Book Title: Anekant 1983 Book 36 Ank 01 to 04
Author(s): Padmachandra Shastri
Publisher: Veer Seva Mandir Trust
Catalog link: https://jainqq.org/explore/538036/1

JAIN EDUCATION INTERNATIONAL FOR PRIVATE AND PERSONAL USE ONLY
Page #1 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vIra sevA mandira kA mAsika anekAnta (patra-pravartaka : prAcArya jugalakizora mukhtAra 'yugavora') varSa 36 : ki01 janavarI-mArca 193 krama - isa aka meMviSaya pR0 1. upadezI pada-kavi banArasIdAsa jI 2. jainadharma kA prAcInatva-DaoN. jyotiprasAda jaina 2 3. mahAkavi rahadhUkRta riTThaNemicariu meM sonAgira kI bhaTTArakIya gaddI kA ullekha -DaoN0 rAjArAma jaina 4. sthAnIya saMgrahAlaya pichora meM sarakSita jaina pratimAeM-zrI narezakumAra pAThaka 5. jJAyaka bhAva-zrI bAbUlAla 'vaktA' 1.janadarzana meM saptabhagovAda-thI azokakumAra jaina 10 7.vizvazAnti meM mahAvIra ke siddhAnto kI upAdeyatA -ku0 pukharAja jaina 8. vivekI vidvAnoM ke lie-zrI mahAcanda jaina 18 6. vidyAnuvAda aura kainsara roga : -zrI prabhudayAla kAsalIvAla 10. vicAraNIya prasaMga-padmacandra zAstrI 11. zrAvaka kI gyArahavIM pratimA-papacandra zAstrI 25 12. jarA socie-sampAdakIya 26 13. agraNI sAhityAnveSI sva0 agaracanda nAhaTA -DaoN. jyotiprasAda jaina AvaraNa 2 14... sItalaprasAda janma zatA. samAroha DaoN. jyotiprasAda jaina prakAzaka vIra, 'sevA mandira, 21 dariyAgaMja, naI dillI-2 Page #2 -------------------------------------------------------------------------- ________________ agraNI sAhityAnveSo sva0 agaracanda nAhaTA gata 12 janavarI 1983 ko svanagara bIkAnera meM, lagabhaga 72 varSa kI Ayu meM, labdhapratiSTha sAhityasevI zrI agaracanda nAhaTA kA dehAnta ho gyaa| vaha ati sAdA veSabhUSA, AhAra-vihAra evaM AdatoM vAle, dhArmika pravRtti ke sadgRhastha eva saphala vyApArI the| zikSA-dIkSA bhI ati sAmAnya kAmacalAU caTasAlI rhii| kintu isa pRSThabhUmi vAle vyakti se jisa bAta kI AzA prAya: nahI kI jAtI, use sva0 nAhaTA jI ne Azcaryajanaka rUpa meM karake dikhA diyaa| sAhitya ke kSetra meM jisa cAva, utsAha, lagana aura adhyavasAya ke sAtha vaha lagabhaga pacAsa varSa nirantara sAdhanA karate rahe aura pariNAmasvarUpa jaisI aura jo upalabdhiyA unhone prApta kI, usake anya udAharaNa ati virala haiN| purAnI hastalikhita pratiyo kI khoja-tapAsa, apane nijI abhaya jaina granthAlaya evaM zakaradAna kalAbhavana meM unakA sagraha-sarakSaNa, una para zodha-khoja karanA tathA usake pariNAmo se vidvajjagata ko tatparatA ke sAtha paricita karAte rahanA, nAhaTAjI kI pramukha sAhityika pravRttiyA rahI / isa kSetra meM unheM zvetAmbara samAja kA 'AcArya jugalakizora mukhtAra' kahA jA sakatA hai| mukhtAra sAhava kI bhAMti nAhaTAjI kI dRSTi bhI mUlata: aitihAsika rahI aura jhukAva tulanAtmaka adhyayana kI ora vizepa rahA / svabhAvataH nAhaTAjI kA kAryakSetra mukhyatA jaina sAhitya rahA, usame bhI vizeSarUpa se deza-bhASAo, hindI, rAjasthAnI Adi meM racita zvetAmbara sAhitya, kintu vaha vahI taka sImita nahIM rhaa| digambara sAhitya bhI jaba jahA~ unake dRSTipatha meM AyA, binA sAmpradAyika pakSapAta ke vaha bhI usI prakAra unakI dilacaspI kA viSaya banA / itanA hI nahI, janetara hindI eva rAjasthAnI sAhitya kI zodha-khoja me bhI unakA yogadAna mahattvapUrNa rahA / aneka sAhityAnveSiyoM eva zodhAthiyoM ko bhI unase amUlya sahAyatA milatI rhii| kaI sAhityika patrikAoM, abhinandana-smRti granthoM Adi ke sampAdana meM yoga dene ke atirikta, nAhaTAjI ne sAdhika eka darjana pustakoM kI racanA bhI kI, aura jainAjaina patra-patrikAo me prakAzita unake lekhoM kI saMkhyA to lagabhaga cAra sahasra hogii| dUsare lekhako kI kRtiyo kI samIkSA bhI kharI karate the aura unakI truTiyoM ko binA kisI takallupha ke ginA DAlate the| hamAre to bandhuvara nAhaTAjI ke sAtha lagabhaga cAlIsa varSa se nikaTa sAhityika-maitrI sambandha rahate Aye aura unake saikar3o patra hameM prApta hue| kaI bAra matabheda bhI hue parantu sambandhoM me kabhI bhI kaTutA nahIM AI, varan sauhArdra me vRddhi hI huii| mitroM ko likhane ko niraMtara preraNA dene vAloM meM bhI una jaise bahuta kama dekhane meM aaye| sAhitya sAdhanA meM unakA jo satata adhyavasAya rahA vaha kisI tapasvI kI tapaHsAdhanA se kama nahI, 'vidvAneva vijAnAti vidvajjana parizramam' / vIra sevAmandira ke mukhapatra anekAnta para unakI sadaiva kRpA rahI aura unakI vibhinna kiraNoM me unake darjanoM lekha prakAzita hue| vastutaH nAhaTAjI ke nidhana se hindI sAhitya saMsAra kI apUraNIya kSati huI hai| hama svayaM apanI ora se tathA vIra sevAmandira evaM janekAnta parivAra kI bora se divaMgata AtmA kI zAnti eva sadgati kI bhAvanA karate hue, unake parijano ke sAtha hArdika saMvedanA anubhava karate haiN| -yora Page #3 -------------------------------------------------------------------------- ________________ om arham 11-... m luunu - paramAgamasya bIjaM niSiddhajAtyandhasindhuravidhAnam / sakalanayavilasitAnAM virodhamayanaM nmaamynekaantm|| vIra-sevA mandira, 21 dariyAgaMja, naI dillI-2 vIra-nirvANa savat 2508, vi0 sa0 2036 varSa 36 kiraNa 1 navarI-mArca 1983 upadezI-pada cetana, tU tihuMkAla akelaa| nadI-nAva saMyoga mile jyoM, tyoM kuTamba kA melA // yaha saMsAra prasAra rUpa saba, jyoM paTapekhana khelaa| sukha-saMpati zarIra-jala-budabada, vinazata nAhIM belaa| moha-magana prAtamaguna bhUlata, parI tohi gl-jelaa| maiM maiM karata cahuMgati Dolata, bolata jaise chelA // kahata "banArasi" mithyAmati taja, hoya suguru kA celaa| tAsa vacana paratIta pAna jiya, hoi sahaja surajhelA // xxx x cetana, tohi na neka saMbhAra / nakha sikha loM vidabandhana beDhe kauna kare nirvaar| jaise mAga paSAraNa kATha meM, lakhiyana parata lgaar| madirA pAna karata matavAro, tAhi na kachU vicAra // jyoM gajarAja pakhAra mApa tana, prApahi DArata chaar| mApahi ugala pATa ko kIrA, tanahi lapeTata tAra / / sahaja kabUtara loTana ko so, khule na peca prpaar| maura upAya na bane 'banArasi', sumirana bhajana prcaar| Page #4 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jainadharma kA prAcInatva // iti0 manISo DaoN0 jyoti prasAda jaina kisI dharma kI zreSThatA evaM upAdeyatA usakI prAcI- sAhitya, kalA Adi kA adhyayana prArambha kiyA to unhoMne natA athavA arvAcInatA para anivAryataH nirbhara nahI hotI, usa Adhunika aitihAsika paddhati ko apanAyA jisame vartakintu yadi koI dhArmika paramparA prAcIna hone ke sAtha- mAna ko sthira bindu mAnakara pratyeka vastu ke itihAsa ko sAtha sudIrgha kAlaparyanta sajIva, sakriya evaM pragativAna banI pIche kI ora usake udgama-sthAna yA udayakAla taka khojate rahatI hai aura loka ke unnayana, naitika vRddhi tathA sAMskR- calA jAnA thaa| jo tathya pramANa, siddha hote jAte aura tika samRddhi meM prabala preraka eva sahAyaka siddha huI hotI hai atIta meM jitanI dUra taka nizcita rUpa se le jAte pratIta to usakI prAcInatA jitanA adhika hotI hai vaha utanA hI hote, vahI unakA athavA unakI aitihAsikatA kA Adiadhika ukta dharma ke sthAyI mahatva tathA usame nihita sArva. kAla nizcita kara diyA jaataa| kAlAntara me navaupalabdha kAlika evaM sArvabhaumika tattvoM kI sUcaka hotI hai| isake pramANoM ke prakAza meM ukta avadhi ko aura adhika pIche kI atirikta, kisI bhI saMskRti ke udgama evaM vikAsa kA ora haTA le jAnA sambhava hotA to vaisA karane meM bhI vizeSa samyak jJAna prApta karane tathA usakI denoM kA samucita sakoca na hotA / unnIsavI zatI ke prAcyavido dvArA puramUlyAMkana karane ke lie bhI usakI AdhArabhUta dhArmika saMskRta eva kAryAnvita yaha khoja-zodha paddhati hI Aja ke yuga paramparA kI prAcInatA kA anveSaNa Avazyaka ho jAtA kI sarvamAnya vaijJAnika anusadhAna paddhati mAnI jAtI hai| isa parIkSA-pradhAna bauddhika yuga meM pratyeka tathya ko parIkSA yaha prazna ho sakatA hai ki jainadharma kI prAcInatA meM dvArA yuktiyukta pramANita karake hI mAnya kiyA jAtA hai| kA karane kI athavA use isI paddhati ke avalambana dvArA gata Der3ha-sau varSoM me jainasiddha karane kI AvazyakatA hI kyoM haI ? svaya jainoM kI dharma kI aitihAsikatA sAtavI zatAbdI IsvI me bauddhadharma paramparA anuzrutiyAM to sudUra atIta meM, jabase bhI vaha kI zAkhA ke rUpa me pragaTa hone vAle eka choTe se gauNa milanI prArambha hotI hai, nirvivAda evaM sahajarUpa meM use sampradAya kI sthiti se zana:-zanaiH uThakara kama se kama vaidika mapAdIta mAtIcalI AtImAhIta dharma jitane prAcIna tathA susamRddha saMskRta se samanvita eka evaM brAhmaNIya (hindU) anuzrutiyA~ bhI atyanta prAcInakAla mahattvapUrNa bhAratIya dharma kI sthiti ko prApta ho gaI hai| se jainadharma kI svatantra sattA svIkAra karatI calI AtI vartamAna yuga me jainadharma sambandhI jJAna ke vikAsa kI tathA haiN| isa viSaya meM bhArata varSa ke purAtana AcAryoM evaM manI- pariNAmasvarUpa usakI aitihAsikatA evaM ApekSika prAcISiyoM ne kabhI koI vivAda nahI utthaayaa| ataeva jainadharma natA ke nirNaya kI eka apanI kahAnI hai jo rocaka hone ke kI prAcInatA siddha karane kI koI AvazyakatA nahIM thiiN| sAtha-sAtha jJAnaprada bhI hai| isa samaya usameM na jAkara jaina kintu Adhunika prAcyavidoM evaM itihAsakAroM ne bhAratIya paramparA kI prAcInatA ke katipaya pramukha pramANa prastuta itihAsa ke anya aneka tathyoM kI bhAMti use bhI eka samasyA kiye jAte hai| banA diyaa| jaina paramparA ke caubasaveM evaM antima tIrthakara nirgrantha aThArahavIM zatI I. ke antima pAda meM yUropIya prAcya sAtaputra zramaNa bhagavAn yarddhamAna mahAvIra kA nirvANa vikrama vidoM ne jaba bhAratIya itihAsa, samAja, dharma, saMskRti, pUrva 40, zakazAlivAhana pUrva 605 tathA IsA pUrva 527 Page #5 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jainadharma kA prAcInatva meM huA thaa| vaha bauddha dharma ke pravartaka evaM saMsthApaka zAkya tathA antima tIrthakara mahAvIra ke nAmollekha hai tathA baudAmuni tathAgata gautama buddha ke jyeSTha samakAlIna the-bhagavAn cAya Aryadeva ne apane SaTzAsza meM RSabhadeva ko bhI jainabuddha ke nirvANa kI tithi meM aneka matabheda haiM, kintu bahu- dharma kA mUla pravartaka batAyA hai| mAnya Adhunika mata ke anusAra unakA parinirvANa IsA AjIvika nAmaka eka anya zramaNa sampradAya ke saMsthApUrva 483 meM huA mAnA jAtA hai| bauddhoM ke pAlitripiTaka paka makkhali gozAla ne, jo mahAvIra aura buddha kA prAyaH nAmaka prAcInatama dharma-pranthoM meM bhagavAn mahAvIra kA ullekha samakAlIna thA, samasta mAnava jAti ko cha: samudAyoM meM nigaMThanAtaputta (nirgranthajJAtaputra) nAma se huA hai aura unheM vibhakta kiyA hai, jinameM nimranthoM kA tIsarA nambara hai| zramaNa paramparA meM utpanna usa kAla ke chaH tIrthaMkaroM (sarva isa para se vidvAnoM kA kahanA hai ki mAnava jAti ke aise mahAna dharmamArga pradarzakoM) me parigaNita kiyA gayA hai| maulika vibhAjana meM kisI navIna, gauNa yA thor3e samaya se bauddha granthoM meM prApta bhagavAn mahAvIra eva jainadharma sambandhI pracalita sampradAya ko itanA mahattvapUrNa sthAna prApta nahIM ullekho se DaoN. harmana jekobI prabhRti prakANDa prAcyavidoM ho sakatA thaa| ne yaha phalita nikAlA hai ki 'isa viSaya meM koI sandeha isake atirikta, jaisA ki DaoN. jaikobI kA kahanA hai, nahIM hai ki mahAvIra aura buddha eka-dUsare se svatantra kintu jainoM jaise 'eka bahasaMkhyaka sampradAya kI lipibaddha paramparA paraspara prAya: samakAlIna dharmopadeSTA the| prAcIna bauddha- anuzruti ko nirarthaka evaM asatya-puMja mAnakara asvIkAra granthoM meM jainadharma kA eka prabala pratidvandvI dharma ke rUpa meM to karane ke lie bhI to koI ucita kAraNa honA cAhiye / ullekha kiyA gayA hai, kintu isa bAta kA kahIM koI saketa ve samasta tathya evaM ghaTanAyeM jo janoM kI atyanta prAcInatA nahIM hai ki vaha eka naba-sthApita sampradAya thaa| isake vipa- kI sUcaka haiM prAcIna jainagranthoM meM bharI par3I hai aura aitI rIta, unake ullekha isa prakAra ke hai ki jinase yaha sUcita vAstavikatA ke sAtha likhI gaI haiM ki unheM taba taka amAnya hotA hai ki buddha ke samaya meM nigrantho (jaino) kA sampradAya nahIM kiyA jA sakatA jaba taka ki una takoM evaM yuktiyoM paryApta prAcIna ho cukA thA-vaha bauddhadharma kI sthApanA ke se adhika sabala pramANa prastuta na kiye jAya jinheM ki jaina bahata pahale se calA A rahA thaa| bauddha sAhitya se yaha dharma kI prAcInatA meM zaMkA karane vAle vidvAna bahadhA prastuta bhI pratIta hotA hai ki bodhi prApta karane ke pUrva gautama buddha karate haiN|' ne satya kI khoja meM jo vividha prayoga kiye the unameM eka vastutaH bha0 mahAvIra ke nirvANa se ar3hAI sau varSa pUrva jaina muni ke rUpa meM raha kara jaina vidhi se tapazcaraNa Adi (I0 pUrva 777 meM) ekasau varSa kI Ayu meM sammedazikhara karanA bhI thA / isa tathya kA samarthana usa jaina anuzruti se (bihAra rAjya ke hajArI bAga jile meM sthita pArasanAtha bhI hotA hai jisake anusAra bauddhadharma kI sthApanA eka parvata) se nivANa prApta karane vAle kAzI ke rAjakumAra jaina sAdhu dvArA huI thii| dono dharmoM ke tulanAtmaka adhyayana 23veM tIrthakara bhagavAna pArzvanAtha kI aitihAsikatA meM aba me yaha bAta bhI spaSTa ho cukI hai ki bauddhadharma para jainadharma prAyaH kisI paurvAtya yA pAzcAtya vidvAna ko sandeha nahIM kA paryApta prabhAva par3A thA aura buddha ne aneka bAteM jainadharma hai| se lekara apane dharma meM samAviSTa kI thii| itanA hI nahIM, jaisA ki suprasiddha dArzanika DaoN. bauddha sAhitya meM likhA hai ki vaizAlI ke licchavi rAdhAkRSNana kA kahanA hai, 'isa bAta meM koI sandeha nahIM hai nirgranthoM ke prAcIna arhata caityoM ke pUjaka the| usame tIrtha- ki jainadharma vardhamAna yA pArzvanAtha ke bhI bahuta pahale se kara pArzva ke cAturyAma dharma kA bhI ullekha huA hai| isase pracalita rahatA AyA hai|' DaoN. nagendra nAtha basu kA mata hai spaSTa hai ki Adha bauddha loga teIsaveM tIrthakara bha0 pArzvanAtha ki 'bha0 pArzvanAtha ke pUrvavartI bAisaveM tIrthaMkara neminApa ke upadezoM se sambandhita jainoM kI mahAvIra pUrva paramparA se bha* kRSNa ke tAUjAta bhAI the| yadi hama kRSNa kI aitibhI avagata the| bauddha dhammapada me prathama tIrthaMkara RSabha hAsikatA svIkAra karate haiM to koI kAraNa nahIM ki hama Page #6 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 4 36, ki01 anekAnta unake samakAlIna 22veM tIrthakara bha. neminAtha ko eka rAja RSabha kI kAyotsarga-mudrA meM dhyAnastha AkRtiyA~ vAstavika evaM aitihAsika vyakti mAnya na kreN|' pro0 mudrAMkita pAyA jAnA, sAtha hI jIvavAda, paramANuvAda jaisI karve, karnala jemsa TADa, zejara jana0 jI0 je0 Ara0 phalAMga janoM kI atyanta maulika AdimayugIna tAttvika mAnyatAeM DaoN. prANanAtha vidyAlaMkAra, DaoN. harisatya bhaTTAcArya Adi use na kevala eka sarvathA svatantra evaM zuddha bhAratIya dhArmika aneka vidvAn bha. neminAtha kI aitihAsikatA svIkAra paramparA siddha karatI haiM, varana prAgvaidikakAlIna bhI sUcita karate haiN| yajurveda Adi meM tIrthakara neminAtha apara nAma karatI hai| ariSTanemi kA ullekha pAyA jAtA hai aura DaoN0 kAzI. prasAda jAyasavAla prabhRtti kaI vidvAnoM kA mata hai ki atharva astu, uparokta pramANa bAhulya ke AdhAra para aneka veda meM ullikhita brAtya vaha vrAtyakSatriya yA kSAtrabandhu the prakhyAta vidvAn jaina paramparA ko ApekSika prAcInatA meM jinakI nindA unake avaidika hone ke kAraNa vaidika sAhitya sandeha nahIM karate / yadi kucha vidvAnoM ke anusAra 'yaha manusmRti Adi meM kI gaI hai, aura jo vastata. janadharma ke ahisA pradhAna jainadharma, adhika bhI nahIM to kama se kama anuyAyI the| vedoM aura vaidika dharma jitanA prAcIna avazya hai', to kucha prAcIna bhAratIya anuzrutiyoM ke anusAra mahAbhArata me anya vidvAnoM kA mata hai ki 'janoM aura unake dhArmika varNita ghaTanAoM ke pUrva rAmAyaNa meM varNita ghaTanAo kA sAhitya samma sAhitya-sambandhI vartamAna jJAna ke AdhAra para hamAre liye yuga thA / isa mahAkAvya ke nAyaka ayodhyA ke ikSvAkavazI yaha siddha karanA tanika bhI kaThina nahI hai ki bauddhadharma (sUryavaMzI) bha0 rAmacandra kA jaina paramparA meM bhI paramparA athavA vaidika dharma kI zAkhA honA to dUra kI bAta hai, jaisA hI AdaraNIya sthAna hai| vaha bImaveM tIrthakara muni jainadharma nizcayataH bhAratavarSa kA apanA eka sarvaprAcIna dharma subratanAtha ke tIrtha meM utpanna hue the| usake bhI pUrvakAla hai| atyanta prAcInakAla se hI usakA svatantra astitva kI rAjA basu tathA rAjA vena sambandhI hindU paurANika rahatA AyA hai|' ataeva, yaha bAta prAya: ni saMkoca kahI kathAyeM jaina anuzrutiyoM se samarthita hai| jA sakatI hai ki prAgaaitihAmika kAla ke prakRtyAzrita pApANa yuga se hI, jaba se bhI bhArata evaM bhAratIyoM kA vAstava meM, jaisA ki pro. jayacandra vidyAlaMkAra kA itivRtta kisI na kisI rUpa meM milanA prArambha ho jAtA kahanA hai, "bhAratavarSa kA prAcIna itihAsa utanA hI jaina hai, tabhI se usake sAtha vartamAna meM jise jainadharma aura janahai jitanA ki vaha apane Apako vedo kA anuyAyI kahane saMskRti ke nAma se jAnA jAtA hai usa dhArmika paramparA vAloM kA hai| jaino kI mAnyatA ke anusAra mahAvIra ke evaM tatsambandhI saMskRti kA sambandha barAbara milatA calA pUrva 23 aura tIrthakara ho cuke the| isa vizvAsa ko sarvathA AtA hai| vastutaH jainadharma paramparAmUlaka athavA sanAtana bhramapUrNa aura nirAdhAra mAna lenA tathA samasta pUrvavartI hai / baha bauddha, IsAI, islAma, sikha prabhati dharmoM kI bhAMti tIrthaGkaroM ko kAlpanika eva anaitihAsika mAna baiThanA na aitihAsika nahIM hai, jisake ki saMsthApaka aura sthApanA kI to nyAyasaMgata hI hai aura na ucita hI hai / isa mAnyatA me nizcita tithi aura aitihAsikatA pratipAdita kI jA sake, vizvAsa na karane yogya bAta kucha bhI nahI hai|" Adima mAnava me jaba bhI dharmabhAva kA jo udaya huA, usI janoM kI asaMdigdha mAnyatA ki prathama tIrthakara bhagavAna se zanaiH zana. vikasita hotA huA aura eka ke bAda eka RSabhadeva (AdinAtha) ne hI sarvaprathama dharma kA pravartana tIrthaGkaroM dvArA vyavasthita, AcArita evaM pracArita hotA kiyA evaM karmayuga kA sUtrapAta kiyA, unhIM RSabhadeva kA huA yaha mAnava kA svabhAvagata aura bhAratavarSa kA paramparA RgvedAdi meM ullekha honA, brAhmaNIya purANoM meM unheM viSNu gata maulika dharma hai| kA eka prArambhika avatAra ghoSita karanA tathA arhata (jaina) mata kA pravartaka-pracAraka mAnanA, prAgArya evaM prAgvaidika -jyoti nikuMja sindhu-bATI sabhyatA ke avazeSoM meM unhIM vRSabhalAMchana yogi cArabAga, lakhanaU Page #7 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mahAkavi raidhU kRta riTThaNemicariu meM sonAgira kI bhaTTArakIya gaddI kA ullekha DaoN. rAjArAma jaina itihAsarasna, zrI sonAgiri kSetra bundelakhaNDa ke tIrthakSetroM meM apanA riTThaNemi cariu evaM apanI anya racanAoM meM unheM vividha pramukha sthAna rakhatA hai| pahAr3I para nirmita bhavya evaM vizAla vividha prasaMgoM meM atyanta zraddhApUrvaka kaI bAra smaraNa kiyA jina mandira, prAkRtika saundarya, sundara nirjhara evaM vanauSa- hai| zubhacandra kA samaya bi0 saM0 1506 se 1530 ke dhiyoM se mizrita madhura jala vAle sarovaroM se vyApta yaha lagabhaga rahA hai / ata: isI kAla meM kanakAdri para bhaTTArapuNyabhUmi barabasa hI jana-mana moha letI haiN| kIya gaddI kI sthApanA kI gaI hogI, isameM sandeha nhiiN| tIrthabhUmi hone ke kAraNa usakA apanA mahatva to rahA zubhacandra nAma ke kaI bhaTTAraka sAdhaka evaM vidvAna hue hI kintu vi0 sa0 kI 15-16vI madI meM sAhityika kendra hai, jinake nAma sAmya ke kAraNa unake kAla-nirNaya meM bar3I hone ke kAraNa bhI usakA vizeSa mahatva rahA hai| mugalakAla ulajhaneM huI hai| kintu prastuta zubhacandra bhaTTAraka ke viSaya me rAjanaitika evaM dhArmika uthala-puthala hone ke kAraNa meM sthiti atyanta suspaSTa hai| bhaTTArakoM ne sAhitya lekhana tathA pracAra-prasAra ke nimitta yaha to jJAta nahIM ho pAyA hai ki bhaTTAraka zubhacandra ne yatra-tatra apane kendra vyavasthita kie the, jinhe bhaTTArakIya kauna-kauna-sI racanAeM likhIM, kintu raidhU ke ullekha ke gahiyoM ke nAma me sabhI jAnate haiM / tomaravazI rAjAo ke AdhAra para yaha jJAta hotA hai ki ve parama samyaktvI, guru kAla meM bhaTTArakoM ke kAryakalApoM kA pramukha kendra gopAcala ke prati atyanta vinayazIla, mahAtapasvI, sAhityakAroM ke thaa| natkAlIna rAjAo ne bhaTTArakoM evaM jaina kaviyo ko lie preraNAsrota tathA ziSyoM ko apane yahA~ AvAsa evaM vizeSa prazraya bhI diyA thaa| rAjA DUMgara siMha ke sama bhojanAdi kI vyavasthA evaM anya suvidhAeM pradAna karate the, kAlIna mahAkavi raidhU ne sonAgiri me sthApita huI bhaTTA [vahI0 1 / 2 / 14-15] rakIya gaddI kI sarva prathama sUcanA dI hai tathA kahA hai- mahAkavi raidhU ko zubhacandra ne atyanta snehavaza apane "uttamakSamA-guNa ko dhAraNa karane vAle tathA bhavya- nivAsa sthAna para rakhakara sabhI suvidhoe pradAna kI thI janoM ko saMsAra rUpI sasAra se tArane vAle bhaTTAraka kamala- tathA unhe kucha tAttvika granthoM kA adhyayana karAyA thaa| HT tapasvI zrI zanTa ne kATi meM riTThaNemi pariu kI racanA to zubhacandra kI kRpA ke binA eka bhaTTArakIya gaddI (paTTa) kI sthApanA kii|" sambhava hI nahI thii| [vahI0 24123 / 9-12] micaritra 12-13] zubhacandra kASThAsaMgha, mAthuragaccha evaM puSkaragaNa zAkhA "bhaTTAraka zubhacandra ko raidhU ne apane guru ke rUpa meM ke bhaTTAraka the| ata: sonAgira kI bhaTrArakIya gaTTI bhI smaraNa kiyA hai aura kahA hai ki "maiMne riTThiNemi cariu usI paramparA kI thii| usake adyAvadhi itihAsa kI jAnakI racanA bhaTTAraka zubhacandra ke zrI caraNo kI sevA eva kArI prApta karane ke lie maiMne sonAgira ke vartamAna bhaTAsatkRpAvaza hI kI hai|" raka mahodaya, gopAcala ke kucha pramukha vyaktiyoM evaM gvAliyara [vahI0 14123 / 9-12] ke purAtattva-vibhAga se ghanA patra-vyavahAra kiyA, kintu bhadrAraka zubhacandra bhaTTAraka kamalakIti ke do ziSyo meM kahI se koI bhI uttara mujhe nahIM mila sakA / yadi kacha se eka anyatama vidvAna evaM sAdhaka ziSya the| raidhU ne (zeSa pR07 para) Page #8 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sthAnIya saMgrahAlaya pichora meM saMrakSita jaina pratimAeM nareza kumAra pAThaka ambikA kA Alekhana isa kalAkRti kI vizeSatA hai / parzvanAtha- sthAnIya saMgrahAlaya pichora (jilA gvAliyara) kI sthApanA san 1976-77 IsvI san meM madhya : deza zAsana ke purAtatva evaM saMgrahAlaya vibhAga dvArA jilA purAtatva saMgha gvAliyara ke sahayoga se bhUtapUrva pichora riyAsata ke eka prAcIna bhavana meM kI gii| isame gvAliyara eva cambala sambhAga ke vibhinna sthAnoM se mUrtiyA~ ekatrita kI gaI hai, jo dhArmika mAnyatAo ke AdhAra para zaiva, zAkta, vaiSNava evaM jaina dharma se sambandhita hai| jaina dharma se sambandhita pratimAoM kA vivaraNa isa prakAra hai :AdinAtha prathama tIrthaGkara AdinAtha kI do ullekhanIya pratimA saMgrahAlaya me sarakSita hai| jo mAlIpura se prApta huI haiM / prathama pratimA (saM0 kra0 e ) kAyotsarga mudrA meM apane lAMchana vRSabha sahita zilpAkita hai| dono ora cAvaradhArI paricAraka eva cAvaradhAriNI kA aMkana hai| pratimA ke sira para kuntalita kezarAzi lamve jaTA eva pIche prabhAmaNDala suzobhita hai| vitAna meM trichatra, dundabhika va mAlAdhArI vidyAdharoM kA aMkana hai| parikara me jina pratimA, gaja, siMha tathA makara vyAlo kA Alekhana hai| pAdapITha para dharmacakra jisake dono ora siMha AkRtiyA~ akita hai / AdinAtha kI dUsarI pratimA meM [saM0 kra0 10 ] padmAsana kI saumya evaM zAnta mudrA me tIrthaGkara AdinAtha apane dhvaja lAMchana vRSabha sahita nirmita hai| sira para kunta lita kezarAzi tathA lambe jaTAoM eva vakSa para 'zrI vatsa' kA Alekhana kalAtmaka hai| mukhya pratimA prabhAmaNDala se suzobhita hai / pArzva meM dono ora cAmaradhArI paricAraka khar3e hai / vitAna meM trichatra, dundabhika aura parikara meM gaja, siMha va makara vyAloM kA zilpAMkana hai| Asana para dharmacakra donoM ora siMha AkRtiyAM aura paricaroM kA aMkana hai| pAdapITha para dAyI ora mAnavIya garur3a ke Upara yakSaNI cakrezvarI bAyI ora siMha para savAra yakSaNI ambikA hai, jo apane dAyeM hAtha meM laghu-putra priyaMkara ko liye hai / Upara Amra lumbI aMkita hai| pratimA mUrti vijJAna kI dRSTi se mahatvapUrNa hai / kyoMki AdinAtha ke sAtha yakSaNI mAlIpura se hI prApta do pratimA tIrthaGkara pArzvanAtha kI saMgrahAlaya meM sarakSita hai| prathama pratimA meM yogAsana mudrA me [sa0 R0 1] pAdapITha para baiThe hai| sira para kunta lita kezarAzi Upara saptaparNa nAgamauli kI chAyA hai / pArzva meM dAyeM-bAyeM cAvaradhAriNI evaM cAvaradhAriyoM kA aMkana hai / pAdapITha para dAyeM-bAyeM yakSa dharaNendra eva yakSaNI padmAvatI akita hai / Asana para donoM ora siMha AkRti tathA madhya meM dharmacakra aMkita hai / vitAna meM hAthiyoM dvArA abhiSeka kA dRzya parikara me gaja, siMha evaM makara vyAloM kA Alekhana hai / pArzvanAtha kI dUsarI pratimA [saM0 kra0 2] meM kAyomarga mudrA meM khar3e hue tIryakara ke sira para kuntalita kezarAzi, Upara saptaphaNa nAga mauli kI chAyA hai / vitAna meM trichatra, dundabhika, mAlAdhArI vidyAdhara yugala, hAthiyoM dvArA kiye jA rahe abhiSeka kA dRzya akita hai / pAdapITha para dAyeM yakSa dharNendra evaM bAyeM yakSaNI padmAvatI akita hai / donoM ora paricArikoM kA Alekhana hai / lAMchana vihIna tIrthaMkara - saMgrahAlaya meM lAMchana vihIna tIrthaGkara kI tIna padmAsana meM evaM cAra kAyotsarga mudrA meM nirmita pratimAeM saMrakSita haiM / mAlIpura-sujavAyA se prApta tIrthaGkara pratimA padmAsana [saM0 kra0 3 ] meM zilpAMkita hai| mUrti ke sira para kuntalita kezarAzi pIche AkarSaka prabhAvalI, donoM pArzva meM sira vihIna cAvaradhAriyoM kA aMkana hai| Asana para bhagna asthA meM yakSa-yakSaNI, madhya meM dharmacakra evaM siMha AkRtiyoM kA aMkana hai / vitAna meM dAyeM ora abhiSeka karatA huA hAthI va vidyAdhara yugaloM kA aMkana hai / donoM pArzva meM do jina pratimA akita hai| parikara meM siMha evaM makaravyAlo se alakRta hai / padmAsana kI dhyAnastha mudrA meM nirmita dUsarI mUrti naravara [saM0 0 4] prApta huI pratimA ke sira para kuntalita kezarAzi, vakSa para 'zrI vatsa' kA aMkata hai / donoM Page #9 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sthAnIya saMgrahAlaya pichora meM saMrakSita jana pratimAeM pAvaM meM kAyotsarga mudrA meM jina pratimAoM kA akana hai| prabhAmaNDala, vakSa para 'zrI vatsa' kA akana hai| pArzva meM vitAna meM chatra va mAlAdhArI vidyAdharoM kA akana hai| donoM ora cAvaradhAriyoM kA Alekhana hai| parikara meM makara vyAla eva padma kaliyoM se alaMkRta hai| jina pratimA vitAna, pAdapITha evaM sira :___ tIsarI padmAsana me [saM0 R0 60] pratimA pichora se mAlIpura-sujavAyA [sa. R0 16] se prApta jina prApta huI hai| pratimA kA sira bhagna avasthA meM hai / ala- pratimA vinAna se sambandhita isa mUrti khaNDa meM vichatra, karaNa sApAnya starIya hai| dundabhika evaM mAlAdhArI vidyAdhara yugaloM kA aMkana hai| kAyotsarga mudrA meM nirmita tIrthaGkarI meM ullekhanIya naravara se prApta [saM0 R0 18 jina pratimA pAdakalAkRti[saM0 0 5]mAlIpura-sujavAyA se prApta pratimA pITha para gaja, siMha evaM mAnava AkRtiyoM kA Alekhana hai| ke sira va paira bhagna hai| pArzva meM dono ora cavaradhAriyoM pichora se prApta jina pratimA [saM0 R061kA kA Alekhana hai| dAyA~ bhAga zeSa hai, jiname tribhaga mudrA meM caeNvaradhArI, mAlIpura-sujavAyA se hI prApta dUsarI kAyotsarga mudrA sevikAo kA akana hai| tIrthaDvara pratimA kA kevala para me sa0 0 6] zilpAkita tIrthaDura ke sira aura paira hI zepa hai| bhagna hai| pAzva meM dono ora cavaradhAriyo kA akana hai| pichora se hI prApta jina pratimA [sa. R062/ naravara se prApta kAyotsarga mudrA meM nirmita tIsarI kA sira kA phIsundara hai| sira para akita kuntalita [sa0 0 7] pratimA ke sira para kuntalita kezarAzi, kezarAzi manohArI hai| karNacApa hai| pIche alakRta prabhAvalI, vakSa para 'zrI vatma' naravara, mAlIpura-sujavAya eva pichAra se prApta ye kA akana hai| pArzva meM dono ora cAuradhAriyoM kA sabhI mUtiyA 10vI 11vI zatI IsvI kI hai, jo mati Alekhana manohArI hai| kalA kI dRSTi se mahatvapUrNa hai| ___ naravara se hI prApta kAyotsarga mudrA meM [sa0 R0 8] kendrIya purAtatva saMgrahAlaya, gUjarI zilpAMkita tIrthaGkara ke sira para kuntalita kezarAzi, pIche mahala, gvAliyara, ma0pra0 (pRSTha 5 kA zeSAza) sAmagrI vahA~ se milatI to isa para vizeSa prakAza par3a koI bhI sambandha nahI rahA hai| sakatA thaa| pichale dazaka me sonAgira-kSetra kI aitihAsikatA para kucha samaya pUrva "svarNAcala mAhAtmya" nAmaka eka kucha vidvAnoM ne vicAra kiyA hai tathA kucheko ne usakI - yantha prakAza meM AyA hai| use bi0 sa01845 prAcInatA ko sadigdha mAnA hai| kintu usa para UhApoha mArgazIrSa zukla caturthI ko aTera nibAsI kAnyakubja kulo karanA isa nibandha kA viSaya nahI hai| usakI prAcInatA tpanna zrI devadatta dIkSita ne bhaTTAraka jitendra bhUSaNa ke Adeza kucha bhI ho, kintu mahAkavi raidhU ke ukta ullekho se yaha eva upadeza se likhA thaa| ye jitendra bhUSaNa bhaTTAraka mUla- spaSTa ho jAtA hai ki 15vI sadI meM kanakAdri athavA saMgha, balAtkAra gaNa, nandi-AmnAya kI zAkhA ke the| sonAgiri tapobhUmi, tIrthabhUmi eva sAdhanA-bhUmi ke rUpa meM unakA nivAsa evaM sAdhanA-sthala vizvavikhyAta puNyakSetra suprasiddha eva jJAta thA tathA sAhityika kendra kI sthApanA sUripura me thA, jo yamunA ke taTa para basA thaa| sambhavataH ke yogya mAnakara hI bhaTTAraka kamalakIti ne kASThAsaMgha kisI samaya sonAgira kI yAtrA ke samaya ve usa puNyatIrtha eva puSkaragaNa kI paramparA sammata eka bhaTTArakIya gar3hI se bahuta prabhAvita ho gae the aura zraddhAbhibhUta hokara unhone kI vahAM sthApanA kI thii| -mArA (bihAra) ukta devadatta dIkSita ko ukta kAvyagrantha likhane kI preraNA kI thii| kintu sonAgira kI pUrva-sthApita bhaTTArakIya gaddI noTa-riTNemi cariu grantha aprakAzita hai-saMpAdana kArya se ukta jinendra bhUSaNa kA sambhavata, kisI bhI prakAra kA cala rahA hai| Page #10 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jAyaka bhAva zrI babUlAla vaktA vicAra se rahita java upayoga hogA taba usa rUpa vaha imI prakAra sunate hue, volate hue hara vakta tIna kAma ho Apa hai| jisa samaya kisI ko jAna rahA hai usa samaya vaha rahe hai para 'maiM' kauna ? koI hAtha ko kATa rahA hai taba eka to jJAna hai aura jisa samaya kisI ko nahIM jAna rahA hai, usa vaha bAhara kI kriyA, eka bhItara meM dukha rUpa pariNAma aura samaya bhI to jJAna hI hai, jaba vaha dUsare ko jAnane kA eka usakA jAnanA, dukha rUpa pariNAma to eka samaya AtA kAma banda karake kevana jJAnasvarUpa svaya hI rahe taba bAta hai aura miTa jAtA hai bAhara kI vaha kriyA bhI miTa bane / jaise mithI dUdha meM milI huI hai taba vaha use mIThA kara jAtI hai| para jJAna kA jAnanapanA abhI bhI usI rUpa se rahI hai para jaba vaha usame na mile, aisI hI rahe taba bhI to kAyama hai / pahale vaha zarIra ko kATe jAne rUpa kriyA vaha mIThI hI hai, vaha to apane svabhAva rUpa hI hai, mizrI __ ko aura dukha rUpa pariNAma ko jAna rahA thA aba svastha hI hai usI prakAra cetana sadaiva cetana rUpa hI hai, kisI ko avasthA ko va sukha rUpa pariNAma ko jAna rahA hai| aura jAne cAhe na jAne, vikalpa kare yA na kare, hara hAla me vaha eka bAta aura hai hAtha kA kATA jAnA hI bhItara ke du.kha cetana rUpa hI hai| yaha (jIva) jo vicAra uThAtA hai vaha kA kAraNa ho aisA bhI nahI, aisA hotA to muni Adi rAga hai, nirvicAra bane, nirvikalpa ho to bAta ThIka ho| itane upasarga va parISaha ke samaya bhI kase sthira hote? yadi yaha mana kA Azraya legA to vicAra uTheMge, usakA ye bar3e-bar3e krAntikArI hue hai jinhone itanI-2 yAtanAeM mAzraya na lekara Apa apane Azraya me jJAtA bane, jJAyaka saharSa jhelI, unake bhItara me usa jAti kA rAga nahIM thaa| rUpa rahe ki maiM jAna rahA hU basa, lekina vicAra karane kI bhagatasiMha ko jisa samaya phAsI hone lagI to pahale dina isako aisI Adata par3a gaI hai ki yaha isa bAta ko hI kI apekSA usakA bajana do-tIna pauDa bar3ha gayA thaa| svIkArane ko taiyAra nahI ki nirvikalpapanA bhI ho sakatA Apane roTI khAI taba bhI tIna kAma hai, jJAna ne khAte samayabhI use jAnA aura jaba vaha kriyA khatma ho gaI taba bhI prazna--nivikalpatA kaise ho? jAnane rUpa kriyA ho rahI hai tabhI to kaha rahe ho ki bhojana uttara-pahale to hama isa bAta ko pakar3eM ki koI svAdiSTa thA isase siddha hotA hai ki koI bhItara meM aisA bho jIva ho bhavya ho, abhavya ho, jJAnI ho, ajJAnI ho, jAnane vAlA hai jo usa samaya bhI thA aura aba bhI maujUda pratyeka ke bhItara me do kAma ho rahe hai eka to karma kA hai| rAste calate hue bhI tIna kAma ho rahe hai, tIna me se kArya aura eka jJAna kA kaary| karma ke anusAra zarIra me do kAma to badala rahe haiM nAzavAna haiM ata. karma ke hai aura ghAva huA, jJAna ne use jAnA, jaba ghAva ThIka ho jAtA hai jAnane kA kAma satata eka rUpa hai, sthAI hai ata: AtmA to jJAna zarIra ke usa svastha rUpa ko jAnane lagatA hai| kA hai, hamArA hai| yadyapi vaha karma kA kAma cetanA ke usa ghAva ke hone para bhItara meM, bhAva meM jo sukha duHkhAdi astitva me ho rahA hai phira bhI cetanA kA apanA nahIM hai, hote haiM jJAna use bhI jAnatA hai| Apane kisI jIva kI para-kRta hai jaise koI bAhara ke tIna-cAra AdamI hamAre ghara rakSA kI bAhara me to usakI rakSA kI va bhItara meM dayA meM Akara Thahara jAeM aura koI rAzanakArDa vAlA Akara rUpa pariNAma hue aura jJAna ne unhe jaanaa| hameM yaha pUche to hama kahate haiM ki hama to tIna hai to haiM, to usa samaya nakkI karanA hai ki inameM se merA apanA kauna-sA kAma hai| AdamI ghara meM sAta para kahate haiM ki bAkI cAra to bAhara Page #11 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nAyaka bhASa ke ghara meM haiM phira bhI ghara ke nahIM hai, usI prakAra cetamA lagAe, ataH vaha karma kA kArya to hotA hai para usameM koI meM pabapi bhAva karma ho rahe haiM para phira bhI cetanA ke apane harSa-viSAda vAlI bAta nahIM rahatI kyoMki maiM to jAnane nahIM hai| usa jJAna ke kArya ko hamane Aja taka pakar3ane vAlA hUM aura jAnane vAlA maratA nahIM, bImAra hotA nahIM, kI ceSTA hI nahIM kI aura usa karma ke kArya ko hamane usakA hAtha kaTatA nahIM ata: meM kyoM roU aura jisakA jAnA ki maiM isakA karane vAlA aura yaha mere karane se kaTatA hai vaha ronA jAnatA nhiiN| isa prakAra se zarIra huA hai aura maiM isa rUpa huuN| AcArya kahate haiM ki yaha terI meM rahate hue isase alaga ho jaao| pahale to kevala ajJAna avasthA hai, tUne apane ko kyoM nahI jAnA? aura eka karmadhArA calatI thI para aba jJAnadhArA bhI cAlU ho isa karma ke kArya ko apanA jAnane se tere ahaMkAra paidA gaI aura kaba jo bhI kArya hotA hai use ye kahatA hai ki humA jJAna ke kArya meM tUne apanApana kyoM nahIM mAnA, tU kAma to yaha karma kA hai meMne to use jAnA hai ataH pahale karma rUpa nahIM, tU to cetanA rUpa hai, apane rUpa hI hai| mana ke Azraya se jo mithyA ahaMkAra paidA hotA thA ki maiM karma to caukI kI taraha jar3a hai vaha apanA phala de detA karor3apati, maiM garIba, maiM sukhI, maiM duHkhI vaha sArA TUTa gayA hai, ajJAnI use le letA hai,zAnI use nahIM letA, phala nahI aba karma kA, puNya pApa kA udaya to hai, zarIra bhI hai para letA hai to vaha karma phAlatU ho jAtA hai / AcArya kahate haiM usameM apanApana na hokara jJAna ke kArya me apanApana hai ataH ki tU usa jAnane vAle ko dekha jo vahA~ satata vidyamAna kahate haiM ki aba yaha zarIra kA mAlika nahI rahA par3osI hai, vahI tU hai| akalaMka svAmI ne kahA ki jisane kodha bana gayA aura jaba mAlika hI nahIM rahA to kaiziyara ke jAnA usI ne krodha ke abhAva ko bhI jaanaa| hama bhI pAsa kitanA hI dhana par3A rahe, use usakA ahaMkAra nahIM kabhI-kabhI kahate haiM ki Aja hamArA mUDa kharAba hai usako ho sktaa| Aja taka aisA koI vyakti nahIM milA jo kisane jAnA? mUDa to kharAba se ThIka ho gayA parantu jAnane kevala isa bAta kA ahaMkAra kara rahA ho ki maiM Aja do vAlA vahI hai ? vaha pahale jAna rahA thA mUDa kharAba hai aba karor3a ke noTa ginakara AyA huuN| to pahale karma ke jAna rahA hai mUDa ThIka hai| krodha bhItara meM cAla haA cAhe kArya ko cetanA kA yogadAna milatA thA, para aba vaha baMda bAhara me abhI pragaTa nahI hA para usa jAnane vAle ne ho gayA kyoMki vaha sArA yogadAna jAnanapane ke kAma ko jAnanA zurU kara diyA ki krodha zurU ho cakA hai| eka milane lagA aMta: karma kI tAkata ghaTa gii| AdamI ne sundara bAta batAI ki krodha cAla ho to usase pahale ajJAna avasthA meM eka aura aDaMgA thA kaho ki pAMca minaTa bAda avi aura phira vaha hogA hI bhUtakAla kI soca-socakara duHkhI hotA thA aura bhaviSya nhii| isameM bhI vahI satva hai ki jAnane vAlA jAgarUka kI socakara zekhacillI kI taraha sukhI bhI ho jAtA thA hai, jAgRta hai, sAvadhAna hai, usane bAna liyA ki dhanI aba zAmI ho gayA to usakI samajha meM AyA ki are ! rahA hai aura jaba jAnane vAlA sAvadhAna hai to phira vaha yaha pAgalapana kahA~ se lAyA, isameM terA apanA kucha hai nahIM krodha kaise raha sakatA hai ! aura isase kucha lenA-denA nahIM phira jo zakti vaha isa jAnane vAle ko pakaDa, vahI hUM hai| paMka- pahale mana dvArA phAlatU ina vikalpoM meM lagA rahA thA vaha inA kahate haiM ki jaisA apanApana tere Aja taka zakti usane una saba kAryoM ke Anane meM lagA dI, aura ava karma, usake kArya usake phala me A rahA hai, koSa baha una sabako mAtra jAna rahA hai aura svayaM ko una rUpa karane meM, dayA karane meM A rahA hai, khAna meM A rahA nahIM mAna rahA hai to rAga-dveSa kA koI prayojana nahIM hai,zarIra ke ghAva meM darda meM A rahI hai paisA baMpanApana rhii| mana to eka mAdhyama hai, aura use Apa cAho usa jAnane vAle meM Ae aura jaba jAnane vAle meM apanA- tI istemAla meM le