathA nityatvaikAntavAdiyoMke yahA~ ( matameM ) puNya-pApako kiyA-mana-vacana-kAyakI zubha yA azubha pravRttirUpa athavA utpAdavyayarUpa koI kriyA-nahIM banatI, ( kriyAke abhAvameM ) paraloka-gamana bhI nahIM banatA, ( sukha-duHkharUpa ) phalaprAptikI to bAta hI kahA~se ho sakatI hai ?--vaha bhI nahIM bana sakatI-aura na bandha tathA mokSa hI bana sakate haiN|---tb sarvathA nityatvake ekAntapakSameM kauna parIkSAvAn kisalie AdaravAn ho sakatA hai ? usameM sAdarapravRttike liye kisI bhI parIkSakake vAste koI bhI AkarSaNa athavA kAraNa nahIM hai|' kSaNika-ekAntakI sadoSatA kSaNikaikAnta-pakSe'pi pretyabhAvAdyasambhavaH / pratyabhijJAdyabhAvAna kAryArambhaH kutaH phalam // 41 // '( nityatvaikAntameM doSa dekha kara ) yadi kSaNika ekAntakA pakSa liyA jAya-bauddhoMke sarvathA anityatvarUpa ekAntavAdakA Azraya lekara yaha kahA jAya ki sarva padArtha kSaNa-kSaNameM niranvayavinAzako prApta hote rahate haiM, koI bhI unameM sthira nahIM haito bhI pretyabhAvAdika asaMbhava Thaharate haiM-paralokagamana aura bandha tathA mokSAdika nahIM bana sakate / ( isake sivAya pratyabhijJAna, smaraNa aura anumAnAdi jaise jJAna bhI nahIM bana sakate ) pratthabhijJAnAdi jaise jJAnoMkA abhAva honese kAryakA Arambha nahIM
Page #108
--------------------------------------------------------------------------
________________ kArikA 42, 43] devAgama banatA aura jaba kAryakA Arambha hI nahIM taba usakA ( sukhaduHkhAdirUpa athavA puNya-pApAdirUpa ) phala to kahA~se ho sakatA hai ?--nahIM ho sktaa| ataH sarvathA kSaNikaikAnta bhI parIkSAvAnoMke liye AdaraNIya nahIM hai|' kAryake sarvathA asat honepara doSApatti yadyasatsarvathA kArya tanmAjani kha-puSpavat / mopAdAna-niyAmo'bhUnmA''zvAsaH kArya-janmani // 42 // '(kSaNikaikAntameM kAryakA sat-rUpase utpAda to banatA hI nahIM; kyoMki usase siddhAnta-virodha ghaTita hotA hai-kSaNika ekAntameM kisI bhI vastuko sarvathA sat-rUpa nahIM mAnA gayA hai| taba kAryako asat hI kahanA hogaa| ) yadi kAryako sarvathA asat kahA jAya to vaha AkAzake puSpa-samAna na hone rUpa hI hai| yadi asatkA bhI utpAda mAnA jAya to phira upAdAna kAraNakA koI niyama nahIM rahatA aura na kAryakI utpattikA koI vizvAsa hI banA rahatA hai-gehU~ bokara upAdAna kAraNake niyamAnusAra hama yaha AzA nahIM rakha sakate ki usase gehU~ hI paidA hoMge, asadutpAdake kAraNa usase cane jau yA maTarAdika bhI paidA ho sakate haiM aura isalie hama kisI bhI utpAdana-kAryake viSayameM nizcita nahIM raha sakate; sArA hI loka-vyavahAra bigar3a jAtA hai aura yaha saba pratyakSAdikake viruddha hai|' kSaNikaikAntameM hetuphala-bhAvAdi nahIM banate na hetu-phala-bhAvAdiranyabhAvAdananvayAt / santAnAntaravannaikaH santAnastadvataH pRthak // 43 // '( isake sivAya ) kSaNikaikAntameM pUrvottarakSaNoMke hetubhAva aura phalabhAva Adi kabhI nahIM banate; kyoMki sarvathA anvayake
Page #109
--------------------------------------------------------------------------
________________ samantabhadra-bhAratI [pariccheda 3 na honeke kAraNa una pUrvottara kSaNoMmeM santAnAntarako taraha sarvathA anyabhAva hotA hai / ( yadi yaha kahA jAya ki pUrvottara-kSaNoMkA santAna eka hai to yaha ThIka nahIM hai; kyoMki jo ekasantAna hotA hai vaha santAnIse pRthaka nahIM hotA-sarvathA pRthakarUpameM usakA astitva banatA hI nhiiN|' / saMvRti aura mukhyArthakI sthiti anyeSvananyazabdo'yaM saMvRtinaM mRpA katham / mukhyArthaH saMvRttirna syAd vinA mukhyAna saMvRtiH // 44 // 'yadi ( bauddhoMkI orase ) yaha kahA jAya ki anyoMmeM ananya zabdakA yaha jo vyavahAra hai-sarvathA bhinna citta-kSaNoMko jo santAnake rUpameM ananya, abhinna athavA eka AtmA kahA jAtA hai-vaha saMvRti hai-kAlpanika athavA aupacArika hai, vAstavika nahIM to sarvathA saMvRtirUpa honese vaha mithyA kyoM nahIM hai ? avazya hI mithyA hai, aura isaliye usake AdhArapara santAna AtmA jaisI koI vastu vyavasthita nahIM bntii| yadi saMtAnako mukhya arthake rUpameM mAnA jAya to jo mukhyArtha hotA hai vaha sarvathA saMvRtirUpa nahIM hotA aura yadi saMvRtirUpameM use mAnA jAya to saMvati binA mukhyArthake banatI nahIM-mukhyake binA upacArakI pravRtti hotI hI nahIM; jaise siMhake sadbhAva-vinA siMhakA citra nahIM bntaa|' catuSkoTi-vikalpake avaktavyakI bauddha-mAnyatA catuSkoTervikalpasya sarvAnteSUktyayogataH / tattvA'nyatvamavAcyaM cettayoH santAnatadvatoH // 45 // 'yadi ( bauddhoMkI orase ) yaha kahA jAya ki cU~ki saba dharmomeM catuSkoTivikalpake kathanakA ayoga hai-sattva-ekatvAdi
Page #110
--------------------------------------------------------------------------
________________ kArikA 46 ] devAgama kisI bhI dharmake viSayameM yaha kahanA nahIM bana sakatA ki vaha sat-rUpa hai yA asat-rUpa hai athavA sat-asat donoM ( ubhaya ) rUpa hai yA donoMrUpa nahIM ( anubhayarUpa ) hai; kyoMki sarvathA sat kahanepara usakI utpattike sAtha virodha AtA hai, sarvathA asat kahane para zUnya-pakSameM jo doSa diyA jAtA hai vaha ghaTita hotA hai, sarvathA ubhayarUpa kahanepara donoM doSoMkA prasaMga AtA hai aura sarvathA anubhaya pakSake lenepara vastu niviSaya, nIrUpa, niHsvabhAva athavA nirupAkhya ThaharatI hai aura taba usameM kisI bhI vikalpakI utpatti nahIM banatI-ataH una santAna santAnIkA bhI tattva (ekatva-abheda) dharma tathA anyatva ( nAnAtva-bheda ) dharma ( dharma honese ) avAcya ThaharatA hai| tadanusAra ubhayatva-anubhayatva dharma bhI ( avAcya Thaharate haiM ); kyoMki vastuke dharmako vastuse sarvathA ananya ( abhinna ) kahanepara, vastumAtrakA prasaMga AtA hai, vastuse sarvathA anya ( bhinna ) kahanepara vyapadezakI siddhi nahIM hotI arthAt yaha kahanA nahIM banatA ki amuka vastukA yaha dharma hai, sarvathA ubhaya ( bhinnAbhinna ) kahanepara donoM doSa Ate haiM aura sarvathA anubhaya ( na bhinna aura na abhinna ) kahanepara vastu nirupAkhya evaM niHsvabhAva ThaharatI hai-isase santAna-santatIke dharma-viSayameM kucha bhI kahanA nahIM banatA; ( to yaha kathana ThIka nahIM hai; kyoMki ) avaktavyakI uktamAnyatAmeM doSa zravaktavyacatuSkoTivikalpo'pi na kathyatAm / asarvAntamavastu syAdavizeSya-vizeSaNam // 46 // 'taba to ( bauddhoMko ) 'catuSkoTivikalpa avaktavya haiM' yaha bhI nahIM kahanA cAhiye;-kyoMki saba dharmoMmeM uktikA ayoga
Page #111
--------------------------------------------------------------------------
________________ samantabhadra-bhAratI [pariccheda 3 batalAne arthAt sarvathA avaktavya ( anabhilApya ) kA pakSa lenepara 'catuSkoTivikalpa avaktavya hai' yaha kahanA bhI nahIM banatA, kahanese kathaMcit vaktavyatvakA prasaMga upasthita hotA hai aura na kahanese dUsaroMko usakA bodha nahIM karAyA jA sktaa| aisI sthitimeM usake sarvavikalpAtItva phalita hotA hai / jo sarva vikalpAtIta hai vaha asarvAnta ( saba dharmose rahita ) hai aura jo asarvAnta hai vaha ( AkAza-kusumake samAna ) avastu hai; kyoMki usake vizeSya-vizeSaNabhAva nahIM banatA--na vaha vizeSya hai aura na vizeSaNa / ' ( aura yadi yaha kahA jAya ki svasaMvedanase vizeSaNavizeSya-rahita hI tattva pratibhAsita hotA hai to vaha ThIka nahIM; kyoMki svasaMvedanake bhI sattva ( asti va ) vizeSaNakI viziSTatAse vizeSyakA hI avabhAsana hotA hai| svasaMvedanake uttarakAlameM honevAle vikalpabuddhi meM 'svakA saMvedana' isa prakAra vizeSaNavizeSyabhAva avabhAsita hotA hai-svasaMvedanake svarUpameM nhiiN| yadi yaha kahA jAya ki svasaMvedana avizeSya-vizeSaNarUpa hai aura vaha svataH pratibhAsita hotA hai to isase ( bhI ) svasaMvedanameM vizeSaNa-vizeSyabhAva siddha hotA hai; kyoMki vaisA kahanepara avizeSaNavizeSyatva hI vizeSaNa ho jAtA hai / ) niSedha satkA hotA hai asatkA nahIM dravyAdyantarabhAvena niSedhaH saMjJinaH sataH / asadbhedo na bhAvastu sthAnaM vidhi-niSedhayoH // 47 // '( yadi vizeSaNa-vizeSyabhAvako sarvathA asat mAnA jAya to usakA niSedha nahIM banatA; kyoMki ) jo saMjJI ( svadravya-kSetrakAla-bhAvakI apekSA ) sat hotA hai usIkA paradravya-kSetrakAla
Page #112
--------------------------------------------------------------------------
________________ 43 kArikA 48 ] devA bhAvakI apekSA niSedha kiyA jAtA hai, na ki asatkA / sarvathA asat padArtha to vidhi-niSedhakA viSaya hI nahIM hotA - jo padArtha paradravya-kSetra-kAla- bhAvakI apekSAke samAna svadravya - kSetra - kAla-bhAvakI apekSAse bhI asat hai vaha sarvathA asat hai, usakI vidhi kaisI ? jisakI vidhi nahIM usakA niSedha nahIM banatA; kyoMki niSedha vidhi pUrvaka hotA hai / aura isaliye jo sat hokara apane dravyAdikI apekSA kathaMcit vaktavya hai usIke ( paradravyAdikI apekSA niSedha honese ) avaktavyapanA yukta ThaharatA hai / aura jo sat-padArtha svadravyAdikI apekSA kathaMcit vizeSaNa - vizeSyarUpa hai usIke ( paradravyAdikI apekSA ) avizeSya- vizeSaNapanA ThIka ghaTita hotA hai / ataH ekAntase koI vastu avaktavya yA avizeSyavizeSaNarUpa nahIM hai, aisA bauddhoMko jAnanA cAhiye / ' avastukI avaktavyatA aura vastukI avastutA zravastvanabhilApyaM syAtsarvAntaiH parivarjitam / yastvevA'vastutAM yAti prakriyAyA viparyayAt // 48|| - kisI bhI pramANakA 'jo sarvadharmose rahita haiM vaha avastu haiviSaya na hone se -- aura jo avastu haiM vaha ( hI sarvathA ) anabhilApya ( avAcya ) hai na ki vastu; kyoMki jo vastu hai vaha pramANake dvArA pariniSThita ( pratiSThita ) hotI hai aura isaliye sarvathA anabhilApya nahIM hotI / ' ' ( yadi yaha kahA jAya ki sakala- dharmoMse rahita nirUpAkhya vastu syAdvAdiyoMkedvArA svIkRta nahIM hai taba unakA yaha vacana ki 'avastu anabhilApya hai' yukta nahIM jAna par3atA, to yaha kahanA ThIka nahIM hai; kyoMki sarvadharmose rahita avastukA anabhilApyarUpameM kathana para - parikalpanAmAtra se sambandha rakhatA hai, na ki
Page #113
--------------------------------------------------------------------------
________________ 44 samantabhadra-bhAratI [ pariccheda 3 pramANabalase ) pramANabalase to vastu hI avastutAko prApta hotI hai, prakiyAke viparIta ho jAne athavA badala jAnese, arthAt jaba kisI vastukI svadravyAdicatuSTayalakSaNa-prakriyA, jo ki kathaMcidrUpako liye hue hotI hai, badala jAtI hai--paradravya-kSetra-kAlabhAvakI apekSAko dhAraNa karatI hai--taba vaha vastu hI avastu bana jAtI hai| jaise svarUpasiddha ghaTake paTAdi-pararUpoMkI apekSApaTAdike kisI bhI rUpako ghaTa mAnanekI dRSTise-aghaTapanA hai / (yadi yaha kahA jAya ki vastuko hI avastu batalAnA parasparavirUddha hai; kyoMki vastu aura avastukI sthiti eka-dUsareke parihArarUpa hai-vastu avastu nahIM hotI aura na avastu kabhI vastu banatI hai to yaha kahanA ThIka nahIM hai; kyoMki abhAva-vAcaka zabdoMke vacana-dvArA bhI bhAvakA abhidhAna ( kathana) hotA hai; jaise 'abrAhmaNako lAo' isa vAkyameM 'abrAhmaNa' zabda brAhmaNa-vastuke abhAva ( niSedha ) kA vAcaka hote hue bhI brAhmaNase bhinna anya kSatriyAdivastuke abhAvakA vAcaka nahIM kintu unake bhAvakA hI vAcaka hai aura isaliye ukta vAkyake-dvArA yaha samajhA jAtA hai ki 'brAhmaNako nahIM kintu kSatriyAdikako bulAyA jA rahA hai;' tadanusAra hI kSatriyAdikako lAkara upasthita kiyA jAtA hai| isa taraha brAhmaNa koI vastu hai usIko 'abrAhmaNa' zabdake-dvArA kathaMcit avastu kahA gayA hai, sarvathA abhAvarUpa avastu nahIM; aura isalikSe avastukA Azaya yahA~ avivakSita vastu samajhanA cAhiye / avivakSita ( gauNa ) vastu vivakSita ( mukhya ) vastuke astitva ( bhAva )ke binA nahIM banatI ( mukhyAdRte gauNa-vidhirna dRSTa: ) aura na svayaM astitva-vihIna hotI hai| isIse arhanmatAnuyAyI syAdvAdiyoMke yahA~ vastuko hI
Page #114
--------------------------------------------------------------------------
________________ kArikA 49] devAgama avastu kahanemeM koI virodha nahIM AtA--mukhya-gauNakI vyavasthAvidhise dravya-kSetra-kAla-bhAvarUpa prakriyAke svase para aura parase sva-rUpameM badala jAnese yaha saba sughaTita hotA hai| isIse koI vastu sarvathA bhAvarUpa nahIM hai, svarUpakI taraha pararUpase bhI bhAvakA prasaMga Anese; aura na sarvathA abhAvarUpa hI hai, pararUpakI taraha svarUpase bhI abhAvakA prasaMga upasthita honese / vastuko sarvathA bhAva yA sarvathA abhAvarUpa mAnanese vastuko koI vyavasthA hI nahIM bntii| pratyeka vastu bhAvakI taraha abhAva-dharmako bhI sAthameM liye hue hai aura vaha bhI vastukI vyavasthAkA aMga hai| use chor3a denepara vastu-vyavasthA bana hI nahIM sktii| isIliye syAdvAdiyoMke yahA~ apekSAvaza kathaMcit bhAvA'bhAvarUpase vastukA pratipAdana kiyA jAtA hai / ) sarva dharmoke avaktavya honepara unakA kathana nahIM banatA sarvAntAzcedvaktavyAsteSAM kiM vacanaM punaH / saMvRttizcenmRSaivaiSA paramArtha-viparyayAt // 46 // 'yadi ( kSaNika ekAntavAdI bauddhoMke dvArA ) yaha kahA jAya ki 'sarva dharma avaktavya haiM'-sarvathA vacanake agocara hai-to phira unakA dharma-dezanA-rUpa tathA svapakSake sAdhana aura para-pakSake dUSaNarUpa vacana kaisA ?--vaha kisI taraha bhI nahIM bana sakegA aura ekamAtra maunakA hI zaraNa lenA hogA; kyoMki 'sarva dharma avaktavya hai' isa kathanameM svavacana-virodhakA doSa usI taraha sughaTita hotA hai jisa taraha ki koI apane mukhase dUsaroMko yaha pratipAdana kare ki 'maiM sadAke liye maunavratI hU~;' kyoMki usa samaya vaha bola rahA hai isaliye usakA sadAke liye maunavratI honA svayaM usake usa vacanase hI bAdhita ho jAtA hai| sarva
Page #115
--------------------------------------------------------------------------
________________ samantabhadra-bhAratI [ pariccheda 3 dharmoMke sarvathA avaktavya honepara unakI koI carcA-vArtA nahIM bana sakatI, unheM avaktavya kahanA bhI nahIM banatA, avaktavya kahanA bhI unheM vaktavya ThaharAtA hai|' ___'yadi yaha kahA jAya ki ukta vacana saMvRtirUpa hai--vyavahArake pravartanArtha upacArarUpako liye hue hai to isa saMvRtirUpa vacanase satyakA pratipAdana kaise ho sakatA hai ? nahIM ho sakatA; kyoMki saMvRti paramArthake viparIta-yathArthatAke virUddha--honese svayaM bauddhoMke yahA~ mithyA mAnI gaI hai| sarvadharma jaba sarvathA avaktavya haiM taba ve 'avaktavya haiM' isa vacanake dvArA bhI vaktavya nahIM bana sakate aura na dUsaroMko unakA tathA unakI avaktavyatAkA pratyaya ( bodha ) karAyA jA sakatA hai|' avAcyakA hetu azakti, abhAva yA abodha ? azakyatvAdavAcyaM kimabhAvAtkimabodhataH / zrAdyantokti-dvayaM na syAkiM vyAjenocyatAM sphuTam // 50 // 'yahA~ kSaNika ekAntavAdI bauddhoMse pUchA jAtA hai ki tumhArA yaha sarvathA avaktavya kathana kisa hetupara avalambita hai| kyA azaktike kAraNa ?-kathana karanekI sAmarthya na honese avaktavya hai ?-yA abhAvake kAraNa ?-vasta-dharmakA astitva na honese avaktavya hai ? athavA ajJAnake kAraNa ?-vastu dharmokI anabhijJatA-ajAnakArIse avaktavya hai ? (ina tIna kAraNoMse bhinna anya koI kAraNa nahIM ho sakatA; kyoMki maunavrata, prayojanAbhAva, bhaya aura lajjAdika jaise kAraNoMkA, jo ki indriyatAlvAdikaraNavyApArakI azaktimeM nimittakAraNa hote haiM, azaktimeM hI antarbhAva hai| ) ina tInoMmeM Adi aura antake do kAraNoMkA ( azakti tathA ajJAna ) kA kathana to banatA nahIM;
Page #116
--------------------------------------------------------------------------
________________ kArikA 51 ] kyoMki bauddhoMne mahAtmA buddhako prajJApAramitAke rUpameM sarvajJa mAnA hai aura usameM kSamA, maitrI, dhyAna, dAna, vIrya, zIla, prajJA, karuNA, upAya aura pramoda nAmake dasa bala aMgIkAra kiye haiM / aisI sthitimeM ukta do kAraNoM kA kathana kaise bana sakatA hai ? nahIM bana sakatA / taba tIsarA kAraNa hI zeSa raha jAtA hai / ataH akktavyakA bahAnA banAnese kyA ? spaSTa kahiye ki vastutattvakA sarvathA abhAva hai -- kisI bhI vastukA kahIM koI astitva nahIM hai / aisA spaSTa kahanese mAyAcArakA doSa nahIM rahegA, jo ki buddhake AptatvameM bAdhaka par3atA hai, aura taba isa avaktavyavAda aura sarvathA abhAvarUpa zUnyavAda meM koI antara nahIM rahegA / ' kSaNikaikAntameM hiMsA - ahiMsAdikI viDambanA hinastyanabhisaMdhAtR na hinastyabhisaMdhimat / badhyate tadvayApetaM cittaM baddhaM na mucyate // 51 // devAgama 47 ' ( bauddhoM ke kSaNa-kSaNameM niranvaya - vinAzarUpa siddhAntake anusAra ) jo citta hiMsAke abhiprAyase rahita hai vaha to hiMsA karatA hai, jo hiMsA karaneke abhiprAyase yukta hai vaha hiMsA nahIM karatA, jisane hiMsAkA koI abhiprAya athavA saMkalpa nahIM kiyA aura na hiMsA hI kI vaha citta bandhanako prApta hotA hai aura jo citta bandhanako prApta hotA hai usakI mukti nahIM hotI - mukti anya abaddha - cittakI hotI hai; kyoMki hiMsAkA abhiprAya karanevAlA citta vaisA abhiprAya karaneke kSaNameM hI naSTa ho jAtA hai aura uttarakSaNameM dUsarA citta, jisane hiMsAkA koI irAdA, vicAra athavA saMkalpa nahIM kiyA, usa hiMsA - kAryako karatA hai; usa hiMsaka cittake tatkSaNa naSTa ho jAnepara tIsare kSaNameM tIsarA hI citta, jisane na to hiMsAkA koI saMkalpa kiyA aura na hiMsAkArya
Page #117
--------------------------------------------------------------------------
________________ 48 samantabhadra-bhAratI [pariccheda 3 hI kiyA, usa dvitIya cittake hiMsAkarmase bandhanako prApta hotA hai aura vandhako prApta hue usa tRtIya cittake bhI tatkSaNa naSTa ho jAnepara use usa pApakarmake bandhanase muktikI prApti nahIM hotI-taba mukti kisakI hotI hai ? kyA abaddha-cittakI bhI mukti banatI hai ? nahIM bntii| muktike bandhapUrvaka honese jaba bandhana hI nahIM taba bandhanase chuTakArA pAnerUpa mukti kaisI ? isa taraha bauddhoMke yahA~ kRtakarmake phalakA nAza aura akRtakarmake phala-bhogakA prasaMga upasthita hotA hai--arthAt jisane karma kiyA vaha usake phalakA bhoktA nahIM hotA aura jisane karma nahIM kiyA use usa karmakA phala bhoganA hotA hai, jo ki eka upahAsakA viSaya hai| isake sivAya jaba baddha-cittakI mukti nahIM hotI taba muktike liye yama-niyamAdikA anuSThAna vyartha ThaharatA hai|' nAzako nirhetuka mAnanepara doSApatti ahetukatvAnnAzasya hiMsAheturna hiMsakaH / citta-santati-nAzazca mokSo nASTAGga-hetukaH // 52 // '(kSaNika ekAntavAdI bauddhamatake anusAra nAza svayaM hotA hai, usakA koI kAraNa nahIM hotA ), jaba nAzakA koI kAraNa nahIM hotA taba hiMsaka hiMsAkA hetu nahIM ThaharatA--kisIko hiMsaka kahanA nahIM bntaa| isI taraha citta-santatike nAzarUpa jo mokSa mAnA gayA hai vaha bhI aSTAGgahetuka nahIM bntaa| bauddhoMke yahA~ mokSa ( nirvANa ) ko jo samyaktva, saMjJA, saMjJI, vAkkAyakarma, antarvyAyAma, ajIva, smRti, aura samAdhi ina ATha hetuoMse huA batalAyA jAtA hai vaha nAzake nirhetuka honese usI taraha bAdhita ThaharatA hai jisa taraha sugatake sarvajJatA aura asarvajJatA donoMkA kathana viruddha ThaharatA hai|'
Page #118