lo, anyathA ye to paudgalika hai, pana AyegA to cetanA kI jitanI tAkata pahale karma meM laga jar3a hai, aise hI par3A raha jAyegA jaise isa casme kI hameM rakhI thI vaha jAnanapane meM mama gaI jaba usameM pola tApAta parakAra hotI hai tabhI lagA lete haiN| aba vikalpa Page #12 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 10 barSa 36, ki01 anekAnta kucha rukane lage aura vaha jJAtA banA para kyoMki anAdi pUrA jora hai to vikalpa koI bhI nahIM rahatA, vikalpoM se kAla kI Adata par3I hai ataH bAra-bAra phira mana kA kucha lenA-denA nahIM / yadyapi zAtA pane meM pUrI sAvadhAnI mAzraya le letA hai phira galtI samajhakara phira mana se haTa hai aura anya kisI bhI cIja meM heya upAdeya kI bhI dRSTi kara jJAtA banatA hai isa prakAra se ceSTA karate-karate nahIM hai para abhI bhI yaha pUrI anubhUti kI sthiti nahI usakI mana kA avalambana lene kI purAnI Adata chUTatI kyoMki bAhara kA kArya cAlU hai| aba isake bAda bhI jAtI hai, vikalpa baMda hote jAte haiM, nirvicAra hotA jAtA vaha Age bar3he aura jaba vaha sattA mAtra raha jAe, vaha hai| abhI bhI thor3A aza usakA bAhara ke kAma meM lagA huA anubhUti kI avasthA hai| nIda meM va anubhUti meM mAtra hai| jaise bAhara meM abhI bolane kI kriyA ho rahI hai taba itanA hI antara hai ki nIMda meM mUcchita-sI, asAvadhAna thor3A upayoga to usameM jA rahA hai aura bAkI kA upayoga avasthA he aura anubhUti meM jAgrata avasthA hai| use jAna rahA hai, bIca meM mana kA jo kArya thA idhara-udhara ina vikalpoM se kyA hAni hotI hai ? ghUmane kA, hisAba-kitAba karane kA vaha aba nahI hai| jitane vicAra va vikalpa hama haiM ve para-padArtha meM rAga aba isase Age bar3he to kadAcit aisA hotA hai ki vaha paidA karate haiM, utane hI saskAra gahare ho jAte haiM, aura bAhara kA kAma bhI baMda ho jAya aura kevala vaha jAnane saskAra kA gaharA honA hI karma hai| ve saMskAra itane gahare vAlA zuddha jJAna bacA to anubhUti paidA ho jAtI hai| anu- ho jAte haiM ki Apako tadrupa pariNamana karA dete haiM / Apa bhUti kA samaya kama hai, derI se hotI hai para yaha jJAtApanA / bIsa daphe rasagulle ko apane upayoga meM yAda karo to bhItara hara samaya cAlU raha sakatA hai| mana kI yadi jarUrata hai me itanI jora kI ruci paidA hogI ki khAnA hI pdd'egaa| kucha socane-vicArane ko usakA sahArA le lo anyathA sahI bAta yaha hai ki pahalA vikalpa Ate hI tatkAla vaha jarUrI nahI / bAhara kA kAma calane do aura use mAtra sAvadhAna ho jAe ki aba dubArA ye vikalpa nahIM jAnate rho| utthegaa| yadi vahI vikalpa bAra-bAra uTha jAe to vaha NamokAra maMtra jora-jora se bola rahe hai to use calane itanA majabUta ho jAtA hai ki hama usake AdhIna ho jAte do usake jAnane vAle bana jAo to vaha dhImA hotA calA hai| jAyegA, vaha bahuta maMda ho jAtA hai aura jJAtApane para -bhakti-paraka sabhI prasaMga sarvAGgINa yAthAtathya ke svarUpa ke pratipAdaka nahIM hote| kucha meM bhakti-anurAga-udreka jaisA kucha aura bhI hotA hai| jaise-'zAntevidhAtAzaraNaM gatAnAma', 'punAtu ceto mama nAbhinandanaH', zreyase jinavRSa prasoda naH' ityAdi / ina sthaloM meM kartRtva kI spaSTa puSTi hai jaba ki Atma-svabhAva isase bilkula ulttaa| aise meM viveka pUrvaka vastu ko parakhanA cAhie ki vaktA kI dRSTi kyA hai? xxxx -tU jJAnI, dhanI yA kahIM kA koI adhikArI hai, yaha socanA mahattvapUrNa nahIM / apitu mahattvapUrNa ye hai-ki tUne kitanoM ko jJAnI dhanI yA adhikArI banane meM kitanA yoga diyA:'jo adhIna ko prApa samAna / kara na so nindita dhanavAna / ' - Page #13 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 'jaina darzana meM saptabhaMgIvAda' azoka kumAra jaina ema0 e0, zAstrI isa bhArata bhUmi meM vizva ke sambandha se sat, amat, kathana kiyA hai unameM se eka sthala para unhoMne pravacanasAra ubhaya aura anumaya ye cA pakSa vaidikakAla se hI vicAra- kA krama apanAyA hai, dUsare sthala para paMcAstikAya kA krama koTi meM rahe haiM / 'sadaiva saumyedamagra AsIt' (chaando06|2) apanAyA hai|' 'asadevedamana AsIt' (chando0 3161) ityAdi vAkya donoM jaina sampradAyo me donoM hI krama pracalita rahe haiN| jayata ke sambandha me sat aura asat rUpa me paraspara virodhI sabhASya tatvArthAdhigama (a0 236) sUtra aura vizeSAdo kalpanAoM ko spaSTa upasthita kara rahe haiM to vahI sat vazyakabhASya (gA0 2223) me prathama krama apanAyA hai kiMtu aura asat isa ubhayarUpatA tathA ina sabase pare vacana- AptamImAMsA (kA0 64) tatvArtha zloka vArtika(pR.128) gocara tatva kA pratipAdana karane vAle pakSa bhI maujUda the| prameyakamala mArtaNDa (pR0682) pramANanayatatvAlokAlaMkAra buddha ke avyAkRtavAda aura saMjaya ke ajJAnavAda me inhI (pari04 sUtra 17-18) syAvAda maJjarI (pR0 186) cAra pakSoM ke darzana hote haiN| usa samaya kA vAtAvaraNa hI saptabhagItaraMgiNI (pR. 2) aura nayopadeza (pR012) meM aisA thA ki pratyeka vastu kA svarUpa 'sat asat ubhaya dUsarA krama apanAyA gayA hai / isa taraha dArzanika kSetra meM aura anubhaya' ina cAra koTiyo se vicArA jAtA thaa| dUsarA hI krama pracalita rahA hai arthAta asti-nAsti ko bhagavAna mahAvIra ne apanI vizAla aura udAra tatvadRSTi tImarA aura avaktavya ko caturthabhaGga hI mAnA hai| vidhi se vastu ke virATa rUpa ko dekhA aura batAyA ki vastu ke aura pratiSedha kI kalpanA mUlaka sAta bhaMga isa prakAra haiananta dharmamayasvarUpa sAgara meM ye cAra koTiyAM to kyA 1. vidhi kalpanA, 2. pratiSedha kalpanA, 3. krama se vidhi aisI ananta koTiyAM laharA rahI haiN|' yaha kahanA ThIka nahIM pratiSedha kalpanA, 4. yugapad vidhi pratiSedha kalpanA, 5. hai ki zabda dhAna rUpa se vidhi kA hI kathana karatA hai vidhi kalpanA aura yugapad vidhi pratiSedha kalpanA, 6. prati kyoMki aisA kahane para zabda se niSedha kA jJAna nahI ho dhakalpanA aura yugapad vidhi pratiSedha kalpanA, 7. krama sakegA / zAyada kahA jAye ki zabda gauNa rUpa se niSedha ko aura yugapad vidhipratiSedha kalpanA / / bhI kahatA hai kintu aisA kahanA bhI niHsAra hai kyoMki zrutajJAna ke do upayoga hai, eka syAdvAda aura dUsarA sarvatra, sarvadA aura sarvathA pradhAna rUpa se jisakA kathana nahI ny| pramANa sakaladeza rUpa hotA hai aura naya vikalAkiyA jAtA usakA gauNa rUpa se kathana karanA sambhava nahI deza / ye sAtoM hI bhaMga jaba sakalAdezI hote haiM taba pramANa hai|' vidhi aura niSedha ke vikalpa se artha meM zabdoM kI aura jaba vikalAdezI hote haiM taba naya kahe jAte hai| isa pravRti sAta prakAra kI hotI hai, use hI saptabhaGgIM kahate taraha saptabhaMgI bhI pramANa saptabhagI aura naya saptabhaMgI ke haiN| sabase prathama AcArya kundakunda ke prathoM meM sAtabhaGgoM rUpa meM vibhAjita ho jAtI haiM / sakalAdeza meM pratyeka dharma kA nAmollekha mAtra milatA hai uname se pravacanasAra meM kI apekSA saptabhaMgI hotI hai| 1. syAt astyeva jIvaH, sthAta avaktavya ko tIsarA bhaMga rakhA hai aura syAdasti- 2. syAt nAstyeva jIvaH, 3. syAt avaktavya eva jIvaH, nAsti ko caturSabhaMga rakhA hai| kintu paJcAstikAya meM 4. syAdasti ca nAsti ca, 5. syAt asti ca avaktavyaastinAsti ko tIsarA aura avaktavya ko caturtha bhaMga rakhA zca, 6. syAt nAsti ca avaktavyazca, 7. syAt asti hai| isI taraha akalarudeva ne do sthaloM para saptabhaMgI kA nAsti va avaktavyazca / vikalAdeza meM bhI saptamaMgI Page #14 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12.201 manekAnta hotI hai / guNabhedaka aMzoM meM krama, yaugapada tathA kramayoga pada donoM se vivakSAvaza vikalAdeza hote haiN| jaba astitva tathA nAstitva Adi dharmo kI deza kAla Adi ke bheda se kathana kI icchA hai taba astitva Adi rUpa eka hI zabda kI nAstitva Adi rUpa aneka dharmoM ke bodhana karane meM zakti na hone se niyata pUrvAparabhAva vA anukrama se jo nirUpaNa hai usako 'krama' kahate haiN| aura jaba unhI astitva Adi dharmoM ko kAla Adi dvArA abheda se vRtti kahI jAtI hai taba eka astitva Adi zabda se bhI astitva Adi rUpa eka dharma ke bodhana ke upalakSaNa se usa vasturUpatA ko prApta jitane dharma haiM unakA pratipAdana eka samaya meM sambhava hai, isa prakAra se jo vastu ke svarUpa kA nirUpaNa hai usako yaugapadya kahate haiN|" prathama aura dvitIya bhAga meM svatantra kama, tIsare meM yaugapadya, caudhe meM saMyukta rUpa, pA~caveM aura chaThe bhaMga meM svatantra krama ke sAtha yogapadya tathA sAtaveM bhaMga meM saMyukta krama aura yaugapadya hai / sarva sAmAnya Adi kisI eka dravyArtha dRSTi se 'svAvasttheva AtmA' yaha pahalA vikalA deza hai| isa aMga meM anya dharma yadyapi vastu meM vidyamAna haiM to bhI kAjAdi kI apekSA bheda vivakSA hone se zabda vAcya svena svIkRta nahIM hai / ata na unakA vidhAna hI hai aura / na pratiSedha | " eka dharma ke vidhi niSedha kI vivakSA se sAta hI bhaMga hote haiM kyoki prazna ke bhI sAta hI prakAra hote haiM aura praznoM ke anusAra hI saptabhaMgI hotI hai / jijJAsA sAta prakAra kI hone se prazna bhI sAta prakAra ke hote haiM tathA jijJAsA bhI sAta prakAra kI hotI hai kyoMki saMzaya sAta prakAra ke hote haiM / " saptabhaMgI kA vikAsa dArzanika kSetra meM huA ata: usakA upayoga bhI usI kSetra meM honA svA: bhAvika hai| syAdvAda cUMki vibhinna dRSTikoNoM ko ucita rIti se samanvayAtmaka zailI meM vyavasthita karake pUrNa vastusvarUpa kA prakAzana karatA hai ataH usakA phalita sapta bhaMgIvAda bhI prayojanakA sAdhana hai / " svAmI samantabhadra ne apane AptamImAsA nAmaka prakaraNa meM apane samaya ke sadaikAntavAdI" sAMkhya, asadaikAntavAdI" mAdhyamika sarvathA ubhayavAdI vaizeSika" aura avaktavyekAntavAdI bauddha kA nirAkaraNa karake Adi 4 maMgoM kA hI upayoga kiyA hai aura zeSa tIna aMgoM ke upayoga kA sUcanAmAtra mara diyA hai| AptamImAMsA para aSTazatI nAmaka bhASya ke racayitA akalaMka der3a ne aura unake vyAkhyAkAra vidyAnanda ne zeSa tIna maMgoM kA upayoga karate hue zaMkara ke anivarcanIyavAda ko sadavaktavya, bauddhoM ke anyApohavAda ko asadavaktavya aura yoga ke padArthavAda ko eka sadasayavaktavya batalAyA hai aura isa taraha saptabhaMgI ke sAta maMgoM ke dvArA dArzanika kSetra ke mantavyoM ko saMgrahIta kiyA hai| vacanAtmaka syAdvAda bhUta ke dvArA jIvAdi kI pratyeka pamaya sambha rUpa se jAnI jAtI hai|" syAt zabda kA artha kaciMta hai jo ekAMta kA niSedha aura anekAMta kA prakAza karatA hai / apane dravya, kSetra, kAla, bhAva kI apekSA dravya hai, anya dravya, kSetra, kAla, bhAva kI apekSA hasya nahIM hai, sva para dravya, kSetra, kAla, bhAva kI apekSA hampa hai aura nahIM hai aura svadravya kSetra, kAla, bhAva aura para dravya, kSetra, kAla, bhAvoM se yugapada kahe jAne kI apekSA arthAta nahIM kahA jA sakatA, dravya avaktavya hai, svadravya, kSetra, kAla, bhAva aura yugapad svapara anya kSetra, kAla bhAr3oM kI apekSA gramya nahIM hai aura avaktavya hai, svadravya, kSetra, kAla, ghAva kI apekSA dravya hai aura nahI hai tathA avaktavya hai / " vidhiniSedha kI mukhyatA poNatA karake yaha saptabhaMgI vANI 'syAt' pada rUpa satyamaMtra se ekAMntarUpa khoTe nAmarUpI viSamoha ko dUra karatI hai|" satya na to sammAna sattAIsa rUpa hai aura na asanmAtra sarvacA abhAva rUpa hai, kyoMki paraspara nirapekSa satatva aura asattatva dikhAI nahIM par3atA- kisI bhI pramANa se upalabdha na hone ke kAraNa usakA honA asambhava hai| hA~ satyAsatya se vibhinta parasparApekSarUpa tatva jarUra dekhA jAtA hai aura vaha upAdhi ke svadravya, kSetra, kAla, bhAva rUpa tathA paradravya, kSetra, kAla, dhAva rUpa vizeSaNoM ke bheda se hai arthAta sampUrNa tatva syAt sat rUpa hI hai / svarUpAdi catuSTaya kI apekSA svAt sa rUpa hI hai para asat rUpAdi catuSTaya kI apekSA, spAtu ubhayarUpa hI hai, svapararUpAdi catuSTayadvaya ke mAthA kI apekSA svAt anA rUpa hI hai| svapararUpAdi catuSTaya dvaya ke sahArpaNa kI apekSA, svAtsavavAcyarUpa hI hai svarUpAdi catuSTaya kI apekSA tathA yugapatsvarUpAdi catuSTayoM ke kacana kI nAti Page #15 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jaina darzana meM saptamaMga-bAra kI apekSA syAt asahAcyarUpa hI hai, pararUpAdi catuSTaya aura mithyA anekAnta / pramANa ke dvArA nirUpita vastu se kI apekSA tathA svapararUpAdi catuSTayoM ke yugapad kahane kI eka deza ko hetu vizeSa kI sAmarthya kI apekSAhaNa azakti kI apekSA, aura syAda-sadasadavAcyarUpa hai| kramA karane vAlA samyak ekAnA hai aura eka sarvayA pita svarUpAdi catuSTaya taya kI apekSA tathA sahArpita ukta avadhAraNa karake anya saba dharmoM kA nirAkaraNa karane vAlA catuSTaya daya kI apekSA / isa taraha tatva sat asat Adi mithyA ekAnta hai| eka vastu meM yukti aura Agama se vimizrita dekhA jAtA hai|" svayaMbhUstotra meM AcArya aviruddha pratipakSI aneka dharmoM kA nirUpaNa karane vAlA samaMtabhadra ne suvidhinAma kI stuti karate hue kahA hai ki samyak banekAnta hai / tat aura battatsvabhAva mAlI vastu se Apane apane mAna teja se usa pramANa siddha tatva kA praNayana zUnya kAlpanika aneka dharmAtmaka jo korA vA gAra hai kiyA hai prosata, asat mAvi rUpa vivakSitAvakSita sva- vaha mithyA anekAnta hai / samyak ekAnta ko pahale hai bhAva ko liye huye hai aura ekAnta dRSTi kA pratiSedhaka hai| bora samyak banekAnta ko pramANa kahate haiN| nava komekSA samyak anubhUta tatva kA pratipAdaka 'tadatatsvabhAva' jaisA se ekAnta hotA hai kyoki eka hI dharma kA nizcaya karane pada Apase bhinna mata rakhane vAle dUsare mata pravartako ke kI ora usakA jhukAva hotA hai aura pramANa kI vokA se dvArA praNIta nahIM huA hai|" jaina zAsana meM vastu kacit anekAnta hotA hai kyoki yaha bhaneka nizpayoM kA AdhAra sada hI hai, kamcid asad hI hai isa prakAra apekSAbheda hai| yadi anekAnta ko anekAnta rUpa hI mAnA jAya aura se vastu ubhayAtmaka aura avAcya bhI hai| nA kI apekSA ekAnta ko sarvathA na mAnA jAya to ekAntakApAva se vastu sat Adi rUpa hai sarvathA nhiiN|" anekAMta meM bhI hone se ekAntoM ke samUha rUpa anekAntA bhI samAna ho saptamajI avatarita hotI hai / " yathA syAdekAnta, syAdane jAye jaise zAkhA, va puSpa, mAdi ke abhAva meM vRkSa kA kAnta, svAdubhaya, syAdavaktavya, syAdekAnta avaktavya, abhAva anivArya hai tathA' yadi ekAnta ko hI mAvAcya syAdavekAnta avaktavya aura syAdekAnta anekAnta ava- to avinAbhAvI itara saba dharmoM kA nirUpaNa karane ke ktavya / ye bhaja pramANa aura naya kI apekSA se ghaTita hote kAraNa prakRta dharma kA bhI lopa ho jAne se sarvasopA haiN| ekAnta do prakAra se hai, samyak ekAnta aura mithyA prasaga hotA hai isa kAraNa banekAnta meM saptamalI hai| . ekAnta anekAnta bhI do prakAra kA hai-samyak anekAMta saMdarbha-sUcI 1.baina rana-mo0 mahendra kumAra nyAyAcArya pR468| 6. tatvArthavAnika saM. pro. mahendrakumAra nyAyAcArya 42 2. tatvArya loka kA0 sUtra 1-6 1928 / 10 tatvArtha vArtika 4 / 42 / 3. prasanakzAvakasmin bastunyavirodhena vidhi pratiSedha 11. saptabhaGgI taraMgiNI-vimasadAsa,pra0 rAyacandra zAstra kalamA sptmjii|stvaarth rAjavA0 1-6 pR0 33 mAlA / pR0 33 / 4. pravacanasAra gAthA 2013 / 12. tatvArtha zloka vArtika pR0 132 / - - m antnnotliye| 13. jaina nyAya-4. kailAzacandra zAstrI pR. 325-326 davya khu savvaMbhaMga AdesabaseNa saMbhavati / paMcAsti0 14. AptamImAMsA kaa.9-11| 1Na. vahI kA0 12 / 6. samAgatika pR0 343, pR0 33 // 16-17. vahI kA0 12 // 7. balahavI. 125 // 17. tatvArtha vArtika-saM0 pro0 mahendrakumAra 42 hi. kApolI zruvazya ko syaavaadlymNshito| pR. 428 / syAhAraH sakalAdezo nayo vikalasaMkathA // madhI- 18. samayasAra-syAvAda adhikAra, madisA mandira prdhpr-32| sana dillI pR0 538 / (zeSa pR0 14 para) Page #16 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kamAgata: vizva zAMti meM ma0 mahAvIra ke siddhAntoM ko upAdeyatA ku0 pukharAja na kiyA jAya meM yaha pRthvA taka mAnA bhautika sukha suvidhAoM ke bIca palane vAlA vyakti aura sArI hI jinavANI kA nirmANa tIrthaMkara mahAvIra kI saMtapta hai, hatAza hai bhautika sukha-suvidhAyeM kSaNika haiM isa- dezanA se huA hai| isalie mahAvIra ke siddhAMtoM ke sAthalie prati samaya vaha vyakti apanI mauta kA anubhava kara sAtha jaina dharma ke siddhAMtoM kA ullekha Aye to vaha prasaMga rahA hai lekina use icchA hai jIne kI, daur3ane kI bajAya vaza hogaa| kucha pala Thaharane kI, jisase usakI sAMsa na phUlane pAe yadi jaina dharma evaM darzana ke siddhAMtoM ko AtmasAta jisase vaha bhAvI jIvana kA rAstA taya karane ke lie kiyA jAye to na kevala vizvazAMti sthApita ho sakegI zakti juTA sake / vyakti ko yuddha kI duniyAM se nikAla- varan sacce arthoM meM yaha pRthvI manuSya ke lie jIne yogya kara sahaja sukha zAnti ke saMsAra meM pratiSThita karate haiM bana skegii| rAdhAkRSNana ne to yahAM taka mAnA ki ve mahAvIra ke siddhAMta / ina siddhAMtoM ko jIne se vyakti itihAsa ke sacce mahApuruSa the| prAcIna bhArata ke nirmANa asurakSita na rahakara abhaya va nirbhAra hotA jA rahA hai| meM bhagavAna mahAvIra kA sthAna bahuta U~cA thA aura Adhu sAtha hI hatAza, digbhramita vyakti ko sArthaka va sukha- nika bhArata va Adhunika mAnava ke nirmANa meM jaina siddhAMta pUrNa jIvana jIne kI kalA (mArga) bhI mahAvIra ke siddhAnta Aja bhI sahAyaka siddha ho sakate / prazna uThatA hai hamAre dharma batAte haiM / mahAvIra jina dharma maya haiM jina vANI ke zabdoM kA svarUpa kaisA ho? hamArA darzana aisA ho jo mAnava se mahAvIra ke aGgoM-pratyaGgoM kA nirmANa huA hai| dUsarI mAtra ko satuSTa kara ske| use zAMti evaM sauhArda kA (pR. 13 kA zeSAMza) amogha maMtra de ske| isake lie mAnavIya mUlyoM kI sthA panA karanI hogI bhAgyavAda ke sthAna para karmavAda kI 19. pravacanasAra-pra0 rAyacandra jaina zAstra mAlA pR0162 pratiSThA karanI hogii| 20. na sacca nA'sacca na dRSTameka mAtmAntaraM sarvaniSedha gamyam / dharma evaM darzana kA svarUpa aisA honA cAhie jo prANI dRSTaM vimizraM tadupAdhi bhedAt mAtra ko prabhAvita kara ske| evaM use apane hI prayatnoM ke bala para vikAsa karane kA mArga dikhA ske| aisA darzana svapne'pi naitatvadRSeH, pareSAm // 32 nahIM honA cAhie jo AdamI AdamI ke bIca divAreM yuktyanuzAsanaH samantabhadra pR0 36-37 ! khar3I kare / dharma evaM darzana ko Adhunika mUlyoM, svatantratA 21. ekAntadRSTi pratiSedhitatva pramANasiddhaM tadatatsvabhAva / samAnatA, vizva bandhutva tathA Adhunika vaijJAnika niSkarSoM tvayA praNItaM suvidhe svadhAmna naitatsamAlIr3ha kA virodhI honA caahiye| pdNtvdny| svayambhUstotra // 9 pR. 36 / ina sabhI tatvoM kA sundara samanvaya jaina dharma evaM darzana 22. kaJcid te sadeveSTaM kathaMcidasadaiva tat / meM dekhane ko milatA hai| sAmAjika samatA evaM ekatA kI tayobhayamavAcyaM ca nayayogAcca sarvathA // 1-14 // dRSTi se zramaNa paramparA kA apratima mahatva hai| isa paramparA AptamImAMsA tatvadIpikA pR0 142 / meM mAnava ko mAnava ke rUpa meM dekhA gyaa| mAnava mahimA 23. tatvAvatika pR0 35 / kA jitanA joradAra samarthana jaina darzana meM huA hai vaha anya -bijanaura kisI darzana meM nhiiN| bhagavAna mahAvIra ne AtmA kI sva. Page #17 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vizva zAnti meM bha0 mahAvIra ke sivAntoM kI upAdeyatA tantratA kI prajAtaMtrAtmaka ghoSaNA kii| unhoMne eka bahu- vyakti ahiMsaka apane Apa ho jAtA hai| ahiMsA kevala mUlya siddhAMta kA zaMkhanAda kiyA, astitva kI dRSTi se nivRti paraka sAdhanA nahIM, yaha vyakti ko sahI rUpa meM sabhI jIva svatantra va Atmazakti kI apekSA samAna hai| sAmAjika banAne kA amogha mantra hai| hisA vyakti ke zArIrika evaM mAnasika viSamatAoM kA kAraNa karma hai| mAnasa se sIdhA sambandha rakhatI hai mAnasika hiMsA kA doSa jIva apane hI kAraNa se saMsArI hai aura apane hI kAraNa dravya hiMsA se kama nhii| hiMsA se pAzavikatA kA janma mukta ho jaayegaa| hotA hai ahiMsA se mAnavIyatA va sAmAjikatA kA / bhagavAna mAnavatAvAdI the| ve jAti ko malya nahI bhItara me calane va palane vAlI hiMsA bAhara kI hiMsA dete the| sampradAya va jAti se haTakara unakA dharma rAja- se kahIM adhika bhISaNa va khataranAka hotI hai| bAhara kI mArga se jAtA hai| isa rAjamArga para sabhI ko calane kA hiMsA hame utanA nahI jalAtI jitanI kI bhItara kI hiMsA samAna rUpa meM adhikAra hai| mahAvIra ke dharma ko hama jor3ane pala-pala me tila-tilakara hame jalAtI hai| vartamAna meM calane vAlA dharma kaheMge, yaha vibhinna jAtiyoM evaM dharmoM ko joDatA vAle zIta yuddha isalie sabase adhika khataranAka taSA hai| sabako eka sAtha milakara calane, rahane va jIne kA bhISaNa hai ki ve hameM hI nahI hamArI saMskRti ko bhI dhIreadhikAra detA hai| yaha prANI mAtra kA dharma hai sabhI prANiyoM dhIre miTAte jA rahe haiM, bAhara se bhale hI ve krUra va bardanAka me eka jaise sukha-dukha kI bAta karane vAlA dharma hai| na dikhate ho kintu unameM nirantara hiMsA kA lAvA dhadhakatA bhagavAna ne samasta jIvo para maMtrI bhAva rakhane eva rahatA hai| samasta sasAra ko samabhAva se dekhane kA nirdeza diyaa| hama nahIM jAnate ki Ane vAlA kala kaisA hogA, unhone kahA jAti kI koI vizeSatA nahI / prANI mAtra kintu hameM yaha pratyakSa rUpa me dikhalAI par3a rahA hai ki hiMsA Atmatulya hai isaliye sabake prati maitrI bhAva rkhe| yaha ke nita nae aujAra banate jA rahe haiN| inake prayoga karane Antarika samAnatA kA dharma hai / ahiMsA dharma kA anuyAyI ke tarIke badalate jA rahe haiM, jaba taka rAga-dveSa kI bhaTTI vahI banatA hai jisake antaHbAhya dono samatA para aba jalatI rahegI taba taka manuSya damana, zoSaNa va atyAcAra lambita ho| se vimukta nahI ho sktaa| adhyAtma hI use sukha va zAMti ___akhila vizva ke pApa samUha eva aza:ti ke kAraNoM prada pradAna kara sakatA hai| jisa kisI bhI kriyA ke sAtha rAga ko yadi vargIkaraNa kiyA jAya to pAMca hoge| hiMsA mUTha, dveSa mUlaka Aveza hogA vahA~ niyama se pratikriyA hogI corI, kuzIla va (atyadhika) parigraha / Aja jo sarvatra aura pratikriyA puna. pratikriyA ko janma degii| isa prakAra azAMti vyApta hai vaha kevala ina pAca anaitika kAraNo se hiMsA yuddha-saMgharSa tathA azAMti se zAMti va sukha malaka hai| bahumukhI patana evaM azAti kI vibhISikA me ahiMsAdi samAdhAna nahIM hogA / yadi hama vAstavika zAMti cAhate haiM pAMcoM siddhAMta avazya hI sama mArga kA pradarzana karate haiN| to ahiMsA va sAmpabhAva ke dvArA hI prApta ho sakatI hai| unake sarvodayI Adarza siddhAMta svastha samAja rASTra tayA jahAM rAga-dveSa kA bhAva utpanna hotA hai vahAM hiMsA vizva kA nirmANa kara sarvatra zAnti sthApita kara sakate haiM hue binA nahIM rahatI isalie yadi hama vastutaH samasyA kA isameM sandeha nahI / samAdhAna karanA cAhate haiM to sadA sadA ke lie yahI ahiMsA:-jIna kA vidhAnAtmaka mUlya-bhagavAna abhyAsa karanA cAhiye ki rAga-neSa kisI prakAra utpanna mahAvIra ne ahiMsA ke pratipAdana dvArA vyakti ke citta ko na ho| bahuta gahare se prabhAvita kiyA / jaba vyakti sabhI jIvoM ko ahiMsA va samatA eka sikke ke do pahalU hai mana meM sama bhAva se dekhatA hai to rAga-dveSa kA vinAza ho jAtA hai yadi ahiMsA kA bhAva hogA to jagata ke sabhI jIvoM para sama bhAva evaM AtmatulyatA kI dRSTi kA vikAsa hone para samadRSTi hue binA na rhegii| usameM choTe bokerakA Page #18 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 16 35, ki01 anekAnta . avakAza nahIM hogaa| sama kA artha hai mana kI tarAjU ke hue| Atma-bodha hote hI samasta vaibhava vilAsa ko jINaM palar3oM kA samAna rahanA (na rAgana dveSa, na AkarSaNa na tRNavata chor3akara banavAsI ho gye| nijI jaina dharma prANI mAtra ko eka AMkha se dekhatA Aja hama kitane unmukta, svacchanda va maryAdAhIna ho hai, pITI se lekara hAthI aura deva se lekara dAnava / yahA~ gaye kimI meM kiyA / taka ki sUkSma ekaindriya jIva (pRthvIkAya, jalakAya Adi) bar3A kAraNa yahI anuzAsanahInatA hai| anuzAsana Atmako bhI prANoM ke vichoha ke samaya dukha kA vedana hotA hai| saMyama jaina dharma kA parama Adarza hai| brahmacaryANuvrata kA samatA kA yaha mAdarza Aja ke saMsAra ko bacAne meM samartha pAlana karane se vyakti meM anuzAsana va saMyama kA dIpa hai, yaha zItala jala kA kArya kara usa dhadhakatI jvAlA ko prajvalita ho sakatA hai| bujhA sakatA hai| ___ Aja vizva meM azAMti kA eka pramukha kAraNa parigraha 'parasparopagraha jIvanAm' kA sandeza hameM mahAvIra ne hai| parigraha hameM aMdhA banAtA hai| svArthI banAkara kevala diyaa| isa sandeza meM sabhI jIvoM ke sAtha upakAra karane apane lie dhana saMgraha ke lie prerita karatA hai| adhiko eka sAtha jIvana-yApana karane kI bAta khii| ahiMsA kAdhika saMgraha se mUlya bar3hakara mudrAsphIti kI samasyAeM ke paudhe se sahaastitva kA puSpa pallavita hotA hai Aja paidA hotI hai| bar3e deza choTe dezoM kA zoSaNa karate haiN| ke vizva meM jaba ahiMsA kI bhAvanA hrAsa ko prApta ho zoSaNa kI isa pravRti ko; parigraha kI isa durbhAvanA ko rahI hai to svAbhAvika rUpa se yaha sahaastitva kA puSpa aparigraha arthAta AvazyakatAnusAra parigraha se naSTa kiyA pUrNa vikasita nahIM ho rahA / vizva isa puSpa kI suvAsa se jA sakatA hai aura saMsAra meM vizvavyApI zAMti sthApita kI bahata kucha rItA hotA jA rahA hai| Aja ke tathAkathita jA sakatI hai| ahiMsaka vyakti aparigraha vAdI hotA hai, baDe rASTroM ko yaha sahana nahI ho pA rahA hai ki choTe rASTra ahiMsA kI bhAvanA se prerita vyakti apanI AvazyakatA ko adhikAdhika vikAsa karake unakI lAina meM khar3e hoM kyoMki usI sImA taka bar3hAtA hai jisameM kisI anya prANI ke isase unake nihita svArtha TakarAte haiM, choTe rASTroM para bar3e hitoM ko AdhAta na phuce| kevala adhika utpAdana mAtra se rASTroM kA vaha dabadabA mahIM raha paataa| hamArI sAmAjika samasyAyeM nahI sulajha sktii| vyakti ko andara se badalanA hogA, usakI kAmanAoM, icchAnoM Aja pAzcAtya sabhyatA ke maryAdA bihIna jIvana-mUlya ko sI mata karanA hogA / kAmanAo ke niyantraNa kI zakti sampUrNa vizva ko sakrAmaka roga kI taraha asate jA rahe haiN| yA to dharma me hai yA zAsana kI kaThora vyavasthA meM / dharma Aja ke vyakti ke lie saMyama va maryAdA kA koI mUlya kA anuzAsana AtmAnuzAsana hai, isake pratibandha prasannatA nhiiN| vaha vAsanA ke lie nArI kA bhoga karatA hai use dene vAle hote haiM / saMyama parilaukika Ananda ke lie nahIM, bhoga sAmagrI ke atirikta kucha nahI samajhatA / yaha nArI vartamAna jIvana ko sukhI banAne ke lie bhI Avazyaka hai| kA parigraha hai, parigraha dhana kA hI nahIM, manuSyoM kA bhI pAzcAtya sabhyatA nirvAdha bhogoM meM rata hai phira bhI vahAM dekhane meM AtA hai (dAsatA ke rUpa meM) aura nArI kA pari jIvana meM satrAsa, avizvAsa, vitRSNA evaM kuMThAmeM haiN| graha bhoga va daheja ke rUpa meM hotA hai / daheja kama lAne para use jIvita jalAyA jAtA hai| kAmukatA va vAsanA kI paMka svastha samAja va rASTra ke nirmANa ke lie pArasparika se nikalane ke lie jaina dharma kA brahmacarya sahAyaka hai / brahma sneha saujanya tathA eka dUsare ke dRSTikoNa ko samajhanA carya saMyama sikhAtA hai lekina usameM nArI-prema va nArI- Avazyaka hai| mahAvIra ne navIna vicArazailI kA Avi. sammAna gabhita hai| hama purANoM ko uThAkara dekheM to vidita kAra kiyA jise anekAMta kahA gyaa| ise vaicArika hogA ki mahApuruSoM ne jIvana ke prArambhika varSoM meM rAjya- ahiMsA bhI nAma diyA jA sakatA hai| ahiMsaka vyakti kArya karate hue paMcendriya sukha bhoge para unameM mohita nahI AgrahI nahI hotA / anekAMta vyakti ke ahakAra kI maka Page #19 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vizva zAnti meM bha0 mahAbora ke sivAntoM kI upAdeyatA jhoratA hai usakI AtyAntika dRSTi ke sAmane prazna cinha vikAsa kara sakatA hai ki pAmara AtmA paramAtmA bana lagAtA hai| isa vicAra zailI meM udAratA, vyApakatA, sahi- jAtA hai, tIna loka kA svAmI banakara anantakAla ke lie SNutA hai jisase dUsare ke dRSTikoNa ko samajhA jA ske| ananta sukha kA pAna karatA hai| isase samajhaute kI bhAvanA utpanna hogii| dUsare ke prati jaina tIrthaGkaroM kA itihAsa va jIvana AkAza se pRthvI Adara va prAmANikatA kA bhAva utpanna hogaa| para utarane kA nahI apitu pRthvI se hI AkAza kI ora syAdavAda anekAMta kA samarthaka upAdAna hai| satya kathana jAne kA upakrama hai| nArAyaNa ko nara kA zarIra dhAraNa ko vaijJAnika paddhati hai / AgrahoM ke dAyaroM meM simaTA jo nahI karanA par3atA varan nara hI nArAyaNa banatA hai| mAnava thA usakI aMdherI koTharI ko anekAMtavAda ne ananya mahAvIra ne apanI jIvana sAdhanA dvArA pratyeka vyakti lakSaNa sampanna satya prakAza se Alokita kiyA, Agraha evaM ko yaha pramANa diyA ki yadi vaha sAdhanA kara sake, rAga, asahiSNutA ke daravAjoM ko syAdvAd kI cAbI ne khola dvapa ko choDa sake to koI aisA kAraNa nahI ki vaha pragati diyA / yadi hama prajAtantra me vaijJAnika paddhati se satya kA nahIM kara ske| jaba pratyeka vyakti pragati kara sakatA hai sAkSAtkAra karanA cAhate haiM to usakA sAdhana anekAMta aura tatvata. koI kisI kI pragati me bAdhaka yA sAdhaka dRSTi va syAdvAda praNAlI hogii| nahI to phira sagharSa kA prazna hI kahAM uThatA hai / isa taraha jaina zAzvata jIvana paddhati tathA jaDa eva cetana ke unhone eka sAmAjika darzana diyaa| rahasyo ko jAnakara AtmAnusadhAna kI prakriyA hai| vyakti ___vyaktigata stara para AcAra ke lie pAca aNuvrata, svayaM apane prayAso se Upara uThatA hai, yaha eka krAntikArI vicAra ke lie anekAta va vANI ke lie syAdvAda kA vicAra hai| isako yadi hama Adhunika sandarbho me vyAkhyApita kara sake to nizcita rUpa se vizva ke aise samasta jIvana meM samAveza ho| sAmAjika stara para vicAra sahiprANI jo dharma aura darzana se nirantara dUra hote jA rahe hai SNutA samAna adhikAra vyakti svAnAya kI svIkRti Atarika mAmalo me hastakSepa Avazyaka hai| samAja racanA inase jur3a sakate hai| Upara se ladanI nahI cAhie / kintu umakA vikAsa sahabhagavAna mahAvIra kA dUmarA krAntikArI vicAra hai yoga paddhati se sAmAjika bhAvanA kI bhUmi para honA ki manuSya janma se nahIM apitu AcaraNa se mahAna banatA hai cAhiye tabhI sarvodayI samAja kI racanA ho sakatI hai| isa siddhAnta ke AdhAra para unhone manuSya samAja kI jaba taka ina sarvapamatA mUlaka ahiMmaka AdhAroM para samAja dIvAroM ko toDa phekA / Aja bhI manuSya manuSya ke bIca racanA kA prayAsa na hogA taba taka vizva zAnti sthApita dIvArI ko tor3a DAlatA hai| isa siddhAnta se jAtigata na ho skegii| tIrthakara mahAvIra aura bodhisatva buddha ke viSa jisane samAja kI zAnti me eka viSa ghola rakhA hai, deza bhArata me paMcazIla va guTa nirapekSatA kI nIti apadUra ho sakatA hai| tIsarA mahatvapurNa vicAra yaha hai ki nAyI hai aura isake pIche bhAvanA hai mAnava ke sammAna va pratyeka vyakti samAna hai, UcA uTha sakatA hai aura paramAtmA ahiMsA mUlaka Atmaupamya kI hArdika zraddhA / jIvana kA bana sakatA hai| mahAvIra ne mAnavIya mahimA kA joradAra sAmantrasya, nava samAja nirmANa aura vizva zAMti kA yahI saparthana karate hue kahA ki jisa sAdhaka kA mana dharma meM ramaNa karatA hai use deva bhI namaskAra karate hai| ise yadi mUla mantra hai, isakA nAma lie binA koI vizva zAMti Adhyatmika bhASA me kahA jAe to samyaka dRSTi zrAvaka kI bAta bhI nahI kara sakatA / ko devatAoM ke rAjA indra namaskAra karate haiM, mahimAvanta -2 gha 27, javAhara nagara, hote haiN| vyakti apanI hI jIvana sAdhanA dvArA itanA jayapura Page #20 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAtma-STi vivekI vidvAnoM ke lie 'prapadesa saMta majbha 0 mahAcanda jaina samayasAra grantharAja kI pandrahavIM gAthA ke viSaya | hI avasthAyeM paryAya aparyAya apekSA se kahane meM AtI meM aneka vidvAnoM ke vibhinna vicAra dRSTigocara ho rahe hai arthAta asaMkhyAta pradezI aura apradezI avasthA haiN| jina zAsana ke samIcIna siddhAnta kA apalApa na ho kA paryAya bheda hI hai| pradezatva guNa kI vyajana paryAya isalie isa gAthA ke sambandha me vivekI vidvAnoM ke vicA- para apekSA (AkAza dravya ke pradezo kI apekSA) se rAthaM kucha tathya rakha rahA hUM, AzA hai ina para avazya hI to asaMkhyAta pradezI hai tathA svayaM apanI apekSA se aprasarvAgINa rUpa se cintana kiyA jaavegaa| dezI hai lekina phira bhI zuddhAtma svarUpa jJAyaka svabhAva pandrahavIM gAthA vastuparaka na hokara prayojana paraka zAzvata nirapekSa hI hai, vaha to vahI hai| gAthA hai tathA isakA prayojana bheda kalpanA nirapekSa niraMza AcArya mahArAja ne paryAya bhedo kA chaThavI gAthA me akhaNDa nija zadvAtma svarUpa jJAyaka svabhAva kA anubhava niSedha karane ke pazcAta sAtave gAthA meM gUNa bhedo kA bhI karanA hai| niSedha karake yaha siddha kara diyA ki AtmA me ananta kucha vidvAna isa gAthA me Aye hue apadesa zabda kA guNoM kA bheda bhI nahI hai taba phira pandrahavI gAthA akhaNDa artha apradeza karake AtmA ko apradezI siddha karane meM lage aura niraza nija zuddhAtma svarUpa jJAyaka svabhAva ke anuhue haiM tathA kucha vidvAna Agama anusAra AtmA ke asaM bhava ke lie nirdeza hai usameM asakhyAta pradezI aura apratyAta pradezI hone ke kAraNa isakA niSedha kara rahe hai, dezI avasthA kI narmAtA : dezI avasthA kI carcA karanA, vyartha kI carcA nahIM hai to jabaki AtmA ke apradezI athavA asakhyAta pradezI hone aura yA hai? kA kathana to vAstava meM paryAya apekSA se hotA hI hai| paryAya bheda ko goNa karake nija zuddhAtma svarUpa jJAyaka pandrahavI gAthA me asakhyAta pradezI aura apradezIpane svabhAva kA anubhava karane ke lie paryAya bheda kA niSedha kA kathana nahI hone para bhI jo khIcatAna karake jabarato zrImada kundakundAcArya mahArAja ne chaThavIM gAthA meM pramatta dastI se apadesa zabda kA artha apradeza karate haiM, vaha isa bhI nahIM hai aura apramatta bhI nahI hai kaha kara kiyA thA gAthA ke tAtparya ke sAtha kisa prakAra se saMgata baiTha sakatI kyoMki ye dono avasthAyeM paryAya apekSA se kahane meM AtI hai, yaha vicAraNIya hai / isa gAthA meM prayukta "apradeza saMta hai| paryAya para kI apekSA se pramatta tathA sva kI apekSA majjha" kA artha apradezI zAnta aMtastattva meM karane se kSetra se apramata kahalAtI hai lekina phira bhI zuddhAtma svarUpa apekSA kathana ho jAtA hai jo ki bheda rUpa vikalpAtmaka zAyaka svabhAva nirapekSa hI hai, vaha to vahI hai| avasthA kA hI kathana hai| isI prakAra sata zabda kA artha isI prakAra asaMkhyAta pradezI aura apradezI avasthA zAMta karanA bhI tarka saMgata nahI hai kyoki sata kA vAstako bhI 'chaThavIM gAthA ke anusAra ghaTita kiyA jAve to vika artha to ata sahita hotA hai, zAta nahIM isalie pahA isakA tAtparya hotA hai ki AtmA asaMkhyAta pradezI vAstava meM yA to kisI ke anta kA athavA kisI ke anta bhI nahI hai aura apradezI bhI nahIM hai kyoMki ye donoM sahita viSaya kA vicAra karanA cAhie / Page #21 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vivekI siAnoM ke lie "apadeza saMtamama" kA artha apradeza ke anta sahita panA aura sva apekSA se ananyapanA svayaM zAna svabhAva kA antastatva meM karanA bhI yahAM saMgata nahI hai ataH apadesa hI svapara prakAzaka svabhAva hai arthAta zAna svayaM ko jAnatA zabda meM apa ko deza kA upasarga mAna kara (apamAna aura huA bhI zeyAkAra ko bhI jAnatA rahatA hai, isalie zeyAaparAdha zabda ke artha kI taraha se) deza se pare apadesa kAra rUpa upacarita para pada (apadeza) svayaM mAna svabhAva samajhA jAya to adhika yukti saMgata hogA, taba isakA artha kA hI pariNamana hone para bhI jJeya kA upacAra arthAta zeya (sva kSe-sva sthAna-sva pada) se pare apadeza (para kSetra kA vikalpa hone ke kAraNa zeyAkAra nAma pAtA hai ataH para sthAna para pada) ke anta sahita antastatva meM hotA yaha bheda kalpanA kI apekSA kA hI kathana hai lekina paMdrahavIM hai aura yaha artha apradezI zAMta antastatva me athavA apra- gAthA to bheda kalpanA nirapekSa svabhAva nirdeza karane vAlA deza ke anta sahita antastatva meM kI apekSA nija zuddhAtma hai| usameM dravya-bheda, kSetra-bheda, kAla-bheda tathA bhAva-bheda svarUpa jJAyaka svabhAva kI svAnubhUti ke adhika nikaTa hone bhI nahIM honA cAhie isalie aisI bheda kalpanA nirapekSa se isakI sahI samajha pUrvaka antastatva kA Agama anusAra svabhAva nija annamtatva kaisA hai yahI yaha gAthA iMgita kara yukti evaM tarka sahita sahI anumAna hokara svAnubhava kI rahI hai| prApti ho sakatI hai| ___apadesa (para pada) ke anta sahita nija pada (aMtastatva) apadeza saMta zabda majjhaM (antastatva) kA vizeSaNa meM kA vizleSaNa karane para yaha apadesa kyA hai prazna uThanA hone se majjhaM kA sUcaka hai tathA antastatva zabda svayaM bhI bhI svAbhAvika hI hai| isa prazna kA samAdhAna samyaka kisI anta kA sUcaka hai| jayasenAcArya ne apadeza kA anekAnta ke dvArA kiyA jAve to nija pada (antastasva) spaSTIkaraNa isI gAthA kI TIkA meM "apadizyateartho" yena rUpa jJAyaka svabhAva para kI apekSA se jJeyAkAra tathA sva sa bhavatvapadezaH zabda dravyazrutamiti dvArA kiyA hai arthAta kI apekSA se jJAnAkAra rUpa hai| tathA jJeyAkAra me jJeya kA jisake dvArA artha nirdezita kiye jAyeM so apadeza hai yaha vikalpa (upacAra) karane ke kAraNa para pada kA Aropa zabda athAta dravya zruta ha / AtA hai arthAta jJeyAkAra jJAna svaya svabhAva kA pariNamana TIkAkAra AcAryoM ke kathana kA milAna karake unake hone para bhI jJeya kA vikalpa (nikSepa) hone ke kAraNa isameM anusAra isa gAthA ke artha kA yukti evaM tarka pUrvaka anumAna para pada (apadeza) kA upacAra (vikalpa-nikSepa) kiyA kareM to jJAta hotA hai ki zAyaka svabhAva rUpa bhAva zruta jAtA hai| tAtparya yahI hai ki jJeyAkAra jJAna, svayaM jJAna jJAna hI jJeya apekSA se zeyAkAra tathA zAna apekSA se svabhAva kA hI pariNamana hone se vAstava meM jJAna svabhAva jJAnAkAra hone para bhI yaha bheda kalpanA nirapekSa mAvazrutakA vyavahAra to avazya hai lekina jJAna svabhAva kA upacAra jJAna rUpa nija antastatva kA kathana nahIM bana sakA kyoMki (vikalpa-nikSepa) nahI hone ke kAraNa vAstavika para pada isake bheda karake samajhAne para prayojana vaza kramavartI jayA(apadeza) nahI ho sakatA ataH jJeyAkAra jJAna kA antApa kAra rUpa vizeSa upacarita para pada ke tirobhAva kA aura abhAva nahI mAna kara prayojana vaza goNa rUpa abhAva arthAta akramavartI jJAnAkArarUpa niryama sAmAnya (sva-pada) ke AvinirAbhAva hI mAnanA caahie| jJeyAkAra jJAna prati samaya bhava kA anumAna to hotA hai lekina zeyAkAra rUpa upabadalate rahane se anya anya hotA rahatA hai lekina jJAnA- carita para pada kA hI anubhava karate rahane se jAnAkAra rUpa kAra jJAna zAsvata eka rUpa rahane se ananya hI hai / nija sva pada ke svAda kA anubhava nahIM hotA hai kyoMki zeyAkAra zuddhAtma svarUpa jJAna svabhAva kA aisA hI zAsvata svabhAva rUpa upacarita para pada arthAta jJeya ke vikalpa kA anubhava hone ke kAraNa isa anyapanA aura ananyapanA meM virodha kA karane vAle ke sAtha hI sAtha bhAva dhuta jJAna ke vikalpa mA bhrama hone para bhI isa samyaka anekAntasvarUpa jJAna (upacAra-nikSepa) rUpa dravyazruta jJAna (aMtarjalpa evaM bahisvabhAva meM koI virodha nahI hai kyoMki para apekSA meM anya jalpa rUpa zanda zAna) kA bhI avinAbhAvI nimitta namattika Page #22 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 20parva 36 ki.1 sambandha hone ke kAraNa bhramavaza bhAvazruta zAna rUpa nija nimita naimaittika sambandha vAle vAstavika apadeza rUpa dravya antastatva kA anubhava nahIM hokara mAtra bhAvazruta jJAna ke zruta zAna arthAta jalparUpa zabda jJAna (bhAva zruta zAna ke vikalpa rUpa dravya zrUta jJAna arthAta jalpa rUpa zabda kA hI vikalpa) kA anta hokara ekamAtra akramavartI tiryaga sAmAnya anubhava hotA rahatA hai kAraNa jalpa rUpa zabda jJAna kA upa- rUpa bhAvazruta arthAta antastatva rUpa nija zuddhAtma svarUpa cAra yAne vikalpa bhI jJeyAkAra rUpa upacarita para pada meM jJAyaka svabhAva hI anubhava meM AtA hai| yaha avasthA anihI hotA hai| vRtikaraNa ke samaya sahaja hI banatI hai kyoMki bAhya pravRti aura bAhya nivRti rUpa vikalpa kA anta hone para hI arthAta anAdi kAla se isa avinAbhAvI nimitta naimittika upayoga ke sAtha mana vacana kAya kI pravRti aura nivRti ke sambandha kI zraGkhalA cAlU rahane para bhI jJeyAkAra rUpa bhAva vikalpa kA anta hone para hI yAne nizcaya trigupti kI zruta zAna dravya zruta jJAna (jalpa rUpa zabda jJAna) kA tathA AMzika zurUAta hone para hI svAnubhava rUpa sevA dharma jalpa rUpa zabda jJAna (dravya zruta jJAna) jJeyAkAra rUpa bhAva hotA hai isalie trigupti kaho yA anivRtikaraNa kaho eka thata jJAna kA Apasa me eka dUsare kA nimita hone ke hI bAta hai ataH isa pandrahavIM gAthA meM apadeza kA vAstakAraNa eka dUsare kA nirdeza to avazya karate hai lekina vika artha dravya zruta rUpa zabda (atarjalpa aura bahirjalpa rUpa eka dUsare kI utpatti bilkula bhI nahI karate arthAta eka zabda) hI tarka saMgata sahI hai| dUsare ke gamaka rUpa nimita kAraNa to avazya hai lekina eka dUsare ke janaka rUpa upAdAna kAraNa kiMcita bhI nahIM hai uparokta vivecana anusAra isa gAthA kA bhAvArtha isalie zeyAkAra rUpa bhAva zruta jJAna me dravya zruta (jalpa nimna prakAra se banatA hai| jo abaddha spaSTa, ananya, avirUpa zabda) kA vikalpa hone para bhI dravya zruta rUpa zabda zeSa tathA upalakSaNa se niyata evaM asaMyukta AtmA ko jJAna (jalpa) kA anta rUpa abhAva hone ke kAraNa yaha antastatva ke vikalpa rUpa dravya zruta (bahirjalpa aura antarjalpa rUpa rUpa bhAva zruta jJAna sadA hI apadeza ke aMta sahita arthAta zabda) ke anta sahita antastatva rUpa bhAba zruta jJAna meM davya zrata jJAna rUpa pada ke anta sahita yAne jalpa rUpa dekhatA hai va jJAtA kA dRSTA hone ke kAraNa samasta jina zabda se rahita hI hai lekina bhrama vaza isase viparIta zAsana ko dekhatA hai kyoMki dvAdazAMga vANI rUpI upacarita mAnatA haA jIva mithyAtvI hokara svayaM hI ananta ke sAtha jina zAsana bhI bhAvazruta jJAna rUpI vAstavika jina-zAsana anabaddha karatA huA arthAta anantAnubaMdhI kaSAya ke kAraNa kA hI nirdeza karane vAlI hai| mahAna Akulita ho rahA hai| vivekI vidvAna isa gAthA kA vAstavika abhiprAya bhAvazrata evaM dravya zruta ke bheda ko paDita pravara zrI samajha kara isake artha kA nirNaya karake vikalpa rahita aMtajayacanda jI chAbar3A ne samayasAra ke maMgalAcaraNa meM "zabda statva meM abaddha, spRSTa, ananya, avizeSa, niyata aura asaMbahma parabrahma ke vAcaka vAcya niyoga" kaha kara spaSTa yukta AtmA ke vikalpa kA bhI aMta karake nija zuddhAtma kiyA hai| isa bheda kI yathArtha samajha hone para jaba upa- svarUpa jJAyaka svabhAva kA anubhava kareMge isI bhAvanA ke carita apadeza rUpa jJeyAkAra jJAna arthAta jJAna ke kramavartI sAtha / vizeSa kA prayojana vaza tirobhAva hotA hai taba avinAbhAvI -imphAla (manIpura) Page #23 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vidyAnuvAda aura kaiMsara roga -vaidya prabhudayAla kAsalIvAla, bhiSagAcArya jaina sAhitya eka sarvAMga sAhitya hai| aneka mahA- bar3hatA jAtA hai lekina agni kiraNe zamana nahIM hotI kAvya jaina kaviyoM dvArA likhe hae milate hai| jyotiSa- kyoki agni kiraNe kArya haiM kAraNa nahI, kAraNa to vaha zAstra me candra prajJapti aura sUrya prajJapti jaise mahAna grantha agnipiNDa hai jisakA udgama kisI anya sthAna para huA jena AcAryoM dvArA likhe gaye haiN| gaNita me to Uce se hai| dAhamAna kriyA ke zamana hetu prakRti apanI sampUrNa UcA sAhitya jaina AcAryoM kI hI dena hai| ThIka isI taraha zakti lagA detI hai para roga para vijaya nahIM miltii| yahI Ayurveda me bhI jaina vidvAno dvArA aneka granthoM kA nirmANa kAraNa hai ki kaisara roga kI pranthi bar3hatI jAtI haiM aura kiyA gayA hai / vAgbhaTa jo ki Ayurveda kA mahAn granthakAra sampUrNa zarIra durbala hotA jAtA hai| agni kiraNeM AgehuA hai vaha eka jaina vidvAna thA, isako aneka tathyoM dvArA Age aura granthi pIche-pIche calatI rahatI hai| yadi agnipramANita kiyA jA sakatA hai / matra zAstra me vidyAnuvAda piNDa kA nAza ho jAve to kiraNeM ruka sakatI haiM anyathA jaise mahAn antha jaina zAstra bhaNDAroM meM vidyamAna hai| nahIM / vidyAnuvAda meM kaiMsara roga kA varNana kiyA gayA hai, agni kiraNeM itanI sUkSma hotI haiM ki inheM dekhA jAnA granthakAra ne kaisara roga kA nAma jvAlAgardabha diyA hai| bhI sambhava nahI hai, phira bhI bahuta sUkSma adhyayana, praznoM isa roga kA vizleSaNa isa prakAra kiyA hai dvArA lakSaNoM ke dvArA agnipiNDa kA sthAna bhI mAlUma kiyA jA sakatA hai| ___jvAlA gardabha manuSya ke zarIra meM prakaTa hokara mAnoM jvAlA gardabha ATha prakAra kA hotA hai :mRtyu kA AhvAna karatA hai| yaha roga vego ko rokane se, (1) kapila, (2) piMgala, (3) vijaya, (0) kalahaprakRti ke pratikUla padArthoM kA satata sevana, IrSyA, dveSa, priya, (5) kumbhakarNa, (6) vibhISaNa, (7) candrahAsa, (0) kAma, mAyAcArI Adi kaSAyo ke kAraNa manaHsthiti kA . drdur| santulana adhika samaya taka bigar3a jAnA adhika dhUmrapAna 1. kapila---yaha jvAlAgardabha stana yA udara meM hotA athavA aise padArthoM ke sevana se jo zarIra me agni piNDo hai| kA nirmANa karate hoM-sevana se utpanna hotA hai| 2. piMgala-yaha jvAlA gardabha zira meM nikalatA hai| uparokta kAraNo se zarIra ke kimI bhI bhAga meM eka tathA isakI cikitsA nimna prakAra haiagnipiNDa kA nirmANa hotA hai, usa agnipiNDa se Aka kI jaDa, priyaMga, nAga kesara ina tInoM davAiyoM agni kiraNeM zarIra ke usI aga meM jahA~ vaha ko cAvala ke pAnI se pImakara sevana kare nathA inakA hI agnipiNDa paidA huA hai, athavA kisI anya sthAna para lepa kreN| agnipiNDa se prakaTa hone vAlI kiraNeM zarIra ke usa 2 3. vijaya-netra meM paidA hone vAle jvAlA gardabha ko aMga ko jalAne lagatI haiN| agni kiraNeM pratikSaNa zarIra vijaya nAma se pukArate haiM / kanera kI jar3a ko cAvaloM ke ke usa aMga ko jalAtI rahatI haiM, bama yaha hI jvAlAgardabha pAnI meM pIsakara lepa kareM tathA sevana kreN| nAma kA roga hotA hai, ina dAhamAna, kiraNoM kI kriyA- 4. japAdi sthAnoM meM paidA hone vAle jvAlA gardabha zakti ko zamana karane ke lie prakRti eka granthi kA nirmANa kA nAma kalaha priyA nAma se kahA gayA hai| karatI hai, dAhamAna kriyA ke zamana hetu pranthi kA AkAra (zeSa pR. 28 para) Page #24 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vicAraNIya-prasaMga pacandra zAstrI, naI dillI jinavANI anekAntamaya hai aura AcArya amRtacandra jI "saMkIrNarasa:'-saMkINIH vyAptAH rasAH yasmin saH anekAnta vAda ke jJAtA aura paramopAsaka / yahI kAraNa hai (etAdRzaH svabhAvaH) ki unakI racanAoM meM paga-paga para isa vAda kI gaharI jisameM rasa saMkIrNa-vyApta hai vaha (aisA svabhAva) malaka milatI hai| vaise Aja bhI nayA bahuta kucha likhA jA zAMtarasaH'-zAntAH nirgatAH rasAH yasmAt saH (etAdRzaH rahA hai-bar3e-bar3e vidvAn prAcIna graMthoM kI vistRta TIkAyeM svabhAvaH) aura vyAkhyAyeM bhI kara rahe hai| unake samakSa hama jaise mandoM jisase rasa zAnta ho gae-cale gae (aisA svabhAva) kA kucha likhanA hAsyAspada hI hogaa| phira bhI hame apane vicAra dene kA koI Adeza prApta huA hai ataH mantavya -bahuvrIhi samAsAnta ukta donoM rUpoM ko samarUpa se likha rahe hai-jAtA hameM skhalana se saMbhAla leM-hame koI donoM sthaloM meM apanAne para artha yukti-saMgata aura ThIka baiTha haTha nhii| jAtA hai| Upara kI paMkti me astirUpa aura nIce kI paMkti meM nAsti ruup| 'pranAdi raktasya tavAyamAsIta, yaH eva saMkIrNarasa: svabhAvaH / yadi hama A0 amRtacandra jI kI isa asti aura nAsti dRSTi kA dhyAna na rakha, donoM padoM ke samAso meM mArgAvatAre haThamAjitazrI vyatyaya kare arthAt bhinna-bhinna samAsoM kA prayoga kareM to stvayA kRtaH zAMtarasaH sa eva // " asti aura nAsti dRSTi kA lopa hI hogaa| 'jaise ki ukta kAvya 'ladhutattvasphoTa' se hai| isameM AcArya 'sakIrNarasa.' meM bahabrIhi kA prayoga karanA aura 'zAntarasaH' amRtacandra jI ne AtmA ke svabhAva kA varNana rasoM ke asti me karma-dhAraya kA prayoga karanA Adi / kucha loga tatpuruSa aura nAsti donoM pakSoM kI apekSA se kiyA hai| dUsarI samAsa bhI kara rahe haiN| paMkti meM 'saMkIrNarasaH' pada raso ke asti rUpa ko aura cauthI paMkti meM 'zAntarasaH' pada raso ke nAsti rUpa ko hA~, yadi zAMta-rasa nAmaka rasa kI bhAMti koI 'saMkIrNa ra rasa' nAmaka svatantra rasa bhI hotA taba donoM padoM meM karmadarzA rahA hai| arthAt jo svabhAva anAdi se rAgI hone ke rasa kAraNa aneka bhautika rasoM se vyApta thA vaha svabhAva kevala dhAraya samAsa bhI cala sakatA thaa| para, saMkIrNa nAma kA koI rasa svatantra nahI hai ataH usameM karma-dhAraya kA prazna zAnI (rAgarahita) hone para haTha pUrvaka una rasoM se zAnta hI nahI utthtaa| sAtha me aisA samAsa karane se samAsoM kI avyApta-rahita ho gayA / ekarUpatA kA virodha hI hogA / tathA aisA karane meM eka prastuta kAvya kA artha karate samaya hame 'saMkIrNarasa' to monosa aura 'zAntarasa.' donoM pado ke vigraha kI ekarUpatA kA ko"parimANa" kI tulA se nApeMge aura 'zAMtarasaH' meM isako dhyAna rakhanA cAhie / binA ekarUpatA ke syAdvAda-saMmata "jAti" kI tulA se nApeMge, jabaki samAsa-samarUpatA kI zuddha artha phalita honA asambhava hai| hamArA mata hai ki daSTi se donoM sthAno meM sama-jAtIya tulA se hI nApa honA ukta donoM padoM kA vigraha nimna rUpa meM lenA yukti saMgata nyAyya hai| aisA hamArA bhAva hai| phalata:-uttama yahI hai ni yadi hameM AtmA maiM rasa mAnane kA Agraha hI ho to Page #25 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vicAraNIya-prasaGga usake vikalpAtIta caMtanya ko hI rasa mAna le| hamAre daraasala bAta aisI hai ki jaise koI vivAhita puruSa svI mata meM zuddha AtmA vikalpAtIta hone se na zAtarasa ko ko dukhadAyI jAna use chor3ane kA sakalpa kara baiThA aura sparza karatI hai aura nA hI azAtarasa ko| vaha to mAtra use choDakara sAdhu bhI bana gyaa| usane vyakti-rUsa svI 'cidekarasanirbharaH'-eka caitanya rasa pUrNa hai-jo hai mo ko to choDA, para vAsanAvaza strI-jAti kA moha na nyAna hai / phalata. jahA~ bhI zAnta-rasa jaisA kathana ho vahA sabhI skaa| phalata.-vAsanAvaza mukti meM hI strI kI mUMThI prakAra ke rasa zAMta ho gae aisA artha ucita hai / zAti kA kalpanA kara baiThA aura sukhI hone lagA / jabaki muktibhAva bhI zAntanAmArasa nahI honA caahie| AtmA, rasa nAmA koI strI hI nahI hai / korA saMkalpa aura mana kI jaise laukika anubhavo se atIta-mAtra caitanyahI hai| mrAnti hai| vaise hI zAntarasa kI sthiti hai| ye bhI saMsArI eka bAta aura / rasa ke prasaMga meM 'sAhityadarpaNakAra' jIvo kI vAsanA dvArA kalpita bhAva hai jo zuddha jIvoM meM ke mata me "vibhAva, anubhAva sacArI bhAvo se abhivyakta- bhI kalpita kiyA jAne lgaa| vAstava me unameM isakA puSTa sthAyI bhAva rasa hai, jo ki mana vAlo ke hotA hai--- koI astitva nhii| yadi mukti nAmaka koI strI ho to "vibhAvenAnubhAvena vyaktaH saMcAriNA tthaa| use khojA jAya / rasatAmeti ratyAdi sthAyIbhAvaH sacetasAm // jaba hama 'ajayaMSTavyam' prasaga para vicAra karate haiM taba ---sAhi0 darpaNa 32 hamAre roMgaTe khar3e ho jAte hai aura socate haiM ki yadi usa isakA khulAsA bhAva yaha bhI hai ki rasa kA mUla samaya Agraha-vaza 'aja' zabda kA aprAsaMgika artha 'bakarA' AdhAra mana kI vAsanA hai / jinake mana nahI hotA unake na huA hotA to dharma meM himA-rUpa anartha kA praveza na vAsanA nahIM hotI aura jinake vAsanA nahI hotI unake huA hotA aura nA hI logoM ko vItarAgI tIrthakara kI rasa kA anubhava nahI hotA / ve to rasa ke viSaya meM kASTha sarva-tattva-mamanvita--vidhi-niSedha rahita, nirvikalpa, abhedadIvAra aura patthara kI bhaoNti akicitkara-niSkriya hote akhaNDadhArAmayI divyadhvani ko ahiMsA jaise ekAMgI sbihai| tathAhi kalpa upadeza kI pramukhatA kA rUpa mAnanA par3A hotA'na jAyate tadAsvAdo vinA ratyAdi vaasnaam|' jo ki logo dvArA tatkAlIna paristhiti ke anurUpa apanI 'savAsanAnAM samyAnAM rasasyAnubhavobhavet / kalpanA meM mAnanA paDA aura Aja taka usI mAnyatA meM nirvAsanAsturakAntaH kASThakuDyAzmasannibhA // ' calA A rahA hai| loga Aja bhI kahate haiM-'mahAbIra ne me Atma jahA~ paristhiti ko dekhakara usa samaya ahiMsA kA pramukha upadeza mana hI nahI hai vahA~ yadi hama kimI rasa kI kalpanA karate diyA'-goyA, vItarAgI mahAvIra usa samaya jIvoM kI hai to vaha kalpanA 'khara-viSANavan' mAtra kalpanA aura dayA ke prati rAgI aura jIvoM kI rakSA ke prati becana akiMcitkara hI hogI-vAstavika nahI / phira zuddhAtmAo hue hoN| samajha meM nahI AtA ki vItarAgI ne vikalpame zAnta-rasa kI puSTi ke lie usake mUla kAraNa vibhAva, prerita mAtra ahimA jaise kisI eka jAtirUpa dharma kA upaanubhAva aura sacArI bhAva bhI kalpita karane par3ege aura deza diyA ho? unakI divyadhvani to sarvatattva-samudita mana bhI kalpita karanA par3egA, jinakA ki zraddhAtmAo me nirakSarI thI jise gaNadhara deva ne hI bheda-rUpa me gNthaa| sarvathA abhAva hai| AzA hai manIpI vicArege aura zuddhA- 'gAntarasa.' pada bhI aisA hI hai, yadi prasaga ke anusAra tmAo ko bisagatiyo se dUra rakhane kA prayatna kareMge- ime nirAsa artha meM na lekara zAnta-rasa yA zAnti ke artha me unako sAsArika vyavasthAo me lauTAne kA nahI / anyathA lene kA vicAra kiyA gayA to zuddhajIvo me bhI rasa hetu se isake dUragAmI-(mukti se punarAvRtti yA avatAravAda kI hI vikAra kalpita karane par3ege jaise ki loga Aja mukti-strI puSTi jaise) aneka viruddha pariNAma siddha ho sakege jo jaina ke sabaMdha meM prasiddha karane lage haiN| ve kahate hai ki jaba Agama ke mUla para coTa hI hoge| jainiyo ke mukta jIvoM ne strI ko nahIM chor3A hai-ve mukti Page #26 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 24, barSa 36 ki.1 anekAnta kA strI ke sukha meM magna haiM, taba hameM hI strI se vairAgya kA satta-mahAdhavalaprati ke antargata grantha racanA ke Adi upadeza kyoM diyA jAtA hai Adi / AtmAke prasaMga meM zAnta meM 'santakammapaMjikA' hai| isake avataraNa meM 'satta' zabda kA prayoga vikAroM ke upazama yA abhAva ke lie hI zabda bhI mere dekhane meM AyA hai-'puNotehito sesaTThArahuA hai, isa para phira kabhI soddharaNa likhege| sANiyogaddArANi sattakamme savvANi paruvidANi |'-yh 'saMta' 'saMtakammapaMjikA' tADapatrIya mahAdhavala kI prati ke 27veM pRSTha para pUrNa huI hai aura SaTkhaMDAgama pustaka 3 meM isakA isa zabda ke sambandha meM aba hama nayA kyA likhe? ve hI citra bhI diyA gayA hai| (dekheM-prastAvanA, pakhaMDAgama AcArya vAkya hameM pramANa haiM jinheM hama likha cuke haiN| SaTkhaMDAgama ke sAtaveM sUtra meM 'saMtaparuvaNA' pada kA pustaka 3 pR0 1 va 7) ataH isa uddharaNa se isa bAta meM prayoga milatA hai| isI pustaka ke isI pRSTha 155 para tanika bhI sandeha nahI rahatA ki prasaMga me 'saMta' yA satta zabda sattva-AtmA ke artha meM hI hai / aura majalaM kA artha eka Tippaza bhI milatA hai jo tatvArtharAja vA0 ke mUla kA kucha aMza hai-'satvaM hyavyabhicAri' ityAdi / aise hI paT madhya hai jo 'AtmA ko AtmA ke madhya artha dhvanita karatA khaMr3Agama ke AThave sUtra me 'sata' pada hai| yathA-sataparuvaNa huA AtmA se AtmA kA ekatvapana jhalakA kara AtmA ko anya padArthoM se 'asayukta' siddha karatA hai: dAe""' isake vivaraNa meM 'sat sattvamityarya.' bhI milatA hai| isI pustaka meM pR0 158 para kahI se uddhRta eka gAthA eka bAta aura / AcArya kundakunda ne niyamagara kI bhI milatI hai| yathA-'atthitta puNasata asthittassa ya gAthA 26 meM 'attamajha' pada kA aura samayamAra kI gAthA taheva parimANa / " isa gAthA ke artha me likhA haiki- 15 me 'saMtamajma' yA 'satajma' kA prayoga kiyA hai aura astitva kA pratipAdana karane vAlI prarUpaNA ko satprarUpaNA niyamasAra kI ukta gAthA kI saskRta chAyA meM attamajjhaM kahate haiM / yahA~ bhI 'sata' zabda sat artha me hai / kA artha 'Atma-madhya' kiyA hai / isI prakAra 'satamajjha' yA ukta pUre prasaga se do tathya sAmane Ate hai| pahilA 'sattamajjha' kI saskRta chAyA bhI satmadhya yA sattvamadhya hai yaha ki sabhI jagaha 'sata' kA prayoga 'saskRta ke 'sata' zabda yaha siddha hotA hai| ke lie huA hai| yaha bAta bhI kisI se chipI nahI ki vizeSAvazyaka-bhASyakAra 'sata' kA artha 'sat' kara rahe 'saMtaparUpaNA' me usI 'sat' kA varNana hai jise tattvAtha sUtra- ise bhI dekhi kAra ne 'satsaMkhyAkSetra' sUtra meM darzAyA hai| yAnI jise saskRta me 'sat' kahA vahI prAkRta me 'sata' kahA gayA hai| ataH saMtaM ti vijjamANaM eyassa payassa jA palvayA / sata kA sat stramAvA. phalita hai| dUsarA tathya yaha ki gaiyAies vatthusa saMta payaparavaNA sA u|| ra mantra ke bhAva meM hai ata: sata. saMta. sattva. satta jIvassa ca jaM saMtaM jamhA taM tehi tesa vA payati / ye sabhI ekArthavAcI siddha hote hai / pustaka ke anta me jo to saMtassa payAI tAI tesu plvnnyaa|' 'saMtasutta-vivaraNa sammattaM' AyA hai, usameM bhI 'saMta' kA 'saMtasya'-sataH padAni tAni satpabAni teSu prarUpaNatA prayoga sat ke lie hI hai| stpvprruupnnteti| saMta' zabda ke prayoga 'sat' artha me anyatra bhI upa vizeSAvazyaka bhASya-407.408 labdha hai / yathA---'satakammamahAhiyAre-jaya.dha. a. 512 smaraNa rahe yadi jaina mAnya zuddhAtmasvarUpa ko anyaprastAvanA dha. pra. pu. pR. 66 / mata-mAnya Izvara ke rUpo se mela biThAne kA prayatna kiyA -'eso saMta-kammapAhuDa uvaeso'-dhava0 pu0 pR0 217 / gayA to jaina hI lupta ho jAyagA / -'bAyariya kahiyANaM saMtakammakasAyapAhuDANaM / pR0 221 Page #27 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrAvaka kI gyArahavIM pratimA 0 padamacandra zAstrI, dillI jainAcAryoM ne zrAvakAcAra kA varNana karate hue zrAvaka 'mUlavata tAnyacA parvakarmAkRSikriyAH / kI gyAraha pratimAo kA varNana kiyA hai| gyArahavI pratimA divAnavavidha brahma sacittasya vivarjanam / / ' kA nAma uddiSTatyAgapratimA hai| dazavI pratimA taka uddiSTa parigraha parityAgo bhuktimAtrAnumAnyatA / tyAga kA sarvathA vidhAma nahI hai aura usase Age zrAvaka tadvAnI ca vadaMtyetAnyekAdaza yathAkramam // ' aura muni donoM ke uddiSTa kA sarvathA tyAga hai / -kalpa 441853-854 / prArambhika AcAryoM meM jaise kundakunda, umAsvAmI, isake bAda unhoMne 11 pratimAoM ke viSaya meM yaha samantabhadra, somadeva, jinasena, Amatagati aura pamanandi bhI spaSTa kiyA hai ki pahilI cha: pratimAoM ke dhAraka Adi ne isa pratimA kA sAmAnya nirdeza kiyA hai-isakA daza kiyA ha-isakA gRhastha, sAtavI se navamI pratimA taka ke brahmacArI aura abhedavarNana kiyA hai / gyArahavI zatAbdI ke pUrva kI racanA anta kI do pratimAoM vAle bhikSa kahalAte haiN| sabase Upara 'prAyazcita cUlikA' meM bhI eka kSullakapada kA vivecana milatA hai / bArahavI zatAbdI me vasunandI AcArya ne isa paDaragAhaNo jJayAstraya. syuba hmacAriNaH / pratimA ko prathamotkRSTa aura dvitIyotkRSTa zrAvaka ina do bhikSuko dvau tu nirdiSTau tana. syAtsarvato yati. 1056 / ' bhedo me vibhakta kara diyaa| yaha kaise aura kyo huA yaha __ AdipugaNa meM AcArya jinasena ne gyArahavI pratimA vicAraNIya hai| vicArArtha pUrvavartI kucha AcAryoM ke matavyo / ke sandarbha me nimna mantavya prakaTa kiyAko uddhRta kiyA jA rahA hai 'tyaktAgArasya maddaSTe, prazAntamya gRheTina. / zrI kundakundAcArya ne cAritra pAhuDa meM mAtra prati prAgdIkSopayikAkAlAdekazATakadhAriNaH // 38 / 158 // mAoM ke nAma die hai tyaktAgArasya tasyAtastapovanamupeyuSaH / dasaNa-vaya-sAmAiya posaha sacitta rAyabhatte ya / ekazATakadhAritva prAgvadIkSAmipyate // 3677 // vabhArabhapariggaha aNumaNa uddiTTa demavirado ya // 22 // ' teSAM syAducita liMga svayogyavratadhAriNAm / -darzana, vrata, sAmAyika, proSadhopavAsa, sacittatyAga ekazATaka dhAritva sanyAsamaraNAvadhiH // 40 // 16 // rAtribhuktityAga, brahmacarya, ArambhatyAga, parigraha tyAga, ukta sabhI zlokoM meM ekazATakaghAritva rUpa ko puSTa anumati tyAga aura uddiSTa tyAga isa prakAra ye dezavirata kiyA gayA hai jaise ki pUrvAcAryoM ko bhI iSTa thA unhoMne zrAvaka ke gyAraha bheda haiN| bhI do vastradhArI aura ekavastradhArI jaise koI do bheda AcArya umA svAmI ne pratimAo kA varNana nahIM nahIM kie / AcArya amitagati aura padmadandi ne bhI pUrvakiyA aura AcArya samantabhadra ne isa pratimA kA varNana matoM kI puSTi kI aura gyArahavI pratimA ke do bheda nahIM khaNDacela dharAH' mAtra ke rUpa meM kiyA hai| unhone kSullaka kie| isake bAda gyArahavI zatAbdI se pUrva kI racanA va ailaka jaise koI bheda nahIM kie aura nA hI eka yA do 'prAyazcitta cUlikA' ke dekhane se bhI spaSTa pratibhAsita vastra kA ullekha kiyaa| A. somadeva ne bhI gyAraha hotA hai ki usa zatI taka yathAvat gyArahavI pratimA eka pratimAoM ke nAma mAtra kA saMketa diyA hai rUpa meM calatI rhii| tathAhi Page #28 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 26, varSa 36, ki0 1 'kSullakeSvekakaM vastraM nAnyannasthitibhojanaM / AtApanAdiyogo'pi teSA zazvanniSidhyate / / 1553 / / kSauraM kuryAccalocaM vA pANI bhuMkte'tha bhAjane / kopIna mAtra taMtro'sI kSullaka parikIrtitaH / / 156 / / ' ina zlokoM meM kSullaka ke lie eka vastra kA vidhAna do bAra kahA gayA hai aura jora dekara 'anyat na' ke dvArA dvitIya vastra kA niSedha kiyA gayA hai (jaba ki bAda ke kAla meM kSullaka ke do vastroM kI paripATI rahI hai ? yaha kyoM aura kaise ? yaha spaSTa nahI ho pA rahA / ) dUsare zloka me to 'kaupIna mAtra tatro'so' meM 'mAtra' pada dekara dvitIya vastra kA sarvathA hI niSedha kara diyA / isakA bhAva aisA huA ki gyArahavI zatAbdI se pUrva taka gyArahavI pratimA kSullaka ke rUpa me hI rahI aura kSullaka eka vastradhArI hI kahe jAte rahe / anekAnta bArahavIM zatAbdI meM AcArya vasunandI ne sarvaprathama do bheda kie aura unheM prathamotkRSTa aura dvitIyotkRSTa nAma die / tathAhi 'eyArasaMmi ThANaM ukkiTTho sAvao have duviho / vatthekkadharo paDhamo kovINa parigraho vidio // 309 // ' - gyArahaveM sthAna arthAt gyArahavI pratimA ko prApta utkRSTa zrAvaka do prakAra ke hote hai - prathamotkRSTa aura dvitIyotkRSTa / inameM prathamotkRSTa zrAvaka eka vastradhArI aura dvitIyotkRSTa zrAvaka kaupIna parigrahadhArI hotA hai / ukta gAthA se kisI ke bhI do vastra hone kI spaSTa puSTi nahI hotI, apitu aisA pratIta hotA hai ki prathamotkRSTa ke lie eka vastra (bar3A--jo zarIra ke kucha bhAga para lapeTA jA sakatA ho ?) kA vidhAna ho aura dvitIyotkRSTa ko usameM saMkoca karake kopIna mAtra jaisA / vastra dono para hI eka ho ? yahAM taka bhI ailaka zabda kA vyavahAra nahI huA-bheda bhI hue to prathamotkRSTa aura dvitIyotkRSTa zrAvaka ke nAma se / AcArya vasunandI ne donoM kI vizeSa vidhi kA varNana karate hue nimna gAthA die haiM dhammillANaM cavaNaMkareIkattari chureNa yA paDhamo / ThANAsu paDilehai uvayaraNeNa payaDappA // bhuMje pANipattammi bhAyaNe vA saI samuvaiTTho / uvavAsaM puNa NiyamA cauvvihaM kuNai pabve // pakkhAliUNa patta pavisai cariyAya paMgaNeM ThiccA / bhaNiUNa dhammalAha jAyai bhikkha sayaceva || sigdhalAhAlA he adINa vayaNo niyatiUNa tao / aNNammi gahevacca darisai moNeNa kAyaM vA // jadda addhava koibi bhaNai patthei bhoyaNaM kuNaha / mottUNa Niyayabhikkha tassaNNaM bhuMjae sesaM // aha Na bhaNai to mikkhaM bhamejja NiyapoTTapUraNaramANa / pacchA eyammi gihe jAejja pAsuga salila / jaki pi paDiyabhikkha bhuMjijjo sohiUNa jatteNa / pakkhAliUNa patta gacchajjA gurusavAsamma / jai evaM Na raejjo kAuMrisagimmi cariyAe / pavisatti eyabhikkhaM pavittiNiyamaNa tA kujjA // gaMtaNagurusamIva paccakkhANaM cavvihaM vihiNA | gahikaNa tao savva AlocejjA pavatteNa // ' - vasu0 302 - 310 / - prathamotkRSTa zrAvaka kaicI yA chure se hajAmata karatA hai, prayatnazIla hokara upakaraNa se sthAna kA sazodhana karatA hai / hAthoM athavA pAtra meM eka bAra baiThakara bhojana karatA hai aura parva -dino meM niyama se upavAsa karatA hai / pAtra ko prakSAlana karake caryA ke lie zrAvaka ke ghara me praveza karatA hai aura Agana me Thaharakara 'dharmalAbha' kahakara svayaM hI bhikSA yAcana karatA hai| bhikSA na milane para adIna mukha vahA~ se zIghra nikalakara dUsare ghara jAtA hai aura mauna se apane zarIra ko dikhalAtA hai| yadi ardhapatha me koI zrAvaka mile aura prArthanA kare ki bhojana kara lIjie to pUrva ghara se prApta bhikSA ko khAkara, jitanA peTa khAlI rahe, utanA usa zrAvaka ke anna ko khAve / yadi koI bhojana ke lie na kahe to peTa ke pramANa bhikSA na milane taka bhramaNa kare, bhikSA prApta hone para kisI eka ghara me jAkara prAsuka jala mAge / jo bhikSA prApta huI ho use zodhakara bhojana kare aura sayatna pAtra prakSAlana kara guru ke samIpa jAve / yadi kisI ko ukta vidhi se gocarI na ruce to vaha muniyoM ke gocarI kara jAne ke bAda caryA ke lie Page #29 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvaka kI myArahavI pratimA praveza kare arthAt eka mikSA ke niyama vAlA utkRSTa zrAvaka yaha 'acelaka' zabda aisA hai jise digambara va zvetAmbara caryA ke lie kisI zrAvaka ke ghara jAve / yadi isa prakAra donoM sampradAya mAnate haiM aura isakA prayoga muni ke lie bhikSA na mile to use phira kisI ke ghara na jAkara upa- karate haiM / bheda itanA hai ki digambara 'a' upasarga kA artha vAsa kA niyama kara lenA caahie| pazcAt guru ke samIpa sarvathA niSedha rUpa meM aura zvetAmbara sarvathA niSedha aura jAkara vidhi pUrvaka caturvidhi AhAra kA tyAga kara pratyA- alpa svIkRti dono arthoM meM karate haiM / isIlie unameM khyAna kara puna: prayatna ke sAtha sarva doSoM kI AlocanA jahA cela-vastra kA sarvathA niSedha hai vahAM muni 'jina-kalpI' karanI caahie| hai aura jahAM alpa cela-svIkRti hai vaha muni sthavirakalpI' ukta kathana se kaI bAteM samakSa AtI haiM hai-haiM donoM hI muni / para, yaha bAta digambaroM ko mAnya 1. chure se hajAmata krnaa| nahI, ve sarvathA vastra tyAga me hI muni pada svIkArate haiN| 2. upakaraNa se sthAna saMzodhana / 3. pAtra prakSAlana karake caryA ke lie zrAvaka ke ghara mAlUma hotA hai jaba zvetAmbaroM dvArA kiMcit vastra praveza krnaa| vAle ko bhI 'acelaka' ghoSita kiyA gayA to diga4. bhikSA svayaM mAMganA / mbaro ne kiMcit vastra vAle ke lie eka nayA sambodhana 5. kaI gharoM se (bhI) mA~ganA / cuna liyA aura vaha sambodhana 'ailaka' thaa| isase ISat 6. baiThakara bhojana karanA Adi / isa pratimAdhArI se artha meM 'a' kA prayoga bhI mAnya ho gayA aura muni rUpa dvitIyotkRSTa pratimAdhArI me jo bhinnatA banalAI hai vaha ke gRhaNa kA parihAra bhii| isase yaha bhI dhvanita huA ki isa prakAra hai ISat vastra vAlA zrAvaka hI hai, muni nahI / smaraNa rahe ki 'emeva hoi vidio Navari viseso kuNijja nniymenn| lAcArya' zabda bhI prAkRta vyAkaraNa ke ukta 'sUtra' se hI loca dharijja picchaM bhuMjijjo pANipattami // 31 // ' niSpanna hai-acelakAcAya, ailakAcArya, ailAcArya --dvitIyotkRSTa pratimAdhArI bhI isI prakAra hotA hai eka hI zabda ke eka hI zabda ke vibhinna rUpa hai aura prAkRta ke 'kalA-caparantu usame itanI vizeSatA hai ki vaha niyama se loMca ja-sada-yavAM prAyoluka' sUtra se baMdhe haiM, tInoM hI rUpa vikalpa karatA hai, pIchI dhAraNa karatA hai aura pANipAtra meM AhAra se lApa ka hai| karatA hai| pUrvAcAryoM ke vyAkhyAna se aisA bhI dhvanita hotA hai ukta sthiti meM sarvaprathama vicAra yaha uThatA hai ki ki anya pratimAoM kI bhAMti gyArahavIM pratimA bhI eka jaba pUrvAcAryoM ne sabhI pratimAo kA varNana abhedarUpa me eka abheda rUpa hai, jo apekSA bhedo se nAma bhedoM meM vibhakta kara eka prakAra kA hI kiyA hai aura gyArahavI pratimA ke lI gaI hai| ise muni pada ke sAmIpya aura munipada se nAmAntara kSullaka aura tyaktAgAra ghoSita kie hai taba choTA-nIcA hone kI apekSA kSullaka, ghara chor3ane kI apekSA gyArahavI pratimA ke pRthak-2 do bheda karane kI AvazyakatA tyaktAgAra aura ISad vastra hone se ailaka kahA gayA hai| kyoM par3I aura ailaka zabda kahA se AyA ? vastuta: 'ailaka' zabda acelaka (sarvathA vastra tyAgI) di. vicArane para pratIta hotA hai ki 'laka' zabda 'ace- muni kA hI nAmAntara hai jise 'a' ke ISat artha meM zrAvaka laka' zabda kA prAkRta vyAkaraNa prasiddha laghu rUpa hai| prAkRta kI gyArahavI pratimA meM sthAna dekara pratimA ko do vyAkaraNa ke satra ka ga ca ja ta da pa yavAM prAyo luka' ke bhAgoM meM vibhakta kara diyA gayA hai| anasAra do svaroM ke madhyavasthita vyaMjana kA vikalpa se jahA taka zvetAmbara paraMparA ke sAdhuoM kA prazna hai, adarzana (lopa) ho jAtA hai| phalata a++elaka meM ve sAdhAraNana. zrAvaka kI gyArahavIM pratimA ke rUpAntara a+aura e ke madhya kA 'c' lupta ho gayA tathA a+e pratIta hote haiM, apitu usa rUpa meM bhI spaSTa zithilatA hI ko vRddhi rUpa me ai hone para ailaka rUpa bana gyaa| parilakSita hotI hai jaise-Dhera se vastra, Dhera se pAtra, kaI Page #30 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 28, varSa 36, ki01 anekAnta bAra AhAra aadi| hAM, pAtra prakSAlana karake zrAvaka ke hiMsoMpakaraNa dAna kA sarvathA niSedha karate hai-parazukRpANa ghara praveza, bhikSAyAcanA, kaI gharoM se yAcanA, baiThakara khanitra' Adi / isI prakAra pAtra rakhanA, use dhonA Adi bhojana Adi niyama zullaka ke niyamoM se mela khAte haiN| ADambara kSullaka ko nahIM klpte| aisA mAlUma hotA hai aisA pratIta hotA hai ki zve. muni kA yaha rUpAntara bAraha- ki kisI samaya spRzya-aspRzya kA prazna bar3I prabalatA se varSIya akAla ke prabhAva kA dyotaka hai| sAmane ubharakara AyA ho aura pAtra Adi ke rakhane kI chUTa dI gaI ho| isI prakAra dvitIyotkRSTa zrAvaka meM jo vizeSajahAM taka digambara paraMparA meM kSullaka ke niyama bata- tAeM batalAI gaI haiM ve bhI isalie vicAraNIya hai ki yadi lAe gae haiM uname bhI kucha prazna khar3e hote haiN| jaise- ve vizeSatAe prathamotkRSTa meM niyamita nahIM haiM to vaha bhUmi chare se hajAmata / kyA kSullaka churA rakha sakate haiM? yadi parimArjana kisase karatA hai yataH eka vastra ke sivAya hAM to parigraha bar3havArI ke sAtha hisopakaraNa rakhane kA , anya vastra kA kahI bhI vidhAna nahIM hai / aise meM eka vastradoSa bhI AtA hai aura yadi zrAvaka se mAMgate hai to niyamita mAgata ha tA niyamita dhArI aura do vastradhArI Adi bheda kaise ghaTita ho gae? zrAvaka unheM kyoM aura kaise detA hai ? jabaki A0 samantabhadra (kramaza:) (pRSTha 21 kA zeSAMza) isa gardabha ke zamana hetu-candana kI dhUpa kA sevana isakI cikitsA nimna prakAra hai :kreN| vijora ke bIja, priyaMgu, haldI, maMjITha, kuMkuma, khaza 5-strI aura puruSa ke guptAMgoM meM paidA hone vAle aura na vAle aura kezara ko sapheda sarasoM ke jala meM pIsa kara lepa kreN| gardabha ko kumbhakarNa jvAlAgardabha kA nAma diyA gayA hai| isake lie likhA hai ki loMga tagara aura kaTa ko isa prakAra yaha laghu rUpa meM Apake sAmane varNana kiyA pIsa kara milAveM tathA lepa kreN| isase pIr3A zAnta ho hai isakA vistRta vivaraNa pratyeka roga kA pRthaka-pRthaka jAtI hai| kiyA jA sktaa| 6- aNDakoSa meM paidA hone vAle jvAlA gardabha ko vibhISaNa jvAlA gardabha kahate haiM / noTa-ukta grantha jaina dharmAnuyAyI kisI dhArmika vidvAna 7-hRdaya meM hone vAle jvAlA gardabha ko candratAla dvArA racita ho aisA hama nahIM maante| grantha meM nAma kI sajJA dI gaI hai| abhakSya aura asevya ke sevana kA vidhAna jaise prasaMga isakI cikitsA ke liye kole ke bIjo ko bakarI ke jaina paramparA ke sarvathA viruddha hai| aise prasaga hamane dUdha me pIsa kara lepa kare evaM sevana kre| lekha se nikAla die haiN| loga kaiMsara se paricita ___-mukha meM hone vAle jvAlA gardabha ko durdara nabha hoM, isI dRSTi se lekha chapAyA jA rahA hai, anyathA kI saMjJA dI gaI hai| na leN| -saMpAdaka abhinandanoM aura abhinandana-granthoM ke saMgraha kI hor3a samAja aura dharma ko kahAM le jAegI? yaha socane kA viSaya hai| socanA ye bhI hai ki kyA sabhI pAtra dhArmika-AcAra-vicAra ke Aloka meM usa yogya hote haiM ? jarA viveka se kAma leM aura ina dikhAvoM ko chor3a, AcAra-vicAra ko UMcA uThAeM tabhI jaina dharma sthira aura puSTa raha skegaa| Page #31 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jarA socie 1. saMskRti kyA hai ? AtmA meM aisA nahIM hotA-mAnavatA eka rUpa akhaNDa hai aura AtmA bhI eka rUpa akhaNDa hai| inake lakSaNoM-guNoM ___ saMskRti zabda baDe gahare meM hai aura isakA sambandha meM pharka nahIM hogA ! jo pharka dikhegA bhI vaha pharaka mAnavastu kI sva-AtmA se hai| jise hama 'saMskRta' kahate haiM vaha vatA yA Atmatva ke lihAja se na hokara, para-prabhAvita saMskAra kiyA huA hotA hai aura saMskAra kie hue se AdhAro se sva kI asaMskRta avasthA meM hI hogA ataH vaha saMskRti panapatI hai aura vaha sthAyI hotI hai| kyoki vaha usake lie asaskRti hI hogii| sva-guNoM ke vikAsa kA rUpa hotI hai, nikhare guNoM kA puMja hotI hai| isase ulTI asaMskRti-para se prabhAvita, bahu mAnava aura amAnava meM svabhAva, vibhAva-sva-parirUpiyApana se ladI hotI hai aura bahurUpiyApana-udhAra gatizIlatA aura para-pariNatizIlatA kA bheda hai| jaba liyA rUpa-nAza hone vAlA rUpa hotA hai| udAharaNArtha, koI mAnava sva-pariNati-svabhAva me prakaTa hogA taba usakI svarNa kA rUpa nikharanA usakA saskRta honA hai aura nikhare saMskRti mAnava-saskRti hogii| aura jaba vaha hindU-musala mAna Adi para-prabhAvita rUpo me prakaTa hogA taba vaha amAsaMskRta rUpa se prabhAvita hone vAlI paramparA svarNa-saskRti nava-saskRti se grasta hogaa| kyoMki vaha usakA 'sva' kA hai| aise hI anyatra samajhanA caahie| amaskRta-vinA saMskAra kiyA huA aura para-prerita rUpa Aja jo vibhinna mata-matAntaroM, bhASAoM, jAti hogaa| isI prakAra jaba AtmA svabhAva kI ora jAtA hai paMthoM aura prAntavAdoM Adi se saskRti kA nAtA joDA jAnA nA jADA jA taba umakA saskRta rUpa hotA hai aura jaba svabhAva meM na rahA hai vaha aTapaTA-sA lagatA hai| jaise--hindU-saskRti, jAkara para-prerita rUpa meM hotA hai taba usakA rUpa asaMskRta muslima-saMskRti ityAdi / kyoki hindU, muslima, sikha, hotA hai| phalata. mAnava ke asalI rUpa se panapane vAlI bauddha, pArasI, IsAI Adi kisI mUla ke ubhare saMskAra saMskRti mAnava saskRti hotI hai aura AtmA ke asalI rUpa nahI-Upara ke veSa haiM, bAne haiM, jo samaya-samaya para mata se panapane vAlI saMskRti Atma-saMskRti hotI hai, Adi / bhedoM ke prAdurbhAva meM lAde jAte rahe hai aura badalate rahe haiM, badalate raheMge aura kabhI naSTa bhI ho jAyeMge / na jAne kaba ukta tathya ke prakAza meM Aja hameM apanI zreNI nizcita se aba taka kitane mata-matAntara, prAnta, rASTra Adi paMdA karanI hogI ki hama kisa pakti meM baiTha rahe haiM? pahale hue aura na jAne kitane atIta meM samA ge| para, batAI gaI saskRti kI paMkti meM yA dUsarI asaMskRta paMkti saMskRti na kabhI nirmita huI aura na kabhI nAza hogii| me? hamame ratnatraya haiM yA midhyA-svAdi vikRta bhAva ? hama ata: yadi hama aisA kaheM ki mAnava-saskRti, AtmA-saskRti parameSThiyo vat apane guNoM meM vikAsa kI ora cala rahe ahiMsA-saMskRti Adi to ThIka baiTha jAtA hai kyoki ye haiM yA avirati pramAda kaSAyAdi kI ora? guNasthAnoM kI sadA se haiM aura sadA rheNge| inake apane rUpa me kabhI apekSA hama kahAM haiM aura hamArI gati anekAnta athavA apanoM se bheda-bhAva na hogaa| jabaki hindU kA hindU se, ekAnta kisa vicAradhArA ke Azraya meM vartamAna hai? musalamAna kA musalamAna se bheda-bhAva ho jAyegA-eka Adi / paMca-sampradAya ke hone para bhI usake AdhAra se panapane vAlI puruSa ke viSaya me jaba AcArya kahate haiMsaMskRti, usake anuyAiyoM se do bhedoM meM baMTa jAyeMgI-eka 'puruguNabhogesede, karedi lopammi puru guNaM kamma / 'parugaNabhogesede. karedi lopani hA hindU kI saMskRti kucha hogI to dUsare kI kucha / mAnava yA puru uttamo ya jamhA tamhA so vaNio puuriso|| Page #32 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anekAnta -jo uttama guNa aura bhogoM kA sevana aura loka meM saMskRti ke ujAgara tara-tama rUpa haiM jo uttarottara nirmalatA uttama guNa-karmoM ko karatA hai vaha puruSa aura puruSArthI hai| lie hue haiN| anekAntavAda, syAvAda saMskRti kA darzana taba hama loka meM uttama guNoM meM na raha, hiMsA karate hue, karAne vAle haiM-Adi ! maMTha aura corI prerita jaisI AjIvikA ke sahAre jIte hue isake viparIta Adhunika yuga kA mAnava jinheM saMskRti