--------------------------------------------------------------------------
________________ 49 kArikA 53 ] devAgama virUpakAryArambhake liye hetukI mAnyatAmeM doSa virUpa-kAryArambhAya yadi hetu-smaagmH| zrAzrayibhyAmananyo'sAvavizeSAdayuktavat // 53 // '( bauddhamatameM anvayake abhAva athavA niranvaya-vinAzake svIkAra karanese sarUpa-sadRzakArya koI hotA nahIM, taba ) yadi bauddhoMke dvArA visadRzakAryake Arambhake liye hetukA samAgama iSTa kiyA jAtA hai-hiMsAke heturUpa hiMsaka ( vadhaka ) kA aura mokSake heturUpa samyaktvAdi aSTa-aMgakA vyApAra mAnA jAtA hai to vaha hetu-samAgama nAza tathA uttpAda donoMkA kAraNa honese unakA AzrayabhUta hai aura isaliye apane AzrayI nAza aura utpAdarUpa donoM kAryoMke sAtha ananyarUpa hai--jo mudgaraprahAra ghaTanAza-kAryakA hetu hai vahI kapAloM ( ThIkaroM ) ke utpAda-kAryakA bhI hetu hai, donoM kAryoMkA hetu bhinna-bhinna na honese donoMke liye ayuktakI bhA~ti-tAdAtmyako prApta zIzamapanA aura vRkSapanAke kAraNa-kalApakI taraha-eka hI hetukA vyApAra ThIka ghaTita hotA hai aura isase bauddhoMkA nAza-kArya bhI sahetuka ThaharatA hai, jise ve nirhetuka batalAte hai, yaha eka hetu-doSa isa hetu-samAgamakI mAnyatAmeM upasthita hotA hai| yadi vinAzake liye hetukA samAgama nahIM, to utpAdake liye bhI hetukA samAgama mata mAnoM; kyoMki kAryakI dRSTise-nAza aura utpAda donoMmeM koI bheda na honese--ekako nirhetuka aura dUsareko sahetuka batalAnA yuktisaMgata nahIM kahA jA sktaa|' vyAkhyA-bauddhoMse prazna hai ki yadi vinAza nirhetuka hai, usakA koI kAraNa nahIM hai, vaha svarasataH hotA hai, to kAraNoM( hiMsAjanaka hiMsaka aura mokSahetu samyaktvAdi aSTAGga ) kA
Page #119
--------------------------------------------------------------------------
________________ 50 samantabhadra-bhAratI [pariccheda 3 vyApAra kisake lie hotA hai ? isa praznakA ve yaha samAdhAna karate haiM ki visadRza-kAryake utpAdake liye kAraNoMkA vyApAra hotA hai| parantu unakA yaha samAdhAna ThIka nahIM hai; kyoMki kAraNoMkA vyApAra nAza tathA utpAda donoMkA janaka honese Azraya hai aura Azraya apane AzrayIse--utpAda-nAzaseananya-abhinna hotA hai, bhinna nhiiN| kAraNa ki una donoMmeM paraspara koI antara nahIM hai| ThIka usI prakAra jisa prakAra ki apRthak-siddha padArthoMke kAraNa-vyApArameM bheda nahIM hotaa| zizapA aura vRkSa tathA citrajJAna aura nIlAdi-nirbhAsa ina apRthak-siddha padArthoMse unakA kAraNa-vyApAra bhinna nahIM hai| eka kAraNa-samUhase hI unakA AtmalAbha hotA hai| vAstavameM jo pUrvAkArakA vinAza hai vahI uttarAkArakA utpAda hai| ataH donoMkA kAraNa eka hI sAmagrI hai, bhinna nhiiN| anyathA, vaizeSika matakA prasaMga aavegaa| kaisA Azcarya hai ki visadRzakAryake utpAdaka kAraNoMse vinAzake kAraNa bhinna na honese use to nirhetuka svIkAra kiyA jAtA hai, aura vinAzake kAraNoMse utpAdake kAraNa bhinna na honese use nirhetuka nahIM mAnA jAtA ! ataH nAza aura utpAdameM koI antara na honese donoMko sahetuka yA ahetuka mAnanA caahie| ekako ahetuka aura dUsareko sahetuka mAnanA yuktiyukta nahIM hai| skandhAdike sthityutpattivyaya nahIM banatA skandhAH santatayazcaiva sNvRtitvaadsNskRtaaH| sthityutpattivyayAsteSAM na syuH khara-viSANavat // 54 // '( jaba kSaNika ekAntavAdI bauddhoMke dvArA virUpa-kAryArambhake liye hetukA samAgama mAnA jAtA hai taba yaha prazna paidA
Page #120
--------------------------------------------------------------------------
________________ -- kArikA 54 ] devAgama hotA hai ki usa hetuse paramANu-kSaNa utpanna hote haiM yA skandha-santatiyA~ ? prathama pakSa paramANu-kSaNoMkA utpanna honA mAnanese sthApya-sthApaka aura vinAzya-vinAzakabhAvakI tarahahetu-phalabhAvakA bhI virodha upasthita hotA hai| taba sahetukA utpatti kaise bana sakatI hai ? kArya-kAraNake abhAva honepara ye sthiti, utpatti aura vyaya dharma virodhako prApta hote haiM; kyoMki paramANu niraMza hote haiN| "na hetu-phalabhAvAdiranyabhAvadananvayAt' isa vAkya-dvArA 43vIM kArikAke antargata kSaNika-ekAntameM pahale hI kArya-kAraNa-bhAvakA niSedha kiyA jA cukA hai| sthiti aura vinAzakI taraha ahetukA utpatti bhI nahIM banatI; kyoMki sthApya-sthApakake abhAvameM jisa prakAra sthitikA aura vinAzyavinAzakake abhAvameM jisa prakAra vinAzakA bhI abhAva hotA hai usI prakAra hetu-phalabhAvake abhAvameM utpattikA bhI abhAva hotA hai, taba ahetukA utpattikI kalpanA kaisI ? yadi dUsarApakSaskandha-santatiyoMkA utpanna honA-mAnA jAya to) skandhasantatiyA~ bauddhoMke yahA~ paramArtha sat na honese asaMskRta haiM--akAryarUpa haiM--taba unake liye hetukA samAgama kaisA ? sAdhyake abhAvameM sAdhanakA bhI abhAva hotA hai / ataH ( rUpa, vedanA, vijJAna, saMjJA aura saMskAra rUpameM mAne gaye ) bauddhoMke jo pA~ca skandha haiM ve koI pAramArthika sat na hokara saMvRtirUpa kalpanA-mAtra haiM; unake sthiti, utpatti aura vinAzakA vidhAna gadheke sIMgakI taraha nahIM bntaa|- gadheke sIMgakA sadbhAva na honese jaise usameM sthiti, utpatti aura vinAza ye tInoM ghaTita nahIM hote vaise hI paraspara asaMbaddha rUparasa-gandha-sparzake paramANurUpa 'rUpaskandha', sukha-duHkhAdirUpa 'vedanA
Page #121
--------------------------------------------------------------------------
________________ samantabhadra-bhAratI [ pariccheda 3 skandha' savikalpaka aura nirvikalpaka jJAnake bhedarUpa vijJAnaskandha, vRkSAdivastuoMke nAma ( zabda ) rUpa saMjJAskandha aura jJAnapuNya-pApakI vAsanArUpa saMskAraskandha jaba vAstavika na hokara kAlpanika haiM to unake sthiti- utpatti aura vinAza ye tInoM ghaTita nahIM hote aura inake ghaTita na honese ve koI kArya nahIM rahate taba unake liye hetu-samAgamakI kalpanA hI vyartha ThaharatI hai|' ubhaya tathA avaktavya ekAntoMkI sadoSatA virodhAnnobhayaikAtmyaM syAdvAda-nyAya-vidviSAm / avAcyataikAnte'pyukti vAcya miti yujyate // 55 // 'yadi nityatva aura anityatva donoM ekAntapakSoMko eka rUpameM mAnA jAya to yaha bAta syAdvAdanyAyake vidveSiyoMke-sarvathA ekAntavAdiyoMke--yahA~ banatI nahIM; kyoMki isa mAnyatAmeM virodha doSa AtA hai--jaisA ki eka sAtha jIne-maranemeM virodha hai vaisA hI virodha yahA~ bhI ghaTita hotA hai|' (yadi donoM ekAntoMkA tAdAtmya mAnA jAya to nityatva aura anityatva donoM yA to nityatvarUpameM pariNata ho jAya~ge yA anityatvarUpameM; kyoMki tAdAtmyAvasthAmeM virodhI sthiti na rahakara eka hI sthiti ho jAtI hai| jaba nityatva-anityatvarUpa donoM ekAntoMmeMse kisI eka hI ekAntakI sthiti rahI taba yugapat ubhaya ekAntoMkI mAnyatA viruddha ThaharatI hai|) 'yadi ( nityatva va anityatva donoM ekAntoMkI mAnyatAmeM virodhakI upasthitike bhayase ) avAcyatA ( anabhilApyatA ) kA ekAnta mAnA jAya to vaha bhI nahIM banatA; kyoMki sarvathA avAcyakA siddhAnta mAnanepara 'tatva sarvathA anabhilApya hai' aisA amilApa (vacana-vyavahAra ) karanevAle bauddhoMke svavacana
Page #122
--------------------------------------------------------------------------
________________ kArikA 56 ] devAgama virodha upasthita hotA hai-usI prakAra jisa prakAra ki usa puruSake upasthita hotA hai jo yaha kahe ki 'maiM sadA maunavratI hU~'; kyoMki usakA vaisA kahanA usake sadA mauna-vratakA virodhI hai|' nitya-kSaNika-ekAntoMkI nirdoSa vyavasthAvidhi nityaM ttprtybhijnyaanaanaaksmaattdvicchidaa| kSaNikaM kAlabhedAtte buddhayasaMcaradoSataH // 56 // '( he syAdvAdanyAya-nAyaka arhan bhagavan ) Apake matameM ( sampUrNa jIvAdi ) vastutatva kathaMcit nitya hai; kyoMki usakA pratyabhijJAna hotA hai-yaha vahI hai jo pahale dekhA thA, aisA pUrvottara-dazAmeM jo ekatvakA bodha hotA hai vaha usake nityatvako siddha karatA hai| aura yaha pratyabhijJAna akasmAt-binA kisI kAraNake niviSaya tathA bhrAntarUpa-nahIM hotA; kyoMki aviccheda rUpase binA kisI bAdhAke anubhavameM AtA hai| ( yadi pratyakSako bAdhaka mAnA jAya to vaha ThIka nahIM hai; kyoMki pratyakSakA viSaya vartamAna paryAyAtmaka vastu honese pUrvA'paraparyAyavyApI ekatvalakSaNa pratyabhijJAnake viSayameM usakI pravRtti nahIM bntii| jo apanA viSaya nahIM, usameM koI bAdhaka yA sAdhaka nahIM hotA jaise zrotraindriyake jJAna-viSayameM cakSuindriyakA jJAna / ) aura Apake matameM vastutattva kathaMcit kSaNika hai-anitya hai; kyoMki usameM kAlake bhedase pariNAma-bheda pAyA jAtA haikSaNa-kSaNameM vastukI paryAyeM palaTatI rahatI haiM, jo kathaMcit ekadUsarese bhinna hotI haiN| paryAyoMke isa palaTana ( parivartana ) evaM pariNamanase vastumeM pratikSaNa utpAda-vyayake hote rahanepara bhI vastukA apane dhrauvya guNake kAraNa kabhI nAza nahIM hotaa| isI paryAyadRSTise vastu kathaMcit kSaNika hai-sarvathA kSaNika nhiiN|
Page #123
--------------------------------------------------------------------------
________________ 54 samantabhadra-bhAratI [pariccheda 3 vastuko sarvathA kSaNika tathA sarvathA nitya mAnanepara jJAnakA saMcAra nahIM bana sakegA, yaha doSa aaegaa| jJAnakA saMcAra anekAntakI mAnyatAmeM hI pratItigocara hotA hai|' utpAda-vyaya sAmAnyakA nahIM, vizeSakA hotA hai na sAmAnyAtmanodeti na vyeti vyaktamanvayAt / vyetyudeti vizeSAtte sahaikatrodayAdi sat // 57 // (he bhagavan ! ) Apake matameM sAmAnya svarUpase--sarva avasthAoM athavA pUrvottara-paryAyoMmeM sAdhAraNa svabhAvarUpase rahanevAle dravyakI dRSTise--na to koI vastu utpanna hotI hai aura na vinAzako prApta hotI hai, kyoMki prakaTa anvayarUpa hai-vastukA sAmAnya svarUpa jo dravyasvabhAva hai vaha usakI saba avasthAoMmeM sadA sthira rahatA hai|' . ( yadi yaha kahA jAya ki kATe hue nakha-keza phirase upajate haiM, unameM anvayake darzana-dvArA vyabhicAra-doSa AtA hai; kyoMki unameM utpatti aura vinAza donoM dikhAI par3ate haiM jaba ki anvayake kAraNa ve donoM na hone cAhiye the, to aisA kahanA ThIka nahIM hai; kAraNa ki anvayake sAtha 'vyakta' vizeSaNa lagA huA hai, jo isa bAtakA sUcaka hai ki ekatvAnvaya pramANase bAdhita nahIM honA caahiye| yahA~ ye nakhAdika ve hI haiM aisA ekatvAnvaya prakaTa-pramANase bAdhita haiM; kyoMki utpanna nakhAdika ve hI na hokara unake sadRza hai jo kaTa cuke haiN| ) 'vizeSarUpase--paryAya athavA vyatirekakI dRSTise--vastu vinazatI tathA upajatI hai| eka vastumeM yugapat utpAda, vyaya
Page #124
--------------------------------------------------------------------------
________________ kArikA 58] devAgama aura dhrauvyakA honA 'sat' kahalAtA hai--jaisAki sUtrakArake 'utpAda-vyaya-dhrauvyayuktaM sat' isa vacanase bhI jAnA jAtA hai|' utpAdAdikI bhinnatA aura nirapekSa honepara avastutA kAryotpAdaH kSayo hetoniyamAllakSaNAtpRthak / na tau jAtyAdyavasthAnAdanapekSAH khapuSpavat // 58 // 'hetukA-upAdAnakAraNakA-jokSaya hai--pUrvAkArase vinAza hai-vaha uttarAkArarUpa kAryakA utpAda hai; kyoMki donoMke eka hetukA niyama hai-jo hetu utpAdarUpa kAryake utpAdakA hai vahI upAdAnake vinAzakA hetu hai| isase bauddhoMkA utpAdako sahetuka aura vinAzako nirhetuka batalAnA bAdhita ThaharatA hai / ( isa para yadi yaha kahA jAya ki utpAda aura vinAza donoMkA eka hI hetu honepara donoM abhinna Thaharate haiM, to yaha ThIka nahIM, kyoMki ) utpAda aura vinAza donoM lakSaNabhedake kAraNa eka dUsarese kathaMcit bhinna haiM-kAryotpAdakA lakSaNa svarUpalAbha hai aura hetukSayakA lakSaNa svabhAvapracyuti hai| isa taraha bhinna lakSaNase lakSita honeke kAraNa donoM kathaMcit bhinna haiM-sarvathA bhinna nahIM / jAti Adike avasthAnake kAraNa nAza aura utpAda donoM bhinna hI nahIM, kathaMcit abhinna bhI hai; kyoMki miTTI Adi dravyake binA ghaTakA nAza aura kapAlakA utpAda nahIM banatA-nAza aura utpAda donoM paryAyakI apekSAse haiM, jAtyAdike avasthAnarUpa sadvyakI apekSAse nahIM / sadvya miTTI Adi hai, vahI ghaTAkAra rUpase naSTa huI aura kapAlake rUpase utpanna huI, aisA spaSTa pratIta hotA hai| yadi utpAda, vyaya aura dhrauvya paraspara apekSA na rakheM, to
Page #125
--------------------------------------------------------------------------
________________ samantabhadra-bhAratI [pariccheda 3 tInoM hI AkAzake puSpake samAna avastu ThahareM-sthiti aura vinAzake binA kevala utpAda nahIM banatA, nAza aura utpAdake binA sthiti nahIM banatI aura sthiti tathA utpAdake binA vinAza nahIM bntaa| isase yaha spaSTa phalita hotA hai ki jo sat hai vaha utpAda-vyaya-dhrauvyase yukta hai, anyathA usakA satva hI nahIM banatA, vaha AkAzakusumake sadRza avastu ThaharatA hai|' eka dravyakI nAzotpAdasthitimeM bhinna bhAvoMkI utpatti ghaTa-mauli-suvarNArthI nAzotpAdasthitiSvayam / zoka-pramoda-mAdhyasthyaM jano yAti sahetukam // 56 // '( suvarNa ghaTako tor3akara mukuTake banAye jAnepara ) nAza, utpAda aura sthitiko jo avasthAe~ hotI haiM, unameM yaha ghaTakA arthIjana zoka ( viSAda ) ko, mukuTakA arthI harSako aura suvarNakA arthI zoka tathA harSase rahita madhyastha-bhAvako prApta hotA hai aura yaha saba sahetuka hotA hai--ghaTA ke zokakA kAraNa ghaTakA nAza hai, mukuTA ke harSakA kAraNa mukuTakA utpAda hai aura suvarNA ke madhyastha-bhAvakA kAraNa suvarNakI sthiti hai-jo suvarNa ghaTake rUpameM thA vahI mukuTake rUpameM vidyamAna hai, isase usake liye zoka tathA harSakA koI kAraNa nahIM rhtaa| binA hetuke una ghaTa-mukuTa-suvarNArthiyoMke zokAdikI utpatti nahIM bntii|' (bauddhoMkA jo yaha kahanA hai ki viSAdAdike koI hetu nahIM hote; kintu pUrvaviSAdAdike vAsanAmAtra-nimittase viSAdAdika utpanna hote haiM, vaha ThIka nahIM; kyoMki pUrvaviSAdAdike vAsanAmAtra nimittake hote hue bhI una viSAdAdike niyamakA saMbhava nhiiN| ) isa taraha laukika janoMkI utpAdAdi-viSayaka-pratItike bhedase yaha siddha hai ki vastu utpAda, vyaya aura dhrauvya aise tIna
Page #126
--------------------------------------------------------------------------
________________ 17 kArikA 60 ] devAgama rUpameM vyavasthita hai / aba eka dUsare dRSTAnta-dvArA isa viSayako aura spaSTa kiyA jAtA hai| vastutatvakI trayAtmakatA payovrato na dadhyatti na payoti ddhivrtH| agorasavato nobhe tasmAttattvaM trayAtmakam // 60 // 'jisake dugdha lenekA vrata hai--Aja maiM dUdha hI lU~gA aisI pratijJA hai-vaha dahI nahIM khAtA, jisake dahI lenekA vrata hai vaha dugdha nahIM pItA aura jisakA gorasa na lenekA vrata hai vaha dUdha-dahI donoM hI nahIM khaataa| isase mAlUma hotA hai ki vastutattva trayAtmaka hai--yugapat utpAda-vyaya-dhrauvyarUpa hai|' ___ vyAkhyA-eka hI vastumeM pratItikA nAnApana usa vastuke vinAza, utpAda aura sthiti ( dhrauvya ) kA sAdhaka jAna par3atA hai--jo dUdharUpase nAzako prApta ho rahA hai vahI dadhirUpase utpadyamAna aura gorasarUpase vidyamAna ( dhrauvya ) hai; kyoMki dUdha aura dahI donoM hI gorasarUpa haiN| gorasakI ekatAke hote hue bhI jo dadhirUpa hai vaha dugdharUpa nahIM; jo dugdharUpa hai vaha dadhirUpa nahIM; aisA vratiyoMke dvArA dravya-paryAyakI vibhinna pratIti-vaza bheda kiyA jAtA hai / yadi pratItimeM trirUpatA na ho to ekake grahaNameM dUsare kA tyAga nahIM bntaa| isa taraha vastutattvake trayAtmaka sAdhana-dvArA usakA prastuta nitya-anitya aura ubhaya-sAdhana bhI virodhako prApta nahIM hotA; kyoMki eka hI vastumeM sthiratAke vyavasthApana-dvArA vaha kathaMcit nitya aura nAzotpAdake pratiSThApana-dvArA kathaMcit anitya siddha hotA hai aura isaliye yaha ThIka kahA jAtA hai ki saMpUrNa vastusamUha kathaMcit nitya hI hai, kathaMcit anitya hI hai, kathaMcit ubhaya
Page #127
--------------------------------------------------------------------------
________________ samantabhadra-bhAratI [pariccheda 4 rUpa hI hai, kathaMcit avaktavya hI hai, kathaMcit nityAvaktavya hI hai, kathaMcit anityAvaktavya hI hai aura kathaMcit ubhayAvaktavya hI hai| aura isa saptabhaMgIkI vyavasthApanaprakriyAko usI prakArase nayapramANakI apekSAse yojita karanA cAhiye jisa prakAra ki vaha bhAvAdi tathA ekAdi saptabhaMgiyoMkI vyavasthAke liye kI gaI hai| iti devAgamAptamImAMsAyAM tRtIyaH paricchedaH caturtha pariccheda kArya-kAraNAdikI sarvathA bhinnatAkA ekAnta kArya-kAraNa-nAnAtvaM guNa-guNyanyatApi ca / sAmAnya-tadvadanyatvaM caikAntena yadISyate // 6 // 'yadi (vaizeSikamatAvalambiyoMke matAnusAra) ekAntase--sarvathA rUpameM--kArya-kAraNakA bheda mAnA jAtA hai, guNa-guNIko bhinnatA svIkAra kI jAtI aura sAmAnya tathA sAmAnyavAn jo dravya-guNakarmarUpa trika hai usakA eka-dUsarese anyatva iSTa kiyA jAtA hai ( to usameM jo bAdhA AtI hai use Age batalAyA jAtA hai| ) vyAkhyA--yahA~ vaizeSikamatAnusAra 'kArya' zabdase calanAdi kriyArUpa karmakA, tantu Adi avayavarUpa kAraNake avayavIkA, saMyogAdirUpa anitya guNakA aura pradhvaMsAbhAvakA grahaNa hai; 'kAraNa' zabda samavAyIkA, samavAyivAnkA ( karmavAnkA, anityaguNavAnkA, paTAdi avayavoMkA ) aura pradhvaMsake prati kAraNakA vAcaka hai; 'guNa' zabda nitya-guNakA, 'guNI' zabda guNake AzrayabhUta dravyakA,
Page #128
--------------------------------------------------------------------------