bAhyADambaroM-jAti, sampradAya, veza-bhUSA, bhASA, prAnta poSaNa ke lie prayukta kara rahA hai aura saskRti kA nAma Adi ke pakSapAta jaise yatroM se puruSatva aura puruSArtha kA mApa dene meM lagA hai ve mithyAtva, avirati, pramAda, kaSAya kara rahe haiM yAnI asalI puruSatva aura puruSArtha ke rUpa ko aura yoga Adi vibhAva mAnava aura AtmA ke lie asaMvikRta-asaskRta banAne me lage haiN| kRtiyAM haiN| ____ AtmA ke viSaya meM jaba AcArya kahate hai-'bheda ukta sandarbha meM saMskRti kyA hai ? jarA socie !' vijJAnato siddhA siddhA ye khalu kecana'-siddha hone ke lie 2. jina, jaina aura jainI jIva aura pudgala ke bheda kA jJAna honA jarUrI hai| taba loga usa bheda-vijJAna kI dizA, jAti-sampradAya, bheSa-bhUSA vastu kI svabhAva maryAdA ke anusAra vastu ke guNabhASA aura prAntavAda Adi kI ora moDa rahe haiM, AtmA dhamA kA usasa pRthak nahI kiyA jA sakatA / isa si ko para-ke raMga meM raMga rahe haiM, parigraha kI pakar3a ko dRr3ha ke anusAra jina, jaina aura jainI ye tInoM zabda tIna hote karane meM lage hai aura isa taraha ve saMskRti aura AcAryoM hue bhI eka hI vyakti ko igisa karane vAle hai| ataH kI avahelanA hI kara rahe hai| dharma-dharmI me abheda hai aura inameM paraspara guNa-guNIpanA hai| karmo para vijaya pAne vAle jina, 'jina kA dharma jaina aura yadi hama saMskRti ko bhinna rUpo me dekhanA cAheM to jaina kA anugamanakartA jainI hai / isake viparIna jo 'jina' hama kaheMge-mana-vacana-kAya dvArAkisI ko na satAnA, yAthAtathya vyavahAra karanA, parAI vastu kA haraNa na / nahIM, vaha 'jana' nahIM, aura jo 'jaina' nahI, vaha 'jainI' bhI karanA, brahmacarya pAlana karanA aura icchA va sagraho ke nhiiN| phalata:-ukta pariprekSya meM vartamAna meM jainI kA tyAga kI ora laganA ina pAMca niyamo para sabhI ne jora / sarvathA abhAva hai| yadi jainI bananA ho to jina bananA caahie| diyA hai kisI ne kama aura kisI ne jyaadaa| ye sabhI darje mAnavatA ke nikhAra ke haiN| saMsArI AtmA ko para jina yA jaina banane ke lie tIrthaGkara RSabhadeva se mAtmA banane meM sahAyaka haiM, tadrUpa haiN| ataH ye mAnava lekara mahAvIra paryanta aura mukti pAne se pUrva sabhI arasaMskRti yA Atma-saMskRti kahalAege aura inheM hindU hantoM ne jo kiyA, vahI hameM karanA pdd'egaa| hameM gupti, muslima jaise phirakoM ke poSaka na hone se, hindU yA muslima samiti, dharma, anuprekSA, pariSaha jaya aura cAritra ke mArga saMskRti nahI kahA jaaegaa| yataH-ina pAMco ke hone na se jAnA pdd'egaa| aNuvratoM aura mahAvratoM kI sIr3hiyoM para hone se ina phirakoM ke rUpoM para koI prabhAva nahI par3atA caDhanA pdd'egaa| samyagdarzana, samyagjJAna aura samyakcaritra ko dhAraNa karanA par3egA-inakI pUrNatA meM hI hama jina, pAMco hoM taba bhI hindU yA musalamAna huA jA sakatA hai jaina aura jainI bana skeNge| jabaki Aja hama ina sabhI se aura na ho taba bhI huA jA sakatA hai| aise hI dUra haiM aura lagAtAra dUra jAne ke prayatnoM meM lage hue haiN| samyagjJAna, samyagdarzana, samyakcAritra saMskRti haiN| dUra hone kA ukta sandarbha, kisI vyakti vizeSa ke siddha dazA sAkSAt saMskRti hai aura arahaMta, AcArya, upA- sambandha meM ho aisA nahI hai, yaha to Aja sabhI para lAgU dhyAya, sAdhu ke rUpa saMskRti ke sUcaka haiN| pahilA guNa- hotA hai cAhe vaha kisI bhI zreNI kA kyoM na ho? Aja sthAna asaMskRti sUcaka hai, dUsarA saMskRti se girane kI zrAvaka zrAvaka meM, zrAvaka-sAdhu meM, sAdhu-sAdhu meM, dhanikasUcanA detA hai, tIsarA dulamula aura Age ke guNasthAna dhanika, dhanika-nirdhana, aura nirdhana-nirdhana meM paraspara visaM Page #33 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jarA socie gatiyAM cala rahI haiM-eka-dUsare kI AlocanA me tatpara Ate hai / jo vANI tIrthaGkaradevo se pravAhita hotI rahI haiN| eka-dUsare ko hIna samajha rahA hai, hara anya hara anya hai vaha inhI upAdhyAyo ke krama se bhavya jIvoM taka pahuMcatI kI kamajoriyAM batAne me lagA hai, apanI ora nahI dekhtaa| rahI hai| yadi vyakti isa prakriyA me moDa le aura dUmaro kI apekSA kAlAntara me jaba aMga-pUrvo ke jJAtA upAdhyAyoM kA pahile apane ko dekhe to hara vyakti jina, jaina aura jainI viccheda hotA gayA taba unakA kAma AcAryoM, aura sAdhuho sakatA hai| gaNa ne ma~bhAlA aura unakI anupasthiti me isa kArya kI jainI banane ke prayatno me pahile thAvaka bananA jarUrI prati alpa jJAna Ara alpa cAritradhArI tyAgI vidvAna karate rahe / jo vidvAna vrata aura pratimAdhArI nahI the ve hai / jo zraddhA, viveka aura kriyAzIla hotA hai, vaha zrAvaka bhI thAvaka ke sthUla AcAra kA pAlana karate hue isa kSetra kahalAtA hai| hama dekhe ki hama tattvo eva deva, zAstra, me gatizIla rhe| phalata. bhavya jIvo ko jinadharma kA guruo meM kitanI zraddhA rakhate hai ? vartamAna meM deva to hai jJAna va cAritra sambandhI mUrta-rUpa phalita hotA rahA / nahI, zAstrI ke rahasya ko hama jAne nahI aura guruo kI nindA karate ho to hama kaise zrAvaka ho sakate hai ? zrAvaka cuki jaina dharma vItarAga-dharma hai aura dhArmika prasaMga meM hone se pahale hame apTamUla guNoM ko samajhanA cAhie aura vItarAga-rUpa ko namaskAra kA vidhAna hai| ata: pUrNacAritra unheM dhAraNa karanA caahie| hama unhe dhAraNa na kare aura kI mukhyatA ke AdhAra para mUla-matra NamokAra me sakalaapane ko thAvaka ghoSita kare yaha sarvathA visagati hI hai- cAritrI upAdhyAya parameSThI ko namana kara unake prati jaisA ki Aja cala rahA hai| Aja kucha loga to kudevo me kRtajJatA kA jJApana hai aura alpa-cAritrI yA avatI deva, ku-zAstro me zAstro kI kalpanA kie baiThe hai, aura vidvAnoM ko isame grahaNa nahI kiyA gayA hai / yadyapi aise kucha ko to guru phUTI oNkho bhI nahI suhAte / goyA, chidrA sthUla-cAritradhArI vidvAna pahile bhI hote rahe hai jo svatatra nveSaNa eka vyApAra bana baiThA hai| upagUhana aura sthiti- AjIvikA se nirvAha kara paramArtha rUpa dharmajJAna dekara karaNa kI bAta hI nahI hotI-sudhAra ke nAma para nindA bhavya-jIvA kA upakAra karate rahe haiN| una vidvAno kI me iztihAra taka nikAle jAte hai / yadi aime loga apane ko AjIvikA paThana-pAThana para Athita nahI hotI thii| phalataH dekhe ki ve kitane gahare meM hai aura zrAvaka ke yogya apanI ve svatantra aura nirbhIka bhI the| vastuta. dharmajJAna krayakriyAoM ke prati kitane sAvadhAna he to unheM sahaja hI patA vikraya kA dhadA nahIM hai| abhI taka yaha prakaTa nahI ho cala jAya ki ve svaya bhI bhraSTa haiM / bhraSTa loga bhraSTa ko pAyA ki vidvAnoM meM pArizramika lekara dharma-jAna dhAna kI bhraSTatA se kaise bacA sakeMge aura kaise jina, jaina yA jI paramparA kaba se cAlU huI? ho sakatA hai vAhANa sabha. bana sakege? yaha vicAraNIya hai ? jarA socie|' dAya kA prabhAva ho| bAda ke kAla meM to vidvAno me isa vyavasAya-paramarA kA mUla kAraNa vidvAno kA arthAbhAva 3. vidvAnoM kI mahattA hI parilakSita hotA hai| Namo uvamAyANaM' ye aza NamokAra matra ke mUla pATha jo bhI ho, yaha to nirvivAda hai ki vidvAnoM ne dharmakA hai. jise pratyeka upAmaka hRdaya meM seMjokara rakhatA aura rakSA aura usakI prabhAvanA meM koI kora-kasara nahI chor3I dharma jAnane ke lie upAdhyAyo kI zaraNa jAtA rahA hai| unhoMne tana-mana kA pUrA yoga dekara mandiro, sarasvatItIrthaDaro kI divya dhvani ke pazcAt upAdhyAya gaNadhara deva bhavano, zikSA saMsthAno Adi kI sthApanA kA mArga samAyA bhavya jIvoM ko dharmamArga batalAte rahe hai / upAdhyAya pUrNa unake nirmANa me yoga diyA, sthAna-2 para bhramaNI zrata-aMga pUrvo ke pAThI hote hai aura ve pramukha upAdhyAya unake lie candA ikaTThA kiyaa| unakI vyavasthA aura haiN| unase kama aMga-pUrva bhAga ke jJAtA laghu laghu zreNI meM paThana-pAThana jaisI sabhI jimmedAriyAM utthaaii| bihAnI Page #34 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 32, barSa 36, ki01 anekAnta pUjA-pratiSThA, vidhAna, saMskAra-vidhiyoM ko surakSita rakhA, vAstava meM jJAna-dAna kA koI mUlya nhiiN| vidvAn to yadyapi kAlAntara meM ye kArya vyavasAya banane se vikRta ho samAja se poSaNa pAkara bhI samAja ke guru hI haiM aura ge| vidvAno ne logoM meM zraddhA-jJAna aura cAritra jagAne unakI zreNI mAtA-pitA se bhI ucca hai| jaise loga azakta ke lie jagaha-janaha bhramaNa kara pravacana kie| zAstro ko mAtA-pitA kI sevA karate haiM, unakA bharaNa-poSaNa karate surakSita rkhaa| aura bhI jitane dhArmika prasaMga upasthita haiM vaise hI unhe vidvAnoM kI sevA karanI caahie| yadi hote rahe sabhI meM vidvAnoM kA pUrNa yogadAna rahA / vimiyo samAja vidvAno ke sAtha ye saba vyavahAra kare taba bhI vidvAno dvArA Agama,mArga para kie gae prahAroM ko bhI vidvAnoM ne ke RNa se uRNa nahI ho sakatA / Akhira, koI degA nirmUla kiyaa| Adi ! to vidvAn ko kitanA bhautika dhana-vaibhava de sakegA ? jo yaha kahanA bhI atyukti hogA ki dharmakSetroM me vidvAno bhI vaha degA saba yahI chUTa jAyegA-nazvara hogA / jabaki ne hI saba kucha kiyA aura dUsaroM kA usameM hAtha na thaa| vidvAn kA diyA huA jJAna-dhana janma-janmAntaroM taka vAstavikatA to yaha hai ki ye sabhI kArya 'parasaropagraha- sAtha jAyagA aura sadgati meM sahAyaka hogA / phira jaba jIvAnAm' ke saMdarbha me calatA rahA aura sabhI apanI- vidvAn ne apanA tana-mana saba kucha samAja ke lie arpaNa apanI yogyatAnusAra dharma mArga ko prazasta karate rahe jJAna kara diyA ho taba usake mukAbale me bhautika sampadA akivAle jJAna aura dhana vAle dhana dete rhe| isa mArga meM girA- cana hI hai| ata: samAja kA kartavya hai ki mAtA-pitA vaTa taba AI jaba vidvAn svaya jJAna-dAna ke lie kisI aura dharma-upakaraNa mandira Adi kI bhAMti vidvAnoM kA prakAra kA ThaharAva karane aura kisI nizcita rAzi meM sarakSaNa kare aura vidvAna bhI sadAcArI dhArmika aura baMdhane lage aura anya loga vidvAn ko badalA cukAne kI nirbhIka rahakara, samAja ke hokara dharma-prabhAva me tAra bAta socane ke AdI bana ge| ho sakatA hai isame eka- rhe| dUsare kI ora se prastuta koI aise anya kAraNa upasthita dhyAna rahe, vidvadgaNa samAja ke aise dhana hai jo usakI hue hoM jinase donoM ko mArga badalane ko majabUra honA dharma-sampadA kI rakSA aura vRddhi me sahAyaka hote hai / par3A ho / kAza, ye vicArA gayA hotA ki kisI ke RNa samAja vidvAno ke RNa se kabhI uRNa nahIM ho sktaa| se kabhI uRNa nahI huA jA sakatA to ye prasaga upasthita aura to aura-vidvAn hamArI maraNAsanna dazA me bhI na hotA / vAda ko aura bhI bahuta-sI visagatiyA paidA hone hamArI samAdhi karA hamArI sadgati me karNadhAra banate rahe lgii| logo ne pradatta dhana yA dAna-dravya se nirmita upa- hai| inake abhAva me dhArmika jagat me andherA chA jAyagA karaNo-bhavanAdi me ahambhAva ko sthApita karanA prArambha aura hama bhaTaka jaaege| aisA anartha na ho, ataH udyama kara diyaa| ve tyAga kara bhI isa sampadA ko apanA aura karanA cAhie ki kaise vidvAnoM kI rakSA kI jAya aura apane vidvAn ko parAyA samajhane lge| kucha vidvAn bhI kaise vidvadvaza bar3hAne meM sAdhana-bhUta dhArmika saMsthAoM ko dRr3ha AcAra-vicAra se zithilAcArI aura samAja se nirAza kiyA jAya? jarA socie ? hote rahe / aisI visaMgatiyoM ko dUra kiyA jAnA cAhie / -sampAdaka moha-jo-bar3o kA artha hai 'mare huoM kA sthAna'-zmazAna / loka meM zmazAna meM jAne vAlA azuddha ho jAtA hai usako zuddhi nahA-dhokara hotI hai| para, sAdhugaNa vahA~ zuddhi ke lie samAdhistha hote hai| ye virodha kaisA? vicArA jAya to koI virodha nahIM / jisane mare huoM kI khojabIna kI--para kI khoja meM lagA rahA vaha azuddha huA aura jisane zmazAna kA upayoga vairAgya ke badhana hetu kara apanI khoja kA prayatna kiyA vaha zuddha huaa| tU soca, ki tU una mare huoM kI khoja kara rahA hai yA apanI? azuddhi kI ora jA rahA hai yA zuddhi kI? dikhatA to aisA hai ki Aja loga AtmA se bhaTake haiM aura mAtra 'mohaM-bo-dar3o' kI khoja meM lage haiN| Page #35 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ba. sotala prasAda janmazatAbdI samApana samAroha isa zatI ke apratima jinadharma pracAraka evaM samAja sudhAraka pUjya brahmacArI zItala prasAdajI kA janma lakhanaU me 1878 I0 me huA thA aura unakA dehAnta bhI isI nagara meM pharavarI 1942 meM huA, jahAM DAlIgaMja sthita jaina bAga me kRtajJa samAja ne unakI samAdhi kA nirmANa kiyA / jainadharma ke isa yuga ke isa sarvopari mizanarI ne samAja evaM saMskRti kI sevA, patrakAritA tathA jaina vAGmaya ke adhyayana, cintana evaM prasAra ke prati svaya ko pUrNatayA samarpita karane hetu relave kI acchI-khAsI naukarI se tyAgapatra diyA, gRhastha jIvana ko tilAMjali dI aura apane mizana ke anurUpa kArya karane ke lie parivAjaka brahmacArI kA jaina zAstra vihita veSa dhAraNa kiyA tathA usI dhuna me sampUrNa jIvana vyatIta kiyaa| jaba sva. AcArya jugalakizora mukhtAra 'yugavIra' ne sarasAvA me vIra sevAmadira kI sthApanA kI thI to unhone isakA udghATana brahmacArIjI ke karakamalo dvArA hI karAyA thaa| brahmacArIjI unake patra 'anekAnta' ke bhI sadaiva baDe prazaMsaka rhe| brahmacArIjI ke nidhana para mukhtAra sAhaba ne nimnokta udgAra vyakta kie the-'brahmacArI zItalaprasAdajI, jaina ke eka bar3e hI karmaTha vidvAna the| jainadharma aura janasamAja ke prati unhe gADha prema thA, lagana thI aura sAtha hI unake utthAna kI cintA thI-dhuna thii| usI dhuna meM ve dina-rAta kAma kiyA karate the-likhate the, lambe-lambe saphara karate the, upadeza tathA vyAkhyAna dete the aura aneka prakAra kI yojanAe banAte the| unheM jarA bhI caina nahIM thA aura na ve apanA thor3A-sA bhI samaya vyartha jAne dete the| jahA~ jAte vahA~ zAstra bA~cate, apane pablika vyAkhyAna kI yojanA karAte, agrejI paDhe-likho me dharma kI bhAvanA phUkate, unheM dharmamArga para lagAte, sabhA-pAThazAlAdi kI sthApanA karAte aura koI sthAnIya sasthA hotI to usakI jAMca-par3atAla karate the| sAtha hI paraspara ke vaimanasya ko miTAne aura janatA me phaMsI huI kurItiyoM ko dUra karAne kA bharasaka prayatna bhI karate the| pratyeka caumAse me anuvAdAdi rUpa se koI grantha taiyAra karake chapAne ke lie prastuta kara denA aura usake chapakara pracAra meM Ane kI samucita yojanA kara denA to unake jIvana kA eka sAdhAraNa-sA kama ho gayA thaa| uname eka bar3I vizeSatA yaha thI ki ve sahanazIla the-virodhoM, kaTu AlocanAoM, vAkprahAroM aura upasoM taka ko khuzI se saha liyA karate the aura unakI vajaha se apane kAryoM meM bAdhA athavA virakti kA bhAva nahI Ana dete the| isI guNa aura dhuna ke kAraNa, jisakA eka samAjasevI meM honA Avazyaka hai, ve marate dama taka samAja kI sevA karane meM samartha ho sake / ni.ssandeha unhoMne apanI sevAoM dvArA janasamAja ke brahmacAriyoM eva tyAgIvarga ke lie karmaThatA kA Adarza upasthita kiyaa|' pUjya brahmacArIjI ke janma zatAbdI samAroha kA prArabha 1976 I. meM lakhanaU meM tathA a. bhA. di0 jaina pariSada ke bhiNDa adhivezana meM kiyA gayA thA aura samApana 25 aktUbara 1952 ko lakhanaU meM unakI samAdhi para puSpAMjali arpita karake tathA zraddhAMjali sabhA karake kiyA gyaa| pariSada ke adhyakSa zrI DAlacanda jaina sAgara Ayojana meM mukhya atithi the aura hama svAgatAdhyakSa the| samAcAra bhAratI ke adhyakSa zrI akSayakumAra jaina tathA deza ke vibhinna bhAgoM se Aye anekoM vidvAnoM evaM gaNamAnya mahAnubhAvoM ne pUjya brahmacArIjI ke prati bhAvabhInI zraddhAMjali arpita kii| hamane sabhI samAbata bandhuboM kA svAgata karate hae, pUjya brahmacArIjI ke jIvana, vyaktitva, kRtitva evaM samAjasevAoM para prakAza ddaalaa| upasthita janasamUha ne brahmacArIjI ko preraNAprada smRti ko sthAyI banAye rakhane kI kAmanA vyarU kii| yaha samAroha pariSada ke kAnapura adhivezana kI preraNA para jainadharma pravanI sabhA lakhanaU ke tatvAvadhAna meM sammammamA pA, ataeva usa sabhA ke adhyakSa zrI indracandra jaina dvArA dhanyavAda diye jAne ke sAtha samApta habA kintu kyA pUjya brahmacArI sItalaprasAvajI le bunulyoM ke prati mAtra itanA kRtajJatA jJApana balam hai? -0jyoti prasAvana Page #36 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Regd. with the Registrar of Newspaper at R. No. 10591/62 bIra-sevA-mandira ke upayogI prakAzana samIcIna dharmazAstra : svAmI samantabhadra kA gRhasthAcAra-viSayaka pratyuttama prAcIna grantha, mukhtAra zrIjugalakizora bI ke vivecanAtmaka hindI bhASya aura gaveSaNAtmaka prastAvanA se yukta, sajilda / maigana-prazasti sagraha, bhAga 1: saMskRta aura prAkRta ke 171 aprakAzita granyoM kI prazastiyoM kA magalAcaraNa sahita pUrva saMgraha, upayogI 11 pariziSToM aura paM0paramAnanda zAstroM kI itihAsa-viSayaka sAhitya paricayAtmaka prastAvanA se alaMkRta, sajilda / ... jamaNadha-prazasti saMgraha, bhAga 2: apabhraMza ke 122 aprakAzita granthoM kI prazastiyoM kA mahattvapUrNa saMgraha / pacapana granthakAroM ke aitihAsika aMtha-paricaya aura pariziSToM shit| saM.paM. paramAnanda shaastrii| sjild| 15... samApita aura Topadeza : pradhyAtmakRti, pa0 paramAnanda zAstrI kI hindI TIkA sahita pavaNabelagola aura dakSiNa ke anya jaina tIrSa : zrI rAjakRSNa jaina ... dhyAya-dIpikA :mA.abhinava dharmabhUSaNa kI kRti kA proga. darabArIlAlajI nyAyAcArya dvArA sa. anu0| 1.... baiMga sAhitya aura itihAsa para vizava prakAza : pRSTha saMkhyA 74, sajilya / hasAyapAirasutta : mUla grantha kI racanA prAja se do hajAra varSa pUrva zrI guNadharAcArya ne kI, jisa para zrI yativRSabhAcArya ne pandraha sau varSa pUrva chaha hajAra zloka pramANa cUrNisUtra likhe / sampAdaka paM hIrAlAlajI siddhaant-shaastrii| upayogI pariziSToM aura hindI anuvAda ke sAtha bar3e sAija ke 1000 se bhI adhika pRSThoM meN| puSTa kAgaja aura kapar3e kI pakkI jilda / 25-.. jaina nivagya-ratnAvalI : zrI milApacandra tathA zrI ratanalAla kaTAriyA dhyAnAtaka (dhyAnastava sahita) : saMpAdaka paM0 bAlacandra siddhAnta-zAstrI 12-00 bhAvaka saMhitA :bhI barayAvasiMha soSiyA baiMgalakAmAvalI (tIna bhAgoM meM):saM.paM. bAlacanda sidAnta zAstrI pratyeka bhAga 4.... jina zAsana ke kucha vicAraNIya prasaMga : zrI pacandra zAstrI, bahucita sAta viSayoM para zAstrIya pramANayukta tarkapUrNa vivecana / prAkkathana : siddhAntAcArya zrI kailAzacandra zAstrI dvArA likhita 2-00 Jain Monoments : TI0 ena0 rAmacandrana Reality :mA. pUjyapAda kI sarvArthasiddhi kA aMgrejI meM anuvAda / bare pAkAra ke 300 pR., pakkI jilda 8.00 - mAjIvana sadasyatA zulka : 101.000 vArSika mUlya : 6)20, isa aMka kA mUlya : 1 rupayA 50 paise vidvAn lekhaka apane vicAroM ke lie svatantra hote haiN| yaha AvazyakanahIM ki sampAvaka maNDala lekhaka ke vicAroM se sahamata ho| - sampAyaka parAmarza maNDala- jyotiprasAda baina, zrI lakmIcandra jaina, sampAka-zrI pavana zAstrI prakAzaka-ratnatrayadhArona vIra sevA mandira ke lie, kumAra bAdarsa priTiMga presa ke-12, nabona zAhadarA dillI-33 muhitA Page #37 -------------------------------------------------------------------------- Page #38 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vIra sevA mandira kA mAsika anekAnta (patra-pravartaka : prAcArya jugala kizora mukhtAra 'yugavIra') apraila-jUna 1955 varSa 36: ki02 - - isa aka meM viSaya 1. saMbodhana 2. jaina nyAya ke sarvopari prastotA zrI bhaTTAkalakadeva -DaoN. jyotipramAda jaina 3. rUpazataka eka anUThI AdhyAtmika kRti -~-zrI kundanalAla jaina 4. svayam kI bhASA aura dezI tanya -~-DaoN. devendrakumAra jaina, indaura 5 bhAgalapura kI prAcIna jana pratimAe -DaoN. ajayakumAra sinhA 6. nAgaura tathA umameM sthita bhaTTArakIya di. jaina grantha bhaDAra kI sthApanA eva vikAma kA makSipta itihAsa-DaoN0 pI0 sI0 jaina 7. janadarzana meM dravyAdhika aura paryAyAdhika naya __ - -zrI azokakumAra jaina 8. jaina sAhitya meM varNita jana-jAtiyA | -DaoNma mumana jaina 1. bAhara-bhItara--zrI bAbUlAla jaina |10. vicAraNIya prasaMga-zrI papacandra zAstrI 11. mvAdhyAya aura usakI mahattA-ku. rAkA jaina 12. jarA socie-sampAdaka 13. sAhitya-samIkSA - vIra sevA mandira, 21 dariyAgaMja, naI dillI-2 Page #39 -------------------------------------------------------------------------- ________________ savinaya zraddhAMjalI aisA konasA dharmAnurAgI hai jo samyagdarzana-zAna-nAriva ke sAdhaka, adhyAtma-rasika, jainasiddhAnta dhI jinendra varNI (zrI siddhAnta sAgara jI) se paricita na ho? unase sabhI paricita haiN| jisane eka bAra unheM nirakhA vaha tRpta ho gyaa| varNI jI ke mana-vacana aura kAyA tInoM saMyama ke mUrtarUpa the| dUsare zabdoM meM ve 'mana meM ho so vacana ucarie, vacana hoya so tana soM karie' kA pUrNa rUpeNa nirvAha karate rahe / vyavahAra jagata meM jahAM loga bar3I se bar3I kahI jAne vAlI vibhUti meM bhI guNa-doSoM kA vibhAjana karate dekhe jAte haiM vahAM unheM varNI jI meM sadA guNa hI parakhane ko milate rhe| ve vAstava me saMtasatpuruSa the| varNI jI kA saiddhAntika jJAna unakI apUrva, anUThI racanAoM se hI ujAgara rahA hai| 'samaNasutta', 'jainendra siddhAnta koSa' aura 'zAntipathapradarzaka' Adi ke nirmANa unakI aisI dena haiM jo 'yAvaccandradivAkarau' unake smaraNa ko bala detI rheNgii| jo bhI inhe par3hegA, pracAra meM lAegA apUrva puNyopArjana kA bhAgI hogaa| harSa hai ki udAramanA sAhU zrI azoka kumAra jaina ne jainendra siddhAnta koSa ke dvitIya marakaraNa ko bhAratIya jJAnapITha se punarmudraNa karAne kA sakalpa prakaTa kiyA hai| jaina grantho ke prakAzana meM bhA0 jJAnapITha kA anUThA yogadAna hai| vaNI jI kA tyAga sarvathA tyAga ke lie thaa| yaha pravRtti kvacit hI-kaThinatA se daSTigovara hotI hai| jahAM loga tyAgakara kucha grahaNa karane kI bhAvanA rakhate haiM aura nahI to yaza-kIrti, pUjApratiSThA hI shii| vahA varNI jI kucha nahI cAhate the| yadi unakI cAha thI bhI to yahI ki ve tyAgatyAga aura sarvasva tyAga kI ora bar3he aura eka dina aisA Ae ki niSparigrahI-antaraga va bahiraga parigrahoM se mukta ho jaaeN| yahI jaina darzana kA siddhAnta hai jahA AtmA-AtmA me raha jAtI hai, zUdhanirvivAlpa ho jAtI hai| jIvana ke antima kSaNo taka barNI jI ne apane praNa-paNa kA nirvAha kiyaa| unhone 12 apraila 1983 ko sallekhanA lekara 24 maI 1983 ko samAdhi-maraNa prApta kiyaa| ve sadA hI apane dharmasAdhana ke prati jAgata rhe| hameM unakI jIvana-caryA se bahuta kucha sIkhanA hai| ve hamAre guru the, hame mArga prazasta kara ge| vIra sevA mandira parivAra unake amIma upakAra ke lie, unake kRtyoM ke prati avAbanata hote hue unheM sAdara zraddhAJjali arpita karatA hai| ---subhASa jaina mahAsaciva vIra rovA mandira, dariyAgaMja, naI dillI Page #40 -------------------------------------------------------------------------- Page #41 -------------------------------------------------------------------------- ________________ om aham Saree - AM - paramAgamasya bojaM niSiddhajAtyandhasindhuravidhAnam / sakalanayavilasitAnA virodhamayanaM namAmyanekAntam // vIra-sevA mandira, 21 dariyAgaMja, naI dillI-2 vIra-nirvANa savata 2506, vi0 sa02040 varSa 36 kiraNa 2 apraila-jUna 1983 sambodhana kahA paradesI ko ptiyaaro| mana mAnaM taba cala paMtha koM, sAMjhigine na skaaro| saba kuTumba chor3i itahI, puni tyAgi cala tana pyaaro||1|| dUra vitAvara calata prApahI, kou na rAkhana haaro| koU prIti karo kina koTika, graMta hoyago yaaro||2|| dhana sau ruci dharama soM mUlata, jhalata moha mjhaaro| ihi vidhi kAla ananta gamAyo, pAyo nahi bhava paaro||3|| sAMce sukha sauM vimukha hota hai, bhrama madirA mtvaaro| cetaha ceta sunaha re 'bhaiyA' mApa hI pApa sNbhaaro|||| kahA paradesI ko ptiyaaro|| garaba nahi kore enara nipaTa gaMvAra / jhUThI kAyA jhUThI mAyA, chAyA jyoM lakhi lIja re| kachina sAMjha suhAgara jobana, ke dina jaga meM jIje re|| begahi ceta bilamba tajo nara, baMdha bar3e thiti kiijaire| 'bhUdhara' pala-pala ho hai bhArI, jyoM jyoM kamarI bhiijre|| Page #42 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jaina nyAya ke sarvopari prastotA zrImad bhaTTAkalaMkadeva / itihAsamanISo DaoN. jyotiprasAda jaina 'vidyAvAriSi' prAyaH chaThI zatI I. ke madhya se lekara 12vI zatI sAhitya ke isa daura ke vAstavika sasthApaka zrImada ke anta paryanta jaina sAhityAkAza kA sarvopari makhara svara bhaTTaakalaMkadeva hI the, jinhone apane prAyaH samasta nyAyazAstra rahA'-sanmati sUtra praNetA siddhasena divAkara uttaravartI lekhako ko prabhAvita eva prerita kiyA--mAtra (la. 550-600 I0), dvAdazAranayacakra ke kartA malla- jana vidvAnoM ko hI nahI, brAhmaNa evaM bauddha dArzaniko ko vAdI (la0 600 I0) trilakSaNa-kadarthana ke racayitA bhI prabhAvita kiyaa| pAtrakesari (la. 575-600 I.), akalaGkadeva mahAna, yaha akalakadeva yA bhaTTAkalakadeva jaina paraparA meM nyAyAvatArakAra siddhasena (la0 700-750 I0), ananta akalaka nAma ke prathama jJAta AcArya hai| mAtra pUjyapAda, kIrti pra. (la. 750 I0), yAkinIsana haribhadrasari deva, devendra, munIndra, vAdisiMha jaise virudo se bhI paravartI (la0 750-825 I0), bRhad anantavIrya, prabhAcandra pra0, sAhitya meM inakA kaI bAra ullekha huA hai|' vaha sarvaparavAdimalla, vidyAnanda (la. 775-825 I0), ravi mahAna jaina naiyAyika, tAkika eva vAdI the, aura bhAratIya bhadrapAdopajI ipanantavIrya (la0800I0), candrakIti, nyAya darzana kI jaina zAkhA ke vAstavika saMsthApaka the| anantavIrya dvi0, nAmadeva (la.865-75 I0), mAilla- vastuta , vibhinA sapradAyo ke naiyAyiko kI dRSTi me jaina dhavala, mANikyanandi (la. 665-1000I0), abhayadeva nyAya aura akalakanyAya paryAyavAcI zabda bana gye| (la. 1000 I0), narendrasena, vAdirAja (la0 1000 akalaMkadeva ke kaI TIkAkAra bhI parama udbhaTa naiyAyika 1035 I.), mahApaDita prabhAcaTa (lagabhaga 1010- the aura vaha svaya digambara-zvetAmbara ubhaya-sampradAyo ke 1060I0), jinezvarasari (la. 1050 I.), vAdIbha- tathA jainetara sampradAyo ke bhI anaginata manISiyo kI siMha ajitasena (la0 1050-1010 I.), mahAsena prazaMsA ke pAtra bne| aneko zilAlekho, sAhityollekho, (1054 I0), devasena (1068 I0), candraprabha (1012 eva lokAnuzrutiyoM meM ina AcArya pravara ke prati paravartI I0), vasunandi (la0 1100-50I0), lagha anantavIrya pIDhiyo kI zraddhA mukhara huii| (1105-17 I.), hemacandrAcArya (1109-72 I0), akalakadeva ko sunizcita rUpa se jJAta eva upalabdha municandra, vAdidevasUri (1917-66 I0), zAntisUri kRtiyAM hai : (la0 1125 I0, kumudacandra, vimaladAsa (la0 1150 1. umAsvAmikRta tattvArthAdhigamasUtra kI atyanta I0), zAntiSeNa, malliSeNa (1158 I0), ratnaprabha vidvatApUrNa vizada eva vizAla TIkA, tatvArtha rAjavAtika, 1166 I0), abhayacandra, ajitasena, rAmacandrasUri, 2. samantabhadrAcArya (2rI zatI I0) kI AptamImAsA devabhadra, laghusamantabhadra (la0 1200 I0), candrasena, apara nAma devAgama kI 800 padyo me racita pADityapUrNa pradyumnasUri, cArukIrti paDitadeva (la. 1200 I0), TIkA, aSTazatI, 3. laghIyastraya 4. nyAyavinizcaya prabhAdeva saukhyanandi (la. 1200 I0), paM0 AzAdhara, 5. siddhivinizcaya, 6. pramANa sagraha yA pramANasAra saMgraha prabhRti lagabhaga pacAsa nyAya niSNAta jaina dArzaniko ne -akalaGkadeva kI samasta kRtiyAM jaina nyAya ke savotkRSTa jaina nyAya ke isa tathAkathita madhyayugIna sampradAya kA ratna haiM aura zer3ha saMskRta bhASA me nibaddha haiM / 'svarUpaprotsAha saMvardhana evaM poSaNa kiyaa| kintu jaina dArzanika saMvodhana' Adi kaI anya graMtho ke kRtitva kA zreya bhI Page #43 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jaina nyAya ke sarvopari prastotA - zrImad maTTAkalaMkadeva unheM diyA jAtA haiM, kintu uname se jo upalabdha hai, ve paravartI lekhakoM kI kRtiyAM pratIta hotI hai| prAcIna kAla ke anya aneka mahAna AcAyoM kI bhAMti akalaGkadeva bhI svaya apane viSaya meM prAya koI jJAnavya pradAna nahI karate -- unakI kucha kRtiyo me unakA nAmollekha mAtra prApta hotA hai, kevala tattvArtha rAjavArtika ke eka padya se jJAta hotA hai ki vaha laghuhavva nAmaka kisI nRpati ke putra the / akalaGkaSTaka-saha-akalaGkacarita nAmaka eka laghu racanA kA dheya bhI svayaM akalaMkadeva ko de diyA jAtA hai, kintu adhika sambhAvanA yahI hai ki vaha unake kisI nAtidUra paravartI praNavaka kI kRti hai| isame akalaGkadeva ke mukha se kinhI rAjan - mAhasattuga kI rAjasabhA me bauddho para prApta apanI vAda vijaya kA sakSipta vivaraNa diyA gayA hai, aura ukta ghaTanA kI tithi. vi0sa0 700 (arthAt 643 I0) bhI sUcita kara dI gaI hai| dazavI zatI I0 se hI akalahU kI bIDhAnAyoM para prApta isa mahatvapUrNa dAda vijaya kA ullekha aneka ginAne tathA grantho me prApta hone lagatA hai vizeSa kara, 112 I0 kI mallipeNa prazasti nAmaka zi0 le0 me ukta ghaTanA kA vistRta varNana hai jo akalaGkaparita ke kapana kI puSTi karatA hai, aura batAtA hai ki ukta zAstrArthaM mahArAja himazItala kI rAjasabhA me huA thA tathA ukta avasara para bauddhAcAryane apanI sahAyatArtha tArAdevI kA AhvAna kiyA thA " / prabhAcandra ke ArAdhanAsat - kathA prabandha ( 11vI zanI) ke anusAra akalaGka kA bhakta nareza mAnyakheTa kA rAjA zubhatuga thA, jisakA puruSottama nAmaka brAhmaNa mantrI hI svayaM unakA pitA thA, tathA ukta zAstrArtha kaliMga nareza himazItala ke samakSa ratna- sacayapura me huA thA" zrIcandra aura brahma nemi ta ke kathAkoNo me prAya usI kI punarAvRtti hai| ka himazItalaka (1800 I0), rAjAbalika tathA bhuvanapradIpikA (1808 I0) bhI sthUlatayA kathAkozAM ke kathana kA hI samarthana karate hai, kintu ve akalaGka ko tAmila dezavAsI yA karNATaka kA nivAsI sUcita karate haiM, jabaki kathAkozo kA iti mahArASTra kI ora hai| mAhasaga ke viSaya meM ye grantha mauna haiM, aura himazItala ko kAJcI kA rAjA rahA batAte haiM, jo ukta vAdavijaya ke pariNAma svarUpa jainadharma kA anuyAyI bana gayA thA aura usane arat kA utpIDana kiyA thA / bhuvanapradIpikA ke anusAra himazItala tuNDIra deza kA rAjA thA aura ghaTanA kI tithI kali sa0 1125 piMgalasavatmara thI" / ajitasena ne nyAyamaNidIpikA kI prazasti me sakala rAjAdhirAjaparamezvara himazItala ke mahAsthAna ko bAdasthala sUcita kiyA hai"| pITarasana ne kisI anuzruti ke AdhAra para akalaGka ko rASTrakUTa kRSNa pra0 (756-72 I0) kA putra sUcita kiyA" / / uparokta tathyoM tathA suprasiddha jaina, bauddha evaM brAhmaNIya vidvAnoM ke sAtha jo akalaka dvArA ullekhita hue athavA jinhone akalaka kA pratyakSa yA parokSa ullekha kiyA, svaya akalaka kI samamAmayikatA evaM pUrvApara ke AdhAra para Adhunika yugIna vidvAnoM meM akalaGka kI tithI evaM jAti-kulAdi ko lekara gayA unake bhakta narezoM mAhamattuga evaM himazItala kI pahicAna ko lekara, paryApta uhApoha evaM gada vivAda hue hai| mana janAbdI ke prAraMbhika dazakoM meM hone vAle mesanamA sarvaprathama vidvAna the jinane ukta AcArya ke viSaya me aitihAsika dRSTi se vicAra kiyA" kala mekejI ke ullekhoM ke AdhAra para vilsana ne yaha niSkarSa nikAlA ki 'AThavI zatI I0 me dharaNa belagola ke jaina guru akalaGka ne, jinakI azana zikSA trivattUra ke nikaTastha ponnaga ke bauddha adhiSThAna me huI thI, kAcI ke antima bauddharAjA himazItala ke samakSa bauddho se vAda kiyA aura unheM parAjita kiyA thaa| phalasvarUpa rAjA ne bhI jaina dharma apanA liyA aura bauddhoM ko apane rAjya se nirvAcita karake (siMhaladvIpa ke ) kaMnDI nAmaka sthAna meM bheja diyA yA" vilsana kA anusaraNa karate hue jAna muraDokha ne vAda kI tithI lagabhaga 800 I0 anumAnita kI aura rAbarTa sivela ne to ThIka 788 I0 nirdhArita kara dI" / bI0 ela0 rAIsa ne givela ke mana kA samarthana to kiyA, use isa viSaya meM bhI koI sandeha nahI thA ki himazItala kAJcI kA koI pallava nareza thA, kintu yaha bhI sUcita kara diyA ki vAda kI tithi ke viSaya me svayaM jainoM kA / Page #44 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 4barSa 35 ki.2 anekAnta avismaraNIya vAkya sapta zailAdi' Adi hai, jisake anu- ullekha yA unake uddharaNa Adi apane granthoM meM dete pAye sAra vaha tithi zaka 777 (yA 855 I0) baiThatI hai| jAte haiN| sAhasattuMga ko cInhane me usane apanI asamarthatA bhI svI- jainetara vidvAno me pataJjali ke mahAbhASya (IsApUrva kAra kii"| taduparAnta prAyaH kisI bhI vidvAna ne hima- 2rI zatI), vasubandhu ke abhidharmakoSa (la. 400I0) zItala kI isa pahicAna para sandeha nahIM kiyA aura aneko diGnAga ke pramANa samuccaya (345-425 I0) aura ne 788 I0 kI tithi ko bhI mAnya kiyaa| bhartRhari ke vAkyapadIya (560-650 I0) se akalA jahAM taka sAhasattuga kI cInha kA prazna hai, DA0 apane grantho me uddharaNa dete hai, unake matoM kI AlocanA pAThaka ne usakA samIkaraNa pahale rASTrakUTa nareza kRSNa pra0 karate hai, athavA unakA pratyakSa yA parokSa saMketa karate haiM, (756-72 I0 ke sAtha kiyA thA, aura DA0 sa0 ca0 svayaM akala deva ke mUvidita TIkAkAra haiM- abhayavidyAbhUSaNa ne unakA samarthana kiyA thaa| kAlAntara me candra (12vI zatI), prabhAcandra (680-1065 I0), vAdipAThaka ne apane pUrvamata me saMzodhana karake usakA samIkaraNa rAja (1025 I0), anantavIrya dvi0 (la0 825 I.) rASTrakuTa dantidurga (745-56 I0) ke gAtha kara diyaa| aura anantavIrya pra. (la. 725-50 ii0)| isake atitaba se isa pahicAna para bhI kisI vidvAna ne prazna cinha rikta, jinasenIya Adi purANa (la. 837 I.), haribhadranahI lagAyA-kevala DaoN. altekara eva DA. upAdhyeya ne mari la. 725-625 I.) kI anekAta : use eka nirAdhAra anumAna mAtra maanaa"| jinasena punnATa ke harivaza (783 I0), vIrasenIya dhavalA uparAnta kAla meM kaI vidvAnoM ne AThavI zatI I0 TIkA (780 I0) tathA siddhasenagaNi ke tattvArthabhASya ke uttarArdha vAlI (788 I0 Adi) tithi ko sarvathA (la. 750 I0) me akalaGkadeva kA guNagAna, prazasA yA asvIkRta kara diyA aura paramparAgata tithi vi0 sa0 700 pratyakSa vA parokSa ullekha prApta hai"| jinadAma gaNi (I0643), kI embhavanIyatA kI puSTi karane kA prayatna mahattara, jinane apanI nandicUNi zaka 568 (yA 676 I0) kiyaa"| paM. kailAzacandra zAstrI ne to svaya akalaGka me pUrNa kI thI, apanI nizIthacUNi me akalaGkakRta siddhitathA ukta zatAbdiyoM ke anya jaina eva jainetara vidvAnoM vinizcaya ko eka 'prabhAvaka zAstra kahate hai| dvArA kiye gaye pArasparika ullekhoM Adi ke AdhAra para akalaGka deva kI kRtiyo kA bhartRhari (560-650 unakA pUrvApara prakaTa karate hue yaha niSkarSa nikAlA ki I.) kamArilabhaTa (200-66. f. akalaDU sAtavI zattI I0 me hI hue hai" / kintu ina maba (635-40 I0 kI matiyo ke sAtha tulanAtmaka adhyayana vidvAnoM ne akalaGkIya anuzruti ke himazItala evaM mAha- karane se lagatA hai ki jaise ye saba vidvAna prAyaH samasAmasattaMga vAle pakSoM kA sparza nahIM kiyA aura na 643 I. yika eva dArzanika kSetra meM sAkSAt pratidvandvI the-ve kI paramparAgata tithi kI aitihAsikanA para hI koI paraspara AlocanA-pratyAlocanA karate pratIta hote haiN| gadeSaNA kii| akalaDU kI unake sAtha alpAdhika samasAmayikatA avazya ina mahAna AcArya se sambandhita mUla sAdhana sroto, rahI lagatI hai, kama se kama unake tathA akalaGka ke madhya anuzrutiyo evaM AdhunikayugIna carcAo ke nirIkSaNa- do-eka dazako se adhika kA antarAla rahA nahIM lgtaa| parIkSaNa se nimnokta tathya ubhara kara sammukha Ate hai- akalaDU kI paramparAgata tithi, vi0 sa0 7 0 (yA akalaGkadeva umAsvAmi (prathama zatI I0) aura mama- 643 I.) kI mAnyatA kI prAcInatA kama se kama havI ntabhadrAcArya (2rI zatI I0) ke TIkAkAra suvidita hai, zatI I0 milatI hai| tathA vaha zrIdatta (la. 400 I0), devanandi-pUjyapAda bhuvanapradIpikA me vaha tithi kali saM0 1125 piMgala (464-524), siddhasena divAkara (550-600 I0), pAtra- varSa ke rUpa meM prApta hotI hai| eka lokAnuthuti ke anukesari (575-625 I.) aura mallavAdI (600)I. ke mAra kalisavata kA prArambha prathama nanda nareza ke siMhA Page #45 -------------------------------------------------------------------------- ________________ maina nyAya ke sarvopari prastotA-bhImad bhaTTAkalaMkaveSa sanArohaNa se huA thA aura harivaMza purANa meM surakSita hai" / isa viSaya me aba tanika bhI sandeha nahIM hai ki ina jaina anuzruti ukta ghaTanA kI tithi vikramapUrva 425 sUcita 'pUjyapAda' se abhiprAya akalaGka deva kA hI hai"| apanI karatI haiN| ataeva 1125 me se 425 ghaTAne para vikrama dhavalA TIkA (750I0) meM svAmi vIrasena ne bhI akavarSa 700 prApta hotA hai, aura usa varSa kA saMvatsara bhI laGkadeva kA mAtra 'pUjyapAda' nAma se hI smaraNa evaM piMgala hI thaa| _ullekha kiyA hai tathA unake grantho se uddharaNa diye hai"| 1128 I0 kI malliSeNa prazasti ke anusAra aka. akalaGkadeva eka mahAna sapAcArya the aura vaha devagaNa (yA lakUdeva ke eka kaniSTha sadharmA puSpasena the| jinake ziSya devasagha) se hI sambaddha the, nandi yA deziyagaNa se nhiiN"| mahAnavAdI vimalacandra the jo ki 'zatrubhayaMkara' nAmaka unhe tathA unake uttarAdhikAriyo ko mukhyatayA vAtApI kisI nareza kI rAjasabhA se sambaddha the| vimalacandra ke ke pazcimI cAlukya narezo kA sarakSaNa evaM rAjyAzraya praziSya paravAdimalla bhI bhArI vAdI evaM tAkika the aura prApta thA, aura ve eka pramiddha jJAnakendra ke adhiSThAtA unakA sambandha kRSNarAja nAmaka eka nareza se thaa"| jo rahe, jo cAlukyo kI rAjadhAnI vAtApI (bAdAmI) se vidvAna akalaGkako vI zatI I0 me huA mAnate rahe, nAtidUra sabhavatayA ehola athavA ukta alaktakanagara meM unhoMne ukta donoM rAjAoM ko bhramavaza rASTrakUTa govinda sthita thaa| (713-14 I0) tathA rASTrakUTa kRSNa dvi0 (884- akalaGkadeva kA bhakta 'rAjana sAhasattuMga' cAlukya ke sAtha kramazaH samIkRta karane kA prayatna nareza pulakezina dvi0 (606-42 I0) ke putra evaM uttarAkiyA" / ukta paravAdimalla ne nyAyabindu para racita bauddha dhikArI samrATa vikramAditya prathama (642-81 I.) se vidAna dharmottara (725-50I0) ke TippaNa para apanI abhinna pratIta hotA hai-'vikrama' zabda 'sAhasa' zabda kA TIkA likhI hai / aura paravAdimalla ke eka prazi ya ko paryAyavAcI hai, aura vikramAMka, sAhamAka, mAhasottuga jaise gujarAta ke rASTrakUTa vAyasarAya karkarAja ne zaka 743- viruda ima vaza ke, vizeSata vikramAditya nAmadhArI narezoM 821 I.) ke tAmrazAsana dvArA dAna diyA thaa"| ataeva ke