________________ kArikA 61] devAgama 'sAmAnya' zabda para-apara-jAtikA aura 'sAmAnyavAn' zabda dravyaguNa-karmarUpa arthakA bodhaka hai| vaizeSikamatakA kathana hai ki kriyA-takriyAvAnkA; samavAya-samavAyIkA, avayava-avayavIkA, guNa-guNIkA, vizeSaNa-tadvizeSyakA, sAmAnya-tatsAmAnyavAnkA aura abhAva-tadvizeSyakA eka-dUsarese sarvathA bhinnapanA hI hai; kyoMki unakA bhinna pratibhAsa hotA hai, sahyAcala vindhyAcalakI taraha___ apane isa 'bhinnapratibhAsatva' hetuko asiddha-viruddhAdi doSoMse rahita siddha karanekA prayatna kiyA gayA hai aura usa prayatnameM eka bAta yaha bhI kahI gaI hai ki kArya-kAraNAdikA lakSaNa eka-dUsarese bhinna hai aura vaha bhinna-lakSaNa bhinna pratibhAsakA hetu hai, vastu yadi eka hai to usakA bhinna-lakSaNase pratibhAsa nahIM hotaa| isase bhinna-pratibhAsa hetu viruddha nahIM hai; kyoMki bhinnalakSaNalakSita vipakSameM usakI vRttikA abhAva hai| dUsarI bAta yaha bhI kahI gaI hai ki jinakA aisA anumAna hai ki kArya-kAraNakA, guNa-guNIkA tathA sAmAnya-sAmAnyavAnkA ekadUsareke sAtha tAdAtmya hai-abheda hai; kyoMki unakA deza (kSetra) abhinna hai / jinakA tAdAtmya nahIM hotA unakA deza abhinna nahIM hotA, jaise ki sahyAcala aura vindhyAcala kA / prakRta kArya-kAraNAdikA deza abhinna hai ataH unakA tAdAtmya hai; aura isa anumAnase ve kArya-kAraNAdikI bhinnatAke ekAntako bAdhita ThaharAte haiM, vaha ThIka nahIM hai; kyoMki dezA'bheda do prakArakA hai-eka zAstrIya aura dUsarA laukika / kArya-kAraNAdikA zAstrIya dezA'bheda asiddha hai--zAstrakI apekSAse paTAdirUpa kAryakAsvakIya kAraNa tantusamUha aura tantuoMkA kAraNa kapAsAdi isa taraha sabakA
Page #129
--------------------------------------------------------------------------
________________ samantabhadra-bhAratI [ pariccheda 4 sva-anya-kAraNadezakI dRSTise dezabheda hI hai / laukika dezA'bhedakA AkAza - AtmAdike sAtha vyabhicAradoSa ghaTita hotA hai; kyoMki laukika dezakI apekSA AkAza aura AtmAdike bhinna- dezakA abhAva hone para bhI unakA tAdAtmya nahIM hai / ukta bhinnataikAntameM dopa ekasyA'neka vRttirna bhAgAbhAvAdvahUni vA / bhAgitvAdvA'sya naikatvaM doSo vRtteranArhate // 62 // 60 ' (yadi vaizeSikamatAnusAra kArya-kAraNa, guNa-guNI aura sAmAnya-sAmAnyavAnko sarvathA eka dUsarese bhinna mAnA jAya to ) ekako - paTAdi avayavIrUpa kArya - dravyAdikI - ( apane Arambhaka tantu Adi) anekoM meM -- kAraNAdikameM - vRtti - pravRtti nahIM banatI; kyoMki usa eka vibhAga abhAvase niraMzapanA mAnA gayA hai - jabaki vRtti honI cAhiye; anyathA kArya-kAraNabhAvAdikA virodha usI taraha ghaTita hogA jisa taraha akArya-kAraNarUpa tantu- ghaTakA aura mRtpiNDa- paTakA kArya-kAraNabhAva viruddha hotA hai / yadi ( avayavI Adi ) ekako bhAgitvarUpa Azrita karake vRtti mAnI jAya to isase ekakA ekatva sthira nahIM rahatA - vaha vibhakta hokara bahurUpameM pariNata ho jAtA hai / isake sivAya yaha prazna paidA hotA hai ki ekakI aneka meM vaha vRtti tantu Adike lakSaNa AdhArake prati ekadezarUpase hotI hai yA sarvAtmaka rUpase ? eka dezarUpase vaha nahIM banatI; kyoMki eka paTAdi kArya dravyake niSpradeza hone se tantu Adi aneka adhikaraNoMmeM usakA vartanA nahIM banatA aura pratyekameM sarvAtmakarUpase vRttike hone para eka avayavI Adike bahutvakA prasaMga upasthita hotA hai-- jitane avayava utane hI avayavI Thaharate haiM, jitane saMyogI Adi guNI utane hI aneka avayavoM meM sthita
Page #130
--------------------------------------------------------------------------
________________ kArikA 62, 63 ] devAgama 61 saMyogAdi guNa Thaharate haiM aura jitane sAmAnyavAn artha utane hI sAmAnya hone cAhiye / parantu aisA nahIM hai / ataH ekakI anekameM sarvAtmaka athavA sarvadeza vRtti mAnanese, Arhanmatase bhinna jo sarvathA ekAntamata hai usameM doSa AtA hai / isa taraha ekakI anekameM pravRttikA mAnanA aura na mAnanA donoM hI sadoSa Thaharate haiM / ekadezarUpa aura sarvAtmaka vRttise bhinna vRttikA anya koI prakAra nahIM hai / ' ( yadi vaizeSikamatakI mAnyatAnusAra samavAya- sambandhako prakArAntara mAnA jAya - yaha kahA jAya ki samavAya - sambandha kAraNa avayavI Adi avayavAdikameM vartatA hai, binA samavAyasambandhake vartanake arthakA abhAva hai to yaha kahanA bhI ThIka nahIM hai; kyoMki yahA~ bhI vahI prazna paidA hotA hai ki avayavI AdikI avayavAdika meM vaha samavAyavRtti ekadeza hai athavA sarvAtmaka ? aura donoM meM se kisI bhI prakArakI samavAyavRttiko mAnane para vahI doSa ghaTita hotA hai, jise Upara batalAyA gayA hai / ) deza-kAla- vizeSe'pi syAvRttiryuta-siddhavat / samAna- dezatA na syAnmUrta kAraNa- kAryayoH // 63 // ' ( yadi avayavAdi aura avayavI AdimeM sarvathA bheda svIkAra kiyA jAya to ) deza aura kAlakI apekSAse bhI unameM -- avayavAdi aura avayavI AdimeM- -bheda mAnanA par3egA aura taba gruta-siddhake samAna - pRthak-pRthak AzrayameM rahane vAle ghaTa - vRkSakI tarahaunameM bhI vRtti ( samavAya - sambandhakI vartanA ) mAnanI hogI / . ( phalataH ) mUrtika kAraNa aura kAryameM jo samAna ( abhinna ) dezatA - ekakAla - dezatA -- dekhI jAtI hai vaha nahIM bana sakegI / ' - vyAkhyA- - avayavAdi aura avayavIAdimeM sarvathA bheda mAnane
Page #131
--------------------------------------------------------------------------
________________ samantabhadra-bhAratI pariccheda 4 para unameM dezabheda aura kAlabheda bhI mAnanA par3egA aura unakA sambandha yuta-siddhoM jaisA hogA; taba unameM abhinnadezatA kaise bana sakatI hai ? yaha bAta vaizeSikoMko socanekI hai| yadyapi AtmA aura AkAzameM atyanta bheda hone para bhI unameM na dezabheda hai aura na kAlabheda hai aura isaliye yaha atyantabheda kArya-kAraNake deza aura kAlake bhedakA niyAmaka nahIM hai, tathApi sat, dravyatva Adi rUpase AtmA aura AkAzameM bhI atyantabheda asiddha hai| ata eva unake abhinnadeza aura abhinnakAlake honemeM koI bAdhA nahIM hai| AzrayA''zrayi-bhAvAna svAtantryaM samavAyinAm / ityayuktaH sa sambandho na yuktaH samavAyibhiH // 64 // 'yadi aisA kahA jAya ki samavAyiyoMmeM-avayava-avayavI ( tantu-paTa) AdimeM--( samavAyake dvArA ) AzrayA''zrayIbhAva honeke kAraNa svatantratA nahIM hai, jisase deza va kAlako apekSA bheda honepara bhI vRtti ( samavAya-sambandha-vartanA ) banatI, to yaha kahanA ThIka nahIM hai / ( kyoMki taba yaha prazna uThatA hai ki vaha samavAya samavAyioMmeM svataH vartatA-sambandhita hotA hai yA anya samavAyase vartita-sambandhita hotA hai / yadi svataH sambandhita hotA hai to phira avayavI bhI apane avayavoMmeM svataH sambaddha ho jAyagA, usake liye eka alaga samavAyakI vyartha-kalpanAse kyA natIjA ? yadi anya samavAyase vaha sambandhita hotA hai to vaha anya samavAya bhI anya tRtIyase aura tRtIya bhI anya caturthase sambandhita mAnanA par3egA aura isa taraha aneka samavAyoMkI kalpanA karanepara eka samavAyakI mAnyatA bAdhita ThaharegI aura anavasthAdoSakA prasaMga bhI upasthita hogaa|)
Page #132
--------------------------------------------------------------------------
________________ kArikA 65 ] devAgama ( yadi yaha kahA jAya ki samavAya anAzrita hone se sambandhAntarakI apekSA nahIM rakhatA, kintu asambaddha hI rahatA hai to yaha kahanA ucita nahIM; kyoMki ) jo svayaM asambaddha (sambandha rahita ) hai vaha eka ( avayavI ) kA dUsare ( avayavoM ) ke sAtha sambandha kaise karA sakatA hai ? sambandharahita honekI hAlata meM vaha dUsare ( dravyAdi ) ke sAtha kaise raha sakatA hai ? nahIM raha sakatA / ' 63 sAmAnyaM samavAyazcA'pyekaikatra samAptitaH / antareNA''zrayaM na syAnnAzotpAdiSu ko vidhiH // 65 // 'jisa prakAra sAmAnya Azrayake binA nahIM rahatA, usI prakAra samavAya bhI Azrayake binA nahIM rahatA / jaba sAmAnya aura samavAya donoMkI pratyeka dravyAdi nitya vyaktiyoMmeM samApti - pUrNatA hotI hai taba nAza hue tathA utpanna hue anitya kAryoM meM unake sadbhAvakI vidhi-vyavasthA kaise bana sakatI hai ? nahIM bana sakatI / ' vyAkhyA - jahA~ eka vyaktikA utpAda huA vahA~ pahalese na sAmAnya hai aura na samavAya; kyoMki unakA vahA~ koI Azraya nahIM hai aura ye donoM binA Azrayake nahIM rahate / anyathA anAzrita honekA prasaMga AyegA / yaha bhI saMbhava nahIM ki ve anya vyakti se pUrNarUpameM yA aMzarUpa meM Ate haiM; kyoMki pUrvAdhArakA abhAva tathA sAmAnya evaM samavAya meM sAMza panekA prasaMga AvegA / svayaM pIche unakA utpAda bhI saMbhava nahIM hai, anyathA ve anitya mAne jAyeMge / Azrayake nAza honepara bhI unakA nAza nahIM hotA; kyoMki ve nitya haiM aura Azcarya yaha ki pratyekameM pUrNa rUpase rahate haiM / sArAMza yaha ki sAmAnya aura samavAya ina donoM padArthoMkA nitya vyaktiyoMmeM satva siddha hone para bhI anitya I
Page #133
--------------------------------------------------------------------------
________________ samantabhadra- bhAratI [ pariccheda 4 vyaktiyoMmeM unakA sadbhAva siddha nahIM hotA; jabaki vaizeSika ina donoM ko nitya, vyApaka aura eka evaM pratyeka meM pUrNarUpa se vyApta mAnate haiM, jo spaSTataH yukti aura pratItike viruddha hai / sarvathA'nabhisambandhaH sAmAnya-samavAyayoH / tAbhyAmartho na sambaddhastAni trINi kha- puSpavat // 66 // ' ( vaizeSika matAnusAra ) jaba sAmAnya aura samavAya donoM ke sarvathA anabhisambandha hai - parasparameM ekakA dUsare ke sAtha saMyogAdirUpa koI prakArakA bhI sambandha nahIM hai--taba una donoMke sAtha dravya, guNa aura karmarUpa jo artha hai usakA bhI sambandha nahIM rahatA / ( aura isaliye ) sAmAnya, samavAya tathA artha ye tInoM hI AkAza- puSpake samAna avastu Thaharate haiM / kyoMki asatkA aura avastukA kUrma - romAdikI taraha koI bhI svarUpa nahIM bana sakatA / ' ananyatA - ekAntakI sadoSatA 64 ananyataikAnte'NUnAM saMghAte'pi vibhAgavat / asaMhatatvaM syAdbhUtacatuSka - bhrAntireva sA // 67 // 'yadi ( bauddha matAnusAra ) paramANuoMkI ananyatAkA sarva avasthAoM meM svarUpAntarapariNamanarUpa anyatA ke abhAvakAekAnta mAnA jAya to skandharUpa meM unake milanepara bhI na milanekI bhrAntimeM paraspara asambaddhatA rahegI aura aisA hone para bauddhoMke dvArA pratipAdita jo bhUtacatuSka hai - paramANuoMkA pRthvI, jala, agni aura vAyu aise cAra skandhoMke rUpameM jo kArya haiM - vaha ( vAstavika na hokara ) bhrAntarUpa hI ThaharegA / ( yadi bhUtacatuSTayako bhrAntirUpa na mAnA jAyagA to paramANuoMkA saMghAtAvasthAmeM svarUpAntara mAnanA hogA aura vaisA mAnane para sarvathA ananyatAkA ekAnta nahIM bana sakegA / ) ' -
Page #134
--------------------------------------------------------------------------
________________ C . kArikA 68,69] devAgama kAryakI bhrAntise kAraNakI bhrAnti tathA ubhayAbhAvAdika kArya-bhrAnteraNu-bhrAntiH kArya-liGga hi kAraNam / . ubhayA'bhAvatastatsthaM guNa-jAtItaraca na // 68 // 'bhUtacatuSkarUpa-kAryake bhrAntirUpa honese tatkAraNa paramANu bhI bhrAntirUpa ThahareMge--taba vastutaH unako astitva-siddhi hI nahIM bana sakegI ; kyoMki kAraNa kArya-liGgaka hotA haiM-kAryase hI use jAnA jAtA athavA anumAna kiyA jAtA hai| kArya-kAraNa donoMke bhrAntirUpa abhAvase unameM rahanevAle guNa-jAti-kriyAdika bhI nahIM bana sakeMge-jaise gaganakusumoMke abhAvameM unakI koI gandha bhI nahIM bana sakatI / ' kArya-kAraNAdikA ekatva mAnanepara doSa ekatve'nyatarAbhAvaH zeSA'bhAvo'vinAbhuvaH / dvitva-saMkhyA-virodhazca saMvRtizcenmRSaiva sA // 66 // 'yadi ( sAMkhyamatAnusAra ) kArya-kAraNAdikA sarvathA ekatva mAnA jAya-kArya jo mahat Adi aura kAraNa jo pradhAna donoMkA tAdAtmya aMgIkAra kiyA jAya to ekakI mAnyatApara dUsarekA abhAva ThaharegA-pradhAnarUpa kAraNakI mAnyatApara mahat AdirUpa kAryakI pRthak koI mAnyatA nahIM bana sakegI, donoMke sarvathA eka honese / sAtha hI kAryake abhAvapara zeSa jo kAraNa usakA bhI abhAva ThaharegA; kyoMki kAryakA kAraNake sAtha avinAbhAva-sambandha hai, kAraNa kAryakI apekSA rakhatA hai, sarvathA kAryakA abhAva honepara kAraNatva bana nahIM sakatA aura isa taraha sarvake abhAvakA prasaMga upasthita hotA hai| isake sivAya, ( yadi yaha kahA jAya ki mahat Adi kAryakA pradhAnarUpa-kAraNameM
Page #135
--------------------------------------------------------------------------
________________ samantabhadra-bhAratI [pariccheda 4 anupraveza ho jAnese uttara-sRSTikramakI apekSA .pRthaksattArUpa bhedakA abhAva honepara bhI kAraNa to eka rahatA hI hai-nitya honese usakA abhAva nahIM hotA, to ) dokI saMkhyAkA virodha upasthita hotA hai-kArya aura kAraNa sarvathA eka honepara yaha kArya hai aura yaha kAraNa hai aise dokI saMkhyAkA nirdeza nahIM bana sakatA; jaise ki vastuke sarvathA eka honepara usameM kArya-kAraNabhAva nahIM bntaa| __yadi dvitva-saMkhyAko saMvRtirUpa kalpita athavA aupacArika hI mAnA jAya to yaha saMvRti ( paramArthake viparIta honese ) jaba maSA hI hai taba dvitva-saMkhyA bhI mRSA hI ThaharatI hai-aisI sthitimeM pradhAnakI jAnakArI taba kaise ho sakegI ? pratthakSase vaha ho nahIM sakatI; kyoMki pradhAna pratyakSakA viSaya nhiiN| anumAnase bhI nahIM ho sakatI; kyoMki abhrAntaliGgakA abhAva hai| Agamase bhI nahIM bana sakatI; kyoMki zabdake bhI bhrAntatva mAnA gayA hai; aura bhrAntaliGgase abhrAnta sAdhyakI siddhi hotI nahIM, siddhi mAnane para atiprasaMga-doSa upasthita hotA hai|' ( isI prakAra puruSa aura caitanya jo Azraya-AzrayIrUpa hai unakI ekatA mAnanepara eka dUsarekA abhAva ThaharatA hai; puruSameM caitanyake anupravezapara puruSamAtrakA aura caitanyameM puruSake anupravezapara caitanyamAtrakA prasaMga upasthita hotA hai aura isase sAMkhyamatAnuyAyioMke yahA~ sarvathA ekatvakI mAnyatApara puruSa aura caitanya ina domeMse kisI ekakA abhAva siddha hotA hai| do se ekakA abhAva honepara zeSakA bhI abhAva ThaharatA hai; kyoMki donoMmeM paraspara avinAbhAva-sambandha hai| puruSa Azraya hai aura caitanyasvabhAva usakA AzrayI hai-Azrayake binA AzrayIkA aura
Page #136
--------------------------------------------------------------------------
________________ kArikA 70 ] devAgama 67 AzrayIke binA AzrayakA koI astitva nahIM banatA / donoMke sarvathA eka honepara dvitva-saMkhyA bhI nahIM banatI aura dvitvasaMkhyAmeM saMvRtikI kalpanA karanepara zUnyatAkA prasaMga AtA hai; kyoMki paramArthataH dvitvasaMkhyAke abhAvapara saMkhyeya jo puruSa aura caitanya unakI bhI koI vyavasthA nahIM bananI -- aisI koI vastu hI sambhava nahIM jo sakaladharmose zUnya ho / ataH sAMkhyoMkA yaha kArya-kAraNAdikI ananyatAkA ekAnta bhI vaizeSikoMke anyatA ekAntakI tarahase nahIM bana sakatA / ' ukta ubhaya tathA avaktavya ekAntoMkI sadoSatA virodhAnnobhayaikAtmyaM syAdvAda - nyAya-vidviSAm / vAcyataikAnte'pyuktirnA'vAcyamiti yujyate // 70 // 'yadi kArya-kAraNAdiko anyatA aura ananyatAke donoM ekAnta eka sAtha mAne jA~ya to ve syAdvAda - nyAyake vidveSiyoMke - sarvathA ekAntavAdiyoMke - yahA~ yugapat nahIM bana sakate; kyoMki unameM paraspara virodha honese unakA ekAtmya athavA tAdAtmya asaMbhava hai / yadi avAcyatA ( anabhilApyatA ) kA ekAnta -kArya-kAraNAdikA bheda - abheda sarvathA avAcya hai aisA kahA jAya - to yaha kahanA bhI nahIM bana sakatA; kyoMki isa kahane se hI vaha vAcya ( abhilApya ) ho jAtA hai / aura jaba yaha kahanA bhI nahIM bana sakatA taba avAcyataikAnta-siddhAntakA parako pratipAdana kaise bana sakatA hai ? nahIM bana sakatA / mAnA jAya ( yadi bauddhoMke dvArA yaha kahA jAya ki paramArthase to vacanadvArA kisI bhI padArtha athavA siddhAntakA pratipAdana nahIM. vanatA - saMvRtike dvArA hI banatA hai, to saMvRtike svayaM mithyA
Page #137
--------------------------------------------------------------------------
________________ parimoTa samantabhadra-bhAratI [ pariccheda 4 honese usake dvArA satyasiddhAntAdikA pratipAdana kaise bana sakatA hai ? nahIM bana sktaa| ataH saMvRtirUpa-vacanake dvArA pratipAdana karanepara bhI avAcyatAkA ekAnta sthira nahIM raha sktaa|) ekatA aura anaikatAkI nirdoSa vyavasthA dravya-paryAyayoraikyaM tayoravyatirekataH / pariNAma-vizeSAca zaktimacchakti-bhAvataH // 71 // saMjJA-saMkhyA-vizeSAca svalakSaNa-vizeSataH / prayojanAdibhedAca tannAnAtvaM na sarvathA // 72 // 'dravya aura paryAyava donoM ( kathaMcit ) eka haiM; kyoMki inake (pratibhAsakA bheda honepara bhI) avyatirekapanA hai--azakyavivecana honese sarvathA bhinnatAkA abhAva hai / tathA dravya aura paryAya ( kathaMcit ) nAnArUpa haiM--eka dUsarese bhinna haiM; kyoMki donoMmeM pariNAbhakA leda hai, zaktimAna-zaktibhAvakA seda hai, saMjJA (nAma)kA bheda hai, saMsthAkA bheda hai, svalakSaNakA bheda hai aura prayojanakA tathA Adi zaharo kAla evaM pratibhAsakA bheda hai| isase dravya aura paryAya donoM sarvathA ekarUpa nahIM aura na sarvathA nAnArUpa hI hai-donoMmeM kathaMcit bhedA'bhedarUpa anekAntatva pratiSThita haiN|' ___vyAkhyA--yahA~ 'dravya' zabdase guNI, sAmAnya tathA upAdAnakAraNakA aura 'paryAya' zabdase guNa, vyakti-vizeSa tathA kAryadravyakA grahaNa hai| 'avyatireka' zabda azakya-vivecanakA vAcaka hai, jisakA abhiprAya yaha hai ki eka dravyako anya dravyarUpa tathA eka dravyakI paryAyako anya-dravyakI paryAyarUpa nahIM kiyA jA sakatA athavA vivakSita dravyako usakI paryAyase aura vivakSita paryAyako usake dravyase sarvathA alaga nahIM kiyA jA sktaa|
Page #138
--------------------------------------------------------------------------
________________ kArikA 72 ] devAgama 69 isa taraha dravya aura paryAya donoM eka vastu haiM; jaise vedya aura vedakakA jJAna, jise pratibhAsakA bheda honepara bhI sarvathA bhedarUpa nahIM kiyA jA sakatA / yadi brahmAdvaitavAdiyoMkI mAnyatAnusAra paryAyako avAstava aura drayako vAstava batalAkara paryAyakA tathA bauddhoMkI mAtyatAnusAra dravyako avAstava aura paryAyakoM vAstava batalAkara dravyakA abhAva mAnA jAya to dravya - paryAya donoMmeMse kisIkA bhI sadbhAva nahIM bana sakegA -- arthakriyA - lakSaNa - vastumeM padArthakI taba koI upapatti athavA vyavasthA hI nahIM bana sakegI; kyoMki paryAyanirapekSa kevala dravya aura dravyanirapekSa kebala paryAya artha - kriyAkA nimitta nahIM hotA, nimitta mAnanepara krama - yaugapadyakA virodha upasthita hogA - sarvathA ekasvabhAvarUpa dravya yA paryAyake kramayaugapadya ghaTita nahIM hotA, kramayaugapadyake ghaTita na honepara arthakriyA nahIM banatI aura artha - kriyAke na bananepara vastukA astitva na rahakara abhAva ThaharatA hai / ataH dravya aura paryAya donoMmeMse kisIkA bhI lopa karanepara dUsarekA bhI lopa upasthita hotA hai aura vastutattvakI koI vyavasthA nahIM bana sakegI / dravyakA lakSaNa guNa - paryAyavAn hai; jaisA ki 'guNa- paryayavad dravyamU' isa tattvArtha sUtrase jAnA jAtA hai, jisameM guNa sahabhAvI ( yugapat ) aura paryAya kramabhAvI hote haiM / paryAyakA lakSaNa 'tadbhAvaH pariNAmaH' sUtrake anusAra taddbhAva - usa usa prativiziSTarUpase honA-- hai, jo ki kramAkramarUpameM hotA hai / kramaza: pariNamanako 'paryAya' aura akrama ( yugapat ) pariNamanako 'guNa' kahate haiM / dravya aura paryAya donoMkI yaha lakSaNa - bhinnatA donoMke kathaMcit nAnApanako siddha karatI hai /
Page #139