sAtha usa kAla me bhI mAsa ina paravAdimalla se sambandhita nareza rASTrakUTa kRSNa prathama kalyANIzAkhA ke samaya bhI, prayukta hue milate haiN| yaha (758-73 I0 hI ho sakatA hai| isI prakAra, biba- bhI eka sambhAvanA hai ki rASTrakUTa datidurga ne, jisakA kSita "zatrabhayaMkara" gaMganareza zrI puruSa muttarasa (726. rAjyArabha aba 8vI zatI ke dUsare dazaka me huA mAnA 77 I.) se abhinna hai| aneka gaga abhilekhA meM isa jAne lagA hai, aura jisane ukta cAlukyo ko parAsta (paganareza kA eka viruda 'aribhayaMkara', jo 'zatrubhayakara' kA bhata) karake apanA rAjya zakti sthApita kI hI paryAyavAcI hai, prApta hotA hai-svaya usake apane unakA 'sAhasattaga' viruda bhI apanAne kA prayatna kiyA rAjyakAla ke eka abhilekha me jo zaka 668 (I0 776) ho, athavA 'sAhamAMka' ko kucha parivartita krke| meM akita huA thA yaha viruda prApta hai"| isa abhilekha isI prakAra akalaGkIya anuzruti kA rAjA himameM vimalacandra kA bhI ullekha hai aura ukta ullekha se zItala bhI kaliMga deza kA vaha nareza jo 'trikaliMgAdhipratIta hotA hai ki ukta AcArya AThavI zatI I0 ke madhya pati' kahalAtA thA, aura jo mUlata: bauddha thA tathA jisake se pUrva hue hone caahie"| svaya ke athavA nikaTa pUrvaja ke samaya me cInI yAtrI 7vI to I0 ke antima caraNa tathA 8vI zatI ke huenamAga ne 643 I0 me kaliMga kI yAtrA kI thI, rahA prArambhika dazakoM ke kaI cAlukya abhilekho me devagaNa ke pratIta hotA hai / kaliMga deza ke hIraka-reNu taTa para sthita kinhI 'pUjyapAda ke ziSyoM evaM praziSyo ke ullekha prApta ratnapura yA ratnasacayapura nAma kA eka nagara bhI usa yuga hote haiM aura ina pUjyapAda ko alaktaka nagara (vartamAna meM thaa| vahI ukta mahArAja himazItala ke samakSa akalaGka maltema, mahArASTra me) kA nivAmI rahA sUcita kiyA gayA deva kA vaha itihAma prasiddha zastrArtha bauddha vidvAnoM ke mAtha Page #46 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 5, varSa 36, ki02 anekAnta avismaraNIya vAkya sapta zailAdri' Adi hai, jisake anu- ullekha yA unake udaraNa Adi apane granthoM meM dete pAye sAra vaha tithi zaka 777 (yA 855 I0) baiThatI hai| jAte haiN| sAhasattuMga ko cInhane meM usane apanI asamarthatA bhI svI- jenetara vidvAnoM meM pataJjali ke mahAbhASya (IsApUrva kAra kii"| taduparAnta prAyaH kisI bhI vidvAna ne hima- 2rI zatI), vasubandhu ke abhidharmakoSa (la. 40060) zItala kI isa pahicAna para sandeha nahIM kiyA aura aneko diGnAga ke pramANa samuccaya (345-425 I0) aura ne 788 I0 kI tithi ko bhI mAnya kiyaa| bhartRhari ke vAkyapadIya (560-650 I0) se akalaGka jahAM taka sAhasattuga kI cInha kA prazna hai. DA0 apane grantho me uddharaNa dete haiM, unake mato kI AlocanA pAThaka ne usakA samIkaraNa pahale rASTrakUTa nareza kRSNa pra0 karate hai, athavA unakA pratyakSa yA parokSa saMketa karate haiN| (756-62 I0 ke sAtha kiyA thA, aura DA0 sa0 ca0 svaya akalaGka deva ke muvidita TIkAkAra haiM-abhayavidyAbhaSaNa ne unakA samarthana kiyA thaa"| kAlAntara meM candra (12vI zatI), prabhAcandra (980-1065 I0), vAdipAThaka ne apane pUrvamata meM mazodhana karake umakA samIkaraNa rAja (1025 I0), anantavIrya dvi0 (la0 825 I.) rASTakaTa dantidUrga (745-56 I0) ke mAtha kara diyaa"| aura anantavIrya pra. (la. 725-50 ii0)| isake atitaba se isa pahicAna para bhI kisI vidvAna ne prazna cinha rikta, jinasenIya Adi purANa (la. 537 I.), haribhadranahIM lagAyA kevala DaoN. altekara eva DA0 upAdhyeya ne sari (la. 725-825 I0) kI anekAnta jayapatAkA, use eka nirAdhAra anumAna mAtra maanaa| jinasena punnATa ke harivaza (783 I0), vIrasenIya dhavalA uparAnta kAla me kaI vidvAno ne AThavI zatI I0 TIkA (780 I0) tathA siddhasenagaNi ke tattvArthabhASya ke uttarArdha vAlI (788 I0 Adi) tithi ko sarvathA (la. 750 I0) me akalaDDUdeva kA guNagAna, prazasA yA asvIkRta kara diyA aura paramparAgata tithi vi0 sa0700 pratyakSa vA parokSa ullekha prApta hai / jinadAsa gaNi (I0643), kI embhavanIyatA kI puSTi karane kA prayatna mahattara, jinane apanI nandicUNi zaka 568 (yA 676 I.) kiyaa"| pa0 kailAzacandra zAstrI ne to svayaM akalaGka me pUrNa kI thI, apanI nizIthaNi me akalaGkakRta siddhitathA ukta zatAbdiyo ke anya jaina evaM jainetara vidvAno vinizcaya ko eka 'prabhAvaka zAstra kahate haiN| dvArA kiye gaye pArasparika ullekhoM Adi ke AdhAra para akalaGka deva kI kRtiyoM kA bhartRhari (560-650 unakA pUrvApara prakaTa karate hue yaha niSkarSa nikAlA ki I0), kumArilabhaTTa (600-660 I0) eva dharmakIti akalaGka sAtavI zatI I0 me hI hue haiN| kintu ina maba (635-40 I0 kI mRtiyoM ke sAtha tulanAtmaka adhyayana vidvAnoM ne akalavIya anuzruti ke himazItala evaM mAha- karane se lagatA hai ki jaise ye saba vidvAna prAyaH samasAmasattuMga vAle pakSo kA sparza nahIM kiyA aura na 643 I0 yika eva dArzanika kSetra meM sAkSAt pratidvandvI the-ve kI paramparAgata tithi kI aitihAsikatA para hI koI parampara AlocanA-pratyAlocanA karate pratIta hote hai| gadeSaNA kii| akalahU kI unake sAtha alpAdhika samasAmayikatA avazya ina mahAna AcArya se sambandhita mUla sAdhana sroto, rahI lagatI hai, kama se kama unake tathA akalaGka ke madhya anuzrutiyoM evaM AdhunikayugIna carcAo ke nirIkSaNa- Tokako se adhika parIkSaNa se nimnokta tathya ubhara kara sammukha Ate hai- akalaGka kI paramparAgata tithi, vi0 sa0 7 0 (yA ___akalaGkadeva umAsvAmi (prathama zatI I0) aura sama- 643 I.) kI mAnyatA kI prAcInatA kama se kama havI ntabhadrAcArya (2rI zatI I.) ke TIkAkAra suvidita hai, zatI I0 milatI hai| tathA vaha zrIdatta (la0 400 I0), devanandi-pUjyapAda bhuvanapradIpikA meM vaha tithi kali saM0 1125 piMgala (464-524), siddhasena divAkara (550-600 I0), pAtra- varSa ke rUpa me prApta hotI hai| eka lokAnuzruti ke anukesari (575-625 I.) aura mallavAdI (600)I. ke sAra kalisaMvata kA prArambha prathama nanda nareza ke siMhA Page #47 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jaina nyAya ke sarvopari prastotA-zrImad bhaTTAkalaMkadeva sanArohaNa se huA thA aura harivaMza purANa me surakSita hai"| isa viSaya meM aba tanika bhI sandeha nahI hai ki ina jaina anuzruti ukta ghaTanA kI tiSi vikramapUrva 425 sUcita 'pUjyapAda' se abhiprAya akalaha deva kA hI hai| apanI karatI haiN| ataeva 1125 meM se 425 ghaTAne para vikrama dhavalA TIkA (780 I.) meM svAmi vIrasena ne bhI akavarSa 700 prApta hotA hai, aura usa varSa kA saMvatsara bhI laGkadeva kA mAtra 'pUjyapAda' nAma se hI smaraNa evaM piMgala hI thaa| ullekha kiyA hai tathA unake granthoM se uddharaNa diye hai"| 1128 I0 kI malliSeNa prazasti ke anusAra aka. akalaGkadeva eka mahAna saghAcArya the aura vaha devagaNa (yA laGkadeva ke eka kaniSTha sadharmA puSpasena the| jinake ziSya devasaMgha) se hI sambaddha the, nandi yA deziyagaNa se nhiiN| mahAnavAdI vimalacandra the jo ki 'zatrubhayaMkara' nAmaka unhe tathA unake uttarAdhikAriyo ko mukhyatayA vAtApI kisI nareza kI rAjasabhA se sambaddha the| vimalacandra ke ke pazcimI cAlukya narezo kA sarakSaNa eva rAjyAzraya praziSya paravAdimalla bhI bhArI vAdI evaM tAkika the aura prApta thA, aura ve eka pramiddha jJAnakendra ke adhiSThAtA unakA sambandha kRSNarAja nAmaka eka nareza se thaa"| jo rahe, jo cAlukyo kI rAjadhAnI vAtApI (bAdAmI) se vidvAna akalaGkako 8vI zatI I0 meM huA mAnate rahe, nAtidUra sabhavatayA ehola athavA ukta alaktakanagara meM unhoMne ukta donoM rAjAo ko bhramavaza rASTrakUTa govinda sthita thaa| ta0 (763-814 I0) tathA rASTrakUTa kRSNa dvi0 (884- akaladeva kA bhakta 'rAjana sAhasattuga' cAlukya 114 I.) ke sAtha kramazaH samIkRta karane kA prayatna nareza pulakezina dvi0 (606-42 I.) ke putra eva uttraakiyaa"| ukta paravAdimalla ne nyAyabindu para racita bauddha dhikArI samrATa vikramAditya prathama (642-81 I0) se vidvAna dharmottara (725-50I0) ke TippaNa para apanI abhinna pratIta hotA hai-'vikrama' zabda 'sAhasa' zabda kA TIkA likhI hai| aura paravAdimalla ke eka prazi ya ko paryAyavAcI hai, aura vikramAka, sAhamAka, mAhasottaga jaise gujarAta ke rASTrakaTa vAyasarAya kakarAja ne zaka 743. viruda isa vaza ke, vizeSata vikramAditya nAmadhArI narezoM 21 I.) ke tAmrazAsana dvArA dAna diyA thA" | ataeva ke sAtha, usa kAla meM bhI tathA unakI uttarakAlIna ina paravAdimalla se sambandhita nareza rASTrakUTa kRSNa prathama kalyANIzAkhA ke samaya bhI, prayukta hue milate haiN| yaha (755-73 I0 hI ho sakatA hai"| isI prakAra, biba- bhI eka mAtA! kSita "zatrabhayaMkara" gaMganareza zrI puruSa muttarasa (726. rAjyArabha aba 8vI zatI ke dUsare dazaka me huA mAnA 7770) se abhinna hai| aneka gaga abhilekho meM isa jAne lagA hai, aura jisane ukta cAlukyo ko parAsta (parAnareza kA eka viruda 'aribhayaMkara', jo 'zatrubhayakara' kA bhUta) karake apanA rAjya eva zakti sthApita kI thii| hI paryAyavAcI hai, prApta hotA hai-svaya usake apane unakA 'sAhasattuga' viruda bhI apanAne kA prayatna kiyA rAjyakAla ke eka abhilekha me jo zaka 668 (I0 776) ho, athavA 'sAhamAMka' ko kucha parivartita krke| meM aMkita huA thA yaha viruda prApta hai"| isa abhilekha isI prakAra akalaGkIya anuzruti kA gajA himameM vimalacandra kA bhI ullekha hai aura ukta ullekha se zItala bhI kaliMga deza kA vaha nareza jo 'trikaliMgAdhipratIta hotA hai ki ukta AcArya AThavI zatI I0 ke madhya pati' kahalAtA thA, aura jo mUlata: boddha thA tathA jisake se pUrva hue hone caahie"| svaya ke athavA nikaTa pUrvaja ke samaya meM cInI yAtrI vI zatI I0 ke antima caraNa tathA 8vI zatI ke huenamAga ne 643 I0 meM kaliMga kI yAtrA kI thI, rahA prArambhika dazakoM ke kaI cAlukya abhilekho me devagaNa ke pratIta hotA hai / kaliMga deza ke hIraka-reNu taTa para sthita kinhI 'pUjyapAda' ke ziSyoM evaM praziSyo ke ullekha prApta ratnapura yA ratnasacayapura nAma kA eka nagara bhI usa yuga hote haiM aura ina pUjyapAda ko alaktaka nagara (vartamAna meM thaa| vahI una mahArAja himazInala ke samakSa akalaha maltema, mahArASTra meM) kA nivAmI rahA sUcita kiyA gayA deva kA vaha itihAsa prasiddha zastrArtha bauddha vidvAnoM ke sAtha Page #48 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 6 varSa 36, ki02 anekAnta hA thaa"| vastutaH akalaGka sambandhI anuzrutiyAM, 7vI kalaGkadeva kI pUrvAvadhi 643 I0 aura uttarAvadhi adhika zatAbdI I. ke madhya bhAga kA rAjanaitika itihAsa, usa se adhika 720 I0 ho sakatI hai| ve sunizcita rUpa se yaga kI dhArmika sthiti tathA anta sAmpradAyika sambandha sAtavI zatAbdI I0 ke uttarArdha meM sakriya rahe haiN| cInI yAtrI huenasAMga kA yAtrAvRtta, abhilekhIya sAdhya akaladeva kI bhAratIya darzanazAstra ke kSetra meM maba kA spaSTa saketa yahI hai ki bauddhAcAryoM ke sAtha aka- apratibha dena ke mUlyAMkana ke lie mahAkavi dhanaJjaya ladeva kA vaha itihAsa prasiddha vAda 7vI zatI I0 ke (lagabhaga 700 I.) kI nAmamAlA kA prasiddha zloka madhyottara eka-do dazako ke bhItara hI kisI samaya kaliMga paryApta haideza ke ratnasacayapura me huA thA, aura apane bhakta jisa pramANamakalaGkasya pUjyapAdasya lakSaNam / rAjan sAhamattuga kI sabhA me AcArya ne ukta vAda vijaya dhanaJjaya-kave. kAvya triratnamapazcimam // kA varNana sunAyA thA, vaha vAtApI kA cAlukya samrATa dhyAtavya hai ki isI 'nAmamAlA' kA eka padya svAmI vikramAditya pra0 (642.81 I0) hI thaa| vIrasena ne apanI dhavalA TIkA (780 I0) me bhI uddhRta anuthati ke anumAra akalakadeva ke guru kA nAma kiyA hai / isake atirikta svaya akaladeva ke 'pramANa ravigupta thaa| kyA Azcarya hai jo vaha guru cAlukya pula- sagraha' kA maMgala zloka AThavI zatI I0 se hI zilAkezina dvi0 ko ehola prazasti (634 I.) ke itihAsa lekho meM prayukta hone lagA aura havI Adi AgAmI prasiddha kavi ziromaNi tathA svaya rAjA ke zraddhAspada zatAbdioM me to itanA adhika lokapriya huA ki atyalpa ravikIti se abhinna ho| vaha bauddha vidyAlaya jahA aka- parivartana ke sAtha aneka zaivAdi jainetara zilAlekho meM laDU ne bauddha darzana kA adhyayana kiyA thA, cAlukya rAjya bhI prayukta huA pAyA jAtA hai / AcArya pravara akalaMkadeva me hI sthita kanherI kA prasiddha bauddha kendra rahA ho sakatA ke sampUrNa vyaktitva evaM kRtitva kA samujjvala pratIka vaha amara zloka hai :isa prakAra jaina nyAya ke sarvopari prastotA, vAdI- "zrImat paramagaMbhIra syAdvAdAmoghalAMchana / siMha, deva, devendra, pUjyapAda Adi virudadhArI zrImad bhaTTA- jIyAt trailokyanAthasya zAsanaM jina zAsanam // " ___sandarbha-sUcI 1. dekhie-jyo0 pra0 jaina jainAsormeja Apha dI hisTrI 6. vahI, 1138 I0 ke eka zi0 le0 (epI0 karNA.. Apha ensenTa iDiyA (dillI 1964), pR0 163 / bhA0 2, na0 97, pR0 17) me to inake viSaya me 2. vhii| kahA hai ki jo "jinazAsana prArambha se hI bedAga 3. dekhie-zobhAGka-1 (17 julAI 58) pR0 13-15, rahatA AyA thA, vaha aba aura adhika nirmala rUpa jahA hamane akalaka nAma ke bIsa vibhinna guruo kA me dedIpyamAna ho utthaa|' paricaya diyA hai tathA dekheM-nyAyakumudacandra, bhA0 1, 7. jIyAcciramalaGka brahmA laghuhabva nRpati varatanayaH / prastAvanA pR0 25 // anavaratanikhilavidvajjana nutavidyaH prazastajanahRdya / / 4. jyo0 pra0 jaina, pUjyapAda Apha dI cAlukyana rekArDasa' -dekhie hIrAlAla, kaiTe mainuSkriTsa bhUmikA pR. 26 janA enTIkverI, bhA0 16, na0 1, pR0 16 aadi| 8. dekhie, epI0 karNA0, bhA0 2, bhUmikA pR0 48, 84, 5. DA0 sa0 0 vidyAbhUSaNa, e hisTarI Apha dI meDi- phlITa, DAyanesTIja Apha kanArIja DisTrikTsa (pra. vala skUla Apha iDiyana lAjika, tathA nyAyakumuda- saM0), pR0 32-33; Ara0 narasiMhAcara, insa0 eTa candra, (bhA0 1 va 2) akalaka grathatraya eva tattvArtha zra0 be0 go0 (dvi0 saM0), bhUpikA / rAjavAtika kI prstaavnaaeN| tithyAMkita padya Page #49 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jaMna nyAya ke sarvopari prastotA - zrImad bhaTTAkalaMkadeva vikramAka zakAbdIya zatasapta pramAjuSi / kAlayatino bauddhavAdI mahAnabhUta // 1 6. ema0 e0 Ara0, 1623, pR0 15 (10vI zatI), epI0 karNA0 bhA0 2, na0 64, pR0 17 va na0 67 Adi / prathakAroM me prabhAcandra zrIcandra vAdirAja ajitasena, ajita brahma, zubhacandra Adi / 10. epI0 karNA0 bhA0 2, na0 67 pR0 27, 60 baM0 go0 insIka0 na0 54 Apha 1126 I0 / 11. hIrAlAla, keTa0 menukaTsa bhUmikA pR0 26 va 19 yaha kathAkoza aba bhA0 zA0 pITha se prakAzita hai| 12. dekhie, rAIsa, maisUra eNDa kurga, pR0 200 - 201 ema0 e0 Ara0, 1618, pR0 68 / 13. pramasti saha (ArA, 1942), 101 / 14. pITarasana riporTa na0 2, pR0 71. allekara, rASTrakUTAja eDa devara TAima, pR0 406 / 15. ka0 mekejI kalekzana Apha menuskripTma (kaMTa0, bha0 30 423-36) / 16.dI me jIvansa bhUmikA pR0 40 17. klAsIphAIDa kaMTa Apha tamila prinTeDabukma 1865 pR. 65-66 / 18. e skeca Apha dI DAyanesTIja Apha mAutha iMDiyA, pR0 73 / 16. insa0 eTa 50 ve0 go0 (baganora 1866 ), bhUmikA pR0 45, maisUra insakri0 10 56, papa rAmAyaNa, pR0 3 - rAIma ko tithi sUcaka zloka kA koI aisA pATha prApta huA pratIta hotA hai jisame mata pramAjuSi ke sthAna me 'saptarI nAdri' zabda rahe / kintu yadi ukta pATha me kucha satyAza hai to use vikrama saMvat kA varSa hI mAnanA ucita thA / arthAt vi0 sa0 777= san 720 I0, aura taba vaha akalakadeva kI antima uttarAvadhi kA sUcaka ho sakatA hai 20. isa tithi ko na mAnya karane vAloM meM ema0 ke0 Ayagara 855 I0 ke pakSa me rahe (enzenTa iMDiyA pR 269), Ara0 jI0 bhaMDArakara 770 I0 ke (riporTa 1886, pR0 31), sa0 ca0 vidyAbhUSaNa 750 I0 ke (hisTa0 meDi0 iDi0 lAjika pR0 26), nAthUrAma premI 537560 (jana hitaMcI bhA0 12 107 8) ke0 bI0 pAThaka 744-82 I0 ( enalsa bI0 o0 Ara0 AI0, bhAga 11, na02, pR0 153), allekara 700 I0 (rASTrakUTAja pR0 406), mahendra kumAra nyAyAcArya (nyAya ku0 ca0 bhA0 1, prastA0 ) 720-80 I0 ke pakSa me rahA / 21. DA0 sa0 ca0 vidyAbhUSaNa pUrvokta pR0 26 / 22. jarnala bhaDArakara o0ri0 i0 bhA0 11, na0 2, pR0 155 / san 1905 me hI madrAsa ke gavarnameMTa epIgepisTa ne rAmezvara mandira ke zi0 se0 me uricita 'sAha sattuga' kA Azaya rASTrakUTa danti durga meM ho sakatA hai / yaha sambhAvanA vyakta kI thI aura yaha bhI ki sabhayanayA akalakI anubhUti kA sAhasattuma bhI vahI nareza hai (epI riporTa, madana sarakila phAra 1905, pR0 49) isa tithi rahita hita evaM truTina abhilekha ko jo danti ke samaya se kama se kama do sau varSa pazcAt akita karAyA gayA thaa| DA0 bI0 e0 sAlatora ne apanA AdhAra banAkara sAhamatuga kA samIkaraNa rASTrakUTa dantidurga ke sAtha kara diyA (dI eja Apha guru akalaka-anaMta bAmbe hisTorikala gomAvarI 060 10-13) / 1 23 anekara pUrvaka pR0 406, upAdhye, jarnala bhaDArakara o0 ni0 I0 bhA0 18 pR0 164 / 24 ema0 zrIka zAstrI 645 I0 - (jarmana bhaMDArakara bI0 vi060 bhA0 12 203 0255), 0 jugalakizora mukhtAra - 640 I0 (svAmI samantabhadra, pR0 125) e0 ena0 upAdhyeya, 7vI zatI I0 kA antima pAda (jarnala bhaDArakara bhA0 18, pR0 164, phu0 no0)| 25. nyAyakumudacandra bhAga 2, prastAvanA / 26. vahI, tathA usI ke prathama bhAga ko, akalaka-pranthatraya kI va rAjavAtika kI prastAvanAe esa0 sI0 copAla kI parIkSAmukham kI bhUmikA, pAThaka evaM vidyAbhUSaNa ke pUrvokta sadarbha Adi / 27. vhii| 28. bar3I [zeSa pR0 12 para] Page #50 -------------------------------------------------------------------------- ________________ "rUpazataka" eka anUThI prAdhyAtmika kRti I mere pAsa 'banAramI vilAsa' kI eka prAcIna hastalikhita poSI hai jo 22 se0 mI0 lambI 14.1/2 se0 mI. cauDI hai| yaha tIna caraNo me likhI gaI hai ataH tIno kA lipikAla bhinna-bhinna hai| prathama caraNa me kavivara banArasIdAsa kRta "samaya sAra kalaza nATaka" hai jo kArtika sudI tRtIya guruvAra sa0 arkAdAgatya tyaSTi (sabhavata. 1700 ho saSTa nahI samajha sakA) ko zrIlAbhavarddhanamuni ne lipi kI dvitIya caraNa meM amRtacada svAmI kI samayasAra kI saMskRta TIkA hai jo mAgha sudI ravi vAra sa0 1723 me pa0 paramAnada ne lipi kI aura tRtIya caraNa me kavivara banArasIdAsa kRta sabhI racanAe 'banArasI vilAsa' ke nAma se akita hai jo kArtika sudI 14 sa0 1732 me pa0 paramAnada ne lipi kI / inakI lipi baDI sundara aura suvAcya hai, pRSTha mAtrA kA prayoga kiyA gayA hai, lAla syAhI bhI prayukta hai| aMtima caraNa kI lipi me prati patra 33 paktiyA hai tathA pratyeka pakti me 27 akSara hai / isa pothI kA sabase bar3A mahatva yaha hai ki kavi banArasIdAsa eva pa0 rUpacandra jI kI mRtyu ke bAda kramaza 32 aura 26 varSa bAda kI likhI huI hai / ata anya pothiyoM kI apekSA adhika prAmANika aura vizvasanIya kahI jA sakatI hai| isI pothI ke prathama aura dvitIya caraNa ke bIca khAlI chUTe kucha patro me se tIna patro arthAta pAMca pRSTho para prastuta "rUpapada zataka" nAmaka zreSTha kRti akita hai / yaha kRti 'bihArI zataka' ke doho kI bhAti bar3I gaMbhIra aura artha paraka hai, cUMki 'bihArI zRgArI racanA hai ataH hindI me paryApta prasiddha ho gaI hai aura yaha AdhyAtmika rasa se sarAbora hai ata ise utanI adhika khyAti na mila skii| isake dohe satasevA ke doharo kI bhAti choTe para atyadhika gaMbhIra aura AdhyA ka C zrI kundanalAla jaina prinsipala tmika hRdaya ko bhedane vAle hai| yadyapi kavi rUpacada jI ne apane zataka me apanA paricaya nahI diyA hai ataH spaSTa rUpa se kucha kahanA kaThina hai para cUMki 'banArasI vilAsa' ke bIca ke patroM meM ise sthAna prApta hai aura rUpacaMda nAma se alakRta hai ataH yaha nirvivAda rUpa se kahA jA sakatA hai ki yaha kRti kavivara banArasIdAma ke gurU pa0 rUpacada jI dvArA racita hai, isa kRti ko kinhI pothiyoM meM 'dohA zataka' yA 'paramArtha zanaka' nAma se bho ullekha kiyA hai para 'rUpa zataka' yA 'rUpacada zataka' ke nAma se yaha pahalA hI ullekha dekhane ko milA hai| pUrvavartI vidvAna sva0 paM0 nAthUrAma jI premI tathA zrI kastUracA jI kAsalIvAla rUpacaMda nAma ke do vidvAna mAnate hai eka rUpacaMda dUsare rUpacaMda pADe / para, paravartI vidvAna sva0 pa0 nemIcaMda jI jyotiSAcArya tathA sva 0 pa0 paramAnada jI zAstrI ina donoM ko eka hI vyakti mAnate haiN| 'ardhakathAnaka ke prakaraNo se bhI yahI jJAta hotA hai ki dono eka hI hai; kahI unhe rUpacaMda tathA kahI unheM pADe upAdhi se alakRta rUpacada likhA hai| kahI pa0 rUpacanda bhI likhA hai / ve sa0 1660 me Agare padhAre the aura tihUnA ke maMdira me Thahare the, ve dariyApura (bArAbaMkI) bhI gaye the| yahI rUpacaMda jI kavivara banArasIdAsa ke parama AdaraNIya guru ye inhIM dvArA gomaTTasAra ke pravacana aura upadeza suna banArasIdAsa jI digambarasva kI ora AkarSita hue the aura 'samayasAra nATaka' jaisI sarvotkRSTa AdhyAtmika kRti jaina hindI sAhitya ko samarpita kara ske| isake atirikta banArasIdAsa jI kI aura bahuta sI choTI moTI racanAe hai jinakA saMkalana saM0 2001 me zrI jaga jIvana ne 'banArasI vilAsa' nAma se kiyA hai| Page #51 -------------------------------------------------------------------------- ________________ "rUpazataka" eka anaThI AdhyAtmika kRti kambita indrI sukha lage viSaya viraha tubhAi // 3 // viSayana sevata hU bhalaM tisanA to na bujhAi | / pa0 rUpacanda jI kA janma kuha deza ke salemapura nAmaka grAma me sa0 1640 ke lagabhaga huA thA, ye garga gotriya agravAla the isake bAbA mAmaTa aura pitA kA nAma jyU vArA jala pIvana bAI tisa adhikAi (4) bhagavAnadAsa thaa| bhagavAnadAsa ko do patniyA thI jiname tisanA upazama kArane viSayana sevata Ai / se eka se brahmadAsa nAmaka putra kA janma huA thA aura mRga vapurA pyAsani mare jyu jala dhokho khAi |5| dUsarI se harirAja, bhUpati, abhayarAja, kIrticanda aura rUpa- cetana tuma bharamata bhae rahe viSayasukhamAni / baMda ye pAca putra utpanna hue the yahI rUpacaMda jI hamAre jyo kapi zIta biyA maraM tApa gujA Ani |6| 'rUpa zataka' yA 'rUpacaMda zataka' ke kartA hai| cUMki rUpa- vipayana sevata dukha bharja sukha va tihAre jAni / cada jI jaina siddhAnta ke marmajJa vidvAn the aura bhaTTArakIya asthi carbAni nija rudhira te jyu saca mAna strAna // 7 // paramparA se sabaMdhita ata inhe 'pADe' kI upAdhi se jina hI vipayana dukha diyo tinIlA ghA the alakRta kiyA gayA thaa| inakI mRtyu sa0 1664 meM ho gaI thii| inakI kaI vanAe upalabdha hai jo AdhyAtma rasa se pagI huI hai aura saiddhAntika carcAo kI agAdha bhaDAra hai / 1. rUpa (pada) ka (dohA zataka paramArtha dohA zataka, dohA paramArtha ityAdi) 2. gIta paramArtha yA paramArthI gIta 3. adhyAtma sarvayA 4 khaTolanA gIta 5. pacamagala yA maMgala gIta prabandha 6. phuTakara pada 7 paramArtha hiMDolanA 8 tatvArtha sUtra bhASa TIkA 9 neminAtha rAso 10 AdhyAtmika jakaDiyA 11. samavazaraNa pUjA pATha 12. paMca kalyANa pUjA pATha aadi-aadi| inameM se antima do kRtiyA samkRta kI supuSTa racanAe hai| rUpacaMda kRta samaya mAra bhASA kA bhI ullekha milatA hai para yaha racanA sa0 [1700 kI hai ata yaha koI dUsare rUpacaMda hoMge kyoMki prastuta pa0 rUpacaMda jI kA dehAvasAna to ma0 1668 me hI ho gayA thA / prastuta 'rUpa zataka' bahuta hI sundara aura sarasa hai dohA jaise choTe chada meM kavi ne AdhyAtma eva nizcaya vyavahAra Adi nayo kI saMddhAtika carcA kA baDI gabhIratA pUrvaka citraNa kiyA hai| par3hakara mana praphullita ho jAtA hai, Aie Apa bhI isakA rasAsvAdana kreN| bohA atha rUpa zataka likhyate / apanI pada na vicAra ho aho jagata ke rAi / bhava bana chAya kahA rahe zivapura sudhi bisarAI |1| bhava vana cetana basata hI bIte kAla anAdi / aba kina para sabhAri ho kita duHkha dekhata yAdi // 2 // parama atindrI sukha suna tuma gayau su bhulaai| mAtA mAre bAla jyAM vaha uTi paga lapaTAi || vipayana sevana dukha bane debahu kina jIu joi / khAja khujAvata ho bhalaM phira dukha dUnI hoi // 6 sevana viSaya lage bhale anta karahi apakAra / durajana jana ko prIti jyo jaba taba hoi vikAra | 10| sevana hI madhure viSaya karUe hIhi nizAna vipaphala mIThe khAta jyu janna harahi nija prAna // 11 // vi viSaya tuma Apuna lIyo anartha vimAhi / Adhi rahe jyAMmi koThA mAhi 120 cetana tuma DahakAi de viSaya sukhani baurAI / ratana liyo misu pAsa taM jyo kachu ika de mAi // 13 // lAgata viSaya suhAvane karata ju tinamo keli / cAhata ho tuma kuzala po bAlaka pani sau kheli |14| yina sevana sukha nahIM kaSTa bhane hI ho cAhata ho kara cInI nilo // 15 // dekhi viSaya suhAvane cAhata hai sukha saI ju bAlaka vipaphala bhI baraje para haMsa ne 16 viSayana ke dukha jarata ho viSayana hI so raga / dIpaka dekhi suhAvanI jyU haTa jarata pataga / 17 cetana tuma ju parama duHkhI tAta viSaya suhAta / bhUkha marata jyu svAda se mUDa karelA khAta // 1 vipayana mana meM rAkhike rahe pratIti bhAni / ghara bhItara jyu phani base jaba taba pUrI hAni // 19 // vipaya bhilAva na chavi kriyA karata mana bhAi ghara hI maiM baTavA para bAhira rAkhata kAya // 20 // biSayana kI paranIti meM sobata kahA na cIta / Page #52 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 10, varSa 36, ki02 anekAnta ghara ju tumhArI lUTiyo jAgata kAhi na mIta // 21 // bhAjana sagi salila tapa jyoM pAvaka AtApa 36 / viSayana kI manamA kiye hAtha para kachu nAMhi / kSIra nIra jyu mila rahe ko na kahai tana aura / jyo seMvala sevai suA uDe tUla phala mAhi // 22 // cetana tuma sA majhatana hI hota mila meM cora / 40 // jaisI cetana tuma karI aimI kara na koy| bhinna bhayo bhItara rahe bAhara milyo to kAi / viSaya sukhani ke kArane baiThe marvasa khoya // 23 // para paratIti na mAniye zatru na cUkai dAva / 41 // cetana marakaTa mUDha jyo vAdhyo paraso mohi / para kI sagati tuma gahai khoI apanI jAta / viSaya gahana chUTa nahI mukata bAta kaise hohi / 24 / ApA para na picha, na ho rahe pramAdani mAta / 42 / cetana tuma ju par3ha suA, laTake bhavadruma kUli / sahaja prakRti tuma paraharI pakarI para kI vAni / viSaya karahi kina chaDihI kahA rahe bhrama bhUli / 25 // prakRti phira jaba puruSa kI hoi sarvathA hAni / / sukha laga viSaya bhajI bhale sukha kI bAta agAdha / jo kachu kara so para kara kara tuhArI chAha / kAjI piye na pUjiye surahi dUdha kI sAdha / 26 / dopa tumhAre sira caDha tuma kachu samajhata nAhi / 44) nija sukha chata sevata viSa cetana yahI samAna / paramo saga kahA kiyo para sau Athava hoi| ghara paMcAmRti chaDika mAMgata bhIkha ayAna / 27 / savara para ke pariharai viralA bUjha koDa / 45 // sukha svAdhIna ju parihara viSayani pari atirAga / para sajogatai badha hai para viyoga te mokha / kamala sarovara chaDika ghaTa jala pIvai kAga / 28 / cetana para ke milana me lAgata hai saba dopa / 46 / sevata vipaya anAdi te tisanA to na bujhaai| cetana tuma ju sujAna ho jaDa so kahA saneha / jyu jalate saritA pati Idhana sikhi adhikAi / 26 / jAna ajAnahi kyo mila mere mana sadeha / 47 // cetana sahajahi sukha binA yaha tisanA na bujhAI / apano hI apano bhalo aura na apano koi / megha salila bina Umate grISama tapati na jaai|30| kokila kAga ju posiye kAga na kokila hoI / 4 / cetana tumahi na bUjhIe karata videza vihAra / sva para viveka hai nahI tume para so kahata ju Apa / tAkai kahA aba cAhiyai jArka ratana bhaDAra 31 // cetana mati vibhrama bhaI rajju viSa jima sApa / 46 / cetana tumahi kahA bhayo ghara chAr3e behAla / cetana tuma besudha bhae gayo apanapo bhUli / saMga parAye phirata ho viSaya sukhani ke khyAla / 32 / kAhU tere sira mano melI mohana dhUli // 5 // baDe kare tuma dhApiyaU karata nIca ke kAma / mohe mama tuma Apako jAnata ho para darva / para ghara phirata ju laghu bhaye bahuna dharAe nAma // 33 // jyo janamA tU kanaka ko kanakahi dekhe sarva // 51 // apane hI ghara saba bar3e para ghara mahimA nAhi / bhrama teM bhUlyo apanapo khojata kina ghaTa maahi| siva ke aru bhava ke na rahe phera kitI iha mAMhi / 34 // bisarI vastu na kara caDhe jo ghara DhUr3hahi nAhi / 52 / siva char3e bhava hI mate aba hai tuhAro gyAna / ghaTa bhItara so Apa hai tumahi nahI kachu yAdi / rAja taja bhikSA bharSa so tuma kiyo kahAna / 35 // vastu muThi meM bhUlika ita uta khojata vAdi / 53 / cetana tuma prabhu jagata ke raMka bhae bilalAta / pAhana mAhi suvarna jyu dAru viSa huta bhoja / baiThi cauka taji cATa ho tina sau kyu na lajAta / 36 / tyu tuma vyApaka ghaTa viSa dekha karo kina khoja / 54 / cetana tuma ho kahA sadI ratna traya nidhi daadi| puhupani viSa suvAsa jyauM tilani viSa jyu tela / rahe dIna hui kRpana jima kahA vaha phala sAvi // 37 // tyu tuma ghaTa meM rahata ho jina jAnahu yaha khela // 5 // prathama aceta aru asuci jo kara mile meM hAni / darzana jJAna caritra maya vastu basai ghaTa mAhi / cetana tana meM basata ho kahA bhalAI jAni // 38 // mUrakha marama na jAnahI bAhira khojana jAhi // 56 // tana kI saMgati jarata ho cetana du:kha so Apa / darzana zAna caritra maya vacanahi mAtra visesa / Page #53 -------------------------------------------------------------------------- ________________ "pazataka" eka anUThI mAdhyAtmika ruti dahana pacana aru tapana jyoM aginihi Ahi asesa 1571 vivahAra naya suvastuhi chinaka artha paryAya 75 // darzana vastu ju dekhie aru jAni ye mugyAna / nizcaya naya jo vastu hai zAyaka rUpI ek| cArita thiratA tahi viSa tihuM pragaTa nirabAna / 58 / darzana zAna caritra ke vyavahAra su aneka 76 / ratnatraya samudAya bina, sAdhya siddhi kahuM nAhiM / phAsa rahita rasa rahita hai gaMdha rahita ju rUpa / adha pagu a AlamI jude jarahi dI mAhi // 56 // aha pratIti ju mAnie vastu ju zAyaka rUpa 77 / darNana jJAna caritra ke gahiye vastu pramAna / amUrtIka ravabhAva ke nizcaya naya suvicAra / pogai bhArI cIkano jyo kacana pahicAna / 60 / mUrtIka sauM badha tI vastu kaha yo vyavahAra / 78) eka ja jJAyaka vastu hai mAdhiru sAdhaka soi / loka pramANa pradema te vastu sunizcaya rUpa / nira vikalapa doI mocie siddhi sarvathA hoi / 61 // sakucani pasarani deha mama so vyavahAra nirUpa 76 / darzana jAna caritra e tInU sAdhaka ruup| nizcaya naya naya parabhAva ko kartA bhoktA nAhi / jhAyaka mAtra ju vastu hai tAhi ko ju sarUpa / 62 / vivahAra ghaTa kAra jyo mukara bhugata tAhi / / prati viSayani prati mati virSa pratibhAsai jo koi|| muddha nirajana jJAna me nizcaya naya je koi / advitIya Anadamaya vastu pravAnahi soi / 63 / prakRti mila vyavahAra kI gagga nirUpi soi / / apane rama jyo lo na nijya vizva vipa cidrUpa / nizcaya mukata mubhAva nai vaMdha kaha yo vyavahAra / mRddha bodha Anada maya jAnahu vastu sarUpa / 64) evamAdi nai jugana ke jAnahu vastu vicAra / 2 / moma gayo gali mUmi meM jAgmi avara hoi| nizcaya naya paramatta jo aru apramana na hoi| purUSAkAra sujJAna me vastu na jAne koi|65|| gUna sagai vyavahAra ke pAvahi jAna kimora / 3 / vastU muddha cananya maya lipe chipe kaha nAhi / naya pramANa nikSepa ke parakhi gahI nija vastu / jadyapi nava navani milI mile na kAhU mAhi / 66 / cintAmani jya kara ca, tya kara gaI mamamta / 84 nana mana vacana agamya hai indrinane ho duuri| jahi dekhe gaba dekhie jAna maba jahi jAna / vastu su anubhava jJAna ke gamya kahai jina mUri 6 jahi pAye saba pAIe lehu tAhi pahicAna / / vastu sujAnahu jAhi viSa guna paraja saha bAsa / cetana ke paricaya binA japa tapa savai nirastha / aru jahA satata hI rahe thiti utpani binAsa 68 kana bina tuma khuma phaTakata Avai kachU na hattha / / sahabhAvI guna jAnie vasnu vidhAna ju koi| cetana ke paricaya nahIM kahA nae banadhAri / kramavartI paryAya hai vastu vikAra ju moi / 66 mAli vihUna kheta kI vRthA banAvana vAri / / upaje bina jo Upaja nAsai binu ju nmaaii| nA lagi sarvasa macata hai aru saba vipa kahAna / jaise kU taimo rahai vastu su prati paryAya 70 / jo laga cetana tatva hai nahIM kahU pahicAna / / nitya anityAdika vividha dharmamayI nara Ahi / binA natva paricaya lagana apagbhAva abhirAma / jhagarana vimanini rupika adha data vidhi taaii|71| tama aura rama cana hai amRna na bhAmyo jAma / 86 / naya vibhAga binu andha te kalapana jugata banAi / sunai paracAe anubhaye bAra bAra parabhAva / vastu sarUpani jAnihiM marata bahira mukha dhaai|72| kabahU bhUli na paranae jAyaka mRda subhAva / / anekAMta nai vAdinI jinavAnI ju rmaai| kahAM kahA mainaI tumheM mura nara pada kI riddhi| nitya anityAdika kathA nAke hirada mmaadd173| para kabahU bhUlina bhaI canana kebala siddhi / jinavAnI nai bheda ke thApi judo ika pakSa / anAdi daramana moha nai rahI na mamyaka dRSTi / tA binu muni jana moha kU lakha muvamnu alakSa 7 // cetana tAke tatva mo bhaI na kavaha dRSTi / / vijana paraje nitya jyo nizcaya naya mamavAya / jaba lagu moha na upamama maharjAha kara lhipaai| Page #54 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12, varSa 36, ki02 anekAnta taba lagu niramala diSTi binu tatva pichAna na jaai||3| rUpacaMda sadaguruna kI janu balihArI jaah| graMtha par3ha aru tapa tapai saha parIsaha sAhu / Apuna ve sivapura gae bhavyana paMtha dikhaai|10| kevala tatva pichAna binu hI kahuM nirvAhu / 14 / guru na lakhAI maiM lakhI vastu bhalI para dUra / cetana tuma ju anAdi se karma karbamahi pheTi / mana sarasI sama nAla jyUM sUtra raho bharapUra // 10 // samala amala jala jyo bhae sahaja subhAva hi meTi / 5 / iti rUpacaMda zataka samAptam / shrii| bheda jJAna aba kataka phala sadguru dayo lkhaad| ___ tIna patra pAMca pRSTha / lambAI 23 se0 mI0 cauDAI cetana nirmala tatva yaha samala vake taka thaai|16) 14 // se0 mI0 paktiyAM 33 akSara 27 (prati patra) guru bina bheda na pAiye ko para ko nija vastu / kAtika sudi tRtIya guruvAra saM0 arkAdAkRtyatyaSTi guru bina bhava sAgara viSa parata gahai ko hasta / 17 / lAbhavarddhana muni vyalikhata / jo guru guna bhedahi sahI to jana ho hama siddhi / tridvisaptadaze varSe (1723) mAgha sudI ravI lipi lohA kaMcana hoi jima kacana rasa ke biddha / paramAnadena / kArtika sudI 14 sa. 1732 varSe 10 guru mAtA aru guru pitA guru bAdhava guru mitta / paramAnandena likhata -zruta kuTIra, 68 kuntI mArga, hita upadesai kavala jyUM bikasAvai jana citta II vizvAsanagara, zAhadarA dillI-110032 pR0 7 kA zeSAMza] 26. dekhie, nyA0 ku0 ca0, bhA0 2, prastAvanA; mukhnAra, kAra, sakmesarsa Apha sAtavAhanAja, pR0 300, meDi. purAtana jaina vAkya sUcI, prastAvanA pR0 110; jainijma, pR0 41-42; janA enTIkverI bhA0 13, sanmati tarka, prastAvanA, pR0 35-36, jaisalamera na0 2, pR0 33; ema0 e0 Ara0, 1921, pR. bhaMDAra sUcI (baDodA), pR0 18 / san 676 I0 me 23-24 / hI racita jItakalpaNi kI zrIcandrasUri dvArA 38. dekhie hamArA lekha-pUjyapAda Apha dI cAlukyana likhita vRtti meM bhI ukta sadarbha prApta hai| rekArDama, jainA enTIkverI, bhA0 16, na0 1, pR0 30. epI0 karNA0, bhA0 2, na0 67, pR0 27-28; bhAga 16-20, bhA0 20, na0 2, pR0 1-8 / 8, na0 35, pR0 138-42 / 36. vhii| 31.bI0 e0 sAltora, meDivala jainijma, pR036-37, 40. dekhie-harivaMza purANa (2/31); bhaMDArakara kI epI0 karNA0, 2, na0 67, bhUmikA pR0 48 / sUcI, 1886, pR0 31; nyAyaku0 ca0, bhA0 1 va 2 tathA akalaMka granthatraya kI prastAvanAe / 32. vidyAbhUSaNa, pUrvokta, pR0 34, purAtana jaina vAkya sUcI, prastA0 pR0 186; varNI. abhigratha pR0 204 / 41. dekhiye, jyo0 pra0 jana-'dI trikaliMgAdhipati Apha 23. epI0 iMDikA, bhAga 21, na0 22, pR0 133 Adi / huenasAgsa TAimsa eDa kiMga himazItala Apha akalaka TreDIzana, jarnala yU0 pI0 hisTorikala sosAyaTI, 34. dekhie hamArA lekha.. 'paravAdi malla deva aura kRSNa bhA0 3, (nyU sIrIja), aka 2, pR0108-125 tathA rAja', zodhAMka-12 (31-8-61) pR0 36-42 / jJAnodaya, navabara 50 eva janavarI, pharavarI, mArca 35. epI0 karNA0, bhA0 4, nAgara 85, pR0 135-36 51 ke cAra ak| ____ tathA bhUmikA pR06, meDi0 jainijma, pR0 88, 155; 42. jyo0 pra. jaina, 'dI jainA sorseja'-pUrvokta, pR. 36. dekhie hamArA lekha--"vimalacandrIya anuzruti kA 183 / 'zatrubhayaMkara', zodhAMka 11 (1-6-61), pR0 2-4 / 43. dekhiye hamArA lekha-zodhAMka 4 (16 julAI 56) 37. iMDiyana enTIkverI, bhA0 12, pR0 16-21; bhA0 pR0 130-133 / 7 pR. 112; bhA0 30 pR0 106, DI0 sI0 sara. // iti // Page #55 -------------------------------------------------------------------------- ________________ svayaMbhU kI bhASA aura dezI tattva DaoN. devendrakumAra jaina dezI tattva kA prazna, svayabhU kI bhASA kA hI nahIM, sAmaNNa bhAsa chuDu sAvaDau samUcI bhAratIya Arya bhASA kA prazna hai| bhASA jaba kSara juDu Agama jutti kA vi ghaDau 3150 ca / rUpa (bola cAla ke rUpa) se akSara rUpa (likhita rUpa) me dUsarI jagaha unhone use dezI bhI kahA hai| AtI hai, taba yaha prazna uThatA hai ? likhita rUpa sthira sakkaya pAyaya-puliNA lakiya rahatA hai, jabaki bola cAla kA rUpa badalatA rahatA hai| desIbhASA-ubhaya-naDujjala, likhI gaI bhASA se bolI gaI bhASA, jaba bahuta dUra jA merI rAmakathA rUpI yaha nadI, saMskRta prAkRta ke par3atI hai, to vaha dezabhASA bana jAtI hai| bhAratIya Arya- pulino se alakRta hai tathA isake donoM kinAre dezIbhASA bhASA kA udgama, jisa bolI se huA, vaha bhAratamUlaka (apabhraNa) se ujjavala haiN| mbayabhU ne yaha bhI kahA hai ki AryoM kI apanI bolI thI, Avajaka AryoM kI bhASA mere vacana grAmya prayogo se rahita ho| isa prakAra unake bhArata IrAnI kI TahanI thI, yaha vivAda yahA aprAsagika sAmane AryabhASA kA pUrA pravAha krama thA, saMskRta prAkRta hai| vaha jo bhI rahI ho, usakA pahalA likhita rUpa apabhra za (deshii)| grAmya vacano se unakA abhiprAya una Rgveda kI sAhityika bhASA hai| pANini ne jisa bhASA janapada-boliyo se thA jo astitva meM A cakI thI. kA vyAkaraNa likhA, use unhone vedabhASA kI tulanA meM vastuta. ye bhApAe vidyApati ke zabdoM meM dezI vacana haiM. lokabhASA kahA hai| lokabhASA yAnI dezabhASA, lekina jo sabako mIThe lagate haiN| apabhraza aura dezI vacana ke vaha kSetrIya dRSTi se avibhAjita bhASA hai| bola cAla kI bIca 'apahaTTha' kI sthiti thii| tAtparya yaha hai. ki 'dezI bhASA badalatI hai, badalate-badalate likhita bhASA se dUra jA tattva' AryabhASA kA sthAyI yA sthira tatva nahI, balki par3atI hai, to vaha phira dezI bhASA banatI hai, likhita rUpa usake niratara vikAsa kI sthitiyoM kA sUcaka tatva hai| grahaNa karane para, vaha prAkRta kahalAtI hai aura purAnI maskRta prAkRta aura apabhra za, isI dezI tatva se astitva likhita bhASA saMskRta / 'kRta' (kI gaI) bhASAe dono meM AI mAnama bhApAe hai ! mvayabhU kI bhASA me 'deshiihaiN| eka saMskAro se badhI huI, dumarI bolane vAlo ke naca' kA yahI artha honA caahie| nIce, kucha zabdoM kI sahaja vacana vyApAra ke adhIna / prAkRta kSetrIya rUpa se vyutpaniyA dI jA rahI hai, unase spaSTa hogA ki kima vibhakta hotI hai, zaurasenI prAkRta, ardhamAgadhI aura prakAra kAla aura kSetra ke dabAva se parivartana ke sAMce meM mAgadhI, usakI ye tIna kSetrIya ikAiyA haiN| likhita rUpa DhahA kara zabda kSara se akSara, aura akSara se kSara banate meM prAkRteM sthira hotI haiM taba bolacAla kI prakriyA meM ve hue, Adhunika bhAratIya AryabhASAo naka cale Ae haiN| nae dezI rUpa grahaNa karatI hai, jinakA eka likhita mAnaka pAhavA-atithi ke artha me, yaha zabda hindI pradeza ke rUpa apabhraza hai, apabhraMza kA artha hai aura Age vikamita alAvA, pajAbI gujarAtI marAThI Adi bhASAo me Aja yA bar3hI huI bhASA / saMskRta prAkRta aura apabhra za kI yaha bhI prayukta hai, jo saskRta prAghUrNaka se vikamita hai| pahacAna, zramaNo brAhmaNo ke sakucita dRSTikoNa se pare, prAghUrNaka-pAhuNNaa pAhuNa-pAhuna / svayaMbhU ne isakA eka vizuddha bhASA vaijJAnika pahacAna hai| svayaMbhU ne isa prayoga kiyA hai| bhASA ko sAmAnya bhASA kahA hai : rayaNaura ho Aiu pAhaNau / 10 ca 1016 Page #56 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anekAnta ratnapura se pAhunA aayaa| Atma samarpaNa kI vidhi batA rahA hai :paMja-Adhunika hiMdI meM paMja pracalana meM nahI hai. "dasana gahahu tRNa kaMTha kuThArI, madhyayugIna hiMdI meM isakA prayoga adhika thaa| parijana saMga sahita nija nArI // vyutpatti hogI-pratijJA-paijja-peja / sAdara janaka sutA kari Age paija karevi gau dasa loyaNu (pa0 ca) ehi vidhi calahu saba bhaya tyAge" rAvaNa pratijJA kara calA gyaa| rAvaNa, tuma dAMtoM me tinakA lo, aura kaTha me kuThArI, 'citaura calI paija ke dUtI', padamAvata tathA arijano ke sAtha apanI nArI (patnI) lo| phira dUtI pratijJA kara, cittaur3a ke lie calI ! Adara pUrvaka janaka putrI sItA ko Age karo saba prakAra vAti-dAti zabda kA prayoga kabIra ne kiyA hai| kA bhaya chor3akara isa prakAra clo| svayabhU aura tulasI"sataguru sAna ko sagA dAsa ke bIca lagabhaga 700 varSa kA antara hai, phira bhI, sodhI saIna dAti," dono ke muhAvaro me samAnatA hai| kuThAra kA artha kuThAra TIkA kAra, dAti kA dAtA artha karate hue likhate haiM- hai, paggai yA kucha aura artha karanA ThIka nhii| madhya yuga sadguru ke samAna koI sagA nahI hai, aura sodhI yAnI Izvara meM apanI hAra mAnane kI yahI vidhi thI! ke khojI ke samAna koI dAtA nahI hai| prazna hai Izvara ahibAta kA artha, hiMdI TIkAo me saubhAgya kA khojI dAtA kaise huA ? dAtA to Izvara hI ho sakatA milatA hai| prazna hai yaha artha kaise huA-ciru ahivAta, hai 'vAstava meM dAni' saMskRta dAtRtA se banI bhAva vAcaka asIsa hmaarii"| vastutaH ahivAta ke mUla me avidhasajJA hai| svayaMbhU ke pa0 ca0 meM ullekha hai 'NaM datti vAtva zabda hai| avidhavAtva-aihavatta-ahivattavivajjiu kiviNa dhaNu' mAno dAna se rahita kajUsa kA ahivAtta ahibAtA / ahibAtA, yAnI tumhArA pati dhana ho| vyutptti-daatRtaa-dttiaa-dtti-daati| hamezA banA rahe / isI prakAra zodhi zuddhi kA tadbhava hai| ata: kabIra kI jauhara karanA-jauhara karanA aura jauhara dikhAnA ukta ardhAlI kA artha hogA sadguru ke samAna koI sagA do alaga-alaga muhAbare haiM, hiMdI me inake bAre meM nahI hai, aura zodha (Izvara kI khoja) ke samAna koI bhrama hai| pahale mUla meM saMskRta jatugRha zabda hai, jabaki dAti, dene yA samarpaNa kA bhAva nahI hai| dUsare meM phArasI jauhara (sAhasa, ratna) zabda hai / jatugRha kaMTha kuThAra-'kaMTha kuThAra' ke vicitra artha mAnama kI yAnI lAkSA gRha / prAcIna bhArata me zatru ko dhokhe se mArane TIkAo me milate hai / svayabhU kA avataraNa hai :- ke lie jatugRha kA upayoga hotA thA jo vibhinna rAsA'daMta tiNaNe kaTha kuThAreM yanika dravyo se banA hotA thaa| mahAbhArata aura svayabhU Namiu NarAhiu viNayAcAre ke riTThaNemi-cariu me isakA vistRta varNana hai / vyutpatti isa prakAra hai, jatugRha-jauhara-johara-jauhara / hauM tuhArA evahiM kiMkarU johara karanA-sAmUhika agnidAha krnaa| saparivAra sakalattu saputtau' ri00 ca barAta aura janatarAjA virATa yudhiSThira ke mAmane AtmasamarpaNa kara madhyayugIna kavitA me 'barAta' aura janata donoM zabdo rahA hai / artha hai : kA prayoga hai, jo kramaza: varayAtrA aura yajJa yAtrA ke jisame tinake kA agalA bhAga dAMto meM hai, kaMTha me tadbhava haiM / hiMdI me barAta prayukta hai| svayabhU ne vara Atta kuThAra hai aise vinaya-AcaraNa me rAjA virATa jhuka gayA aura jaNNatta zabdo kA prayoga isI artha me kiyA hai| (aura bolA) maiM aba apane parivAra kalatra aura putra bhAratIya paramparA meM vivAha bhI eka yajJa hai| mAnasa sahita, tumhArA anucara hai| me vari AtA aura 'janeta' zabdoM kA prayoga hai| 'rAmacarita mAnama' meM aMgada rAvaNa ko rAma ke sAmane (zeSa pR0 15 para) Page #57 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAgalapura kI prAcIna jaina pratimAeM 0 DaoN0 prajayakumAra sinhA e . bhAgalapura', prAcIna camApura, jaina dharmAvalambiyoM ke me varNana hama pAte haiN| cInI yAtrI huenasAga' ne bhI lie eka mahatvapUrNa nagara hai| prAcIna jaina sAhitya meM isa nagara (cena po) kI samRddhatA kA varNana kiyA hai| isakA ullekha pramukha rUpa se milatA hai| yahAM bArahaveM aupapAtika sUtra meM isa nagara ke dvAra, prAsAda, udyAna evaM tIrthakara bhagavAna vAsupujya' jI kA janma tathA nirvANa tAlAboM kA ullekha hai| hA thaa| isI kAraNa teisaveM tIrthakara pArzvanAtha' jI vAsUnandi' kA mata hai ki aise sabhI sthAna, jahAM eva atima tIrthakara bhagavAna mahAvIra' ima nagara meM padhAre tIrthakara ne janma liyA, dIkSA lI athavA nirvANa kI the| pramukha jaina graya AcArAMga sUtra me isa kSetra kI rAja- prApti kiyA jaina mandira ke lie upayukta haiN| bhuvanadeva' naitika, sAmAjika tathA Arthika avasthA kA vistRta rUpa ne apane graMtha aparAjitapacchA meM likhA hai ki jaina madira (pR0 14 kA zeSAza) nagara ke bhItara hI bananA caahie| cUki bhAgalapura arthAta barayAtrA-baraAtta-varAtta-barAta / yajJa yAtrA- prAcIna campApura me bArahave tIrthakara bhagavAna vAsupujya jaNNa Atta-jaNNatta-jannatta-janeta / pacakalyANa ko prApta hue, ataeva yaha jainiyoM kA eka pajAbI meM barAta ke lie 'jaja' rAjasthAnI aura mahAna tIrtha bana gyaa| chaThI zatAbdI I0 pU0 me hI isa gujarAtI meM 'jAna' zabda AtA hai| jo yajJa se bane zabda nagara meM bhagavAna pArzvanAtha kI pratimA ko dantapura nareza hai| yajJa -jaNNa----jANa - jAna / pajAbI me yajJa-jaja karandaka ne sthApita kiyA thaa|" yahAM bhagavAna mahAvIra ---jaja / bArAtI kI jAnI aura jAjI kahate hai / isI ke ziSya mudharmana ke samaya me eka samRddha jaina bihAra thaa| prakAra dUlhA pIla savAra, daheja Dora Adi saikaDo zabda jo pUrNabhadra yakSa catya" ke nAma se vikhyAta thaa| taba se hai, jo AryabhASA kI dezI pravRtti se Adhunika bhAratIya nirantara jaina dharma iga nagara meM phailatA gyaa| jisakA AryabhASAoM meM prayukta hai, jinheM hiMdI ke kucha ati pramANa yahA ke aneka jaina madiro meM sakalita prAcIna jaina utsAhI samanvayavAdI vidvAn videzI mAna rahe hai, zabda pratimAe hai jo pratimA vijJAna kI dRSTi se atyanta mahatvahI nahIM, unhe, apabhra za, usakI tukAta zailI, dUhA, raDDA- pUrNa hai| baddha kAvya zailI yA paddhaDiyA badha meM videzI prabhAva sabase prAcIna pratimA bhagavAna AdinAtha" kI hai| (phArasI prabhAva) dikhAI denA hai| maubhAgya se svayabhU tIrthakara kAyotsarga mudrA meM khar3e hai / isakA vRtabaMdha jaTAjUTa aura puSpadata kA sAhitya prAcIna aura Adhunika ke bIca, atyanta prabhAvazAlI hai jo hame guptakAla kA AbhAsa detA eka prAmANika kar3I upalabdha hai| yadi yaha na hotI, to hai| inake sInA para akita zrIvatsa ciha, kadhe taka laTaye saba zabda videzI karAra de die gae hote, hama una kate hue lambe kAna, tathA kucita kezavalli, adhakhulI kaviyoM ke anugRhIta to hai hI, parantu unake bhI anugRhIta Akhe, mastaka para dono bhauho ke madhya meM gola TIkA tathA haiM jinhone unheM sajana kI preraNA dI aura unake sAhitya isakA nagna rUpa saba eka sAtha milakara eka mahApuruSa ke ko surakSita rkhaa| lakSaNa ko darzAte haiN| bhagavAna AdinAtha eka sAdhAraNa zAti nivAsa 110 upA nagara Asana para khar3e haiM jisake madhya me dharmacakra cihna ati idaura 452006 sundaratA se akita hai| inakA lAchana baila (vRSabha) hai Page #58 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 16, varSa 36, ki02 anekAnta jo caraNacaukI para bAyI ora mukha kiye baiThA hai| yaha bhagavAna AdinAtha kI eka caubIsI bhI kama mahatva. pratimA 96.5448.3 seMTImITara kA hai tathA halke grenAiTa pUrNa nahI hai| jina padmAsana mudrA meM eka kamala Asana patthara me khudA huA hai| yaha pratimA nissaMdeha pAcavI- para AsIna haiM / caraNa caukI ke madhya meM dharmacakra ke sthAna chaThI zatAbdI kI hai| isa pratimA me yakSa-yakSiNI kA para zAsana devI cakrezvarI svayam eka zizu ko goda meM akana nahI huA hai| liye baiThI hai / jinake eka ora lAMchana bala tathA dUsarI dUsarI jaina pratimA bhI bhagavAna AdinAtha kI hai jo ora eka hAthI hai| bhagavAna AdinAtha ke agala-bagala meM kAyotsarga mudrA meM hai| inake mastaka ke Upara trichatra do cAmaradhArI sevaka khaDe haiN| bhagavAna kA dhuMdhurAlA keza suzobhita hai jo caityadruma se AcchAdita hai inakA keza bhagavAna buddha ke uSNISa kI bhAMti hai| zrIvatsa cihna vinyAsa mAdhAraNa hai| jinake lambe kAna unake kadhe para nahI dIkha paDatA hai| jinake mastaka ke donoM ora do laTaka rahe hai / unakA AjAnabAhu tathA zrIvatsa cihna jaina vidyAdhara labe puSpahAra lie hue hai / caityadruma se AcchApratimA vijJAna ke anurUpa hai / inake dono ora chaha choTI dita trichatra jinake mastaka para suzobhita hai taiisa anya choTI pratimAe akita hai jiname Upara me dAyI ora zAsana tIrthakara padmAsana mudrA meM bhagavAna AdinAtha ke cAroM devI cakrezvarI tathA bAyI ora yakSa gomukha hai / ye dono ora atyanta sudaratA se akita kiye gaye hai| jinake lAchaNa kamala para samaparyakAsana mudrA meM baiThe hai| inake nIce spaSTa hai| yaha pratimA kAle basAlTa patthara meM utkIrNa donoM ora sambhavataH jinake mAtA-pitA haiM / caraNa caukI kapa ra kiyA gayA hai tathA isakA mApa 60436 seMTImITara hai| ke madhya meM dharmacakra hai jinake dono ora bhagavAna Adi bhAgalapura ke jaina mUrtikAroM ne paramparAgata 'yugaliyA' nAtha kA lAchana baila akita hai| yaha pratimA kAle tiyAnobhI kiyaa| 'gAliyA' jinako basAlTa patthara kI hai jisakA 25.44 15.3 seTImITara vidvAno ne yuga gomedha tathA zAsanadevI cakrezvarI kI saMjJA mApa hai ise sAtavI sadI kA mAnA jA sakatA hai| dI hai" pUrNa vikasita kamala para lalitAsana me virAjamAna bhagavAna AdinAtha kI padmAsana mudrA me baiThI pratimA hai| inhone sundara mukuTa AbhUSaNa Adi ko dhAraNa kiyA atyanta AkarSaka hai| jaina gratha viveka vilAsa" me vaNita hai| inake dAhine hAtho me eka-eka phala tathA bAyeM hAtha se vidhAna ke anurUpa isa pratimA kA akana kiyA gayA hai| pakar3e goda meM biThAye eka-eka bAlaka hai| inake nIce cAra bhagavAna AdinAtha atisundara trichatra ke nIce dhyAnamudrA meM anya bAlaka tathA bagala meM eka bAlaka baiThA hai| inake baiThe hai| inake vakSa para zrIvatsa cihna akita hai| isa Upara caityadruma ke Upara kamaladala para eka rAjasiMhAsana pratimA me jinake zAsana devI tathA yakSa kI anupasthita rakhA huA hai jisapara bhagavAna AdinAtha padmAsana mudrA meM mahatvapUrNa hai| bhagavAna AdinAtha kI vatabaMdha jaTAjaTa kadhe AsIna haiM / jinake maptaka ke pIche eka alaMkRta prabhAmaNDala taka laTakate lambe kAna tathA ghaMgharAle kezavalli pratimA- hai jisameM atisundara chatra akita haiN| kucha vidvAna jinake zAstra ke vidhAnoM ke anurUpa hai| bhagavAna AdinAtha nIce me AsIna yugalajor3I ko unakA mAtA-pitA mAnate mastaka ke ThIka Upara dono ora zAsana devI cakrezvarI tathA haiN|" aisI pratimA bihAra tathA bagAla pradeza meM kama yakSa gomukha kamaladala para AsIna haiN| yaha bihAra ke jaina saMkhyA me milatI haiN| yaha pratimA kAle basAlTa patthara me pratimA vijJAna me eka adbhuta kalAkRti hai| yaha pratimA utkIrNa hai / isakI sajIvatA hameM atyanta AkarSita karatI kAle basAlTa patthara meM akita hai tathA isakA mAra haiN| bihAra prAnta meM aba taka prakAzita yaha prathama yugaliyA 65 seMTImITara hai| yaha pratimA AThavIM zatAbdI kI hai| hai| isakA mApa 30.545.3 seMTImITara hai| caraNa caukI ke madhya meM dharmacakra tathA unake donoM ora do solahaveM tIrthakara bhagavAna zAMtinAtha kI pratimA baila, jo jinake lakSaNa hai sundaratA pUrvaka aMkita haiN| kalAtmaka dRSTikoNa se atyanta mahatvapUrNa hai| yaha kAlA Page #59 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAgalapura kI prAcIna jaina pratimAeM basAlTa patthara me utkIrNa hai tathA isakA mApa 61430.5 seMTImITara hai| bhagavAna zAMtinAtha padmAsana mudrA meM pUrNa puSpita kamala para AsIna haiN| kamalAsana do siMhoM ke pITha para sthira hai| jisake madhya meM eka dharmacakra akita hai / dharmacakra ke ThIka nIce bhagavAna zAMtinAtha kA lAMchana mRga atisundaratA pUrvaka banAyA gayA hai| mRga ke donoM ora do upAsaka darzAye gaye haiM / bhagavAna zAtinAtha ke Upara trichatra tathA usake donoM ora mAlAdhArI vidyAdharoM kA aMkana baDA sajIba hai| bhagavAna ke mastaka ke pIche citrita prabhAmaNDala prabhAvazAlI hai / isa pratimA ko atyanta mahatvapUrNa banAtA hai jyotiSka devoM kA (jina ke donoM ora) citraNa / jyotiSka deva hindU pratimA vijJAna ke navagraha haiN| isa pratimA meM sirpha ATha jyotiSa devoM-sUrya, soma, magala, buddha, bRhaspati, zukra, zani eva rAhu ko darzAyA gayA hai / bihAra prAta meM aba taka jJAta jaina pratimAo me yaha pratimA advitIya hai / uparyukta sabhI prastara pratimAye bhAgalapura ke zrI saMdarbha-saMketa 1. rAya caudharI, pI0 sI0 - bihAra DisTrIkTa gajeTiyara - bhAgalapura : ( paTanA-- 1662) pU0 566 ( kalakattA - 1914) pR0 73 8. pratiSThAsAra saMgraha - 3.3-4 17 campApura digambara jaina siddha kSetra maMdira, nAtha nagara meM sakalita hai| ye pratimAeM san 19145 I0 meM campAnagara ke eka sukhe tAlAba (sambhavataH rAnI bhaggara chaThI sadI I0 pU0 dvArA khudavAe gae tAlAba) se prApta huI thI tathA 1934 I0 ke bhayAnaka bhUkampa meM jaba inake lie banA maMdira dhvasta ho gayA taba nAthanagara ke pramukha digambara jainiyoM ke prayAsa se uparyukta maMdira me saMkalita kiyA gayA / " isake lekhaka ne uparyukta maMdira ke saciva zrI ratana lAla jaina binAyakyA, jinake saprayAsa se bhAgalapura kI jaina saMskRti kA dina dUnA rAta caugunA vikAsa ho rahA hai ke sahayoga ra anumati se ise vidvAnoM tathA zraddhAlu bhakto ke samakSa rakhane kA prayAsa kiyA hai| bhAgalapura meM jaina dharma jo chaThI sadI I0 pU0 meM hI apanI jar3a DAla cukA thA abhI bhI vikasita avasthA meM hai / - bihAra zikSA sevA haTiyA roDa, mohallA : tilakA mAjhI, bhAgalapura ( bihAra ) 6. aparAjita pRcchA - 176.14 10. caTarjI, e0 ke0 - kamprIhensibha hisTrI oNpha jainijma, ( kalakattA - 168, pR0 78 11. aupapAtika upAga pR0 10 12. yaha pratimA uttara gupta kAlIna hai| / 13. viveka vilAsa - 1.128-30 14. zarmA, bI0 ena0 - jaina pratimAyeM, (naI dillI1679), pR0 52 15. uparivat pR0 30 2. samavAyAga- pR0 67 3. bhagavatI sUtra -- pR0 223= .4 lAhA vI0 sI0 - mahAvIra : hija lAipha eNDa TicIgrasa ( laMdana - 1927), pR0 32-33 5. mizra, yu0 ki0 - sosiyo -- ikAnAmika eNDa poliTIkala hisTrI oNpha isTarna, (dillI - 1977 ) pR0 4 6. bIla0 esa0 - buddhiSTa rikaoNDasa oNpha dI besTarna 16. bhaTTAcArya, bI0 sI0 - dI jaina AikanogrAphI, (naI varlDa, khaNDa 1, pR0 161-62 dillI - 1978, navIna saMskaraNa) pR0 116 7. lAhA bI0 sI0 samana jaina kainonikala sUtrAja, 17. pATila, DI0 Ara0--dI eNTikyUriyana rimensa ina bihAra, ( paTanA - 1963) pR0 178 18. uparivat Page #60 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nAgaura tathA usameM sthita bhaTTArakIya di0 jaina graMtha bhaMDAra kI sthApanA evaM vikAsa kA saMkSipta itihAsa 0 DaoN0 pI0 sI0 jaina nAgaura kA aitihAsika paricaya aNahilapura pATana (gujarAta) ke zAsaka siddharAja vartamAna me nAgaura rAjasthAna pradeza kA eka prAnta jayasiMha ne 12vI zatAbdI meM isa kSetra para apanA adhihai jo usake madhya meM sthita hai| pahile yaha jodhapura kA kAra kara liyaa| jo bhImadeva ke samaya taka banA rhaa| pramukha bhAga thA / nAgaura isa jile kA pramukha nagara hai tathA mahArAjA kumArapAla ke gurU prasiddha jainAcArya kalikAla yahA~ kI bhUmi arddha registAnI hai| sarvajJa zrI hemacandra sUri kA paTTAbhiSeka samvat 1166 kI baisAkha sudI 3 ko yahI para huA thaa| rAmAyaNa kAlIna anuzruti ke anusAra pahile yahA~ isake bAda yaha nagara tathA kSetra vApisa cauhAno ke para samudra thaa| lekina rAmacandra jI ne agni bANa calA me calA gyaa| prAcIna samaya se hI yahA~ para choTA gaDha kara usa samudra ko sukhA diyaa| mahAbhArata ke anusAra banA huA thaa| jisake khaDahara Aja bhI upalabdha hote hai, isa pradeza kA nAma kurU-jAgala deza thA / maurya vaza kA cauhAno ne apane madhya meM hone ke kAraNa tathA lAhaura se zAsana bhI isa kSetra para rahA / vikrama kI dUsarI zatAbdI ajamera jAne ke rAste meM par3ane ke kAraNa yahA para durga se pAMcavI zadI taka yaha nAgaura kA adhikAMza kSetra nAga banAnA Avazyaka samajhA kyoMki usa samaya taka mahamUda vazI rAjAo ke adhIna rhaa| usI samaya se nAgaura gajanavI ke kaI bAra AkramaNa ho ca ke the| nagara me nAgapura, nAgapaTTana, ahipura, bhujaganagara, ahichatrapura Adi vizAla durga kA nirmANa vi0 sa0 1211 me pRthvIrAja vibhinna nAmo se samaya-samaya para jAnA jAtA rahA / tRtIya ke pitA somezvara ke zAsana kAla me bananA prArambha kucha samaya ke lie isa pradeza para gaur3a rAjapUtoM kA zAsana haA thA jisakA zilAlekha daravAje para Aja bhI surakSita rahA / gaur3a rAjapUta kucAmana, nAvAM, mAroTha kI ora cale gae isalie vaha pUrA pradeza gaur3avATI ke nAma se jAnA san 1993 me pRthvIrAja cauhAna (tRtIya) kI hAra ke jAne lgaa| bAda yahAM para dillI ke sultAno kA adhikAra ho gyaa| bikrama kI 7vI zatAbdI me yahAM para cauhAnoM kA usI samaya yahA para prasiddha muslima santa tArakIna huA zAsana huaa| cauhAnoM kI rAjadhAnI zAkambharI (sAMbhara) jo ajamera vAle khvAjA moinuddIna ciztI kA ziSya thaa| thii| inake zAsanakAla meM yaha kSetra sapAdalakSa ke nAma se isakI daragAha para parakoTe ke bAhara ginANI tAlAba ke prasiddha haA / yahI kAraNa hai ki Aja bhI sthAnIya loga pIche kI tarapha banI huI hai| inakA ursa ke avasara para ise savAlakSa kahate hai| ajamera ke moinuddIna ciztI kI daragAha se cAdara kaba ____ isI bIca kucha samaya ke lie yaha nagara pratihAro ke para or3hane ke lie AtI hai| isI samaya se nAgaura adhIna A gayA / jayasiMha sUri ke dharmopadeza kI prazasti muslima dharma kA bhI kendra bana gyaa| me mihirabhoja pratihAra kA ullekha milatA hai| jayasiMha san 1323 ke eka zilAlekha ke anusAra isa kSetra sUri ne nAgaura meM 115 vi0 sa0 me isa grantha kI racanA para dehalI ke zAsaka phirojazAha tugalaka kA zAsana thaa| kii| phirojazAha ke zAsana meM hI digambara jaina sampradAya ke Page #61 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nAgaura tathA usameM sthita bhaTTArakIya vi0 maina anya bhagAra kI sthApanA evaM vikAsa kA saMkSipta itihAsa 19 bhaTTAraka dvArA saMvat 1390 poza sudI 15.ko dillI meM upalabdha hotI haiN| paM0 medhAvI ne nAgaura me hI raha kara vastra dhAraNa karane kI prathA kA zrI gaNeza huaa| usake saMvat 1541 meM dharmasaMgraha zrAvakAcAra kI racanA kI thii|' pUrva ve saba nagna rahate the| ina bhaTTArakoM kA muslima isameM phirojakhAna kI nyAyapriyatA, bIratA aura udAratA zAsakoM (bAdazAho) para acchA prabhAva thA isalie unheM kI prazaMsA kI hai| meghAvI bhaTrAraka jinacandra ke ziSya bihAra evaM dharma pracAra kI pUrI suvidhA thii| yahI nahIM the / isa grantha kI pratiyAM bhArata ke sabhI jaina grantha bhaMDAroM muslima bAdazAho ne inakI surakSA ke lie samaya-samaya me prAyaH pAyI jAtI hai| isI vaza ke nAgaurIkhAM navAba para kitane hI pharamAna nikAle the| usI samaya se dillI ke dIvAna parabatazAha pATanI hue the jinakA zilAlekha zrI gAdI ke bhaTTAraka nAgaura Ate rahe aura saMvat 1572 me digambara jaina bIsa panthI mandira me lagA huA hai| ina nAgaura me eka svatantrarUpa meM bhaTTAraka gAdI kI sthApanA parabatazAha pATanI ne eka bedI banavAI tathA usakI pratiSThA kI gyii| baDI dhUmadhAma se karAyI thI aisA zilAlekha meM likhA hai| ___ san 1400 I0 ke bAda nAgaura ko svatantra riyAsata cUne kI putAI ho jAne se pUrA lekha paDhane me nahI AtA sthApita huI jisakA sultAna' phirojakhAna prathama sultAna hai| thA jo gujarAta ke rAjavaza' se sambandhita thaa| jisakA sultAnoM ke zAsana ke patana ke pazcAt nAgaura para prathama zilAlekha 1418 e0 DI0 kA milatA hai| sultAna mugala samrATa akabara kA adhikAra ho gyaa| svaya akabara phirojakhAna ke samaya me mevADa ke mahArAjA mokala ne bhI nAgaura AyA thaa| usane ginANI tAlAba ke kinAre nAgaura para AkramaNa kiyA tathA DIDavAnA taka ke pradeza do mInAro vAlI masjida banavAI jo Aja bhI akabarI para apanA adhikAra kara liyaa| mokala ke lauTane para masjida ke nAma se prasiddha hai| isame akabara ke samaya kA zammakhA ke putra mujAhidakhAM ne isa kSetra para apanA adhi- phArasI bhASA kA zilAlekha lagA huA hai| kAra kara liyaa| zammakhA ne zamsa tAlAba bnvaayaa| jodhapura nareza mahArAjA gajamiha ke do putra the-bar3e zamsa tAlAba ke kinAre apane gurU kI daragAha tathA amarasiMha tathA choTe jasavantasiMha / amarasiMha bar3e akkhaDa masjida bnvaaii| isI daragAha ke prAMgaNa me hI zamsakhAM nirbhIka aura vIra the| jodhapura ke saradAra amarasiMha se tathA unake vaMzajo kI kabra banI huI haiN| isa tAlAba ke nArAja ho gye| unhoMne mahArAjA se milakara amarasiMha cAroM ora parakoTA banA huA hai| ko deza nikAlA dilA diyaa| amarasiMha zAhajahA~ ke mahArAjA kumbhA ne bhI eka bAra nAgaura para Akra darabAra meM gaye, zAhajahA~ ne unakI vIratA para khuza hokara maNa kiyA thaa| jisakA zilAlekha goTha mAMgaloda ke mAtA nAgaura kA pradeza inako jAgIra meM de diyaa| jI ke mandira me lagA huA hai| mahArAjA kumbhA ne rAjya amarasiMha ke pazcAtU zAhajahA~ ne indarasiMha ko ko vApasa purAne sultAna ko hI sauMpa diyaa| isI vaza meM nAgaura kA rAjA banA diyA / indarasiMha ne zahara me apane mujAhidakhA~, phirojakhA, japharakhAM, nAgaurIkhA Adi sultAna rahane ke lie mahala banavAyA jisakA ullekha mahala ke hue / ye sultAna muslima hote hue bhI hindU tathA jainadharma daravAje para sthita lekha meM milatA hai| ke virodhI nahI the| inake rAjyakAla me digambara jaina saikar3oM varSoM taka muslima zAsana meM rahane ke kAraNa bhaTTAraka tathA sAdhuo kA bihAra nirbAdha gati ke sAtha dharmAndha zAsako ne yahAM ke hindU eva jaina mandiro ko khUba hotA thA / usa samaya jainadhana ke bahuta se grantho kI raca- dhvasta kiyaa| mandiro ko masjido meM parivartita kiyA nAyeM eva lipi karane kA kArya saphala huaa| tatkAlIna gayA phira bhI nAgaura jaina saMskRti kA eka pramukha nagara prasiddha bhaTTAraka jinacandra (saMvat 1507 se 1571) kA mAnA jAtA rahA / siddhasena sUri (12vIM zatAbdI) ne bhI yahA~ Agamana huA thA jinake dvArA 1564 me prati- isakA pramukha tIrtha ke rUpa meM ullekha kiyA hai| jainAcArya SThita saikar3o mUrtiyA~ sampUrNa deza ke bar3e jaina mandiro me hemacandra sUri ke paTTAbhiSeka ke samaya yahA~ ke ghanada nAma Page #62 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAnukoti 20, varSa 36, ki02 ke zreSThi ne apanI apAra sampatti kA upayoga kiyA thaa| bhaTTAraka paramparA:13vI zatAbdI meM pethaDazAha ne yahAM eka jina mandira kA nAgaura kI paramparA meM nimna bhaTTAraka huenirmANa karAyA thaa| tapAgaccha kI eka zAkhA nAgapuriyA 1. bhaTTAraka ratnakIrti saMvat 1581 kA udgama bhI isI nagara se mAnA jAtA hai| 15vIM , bhuvanakoti // 1586 16vI zatAbdI meM yahA~ kitanI hI zvetAmbara mUrtiyoM kI dharmakIti , 1560 pratiSThAeM huii| upadezagaccha ke kakkasUri ne hI yahA~ zItala vizAlakIti nAtha ke mandira kI pratiSThA karAI thii| 5. , lakSmIcanda bhaTTArakIya vi0 jana zAstra bhaNDAra kI sthApanA evaM vikAsa- 6. , sahasrakIrti 1631 saMvat 1581, zrAvaNa zuklA pacamI ko bhaTTAraka ratna nemicandra 1650 kIti ne yahA~ bhaTTArakIya gAdI ke sAtha hI eka bRhad jJAna yazaHkIti 1672 bhaNDAra kI sthApanA kii| jinacandra ke ziSya bhaTTAraka 1160 ratnakIrti ke pazcAt yahA~ eka ke bAda dUsare bhaTTAraka hote 10. // zrIbhUSaNa 1705 rahe / ina bhaTTArako ke kAraNa hI nAgaura me jaina dharbha evaM 11. , dharmacandra 1712 sAhitya kA acchA pracAra prasAra hotA rhaa| mAgaura kA 12. , devendrakIrti 1727 grantha bhaNDAra sAre rAjasthAna meM vizAla eva samRddha hai| 13. surendrakIrti 1738 pANDulipiyo kA aisA vizAla saMgraha rAjasthAna meM kahI nahI 14. , ratnakIti dvitIya , milatA hai| yahA~ karIba 20 hajAra pANDulipiyoM kA saMgraha 15. jJAnabhUSaNa hai jinameM do hajAra se adhika guTake hai| yadi guTakoM meM candrakIrti saMgrahIta granthoM kI saMkhyA kama kI jAve to inakI saMkhyA padmanandi bhI 10,000 se kama nahI hogii| bhaNDAra meM mukhyataH sakalabhUSaNa prAkRta, apabhraza, saMskRta, hindI evaM rAjasthAnI bhASA meM sahasrakIrti nibaddha kRtiyAM sarvAdhika saMkhyA meM hai| adhikAMza pANDu anantakIrti lipiyA~ 14vI zatAbdI se 19vI zatAbdI taka kI haiM 21. , harSakIrti jisase patA calatA hai ki gata 150 varSoM se yahAM grantha 22. , vidyAbhUSaNa saMgraha kI ora koI dhyAna nahI diyA gyaa| isase pUrva 23. , hemakIrti yahA~ grantha lekhana kA kArya pUrNa vega se hotA thaa| sampUrNa 24. semendrakIrti bhAratavarSa ke zastrAgAroM meM saikar3oM aise grantha haiM jinakI 25. , munIndrakIrti pANDulipiyA~ nAgaura meM hI huI thii| prAkRta bhASA ke graMthoM 26. , kanakakIrti meM AcArya kundakunda ke samayasAra kI yahA~ san 1303 27. , devendrakIrti kI pANDulipi hai, isI taraha mUlAcAra kI san 1338 bhaTTAraka devendrakIrti nAgaura gAdI ke antima bhaTTAraka kI pANDulipi upalabdha hotI hai| kucha anupalabdha granthoM the| nAgaura gAdI kA nAgapura, amarAvatI, ajamera Adi meM varAga-cariu (tejapAla) vasudhIra cariu (zrI bhUSaNa), nagaroM meM bhI sambandha rahA hai tathA mahArASTra ke anya nagaroM samyaktva kaumudI (harisiMha) NemiNAha cariu (dAmodara), me jahA~ mAravAr3I vyApArI rahate the vahAM bhI ve jAyA jagarUpavilAsa (jagarUpa kavi) kRpaNapaccIsI (kalha) karate the| bhaTTAruka devendrakIrti ke pazcAt nAgaura grantha sarasvatI lakSmI savAda (zrIbhUSaNa) kriyAkoza (sukhadeva) bhaNDAra banda par3A rhaa| aneka varSoM ke bAda paM0 satIzake nAma ullekhanIya hai| (zeSa pR0 25 para) Page #63 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jainadarzana meM dravyAthika aura paryAyAthika naya 0 azoka kumAra jaina ema0 e0, zAstrI anekAntadRSTi jaivatatvadarziyoM kI ahiMsA kA hI eka hai aura vivakSita naya kI apekSA ekAnta hai / ataH naya ke rUpa hai jo virodhI vicAroM kA vastu sthiti ke AdhAra binA anekAnta sambhava nahIM hai|' sakalAdeza pramANa kA para satyAnugAmI samIkaraNa karatI hai aura umI anekAnta viSaya hai, vikalA deza naya kA viSaya hai pramANa samana ko dRSTi kA phalitavAda nayavAda hai| pramANa aura naya se viSaya karatA hai tathA usase hI naya prarUpaNA kI utpatti jIvAdi padArthoM kA adhigama jJAna hotA hai| pramANa vastu huI hai| sakalAdeza kyA hai ? kathaJcid ghaTa hai, kathaJcid ke pUrNarUpa ko grahaNa karatA hai aura naya pramANa ke dvArA ghaTa nahI hai, kathaJcid ghaTa avaktavya hai, kathaJcid ghaTa hai jAnI gaI vastu ke eka aza ko jAnatA hai| vastu ananta- nahI hai, kathaJcid ghaTa hai aura avaktavya hai, kathaJcid ghaTa dharma vAlI haiM / pramANa ke dvArA grahaNa kiye gaye padArtha ko nahI hai aura avaktavya hai, kathaJcid ghaTa nahI hai aura ekadaMza me vastu kA nizcaya karAne vAle jJAna ko naya avaktavya hai isa prakAra ye sAtoM bhaga sakalAdeza kahe jAte kahate haiM / jJAtA ke abhiprAya kA nAma naya hai|' pramANa ke haiN|" vikalAdeza kyA hai ? ghaTa hai hI, ghaTa nahIM hI hai, ghaTa dvArA prakAzita aneka dharmAtmaka padArtha ke dharmavizeSa ko avaktavya rUpa hI hai ghaTa hai hI aura nahI hI hai, ghaTa hai to grahaNa karane vAlA jJAna naya hai|' AcArya samantabhadra ne aura avaktavya hI hai, ghaTa nahI hI hai aura avaktavya hI hai, syAdvAda se gRhIta artha ke nityatva vizeSadharma ke vyaJjaka ghaTa hai hI, nahI hai aura avaktavyarUpa hI hai isa prakAra yaha ko naya kahA hai| naya' pramANa se utpanna hotA hai ata: vikalAdeza hai| sAtoM vAkya eka dharma viziSTa vastu kA pramANAtmaka hokara bhI azagrAhI hone ke kAraNa pUrNa pramANa hI pratipAdana karate haiM isalie ye vikalAdeza rUpa hai|" nahIM kahA jA sktaa| ata. jaise ghar3e kA jala samudraikadeza jaise zAstroM kA mUla akArAdi varNa hai, tapa Adi guNoM ke hai usI taraha naya bhI pramANakadeza hai apramANa nahI / vastu bhaNDAra sAdhu meM samyaktva hai| dhAtuvAda meM pArA hai vaise hI ke aneka dharmAtmaka hone para bhI jJAtA kisI eka dharma kI anekAnta kA mUla naya hai|" jo naya dRSTi se vihIna haiM mukhyatA se hI vastu ko grahaNa karatA hai jaise vyakti me unhe vastu ke svarUpa kA jJAna nahI ho sakatA aura vastu aneka sambandho ke hote hue bhI pratyeka sambandhI apanI ke svarUpa ko na jAnane vAle samyagdRSTi kaise ho sakate dRSTi se hI use pukAratA hai| anekAnta kA mUla naya hai| haiN|" adhyAtmazAstra me nayo ke nizcaya aura vyavahAra ye naya kA viSaya ekAnta hai isalie naya ko ekAnta bho do bheda prasiddha hai| nizcaya naya ko bhUtArtha aura vyavahAra kahate haiM aura ekAntoM ke samUha kA nAma anekAnta hai| naya ko abhUtArtha kahA gayA hai|" isI bAta ko mAilla ataH ekAnta ke binA anekAnta sambhava nahIM hai / jo vastu dhavala ne bhI kahA hai ki nizcaya naya aura vyavahAra naya pramANa kI dRSTi me anekAntarUpa hai vahI vastu naya kI saba nayo ke mUla bheda hai|" nizcaya ke sAdhana me kAraNa dRSTi me ekAnta svarUpa hai| yadi ekAnta na ho to jaise paryAyAthika aura dravyAdhika jaano| jaina adhyAtma kA eka binA aneka nahI vaise hI ekAnta ke binA anekAnta nizcaya naya vAstavika sthiti ko upAdAna ke AdhAra se nhii| ataH jaba sabhI anekAnta rUpa hai to anekAnta pakaDatA hai vaha anya padArthoM ke astitva kA niSedha nahI ekAntarUpa kaise ho sakatA hai| pramANa aura naya ke dvArA karatA jaba ki vedAnta yA vijJAnAdvaita kA paramArtha anya anekAnta bhI anekAntarUpa hai| pramANa kI apekSA anekAnta padArthoM ke astitva ko hI samApta kara detA hai| buddha kI Page #64 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 22,varSa 36, ki0 2 anekAnta dharmadezanA ko bhI paramArtha satya aura lokasaMvRtisatya ina yAthika ko milAne se nau naya haiM tathA tIna upanaya haiM ve do rUpa" se ghaTAne kA prayatna huA hai| jo naya AtmA haiM sadbhuta, asadbhuta aura upacarita / " zabda kI apekSA ko baMdha rahita aura para ke sparza rahita, anyatvarahita, nayoM ke eka se lekara asaMkhyAta vikalpa hote haiN| madhyama calAcalatA rahita vizeSa rahita anya ke saMyoga rahita aise ruci ziSyoM kI apekSA 7 bheda bhaTTAkalaGka deva ne batAye pAMca bhAva rUpa avalokana karatA hai use zuddhanaya jaano|" haiN|" jo una-una paryAyo ko prApta hotA hai yA una-una vyavahAra naya to aiA kahatA hai ki jIva aura deha eka hI paryAyo ke dvArA prApta kiyA jAtA hai vaha dravya hai|" sva hai aura nizcaya naya kA kahanA hai ki jIva aura deha ye aura para kAraNo se hone vAlI utpAda aura vyayarUpa donoM to kabhI eka padArtha nahIM ho sakate / " svasamayI paryAyoM ko jo prApta ho tathA paryAyoM se jo prApta hotA vyakti donoM nayoM ke vaktavya ko jAnatA hai para kisI eka ho vaha dravya hai|" jo sat hai vaha dravya hai|" vaha sat naya kA tiraskAra karake dUsare naya ke pakSa ko grahaNa nahI utpAda, vyaya aura dhrauvya se yukta hai| * guNaparyAya vAlA krtaa| vaha eka naya ko dvitIya sApekSa rUpa se hI grahaNa dravya hotA hai|" utpAda evaM nAzarUpa paryAyoM se rahita karatA hai| jisa padArtha meM jitane zabdoM kA prayoga hotA dravya nahI hotA aura dravya arthAt dhra vAMza se rahita paryAya hai umameM utanI hI vAcya zaktiyAM hotI haiM tathA vaha jitane nahI hote kyoMki utpAda nAza, sthiti ye tIno dravya sat prakAra ke jJAno kA viSaya hotA hai usameM utanI hI jJeya kA lakSaNa hai / jo nahIM chor3e hue apane astitva svabhAva zaktiyAM hotI haiN| zabda prayoga kA artha hai pratipAdana se utpAda-vyaya tathA dhrauvya se yukta hai aura ananta guNAkriyA / usake sAdhana donoM hI haiM zabda aura artha / eka hI tmaka hai, paryAya sahita hai use dravya kahate haiN|" akalaGka ghaTa me ghaTa pArthiva, mAtika, sat, jJeya, nayA, bar3A Adi deva ne naya ke do mUla bheda mAne haiM dravyAstika aura paryAanekoM zabdoM kA prayoga hotA hai tathA ina aneka jJAno kA yAstika / dravyamAtra ke astitva ko grahaNa karane vAlA viSaya hotA hai / ata: jaise ghar3A anekAntarUpa hai usI taraha dravyAstika aura paryAyamAtra ke astitva ko grahaNa karane AtmA bhI aneka dharmAtmaka hai|" anekAntAtmaka jIva kA vAlA paryAyAstika hai / athavA dravya ho jisakA artha haikathana zabdoM se do rUpa meM hotA hai eka kramika aura dUsarA guNa aura karma Adi dravyarUpa hI hai vaha dravyAthika ora yogapadya rUpa se / tIsarA koI prakAra nahIM hai jaba astitva paryAya hI jisakA artha hai vaha paryAyAthika / paryAyAthika Adi aneka dharma kAlAdi kI apekSA bhinna-bhinna vivakSita kA vicAra hai ki atIta aura anAgata cuki vinaSTa aura hote haiM usa samaya eka zabda me aneka arthoM ke pratipAdana anutpanna hai| ataH unase koI vyavahAra siddha nahI ho kI zakti na hone se krama se pratipAdana hotA hai ise sakatA aura vartamAna mAtra paryAya hI sat hai| dravyAthika vikalAdeza kahate hai parantu jaba unhI astitvAdi dharmoM kI kA vicAra hai ki anvayavijJAna anumatAkAra vacana aura kAlAdika kI dRSTi se abheda vivakSA hotI hai taba eka bhI anugata dharmoM kA lopa nahI kiyA jA sakatA ataH dravya hI zabda ke dharmamukhena tAdAmyarUpa se ekatva ko prApta akhaNDa / artha hai|" mAilladhavala ne bhI jo paryAya ko gauNa karake bhAva se yugapada kathana ho jAtA hai aura yaha sakalAdeza dravya kA grahaNa karatA hai use dravyAthika naya kahate haiM aura kahalAtA hai|" samantabhadra ne naya ke sAtha upanaya kA bhI jo dravya ko gauNa karake paryAya ko grahaNa karatA hai use prayoga kiyA hai|" akalaGka deva ne likhA hai sagraha Adi paryAyAthika naya kahate haiN| jo karmoM ke madhya meM sthita naya haiM aura usakI zAkhA prazAkhAyeM upanaya hai|" dravyA- arthAt karmoM se lipta jIva ko siddhoM ke samAna zuddha grahaNa thika aura paryAyAthika ye do hI mUla naya kaheM gaye haiM anya karatA hai use karmopAdhi nirapekSa zukha dravyAdhika naya kahate asaMkhyAta saMkhyA ko lie hue una dono ke hI bheda jAnane haiN| utpAda aura vyayako gauNa karake jo kevala sattA ko cAhie / naigama, saMgraha, vyavahAra, RjusUtra, zabda, samadhi- grahaNa karatA hai use Agama se sattA grahaNa zuddha dravyAthika rUr3ha aura evaMbhUta ina sAta nayoM meM dravyAthika aura paryA- naya kahate haiM / guNa guNI Adi catuSka rUpa artha meM jo bheda Page #65 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jainadarzana meM dravyAthika aura paryAyArthika naye I nahI karatA vaha bheda vikalpa nirapekSazuddha dravyASika naya hai jo saba rAgAdi bhAvo ko jIva kahatA hai yA rAgAdi bhAvo ko jIva kahanA hai vaha karmopAdhi sApekSa azuddha dravyArthika naya hai / jo naya utpAda vyaya ke sAtha milI huI sattA ko grahaNa karake dravya ko eka samaya meM utpAda-vyaya dhaumyarUpa kahatA hai vaha azuddha dravyAdhikanaya hai| samasta svabhAvo me jo yaha dravya hai isa prakAra anvaya rUpa se jo dravya kI sthApanA karatA hai vaha anvaya dravyAdhika naya hai jo svadravya, svakSetra, svakAla aura svabhAva me vartamAna dravya ko grahaNa karatA hai vaha svadravyAvigrAhaka dravyAthika naya hai aura jo paradravya, parakSetra, parakAla aura parabhAva me asat dravya ko grahaNa karatA hai vaha paradravyAdigrAhakadravyApika naya hai| jo azuddha zuddha aura upacarita svabhAva se rahita parama svabhAva ko grahaNa karatA hai vaha paramabhAvaprAhI dravyASika nama hai use mokSa ke abhilASI ko jAnanA cAhie jo akamika aura anidhana arthAt anAdi anaMta candramAsUrya Adi paryAyoM ko grahaNa karatA hai use jina bhagavAna ne anAdi nitya paryAyAyika naya kahA hai jo paryAya karmoM ke kSaya se utpanna hone ke kAraNa sAdi hai ata vinAza kA kAraNa na hone se avinAzI hai| aisI sAdi nitya paryAya ko grahaNa karane vAlA sAdi nitya paryAyAdhika naya hai / jo sattA ko gauNa karake utpAda-vyaya ko grahaNa karatA hai use anitya svabhAva ko grahaNa karane vAlA zuddha paryAyAthika naya kahate haiN| jo eka samaya me utpAdavyaya aura dhaumya se yukta paryAya ko grahaNa karatA hai vaha svabhAva anitya azuddha paryAyAyika naya hai jo cAra gatiyoM ke jIvo kI anitya azuddha paryAya kA kathana karatA hai vaha vibhAva anitya azuddha paryAyAyika naya hai|" yoga mukhya dikSA se paraspara sApekSa hokara ye naya samyagdarzana ke kAraNa hote haiM aura puruSArthaM kriyA me samartha aura puruSArtha kriyA me samartha hote haiN|" nayoM ke mUlabheda mAnane meM bhI matabheda hai AcArya siddhasena abhedagrAhI naMgama kA sagraha meM tathA bhedagrAhI naigama kA vyavahAra naya me antarbhAva karake nayoM ke chaha bheda hI mAnate hai|" SaTkhaNDAgama me naigamAdi zabdAnta 5 bheda nayoM ke ginAye haiM para kaSAyapAhur3a meM mUla 5 bheda ginAkara zabda naya ke 3 bheda kara 23 die haiM aura naigama naya ke saMgrahika aura asagrahika do bheda bhI kie hai| isa taraha sAta naya mAnanA prAya sarvasammata hai aisA pro0 mahendrakumAra jI ne likhA hai|" dravyAdhika naya tIna prakAra kA hai saMgraha, vyavahAra aura naigama / ina tInoM meM se jo paryAyakalaka se rahita hotA huA aneka bhedarUpa sagraha naya hai vaha guDa dravyAdhika hai aura jo paryAyakalaka se yukta dravya ko viSaya karane vAlA vyavahAra naya hai vaha azuddha dravyAdhika hai jo sat hai vaha donoM arthAt bheda aura abheda ko chor3akara nahI rahatA hai isa prakAra jo kevala eka ko arthAt abheda yA bheda ko hI prApta nahI hotA hai kintu mukhya aura gauNabhAva se bhedAbheda dono ko grahaNa karatA hai use naMgama naya kahate hai| zabdazIla, karma, kArya, kAraNa, AdhAra, Adheya, sahacAra, mAna, meya, unmeSa, bhUta, bhaviSyat aura vartamAna ityAdika kA Adhaya lekara Azraya hone vAlA upacAra naigama naya kA viSaya hai / " paryAyArthika naya RjusUtra zabda, samabhirUDa, evambhUta ke bheda se 4 prakAra hai inameM jo tIna kAla viSayaka apUrva paryAyoM ko chor3akara vartamAna kAlaviSayaka paryAya ko grahaNa karatA hai vaha mUtranaya hai|" jo pati arthAt artha ko bulAtA hai yA usakA jJAna karAtA hai vaha zabdanaya hai yaha naya liMga, vacana, kAraka puruSa aura upagraha ke vyanivAra ko dUra karane vAlA hai / " zabdabheda se jo nAnA arthoM meM rUha ho arthAt jo zabda ke bheda se artha ke bheda ko svIkAra karanA hai vaha samabhirUr3ha na hai / " jaise indana arthAt aizvaryo va soma rUpa kriyA ke sayoga se indra, sakana kriyA ke sayoga se zaka aura puro ke vibhAga karane rUpa kiyA ke sayoga se purandara isa prakAra eka artha kA eka zabda se parijJAna hone se athavA anyarthaka zabda kA usa artha me sAmarthya na hone se paryAya zabdo prayoga vyartha hai isalie nAnA arthI ko chor3akara eka artha me hI zabda kA rUdra honA isa naya kI dRSTi me ucita hai|" jo zabda gata vargoM ke bheda se artha kA aura go Adi artha ke bheda se go Adi zabda kA bhedaka hai vaha eka bhUtanaya hai kiyA kA bheda hone para evambhUta nava artha kA bhedaka nahIM hai kyoMki zabda naya ke antargata evaM bhUta naya ke artha naya kA virodha hai / " jainadarzana meM ye naya vastu ko samya rUpa se samajhane Page #66 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 24, varSa 36, ki02 anekAnta kI kuMjI hai| tatvajJAna ke nirUpaNa kI dizA vastu tatva eka AcArya kI bhI vibhinna prakaraNoM meM kyA vivakSA hai ke vizleSaNa pUrvaka varNana kI hotI hai| ataH hameM AcAryoM yaha samyak pratIti karake hI sarvanaya samUha sAdhya anekAnta kI vibhinna naya dRSTiyoM kA yathAvat parijJAna karake tathA -nikaTa di0 jaina mandira, tIrtha kI vyAkhyA meM pravRta honA cAhie / bijanaura sandarbha-sUcI 1. kaSAyapAhur3a bhAga 1 prastAvanA pR0 106 pra0 bhArata- 15. vavahAro bhUyatyo'bhUyattho desido du suddhnno| varSIya di. jaina saMgha, mthuraa| bhUdatyamassido khalu sammAiTThI havai jiivo| 2. pramANanayaradhigama tatvArtha sUtra 1-6 / -samayasAra kundakudAcArya gAthA 11, ahiMsA ma0 dillI 3. dhavalA sa0 pR073| 16 dravyasvabhAva prakAzaka nayacakra mAilladhavala viracita 4. nayojJAturabhimAya-laghIyastraya-akalakadeba zloka 52 gAthA 182 / 5. pramANaprakAzinArthavizeSaprarUpako naya 1-33 17 dve satye samupAzritya buddhAnA dharmadezanA / tatvArtha raajvaanik| lokasavRtisatya ca satya ca paramArthata // 6. syAdvAdapravibhaktArtha vizeSavyaJjako naya / Apta --mAdhyamika kArikA Arya satya parIkSA zloka 8 mImAMsA zloka 10 18. jo passadi appANa abaddhapuThTha aNaNNaya Niyada / 7. siddhi vinizcaya 103 / avisesamasajuta ta suddhaNaya viyANIhi / / -samayasAra 14 8. nAya vastu na cA vastu vastvaza kathyate yataH / 16. vavahAraNayo bhAmadi jIvo deho ya havadi khalu ikko| nAsamudraH samudro vA samudrAMzo yathocyate / Na duNicchayassa jIvo deho ya kayAvi ekttttho|| -ta0 zlokavArtika 116 -samayasAra 27 6. anekAnto'pyanekAnta pramANa naya sAdhana / 20. doNhavi NayANa bhaNiya jANai NavariM tu samaya pddibddo| anekAnta pramANAnte tadekAnto'pitAnnayAt / / Nadu Nayapakkha giNhadi kiJcavi NayapakvaparihINo / / -vR0 svayabhUH samantabhadra 103 / -samayasAra gAthA 143 10. sakalAdeza. pramANAdhInaH, vikalAdezo nayAdhIna / 21. tatvArtha rAjavArtika 4-42 hindI sAra pR0 420 / -sarvArthasiddhi. pUjyapAda 106 22. 