--------------------------------------------------------------------------
________________ samantabhadra-bhAratI [pariccheda 5 isa taraha dravya aura paryAyameM kathaMcit nAnApanA hI hai, svalakSaNake bhedase; kathaMcit ekapanA hI hai, azakya-vivecanake kAraNa; kathaMcit ubhayapanA hI hai, donoMkI kramArpita-vivakSAse; kathaMcit avaktavyapanA hai, donoMke sahArpaNakI dRSTise / zeSa tIna bhaMgoMko bhI isI prakArase ghaTita kara lenA cAhiye / iti devAgamApta-mImAMsAyAM caturthaH paricchedaH / paMcama pariccheda siddhi ke ApekSika-anApekSika ekAntoMkI sadoSatA yadyApekSika-siddhiH syAna dvayaM vyavatiSThate / anApekSika-siddhau ca na sAmAnya-vizeSatA // 73 // 'yadi siddhiko-dharma-dharmI, kArya-kAraNAdirUpa padArthoMkI siddhi-nizcitiko-( ekAntataH ) ApekSikI-sarvathA eka dusarekI apekSA rakhanevAlI-mAnA jAya to ApekSya aura ApekSika donoM se kisIkI bhI avasthiti nahIM banatI-kisI bhI ekakA nizcaya na hokara donoMkA abhAva ThaharatA hai| aura siddhiko ( sarvathA ) anApekSikI-kisIkI bhI apekSA na rakhanevAlI-mAnanepara sAmAnya-vizeSabhAva nahIM banatA-kyoMki anvaya' athavA abhedarUpa jo sAmAnya aura vyatireka athavA bhedarUpa jo vizeSa donoM anyo'nyA'pekSa haiM-unakI siddhi eka dUsarekI apekSAko liye hue hai, pArasparika apekSAke binA vyavasthita
Page #140
--------------------------------------------------------------------------
________________ kArikA 73 ] devAgama nahIM hote arthAt abheda binA bhedake aura bheda binA abheda vyavahRta nahIM banatA hai / ' 71 vyAkhyA - ( isa kArikAke pUrvArdha meM bauddhoMkI mAnyatA aura usakI sadoSatAkA, tathA uttarArddha meM yogoMko mAnyatA aura usakI sadoSatAkA ullekha hai / bauddhoMkI yaha mAnyatA hai ki nirvikalpa pratyakSa jJAnameM dUra-nikaTAdikI taraha dharma-dharmI Adi kisIkA bhI pratibhAsa nahIM hotA, tatpRSTha - bhAvI vikalpa buddhike dvArA vizeSaNa-vizeSyatva, sAmAnya - vizeSaNatva, guNa-guNitva, kriyAkriyAvatva, kArya-kAraNatva, sAdhya - sAdhanatva, grAhya-grAhakatva ye saba bheda upakalpita haiM aura isaliye pAramArthika na hokara sarvakSA ApekSika haiM - vastutaH inameM koI bhI vyavasthita nahIM hotA / isa taraha kI ApekSikI siddhi mAnanepara nIla-svalakSaNa aura nIlajJAna ye donoM bhI vyavasthita nahIM hote; kyoMki donoM vizeSaNa - vizeSyakI taraha ApekSika haiM / jinakI sarvathA ApekSika- siddhi hotI hai unakI koI vyavasthA nahIM hai, jaise paraspara eka dUsareko pakar3e hue nadI meM DUbanevAle do manuSyoMkI koI vyavasthA nahIM banatI - ( donoM hI DUbate haiM / ) vaise hI nIla aura nIla- jJAnameM sarvathA apekSAkRta - siddhikI bAta hai-- nIlajJAnake vinA nIla siddha nahIM hotA, ajJeyatvakA prasaMga Ane se aura tathA saMvedananiSTha honese, aura nIlakI apekSA ke vinA nIlajJAna siddha nahIM hotA; kyoMki nIlajJAnake nIlase AtmalAbha banatA hai, anyathA nIlajJAnake nirviSayatvakA prasaMga AtA hai aura bauddhoMne jJAnako nirviSaya mAnA nahIM / isa taraha ekake abhAva meM dUsarekA bhI abhAva honese nIla aura nIlajJAna donoMkA hI abhAva ThaharatA
Page #141
--------------------------------------------------------------------------
________________ 72 samantabhadra-bhAratI [ pariccheda 5 hai| jaba jJAna aura jJeya donoM hI na rahe taba sarva - zUnyatAkA prasaMga upasthita hotA hai / ApekSika-siddhi ke ekAnta meM doSa dekhakara yadi yoga - matavAdI yaha kahe ki 'dharma-dharmIkI sarvathA ApekSika - siddhi nahIM kintu anApekSika - siddhi hai; kyoMki dharma-dharmIke pratiniyata-buddhikA viSayapanA hai, nIlAdike svarUpakI taraha / sarvathA anApekSikatvakA abhAva honepara pratiniyata - buddhikA viSayapanA nahIM banatA, to yaha kahanA ThIka nahIM hai; kyoMki sarvathA anapekSA - pakSa meM bhI anvayavyatireka ghaTita nahIM hote / anvaya sAmAnyako ora vyatireka vizeSako kahate haiM, donoM paraspara apekSAke rUpameM hI tiSThate haiM, donoMkI sarvathA anApekSika - siddhi mAnanepara na sAmAnya sthira rahatA hai aura na vizeSa / pratiniyatabuddhi-viSayoM meM bhI pratiniyatapadArthatA sApekSarUpameM hotI haiM, nIla- pItakI taraha / nIla aura pItakI anApekSika - siddhi mAnanepara yaha nIla hai, yaha pIta hai aisA nizcaya nahIM banatA / ukta ubhaya tathA avaktavya ekAntoMkI sadoSatA virodhAnnobhayaikAtmyaM syAdvAda - nyAya - vidviSAm / zravAcyataikAnte'pyuktirnAvAcyamiti pujyate // 74 // 'yadi ApekSika-siddhi aura anApekSika-siddhi donoMkA ekAnta mAnA jAya to vaha syAdvAdanyAyase dveSa rakhanevAloMkeusa nyAyakA Azraya na lenevAle sarvathA ekAntavAdiyoMke - yahA~ nahIM banatA; kyoMki donoM ekAntoM meM paraspara virodha hai - unakI yugapat vivakSA sadasat ( bhAvA'bhAva ) ekAntakI taraha nahIM banatI / yadi ( virodhake bhayAdise ) avAcyatAkA ekAnta
Page #142
--------------------------------------------------------------------------
________________ 73 - kArikA 75 ] devAgama mAnA jAya-siddhiko sarvathA avAcya kahA jAya to yaha avAcya kahanA bhI nahIM banatA; kyoMki isa kathanase hI vaha kathaMcit vAcya ho jAtI hai, aura usase sarvathA avAcyatAkA siddhAnta bAdhita ThaharatA hai|' ___ ukta ApekSikAdi ekAntoMkI nidoSa-vyavasthA dharma-dharmyavinAbhAvaH siddhatyanyo'nya-vIkSayA / na svarUpaM svato hyetat kAraka-jJApakA'Ggavat // 7 // 'dharma aura dharmokA avinAbhAva-sambandha hI eka dUsarekI apekSAse siddha hotA hai na ki svarUpa-svarUpa to apane kAraNakalApase dharma-dharmIkI vivakSAse pUrva hI siddhatvako prApta hai; kyoMki vaha svataH siddha hai, kAraka aura jJApakake aMgoMko taraha-jaise kArakake do aMga ( avayava ) kartA-karma aura jJApakake do aMga bodhya-bodhaka ( vedya-vedaka athavA prameya-pramANa ) ye apane apane svarUpa-viSayameM dUsare aMgakI ( kartA karmakI aura karma kartAkI vodhya bodhakakI, bodhaka bodhyakI ) apekSA nahIM rakhate-anyathA apekSA-dvArA ekake svarUpako dUsareke Azrita mAnanepara donoMke hI abhAvakA prasaMga upasthita hotA hai| parantu kartA-karmakA aura jJApya-jJApakakA vyavahAra paraspara eka dUsarekI apekSAke binA nahIM banatA-vyavahArake liye pArasparika apekSA Avazyaka hai-svarUpake liye nhiiN|' ___ isa taraha dharma-dharmibhUta sakala padArthoMkI kathaMcit ApekSikI siddhi hai--avinAbhAvarUpa vyavahArakI dRSTise; kathaMcit anApekSikI siddhi hai--pUrva prasiddha svarUpakI dRSTise; kathaMcit ubhayI siddhi hai-apekSA-anapekSArUpa donoM dharmoke kramArpitakI
Page #143
--------------------------------------------------------------------------
________________ 74 samantabhadra-bhAratI [pariccheda 6 dRSTise; kathaMcit avaktavyA siddhi hai-ukta donoM dharmoMke sahArpita ( yugapatkathana ) kI dRssttise| zeSa 'ApekSikI' aura 'avaktavyA' Adi bhaMgoMko bhI isI prakAra ghaTita karake yahAM bhI saptabhaMgIprakriyAkI yojanA kara lenI cAhiye, jo ki nayavizeSakI dRSTise pUrvavat aviruddha hai| iti devAgamApta-mImAMsAyAM paMcamaH paricchedaH / SaSTha pariccheda sarvathA hetusiddha tathA Agamasiddha ekAntoMkI sadoSatA siddhaM ceddhetutaH sarvaM na pratyakSAdito gatiH / siddhaM cedAgamAtsarva viruddhArtha-matAnyapi // 76 // 'yadi ( kevala anumAnavAdI bauddhoMke matAnusAra ) saba kucha (ekAntataH ) hetuse hI siddha mAnA jAya-hetuke binA kisI bhI kArya-kAraNAdirUpa tattvakI siddhi-nizcitiko aMgIkAra na kiyA jAya to pratyakSAdise phira koI gati-siddhi, vyavasthiti athavA jJAnakI prApti-nahIM bana sakegI ( aura aisA honepara hetumUlaka anumAnajJAna bhI nahIM bana sakegA; kyoMki anumAnake liye dharmIkA sAdhanakA tathA udAharaNakA pratyakSajJAna honA Avazyaka hai, dharma Adike pratyakSajJAnake binA koI anumAna pravartita nahIM hotaa| anumAna-jJAnake liye anumAnAntarakI kalpanA karanese anavasthA-doSa upasthita hotA hai aura kahIM koI bhI anumAna
Page #144
--------------------------------------------------------------------------
________________ . kArikA 77] devAgama nahIM bana pAtA / aura taba phira parArthAnumAnarUpa zAstropadezakA bhI koI prayojana nahIM rahatA-vaha vyartha ThaharatA hai; kyoMki abhyastaviSayameM bhI yadi pratyakSase siddhi nahIM mAnI jAyagI to phira zabda tathA liGga ( hetu ) kA bhI jJAna nahIM bana sakegA; aura isa taraha svArthAnumAna tathA parArthAnumAna donoM hI nahIM bana skeNge|) yadi Agamase hI sarvatattva-samUhakI siddhi mAnI jAya to ye paraspara viruddha arthakA pratipAdana karanevAle (yukti-nirapekSa) mata bhI siddhiko prApta hoMge--kyoMki AgamamAtrakI dRSTise donoMke AgamoMmeM koI vizeSa nahIM hai aura tattvaprarUpaNa ekakA dUsareke viruddha hai, donoMko AgamakI dRSTise siddha athavA nizcitarUpase ThIka mAnanepara viruddhArthake bhI tattvarUpase siddhikA prasaMga upasthita hogA aura taba kisI tattvakI bhI koI yathArtha vyavasthA nahIM bana sakegI aura na loka-vyavahAra hI sughaTita ho skegaa|' ukta ubhaya tathA avaktavya ekAntoMkI sadoSatA virodhAnnobhayaikAtmyaM syAdvAda-nyAya-vidviSAm / avAcyataikAnte'pyukti rnA'vAcyamiti yujyate // 77 // 'hetu aura Agama donoM ekAntoMkA yadi ekAtmya mAnA jAya to vaha bhI nahIM bana sakegA; kyoMki donoM meM paraspara virodha haisarvathA viruddha do siddhAntoMkA ekatra avasthAna unake sarvathA asambhava hai jo syAdvAda-nyAyase dvaSa rakhate haiM aura kathaMcit rUpase hetu tathA AgamakI mAnyatAko svIkAra nahIM krte| yadi ( hetu tathA Agama donoM ekAntoM-dvArA tattvasiddhi meM birodha-doSa dekhakara) avAcyatAkA ekAnta mAnA jAya to tattvasiddhi nizcayase 'avAcya' hai aisA kahanA bhI nahIM bana sakegA-aisA kahanese hI vaha vAcya ho jAneke kAraNa svavacana-virodhakA prasaMga upasthita hotA hai|'
Page #145
--------------------------------------------------------------------------
________________ 76 samantabhadra-bhAratI [ pariccheda 6 hetu tathA Agamase nirdoSasiddhikI dRSTi vaktaryApte yaddhetoH sAdhyaM taddhetu-sAdhitam / Apte vaktari tadvAkyAtsAdhyamAgama - sAdhitam // 78 // 'vaktAke Apta na honepara jo ( tattva ) hetuse sAdhya hotA hai vaha hetu-sAdhita ( yuktisiddha ) kahA jAtA hai aura vaktAke Apta honepara jo tattva usa Aptake vAkyase sAdhya hotA hai use Agama- sAvita ( zAstrasiddha ) samajhanA cAhiye / ' vyAkhyA - yahA~ Apta aura anAptake svarUpako mukhyatA se dhyAnameM lenekI z2arUrata hai / AptakA svarUpa isa granthake prArambhako kucha kArikAoM meM vistAra ke sAtha batalAyA jA cukA hai, jisakA phalita-rUpa itanA hI hai ki jo vItarAga tathA sarvajJa honese yukti-zAstra ke avirodharUpa yathArtha vastutattvakA pratipAdaka evaM avisaMvAdaka hai vaha Apta hai aura jo Aptake isa svarUpase bhinna athavA viparItarUpako liye hue visaMvAdaka hai vaha Apta nahIM - anApta haiM | tattva ke pratipAdanakA nAma avisaMvAda hai, jo samyagjJAnase banatA hai / jo tattvakA - yathArtha vastutattvakApratipAdana karatA hai vaha avisaMvAdaka hai aura isaliye usakA jJAna samyak jJAna honA cAhie, jo ki abAdhita-vyavasAyarUpa hotA hai aura jisake pratyakSa ( sAkSAt ) tathA parokSa ( asAkSAt ) aise do bheda haiM / saMzaya, viparyaya aura anadhyavasAya ina tInoM ajJAnoMkA nAza isa samyagjJAnakA phala hai / aisI sthiti meM uktalakSaNa-AptakA vacana siddha honepara Agamasiddha usIprakArase pramANa hotA hai jisa prakAra ki hetusiddha / iti devAgamAta-mImAMsAyAM SaSThaH paricchedaH /
Page #146
--------------------------------------------------------------------------
________________ saptama pariccheda antaraMgArthatA-ekAntakI bauddha-mAnyatA sadoSa antaraMgArthataikAnte buddhi-vAkyaM mRpA'khilam / pramANAbhAsamevAtastat pramANAhate katham // 76 / / 'yadi ( vijJAnAdvaitavAdI bauddhoMke matAnusAra ) antaraMgArthatAkA ekAnta mAnA jAya-antaraMga jo svasaMvidita jJAna usIke vastutA svIkAra kI jAya aura bahiraMga jo pratibhAsake ayogya jar3a hai usake vastutA na mAnI jAya--to buddhirUpa anumAna aura vAzyarUpa Agama saba mithyA Thaharate haiN| jaba mithyA Thaharate haiM taba ve pramANAmAsa hI hue;--kyoMki pramANa satyase aura pramANAbhAsa mithyA( mRSA )se vyApta hotA hai| aura pramANAbhAsakA vyavahAra binA pramANakA astitva aMgIkAra kiye kaise bana sakatA hai ?--nahIM bana sktaa| ata: antaraMgArthatAke ekAntakI mAnyatA dUSita hai| use anumAnAdi kisI bhI pramANase siddha nahIM kiyA jA sakatA; aura jaba siddha nahIM kiyA jA sakatA to dUsaroMko usakI pratIti bhI nahIM karAI jA sktii|' ( jo grAhya-grAhakAkArarUpa hai vaha saba bhrAnta hai, aisI saMvedanAdvaitakI mAnyatAse saMvedanAdvaita bhI bhrAnta ThaharatA hai; kyoMki svarUpakA jJAna bhI vedya-vedaka-lakSaNAkA abhAva honepara ghaTita nahIM hotaa| sabake bhrAnta honepara sAdhya-sAdhanakA jJAna bhI sambhava nahIM ho sktaa| usake satyarUpameM sambhava honepara sarvavibhramakI siddhi nahIM bntii|)
Page #147
--------------------------------------------------------------------------
________________ samantabhadra-bhAratI [pariccheda 7 vijJapti-mAtratAke ekAntameM sAdhya-sAdhanAdi nahIM banate sAdhya-sAdhana-vijJapteryadi vijJapti-mAtratA / na sAdhyaM na ca hetuzca pratijJA-hetu-doSataH // 8 // 'yadi sAdhya aura sAdhana ( hetu ) ko vijJapti ( jJAna ) ke vijJaptimAtratA mAnI jAya-jJAnake atirikta anya kucha nahIM aisA kahA jAya to sAdhya, hetu aura dvitIya cakArase dRSTAnta ye tInoM nahIM banate; kyoMki aisA kahane meM pratijJAdoSa aura hetudoSa upasthita hotA hai--pratijJAse svavacana-virodha AtA hai aura hetuprayoga asiddhAdi doSoMse dUSita ThaharatA hai|' vyAkhyA-sAdhya-yukta pakSake vacanako 'pratijJA' aura sAdhanake vacanako 'hetu' kahate haiM / saMvedanAdvaitavAdI (bauddha ) apane saMvedanAtattvako siddha karaneke liye kahate haiM ki nIlA padArtha aura nIlekA jJAna ye abheda rUpa haiM; kyoMki inakI eka sAtha upalabdhikA niyama hai (sahopalambha-niyamAt ) / jaise netravikArIke do candramA kA darzana hote hue bhI candramA vAstavameM eka hI hai vaise hI nIlA * padArtha aura nIlajJAna do na hokara jJAnAdvaitarUpa eka hI vastu hai| isa kathanameM pratijJA-doSa jo ghaTita hotA hai vaha svavacanavirodha hai; kyoMki apane dvArA kahe hae nIlA-padArtharUpa dharmadharmIke bhedakA aura hetu tathA dRSTAnta donoMke bhedakA advaitake sAtha virodha hai| sarvathA advaita-ekAntakI mAnyatAmeM inakA kahanA nahIM banatA aura isaliye sAdhya-sAdhanAdike bhedarUpa jJAnake abhedarUpa vijJAnAdvaitatAkA kathana karanevAleke svavacana-virodharUpa pratijJA-doSa sughaTita hotA hai| hetu-doSa yaha ghaTita hotA hai ki ukta hetu nIla aura nIla
Page #148
--------------------------------------------------------------------------
________________ kArikA 80] devAgama 79. jJAnakI pRthak upalabdhike abhAvase nIla aura nIlajJAna-bhedake abhAvako siddha karatA hai, jo ki asiddha hai; kyoMki donoM abhAvoMmeM paraspara sambandha siddha nahIM hai-sambandhakA abhAva usI prakAra hai jisa prakAra ki gadhe aura sIMgameM sambandhakA abhAva hai| jo hetu sAdhyake sAtha avinAbhAva-sambandha na rakhatA ho vaha sAdhyako siddha karanemeM samartha nahIM hotA aura isaliye asiddhahetu kahalAtA hai| yadi yaha kahA jAya ki 'jisa prakAra agnike abhAvase dhUmakA abhAva aura vyApaka ( vRkSa ) ke abhAvase vyApya ( zIzama )kA abhAva siddha kiyA jAtA hai; usI prakAra nIla aura nIlajJAnakI pRthak upalabdhike abhAvase donoMke bhedakA abhAva siddha kiyA jAtA hai, isaliye hamArA hetu asiddha nahIM hai', to yaha kahanA ThIka nahIM hai; kyoMki dhUma aura agnikA kArya-kAraNabhAvasambandha siddha honepara hI kAraNake abhAvameM kAryakA abhAva siddha hotA hai tathA zIzama aura vRkSake vyAppa-vyApaka-sambandha siddha honepara hI vyApakake abhAvameM vyApyakA abhAva siddha hotA hai, anyathA nahIM-arthAt kArya-kAraNakA aura vyApya-vyApakakA yadi pahalese astitva siddha nahIM hai to kAraNake abhAvameM kAryakA aura vyApakake abhAvameM vyApyakA abhAva siddha nahIM hotaa| isa prakAra bheda aura pRthak upalabdhikA sambandha cU~ki vijJAnAdvaitavAdiyoMke virodhadoSake kAraNa siddha nahIM banatA; jisase pRthaka upalabdhikA abhAva ( sahopalambha-niyamarUpa ) hetu bhedA'bhAvako siddha kare isaliye unakA ukta pRthak upalabdhikA abhAvarUpa hetu nizcita nahIM-asiddha hai|
Page #149
--------------------------------------------------------------------------
________________ samantabhadra-bhAratI [ pariccheda 7 bahiraMgArthatA-ekAntakI sadoSatA bahiraGgArthataikAnte pramANAbhAsa-nivAt / sarveSAM kAryasiddhiH syAviruddhArthA'bhidhAyinAma // 8 // 'yadi bahiraMgArthatAkA ekAnta mAnA jAya-jJAnako koI paramArtha vastu na mAnakara vAhya padArthako hI vastu mAnA jAyato isase pramANAbhAsakA-saMzayAdirUpa mithyA jJAnakA--lopa hotA hai; aura pramANAbhAsake lopase sabhI virUddha arthakA pratipAdana karanevAloMke kArya-siddhi ThaharegI-saMvedanA'dvaitavAdI, brahmA'dvaitavAdI Adi kisI bhI ekAntavAdI athavA pratyakSAdike sarvathA viruddha kathana karanevAloMko taba mithyAdRSTi yA asatyavAdI nahIM kahA jA sakegA, yaha doSa aaegaa|' ___ ukta ubhaya tathA avaktavya ekontoMkI sadoSatA virodhAnnobhayaikAtmyaM syAdvAda-nyAya-vidviSAm / avAcyataikAnte'pyuktirnA'vAcyamiti yujyate // 82 // 'antaraMga aura bahiraMga jJeyarUpa donoM ekAntoMkA ekAtmya ( sahA'bhyupagama ) syAdvAda-nyAyake vidveSithoMke viruddha haiM aura isaliye unake ubhaya-ekAntakA siddhAnta nahIM bntaa| antaraMgArtha aura bahiraMgArtha donoM ekAntoMkI avAcyatAkA ekAnta mAnanepara 'avAcya hai' yaha ukti bhI nahIM banatI-avAcyataikAntake viruddha par3atI hai|' - ukta donoM ekAntoMmeM apekSA-bhedase sAmaMjasya bhAva-prameyApekSAyAM pramANAbhAsa-nivaH / bahiHpremAyA'pekSAyAM pramANaM nannibhaM ca te // 3 // '( he arhan bhagavan ! ) Apake matameM bhAvaprameyakI apekSA
Page #150
--------------------------------------------------------------------------
________________ kArikA 83,84 ] devAgama 81 svasaMvedana-pramANake dvArA saba kucha pratyakSa honepara-aura bAhyaprameyakI apekSA-indriyajJAnake dvArA pratyakSa honepara-pramANa tathA pramANAbhAsa donoM banate haiM -jahA~ visaMvAda hotA hai athavA bAdhA AtI hai vahA~ pramANAbhAsa banatA hai aura jahA~ visaMvAda na hokara nirbAdhatA hotI hai vahA~ pramANa banatA hai| isa taraha pramANaapramANakI vyavasthArUpase koI virodha nahIM AtA; kyoMki eka hI jIvake AvaraNake abhAvavizeSake kAraNa satya-asatya-pratibhAsarUpa saMvedana-pariNAmakI siddhi usI prakAra banatI hai jisa prakAra ki kiTTa-kAlimAke abhAvavizeSake kAraNa suvarNakA utkRSTa-jaghanya pariNAma banatA hai|' yadi koI kahe ki jIva koI vastu hI nahIM hai to yaha kahanA nahIM bana sakatA; kyoMki jIvake grAhaka ( astitva-sUcaka ) pramANakA sadbhAva hai, usIko agalI kArikAmeM batalAyA jAtA hai / jIva zabda saMjJA honese sabAhyArthI hai jIva-zabdaH sabAhyArthaH saMjJAtvAddhetu-zabdavat / mAyAdi-bhrAnti-saMjJAzca mAyAyaiH svaiH pramoktivat // 84 // ___ 'jIva-zabda bAhyArtha-sahita hai-bAhyameM jIva zabdakA vAcya arthasvarUpa-lakSaNa-viziSTa jIva-vastu hai kyoMki yaha zabda saMjJA ( nAma ) hai, jo zabda saMjJA yA nAmarUpa hotA hai vaha bAhya arthake binA nahIM hotA, jaise hetu-zabda-agnimAn Adike anumAnameM prayukta huA dhUma ( dhuA~ ) Adi saMjJAtmaka hetu-zabda dhuoM Adi nAmadhArI bAhya-padArthake astitvake binA nahIM hotA, saba hI hetuvAdI hetu-zabdako bAhyArtha-sahita mAnate haiM; anyathA hetu aura hetvAbhAsameM koI bheda nahIM bana sktaa|
Page #151
--------------------------------------------------------------------------
________________ samantabhadra-bhAratI [ pariccheda 7 (yadi yahA~ koI kahe ki mAyA ( indrajAla ) Adi bhrAntikI saMjJAe~ haiM, jinakA koI bAhyArtha nahIM hai ataH saMjJApanA hetu anekAntika hai--vyabhicArI hai-usase jIva-zabdakA bAhyArtha honA anivArya ( lAz2imI ) nahIM ThaharegA to yaha kahanA ThIka nahIM hai; kyoMki ) mAyAdi jo bhrAntikI saMjJAe~ haiM ve bhI pramANoktike samAna apane arthako sAthameM liye hue haiN| jisa prakAra pramANa-vacanakA jJAna-lakSaNa bAhyArtha hai usI prakAra mAyAdi bhrAnti-saMjJAoMkA bhI bAhyArtha bhrAnti-viSayaka viziSTa-pratipatti hai-bhrAnti-saMjJAoMkA bhrAntirUpa arthakA abhAva mAnanepara bhrAnti-saMjJAse bhrAnti-pratipattikA yoga nahIM bana sakegA aura usa yogake na bananese pramANatvapratipattikA prasaMga upasthita hogA / arthAt bhrAntiko bhI samyakjJAna mAnanA par3egA jo iSTa tathA abAdhita nhiiN| isase kharaviSANa ( gadheke sIMga ) khapuSpa ( gaganakusuma ) Adi zabdoMkA bhI svArtharahita honA bAdhita ho jAtA hai / unakA svArtha abhAva hai, usako na mAnane para khara-viSANAdike bhAvakA prasaMga upasthita hogaa| ataH ina kharaviSANAdike sAtha bhI ukta saMjJAtva-hetukA vyabhicAra nahIM hai| saMjJAtva-hetumeM vyabhicAra-doSakA nirAkaraNa buddhi-zabdArtha-saMjJAstAstisro buddhayAdivAcikAH / tulyA buddhayAdibodhAzca trayastatpratibimbakAH // 85 // '( yadi koI mImAMsaka-matAnusArI yaha kahe ki artha, zabda aura jJAna ye tInoM barAbarakI saMjJAe~ hai', jIva-artha jIva-zabda aura jIva-buddhi tInoMkI 'jIva' saMjJA honepara artha-padArthaka jIva 1. arthA'bhidhAna-pratyayAstulyanAmAnaH iti /
Page #152
--------------------------------------------------------------------------
________________ kArikA 85,86] devAgama 83 zabda hI sabAhyArtha prasiddha hai--buddhi-padArthaka tathA zabda-padArthaka nahIM, aisI sthitimeM saMjJApanA hetuke vipakSameM bhI vyApanese vyabhicAra doSa AtA hai; kyoMki saMjJAtva-hetuko buddhi, zabda aura arthAdika vizeSaNase rahita sAmAnya-rUpase hetu kahA gayA hai, to aisA kahanevAle bhI yathArthavAdI nahIM haiN| kyoMki ) buddhi, zabda aura artha tInoMkI saMjJAe~ aura buddhi-AdisaMjJA-janita buddhi-Adi-viSayaka tInoM bodha bhI sarvatra svavyatirikta buddhayAdi viSayake pratibimbaka hote haiM-uccArita-zabdase jo ( avyabhicarita ) nizcitabodha hotA hai vahI usakA svArtha hai, anyathA zabdake vyavahArakA vilopa ThaharatA hai| jaise arthapadArthaka jIva-zabdase 'jIvako nahIM mAranA cAhiye' isa vAkyameM jIvaarthakA pratibimbaka bodha utpanna hotA hai vaise hI buddhipadArthaka jIva-zabdase 'jIva bodhako prApta hotA' hai ityAdi buddhisvarUpa jIva-zabdase buddhi-arthakA pratibimbaka bodha hotA hai aura 'jIva' kahA jAtA hai isa zabdapadArthaka jIva-zabdase zabdakA pratibimbaka bodha hotA hai| isa taraha zabdase cU~ki tIna prakArakA bodha utpanna hotA hai isaliye buddhi Adi tInoM saMjJAoMmeMse pratyekake tIna artha jAne jAte hai, jisase saMjJAtvahetumeM vyabhicAradoSake liye koI sthAna nahIM rhtaa|' saMjJAtva-hetumeM vijJAnAdaitavAdIkI zaMkAkA nirasana vakta-zrota-pramAtRNAM bodha-vAkya-pramAH pRthak / bhrAntAveva pramAbhrAntau bAhyA'au~ tAdRzetarau // 86 // ( yadi koI vijJAnAdvaitavAdI-yogAcAramatAnuyAyI bauddhakA pakSa lekara yaha kahe ki 'ApakA saMjJApanA hetu vijJAnAdvaitavAdIke prati asiddha hai; kyoMki saMjJAkA vijJAnase pRthak koI astitva
Page #153
--------------------------------------------------------------------------
________________ samantabhadra-bhAratI [pariccheda 7 nahIM hai, dRSTAnta jo 'hetu-zabdavat' diyA gayA hai vaha bhI sAdhanavikala hai, hetu-zabdake tadAkArajJAnase bhinna dUsare hetu-zabdakA abhAva hai| saMjJAke avabhAsanameM jo jJAna pravRtta hotA hai usa saMjJAbhAsajJAnako hetu mAnanepara arthAt yaha kahanepara ki 'jIvazabda sabAhyArtha hai' saMjJAbhAsa ( zabdAkAra ) jJAnake honese to yaha hetu zabdAbhAsa ( zabdAkAra ) svapnajJAnake sAtha vyabhicArI hai, jisameM zabdAkAra jJAnake hote hue bhI bAhyArthakA abhAva hotA hai' to aisI zaMkA karanevAloMke samAdhAnArtha AcAryazrI svAmI sumantabhadra kahate haiM-) 'vaktAkA ( abhidheya-viSayaka ) bodha ( jo vAkyakI pravRttimeM kAraNa hotA hai ), zrotAkA vAkya ( jo use abhidheya-parijJAnake liye sunaneko milatA hai) aura pramAtAkA pramANa ( jo sune hue vAkyake arthAvabodhako lekara vaktAke abhidheya-viSayameM yogyaayogya athavA satya-asatyakA nirNaya karatA hai ) ye tInoM eka dUsarese pRthak jAne jAte haiM--bhinna-bhinna pratibhAsita hote haiMaisI sthitimeM vijJAnAdvaitatA bAdhita ThaharatI hai, 'saMjJAtvAt' hetuke asiddhatAkA doSa nahIM AtA aura na 'hetu-zabdavat' isa dRSTAntake sAdhya-vikalatAkA prasaMga hI upasthita hotA hai| (isapara yadi yaha kahA jAya ki bAhya arthakA abhAva honese vaktA, zrotA aura pramAtA ye tInoM buddhi (jJAna )se pRthakbhUta nahIM haiM; vaktAdike AbhAsa-AkArarUpa pariNata huI buddhike hI vaktA AdikA vyavahAra hotA hai, vAkyake avatArakA bhI bodha ( buddhi ) ke binA kahIM koI astitva nahIM banatA aura pramANa svayaM bodharUpa hai hii| ataH ( vaktAditrayake buddhise pRthagbhUta naM honeke kAraNa ) ukta hetuke asiddhatAdi doSa barAbara ghaTita
Page #154
--------------------------------------------------------------------------
________________ kArikA 86] devAgama hotA hai, to yaha kahanA ThIka nahIM hai; kyoMki ) rUpAdigrAhaka vaktA tathA zrotAke, vyaktirikta-vijJAnasantAna-kalApake aura svAMza ( jJAna )-mAtrAvalambI pramANake vibhramakI kalpanA kiye jAnepara rUpAdiko pUrNataH asiddhi hotI hai aura usa asiddhise antarjeya jo jJAnAdvaita hai usakI mAnyatA viruddha par3atI hai-rUpAdikakI, abhidheyakI, grAhaka vaktA tathA zrotAkI vibhramarUpa kalpanA kiye jAnepara vyatirikta-vijJAnakA jo santAnakalApa hai vaha svAMzamAtragrAhI siddha nahIM hotA; kyoMki svAMzamAtrAvalambI jJAnoMke paraspara asaMcAra hai-svarUpakA gamakatva nahIM banatA--jisase abhidhAna-jJAna aura abhidheya-jJAnakA bheda hove / svAMzamAtrAvalambI jJAnako bhI yadi vibhrama rUpa mAnA jAve to pramANakI siddhi nahIM banatI; kyoMki bauddhoMke yahA~ abhrAnta jJAnako pramANa mAnA gayA hai / pramANakI bhI vibhramarUpase kalpanA kiye jAnepara antarjeya ( jJAnAdvaita ) hI tattva hai yaha abhyupagama kaise viruddha nahIM par3egA ? pramANAntarase abhyupagama mAnanepara sabhIke apane iSTake abhyupagamakA prasaMga upasthita hogA, usameM bAdhA nahIM dI jA skegii| pramANake bhrAnta honepara bAhyArthoM, tAdRza-atAdRzoM, prameyoM, antarjeya-bahirjeyoM, iSTA'niSToMkA vivecana bhI bhrAnta ThaharegA-svajJAna-grAhakakI apekSAse antarjeya aura bahirjeya donoM hI bAhyArtha haiM aura ve grAhaka-pramANake bhrAnta honese vibhramarUpa bhrAnta hI Thaharate haiM, aisI sthitimeM antarjeya ( jJAnAdvaita )kA ekAnta mAnanepara heyopAdeyakA viveka kisa AdhArapara bana sakatA hai ? nahIM bana sakatA / aura yadi pramANako abhrAnta mAnA jAya to bAhyArthako svIkAra kiyA jAnA cAhiye; 1. pratyakSaM kalpanApoDhamrAntamiti vacanAt /
Page #155
--------------------------------------------------------------------------
________________ 86 [ pariccheda 7 kyoMki bAhyArthake abhAva meM pramANa-pramANabhAsakI koI vyavasthA nahIM bana sakatI, jaisAki agalI kArikAmeM spaSTa kiyA gayA hai / " buddhi tathA zabdakI pramANatA aura satyA'nRtakI vyavasthA bAhyArtha ke hone na honepara nirbhara buddhi-zabda-pramANatvaM vAhyArthe sati nA'sati / satyAnRtavyavasthaivaM yujyate'rthAptyanAptiSu // 87 // samantabhadra-bhAratI ' ( svapratipattike liye ) buddhirUpa - jJAnakI aura ( parapratipattike liye ) zabdakI pramANatA bAhya- arthake ( jo ki grAhakakI apekSAse jJAnarUpa vA ajJAnarUpa hai ) honepara avalambita hai, na honepara vaha nahIM banatI - taba pramANAbhAsatA hotI hai / isI prakAra bAhya arthake hone na honepara buddhi aura zabda donoMkI ( jo ki sva-para-pakSa-sAdhana - dUSaNAtmaka hote haiM ) satya aura asatyako vyavasthA yukta hotI hai - bAhyArtha ke honepara donoMke satyakI aura na honepara asatyakI vyavasthA banatI hai / ' ( aisI sthiti meM bAhyArtha kI siddhi honese 'vaktR-zrotRpramAtRRNAM bodha- vAkya pramAH pRthak' isa kArikAmeM kahe gaye vaktA, zrotA, pramAtA tInoM aura inake bodha - vAkya pramANa ye tInoM bhI siddha hote haiM, aura isaliye jIva-zabdake bAhyArtha sAdhanameM diye gaye saMjJAtva- hetu asiddhatA tathA anaikAntikatAkA doSa ghaTita nahIM hotA aura na 'hetuzabdavat' isa dRSTAntake sAdhanadharmavaikalya hI ghaTita hotA hai, jisase jIvakI siddhi na hove - jIvakI siddhi ukta hetu aura dRSTAnta donoMse hotI hai / jIvake arthako jAnakara pravRtti karanevAle ke saMvAda - visaMvAdakI siddhi siddha hotI hI hai / ) iti devAgama''pta-mImAMsAyAM saptamaH paricchedaH /
Page #156
--------------------------------------------------------------------------
________________ aSTama pariccheda daivase siddhi ke ekAntakI sadoSatA daivAdevArthasiddhizcedevaM pauruSataH daivatazveda nirmokSaH pauruSaM niSphalaM katham / / bhavet // 88 // - - 'yadi ( mImAMsakamatAnusAra ) daivase hI arthakI saMpUrNa prayojana rUpa kAryakI - siddhi mAnI jAya to phira daivarUpa kAryakI siddhi pauruSase - kuzalA kuzala- samAcaraNa - lakSaNa - puruSavyApAra se - kaise kahI jA sakatI hai ? -- nahIM kahI jA sakatI; kyoMki vaisA kahanese pratijJAko hAni pahu~catI hai arthAt yaha kahanA bAdhita hotA hai ki 'sarva arthakI siddhi daivase hotI hai' / yadi pauruSase daivakI siddhi na mAnakara daivAntarase daivakI siddhi mAnI jAya to phira mokSakA abhAva ThaharatA hai- kyoMki pUrva pUrva daivase uttarottara daivakI pravRtti taba samApta nahIM ho sakegI aura mokSake abhAvase tatkAraNabhUta pauruSa niSphala ho jAtA athavA vyartha ThaharatA hai / ' ( yadi yaha kahA jAya ki puruSArthase daivakA kSaya hone para mokSa kI siddhi hotI hai ataH puruSArthako niSphala nahIM kahA jA sakatA, to phira vahI pratijJA-hAni upasthita hotI hai - puruSArthase mokSaprAptiko svIkAra kara lenepara saba kucha daivase utpanna ( siddha ) hotA hai isa prakArakI jo pratijJA hai vaha sthira nahIM rahatI - bAdhita ThaharatI hai / isapara yadi mImAMsakoMke dvArA yaha kahA jAya ki mokSa - kAraNa - pauruSake bhI daivakRta honese paraMparAse mokSa bhI daivakRta siddha hotA hai, isameM pratijJA- hAnikI koI
Page #157
--------------------------------------------------------------------------
________________ 88. samantabhadra-bhAratI [ pariccheda 8 bAta nahIM, to yaha kahanA ThIka nahIM; kyoMki taba pauruSase hI vaise daivakA siddha honA ThaharatA hai, isaliye daivakA ekAnta sthira nahIM rhtaa| dUsare, dharmase hI abhyudaya tathA niHzreyasa-siddhikI jo ekAntamAnyatA hai vaha bAdhita ThaharatI hai / aura tIsare, unake dvArA mAnya mahezvarakI sisRkSA ( sRSTi racanekI icchA ) ke vyartha honekA prasaMga upasthita hotA hai-arthAt sRSTikI utpattike daivAdhIna honese isa prakArake vacanoMkA kahanA nahIM banatA ki 'yaha ajJa prANI apaneko sukha-duHkha prApta karane meM asamartha hai, IzvarakI icchAse prerita huA hI svarga yA narakako jAtA hai / ' ) pauruSase siddhi ke ekAntakI sadoSatA pauruSAdeva siddhizcet pauruSaM daivataH katham / pauruSAcedamoghaM syAt sarva-prANiSu pauruSam // 86 // 'yadi paurUSase hI saba kucha siddhikA ekAnta mAnA jAya to yaha prazna paidA hotA hai ki pauruSarUpa kAryakI siddhi kaise ? use yadi daivase kahA jAya-puNya-pAparUpa daivI sampattike Azrita batalAyA jAya to yaha kahanA ukta ekAntako mAnanepara kaise bana sakatA hai ? nahIM bana sakatA; kyoMki isase pratijJA-hAnikAsvIkRta ekAntasiddhAntako bAdhA pahu~canekA-prasaMga upasthita hotA hai tathA ukta ekAnta sthira nahIM rhtaa| yadi buddhi-vyavasAyAtmaka pauruSa ( puruSArtha ) kI siddhiko pauruSase hI mAnA jAya to saba prANiyoM meM pauruSa amogha ThaharegA--kisIkA bhI pauruSa taba ( bAdhaka kAraNAntarake na honese ) niSphala nahIM jAyagA-parantu yaha pratyakSake viruddha hai; kyoMki samAna-puruSArtha
Page #158
--------------------------------------------------------------------------
________________ kArikA 89] devAgama 89 karanevAloMke bhI ekakA puruSArtha saphala aura dUsarekA niSphala hotA dekhA jAtA hai, aise isa mAnyatAmeM vyabhicAra-doSa AtA hai|' ( yadi yaha kahA jAya ki puruSArtha do prakArakA hai--eka samyagjJAna-pUrvaka aura dUsarA mithyAjJAna-pUrvaka / mithyAjJAnapUrvaka puruSArthameM vyabhicAra Ane athavA usake saphala na honepara bhI samyagjJAnapUrvaka jo puruSArtha hai vaha saphala hotA hai ataH saccA ( samyagjJAnapUrvaka ) puruSArtha saphala hI hotA hai, to yaha kahanA bhI ThIka nahIM hai; kyoMki aisA kahanevAle cArvAkamatavAloMke dRSTakAraNasAmagrIke samyagjJAnapUrvaka puruSArthameM bhI vyabhicAra-doSa dikhalAI par3atA hai-khetI AdikI saphalatAke dRSTa-kAraNoMkA samyagjJAna hote hue bhI kisIko tatpUrvaka khetI Adi karanepara saphalatA nahIM miltii| aura adRSTatAko prApta ( adRzya ) kAraNakalApakA pratyakSarUpase samyagjJAna alpajJoMke asaMbhava hai ataH tatpUrvaka puruSArtha unake banatA nhiiN| yadi anumAnAdi-pramANAntarase usa jJAnakA saMbhava mAnA jAya to isameM do vikalpa utpanna hote haiM--eka to yaha ki vaha adRzya-kAraNakalApa kAraNazaktikA vizeSa hai athavA puNya-pApakA vizeSa hai| yadi use kAraNa-zaktikA vizeSa kahA jAya to usa zakti-vizeSakA samyagjJAna hone para bhI tatpUrvaka puruSArthake vyabhicAra doSa dikhalAI par3atA hai; jaise kSINAyuSka-manuSyameM auSadhazakti-vizeSake samyagjJAnapUrvaka bhI usa auSadhiko pilAne AdikA jo puruSArtha kiyA jAtA hai vaha upayogI nahIM hotA--niSphala jAtA hai| isase sarva-prANiyoMmeM puruSArthake amoghatvakI siddhi nahIM bntii| aura yadi usa adRzya-kAraNakalApako puNya-pApAdikA vizeSa mAnA jAya to daivakI sahAyatAse hue pauruSase hI phala zaktizaktikA vi tatpUrvaka puruba manuSya au
Page #159
--------------------------------------------------------------------------
________________ 90 samantabhadra-bhAratI [ pariccheda 8 kI siddhi tthhrii| idhara daivake samyagjJAnapUrvaka upAyase upeyakI vyavasthiti aura udhara daivake aparijJAnapUrvaka bhI kadAcit phalakI upalabdhi dekhane meM AtI hai, isase samyagjJAnapUrvaka puruSArthakA ekAnta bhI ThIka nahIM hai|) ubhaya tathA avaktavya-ekAntoMkI sadoSatA virodhAnnobhayaikAtmyaM syAdvAda-nyAya-vidviSAm / avAcyataikAnte'pyukti jvAcyamiti yujyate // 6 // 'syAdvAdanyAyake vidvaSiyoMke daiva aura pauruSa donoM ekAntoMkA ekAtmya nahIM banatA; kyoMki inameM paraspara virodha hai ( ina donoM ekAntoMkI ) avAcyatAkA ekAnta mAnanepara inheM avAcya kahanA bhI nahIM banatA hai-kahanese svavacana-virodha ghaTita hotA hai| daiva-puruSArtha-ekAntoMkI nirdoSa-vidhi abuddhipUrvA'pekSAyAmiSTAniSTaM svdaivtH| buddhipUrvavyapekSAmiSTAniSTaM svapauruSAt // 11 // 'jo iSTa yA aniSTa-anukUla vA pratikUla-kArya apane buddhi-vyApArako apekSA rakhe binA hI ghaTita athavA upasthita hotA hai use svadaivakRta samajhanA cAhiye-kyoMki usameM pauruSa gauNa aura daiva pradhAna haiN| aura jo iSTa yA aniSTa kArya apane buddhivyApArako apekSA rakhakara ghaTita athavA upasthita hotA hai use svapauruSakRta samajhanA cAhiye; kyoMki usameM daiva gauNa aura pauruSa pradhAna hai|' ___ vyAkhyA-daiva aura puruSArtha donoMkI vyavasthA eka dUsarekI
Page #160
--------------------------------------------------------------------------
________________ kArikA 91] devAgama apekSAko sAthameM liye hue hai, ekake abhAvameM dUsarekI vyavasthA nahIM bntii| vastutaH donoMke saMyogase hI kAryasiddhi hotI hai, anyathA vaha nahIM bntii| ataH donoMmeMse kisIkA bhI ekAnta ThIka na hokara syAdvAda-nItiko liye hue anekAnta-dRSTi hI zreyaskara hai--daiva-pauruSa-viSayaka sAre vivAdako zAnta karanevAlI hai| aura isaliye saba kucha kathaMcit daivakRta hai, abuddhipUrvakI apekSAse; kathaMcit pauruSakRta hai, buddhipUrvakI apekSAse; kathaMcit ubhayakRta hai, kramArpita daiva-pauruSa donoMkI apekSAse; kathaMcit daivakRta aura avaktavyarUpa hai, abuddhipUrvakakI apekSA tathA sahArpita daiva-pauruSakI apekSAse; kathaMcit pauruSakRta aura avaktavyarUpa hai, buddhipUrvakI apekSA tathA sahArpita-daiva-pauruSakI apekSAse; kathaMcit ubhaya aura avaktavyarUpa hai, kramArpita-daiva-pauruSa aura sahArpitadaiva-pauruSakI apekssaase| isa taraha saptabhaMgI prakriyA yahA~ bhI pUrvavat jaannii| iti devAgamA''tamImAMsAyAmaSTamaH paricchedaH / navama pariccheda parameM duHkha-sukhase pApa-puNyake ekAntakI sadoSatA (iSTa-aniSTake sAdhanarUpa jo daiva hai vaha do prakArakA haieka puNya aura dUsarA pApa / yaha donoM prakArakA daiva kaise utpanna hotA hai, isa viSayake vivAdakA pradarzana aura nirAkaraNa karate hue AcAryamahodaya likhate haiM :-).