4-42 , pR. 421 / 11. syAdasti syAnnAsti syAdavaktavya. syAdasti ca 23. AptamImAsA kArikA 107 / nAsti ca syAdasti cA vaktavyazca syAdasti ca nAsti 24. aSTazatI kArikA 15 / cAvaktatyazca ghaTa iti saptApi sakalAdezaH / 25. do ceva ya mUlaNayA....'jANativiha pi // -kaSAyapAhur3a bhAga 1, pR.201-202 -dravyasvabhAvaprakAzaka nayacakra mAi0 dhavala gA7183-187 12. kaSAya pAhur3a bhAga 1, pR0 203 / 26. tatvArthavAtika 1133 / 13. jaha satthANaM mAI sammatta jaha tavAiguNaNilae / 27. dravati gacchati tAMstAnparyAyAn, drUyate gabhyate taistaiH dhAuvAe raso tahaNayamUla aNeyaMte // paryAyairiti vA dravyam -kaSAyapAhur3a bhAga 1, pR0 211 -dravyasvabhAva prakAzaka naya ckr| mAilladhavala 175 28. svaparapratyayotpAda vigamaparyAya drUyante gabhyate paryAyai riti vA dravyam / -tatvArthavAtika za2 14. je NayadiTThivihINA tANa Na vatthUsahAvauvaladdhi / 26. tatvArthasUtra 5-26 / vatthusahAva vihUNA sammAdiTThI havai jiivo|| 30. 5.30 / mayacakra : dravyasvabhAva prakAzaka mAilladhavala 181 31. 5-31 / Page #67 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nadarzana meM vyApaka aura paryAyAnika naya 32. davvaM pajjava viuyaM davva viuttA ya pajjavA Natthi / uppAddibhaMgA hRdi dabiya lakkhaNaM evaM // -sanmati prakaraNa 1 / 12 33. aparicata sahAveNuppAdambaya dhuvatvasayuta / guNavaM ca sapajjAyaM jaM jaM davvaMti vuccati // pravacanasAra a0 2 / 3 34. tatvArthaM vArtika 1133 / 35. dravyasvabhAva prakAzaka nayacakra : mAillaghavala saMpAdaka kailAzacandra zAstrI gAthA 169 se 204 / 36. tatvArthavArtika hindI sAra : sa0 pro0 mahendrakumAra sa0 [pro0 mahendrakumAra nyAyAcArya hindI sAra pR0 334 / candra tathA yatIndra kumAra zAstrI ne grantha sUcI nirmANa evaM prakAzana kA kArya apane hAtha meM liyA thA parantu kinhI kAraNoM se ve ise pUrA nahI kara pAye / tatpazcAt man 1677 me lekhaka ne isa grantha bhaNDAra ke vartamAna me upalabdha granthoM kI sUcI ke nirmANa eva usake prakAzana kA kArya hAtha me liyaa| lekhaka ke samakSa zAstra bhaNDAra kI vyavasthA sambandhI sImAeM haiM jinake ( pR0 20 kA zeSAMza) 37. sanmati prakaraNa 1 / 4 / 5 / 38. siddhivinizcaya TIkA pra0 bhAga-sampAdaka paMDita mahendrakumAra nyAyAcArya prastAvanA pR0 144 / 1. Jainism in Rajasthan by K. C. Jain p. 153 2. History of Gujrat Page 68. 1. Epigraphika Indomuslima 1623-24 & 26. 4. rAjasthAna ke graMtha bhaNDAroM kI sUcI bhAga pra0 pR0 76 5. sapAdalakSeviSayeti suMdare, bhiyAMpuraM nAgapuraM smstitt| pherojakhAnA] nRpati prayAyinyAyena hoyeMja ripunniti ca // 6. Dr. P. C. Jain, Granth Bhandar in Jaipnr and Nagpur, P. 118. 79. nAgaura graMtha bhaNDAra me upalabdha bhaTTAraka paTTAvalI ke 25 36. kaSAyapAhuDa bhAga 1, nayapasvarNa bhAga 1, vAcA 1314, pR0 221 / 40. SaTkhaNDAgama : vedanAkhaNDa kRti anuyoga dvAra khaNDa 4, bhAga 1, pustaka 6, pR0 171 / 41. tatvArtha rAjavArtika 1 / 33 / 42. sarvArthasiddhi 133 0 0 0 1 50 43. jayadhavata pR0 270 // 44. Sa0 kha0 pu0 1, pR0 60; jayadhavalA 1, pR0 242 / sandarbha-sUcI kAraNa ve ise zIghratara pUrA nahI kara pA rahe haiN| phira bhI aba taka sUcI ke do bhAga prakAzita kiye jA cuke haiM, agalA bhAga presa meM diyA jA rahA hai| graMtha bhaNDAra kI sampUrNa sUcI kA pAva bhAgoM me prakAzita karane kA lekhaka kA apanA saMkalpa hai / jaina anuzIlana kendra, rAjasthAna vizvavidyAlaya, jayapura / AdhAra pr| ba-DA0 joharApurakara bhaTTAraka sampradAya pR0 124-25 / 8. DA0 kAsalIvAla ne zAkambharI pradeza ke sAMskRtika vikAsa meM jainadharma kA yogadAna meM 'bhuvanakIrti' nAma diyA hai| moTa--jaina siddhAnta bhAskara kiraNa 4 bhAga 1 aprela se jUna taka 1913 meM pR0 80 para haveM bhaTTAraka kA nAma bhuvanakIrti tathA 13veM meM amarendrakIrti diyA gayA hai| aura DA0 kAsalIvAla ne bhI 'vIra zAsana ke prabhAvaka AcArya' me inakA 'amarendrakIti' nAma diyA hai / Page #68 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jaina sAhitya meM vaNita jana-jAtiyAM 0 DA. prema sumana jaina, udayapura bhAratIya samAja meM jAtiyoM kA vibhAjana prAyaH nAma se jAnA jAtA hai, unheM pahale zUdra ke antargata ginA caturvarNa jAti-vyavasthA ke antargata huA hai / brAhmaNa, jAtA thaa| moThe taura para jo jAtiyAM kisI bhI kAraNa kSatriya, vaizya eva zUdra ina cAra jAtiyo ke antargata se brAhmaNa, kSatriya, vaizya ke antargata nahI A pAtI thii| vibhinna jAtiyo ko sammilita kiyA jAtA rahA hai| kiMtu unhe zUdra jAti ke antargata ginA jAtA thaa| kRSaka, nIti zAstroM meM varNita ina cAroM jAtiyoM ke kArya eva zilpI. antyaja aura maleccha kahI jAne vAlI jAtiyAM pratiSThA samaya-samaya para badalatI rahI hai| bhArata ke zUdra ke antargata thI / yadyapi Age calakara pUrva-madhya yuga meM prAcIna sAhitya eva itihAsa kI sAmagrI meM jAtiyoM ke ye jAtiyAM kramazaH apanI sthiti meM sudhAra kara rahI thii| isa vikAsa-krama ke ullekha prApta hai / jaina sAhitya IsA Arthika sampannatA ke kAraNa inheM kucha sammAna prApta ho kI prathama zatAbdI se vartamAna yuga taka likhA jA rahA rahA thA, kintu inakI sAmAjika aura dhArmika sthiti hai|' isa vizAla sAhitya kA sambandha jana-jIvana tathA acchI nahI thii| loka-jIvana se adhika rahA hai / ' ana. jaina sAhitya me jaina sAhitya me jAtiyo kA bibhAjana yadyapi paraparAjana-jAtiyoM ko saskRti kA paryApta varNana huA hai| abho gata Dhaga se ina cAra varSoM meM huA hai-brAhmaNa, kSatriya, isa dRSTi se jaina-sAhitya kA adhyayana nahI huA hai / ata. vaizya aura zUdra / kintu inako pramukha rUpa se do vargoM me jana-jAtiyoM ke prArambhika jIvana ke adhyayana kI daSTi se vibhakta kiyA gayA hai-(1) Arya jAtiyA aura (2) jaina sAhitya me zodha kArya kI adhika sabhAvanAeM haiN| anArya jAtiyA / prajJApanA (1.67-71) nAmaka prAkRta bhagavAna mahAvIra ke upadezo kA saMgraha prAkRta bhASA Agama me vaNita hai ki AryoM ke chaha bheda the-kSetra Arya, ke Agama sAhitya me huA hai| yaha Agama sAhitya laga jAtAca pula, jAti-Arya, kula,Arya, karma-Arya, bhASA-Arya aura zilpIbhaga eka hajAra varSa kI bhAratIya saMskRti ko apane me Arya / iname jAti Arya me chaha jAtiyA thI--ambaTha, sameTe hue hai / isakA AdhArabhUta adhyayana DA. jagadIza - kalinda, videha, vedaga, harita aura cucuNa / iname se aMbaTTha candra ne apane pratha "jaina Agama sAhitya meM bhAratIya mAtA aar| aura videha nimna jAtiyA thii| karma-AryoM me kumhAra samAja" me prastuta kiyA hai| isI taraha ke anya adhyayano (kolAliya) aura pAlaka (kaulAliya) aura pAlakI Dhone vAle (paravAhaNiya) nimna kI bhI nitAta AvazyakatA hai| prAkRta ke kucha svatantra jAtiya na jAtiyA thii| zilpa-AryoM meM mazaka banAne vAle deyar3a, kathAgraMtho kA bhI sAmAjika eva sAskRnika adhyayana rassA baTane vAle varur3a, caTAI bunane vAle chabiya Adi vidvAno ne prastuta kiyA hai| usase bhI prAkRta sAhitya meM nimna jAti ke karmakAra the| rAmAyaNa eva bauddha sAhitya baNita bhAratIya samAja kA citra ujAgara hotA hai| ina me bhI iname se kucha jAtiyoM kA ullekha hai| adhyayano se tathA jaina sAhitya ke anya grantho se bhArata kI anArya jAti ke loga Ayo ke adhIna rahate the aura jana-jAtiyo Adi para paryApta prakAza par3atA hai| prastuta prAyaH ye kRSNa varNa ke hote the|"praakRt ke prati kathAkAra nibandha me saMkSepa me kucha jana-jAtiyo kA vitaraNa prastuta haribhadrasUri ne" una jAtiyo ko jo AcAra-vicAra kiyA gayA hai, jise Adhunika samAja zAstrIya dRSTi se se bhraSTa hoM tathA jinheM dharma-karma kA kucha viveka na hoM, jAMcA-parakhA jA sakatA hai| anArya yA mleccha kahA hai| udyotanasUri ne bhI kuvalaya. prAcIna bhArata me zUdroM kI sthiti ke sambandha meM mAlAkahA me anAryoM ko pApI, pracaNDa aura dharma, artha, vidvAno ne vizeSa adhyayana kiye hai / usake AdhAra para kAma, puruSArtha se rahita kahA hai| unhone lagabhaga 40 vartamAna me jinhe harijana, anusUcita jana-jAti Adi ke prakAra kI anArya jAtiyoM kA ullekha kiyA hai, jinakI + a0bhA0 Ara0 sI0 eca0 Ara6 seminAra, janavarI 23, udayapura meM paThita nibandha / Page #69 -------------------------------------------------------------------------- ________________ baina sAhitya meM cita janajAtiyAM mlegcha, antyaja, karmakAra evaM videzI ina cAra jAtiyoM meM jana-jAti na hokara koI videzI jAti rahIM hogii| pramukha rUpa se vibhakta kiyA jA sakatA hai|" mAraNya : jaMgala meM nivAsa karane ke kAraNa janaprAkRta Agama ke prasiDa graMtha nizIyasUtra (16.26 jAti kA eka nAma AraNya bhI thaa| yaha dhanurdhara evaM vIra Adi) meM pAMca prakAra kI anArya jAtiyoM kA ullekha jAti thii| AraNya jAti ke loga zikAra karate the| ve hai-virUva, dasU, aNAMriya, milakkhU aura pccNtiy| jaMgalI jaDI-bUTiyoMko ekatrakara unheM nagaroM meM becate the| aneka veSa dhAraNa karane vAle aura vibhinna jana-bhASAoM baraTa : mleccha jAtiyoM meM caraTa nAmaka jAti bhI ko bolane vAle loga virUva kahalAte the| isa nirUva kA thii| use AraNyacara bhI kahate haiN| jo usake jaMgala meM Adhunika zabda vairavA ho sakatA hai| rAjasthAna me vairavA vicaraNa karane kA dyotaka hai| jAti pracalita hai| krodhI aura dAMta se kATa khA jAne goMDa : yaha bhI eka jana-jAti thI, jise anArya kahA vAle jagalI loga dasU (dasyu) kahalAte the / AryabhASA ko gayA hai| narmadA tathA kRSNA nadI ke bIca meM sthita pradeza na mamajhane vAle, hiMsA Adi me rata loga anArya kahe jAte meM inakA nivAsa batAyA gayA hai|" madhyapradeza meM Aja the| avyakta vANI bolane vAle AdivAsI mleccha kahe jAte mI goMDa nAmaka janajAti hai, jo jaMgala kI vastuoM se hI the| tathA gAMva yA nagara kI sImA ke bAhara nivAsa karane apanI jIvikA calAtI hai| vAle nivAsI paccatiya (pratyatika) kahe jAte the|"praakRt kirAta : yaha jAti prAcIna bhArata meM pracalita jaMgalI ke isa vivaraNa se yaha pratIta hotA hai ki usa samaya kI jAti hai| mleccha jAti kI yaha eka upajAti thii| jana-jAtiyoM ke vizeSa lakSaNa isa prakAra the-vicitra kirAtArjunIyam nAmaka saMskRta kAvya se kirAtoM kI vezavepa-bhUSA, grAmINa bolI, hiMsaka pravRtti, kurUpatA aura bhUSA spaSTa ho jAtI hai|" kuvalayamAlA, yazastilakacampU ekAMtavAsa / ye pravRttiyA thor3e-bahuta parivartana ke sAtha me kirAta ko zikArI jAti ke rUpa me ginA hai| kirAta Aja bhI jana-jAtiyo me mila jaayeNgii| kA dUsarA nAma cilAna bhI milatA hai| kisI vana me jaina sAhitya meM mukhyarUpa se Arya saMskRti ke viparIta kirAtoM kA rAjya hotA thaa|" AcaraNa karane vAlo ko mleccha kahA gayA hai| AThavIM zatAbdI taka ina mleccho kA rahana-sahana alaga thA / ataH zAbara : anArya jAtiyoM meM zabaroM kA pramukha sthAna inake saMgaThana bhI bana gae the|" praznavyAkaraNa sUtra tathA thA / jaina-sAhitya meM zabara ko asabhya aura jaMgalI jAti kuvalayamAlA me kaI mleccha jAtiyoM ke ullekha haiN| unameM mAnA gayA hai| zabara jAti ke loga daridrI hote the| me kucha jAtiyoM kA paricaya isa prakAra hai: ThaMDa meM bhI unake pAsa kapar3e nahI hote the| samerAicakahA meM bhilla aura zavara jAti ko eka mAnA hai|"shbroN kI auDara : auDDa kI Adhunika pahacAna uDIsA kI alaga pAlli (gAMva) hotI thii| jisakA eka mukhiyA hotA pichaDI jAtiyoM se kI jA sakatI hai / huenasAMga ne inako thA zabara jaMgala se gujarane vAle pathikoM evaM sArthoM ko lUTa auDa kahA hai, jo kAle raMga ke asabhya loga the|" lete the| zabara caNDikA devI kI ArAdhanA karate the| caMcya : yaha jAti bhArata ke sImA pradezo meM nivAsa jaMgala kI jar3I-bUTiyoM kA inheM jJAna thaa| ata: zabara karatI thii| vartamAna meM dakSiNa bhArata kI ceccusa nAmaka rogoM kA upacAra bhI karate the| dakSiNa bhArata kI pahAr3I jAti se isakI pahicAna kI jA sakatI hai|" jAti ke rUpa meM zabara prasiddha the| zabara kucha vidyAoM ke mura: prAkRta ke atirikta bhI anya bhAratIya jAnakAra the| unakI zAbarI-vidyA zabara-veSa dhAraNa karake sAhitya meM isake ullekha haiM / itihAsa se jJAta hotA hai hI sIkhI jA sakatI thii|" ki samudragupta ne zaka aura muruDo ko harAyA thaa|" kintu palinda : prAcIna sAhitya meM pulindoM kA paryApta bAda meM isa jAti ke ullekha nahIM milate / ataH muruDa ullekha hai| pulinda bhI bhIloM kI hI eka jAti thii| Page #70 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 28 varSa 36, ki0 2 kiMtu pulindoM ne apanA sAmarthya bar3hAkara adhipati bananA prArambha kara diyA thA / kuvalayamAlA meM pulinda rAjakumAra kA bhI ullekha hai / kintu use rAjyasabhA meM paryApta Adara prApta nahIM thA / " pulindI dAsiyAM bhI rAjadarabAra meM rakhI jAtI thiiN|" anekAnta bhIla : prAcIna jana-jAtiyoM meM bhIla jAti ke bhI ullekha haiM / zabara, pulinda bhilla ina tIna ke nAma prAyaH eka sAtha milate haiN| tInoM hI jaMgalI jAtiyAM thii| inameM thoDA antara rahA hogA / kuvalayamAlA meM bhilla jAti kI do palliyoM (gAMvoM) kA varNana kiyA gayA hai, jisase unake kriyA-kalApoM aura rahana-sahana kA patA calatA hai| bhillapati eka rAjA ke samAna apanA zAsana calAtA thA / sahya parvata meM cintAmaNipalli thI, jo kucha sabhya bhIloM kA nivAsa sthAna thI / kintu vindhya parvata kI mlecchapalli asabhya aura jaMgalI bhIloM kI bastI thI / " prAkRta sAhitya se jJAta hotA hai ki bhIla ziva ke parama bhakta hote the|" zabara aura bhilla jAti ke loga senA meM kAma karate the / yuddha meM unakI senA sabase Age rahatI thI / " inake atirikta vanecara, mAtaMga Adi bhI jaMgalI jana-jAtiyAM thI / " ina sabhI jana-jAtiyoM kA vartamAna 1. ghurye, kAsTa eNDa resa ina iNDiyA / 2. zAstrI, nemicandra, prAkRta bhASA evaM sAhitya kA AlocanAtmaka itihAsa, vArANasI / sandarbha-sUcI 3. draSTavya, lekhaka kA nibandha - " prAkRta sAhitya aura loka saMskRti" paM. cainasukhadAsa abhinandana graMtha jayapura 4. jaina sAhitya kA bRhat itihAsa, bhAga 1 - 3 5. jaina je0 sI0 jaina lAipha ina eNziyenTa iNDiyA, aija DiphikTeDa ina jaina kainansa, bambaI / 6. ( ka ) candrA, ke0 Ara0, e kriTIkala sTaDI Apha paumacariyaM / sandarbha meM adhyayana kiyA jA sakatA hai| jaina sAhitya ke isa prakAra ke ullekhoM ko dhyAna meM rakhakara bhAratIya janajAtiyoM ke itihAsa aura vikAsakrama ko prastuta kiyA jA sakatA hai| (kha) zAstrI, nemicandra, haribhadra ke prAkRta kathA sAhitya AlocanAtmaka parizIlana, vaizAlI / (ga) jaina, prema sumana, kuvalayamAlAkahA kA sAMskRtika adhyayana | prAkRta sAhitya ke madhyayugIna sAhitya meM bhI ina jAtiyoM kA ullekha hai / kucha anya naI jAtiyAM bhI isameM sammilita huI haiM / yadi isa sAhitya kA sUkSma dRSTi se mUlyAMkana kiyA jAe to bhAratIya samAja kI vibhinna jAtiyoM ke udbhava aura vikAsa kA patA cala sakatA hai / prAkRta sAhitya kI dRSTi jana-sAmAnya ke jIvana kI ora rahI hai / ataH usane sUkSmatA se manuSya ke jIvana ko AMkA hai| samAja ke kisI bhI varga ke citraNa me isa sAhitya ne saMkoca nahIM kiyA ataH isame bhAratIya samAja kA sahI pratibimba prApta ho sakatA hai| samAja zAstriyoM aura itihAsa vettAoM kA dhyAna prAkRta sAhitya kI ora AkRSTa karane ke lie prAkRta kI isa prakAra kI bahumUlya sAmagrI ko Adhunika DhaMga se prastuta karane kI AvazyakatA hai, jisakI pUrti prAkRta ke vidvAna kara sakate haiM / 00 7. zarmA dazaratha, rAjasthAna thU di ejeja, bIkAnera pR0 427 // 8. buddhaprakAza, AspekTsa Apha iMDiyana hisTrI eNDa sivila ijezana, pR0 255 / E. (ka) rAmAyaNa (2.83-12 Adi) / (kha) dIrghanikAya 1, sAmaMyaphalasutta ( pR0 44) / 10. senArTa, kAsTa ina iNDiyA, pR0 122 Adi / 11. samarAiccakahA, pR0 348 evaM 605 Adi / 12. vistAra ke lie dekheM - lekhaka kI pustaka - kuva0 sA0 a0 pR0 108 Adi / 13. nizIca bhASya, 1627-28 cUrNI / 14. zarmA rAjasthAna yU di ejeja, pR0 443, pR0 4261 15. prAcIna bhAratIya sthalakoza prayAga, pR0 241 (zeSa pR0 30 para) Page #71 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bAhara-bhItara zrI bAbUlAla jaina dekhane ke do tarIke haiM bAhara se dekhanA athavA bhItara ke ho rahe haiM jaisA pahale vAle ne kiyA hai parantu donoM meM kI tarapha se dekhnaa| eka vRkSa se eka pattA gira gayA bar3A pharka hai eka zArIrika parivartana hai aura eka AtmIka aura nayA pattA A gayA bAhara se dekhane vAlA parivartana hai| eka AtmIka krAMtI hai jo pUre jIvana ko dekhatA hai ki purAnA pattA girane se nayA pattA AyA badala detI hai| hai| usakA kahanA jaisA bAhara se dikhAI detA hai isI ko kahate hai kevala vyavahAra kA upadeza jo pahale usI para AdhArita hai parantu bhItara se dekhane vAlA vAlA hai| aura eka hai nizcayapUrvaka vyavahAra jo dUsarA kahatA hai ki nayA pattA Ane ke sanmukha huA to purAne hai| asalI bAta to nizcayapUrvaka vyavahAra hai parantu jo patte ne jagaha khAlI kara dii| aba apane ko samajhanA hai dekhA jAtA hai ki abhI isakI pAtratA nahI hai to mAtra ki sahI bAta kyA hai| yaha sahI hai ki donoM avasthAo vyavahAra kA yAne bAhara kA upadeza dete haiM yaha samajhakara meM purAnA pattA girA hai parantu dekhanA hai ki purAnA pattA ki kama se kama isame lagA rahegA utanA hI ThIka hai phira giranA kAraNa hai ki kArya hai| bAhara se dekhane vAlo ko kabhI asaliyata ko samajhane kA upAya kregaa| kAraNa dikhAI detA hai atara se dekhane vAlo ko kArya yAne eka aura tIsarA vyakti hai jo atara ko to jAnA (reaction) dikhAI detA hai| nahI atara dRSTi huI nahI parantu kisI se athavA granthoM se AtmakalyANa ke kArya me bhI aise do prakAra se dikhAI usakA kathana jAna kara banA huA zAnI hai vaha AtmadetA hai| bAhara se dekhane vAlA samajhatA hai itanA tyAga krAMti ko to prApta huA hai ? isalie bAhara meM parivartana karane se-itanA kAyA kaSTa karane se. itanA vrata upa- AtA nahIM aura pahale vAle khAlI vyavahAra ko galata bAsAdi karane se aisI vItarAgatA prApta ho jAtI hai aura samajha baiThA aura phala yaha nikalA ki bAhara meM svacchandatA vaha vaisA karane kA puruSArtha karatA hai parantu jalabdhi ko prApta ho jAtA hai| prApta nahI hotI / jaise bAhara ke pattaM kacce tor3akara phaika isI prakAra bAhara se dekhane vAlA semalatA hai ki dene se nayA pattA nahI AtA parantu bhItara se dekhane vAlA phalAne AdamI ne gAlI nikAlI isane mujhe krodha karA dekhatA hai ki agara maiM bhItara meM nija AtmasvabhAva kA diyaa| usane aimA kiyA isalie mere ko rAga ho gyaa| avalambana kara-aura jJAtA-dRpTA vane rahane kA puruSArtha usakA sukha-duHkha saba para ke adhIna ho jAtA hai| rAste karU to svAlambana bar3hakara parAlambana chUTatA calA jaayegaa| calate kisI bhIkha mAMgane vAle ne bAbU jI kaha diyA to phira bAhara meM tyAga nahIM karanA par3egA parantu bAhara meM sukha ho gayA aura calabe ! bAbU jI tere jaise bahuta dekhe haiM, usakI jarUrata hI nahIM rhegii| bAhara se dekhane vAle ko kaha diyA to dukhI ho gyaa| asala meM vicArA jAve to kAyAkaSTa mAlUma detA hai parantu vaha to garmI sardI meM hamArA duHkha-sukha eka bhikhamaMge ke AdhIna hai| yaha hai rahate hue bhI dukha nahIM bhoga rahA hai parantu apane svabhAva hamArI AtmA kI parAdhInatA kA namUnA / hameM vicAranA kA bhoga kara rahA hai vahAM garmI sardI mAlUma hI nahI ho hogA ki dukha pA karane vAlA vaha bhikhamaMgA thA ki rahI hai| nija Ananda meM lagA huA hai bhUkha aura pyAma kucha aura thaa| kI jarUrata hI nhii| bAhara meM kArya to mabhI usI prakAra granthakAra kahate haiM ki bolA gayA zabda to yaha kahatA Page #72 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhanekAnta nahIM ki tU mere ko suna aura kAna meM jAkara vaha Apako hamArA paimAnA hai aura yahI vaha phArmUlA hai| savAla hai dukhI banA de aisA bhI nahIM parantu usa zabda ko tumane hI bAhara se bhItara nahIM parantu bhItara se bAhara kI trph| hara sunane kI ceSTA kI hai aura tumane hI usako usa rUpa se bAta ko isI paimAne para nApanA hai| grahaNa kiyA hai jisase dukhI huA hai| tUne usa zabda ke isI prakAra eka bIja jaba boyA jAtA hai aura jaba sAtha sambandha joDA hai tU apane se sambandha jor3e rahatA vaha aMkurita hone ke sammukha hotA hai to phaTa jAtA hai to kucha hotA nahI / apane se haTakara zabdoM se aura zabdoM aura jaise-jaise Age bar3hatA hai Upara kI caTTAne rAstA dene ke kahane vAle se jaisA sambandha jor3A vaisA dukhI-sukhI tU lagatI hai aura Upara kI jamIna phaTa jAtI hai| Upara kI ho gayA / isalie bhItara se dekhane vAlA samajhadAra hai ki jamIna phaTanA batA rahI hai ki aba bIja paudhA banane laga dukha-sukha kA kAraNa zabda nahI vaha vyakti nahI parantu maiM gayA hai parantu bAhara se dekhane vAle kitanI hI jamIna ko haM jisase usase sambandha jor3A hai / vaha apanI galatI bhItara kyo na phAr3e parantu paudhA nahIM nikala sktaa|| samajha kara kAlAMtara me phira para se sambandha nahIM joDane eka to phala pakatA hai gAccha para aura eka pakAyA kA athavA apane se sambandha banAye rakhane kA puruSArtha jAtA hai kAravAiDa gaisa dekr| jo kArabAiDa gaisa dekara karatA hai jabaki pahale vAlA gAlI nikAlane vAle vyakti pakAyA jAtA hai vaha Upara Upara se, bAhara se to pakA ko dukha kA kAraNa samajhakara usase dveSa aura sukha kA dikhAI detA hai parantu bhItara meM miThAsa nahIM hotA aura kAraNa samajhakara usase rAga karatA hai| usakI paka.sa antasa taka nahI jAtI parantu jo gAcha kA pahalI parAlambana dRSTi hai dUmarI svAlambana dRSTi hai| pakA hotA hai vaha bhItara se pakatA hai aura usakI pakkasa pahalI bAta hameM bAhara kI tarapha, para kI tarapha le jAtI bhItara se bAhara kI tarapha AtI hai, usakI miThAsa kA hai dUsarI hameM bAhara se bhItara lAtI hai| AtmakalyANa kyA khnaa| yahI bAta AtmA ke bAre meM hai bhItara jaba bAhara se, para se, bhItara Ane me hai bhItara hI rahane meM hai| Atma parivartana hotA hai taba Atmadarzana hotA hai to bAhara saMsAra mArga bhItara se bAhara meM para me jAne meM hai| jo me usI ke anukUla miThAsa AtI hai| phala meM parivartana zabda, jo mUrti, jo stotra jo pUjA hameM bAhara se bhItara AtA hai parantu bAhara kA parivartana karane mAtra se bhItara le jAne meM preraka hai vaha upayogI hai jo hameM bhItara se meM miThAsa nahIM paidA hotii| bAhara kI tarapha preraNA karatI hai vaha upayogI nahI hai yahI -sanmati bihAra, naI dillI (pR. 28 kA zeSAMza) 16. jAmakheDakara, kuvalayamAlA e kalacarala sTaDI, 27. samarAiccakahA, 7, pR0 688 pR0 242 / 17. phlITa, bhAga 3 pR08 28. vahI 6, pR0 526 18. Adi purANa (jinasena) 16-161 26. jaina prema sumana, kuvalayamAlA kA sAM0 a0 pR0 16. AdipurANa meM pratipAdita bhArata, pR0 155 241-42 20. samarAiccakahA, 4 pR0 349 30. vahI, pR0 316 21. ApTe saMskRta-hindI koza / 31. jJAtAdharma kathA, prathama adhyayana / 22. samarAiccakahA, 1, pR055 32. kuvalayamAlA kA sAM0 a0, pR077-78 23. kirAtA0, sarga 12, zloka 40-43 33. dazavakAlika (haribhadravRtti), pR0 208 24. jJAtAdharma kathA, a02 25. yazastilakacampU pR0203 (uttarA0) 34. vardhamAna caritaM, solApura, 3-38 26. yAdava, samarAiccakahA kA sAMskRtika adhyayana 35. jaina, gokula candra, yazastilaka kA sAMskRtika adhyayana pR0 105 / Page #73 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vicAraNIya prasaMga (dhAtmA pIra zAntarasa eka visaMgati) tasvArtha sUtra 'jaina Agama kA mahatvapUrNa sUtra-grantha hai aura jaina ke sabhI sampradAyoM meM AbAla-vRddha bar3I zraddhA se par3hA sunA jAtA hai| isakI pavitratA kA sahaja anumAna isI se hotA hai ki isakA eka bAra pATha karane se vAcaka aura dhotA donoM ko binA hI upavAsa kie, eka upavAsa kA phala -lAbha ho jAtA hai| isame sAta tattvoM ke krama me samasta padArthoM ke mUla pravAhoM aura sthitiyoM kA digdarzana karAyA gayA hai| isake dUsare adhyAya ke prathama sUtra me jIva ke bhAvoM kA varNana hai| AcArya ne jIva ke bhAvo ko pA~ca vibhAgo meM bATA hai tathAhi zrapazamikAko bhAvI mizrazca jIvasya sva-sattvamaudadhika pAriNAmiko ca' arthAt aupazamika, kSAyika kSAyopazamika zravadhika aura pAriNAmika bhAva jIva ke sva-tattva haiN| ye sabhI bhAva jIva kI apekSA se haiM, zuddha AtmA ke pariprekSya me nahI / ukta pAca bhAvoM me zuddhAtmAoM meM aurazamika, kSAyopazamika aura audayika bhAvo kA abhAva to saSTa parilakSita hotA hai / audayika bhAva ke lakSaga me to yaha bhI kahA gayA hai ki dravyAdinimittavazAt karmaNA phalaprAptirudayaH' arthAt dravya Adi ke nimitta vaza se karmoM kI phalaprApti udaya hai aura karma ke udaya meM hone vAlA bhAva audayika bhAva hai| jaise sAtA vedanIya ke udaya meM mAnasika-zArIrika zAnti yA asAtAvedanIya ke udaya me mAnasika-zArIrika azAnti / yadi zAntarasa sAtA kA hI nAma hai to vaha karmodayajanya-saMsArI hone se zuddhAtmA me nahI banatA tathA sukhadukha bhItarapopahAraca' aura 'kammazarIramaca bhAsAnAmapAmaha nukla jIvanamaroha nAyanyA samayasAra prakaraNa TIkA - devanandAcArya 202, pR0 12 ke anusAra sukha-dukhAdi zarIrakRta upakAra bhI haiM aura zarIra bhI nAmakarmodayajanya -- padmacandra zAstrI, naI dillI hai / phalataH zuddha AtmAoM meM nAmakarma va zarIra tathA vedanIyakarma tInoM ke abhAva me sukha-zAnti yA zAntarasa kI mambhAvanA asaMbhava ThaharatI hai / isake sivAya jina bhavyatva, abhavyatva aura jIvatva ko pAriNAmika bhAva kahA hai, yaha kahanA bhI upacAra hai| yataH bhavya, abhabya do bhAva aise haiM jo mukta hone aura saMsAra me sadA kAla rahane kI yogyatA zakti ke pariprekSya me hai AtmA ke traikAlika svabhAva kI apekSA me nahI / tIsarA jIvatya bhAva bhI AtmA meM sadAkAla rahane vAlA bhAva nahIM prANo para apekSita hai aura upacAra hI hai| ata AcArya ne isa bhAva ko bhI audayika ghoSita kara para-nirapekSa caitanya mAtra ko hI pAriNAmika mAnane kI ghoSaNA kI hai| tathAhi 'siddhA na jIvA jIvinyA idi siddhANaM pi jIva philma inDijaye ? Na, upacArassa sabhyatAbhAvAyo / siddhesu pANAbhAvaNNahANubabattIvo jIvasaM na pAriNAmiyaM, kiMtu kammavivAgajaM ... / tatto jIvabhAvo ovaio si siddhaM taca jIvabhAvatsa pAriNAmiyattaM pavivaM taM pANa dhAraNa paTucca Na paruciraM kiMtu cedamaguNamavalaMbiya tattha parUvaNA kabA / ' - SaTamkhaDAgama, dhavalA pu0 14, 5 / 6 / 16 pR0 13 siddha jIna nahIM hai, jIvitapUrva kahe jA sakate haiN| zakA siddho ke bhI jIvatva svIkAra kyoM nahIM kiyA jAtA ? samAdhAna- nahI, siddhoM meM jIvatva upacAra se ( kahA ) hai (aura) upacAra ko satya mAnanA ThIka nahI / siddhoM meM prANo kA abhAva anyathA mana nahI sakatA isalie 'jIvatva' pAriNAmika bhAva nahIM hai, kintu karmodaya janya hai isalie 'jIva' (tha) bhAva audhika hai aisA siddha hai / ta0 sUtra meM jo 'jIvana' ko pAriNAmika kahA hai Page #74 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12, varSa 36, ki02 anekAnta vaha prANa dhAraNa kI apekSA se prarUpita nahI kiyA kintu 4. 'zAntaM-sarvopAdhi jitm| cetanaguNa ke avalaMbana se vahAM prarUpaNA kI gaI hai| -payanaMdipaca0 (TokA 41) isake sivAya rahe kSAyika bhAva : so jahA kSAyika 5. 'vikalpomibharatyaktaH - zAntaH / ' bhAvoM ko karmoM ke kSaya se utpanna bhAva kahA gayA hai vahAM -padhanaMdipaMca0 4 / 26 bhI kSaya kA artha pradhvasAbhAva hai, atyatAbhAva nhiiN| kyoMki 6. 'vikalpojimataM paraM zAntaM / ' 154 kisI dravya kA paryAyarUpa se hI nAza hotA hai, dravyarUpa se isake sivAya 'laghutattvasphoTa' meM bhI nimnasthalo para nhiiN| yataH-jJAnAvaraNAdi rUpa jo karmaparyAya hai usake AtmA ke sambandha meM jahAM rasa zabda kA prasaga AyA hai motI jIva kI vahAM bhASAkAra ne rasa se caitanya, jJAyaka yA Atma-rasa ko apanI caitanya jJAnAdi rUpa paryAya nirmita nahI hotii| liyA hai, zAnta-rasa jaise bhAva ko nhiiN| tathAhi 1. ekaramaprabhAva'-caitanyarasa ke eka pravAha svarUpa / eka bAta aura hai / vaha yaha ki jisa samaya jIva kI " -stuti 10, zloka 3 kevala jJAnAdi paryAyeM prakaTa hotI haiM usa samaya to jJAnA 2. 'bhinnarasa svabhAva:'-vibhAva pariNati se bhinna rasa varaNAdi karmoM kA abhAva hI hai aura abhAva ko kAryo vAlA yaha svabhAva / --stuti 10, zlo06 tpati meM kAraNa mAnA nahIM jA sktaa| anyathA khara 3. 'evaMkarasasvabhAva:'-eka jJAyaka svabhAva se sahita / viSANa ko yA zUnya se kusuma utpatti ko bhI vaidha mAnanA stuti 10, zloka 13 pddegaa| phalataH niSkarSa aisA hai ki ye bhAva karmoM kI 4. 'svarasena'-Atma rasa se| - stuti 10, zloka 14 viccheda dazA me AtmA meM prakaTa hote hai| isI karma. " viccheda yAnI vikAra-nirAsa ko AcAryoM ne kSaya nAma se 5. 'cidekarasanirbhara.'-eka caitanya rasa se paripUrNa / kahA hai aura isI kSaya yA vikAra-nirAsa ko 'zAnta' -stuti 12, zloka 23 zabda se bhI igita kiyA hai-zAnta rasa jaise kisI pAThaka yaha bhI vicAre jaba AcAryoM ne pAriNAmika laukika-alaukika rasa kI utpatti hone ko nhii| jaise nAma se prasiddha 'jIvatva' jaise bhAva ko bhI upacarita hone loka meM bhI kisI ke marane (paryAya badalane) para prAyaH ke kAraNa zuddha AtmA kA svAbhAvika bhAva mAnane se kaha dete haiM ki - 'amuka' zAnta ho gayA-samApta ho niSedhakara, mAtra caitanya ko hI svAbhAvika bhAva mAnA, gayA, aadi| taba zAnta-rasa jaisA kalpita, audayika (kSAyika ?) bhAva, ___ 'zAnta' zabda se vikAra-nirAsa ko iMgita karanA jo loka vyavahArAzrita hai-zuddha AtmA kA svabhAva kaise nimna zabdo se bhI spaSTa hotA hai-upazamatva, krodhAdi ho sakatA hai ? arthAt nahI ho sktaa| AtmA kA zuddha abhAva, vyAdhivijita, vikalpojjhita Adi ina sabhI svabhAva to "cidekarasanirbhara hI AcArya sammata haieka bhAva dyotaka zabdo ko 'zAnta' zabda se iMgita kiyA anya nhii| ___kaI manISiyoM kA vicAra hai ki do virodhI dharmoM gayA hai-zRMgArAdi rasoM jaise kisI zAnta-rasa ke sadbhAva me se eka kA raha jAnA avazyaMbhAvI hai, etAvatA jaba ko iMgita karane ke bhAva meM nahIM / tathAhi AtmA me azAnta rasa nahI, to zAntarasa avazya hogaa| 1. 'zAntarase'-zAntaH upazamatvaM sa eva rasa. / aise vicArako se hamArA nivedana hai ki-pahile to nira-paramAdhyA0 ta0 kalaza 32 pekSa vastusvarUpa meM dvitva yA virodha kA prazna hI mhii| 2. 'zAntamahaH'-kiM bhUtaM mahaH zAntaM krodhAderabhAvAt / ' phira, yaha bhI Avazyaka nahIM ki virodhI do meM se eka zeSa -paramAdhyA0 ta0 kalaza 123 raha hI jAya / yadi eka virodhI dharma ko zeSa mAnamA 3. 