Page #161
--------------------------------------------------------------------------
________________ samantabhadra-bhAratI [pariccheda 9 pApaM dhruvaM pare duHkhAt puNyaM ca sukhato yadi / acetanA'kaSAyau ca badhyeyAtAM nimittataH // 12 // 'yadi parameM duHkhotpAdanase nizcita (ekAntataH ) pApabandhakA honA aura sukhotpAdanase ( ekAntataH ) puNyabandhakA honA mAnA jAya to acetana padArtha--kaNTakAdika tathA dugdhAdikaaura akaSAya-pariNata jIva-vItarAga-avasthAmeM sthita muni Adi--bhI duHkha-sukhakA nimitta honese bandhako prApta hoMgeunheM taba abandhaka kaise mAnA jA sakatA hai ? ( isa para yadi yaha kahA jAya ki unake dUsaroMko duHkha vA sukha denekA koI abhisaMdhAna yA saMkalpa nahIM hotA isaliye ve bandhako prApta nahIM hote to phira parameM duHkha-sukhakA utpAdana nizcitarUpase pApapuNyake bandhakA hetu hai aisA ekAnta nahIM bana sakatA / ) ___vyAkhyA-jaba parameM sukha-duHkhakA utpAdana hI puNya-pApakA eka mAtra kAraNa hai to phira dUdha-malAI tathA viSa-kaNTakAdika acetana padArtha, jo dUsaroMke sukha-duHkhake kAraNa banate haiM, puNyapApake bandhakartA kyoM nahIM ? parantu inheM koI bhI puNya-pApake bandhakartA nahIM mAnatA-kA~TA pairameM cubhakara dUsareko duHkha utpanna karatA hai, itane mAtrase use koI pApI nahIM kahatA aura na pApaphaladAyaka karmaparamANu hI usase Akara cipaTate athavA bandhako prApta hote haiN| isI taraha dUdha-malAI bahutoMko Ananda pradAna karate haiM; parantu unake isa Anandase dUdha-malAI puNyAtmA nahIM kahe jAte aura na unameM puNya-phaladAyaka karma-paramANuoMkA aisA koI praveza athavA saMyoga hI hotA hai jisakA phala unheM ( dUdhamalAIko ) bAdako bhoganA pdd'e| isase ukta ekAnta siddhAnta spaSTa sadoSa jAna par3atA hai|
Page #162
--------------------------------------------------------------------------
________________ kArikA 92] devAgama ___ yadi yaha kahA jAya ki 'cetana hI bandhake yogya hote haiM acetana nahIM', to phira kaSAya-rahita vItarAgiyoMke viSayameM Apattiko kaise TAlA jAyagA ? ve bhI aneka prakArase dUsaroMke sukha-duHkhake kAraNa banate haiN| udAharaNake taurapara kisI mumukSuko munidIkSA dete haiM to usake aneka sambandhiyoMko duHkha pahu~catA hai| ziSyoM tathA janatAko zikSA dete haiM to usase una logoMko sukha milatA hai| pUrNa sAvadhAnIke sAtha IryApatha zodhakara calate hue bhI kabhI-kabhI dRSTipathase bAharakA koI jIva acAnaka kUdakara paira-tale A jAtA hai aura unake usa pairase dabakara mara jAtA hai / kAyotsargapUrvaka dhyAnAvasthAmeM sthita honepara bhI yadi koI jIva tejIse ur3A-calA Akara unake zarIrase TakarA jAtA hai aura mara jAtA hai to isa taraha bhI usa jIvake mArga meM bAdhaka honese ve usake duHkhake kAraNa banate haiM / aneka nijitakaSAya RddhidhArI vItarAgI sAdhuoMke zarIrake sparzamAtrase athavA unake zarIrako sparza kI huI vAyuke laganese hI rogIjana niroga ho jAte haiM aura yatheSTa sukhakA anubhava karate haiN| aise aura bhI bahutase prakAra haiM jinameM ve dUsaroMke sukha-duHkhake kAraNa banate haiN| yadi dUsaroMke sukha-duHkhakA nimitta kAraNa bananese hI AtmAmeM puNya-pApakA Asrava-bandha hotA hai to phira aisI hAlatameM ve kaSAya-rahita sAdhu kaise puNyapApake bandhanase baca sakate haiM ? yadi ve bhI puNya-pApake bandhanameM par3ate haiM to phira nirbandha athavA mokSakI koI vyavasthA nahIM bana sakatI; kyoMki bandhakA mUlakAraNa kaSAya hai| kahA bhI hai"kaSAyamUlaM sakalaM hi bandhanam / " "sakaSAyatvAjjIvaH karmaNo yogyAna pudgalAnAdatte sa bndhH|" aura isaliye akaSAyabhAva mokSakA kAraNa hai| jaba akaSAyabhAva bhI bandhakA kAraNa ho
Page #163
--------------------------------------------------------------------------
________________ 94 samantabhadra-bhAratI [ pariccheda 9 gayA taba mokSake lie koI kAraNa nahIM rahatA / kAraNake abhAva meM kAryakA abhAva ho jAnese mokSakA abhAva ThaharatA hai / aura mokSake abhAva meM bandhakI bhI koI vyavasthA nahIM bana sakatI; kyoMki bandha aura mokSa jaise sapratipakSa dharma parasparameM avinAbhAvasambandhako liye hote haiM- ekake binA dUsarekA astitva bana nahIM sakatA, yaha bAta isase pUrva kArikAkI vyAkhyA meM bhalI prakAra spaSTa kI jA cukI hai / jaba bandhakI koI vyavasthA nahIM bana sakatI taba puNya-pApake bandhakI kathA hI pralApamAtra ho jAtI hai / ata: cetana - prANiyoM kI dRSTise bhI puNya-pApakI ukta ekAnta vyavasthA sadoSa hai / yahA~ para yadi yaha kahA jAya ki una akaSAya-jIvoMke dUsaroMko sukha-duHkha pahu~cAne kA koI saMkalpa yA abhiprAya nahIM hotA, usa prakArakI koI icchA nahIM hotI aura na usa viSayameM unakI koI Asakti hI hotI hai, isaliye dUsaroMke sukha-duHkhakI utpattimeM nimittakAraNa honese ve bandhako prApta nahIM hote; to phira 'dUsaroMmeM du:khotpAdana pApakA aura sukhotpAdana puNyakA hetu hai' yaha ekAnta siddhAnta kaise bana sakatA hai ? - abhiprAyAbhAvake kAraNa anyatra bhI duHkhotpAdanase pApakA aura sukhotpAdanase puNyakA bandha nahIM ho sakegA ; pratyuta isake virodhI abhiprAyake kAraNa duHkhotpattise puNyakA aura sukhotpattise pApakA bandha bhI ho sakegA / jaise eka DAkTara sukha pahu~cAne ke abhiprAyase pUrNa sAvadhAnI ke sAtha phor3ekA oNparezana karatA hai parantu phor3eko cIrate samaya rogIko kucha anivArya duHkha bhI pahu~cAtA hai, isa duHkhake pahu~canese DAkTarako pApakA bandha nahIM hogA itanA hI nahIM, balki usakI du:khavirodhinI bhAvanAke kAraNa yaha duHkha bhI puNya-bandhakA kAraNa
Page #164
--------------------------------------------------------------------------
________________ kArikA 92,93] debAgama hogaa| isI taraha eka manuSya kaSAyabhAvake vazavartI hokara duHkha pahu~cAneke abhiprAyase kisI kubar3eko lAta mAratA hai, lAtake lagate hI acAnaka usakA kubar3Apana miTa jAtA hai aura vaha sukhakA anubhava karane lagatA hai, kahAvata bhI hai--'kubar3e guNa lAta laga gaI"-to kubar3eke isa sukhAnubhavase lAta mAranevAleko puNyaphalakI prApti nahIM ho sakatI-use to apanI sukhavirodhinI bhAvanAke kAraNa pApa hI lgegaa| ataH yaha ekAnta siddhAnta ki 'parameM sukha-duHkhakA utpAdana puNya-pApakA hetu hai' pUrNatayA sadoSa hai, aura isaliye use kisI taraha bhI vastutattva nahIM kaha skte| svamai duHkha-sukhase puNya-pApake ekAntakI sadoSatA puNyaM dhruvaM svato duHkhAtpApaM ca sukhato yadi / vItarAgo munividvAMstAbhyAM yuMjyAnimittataH // 13 // 'yadi apanemeM duHkhotpAdanase puNyakA aura sukhotpAdanase pApakA bandha dhruva hai--nizcitarUpase hotA hai-aisA ekAnta mAnA jAya, to phira vItarAga ( kaSAyarahita ) aura vidvAn munijana bhI puNya-pApase ba~dhane cAhiye; kyoMki ye bhI apane sukhaduHkhakI utpattike nimittakAraNa hote haiN|' ___ vyAkhyA-vItarAga aura vidvAn munike trikAla-yogAdike anuSThAna-dvArA kAyaklezAdirUpa duHkhakI aura tattvajJAnajanya santoSalakSaNarUpa sukhakI utpatti hotI hai| jaba apanemeM duHkhasukhake utpAdanase hI puNya-pApa ba~dhatA hai to phira ye akaSAyajIva puNya-pApake bandhanase kaise mukta raha sakate haiM ? yadi inake bhI puNya-pApakA dhruva bandha hotA hai to phira puNya-pApake abhAvako
Page #165
--------------------------------------------------------------------------
________________ samantabhadra-bhAratI [ pariccheda 9 kabhI avasara nahIM mila sakatA aura na koI mukta honeke yogya ho sakatA hai-puNya-pAparUpa donoM bandhoMke abhAvake binA mukti hotI hI nhiiN| aura muktike binA bandhanAdikakI bhI koI vyavasthA sthira nahIM raha sakatI; jaisA ki Upara batalAyA jA cukA hai| yadi puNya-pApake abhAva binA bhI mukti mAnI jAyagI to saMsRtike-saMsAra athavA sAMsArika jIvanake-abhAvakA prasaMga AegA, jo puNya-pApakI vyavasthA mAnanevAloMmeMse kisIko bhI iSTa nahIM hai| aisI hAlatameM Atma-sukha-duHkhake dvArA pApa-puNyake bandhanakA yaha ekAnta siddhAnta bhI sadoSa hai / yahA~ para yadi yaha kahA jAya ki apanemeM duHkha-sukhakI utpatti hone para bhI tattvajJAnI vItarAgiyoMke puNya-pApakA bandha isaliye nahIM hotA ki unake duHkha-sukhake utpAdanakA abhiprAya nahIM hotA, vaisI koI icchA nahIM hotI aura na usa viSayameM Asakti hI hotI hai, to phira isase to anekAnta siddhAntakI hI siddhi hotI hai--ukta ekAntakI nhiiN| arthAt yaha natIjA nikalatA hai ki abhiprAyako liye hue duHkha-sukhakA utpAdana puNya-pApakA hetu hai, abhiprAyavihIna duHkha-sukhakA utpAdana puNya-pApakA hetu nahIM hai| ___ataH ukta donoM ekAnta siddhAnta pramANase bAdhita haiM, iSTake bhI viruddha par3ate haiM aura isaliye ThIka nahIM kahe jA sakate / ___ubhaya tathA avaktavya ekAntoMkI sadoSatA virodhAnoghayayaikAmtyaM syAdvAda-nyAya-vidviSAm / avAcyataikAnte'pyukti narnA'vAcyamiti pujyate / 94 // '( pApa-puNyake bandha-sambandhI prastuta donoM ekAntoMkI alaga
Page #166
--------------------------------------------------------------------------
________________ kArikA 95] devAgama mAnyatAmeM doSa dekhakara ) yadi donoM siddhAntoMke ekAtmarUpa ubhaya ekAntako mAnA jAya to vaha syAdvAda-nyAyase dveSa rakhanevAloMke virodha-doSake kAraNa nahIM bntaa| avAcyatAkA ekAnta mAnane meM bhI 'avAcya hai' yaha kahanA yukta nahIM ThaharatA hai| kyoMki 'avAcya' zabdake dvArA vaha 'vAcya' ho jAyagA aura taba sarvathA avAcyatAkA ekAnta nahIM rhegaa| ___puNya-pApakI nirdoSa vyavasthA vizuddhi-saMklezAGga cet svaparasthaM sukhA'sukham / puNya-pApAsravau yuktau na cedvayarthastavA'haMtaH // 9 // 'yadi sva-parastha-apanA athavA parakA-sukha-duHkha vizuddhi tathA saMklezakA aMga hai-tatkAraNa-kArya vA svabhAvarUpa hai to vaha sukha-duHkha yathA krama puNya-pApake Asrava-bandhakA hetu hai aura yadi vizuddhi tathA saMkleza donoMmeMse kisIkA bhI aMga-kAraNa-kAryasvabhAvarUpa-nahIM hotA hai to ( he arhan bhagavan ! ) Apake matameM vaha vyartha kahA hai-usakA koI phala nhiiN| anyathA, pUrvakArikA (63) meM kahe hue 'acetanA'kaSAyau' aura 'vItarAgo munividvAn' padoMmeM jinakA ullekha hai unake bhI bandhakA prasaMga upasthita hogaa|' vyAkhyA-yahA~ 'saMkleza' kA abhiprAya Arta-raudradhyAnake pariNAmase hai-"Arta-raudra-dhyAnapariNAmaH saMklezaH'' aisA akalaMkadevane 'aSTazatI' TIkAmeM spaSTa likhA hai aura zrIvidyAnandane use 'aSTasahasrI' meM apanAyA hai| 'saMkleza' zabdake sAtha pratipakSarUpase prayukta honeke kAraNa 'vizuddhi' zabdakA abhiprAya 'saMklezA'bhAva' hai ( "tadabhAvaH vizuddhiH" ityakalaMkaH )-usa kSAyikalakSaNA tathA avinazvarI paramazuddhikA abhiprAya nahIM hai
Page #167
--------------------------------------------------------------------------
________________ 98 samantabhadra-bhAratI [ pariccheda 9 jo niravazeSa- rAgAdike abhAvarUpa hotI hai, usa vizuddhimeM to puNya-pApa-bandhake liye koI sthAna nahIM hai / aura isa lie vizuddhikA Azaya yahA~ Arta raudradhyAna se rahita zubhapariNatikA hai / vaha pariNati dharmyadhyAna tathA zukladhyAnake svabhAvako liye hue hotI hai / aisI pariNati honepara hI AtmA svAtmAmeM -- svasvarUpameMsthitiko prApta hotA hai, cAhe vaha kitane hI aMzoMmeM kyoM na ho / isIse akalaMkadevane apanI vyAkhyA meM, isa saMklezAbhAvarUpa vizuddhiko "AtmanaH svAtmanyavasthAnam " rUpase ullikhita kiyA hai aura isase yaha natIjA nikalatA hai ki ukta puNya prasAdhikA vizuddhi AtmAke vikAsa meM sahAyaka hotI hai, jaba ki saMklezapariNati meM AtmAkA vikAsa nahIM bana sakatA - vaha pApa-prasAdhikA honese AtmAke adhaHpatanakA kAraNa banatI hai / isI liye puNyako prazasta aura pApako aprazasta karma kahA gayA hai / vizuddhike kAraNa, vizuddhike kArya aura vizuddhike svabhAvako 'vizuddhiaMga' kahate haiM / isI taraha saMklezake kAraNa, saMklezake kArya tathA saMklezake svabhAvako 'saMklezAGga' kahate haiM / sva-parastha sukhaduHkha yadi vizuddhiaMgako liye hue hotA hai to vaha puNya-rUpa zubhabandhakA aura saMklezAGkako lie hue hotA hai to pApa-rUpa azubhabandhakA kAraNa hotA hai, anyathA nahIM / tattvArtha sUtra meM, "mithyAdarzanA'viratapramAdakaSAyayogA bandhahetava:' isa sUtrake dvArA mithyAdarzana, avirati pramAda, kaSAya- yogarUpase bandhake jina kAraNoMkA nirdeza kiyA hai ve saba saMklezapariNAma hI haiM; kyoMki Arta-raudradhyAnarUpa pariNAmoM ke kAraNa honese 'saMklezAGga'meM zAmila haiM; jaise ki hiMsAdi kriyA saMklezakArya honese saMklezAGgameM garbhita hai / ataH svAmI samantabhadrake isa kathana se ukta 1 -
Page #168
--------------------------------------------------------------------------
________________ kArikA 95 ] devAgama sUtrakA koI virodha nahIM hai / isI taraha 'kAyavAGmanaHkarmayogaH', 'sa AsravaH', 'zubhaH puNyasyA'zubhaH pApasya' ina tIna sUtroMke dvArA zubhakAyAdi-vyApArako puNyAsravakA aura azubha-kAyAdi-vyApArako pApAsravakA jo hetu pratipAdita kiyA hai vaha kathana bhI isake viruddha nahIM par3atA; kyoMki kAyAdi-yogake bhI vizuddhi aura saMklezake kAraNa-kArya-svabhAvake dvArA saMklezatva-vizuddhitvakI vyavasthiti hai / saMklezake kAraNa-kArya-svabhAva Upara batalAe jA cuke haiM / vizuddhike kAraNa samyagdarzanAdika haiM, dhaya'dhyAna tathA zukladhyAna usake svamAva hai aura vizuddhipariNAma usakA kArya hai| aisI hAlatameM sva-para-duHkhako hetubhUta kAyAdi-kriyAe~ yadi saMkleza-kAraNa-kArya-svabhAvako lie hue hotI hai to ve saMklezAGgatvake kAraNa, viSabhakSaNAdirUpa kAyAdikriyAoMkI taraha, prANiyoMko azubhaphaladAyaka pudgaloMke sambandhakA kAraNa banatI haiM; aura yadi vizuddhi-kAraNa-kArya-svabhAvako lie hue hotI hai to vizuddhayaGgatvake kAraNa, pathya AhArAdirUpa kAyAdikriyAoMkI taraha, prANiyoMke zubhaphaladAyaka pudgaloMke sambandhakA kAraNa hotI haiN| jo zubhaphaladAyaka pudgala hai ve puNyakarma haiM, jo azubhaphaladAyaka pudgala haiM ve pApakarma haiM, aura ina puNya-pApakarmoMke aneka bheda haiN| isa prakAra saMkSepase isa kArikAmeM saMpUrNa zubhA'zubharUpa puNyapApa-karmoke Asrava-bandhakA kAraNa sUcita kiyA hai| isase puNya-pApakI vyavasthA batalAneke liye yaha kArikA kitanI rahasyapUrNa hai, ise vijJapAThaka svayaM samajha sakate haiN| sArAMza isa saba kathanakA itanA hI hai ki-sukha aura duHkha donoM hI, cAhe svastha hoM yA parastha-apaneko hoM yA dUsaroMkokathaMcit puNyarUpa Asrava-bandhake kAraNa haiM, vizuddhike aMga honese;
Page #169
--------------------------------------------------------------------------
________________ 100 samantabhadra-bhAratI [pariccheda 10 kathaMcit pAparUpa Asrava-bandhake kAraNa haiM, saMklezake aMga honese; kathaMcit puNya-pApa ubhayarUpa Asrava-bandhake kAraNa haiM, kramArpita vizuddhi-saMklezake aMga honese; kathaMcit avaktavyarUpa hai, sahArpitavizuddhi-saMklezake aMga honese / aura vizuddhi-saMklezakA aMga na honepara donoM hI bandhake kAraNa nahIM haiN| isa prakAra nayavivakSAko lie hue anekAntamArgase hI puNya-pApakI vyavasthA ThIka baiThatI hai-sarvathA ekAntapakSakA Azraya lenese nhiiN| ekAnta pakSa sadoSa hai; jaisAki Upara batalAyA jA cukA hai aura isa liye vaha puNya-pApakA samyak vyavasthApaka nahIM ho sktaa| iti devAgamA''ptamImAMsAyAM navamaH paricchedaH / dazama pariccheda ajJAnase bandhakA aura alpajJAnase mokSakA ekAnta ajJAnAcceddhRvo bandho jJeyA'nantyAna kevalI / jJAnastokAdvimokSazvedajJAnAdbahuto'nyathA // 16 // 'yadi ( sAMkhyamatAnusAra ) ajJAnase bandhakA honA avazyaMbhAvI mAnA jAya to jJayoMkI anantatAke kAraNa koI bhI kevalIsakalaviparyaya-rahita tathA jJAnAntarakI sahAyatA-rahita tattvajJAnarUpa kevalase yukta-na ho sakegA / yadi alpajJAnase mokSakA honA mAnA jAya to ajJAnake bahuta honeke kAraNa bandhakA prasaMga barAbara upasthita rahegA aura usakA nirodha na ho sakanese mokSakA honA nahIM bana skegaa|'
Page #170
--------------------------------------------------------------------------
________________ kArikA 96-99] devAgama ubhaya aura avaktavya ekAntoMkI sadoSatA virodhAnnobhayekAtmyaM syAdvAda-nyAya-vidviSAm / avAcyataikAnte'pyuktirnA'vAcyamiti yujyate // 97|| ( sarvAtmarUpase eka vyaktike eka kAlameM ) alpajJAnase mokSa aura bahuta ajJAnase bandha ina do ekAntoMmeM syAdvAda-nyAyake vidveSiyoMke avirodha siddha nahIM hotA, ataH paraspara virodhake kAraNa ubhaya ekAnta nahIM bntaa| avAcyatAkA ekAnta mAnane meM bhI 'avAcya' hai yaha kahanA hI nahIM banatA-isase pUrvavat svavacana-virodha ghaTita hotA hai| __ajJAna-alpajJAnase bandha-mokSakI nirdoSa-vidhi ajJAnAnmohino bandho nAjJAnAdvIta-mohataH / jJAnastokAca mokSaH syAdamohAnmohino'nyathA // 18 // _ 'moha-sahita ajJAnase bandha hotA hai-jo ajJAna mohanIyakarmaprakRti-lakSaNase yukta hai vaha sthiti-anubhAgarUpa svaphaladAnasamartha karma-bandhakA kartA hai| jo ajJAna mohase rahita hai vaha ( ukta phaladAna-samartha ) karma-bandhakA karttA nahIM hai| aura jo alpajJAna mohase rahita hai usase mokSa hotA hai; parantu mohasahita alpajJAnase karmabandhahI hotA haiN| karmabandhAnusAra saMsAra vividharUpa aura baddhajIva zuddhi azuddhike bhedase bhedarUpa kAmAdi-prabhavazcitraH karmabandhA'nurUpataH / tacca karma svahetubhyo jIvAste zuddhayazuddhitaH // 99 / / 'kAmAdikake utpAdarUpa jo bhAvasaMsAra kArya hai vaha vicitra hai aura karmabandhakI anurUpatAse hotA hai-dravya-karmoMkA bandhana
Page #171
--------------------------------------------------------------------------
________________ 102 samantabhadra-bhAratI [pariccheda 10 jisa prakAra prakRti, pradeza, sthiti aura anubhAgakI vizeSatA evaM nAnA-rUpatAke kAraNa vicitratAko liye hue jJAnAvaraNa, darzanAvaraNa, mohanIyAdi aneka prakArakA hotA hai usI prakAra udayakAlameM usakA kArya bhI ajJAna, adarzana, moha, rAga, dveSa, kAma, krodha, mAna, mAyA, lobha, sukha, duHkha aura zArIrika racanAdikI vicitratAko liye hue nAnA-rUpa hotA hai| aura isase yaha phalita hotA hai ki jo eka svabhAvarUpa nitya Izvara mAnA jAtA hai vaha tathA usakI icchA yA jJAna isa nAnA-svabhAvarUpa jagatakA koI kartA nahIM ho sakatA aura na nimittakAraNa hI bana sakatA hai| isa viSayakI vizeSa carcAko aSTasahasrImeM bahuta UhApohake sAtha sthAna diyA gayA hai / aura vaha karmabandhana apane kAraNoMke-rAgAdika bhAvoMkeanurUpa hotA hai| jinheM karmabandha hotA hai ve jIva zuddhi aura azuddhike bhedase do prakArake haiM-bhavya aura abhavya / samyagdarzanAdi zuddhasvabhAvarUpa pariNata honekI yogyatAkI vyakti rakhanevAle jIva 'bhavya' kahalAte haiM aura jinameM vaha yogyatAko vyakti na hokara sadA mithyAdarzanAdirUpa azuddhapariNati banI rahatI hai ve 'abhavya' kahe jAte haiN| jo zuddhi-zaktise yukta haiM unhIMkI kAla pAkara mukti ho sakatI hai, zeSakI nhiiN|' zuddhi-azuddhi do zaktiyoMkI sAdi-anAdi vyakti zuddhayazuddhI punaH zaktI te pAkyA'pAkya-zaktivat / sAdhanAdI tayovyaktI svabhAvo'tarkagocaraH // 10 // 'aura ve zuddhi-azuddhi donoM ( mUMga ur3ada Adike ) pacane apacaneko yogyatAke samAna-bhavya-abhavya-svabhAvake rUpameMdo zaktiyA~ haiM, jinako vyakti-prAdurbhUti kramazaH sAdi-anAdi
Page #172
--------------------------------------------------------------------------
________________ kArikA 100 - 102 ] devAgama 103 haiM-- zuddhi kI prAdurbhUti sAdi aura azuddhikI prAdurbhUti anAdi hai; kyoMki zuddhi ke abhivyaMjaka samyagdarzananAdika sAdi hote haiM aura azuddhike abhivyaMjaka mithyAdarzanAdikI saMtati anAdise calI AtI hai / aura yaha vastu-svabhAva hai jo tarkakA viSaya nahIM hotA - arthAt svabhAvameM yaha hetuvAda nahIM calatA ki 'aisA kyoM hotA hai / " pramANakA lakSaNa aura usake bheda tattvajJAnaM pramANaM te yugapatsarvabhAsanam / kramabhAvi ca yajjJa naM syAdvAda - naya-saMskRtam // 101 // ' ( he arhan bhagavan ! ) Apake matameM tattvajJAnako pramANa kahA hai vaha ( tattvarUpase jAnanerUpa ) pramANajJAna eka to yugapat sarvabhAsanarUpa ( kevalajJAna ) pratyakSajJAna hai aura dUsarA kamazaH bhAsanarUpa ( mati Adi ) parokSajJAna hai / jo kramazaH bhAsanarUpa jJAna hai vaha syAdvAda tathA nayoMse saMskRta hai-- syAdvAdarUpa pramANa tathA naigamAdi nayoMke dvArA saMskArako prApta hai- prakaTa hotA hai / ' vyAkhyA- -tattva ( yathArtha ) rUpase jAnanevAlA jJAna pramANa kahalAtA hai / vaha do prakArakA hotA hai-- eka akramabhAvi aura dUsarA kramabhAvi / jo yugapat samasta padArthoMkA prakAzana karatA hai vaha akramabhAva hai aura vaha pUrNatayA pramANarUpa hotA hai / kintu jo kramazaH padArthoMkA prakAzana karatA hai vaha kramabhAvi hai tathA vaha syAdvAda ( pramANa ) aura naya ( aMzAtmaka naigamAdi ) donoM rUpa hotA hai / pramANoMkA phala upekSA- phalamA''dyasya zeSasyA''dAna - hAna-dhIH / pUrvA vAjJAnanAzo vA sarvasyAsya svagocare // 102 //
Page #173
--------------------------------------------------------------------------
________________ samantabhadra-bhAratI [ pariccheda 10 'yugapatsarvabhAsanarUpa jo Adya pramANa kevalajJAna hai usakA ( vyavahita ) phala upekSA hai / zeSa kramazaH bhAsanarUpa jo prabhAga matyAdi jJAna - samUha hai usakA ( vyavahita - paraMparA ) phala grahaNa aura tyAgakI buddhi hai tathA pUrva meM kahI huI upekSA bhI usakA ( vyavahita ) phala hai aura apane viSayameM ajJAnakA nAza honA isa sAre hI pramANarUpa jJAnasamUhakA ( avyavahita athavA sAkSAt ) phala hai / ' 104 syAt nipAtakI artha-vyavasthA vAkkyeSvanekAntadyotI gamyaM prati vizeSaNam / syAnnipAto'rtha - yogitvAttava kevalinAmapi // 103 // ( ' he arhan ! ) Apake tathA zrutakevaliyoM ke bhI vAkyoM meM prayukta honevAlA 'syAt ' nipAta ( avyaya ) zabda arthake sAtha sambaddha honese anekAntakA dyotaka' aura gamya-bodhya ( vivakSita ) kA bodhaka-sUcaka ( vAcaka ) mAnA gayA hai -- anyathA anekAnta pratipatti nahIM banatI / ' vyAkhyA - sat-asat - nitya- anityAdi sakala sarvathaikAntoMke pratikSepa lakSaNako 'anekAnta' kahate haiM / aura paraspara sApekSa padoMke nirapekSa ra samudAyakA nAma 'vAkya' hai / vAkyake isa lakSaNase bhinna jo paravAdiyoMke dvArA prakalpita anyathA vAkya haiM ve nirdoSa na hokara bAdhAsahita haiM / vAkyapadI (2, 1-2 ) 1. ' dyotakAzca bhavanti nipAtAH' iti vacanAt ( aSTasahasrI ) arthAt - nipAta zabda kevala vAcaka hI nahIM kintu ( prakRta arthase bhinna arthake ) dyotaka bhI hote haiM / 2. bAkyAntargatapadanirapekSa: ( aSTasahasrI, pRSTha 285 TippaNa )
Page #174
--------------------------------------------------------------------------
________________ kArikA 103-104] devAgama 105 meM vAkyake prati nyAya-vidoMkI bAdhA-bhinna-matikI sUcanA karate hue dasa prakArake vAkyoMkA ullekha hai, jinake nAma hai(1) AkhyAtazabda, (2) saMdhAta, (3) jAtisaMdhAtavartinI, (4) ekonavayavazabda, (5) krama, (6) buddhi, (7) anusaMhati, (8) Adyapada, (C) antyapada, (10) saapeksspd| ina vAkyaprakAroMmeM vAkyake ( akalaMkadevakRta ) ukta lakSaNakI dRSTise kauna vAkya-bheda sadoSa aura kauna nirdoSa kahA jA sakatA hai isakA aSTasahasrImeM zrIvidyAnandAcAryane sahetuka vistRta vicAra kiyA hai| syAdvAdakA svarUpa syAdvAdaH sarvathaikAnta-tyAgAt kiMvRttacidvidhiH / saptabhaMga-nayApekSo heyA''deya-vizeSakaH // 104 // 'syAt-zabda sarvathA ekAntakA tyAgI honese "kiM' zabdaniSpanna cit-prakArake rUpameM kathaMcit kathaMcana AdikA vAcaka hai aura isaliye kathaMcit Adi zabda syAdvAdake paryAya-nAma haiN| yaha sthAdvAda saptabhaMgoM aura nayoMkI apekSAko liye rahatA tathA heya-upAdeyakA vizeSaka ( bhedaka ) hotA hai-syAdvAdake binA heya aura upAdeyakI vizeSarUpase vyavasthA nahIM bntii|' __vyAkhyA-jina saptabhaMgoMkA yahA~ ullekha hai una astinAsti-avaktavyAdi-rUpa bhaMgoMkA nirdeza granthameM isase pahale A cukA hai| rahI nayoMkI bota, nayoMke mUlottara-bhedAdike rUpameM bahuta vikalpa haiM / jaise dravya-paryAyakI dRSTise dravyArthika-paryAyArthika ye do mUlanaya haiM; adhyAtmadRSTise nizcaya aura vyavahAra ye do bhI mUlanaya haiM / zuddhi-azuddhikI dRSTise bhI nayoMke do-do bheda kiye jAte haiM; jaise zuddhadravyArthika, azuddha dravyArthika, zuddhaparyAyArthika,
Page #175
--------------------------------------------------------------------------
________________ 106 samantabhadra-bhAratI [pariccheda 10 azuddhaparyAyArthika, zuddhanizcaya, azuddhanizcaya, sadbhUtavyavahAra, asadbhUtavyavahAra ityaadi| dravyAthikake uttarabheda tIna-naigama, saMgraha aura vyavahAra; paryAyArthikake uttarabheda cAra-RjusUtra, zabda, samabhirUr3ha aura evaMbhUta / ina saptanayoMmeM prathama cAra bheda 'arthanaya' aura zeSa tIna bheda 'zabdanaya' kahe jAte haiN| ina sabake uttarottara bheda asaMkhya haiM / saMkSepameM kahA jAya to jitane vacanamArga haiM-zabdabheda hai tathA apane-apane jJAnake vikalpa hai utane-utane nayoMke bheda haiM / nayoMkA yaha viSaya bar3A hI gahana-gaMbhIra hai / inake lakSaNAdikA vizeSa kathana nayacakrAdi granthoMse jAnane yogya hai| syAvAda aura kevalajJAnameM bheda-nirdeza syAdvAda kevalajJAne sarvatatva-prakAzane / bhedaH sAkSAdasAkSAca hyavastvanyatamaM bhavet // 10 // 'syAdvAda aura kevalajJAna donoM ( jIvAdi ) saba tattvoMke prakAzaka haiM / donoMke prakAzanameM sAkSAt aura asAkSAt (parokSa)kA bheda ( antara ) hai-kevalajJAna jIva, ajIva, Asrava, bandha, saMvara, nirjarA, mokSa ina sAta tattvoMkA pratyakSataH evaM yugapat prakAzaka hai aura syAdvAdarUpa zrutajJAna ina padArthokA apratyakSataH ( parokSarUpase ) kramazaH prakAzaka hai| ina donoM jJAnoMmeMse jo kisI bhI jJAnake dvArA prakAzita athavA usakA vAcya nahIM vaha avastu hotI hai|' naya-hetukA lakSaNa sadharmaNaiva sAdhyasya sAdhAdavirodhataH / syAdvAda-pravibhaktA'rtha-vizeSa-vyajako nayaH // 106 // 'syAdvAdarUpa paramAgamase vibhakta hue arthavizeSakA-zakya
Page #176
--------------------------------------------------------------------------
________________ kArikA 105-108] devAgama - 107 abhipreta-aprasiddharUpa vivAdagocara sAdhyakA-jo sadharmA-dRSTAntake dvArA, sAdhyake sAdharmyase aura ( vipakSake ) avirodharUpase vyaJjaka hai--gamaka athavA bodhaka hai-usako naya-nayavizeSarUpa hetukahate haiM-'nIyate gamyate sAdhyo'rtho'nena iti nayaH' isa niruktise 'naya' zabda yahA~ hetukA vAcaka hai aura aneka dharmomeMse eka-dharmapratipAdaka sAmAnya nayakI dRSTimeM bhI vaha sthita hai|' dravyakA svarUpa aura bhedoMkI sUcanA nayopanayaikAntAnAM trikAlAnAM samuccayaH / avibhrADbhAvasanbandho dravyamekamanekadhA // 107 // "trikAlati nayoM-upanayoMke ekAnta-viSayoMkA-paryAyavizeSoMkA-jo apRthaksvabhAva ( tAdAtmya ) sambandhako liye hue samuccaya-samUha hai vaha eka dravya-vastu hai aura aneka bhedarUpa hai|' nirapekSa aura sApekSa nayoMkI sthiti mithyA-samUho mithyA cena mithyaikAntatAsti naH / nirapekSA nayA mithyA sApekSA vastu te'rthakRt // 108 // 'yadi yaha kahA jAya ki ( ekAntoMko to Apa mithyA batalAte haiM taba nayoM aura upanayanoM-rUpa ekAntoMkA jo samUha dravya hai vaha mithyA-samUha ThaharA ) mithyAoMkA jo samUha vaha to mithyA hI hotA hai ( ataH dravya koI vastu na rahA ) to yaha kahanA ThIka nahIM hai; kyoMki ( he jinadeva ! ) Apake matameM aura isaliye hamAremeM ( sApekSanayoMkA grahaNa honese ) mithyA ekAntatA nahIM hai, jo naya (pratipakSI dharmake sarvathA nirAkaraNarUpa) nirapekSa hote haiM ve hI mithyAnaya ( durnaya ) hote haiM sApekSanaya ( jo ki pratipakSI dharmakI upekSA athavA use gauNa kiye hote haiM ) mithyA na hokara
Page #177
--------------------------------------------------------------------------
________________ 108 samantabhadra-bhAratI [pariccheda 10 samyaknaya hote haiM, unake viSaya artha-kriyAkArI hote haiM aura isa liye unake samUhake vastupanA sughaTita hai| ___ vyAkhyA-yahA~ anekAntake pratipakSI-dvArA yaha Apatti kI gaI hai ki jaba ekAntoMko mithyA batalAyA jAtA hai taba nayoM aura upanayoM-rUpa ekAntoMkA samUha jo anekAnta aura tadAtmaka vastutattva hai vaha bhI mithyA ThaharatA hai; kyoMki mithyAoMkA samUha mithyA hI hotA hai| isapara granthakAramahodaya kahate haiM ki yaha Apatti ThIka nahIM hai; kyoMki hamAre yahA~ koI bhI vastu mithyA ekAntake rUpameM nahIM hai| jaba vastukA eka dharma dUsare dharmakI apekSA nahIM rakhatA-usakA tiraskAra kara detA hai to vaha mithyA kahA jAtA hai aura jaba vaha usakI apekSA rakhatA haiusakA tiraskAra nahIM karatA--to vaha samyak mAnA jAtA hai| vAstavameM vastu nirapekSa ekAnta nahIM hai, jise sarvathA ekAntavAdI mAnate haiM; kintu sApekSa ekAnta hai aura sApekSa ekAntoMke samUhakA nAma hI anekAnta hai, taba use aura tadAtmaka vastuko mithyA kaise kahA jA sakatA hai ? nahIM kahA jA sktaa| vastuko vidhi-vAkyAdi-dvArA niyamita kiyA jAtA hai niyamyate'rtho vAkyena vidhinA vAraNena vA / tathA'nyathA ca so'vazyamavizeSyatvamanyathA // 106 // ( yadi koI yaha zaMkA kare ki vastutattva jaba anekAntAtmaka hai taba vAkyake dvArA use kaise niyamita kiyA jAya, jisase pratiniyata viSayameM lokakI pravRtti bana sake to usakA samAdhAna yaha hai ki ) anekAntAtmaka vastutattva vidhivAkya athavA niSedha-vAkyake dvArA niyamita kiyA jAtA hai| vidhi yA niSedhaMrUpa jisa vAkyake dvArA vaha niyamita kiyA jAya usarUpa tathA usase anyathA
Page #178
--------------------------------------------------------------------------
________________ 109 kArikA 109,110] devAgama vipakSarUpa vaha avazya hotA hai kyoMki vidhi-niSedhakA paraspara avinAbhAva-sambandha hai aura isase jisa vidhi yA niSedha-vAkyake dvArA vaha niyamita kiyA jAtA hai vaha usa samaya mukhya hotA hai aura pratipakSI vAkyakA viSaya gauNa / yadi aisA na mAnA jAyavidhi-niSedharUpase usakA avazyaMbhAvIpanA svIkAra na kiyA jAya - to usa kevala vidhi yA kevala niSedha-vAkyase jo vizeSya ( vastutattva ) hai vaha nahIM bana sakegA; kyoMki pratiSedha-rahita vidhike aura vidhirahita pratiSedhake vizeSaNapanA nahIM banatA aura vidhi-pratiSedha dornose rahitake gagana-kusumake samAna vizeSyapanA nahIM banatA hai / aura isa taraha sat asat Adi vAkyoMmeM vidhiniSedhakI gauNa tathA pradhAnarUpase vRttikA honA lakSita hotA hai|' tadatadrUpa vastuko tadrUpa hI kahanevavAlI vANI satya nahIM tadatadvastu vAgeSA tadevetyanuzAsatI / na satyA syAnmRSA-vAzyaiH kathaM tattvArtha-dezanA // 110 // '( yadi yaha kahA jAya ki vAkya vidhike dvArA hI vastutattvakA niyamana karatA hai to yaha sarvathA ekAnta ThIka nahIM hai; kyoMki ) vastu tat-atatarUpa hai-dRSTi-bhedake sAtha avinAbhAvasambandhako liye hue sat-asat, nitya-anityAdi anekAntarUpa hai-jo vAkya (vANI) use sarvathA tatrUpa--sat-nityAdirUpahI pratipAdana karatA hai-usake pratipakSI avinAbhAvadharmako gauNa kiye hue na hokara usakA virodhaka hai-vaha satya nahIM hotA taba ( aise) mithyA-vAkyoMse tatvArthako-yathArtha vastusvarUpakIdezanA ( kathanI ) kaise bana sakatI hai ?- nahIM bana sktii|' vyAkhyA-yadyapi ye sabhI vAkya vidhi aura pratiSedha donoM
Page #179
--------------------------------------------------------------------------
________________ samantabhadra-bhAratI [ pariccheda 10 rUpa vastukA pratipAdana karate haiM phira bhI yadi kahA jAya ki ve kevala vidhikA hI anuzAsana ( upadeza ) karate haiM to yaha kathana satya ( yathArtha ) nahIM - mithyA hai aura mithyA - vAkyoMke dvArA vastusvarUpakA yathArtha kathana nahIM bana sakatA / ataH vAkya cAhe vidhirUpa hoM aura cAhe niSedharUpa, sabhI vidhi tathA pratiSedha donoM - rUpa vastukA pratipAdana karate haiM / antara kevala itanA hI hai ki vidhi - vAkyake dvArA vidhikA kathana mukhyarUpase aura pratiSedhakA kathana gauNarUpase tathA pratiSedha - vAkya ke dvArA pratiSedhakA kathana mukhyarUpase aura vidhikA kathana gauNarUpase kiyA jAtA hai / yahI yathArtha tattva- dezanA hai / vAk-svabhAva-nirdeza, tadbhinnavAkya avastu vAkasvabhAvo'nyavAgartha pratiSedha-niraGkuzaH / Aha ca svArtha sAmAnyaM tAharavAkyaM kha- puSpavat // 111 // ' ( yadi bauddhoMkI mAnyatAnusAra yaha kahA jAya ki vAkya pratiSedhake dvArA hI vastutattvakA niyamana karatA hai to yaha ekAnta bhI ThIka nahIM hai; kyoMki ) vAkyakA yaha svabhAva hai ki vaha apane artha - sAmAnyakA pratipAdana karatA huA anya - vAkyoMke artha-pratiSedhameM niraMkuza hotA hai-- binA kisI roka-Toka ke dUsare saba vAkyoM ke viSayakA niSedha karatA hai; jaise 'ghaTa lAo' yaha vAkya paTa lAo, loTA lAo, ghar3I lAo, meja ( kursI) lAo ityAdi para vAkyoMke arthakA svabhAvase niSedhakarUpa hai / isa vAk-svabhAvase bhinna bauddhoMkA jo usa prakArakA anyApohAtmaka vAkya hai vaha AkAzake puSpa - samAna avastu hai-- kahA -na-kahAke barAbara athavA anuktatulya hai / kyoMki vizeSa rahita sAmAnya aura sAmAnya - zUnya vizeSa kahIM bhI ( bAhara-bhItara ) upalabdha nahIM hotA / jaba upalabdha 110
Page #180
--------------------------------------------------------------------------
________________ kArikA 111,112] devAgama 111 nahIM hotA taba vizeSa-rahita sAmAnya hI athavA sAmAnya-zUnya vizepa hI vastukA svarUpa hai, isa prakArake Agraha-dvArA sva-parako kaise ThagA jAya ? nahIM ThagA jAnA caahiye| vyAkhyA-bauddhoMkI mAnyatA hai ki koI bhI vAkya hoM ve saba anyApoha-rUpa pratiSedhakA hI pratipAdana karate haiM, vidhikA nhiiN| isa para AcArya kahate haiM : vAkya ( vANI ) kA yaha svabhAva hai ki vaha anya vAkyoM dvArA pratipAdita arthakA nirbAdharUpase pratiSedha karatA hai aura apane vidhirUpa artha-sAmAnyakA bhI kathana karatA hai| yadi kevala anyApoharUpa pratiSedha hI vAcya ho to ukta prakArakA vAcya AkAza-puSpakI taraha asat hai| hameM vizeSako chor3akara kevala sAmAnya aura sAmAnyako chor3akara kevala vizeSa kahIM upalabdha nahIM hotaa| jaba ukta prakArakA vAcya upalabdha nahIM hotA to hama aisA abhiniveza karake ki vAkyake dvArA sva ( vidhi ) athavA para ( pratiSedha-anyApoha ) hI kahA jAtA hai, kyoM bhrAmaka pravRtti kareM yA dUsaroMko tthgeN| ataH jisa prakAra vAkyake dvArA kevala vidhikA hI niyamana nahIM hotA usI taraha kevala pratiSedha ( anyApoha ) kA bhI niyamana nahIM hotaa| kintu ubhayakA niyamana hotA hai aura yaha vAkya (vANI) kA svabhAva hai| __ abhipreta-vizeSakI prAptikA saccA sAdhana sAmAnyavAgvizeSe cena zabdArtho mRpA hi saa| abhipreta-vizeSApteH syAtkAraH satya-lAJchanaH // 112 // 'yadi yaha kahA jAya ki ( 'asti' jaisA ) sAmAnya vAkya parake abhAvarUpa ( anyApoha ) vizeSameM vartatA hai-use prati pAdita karatA hai to yaha ThIka nahIM hai; kyoMki sAmAnmavAkya
Page #181
--------------------------------------------------------------------------
________________ 112 samantabhadra- bhAratI [ pariccheda 10 vizeSa meM zabdArtharUpa nahIM hai--abhiprAyameM sthita vizeSako nahIM janAtA athavA pratipAdita nahIM karatA -- aura isa liye satyarUpa na hokara mithyA - vAkya hai / abhiprAyameM sthita jo vizeSa usakI prAptikA saccA lakSaNa athavA cihna ' syAdvAda' ( syAt zabdapUrvaka vAda - kathana ) hai - sAmAnya vizeSAtmaka vastukA jaba mukhyataH sAmAnyarUpase kathana kiyA jAtA hai taba usakA vizeSarUpa gauNa hokara vaktA abhiprAyameM sthita hotA hai, jise sAtha meM prayukta 'syAt' zabda vyakta athavA sUcita karatA hai / aura isaliye 'syAtkAra' abhipreta-vizeSa ke jAnanekA saccA sAdhana evaM mArga hai / abhipreta vahI hotA hai jo svarUpAdi ( svadravya-kSetra - kAlabhAva ) ke dvArA sat hotA hai - pararUpAdike dvArA sat nahIM / ' vyAkhyA - bauddhoMkA kathana hai ki vidhirUpa sAmAnyako kahanevAlA vAkya bhI vizeSa ( anyApoha ) kA hI pratipAdana karatA hai-- usI meM usakI pravRtti hotI hai / para unakA yaha kathana saMgata nahIM hai; kyoMki isase anyApoha - zabdakA artha siddha nahIM hotA / zabdakA vahI artha mAnA jAtA hai jisameM usa zabdakI pravRtti ho / anyApoha meM kisI bhI zabda kI pravRtti nahIM hotI / aisI sthiti meM vidhirUpa sAmAnyako kahanevAlA vAkya bhI Apake matAnusAra mithyA ThaharatA hai / vAstavameM vahI vAkya satya hai jisake dvArA apane abhipreta artha - vizeSakI prApti hotI hai aura aisA vAkya 'syAt' zabdase yukta hI saMbhava hai aura usIse satya ( yathArtha artha ) kI pahacAna hotI hai / kyoMki vaha logoMko abhipreta artha - vizeSakI prApti karAtA hai / anya ( syAtkAra se rahita ) vAkyoMse artha - vizeSakI prApti nahIM hotI / yahI syAdvAda aura anyavAdoM meM vizeSa antara hai |
Page #182
--------------------------------------------------------------------------
________________ kArikA 113 ] devAgama syAdvAda-saMsthiti 193 vidheyamIpsitArthAGga pratiSedhyA'virodhi yat / tathaivA''deya - heyatvamiti syAdvAda - saMsthitiH // 113 // ' ( asti ityAdirUpa ) jo vidheya hai - manake abhiprAyapUrvaka jisakA vidhAna kiyA jAtA hai, kisIke bhayAdivaza nahIM - aura Ipsita arthakriyAkA kAraNa hai vaha pratiSedhyake nAstitvAdike -sAtha avirodharUpa hai-- jo nAstitvAdike sAtha avirodharUpa nahIM vaha Ipsita arthakriyAkA kAraNa bhI nahIM ho sakatA; kyoMki vidhi- pratiSedhake paraspara avinAbhAva sambandha hai, vidhike binA pratiSedhakA aura pratiSedhake binA vidhikA astitva nahIM banatA / aura jisa prakAra vidheya pratiSedhyakA avirodhI Ipsita arthakriyAkA aMga- kAraNa siddha hai usI prakAra vastukA AdeyaheyapanA hai, anyathA nahIM; kyoMki vidheyakA ekAnta honepara kisIke heyatvakA virodha hotA hai; pratiSedhyakA ekAnta honepara kisIke AdeyatvakA virodha hotA hai; syAdvAdIke abhiprAyAnusAra sarvathA vidheya hI pratiSedhya nahIM hotA; kathaMcit vidhi pratiSedhyake tAdAtmya mAnA gayA hai / ataH vidheya-pratiSedhAtmaka vizeSake kAraNa saptabhaMgIke samAzrayase syAdvAda prakriyamANa hotA hai / isa prakAra syAdvAdakI ( sarvatra yukti-zAstrA'virodhake kAraNa ) yaha samyak sthiti hai / aura isaliye he vIra bhagavan ! hamane jo yaha nizcaya kiyA hai ki 'yukti - zAstrA'virodhivAkyake kAraNa Apa hI nirdoSa Apta hai' vaha anavadya hai -- sarvaprakAra se bAdhA - rahita hai / ' 9
Page #183
--------------------------------------------------------------------------
________________ 114 samantabhadra-bhAratI [pariccheda 10 Apta-mImAMsAkA uddezya itIyamAptamImAMsA vihitA hitamicchatAm / samyagmithyopadezArtha-vizeSa-pratipattaye // 114 // 'isa prakAra ( 'devAgama' nAmake svokta daza-paricchedAtmaka zAstrameM ) yaha AptamImAMsA-sarvajJa-vizeSa-parIkSA-hita cAhane vAloMke-mukhyataH mokSa aura usakA kAraNa samyagdarzanAdirUpa ratnatrayake abhilASI bhavyajIvoMke-samyaka upadeza aura mithyA upadezake artha-vizeSakI pratipattike liye-upAdeya tathA heyarUpase zraddhAna, jJAna aura samAcaraNakI prAptike lie kI gaI hai|' iti devAgamA''ptamImAMsAyAM dazamaH paricchedaH / anuvAdakoya-antya-maMgala yasya sacchAsanaM loke syAdvAdA'mogha-lAJchanam / sarvabhUta-dayopetaM dama-tyAga-samAdhibhRt // 1 // naya-pramANa-sampuSTaM sarva-bAdhA-vivarjitaM / sArvamanyairajayyaM ca taM vIraM praNidadhmahai // 2 // [jinakA samIcIna zAsana isa lokameM syAdvAdarUpa pramodha lakSaNase lakSita hai-sarvathA ekAntavAdarUpa na hokara anekAntavAdAtmaka hai, isIse kabhI asaphala na honevAlA hai--sarvaprANiyoMkI dayAse yukta hai, indiya-damana parigraha-tyajana aura dhyAna-samAdhikI tatparatAko lie tathA unakI zikSAoMse paripUrNa hai, nayoM tathA
Page #184
--------------------------------------------------------------------------
________________ 115 kArikA 114 ] devAgama pramANoMse bhale prakAra puSTa hai, sarvabAdhAoMse vivarjita hai, sabake hitarUpa haiM aura anya samasta ekAnta-zAsanoMke dvArA ajeya haikoI bhI use jIta nahIM sakatA-una zrIvIra bhagavAnko maiM natamastaka hotA huuN|] yadbhaktibhAva-niratA munyo'klNkvidyaadinnd-jinsen-suvaadiraajaaH| gAyanti divya-vacanaiH suyazAMsi yasya bhUyAcchiyai sa yugviir-smntbhdrH||3|| [jinakI bhaktimeM lIna hue akalaMkadeva, vidyAnandasvAmI, bhagavajjinasena aura vAdirAja pramukha jaise. mahAmuni apane divyavacanoM-dvArA jinake suyazoMkA gAna karate haiM ve yugavIra-isa yugake pradhAna puruSa-zrI samantabhadra svAmI hamArI zrI vRddhike lie nimittabhUta hoveM unake prasAdase athavA prasannatApUrvaka ArAdhanase hameM nijazrIkI-AtmIya lakSmI-jyoti, zobhA-prabhA, sampattivibhUti, zakti-sarasvatI aura siddhi-samRddhikI-adhikAdhika prApti hove|] iti zrIniravadyasyAdvAdavidyAdhipati -sakalatArkikacakracUDAmaNi-zraddhAguNajJatAdisAtizayaguNagaNavibhUSita-siddhasArasvata-svAmisamantabhadrAcAryapraNotaM samyagmithyopadezArthavizeSapratipattirUpaM devAgamA'tparanAmA''ptamImAMsAzAstra yugavIra-jugalakizora - mukhtAraviracita-spaSTArthAdiyuktA'nuvAdasamanvitaM samAptam / 1. 'zrI' zabda una sabhI arthoM meM prayukta hotA hai jinheM 'nijazrI' ko vyAkhyAmeM vyakta kiyA gayA hai aura jo yahA~ vivakSita haiN|
Page #185
--------------------------------------------------------------------------
________________ samantabhadra bhAratI zuddha hotA jaise - saMzodhana - chapanemeM kucha azuddhiyAM ho gaI haiM, jinakA saMzodhana nimnaprakAra haiM, pAThaka pahale hI sudhAra lenekI kRpA kareM:pRSTha paMkti azuddha tadanupama tvanupama jAstitva astitva 32 10 sattA-astitva meM sattA-astitvameM 40 24 yadi yadi (blaika TAipako / sUcanArtha) 53 18 hotA; jaise asaMbhada asaMbhava 66 5 drayako dravyako kebala kevala dravyam dravyama vyaktirikta vyatirikta jJeyA'nantyAnna jJeyA''nantyAnna 103 24 upekSA-phalamA''sya upekSA phalamAdyasya arthavyavasthA arthavyavasthA kahane vavAlI kahanevAlI 2 (prastAvanA) 19 racavAe~ racanAe~ 20 upalalya .upalabdha " 13 asadbhavAmeM asadbhAvameM zAstrakAraH zAstrakAraiH kalita phalita 33 , 16 cAtA jAtA sUcanA-(1) isI prastAvanAke pRSTha 26 para phuTanoTameM mudrita 24 se 26 takakI 'zrotavyASTasahasrI' Adi tIna paMktiyA~ pR0 27 paMkti 28 ke nIce eka nambarake phuTanoTako jagaha pddh'eN| ' (2) tathA pR0 46 paMkti 26, nambara 11 para mudrita phuTanoTako nambara 13 kA phuTanoTa pddh'eN| m m m mh sh lh blh
Page #186
--------------------------------------------------------------------------
________________ devAgama-kArikA'nukramaNikA kArikA''dhacaraNa kramAGkasahita kA0 pRSThAMka kA0 pRSThAMka ajJAnAccabhruvo bandho 96 100 evaM vidhiniSedhAbhyAM 21 23 ajJAnAnmohato bandho 98 101 kathaMcitte sadeveSTaM 14 19 advaitaM na vinA dvaitAda 27 27 karma-dvaitaM phala-dvaitaM 25 26 advaitaikAntapakSe'pi 24 25 kAmAdiprabhavazcitraH 99 101 adhyAtma bahirapyeSa 2 4 kAya-kAraNa-nAnAtvaM 61 58 ananyataikAnte'NUnAM 67 64 kArya-bhrAntaraNu-bhrAntiH 68 65 anapekSe pRthaktvaikye 33 31 kArya-dravyamanAdi syAt 10 16 antaraMgArthataikAnte 79 77 kAryotpAdaH kSayo heto- 58 55 bhanyeSvananyazabdo'yaM 44 50 kuzalA'kuzalaM karma 8 9 abuddhipUrvA'pekSAyA- 91 90 kramArpitadvayAd dvaita 16 21 abhAvaikAntapakSe'pi 12 18 kSaNikaikAnta-pakSe'pi 41 38 bhavaktavyacatuSkoTi- 46 41 ghaTa-mauli-suvarNArthI 59 56 avastvanabhilApyaM syAt 48 43 catuSkoTervikalpasya 45 40 azakyatvAdavAcyaM kim 50 46 jIvazabdaH sabAhyAthaH 84 81 astitvaM pratiSedhyenA- 17 21 tattvajJAnaM pramANaM te 101 103 ahetukatvAnAzasya 52 48 tadatadvastu vAgeSA 110 1 AzrayA''zrayibhAvAna 64 62 tIrthakRtsamayAnAM ca 3 5 itIyamAptamImAMsA . 114 114 tvanmatAmRta-bAhyAnAM 7 9 upekSAphalamAdhasya 102 103 devAgama-nabhoyAna- 1 3 ekatve'nyatarAbhAvaH 69 65 deza-kAla-vizeSe'pi 63 61 ekasyA'nekavRttina 62 60 daivAdevArtha-siddhizced 88 87 ekA'neka-vikalpAdA- 23 24 doSA'varaNayo ni- 4 6 mm
Page #187
--------------------------------------------------------------------------
________________ 118 samantabhadra-bhAratI - 32 dravya-paryAyayoraikyaM 71 68 vaktaryanApte yaddhetoH 78 76 dravyAdyantaramAvena 47 42 vaktR-zrotR-pramAtRNAM 86 80 dharma-dhayavinAbhAvaH 75 73 vAkyeSvanekAnta-dyotI 103 104 dharme dharme'nya evArtho 22 24 vAksvabhAvo'nyavAgartha-111 110 nayopanayaikAntAnAM 107 107 vidheya-pratiSedhyAtmA 19 22 na sAmAnyAtmanodeti 57 54 vidheyApsitArthAGgaM 113 113 na hetu-phala-bhAvAdi- 43 39 virUpa-kAryArambhAya 53 49 nAstitvaM pratiSedhyenA- 18 22 virodhAnnobhayaikAtmyaM 13 18 nityatvaikAnta-pakSe'pi 37 35 virodhAnnobhayaikAtmyaM nityaM tatpratyabhijJAnAt 56 53 virodhAnnobhayaikAtmya niyamyate'rtho vAkyena 109 108 virodhAnnobhayaikAtmyaM 70 payovrato na dadhyatti 60 57 virodhAnobhayaikAtmyaM pApaM dhruvaM pare duHkhAt 92 92 virodhAnnobhayaikAtmyaM 77 75 puNyaM dhravaM svato duHkhAt 93 95 virodhAtrobhayekAtmyaM 82 80 puNya-pApa-kriyA na syAt 40 38 virodhAnnobhayaikAtmyaM 90 90 pRthaktvaikAnta-pakSe'pi 28 28 virodhAnnobhayekAtmyaM 94 96 pauruSAdeva siddhizcet- 89 88 virodhAnnobhayekAtmyaM 97 101 pramANa-kArakaivyakta 38 36 vivakSA cA'vivakSA ca 35 32 pramANa-gocarau santau 36 33 vizuddhi-saMklezAGgaM cet 95 97 bahiraMgArthataikAnte 81 80 zuddhayazuddhI punaH zaktI 100 102 buddhi-zabda-pramANatvaM 87 86 zeSabhaMgAzca netavyAH 20 23 buddhi-zabdArtha-saMjJAstA- 85 82 saMjJA-saMkhyA-vizeSAcca 72 68 bhAvaprameyA'pekSAyAM 83 8. sa tvamevA'si nirdoSo 6 6 mAvaikAnte padArthAnAm 9 16 satsAmAnyAttu sarvaikyaM 31 32 mithyAsamUho mithyA cen108 107 sadAtmanA ca bhinnaM cet 30 29 yadi satsarvathA kArya 39 36 sadeva sarva ko necchet 15 20 yadyasatsarvathA kArya 42 39 sadhamaNaiva sAdhyasya 106 106 adyA'pekSika siddhiHsyAt73 70 santAnaH samudAyazca 29 29
Page #188
--------------------------------------------------------------------------
________________ kArikAnukramaNikA sarvathA'nibhasambandhaH 66 64 siddhaM ceddhetutaH sarva 76 74 sarvAtmakaM tadekaM syAt 11 17 sUkSmA'ntarita-dUrArthAH 5 7 sarvAntAzcedavaktavyA- 49 45 skandhasantatayazcaiva 54 50 sAdhya-sAdhana-vijJapte- 80 78 syAdvAda-kevalajJAne 105 106 sAmAnyavAgvizeSe cet 112 111 syAdvAdaH sarvathaikAnta- 104 1 sAmAnyaM samavAyazca 65 63 hinastyanabhisaMdhAtR 51 sAmAnyA'rthA giro'nyeSAM31 30 hetoradvaita-siddhizceda- 26
Page #189
--------------------------------------------------------------------------
________________ akaSAya akasmAt akuzala karma agorasa-vrata acetana ajJAna, nAza aNubhrAnti atarkagocara devAgamakI pramukha - zabda-sUcI kArikA-saMkhyAGka sahita atAvaka atizAyana advaita advaitasiddhi advaitakAntapakSa adhyAtma anantatA a anantadharmA-dharmI ananya, -taikAnta ananvaya anapekSe, anabhilApya anabhisaMdhimat anavasthita anAdi 92 anAdyanta anApekSikasiddhi 56 ri anApta 60 92 12,96,98,102 68 100 9 4 16, 24, 27 26 24 10 22,35 44,53,67 43 33,58 48 51 21 anAhat anirmokSa aniSTa anumeya 2 antara anuzAsat anekAntadyotI anta 9 73 78 62 88 91 51 110 103 7, 8 - 10, 12, 13, 22 32,45,48,50,55,70, 74,77,82,90, 94, 97 103. antaraMgArthataikAnta antaritArtha anyathA anyApoha-vyatikrama 9,10,100 anvaya apahnava apAkya-zakti apRthak 43,47 79 5 96,98, 109 11 56 9, 12 100 28
Page #190
--------------------------------------------------------------------------
________________ zabda-sUcI 21 apekSA avaktavyacatuskoTivikalpa 46. apoha 11 avastu 33,46,48,105 abodha avAcya, avAcyataikAnta 13,14, abuddhipUrvApekSA 32,50,55,70,74,82,, abhAva 9,10,12,30,31,37 90,94,97. 41,50,62. avicchid abhAvapadArtha 9 avinAbhAva abhAvaikAntapakSa 12 avinAbhAvi,-bhU 17, 18,69 abheda 17,34,36 avibhrADbhAvasambandha 107 abhisandhimat 51 aviruddha amogha avirodha,-dhi 6,106,113 amoha avivakSA ayukta 53 avizeSa, avizeSyatva 53,109 ayoga avizeSya-vizeSaNa 46 5,6,21,22,31, avyatireka 44,66, 76, 79 azakti,-azakyatva 16,50 81,84,88,102, azuddhi 103, 108-114 asat 14,15,30,35,42, arthakRt 21,108 47,87. arthayogitva 103 asvarUpa artha-vizeSa-pratipatti 114 aSTAGgahetuka artha-vizeSa-vyaJjaka asaMcaradoSa arthasiddhi asarvAnta arthI 35,60 asaMskRta arpita asaMhatatva ahan asAkSAt avaktavya 16,46,49 asAdhAraNahetu avaktavyottaramaMga 16 asukha 88 . 67. . .
Page #191
--------------------------------------------------------------------------
________________ 122 samantabhadra-bhAratI 42 21 43 ahetu, katva 19,27,52 upAdAna-niyAma A upAdhi Agama 1,76,78 upekSA 102 AgamasAdhita 78 ubhayaikAtmya 13,32,55,70, Atman-tmA 19,30,57 74,77,82,90, AdAna-hAnadhI, Adya 102 Anantya Adeya-tva 104,113 ekasantAna ApekSikasiddhi ekAnta 7,9,12,13,24,20 Apta,-tA 3,7,78,114 33,37,39,41, 55 AptamImAMsA 114 61,67,70,74,77 AptabhimAnadagdha 78,81,82, 90,94, AbhAsa 79,81,83 97,104,107,100 AvaraNa ekAntagraharakta Azraya ekAntapakSa 12,24,28,37,41 AzrayAzrayibhAva aikya 33,34,71 AzrayI Asrava 95 kathaMcit 8,25,96 indiyAtha karmadvaita . 6,7,14,91 / / karmabandhAnurUpa IpsitArthAta 113 kAmadiprabhava -ukti 13,32,45,50,55, kAraka 24,37,38,75 70,75,77,82,84, kAraNa 61,64,68 kAraka-jJApakAGga utpAda 58,59 kAya 10,21,39,41,42, udaya 2,57 53,58,61,63,68, upanayaikAnta 107 81. 64,65 karma 8 iSTa.
Page #192
--------------------------------------------------------------------------
________________ 123 . . M 81 zabda-sUcI kAryakAraNanAnAtva 61 catuSTaya kArya janma 42 cAmarAdivibhUti kAryadravya 1. citta,-santatinAza kAryabhrAnti citra kAryaliGga 66 cideva kAyasiddhi jAti kAyotpAda 58 jIva,-zabda 84,99 kAlabheda jJAna 30,96,98,10,105. kiMvRttacidvidhi 104 jJAnastoka kuzalakama jJApaka kevalajJAna jJeya 30,96 kevalI 96,103 jJayAnantya 46 kramabhAvi kramArpitadvaya 16 tattva 45,60,101,105,110 kriyA tattvajJAna 101 kSaNika 11,13,41,56 tattvAnyatva kSaNikaikAntapakSa 41 tattvArthadezanA 110 kha, ga tadatadvastu 110 khapuSpa 42,58,66,111 tannimaM khara-viSANa 54 takagocara gati, gamya tIrtha-tIrthakRtsamaya girA 31 tyAga guNa 28,36,61,68 da,dha guNa-guNyanyatA 61 dadhivata guNa-mukhya-vivakSA 36 divaukas , divya . guru ca, ja catuSkoTi,-vikalpa 45, 46 dUSaNaM 21.40 100 ..::. dUrArtha
Page #193
--------------------------------------------------------------------------
________________ 124 samantabhadra-mAratI dvaita 60 95 dharmI dRSTa-dRSTabheda . 7, 24 niraMkuza 29, " deva-,devAgama 1 nirapekSa-naya 108 deza-kAla-vizeSa 63 nirdoSa 88,89,91 niSedha 21,47 doSa 4,6,56,62,80 ninhava 10,29,81,83 dravya 10,34,47,71,107 nyAya 13,32,55,70,74, dravyAdyantarabhAva 47 77,82,90,94,97 dvid (e) dvitvasaMkhyAvirodha 69 pakSa 12,24,28,37 25,26,27 payovrata dha paramArthaviparyaya 49 dharma 10,19,22,75 paraloka dharmadharmyavinAmAva 75 parastha 17,18,22,75 pariNAma,-vizeSa 39,71 dhrava 92,93,96 pariNAmapraklRpti paryAya nabhoyAna pAkyazakti naya 14,23,101,106,108 pApa-,pApAsrava 40,92,93,65 nayayoga puNya-pApa-kriyA 40 nayavizArada . 23 puNya-,puNyAsrava 9,93,95 nayApekSa 104 pRthaktva (pRthak ) 28,33,34,43 nayopanaukAnta 107 58 nAzotpAda,-di 59,65 pRthaktvaikAntapakSa nAnAtva 61,72 pauruSa 88,89,91 nityatvaikAnta-pakSa 37,39 prakriyA 23,48 nipAta 103 pratijJA hetudoSa nimitta 92,93 pratiSedha 27,52,111 niyama, niyAma 58,100,42 pratiSedhya 17,19,27,513 . . . 9 28
Page #194
--------------------------------------------------------------------------
________________ 125 86 zabda-sUcI pratiSedhyAvirodhi . 113 buddhipramANatva pratibimbaka .85 buddhayasacaradoSa | 56 pratyakSa-Adi 5,76 bodha 12,85,86 pratyabhijJA,-na 41-56 pradhvaMsadharma-pracyava 10 maMga, maMginI 16,20,23,104 pramA-pramokti 84,86 bhAgAbhAva, bhAgisva 62 pramANa-phala 12,36,38,79,81 bhAva 9.10,12,24,29,40,41, 83,87,171 43,47,64,71,83 pramANagocara 36 bhAvaprameyApekSA pramANAbhAsa-ninhava79,81,81,83 bhAvApanhavavAdI pramAtA,pramAbhrAnti bhAvaikAnta prameya 83 bhUtacatuSka pramoda 59 bheda 17,18,24,33,34,36,47, prayojanAdibheda 72 56,72,105 prasiddha bhedA'bhedavivakSA 34,36 prAgabhAva bhrAnti -saMjJA 67,68,84,86 pretyabhAva 29,40,41 mata, matAmRta 7,76,100 pha, ba mahAn phala-dvaita 25 mAdhyasthya bandha 25,40,96,98,99 mAyA 1,44,84 bandha-mokSadvaya (dvaita) 25 mAyAdibhrAntisaMjJA bahirantarmalakSaya mAyAvI bahiraGgArthataikAnta 81 mithyA,-samUha 108, 114 bahiHprameyApekSA 84,86 mithyakAntatA bahirantarupAdhi40 mithyopadeza 114 bAhyArtha 86,87 mukhya, mukhyArtha 36,44 buddhi- saMjJA 56,79,85,87,91 mUrta-kAraNa-kArya buddhipUrvadhyapekSA 91 mRSA31,44,49,69,79,110, 12
Page #195
--------------------------------------------------------------------------
________________ 101 vibhati 126 samantabhadra-bhArata mRSAvAkya 110 vidyAvidyAdvaya (dvaita) 25 mokSa 25,40,52,98 vidvAn 6,15 moha,-mohI 98 vidviT 13,32,55,70,74,77, ya, ra, la 82,90,64,67 yukta, 5 vidhi 21,47,65,109 yukti vidheya-pratiSedhyAtmo 19 yuktizAstrAvirodhivAk viparyaya, viparyAsa 48,49,15 yugapatsarvabhAsana yutasiddhi 63 vimokSa yoga, yogitva 14,20,103 virudvArthamata 2,93 virudvArthAbhidhAyI 6,15 virUpakAryArambha lakSaNa-vizeSa 58,72 virAva 2 58,72 virodha 3,6,13,20,32,55,69, 'loka-dvata 25 70,74,77,82,90,94,97 vivakSA 17,18,34,36 vaktA 86 vizuddhayaGga vastu 48,108,110 / vizeSa-tA 31,57,63,71,73, vAk (vAc) 6,26,110,112 106,111,112,114 vAkya 12,78,79,86,103, vizeSaka 104 109, 110 vizeSaNa 17,18,35,46,103 vAksvabhAva 111 vizeSavyaMjaka 106 vAdin-vAdI 7,12 vizeSya 16,35,46 vAraNa 106 vihita 114 vikalpa 23,45,46 vItamoha vikArya 38 vItarAga vikiyA 37 vRtti-doSa 62,63 vigrahAdimahodaya 2 vaidharmya vijJapti-mAtratA 80 vyakta, vyakti 38,57,100 18
Page #196
--------------------------------------------------------------------------
________________ kavara mudraka-mahAnIra presa, bhelupura, vArANasI