'paraM zAntaM-sarvavyAdhivajitam / ' avazyaMbhAvI mAnA jAyagA to AcAryoM ke kathanAnusAra -papanandi paMca0 1118 jo siddha bhagavAna jIva saMjJA meM nahIM haiM, unheM kyA 'jIva' Page #75 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vicAraNIya prasaMga mAna liyA jAyagA? hamArI dRSTi meM to aisA sarvathA hI isI bhAMti ke pATha 'sata kamma' rUpa meM dekheMnahI hai| zuddha AtmA ko hama to aisA mAnate haiM-kiye 'mUlutara pagaigayaM baubvihaM 'saMta kamma' vi neyaM na jIva hai aura nA hI ajIva haiM, na azAnta haiM aura nA -kammapayaDi. sattApagaraNa gAthA 1 aura TIkAhI zAnta haiM, ve to para-nirapekSa 'cidekarasanirbharaH' jo hai ""punarekaikaM caturvidhaM tadyathA-prakRti satkarma, sthiti so haiM-vacana agocara / jIva ke jo pracalita bheda saMsArI satkarma, anubhAga satkarma pradeza satkarma ca (mlygiri)| aura mukta batalAe gae haiM ve bhI baMdha aura abaMdha dazA ko saMpunnaguNiya kammo paesa ukkassa 'saMtasAmI u' lakSyakara hRdayagama karAne kI vyavahAra dRSTi se hI bata -kamma payaDi, sattA pagaraNa gAthA 27 lAe gae haiM-zuddha AtmasvabhAva kI dRSTi se nahI / zuddha TIkA-sasseva yati raiya caramasamaye vaTTamANassa AtmA kI dRSTi se to ve kevala 'cidekarasanirbhara' hI haiM sAmaNNeNaM savvakammANaM ukkosaM 'padesasaMta kammaM bhavati / ' zAntarasa Adi jaisA koI anya vikalpa nhiiN| khulAsA artha-'utkRSTa pradeza sat karma svAmI saMpUrNa 'saMta' guNita karmAza. saptamyAM pRthivyAM nAraka parama samaye varta'padesasaMtakamma' aura 'padesasaMtamaja' ukta dono mAnaH prAya: sarvAsAmapi prakRtInAmavagantavyaH (malayagiri) padI me anta ke zabda 'kamma' aura 'majjha' kA bheda hai / jaba isI prakAra isI grantha kI mUlagAthA 28 se 31kI AcArya ne pUrva pada kA artha 'pradeza satkarma kiyA hai to cUNi meM 'ukkissa (ukkosa ?) padesasaMta' pada bArambAra, uttara pada kA artha 'pradeza satmadhya' svAbhAvika phalita hotA utkRSTatayA karma pradezo kI sattA ko batalAne ko kahA hai| aura yadi inhI dono padoM ke pUrva me 'a' upasarga joDa gayA hai-zAnta yA zAnta-rasa jaisA artha batalAne ke kara inheM 'apadesa saMta kammaM aura 'apadesa saMta mamaM kara lie nhiiN| deM to inakA artha kramazaH 'apradeza satkarma' aura 'apradeza aise hI 'ubasaMta moha' guNasthAna meM 'saMta' zabda ko satmadhya' (akhaDa sat (sattva) ke madhya) phalita hotA hai| ye moha ke prabhAvahIna hone ke bhAva meM bhI dekhA jA sakatA to hama pahile bhI likha cuke haiM ki AtmA asaMkhyAta pradezI hai| vahAM yahI kahA gayA hai ki isa guNa sthAna meM moha daba aura akhaDa hai : apradezI (pradeza rahita yA eka pradezI) nhii| gayA hai-zAnta yA prabhAvahIna ho gayA hai. Adi / yadi (tIrthakara maI 83, TA0 3, kSu0 jinendra varNIjI ko bhI par3he) vahA 'uba-sata moha me se 'uva' upasarga ko haTA kara saMta Azcarya na kareM 'kaSAya pAhuDasutta caNi me isa 'padesa moha kA artha leM to vaha bhI daba jAne-prabhAvahIna ho jAne ke bhAva meM hI hogaa| yAnI moha kA zamana hogayA sata kamma' pada kA ullekha hai aura yati vRSabhAcArya ko prAmANika mAnane vAlo ke lie yaha zraddhA kA viSaya aisA kaheMge / yadi hama aisA na kaha 'saMta' kA artha 'zAnta rasa' leMge (jaisA ki upakrama kiyA jA rahA hai) to artha hai / vahA isa pada kA artha 'pradeza satkarma kiyA gayA hai hogA ki isa guNasthAna meM moha zAntarasI-zAnta rasa'pradeza zAMtakarma' jaisA artha nahIM / aba pAThaka dekheM ki ve 'apradeza satkarma aura 'apradeza sat madhya' artha leMge yA unheM bAlA moha, ho gayA hai| isakA bhAva aisA phalita hogA inake artha kramazaH 'apradeza zAnta karma' aura 'apradeza zAnta ki jina logoM ko zuddha AtmA meM zAnta rasa iSTa hai, unake madhya' ThIka UMceMge? hama unhI para chor3ate haiM / dekheM, ve aba mata meM moha ke sadbhAva meM hI iSTa-(zAnta rasa) kI 'saMta' kA artha sat (satva) lete haiM yA zAnta ? dekhie-- pUrti ho jAne se mukti ke lie moha Aya kA upakrama na karanA par3egA-yataH moha zAnta rasI hokara-sattA meM sammAmigchattassajahaNNaya 'padesa santa kamma' kassa? te sidoM meM zAMta-rasa kA saMcAra karatA rhegaa| -kaSAyapAhuDa, padesavihattI svAmitva gA0 22 sUtra isa prakAra bArahaveM, terahaveM guNa sthAna aura azarIrI hone 31 aura vahIM pada gAthA 22 sUtra 5, 6-20 31, 32, ke upakramoM se bhI chuTakArA mila jAegA aura moha kSaba 35, 30,4,46, 54,80, 117-290 meN| kI AvazyakatA bhI na pdd'egii| aise meM do banavira bhI Page #76 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 34, 36, ki02 anekAnta jaba kabhI [saptatirmohanIyasya mohanIya ke udaya meM Ane koSakAroM ne prAyaH jo artha die haiM ve nimna bhAMti haiMpara hitabadiyA lIlAvaza avatAra le sakegA; loka kA maMta-mA prA nirmANa kara sakegA, karmaphala de sakegA aura vaha sarvavyA -vRhat hindI koSa (jJAnamaNDala) paka bhI ho sakegA jaisA ki kAphI samaya se pracchanna upakrama saMta-sanyAsI, satsaMgI puruSa, sajjana, paramadhArmika, hai| kyA yahI Izvara jaina-darzana-mAnya Izvara hogA ? jarA pati,(Upara kI bhAMti anya ayoM me bhI)-mAnaka hiMdI koSa / soceM aura jaina-darzana-mAnya AtmA ko 'na zUnyaM na jaDaM -saMskRta meM 'saMta' zabda hai yA nahI hama nahI jAnate / nocicchAntamevedamAtatam' jaisI ghusapaiTha se rokeN| nahIM to yaha bhI tathya hai ki AcAryoM ne 'saMta' ko 'sattva' bhAva isake pariNAma jaina-tattva vidhvaMsaka hoMge / sadiyoM bAda meM bhI liyA hai / yathA-'appadarasaMtavibhattio . kahA jAyagA ki-jaina-mAnya-AtmA bhI na zUnya hai na jar3a hai aura na caitanya hai-vaha to zAnta aura sarvavyApaka hai| (kaSAyapAhuDa cUNi gAthA 22 sUtra 124) hamArA nizcita mata hai ki AcAryoM dvArA 'apadesa' dasarI bAta / mauha ke zAntarasI mAnane para zAntarasa 'saMta' aura 'majjJa' tInoM zabdoM ke artha anekoM bAra die aura moha meM guNa-gaNIpanA mAnanA par3egA arthAt zAntarasa gae haiM jo AgamoM me yatra-tatra upalabdha haiM / ataH yaha guNa aura moha guNI ThaharegA / eka ke abhAva meM dUsare kA kahanA ki TIkAkAroM ne galata yA ulajhanapUrNa jo jaisA calA bhI abhAva hogA / yadi moha (guNI) kA abhAva kiyA A rahA thA vaisA hI mAna liyA, AcApoM kA apamAna hai| jAyagA to zAnta rasa (guNa) usake sAtha hI jaaygaa| hAM, aba to yaha bhI socanA par3egA ki AcAryoM ko mAnya aura isa bhAMti 'zAnta rasa' mAnane vAloM ke siddhAMta meM karane kI dizA meM "saMta' ke artha meM yativRSabhAcArya aura moha-kSaya karanA sarvathA niSiddha ho jAyagA / jo jaina-darzana prabalAkAra Adi jaise - ko iSTa nhii| varIyatA dI jAya yA nahI : astu ! aba to koI-koI yaha bhI kahane lage hai ki-'saMta' hamArI bhAvanA hai ki Agama tadvastha aura aparivartita zabda desI hindI bhASA meM bhI hai aura zAnta artha meM hai| rahe isI bhAvanA ko lakSya meM rakha hamane prAcIna uddharaNoM para, jahAM taka hamane dekhA hai 'saMta' zabda zreSTha jaise anya ko saMkalita kiyA hai| hamAre bhAva tadanukUla aura spaSTa aneka arthoM meM hai, zAnta artha meM nahI / saMta kA tatsamarUpa haiM-pAThaka vicaareN| isa viSaya meM hama pahale bhI kAphI sat bhI hai-saMta puruSa ko satpuruSa bhI kahate haiM / hindI spaSTIkaraNa de cuke haiN| hamArA apanA kucha nhiiN| 'chamastha-laukika puruSa cAhe kitane bhI prasiddha vidvAna kyoM na hoM ? una sabhI ke sabhI lekha, vArtAlApa saiddhAntika-prasaMgoM meM jinAgama kA rahasyodghATana nahIM karate-unameM kucha aura bhI ho sakatA hai| prataH jJAnI puruSa pramANa aura naya kI kasauTI para parakhakara hI unakI heyopAdeyatA kA nirNaya karate haiN| ve unake maMtavyoM ko pracArita bhI tabhI karate haiN|' Page #77 -------------------------------------------------------------------------- ________________ svAdhyAya aura usakI mahattA 'suSThu samyak prakAreNa adhIyat iti svAdhyAyaH / ' bhale prakAra mana, vacana aura kAya kI zuddhatA se artha ke cintavana sahita vinAyama kA adhyayana karanA hI svAdhyAya hai|' athavA 'zobhano'dhyAyaH iti svAdhyAyaH' arthAt kAlamuddhipUrvaka zAstroM kA adhyayana karane yA karAne ko svAdhyAya kahate haiN| jo nirdoSa ho, hiMsA, jhUTha, corI, kuzIla aura aura parigraha ina pAMca pApoM ko nAza karane vAlA ho, jo pratyakSa tathA anumAna pramANa se sahita ho evam sarvajJa tIrthakara bhagavAna dvArA kahA gayA ho vahI saccA zAstra hai / ' sarvajJa kathita saccA jinAgama prathamAnuyoga, karaNAnuyoga, caraNAnuyoga aura dravyAnuyoga se cAra bheda vAlA hai| ina cAroM ke zAstroM ko yathArtha rUpa se paDhane par3hAne ko hI svAdhyAya kahate haiN| ise prAkRta me "sajjhAya" kahate haiN| isa prakAra bhuta ke adhyayana pATha ko svAdhyAya kahA jAtA hai / " jisa prakAra binA prakAza ke andhakAra meM rakhe padArthoM kA pUrNa jJAna nahIM hotA usI prakAra vinA zreSTha zAstroM ke par3he jJAna sambhava nahIM / jJAna ke abhAva me manuSya pragati ke patha para nahIM pahuMca sakatA ataH jJAna-mAnava-jIvana kA sAra hai / ' jJAna netra kA udghATana zAstra svAdhyAya dvArA hI sambhava hai| binA zAstra jJAna ke cakSu hone para bhI manuSya andhA hI kahA jaaegaa| jo padArtha cakSu dvArA pratIta nahI hotA use prakAzita karane ke lie zAstra hI sakSama haiM / yaha zAstra jJAna mAnava kA tIsarA netra hai / " samyak jJAna ke lie svAdhyAya Avazyaka hai / svAdhyAya ke mAdhyama se ajJAna dIpa bujhakara punaH jJAna dIpa jvalita hotA hai / jaina dharma me zrAvaka ke SaTkarma batAe gae haiM jinameM svAdhyAya bhI samAhita hai yathA "devapUjA gurUpAstiH svAdhyAya: saMyamastapaH / dAnaM ceti gRhasthAnAm SaTkarmANi dine dine / ' mAnava janma-maraNa ke bandhanoM se AkAMta hai jisake 6] ku0 rAkA maMga phalasvarUpa vaha duHkhoM kA vahana karatA hai yaha duHkha vastutaH ajJAna hI hai / svAdhyAya ke dvArA manuSya duHkhoM se dUra rahatA hai|' ata samyagjJAna arjita karane ke lie svAdhyAya Avazyaka hai, yahAM samyagjJAna mokSa kI prApti kA mArga hai|" svAdhyAya mokSa prApti kA eka sopAna hai| tapa ke dvArA abhISTa (mokSa) kI prApti sambhava haiaisA bhAratIya saMskRti meM mAnya hai / jaisa-dharma meM bAraha prakAra ke tapa batAe gae haiN|" unameM se eka tapa svAdhyAya bhI hai / yaha tapa ke Abhyantara rUpa meM samAhita hai / vAcanA, pRcchanA, anuprekSA, AmnAya aura dharmopadeza, ye pAMca prakAra ke svAdhyAya mAne gae haiN|" svAdhyAya kA artha vidyAbhyAsa karanA hai|" par3hanA, par3hAnA, zuddha-pATha uccAraNa karanA, dharma sambandhI upadeza karanA athavA tatvoM kA cintavana karanA, ye sabhI bAteM vidyAbhyAsa meM hI gamita hai|" 1. vAcanA- nirdoSa grantha kA artha sahita adhyayana karanA vAcanA svAdhyAya kahA jAtA hai|" 2. pRcchanA - jo vAcanA dvArA adhyayana kiyA jAtA hai use dRr3ha banAne ke liye vizeSa vidvAn se usa viSaya meM prazna karanA pRcchanA hai / " prazna karanA adhyayana nahI kahA jA sakatA ataH ise svAdhyAya nahIM kahA jA sakatA ataH ise svAdhyAya meM samAhita nahIM karanA cAhie kintu prazna karanA adhyayana kI pravRtti meM sahAyaka hai ataH usako bhI svAdhyAya kahanA asaMgata na hogaa| pRcchanA ko par3hanA bhI kaha sakate haiM / " 3. anuprekSA --- jo adhyayana kiyA hai usakA bAra-bAra cintavana karanA anuprekSA svAdhyAya kahalAtA hai| bAraha bhAvanAoM kA bhAnA bhI anuprekSA svAdhyAya hai / " 4. AmnAya par3he huye pATha ko zuddha uccAraNapUrvaka par3hanA AmnAya svAdhyAya kahalAtA hai / " 5. dhamoMpadeza - pUrva puruSoM ke caritra athavA viSayoM kA svarUpa batalAnA dharmopadeza kahalAtA hai / athavA tresaTha Page #78 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 16 varSa ki02 anekAnta zalAkA ke puruSoM kA caritra kahanA dhamoMpadeza hai|" jJAna aura paritra meM pravRtta hotI hai| svAdhyAya se hI maitrI isa prakAra pAca prakAra kA svAdhyAya vidhi pUrvaka bar3hatI hai| karanA cAhiye, isase karma kSaya hotA hai, vairAgya kI bakhi svAdhyAya karane se tarka zakti, buddhi kI prakarSatA. hotI hai aura antatogatvA mokSa-lakSmI kI prApti hotI hai| paramAgama kI sthiti, vastu kA yathArtha jJAna evaM nirNaya, dharma-prabhAvanA karane kI zakti Adi guNoM kA vikAsa svAdhyAya karane se yAvat vastu ke svarUpa kA jJAna hotA hai yathAhotA hai| mAnasika vyApAra azubha pravRtti se haTakara 'prajAtizaya: prazastAdhyavasAyAdhyartha svaadhyaayH|' zubha pravRtti kI ora AkRSTa hotA hai / AtmA se rAga-dveSa isa prakAra svAdhyAya sAMsArika bandhanoM se mukta dUra hokara mAtmA bizuddha ho jAtI hai / svAdhyAya ke karane hokara vijaya lakSmI (zreyasa) prApta karane kA pahalU hai tathA se rAga, koSa, mAna, mAyA, lobhAdika pApoM se AtmA jo samyagjJAna ke lie Avazyaka hai| parAGmukha hotI hai| AtmA mokSa ke mArga samyagdarzana, - alIgaMja (eTA) sandarbha-sUcI 1. vidvajjana bodhaka, pR0 465 / "vAcanA pRcchanAmnAyastathA dharmasya dezanA / 2. pUrvApara virodhAdi hiMsAdinAzanam / anuprekSA ca nirdiSTaH svAdhyAya. paMcadhA jinaH // pramANadvaya saMbAdizAstraM sarvajJabhASitam tattvArthasAra 6.16 pR0 363 / -svAmI samanta bhadrAcArya viracita ratnakaraNDazrAva- 'vAcanA pRcchanA'nuprekSA'mnAya dhrmopdeshaaH|' kAcAra 2068) -tatvArtha sUtra 625 // 3. caturNAmanuyogAnAM jinoktAnAM yathArthataH / 13. zuddha dhAvaka dharma prakAza -zrI jaina samAja mArauTha adhyApanamadhItirvA svAdhyAyaH kathyate hi saH / / (rAja.) pR0 262 / -saMskRta bhAba saMgraha, zloka saM 566, pR0 210 / 14. niravadyagranthArthobhaya pradAnaM vaacnaa|' 4. zuddha zrAvaka dharma prakAza-svAdhyAya prakaraNa, jaina -rAjavArtika 1, pR. 347 / samAja maroTha (rAja.) pR0 256 / 15. pRcchanaM saMzayocchityai nizcIti dRr3hanAya vA / 5. anagAra dharmAmRta-paM khUbacandrakRta, bhASATIkA, pR0764 prazno'trIti pravRrtyartha tvAdarthya virasAvapi // 6. 'gArNa garassa saaro|' -tattvArtha sAra 14 -31, darzana paahudd'| 16. bhASA TIkA tattvArtha sAra, pR0 383 / 7. alocana gocare hyarthe zAstraM tRtIyaM purussaannaam|' 17. anuprekSA dvaadshaanuprekssaanitytvaadeshcintnm|' -nItivAkyAmRtam / -AcAravRtti, pR0 306 / 8. pacanandi shraavkaacaar| 15. dharmakathA dharmopadeza saMstuti mNglaa|' 6. 'sajjhAe vA niutteNa, savva duHkkha vimokkhnne|' -AcAra vRtti, pR0 306 / 19. 'paThaNAI sajjhAyaM ve ega NivandhaNaM kuNaI vihigaa| -uttarAdhyayana 26 / 10 / / 10. samyagdarzana zAna cAritrANi mokSamArga: - tattvArtha 11 samAyaM kuThavato paMcediyaM saM vuDoti guttoya / 11. prAyazcitavinayayAvRttyasvAdhyAyavyutsargadhyAnAnyutta havadi e aggaNo viNaeNa samAhi obhikkhU / ' rm|-shriiumaasvaami viracita 'tatvArtha sUtra' 20 / -mUlAcAra pUrvArddha 213, pR0 321 / 190 20. vineyavadvinetRNAmapi svaadhyaayshaalyaa|' 12. se ki taM sajjhAe paMcavihe paNNate tN| -anagAradharmAmRtamU pR0 521 jahA vAyaNA paDipugchaNa paripaTTaNa dhamyakahA setaM "vinA vimrshshuunyssiidNsstte'pyndhaayte'dhvni|' sjjhaae| -bhagavatI zataka 73 / 02 / --sAgAradharmAmRtam pR04| Page #79 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jarA-socie 1. 'savvasAhUNaM' meM sAtha kauna! bhamara, miya, dharaNi, jalaruha, ravi pavaNa samo ato smnno||' Namo loe savva sAhUNaM'-loka arthAt kAI dvIpa meM ukta pariprekSya me vicAranA hai ki Aja dekhA-yebI, vidyamAna sarva sAdhuoM ko namaskAra ho| cAhe jo ho, jaisA ho, apane se tanika bhI zreSTha houkta pada se kyA loka ke sabhI-sacce aura veza yA cAhe ADambara parigraha kA puMja hI kyoM na ho? sabhI ko nAmadhArI dikhAvaTI sAdhuoM ko namaskAra karane kA bhAva ___ guru mAnakara namaskAra karane kI jo paripATI cala rahI pragaTa nahIM hotA? yaha prazna kaI logoM dvArA pUchA jAtA hai, vaha kahAM taka ucita aura NamokAra maMtra sammata hai| rahA hai| isa viSaya meM Agama kA abhimata kyA hai, isa jarA socie ! pariprekSya meM vicAranA cAhie / Agama me 'sAdhu' kI 2. "mithyAdRSTi' kA anAvitva ! vyAkhyA isa prakAra dI hai vastutatva kA nirUpaNa judI prakriyA hai aura pramAda"jo ananta jJAnAdirUpa zuddha AtmA ke svarUpa kI kaSAyAdi bhAvo vaza bastu kA kathana yA vicAra karanA sAdhanA karate haiN| unheM sAdhu kahate haiM / jo pAMca mahA- judI bAta hai| tIrthaMkaro kI divyadhvani ke pramANa nayavratoM ko dhAraNa karate haiM, tIna guptiyo se surakSita haiM, gabhita aura pramAda-kaSAyAdi rahita hone se usameM kevala aThAraha hajAra zIla ke bhedo ko dhAraNa karate hai aura vastu-tatva kA vivecana hai aura usameM puNyAtmA-pApI caurAsI lAkha uttara guNoM kA pAlana karate haiM, ve sAdhu samyagdRSTi-mithyAdRSTi Adi jaisI dRSTiyoM ke svarUpa parameSThI hote haiN|" kathanoM kA samarUpa me samAveza hai| vahAM pramAdAdi kA "siMha ke samAna parAkramI, gaja ke samAna svAbhi- abhAva hone se bhAva yA dravya rUpa jaisI hiMsA kI sambhA. mAnI yA unnata, bala ke samAna bhadra prakRti, maga ke vanA nahI / isake viparIta-jaba kisI ko kaSAya yA samAna sarala, paza ke samAna nirIha gocarI vRtti karane pramAdavaza hokara yA tiraskAra kI bhAvanA se pApI, vAle, pavana ke samAna ni.saMga yA saba jagaha binA rukAvaTa himaka, jhUThA, cora, vyabhicArI, midhyAdRSTi Adi kahA ke vicarane vAle, sUrya ke samAna tejasvI yA sakala tatvoM jAya taba vahAM hiMsA kA doSa hai aura isa doSa meM pravRtti ke prakAzaka, udadhi arthAt sAgara ke samAna gaMbhIra, mada- karanA jaina yA jaina dharma ko amAnya hai| rAcala arthAt sumeru parvata ke samAna akampa rahane vAle, yataH-jaina-Agama ke anusAra yaha saMsAra anAdi hai| candra ke samAna zAntidAyaka, maNi ke samAna prabhApuMjayukta, mokSa bhI anAdi hai aura inake mArga aura anugamanakartA pRthvI ke samAna bAdhAoM ko sahane vAle, sarpa ke samAna bhI anAdi haiN| AcAryoM ne samyagdarzanazAnacAritrANi aniyata Azraya-vasatikA meM nivAsa karane vAle, AkAza ko mokSa kA mArga aura ina mArgoM ke anusaraNakartAoM ko ke samAna nirAlambI yA nirlepa, sadAkAla mokSa kA anve- samyagdRSTi, samyagjJAnI aura samyakcAritrI kahA hai| SaNa karane vAle sAdhu hote haiN|" (SaTakhaM0 1-1-1) isame viparIta yAnI midhyAdarzana, mithyAjJAna, mithyA "mUlamaMtra meM sarvaguNa sampanna sabhI sAdhuoM ke grahaNa cAritra ko saMsAra mArga aura ina mAgoM ke anusaraNake bhAva meM 'savva' pada hai| sarva zabda se arhat-mata mAnya kartAoM ko mithyAdRSTi, mithyAjJAnI aura mithyAcAritrI sAdhuoM mAtra kA grahaNa hai, buddhamata Adi ke sAdhuoM kA kahA hai| isa prasaga ko yadi vizadarUpa meM jAnanA cAheM grahaNa nahIM hai| jinase saba jIvo kA hita ho, jo arahata to kaha sakate haiM ki utsarga-apavAda, vidhi-niSedha, astikI mAzAnusAra prabarta, durnayo kA nirAkaraNa kareM ve sarva nAsti, samyaka-mithyA jaimI do virodhI vicAra-dhArAyeM sAdhu haiN|" maMtra meM unhI ko namaskAra kiyA gayA hai aura anAdi-nidhana hai-jaba eka kA vikalpa hai taba dUsarI kA honA unhIM ke viSaya meM kahA gayA hai| (SaT, bhAga 1-1-1) anivArya hai| binA aisA mAne, anekAnta kI bhI siddhi nahIM 'uraga-giri-jalaNa-sAgara-nahatala-narugaNasamo a jo hoii| hai / phalataH cUki samyagdRSTi Adi vyavahAra anAdi haiM Page #80 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 38parva 36, ki02 ataH vastusthiti ke pariprekSya meM usase ulTe mithyA dRSTi saMmata anAdi tathya hai-navIna nhiiN| isameM jainI ko kaise Adi vyavahAra bhI anAdi haiN| bartanA cAhie ? jarA socie! AThoM kamoM meM mohanIya karma ko sabase balavAna bata- 3. zodha-patrikAeM kaisI hoM! lAyA hai aura usakA sAkSAt sambandha AtmA ke bhAvoM se bhautika zodha (risarca) kA jora hai aura logoM kA hai| mUlataH usakI darzana mohanIya aura cAritramohanIya ye ___dhyAna paryApta mAtrA meM udhara hI hai| usa dina eka sajjana . do prakRtiyAM haiM aura koke anAdi hone se ye prakRtiyAM bhI bole-samAja meM zuddha mAyane meM zodha-patrikAeM honI anAdi haiN| darzana mohanIya prakRti ke udaya kA phala / caahieN| hamane socA bAta to ThIka hai| TIkA-TippaNI mithyAtva bhAva bhI hai aura jise isa mithyAtva kA udaya aura AlocanA-pratyAlocanA ke prasaMgo se to anekoM patra hotA hai vaha mithyA dRSTi hai| bhare rahate haiN| para, prazna yaha uThatA hai ki zodha karane se sampadRSTi aura mithyAdRSTi donoM bhAvoM aura zabdo tAtparya kyA hai ? mAtra jar3a kI yA cetana kI bhI ? tathA vyaktitvoM kA astitva bhagavAna RSabhadeva ke samaya anAdi kAla se yaha jIva para kI khoja meM rahA me bhI thaa| usa yuga meM jo 363 mithyA-mata kahe gae usane siddhAnta ko aura apane ko nahI khojaa| yadi haiM-ve mighyAvRSTiyoM ke hI the| tIrthakara mahAvIra ke apane ko khoje aura khojakara apanA nikhAra kare to khoja samaya meM bhI aise jIva vidyamAna the / vAda ke prAcInatama sArthaka ho| Aja jo loga khoja kI bAteM yA khoja ke AcAryoM ne bhI mithyAdRSTi zabda ko sthAna diyA hai| kArya karate haiM unameM kitane aise haiM jinakA dhyAna siddhAnta tapAhi aura AcAra-vicAra ke prasaMgoM kI ora ho yA jo jina'micchAiTThI NiyamA uvai- pavayaNaM Na saddahadi / ' mArga meM pravRtti karate-karAte hoM / yataH siddhAnta jJAna aura -guNadharAcArya kasAyapAhuDa 108 AcAra-vicAra ke binA ina bhautika miTTI-pASANo, -~-gommaTasAra jIvakANDa sAhitya, itihAsa evaM pANDulipiyoM ke saMgraha mAtra meM dharma 'oSeNa asthi minchAiTThI kA utanA lAbha nhii| aisI-aisI khojeM to Aja taka -SaTkhaMDAgama 1-1-6 bahuta ho cukIM aura unase jainadharma kA utanA Thosa pracAra nahIM isI prakAra guNasthAnoM meM prathama guNasthAna kA nAma ho skaa| Thosa siddhAnta jJAna aura AcAra-vicAra ke 'mithyAtva hai aura vaha anAdi se hai aura usa guNasthAna binA dharma kA AcaraNa meM hrAsa hI huA hai| vartI anantajIva haiM, una sabhI ko 'mithyAdRSTi' nAma diyA isa prasaMga meM anekAnta ke janma kA itihAsa jaba gayA hai| ukta varNana meM hiMsA-ahiMsA kA prazna chue binA hamArI dRSTi meM AyA taba hamane par3hAmAtra vastu-tattva varNana ko pramukhatA dI gaI hai| etAvatA aisA mAnanA ki 'mithyAdRSTi' hiMsaka, jhUThA, cora Adi "jaina samAja meM eka acche sAhityika tathA aitijaise zabdoM meM 'vaicArika hiMsA' kA doSa AtA hai-ataH ye hAsika patra kI jarUrata barAbara mahasUsa ho rahI hai, aura jaina Agamika zabda nahIM haiM yA vAda ke pracalana hai Adi siddhAntaviSayaka patra kI jarUrata to usase pahile se calI kahanA sarvathA nirmUla hai| puNyAtmA-pApAtmA, hiMsaka AtI hai| ina donoM jarUratoM ko dhyAna meM rakhate hue, ahiMsaka, satyavAdI-jhUThA Adi sabhI virodhI dharmoM ke samaMtabhadrAzrama ne apanI uddezya siddhi aura lokahita kI vikalpa aura sabhI virodhI dharma anAdi haiN| bhAvoM kI sAdhanA ke lie sabase pahile 'anekAnta' nAmaka patra ko nikAlane kA mahattvapUrNa kArya apane hAtha meM liyA hai|' saMbhAla (uttamatA) se inake kathana meM ahiMsA hai aura bhAvoM kI kaluSatA meM hiMsA hai| samatAbhAva se yathArSa anekAnta varSa 1, kiraNa eka, vI. ni. 2456 / vastu-svarUpa kA varNana karanA pApa nahIM / mithyA ko mighyA ukta nIti ke AdhAra para 'vIra sevA mandira' kI aura mithyA mAnane vAle ko mithyAdRSTi kahanA Agama niyamAvali meM prakAzita nimna pairA bhI mananIya hai Page #81 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jarA-socie 'anekAnta patrAdi dvArA janatA ke AcAra-vicAra ko UMcA uThAne kA sudRr3ha prayatna (karanA) - niyama 3 (gha) ukta sandarbha meM 'anekAnta' Aja taka kharA utaratA AyA hai isameM prArambha se hI zodha-pUrNa, saiddhAntika, AcAravicAra sambandhI sabhI prakAra ke lekhoM, kavitAo kathAo Adi kA samAveza hotA rahA hai / Aja sthiti aisI haiM ki yuga ke anurUpa dharma ko calAne kA prayatna kiyA jA rahA hai aura dharma ke anurUpa yuga ko calAne meM upekSA bhAva dikhAyA jA rahA hai / phalataH --- yugAnurUpa - siddhAnta jJAnahIna yA bhIru kucha loga aNDe jaise abhakSya ko nirAmiSa ghoSita kara dharma me khIcanA cAha rahe haiM, kucha zuddha khAna-pAna ko chor3a hoTaloM meM jAne aura unameM vivAha zAdI Adi racAne meM lage haiM aura kucha samUAhika rAtri bhojana Adi kI paramparAeM banA rahe haiM tathA jinheM mandira zAstra aura guruo se lagAva nahIM raha gayA hai unameM kitane hI dharma ke pramukha banane kI daur3a dhUpa meM bhI laga rahe hai| yadi unheM siddhAnta kA jJAna aura Agama-vihita AcAra-vicAra kA jJAna karAkara dharma ke anurUpa yuga ko badalane kI preraNA dI jAya to dharma ke hAsa kA sthAna dharma kA utthAna le sakegA / binA AcAra-vicAra ke saba sUnA hai| hamAre pAkSika mAsika, dvi yA traimAsika patra isa ora pramukha dhyAna deM, to kaisA rahegA ? jarA socie ! 4. vyasana mukti prAMdolana ! jaina dekhe, jaina samAja dekhaa| isake sadasya, paMca, paMcAyateM aura netA bhI dekhe| hamane mahAvratI muni aura aNuvratI tathA avratI zrAvakoM ke samAgama ke avasara bhI paae| kabhI yaha saba aisA hI rhaa| para, Aja saba sthiti badalI huI hai| aba na vaise jaina haiM, na jaina samAja / sadasya, paMca, paMcAyata aura netA bhI vaise nahI hai / saba badala gayA hai| jo kucha dikha rahA hai, adhikAMza banAvaTI - artha aura yazaarjana kI dizA meM mur3A huA hai| aba to na jAne kitaneka vyasanI apane ko jaina likhate haiM, kitaneka jaina samAja haiM, kitane sadasya aura kitanI hI paMcAyateM haiN| aura netAoM kA to kahanA hI kyA ? 18 unameM kitaneka rAjanaitika, Arthika yA sAmAjika dharohara kA lAbha uThAne kI dhuna meM haiM aura kitaneka korI pratiSThA aura yaza-arjana ke cakkara me hai ? jaina saMsthAoM-mandiroM, vidyAlayoM, mahAvidyAlayo aura sarasvatI bhavanoM ke hAla bhI prAyaH DagamagAe hue hai / mandiro meM darzana-pUjA karane vAloM ko jabardastI hA~kanA par3atA hai| kahI kahI to pUjA kA kArya vetana dekara pujAriyoM se karAyA jAtA hai| vidyAlayoM, mahAvidyAlayoM ke vidyArthI dharma-zikSA kA grahaNa majabUrI meM hI karate haiM- ve bhI kAlejoM kI zikSA-suvidhA ko hI pramukhatA dete haiM / hamAre pUrvajoM ne sarasvatI bhavanoM kI sthApanAeM kIM / khoja 2 kara durlabha-graMthoM ke saMgraha kie-- unhe Aja par3hane vAle nahI / ina saba bAtoM me, aneka kAraNoM meM eka kAraNa logoM kA vyasanoM se lagAva bhI hai| ataH vyasano se mukti Avazyaka hai| jaina ko sabase pahale vyasana mukta honA cAhie aura Aja kI pIr3hI me isakA hrAsa hai| jaba taka ekajuTa hokara ina vyasanoM se mukti nahI pAI jAtI, taba taka sudhAra asambhava hai| hAla hI meM kolhApura me ghaTita samAcAro ko par3hakara kucha AzA kI kiraNe camakatI jaisI lagI haiN| vahA~ ke vIro ne muni zrI vidyAnanda jI ke AzIrvAda me 'vyasanamukti AMdolana' paddhati ko apanAyA hai| ma0 gAdhI kI bhAti isame bhI Dagara-Dagara, nagara-nagara, grAma-grAma aura galI-muhalloM meM paidala mArca hotA hogA aura logoM ko vyasana mukta rahane kA saMdeza diyA jAtA hougA / hame smaraNa rakhanA cAhie ki muni zrI pichale dazakoM me, vyavahArataH - dharma pracAra ke vidhi-vidhAna nirmita evaM unako saphalatApUrvaka saMcAlita karane me saphala hue haiN| unhoMne AbAla-vRddha - vizeSakara navayuvakoM ko vyavahAra dharma kI dizA meM jAgRta kiyA hai| dharma cakra, maMgalakalaza, dhArmika rikArDsa nirmANa, gommaTagiri para bha0 bAhubalI mahAmastakAbhiSeka kA bar3e paimAne para Ayojana Adi saba muni zrI ke AzIrvAda phala haiN| isa prakAra ke vyasana mukti AMdolana ko apanAnAsabhI ke hita meM hai aisA hama socate haiM / jarA Apa bhI socie ! -sampAdaka Page #82 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAhitya-samIkSA ( hindI kA aitihAsika dastAveja) divaMgata hindI sevI lekhaka : AcArya zrI kSemacandra 'sumana' / prakAzaka : zakuna prakAzana 3625 subhASa mArga, naI dillii| sAija Dabala krAuna, pRSTha 852, mUlya 300ru0 / dinAMka 22 jUna 83 ko jaba hamane rASTrapati bhavana para bhAratIya bhASA - hindI ke prati mahAmahima rASTrapati ke vicAra sune, hamArA mana rASTra aura hindI-gaurava ke prati namrIbhUta ho utthaa| rASTrapati mahodaya 'zakuna prakAzana' ke uttama prakAzana 'divagata hindI sevI' ke dUsare khaNDa kA udghATana kara rahe the / prastuta kRti AcArya zrI kSemacandra 'sumana' ke puNya saMkalpoM aura athaka parizramoM se khilA dvitIya puSpa hai| isake prathama khaNDa kA udghATana san 81 meM pradhAna mantrI zrImatI indirA gAdhI ne kiyA thA / mahAmahima rASTrapati ne kahA-hindI hI eka mAtra aisI bhASA hai jo samUce deza ko eka kar3I meM pirotI hai / hindI yadi kamajora hotI hai to deza kamajora hotA hai| agara hindI majabUta huI to deza majabUta hogaa| deza kI ekatA majabUta hogI / unhone kahA ki hindI bhASA ko kaI sau varSoM se kamajora banAne ke prayatna hote rahe haiM phira bhI binA kisI rAjakIya sahayoga ke hindI deza ke kone-kone me bolI aura damajhI jAtI rhii| isake sIcane me hamAre RSiyoM, muniyoM evaM sAdhuoM ne apanI mahatvapUrNa bhUmikA nibhAyI / AjAdI kI lar3AI meM hamAre netA mahAtmA gAMdhI aura javAharalAla neharU Adi ne hindI ke jariye jage AjAdI meM kamAla kA kAma kiyaa| jaba maiM rASTrapati bana kara yahAM AyA to hindI, urdU aura gurumukhI kA akhabAra par3hane kI icchA huI lekina mujhe ye akhabAra nahI mile| mujhase kahA gayA ki rASTrapati bhavana meM sirpha aMgrejI ke akhabAra Ate haiN| mujhe bahuta takalIpha huii| AjAda bhArata meM rASTrapati bhavana meM jaba deza ko jor3ane vAlI bhASA ke akhavAra na Ate hoM taba deza kI ekatA kaise raha sakatI hai| hAlAMki aba vaha kamI dUra ho gaI aura aba hindI ke akhabAra Ate haiN| hindI kI kisI bhASA se duzmanI nahI hai / hindI to sabhI bhASAoM ko sAtha lekara calatI hai| maiM hindI vAloM se anurodha karUMgA ki ve sarala hindI kA pracAra kreN| jaba loga sarala hindI paDhane ke AdI ho jAyeMge taba gUr3ha hindI bhI samajhane lageMge / vigata hindI sevI kA sapUrNa prakAzana dasa khaNDoM meM pUrNa hogA aura isameM hindI ko rASTra bhASA banAne meM zreya prApta tamilanADu, bagAla, mahArASTra, gujarAta, karnATaka, paMjAba Adi prAMto ke aura sabhI dharmoM ke san 1800 ke bAda ke vigata hindI seviyoM kA paricaya rhegaa| prathama khaNDa meM 889 aura dvitIya khaNDa me 863 paricayo kA samAveza ho cukA hai / donoM khaNDoM meM lagabhaga - 50 jainanakSatro para bhI hamArI dRSTi pdd'ii| deza kI AjAdI kI laDAI, zAsana - anuzAsana aura bhArata-bhAratI kI sevA Adi sabhI kSetroM me jaMnI sadA Age rahe haiN| ukta grantha ke prakAzana kA kArya bhI tadanurUpa hai| 'grantha prakAzana' meM Ane vAlI kaThinAiyoM kA jikra karate hue zrI subhASa jaina ne prArambhika svAgata bhASaNa meM kahA ki hindI ke prati samarpita bhAva ke kAraNa hI uname grantha ko prakAzita karane kA sAhasa huA / lekhaka va prakAzaka kI sUjha, prayatna, sAhasa aura sAmagrI sajone kI kalA ko jitanA sarAhA jAya, thor3A hai| unakA sakalpa - logoM ko hindI sevI pUrvajoM kI smRti karA, unheM zraddhA-sumana car3hAne kA avasara denA hai| isase bar3A upakAra koI kyA hogA / hama jaina bandhuoM se apekSA kareMge ki ve apanI pratiyAM surakSita kareM aura divaMgata hindI sevI jainoMke paricaya lekhaka yA prakAzaka ke pAsa adhikAdhika saMkhyA meM bhejeM tAki ve grantha meM unakA samAveza kara sakeM / sampAdaka Page #83 -------------------------------------------------------------------------- Page #84 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vIra sevA mandira ke vartamAna padAdhikArI tathA kAryakAriNI samiti ke sadasya 1. mAhU zrI azokakumAra jaina adhyakSa 6, garadAra paTela mArga naI dillI 2. nyAyamUrti zrI mAgIlAla jaina upAdhyakSa 30. gugalaka momeNTa, naI dillI 3. zrI gokulaprasAda jaina upAdhyakSa 3, rAmanagara pahADagaMja 4 thI subhASa jaina mahAmaciva 16, daripAgaja 5. zrI ratnatrayadhArI jaina gacitra ", alvA janapatha lana 6. zrI nanhemala jaina kopAdhyakSa 1135, dariyAgaja :. zrI premacanda jaina '/25. amArI roDa, dariyAgaja, naI dinI 8. zrI digdarzana caraNa jaina 1662/21, dariyAgaja, 6 zrI devakumAra jaina ema-71, greTara kailAza I, , 50. zrI mallinAtha jaina 1. bariyAgaja, na dillI 11. zrI harIcanda jaina 2/26. dArayagaja, naI dillI 12. zrI indara saina jaina madasya 4. anAnI geDa, dariyAgaja, naI disatI 13. zrI omaprakAza jaina eDavokeTa 4541,23, dariyAgaja, naI dillI 14. zrI ajinaprasAda jaina ThakedAra madamya 1-1108, dariyAgaja , 15. thI bhAratabhUSaNa jaina eDavokeTa 1, dariyAgaja, naI dilI 16. zrI lakSmIcandra jaina bI-45,47, kanaoNTa prema, naI dillii| 17. zrI bAbUlAla jaina 2/10, dagyiA gama, naI dillI 18. zrI vimalapramAda jaina (DesU) . 16. zrI cakrezakumAra jaina 20. zrI anilakumAra jaina 2770. kutuba ge:... 21. zrI ajitapramAda jaina 21-1, dariyAnA, naI dinI "yadi hama apane siddhAnna para prAruda ho jAyeM-unI ke anusAra pano maba pravRtti karane lage to anya loga hamAre siddhAnta ko acchI taraha hadayaMgama kara lge| parantu hama loga apane giddhAntoM ko apane prAcaraNa yA pravatti se to dikhAte nahIM, kevala zabdoM dvAga banalAne kA prayatna karate haiM-usakA prabhAvalogoM para nahIM pdd'taa|" --vaNI jo, mero jIvana gAthA) Page #85 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Regd. with the Registrar of Newspaper at R. No. 10591/62 vIra-sevA-mandira ke upayogI prakAzana " hd samIcIna dharmazAstra : svAmI samantabhadrakA gRhasthAcAra-viSayaka pratyuttama prAcIna grantha, mukhtAra zrIjugalakizora jI ke vivecanAtmaka hindI bhASya aura gaveSaNAtmaka prastAvanA me pukka, sajilda / ananya-prazasti sagraha, bhAga 1: saMskRta aura prAkRta ke 171 aprakAzita granthoM kI prazastiyoM kA maMgalAcaraNa sahita parva saMgraha, upayogI 11 pariziSToM mora paM0 paramAnanda zAstrI kI itihAsa-viSayaka mAyi. paricayAtmaka prastAvanA se alaMkRta, sajilda / ... aMgAba-prazasti saMgraha, bhAga 2: apabhraMza ke 122 aprakAzirA granthoM kI prazastiyoM kA mahattvapUrNa saMgraha sakAroM ke aitihAsika graMtha-paricaya aura pariziSToM mhit| saM. pa. paramAnanda shaastrii| mjild| 15... samAdhitantra aura iSTopadeza : pradhyAtmakRti, paM0 paramAnanda zAstrI kI hindo TIkA mahita bhavaNabelagola aura dakSiNa ke anya jaina tIrya : zrI rAjakRSNa jaina ... gyAya-nIpikA :mA0 abhinava dharmabhUSaNa kI kRti kA pro0TA0 darabArIlAla jI nyAyAcArya dvAgagana ... jaina sAhitya aura itihAsa para vizava prakAza : pRSTha saMkhyA 74, majisma / sAyapAhAmutta: mUla anya kI racanA prAja se do hajAra varSa pUrva zrI mugadharAcArya ne kI, jima para zrI yativaSabhAcArya ne pandraha sau varSa pUrva chaha hajAra zloka pramANa yUNimUtra likhe / sampAdaka hIrAlAlajI siddhaant-shaastrii| upayogI pariziSToM aura hindI anuvAda ke sAtha bar3e sAija ke 1000se bhI adhika pAThoM meN| pRSTa kAgaja aura kapar3e kI pakkI jilda / 25.00 bana nivanya-ratnAvalI : zrI milApacandra tathA zrI ratanalAla kaTAriyA dhyAnazataka (pyAnastava sahita) saMpAdaka paM. bAlacandra siddhAnta-zAstrI 12.00 bhAvaka dharma saMhitA: zrI darayAvasiMha soSiyA bana lakSaNAvalI (tIna bhAgoM meM):saM.paM.bAlacanda siddhAnta zAstrI pratyeka bhAga 40... jina zAsana ke kucha vicAraNIya prasaMga : zrI padmacandra zAstrI, bahucacita sAta viSayo para zAstrIya pramANa yukta tarkapUrNa vivecana / prAkkathana : siddhAntAcArya zrI kailAzacandra zAstrI dvArA likhita 2-00 Jain Monoments: TI0 ena0 rAmacandrana Reality :mA. pUjyapAda kI sarvArtha siddhi kA aMgrejI meM anuvAda / baje prAkAra ke 3001., pakkI jilba ... 7.00 5.00 AjIvana sadasyatA zulka : 101.00 10 vArSika mUlya : 6) 10, isa aMka kA mUlya : 1 rupayA 50 paise vidvAna lekhaka apane vicAroM ke lie svatantra hote haiN| yaha Avazyaka nahIM ki sampAraka maNDala lekhaka ke vicAroM se sahamata ho| - sampAdaka parAmarza maNDala-DA. jyotiprasAda jaina, zrI lakSmIcandra jaina, sampAdaka-bI pacandra zAstrI prakAzaka-ratnatrayabArI jena bIra sevA mandira ke lie, kumAra bAda priTiMga presa ke-12, navIna bAda dillI-32 se mudritA Page #86 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vora sevA mandira kA raimAsika anakAnta (patra-pravartaka : prAcArya jugala kizora mukhtAra 'yugabora') varSa 36 : ki05 julA-sitambara 1983 ARMER . - " . .. ' .: : . . mandira evaM mAnastaMbha, devagar3ha prakAzaka vIra sevA mandira, 21 bariyAgaMja, naI dillI-2 Page #87 -------------------------------------------------------------------------- Page #88 -------------------------------------------------------------------------- ________________ isa aMka meMkrama viSaya pR0 krama viSaya 1. sIkha 1 7. nimittAdhIna dRSTi-zrI bAbUlAla jaina vaktA 23 2. samyaktva-kaumudI sambandhI zodha-khoja 8. bhaTTAraka paTTAvalI-DA0 pI0 sI0 jaina -DA. jyotiprasAda jaina 2 6 . "bhAva saMgraha" kI lipi prazasti 3. nava varSa divasa-ramAkAnta jaina 6 -kundanalAla jaina prinsipala 4. paryuSaNa-kalpa-DA. jyoti prasAda jaina 10. AcArya kundakunda kI jaina darzana ko dena 5. DiggI (rAja.) ke di0 jaina mandira meM upalabdha - DA. lAlacanda jaina, vaizAlI hindI kA prathama padma purANa-DA. kastUracanda 11. vicAraNIya-prasaMga-zrI papacandra zAstrI kAsalIvAla 10 12. jarA-socie-sampAdaka 6. bihAra me jaina dharma : atIta evaM vartamAna-pro0 13. sAhitya-samIkSA A. pR. 3 DA0 rAjArAma jaina, ArA 13 svargastha saraseTha bhAgacanda jI sonI ke prati zraddhAJjali jaina zAsana ke ananya sevaka, deva-guru-zAstra ke niSThAvAna ArAdhaka, jaina-ratna, sara aiTha kaipTina bhAgacandajI sonI kA nidhana samUce jaina samAja kI aisI kSati hai, jisakI pUrti nikaTa bhaviSya meM sambhava nahI lgtii| jina vANI ke prasAra meM, jaina tIrthoM ke sarakSaNa meM aura samAja saMgaThana ke kSetra meM dIrgha avadhi taka apanI bahumUlya sevAyeM samarpita karake zrI bhAgacandajI sonI ne jaina itihAsa meM apane amiTa hastAkSara aMkita kiye hai| sAdhusevA aura zAstra svAdhyAya ke dvArA unhoMne apane jIvana ko sAdhanAmaya banAkara eka Adarza zrAvaka kA udAharaNa prastuta kiyA / unake vyaktitva meM sAtvikatA, sahRdayatA, vidvattA aura saralatA Adi aneka vizeSatAyeM thii| unake nidhana se samAja kI apUraNIya kSati huI hai| ve eka mAnavatA premI vyakti the aura samAja kalyANa ke kAryoM meM unakI gaharI / abhiruci thii| bIra sevA mandira sosAiTI kI kAryakAraNI kI dinAMka 8-8-83 kI baiThaka meM svargIya AtmA kI sadgati evaM sukhazAnti ke lie khaDe hokara do minaTa kA mauna rakhA gayA aura unake parivAra-jano ke prati savedanA prakaTa kI gii| Page #89 -------------------------------------------------------------------------- ________________ om aham kA FEATU + %E RALLULL -- - :. - / - - A HIR varSa 36 / paramAgamasya bIja niSiddhajAtyandhAsandhuravidhAnam / sakalanavilasitAnAM virodhamathanaM namAmyanekAntam / / vIra-sevA mandira, 21 dariyAgaMja, naI dillI-2 vIra-nirvANa savat 2506, vi0 sa0 2040 varSa 36 bAra-savA mandira, 2 vAriyAgaMja, naI dillI-2 (julAI-sitambara julAI-sitambara 1983 sIkha jiyA tohi samujhAyo sau-sau baar| dekha-suguru kI para-hita meM rati hita-upadezanAyo sau-sau baar| viSaya bhajaMga seya dukha pAyo, prani tini soM lpttaayo| sva-pada bimAra racyo para-pada meM, mada-rata jyoM bauraayo| tAdhana svajana nahIM haiM tere, nAhaka neha lgaayo| kyoM na ta bhrama, cAkha samAmRta, jo nita saMta suhaayo|| prabahaM samujhi kaThina yaha nara-bhava, jina-vRSa binA gmaayo| te bilakha mani DAra udadhi meM, 'daulata' ko pchtaayo| mantara ujjala karanA re bhaaii| kapaTa kRpAna taja nahi tabaloM, karanI kAjana saranA re|| japa-tapa tIratha jajJa vratAdika, prAgama artha ucaranA re| viSaya kaSAya koca nahiM boyo, yoM hI pacipaci maranA re|| bAhira bheSa kriyA ura zuci soM, koye pAra utaranA re| nAhIM hai saba loka-rajanA, aise vedana baranA re|| kAmAvika mala soM mana mailA, bhajana kiye kyA tirnaare| 'bhUpara'nIla basana para kaise, kesara raMga uchalanA re|| Page #90 -------------------------------------------------------------------------- ________________ samyaktva-kaumudI sambandhI zodhakhoja 0 vidyAvAridhi jyotiprasAda jaina jana paramparA, vizeSakara digambara jaina paramparA me cinha lagAyA thA aura DA. rAjakumAra jI ke anumAna bahu pracalita eva lokapriya kathAgrantha samyaktva-kaumudI kA ko svIkAra karane meM hicakicAhaTa vyakta kI thI, kintu sarvaprathama jJAta eva upalabdha mudrita prakAzita saskaraNa pa0 virodha meM koI puSTa pramANa athavA tarka bhI nahI diyA thaa| udayalAla kAsalIvAla dvArA saMpAdita, pa0 tulasIrAma kAvya tadanantara 1975 I0 meM zAntivIranagara zrI mahAvIra tIrtha dvArA anudita aura 1915 I0 me hindI jaina sAhitya jI se AcArya zivasAgara-granyamAlA ke antargata muni zrI prasAraka kAryAlaya bambaI dvArA prakAzita hai| tadanaMtara paM. ajita sAgara jI dvArA sapAdita tathA pa0 pannAlAla jI nAthUrAma premI ne apane jainagratha kAryAlaya babaI se 1928 sAhityAcArya dvArA anUdita samyaktva-kaumudI prakAzita I0 meM aura seTha mUlacandra kisanadAsa kApar3iyA ne apane huI, jisame racayitA ajJAta sUcita kiyA gyaa| tathApi digambara jaina pustakAlaya sUrata se 1636 I0 meM usI kA apanI prastAvanA me pa0 pannAlAla jI ne DA0 rAjakumAra prakAzana kiyaa| bhAratIya jJAnapITha kAzI se 1948 I0 me jI ke varNI abhinandana-grantha vAle lekha kA bahubhAga uddhRta prakAzita nAgadeva-kRta saskRta madanaparAjaya ke svasapAdita karate hue unake mata ko hI mAnya kara liyA pratIta hotA hai| saMskaraNa kI prastAvanA (dvi0 saskaraNa, 1964 I0, pR. hamane apane lekha 'samyaktva-kaumudI-kathA aura usake 57-58) me DaoN. rAjakumAra jaina sAhityAcArya ne madana- kartA' (jaina siddhAnta bhAskara, bhA0 34 a0 2 disa0 parAjaya ke kartA nAgadeva ko hI ajJAtakatRka samyaktva- 81, pR01-8) meM grantha ke 1915 I0 meM prakAzita kaumudI kA kartA anumAnita kiyA, aura samyaktva-kaumudI saskaraNa, jo hameM upalabdha thA, ke AthAra se graMtha kA kI hI unhe jJAta prAcInatama prati (e. bebara dvArA ulle- paricaya diyA, jinadeva aparanAma nAgadeva ko usakA kartA khita 1433 I. kI) ke AdhAra se nAgadeva kA samaya tathA usakI 1403 I0 kI prAcInatama jJAta prati ke vi. sa. kI 14vI zatI kA pUrvArdha pratipAdita kiyaa| AdhAra se lamabhaga 1350 I0 usakA racanAkAla anutadanantara unhone 1946 I0 me sAgara se prakAzita varNI- mAnita kiyaa| hama bhI samyaktva-kaumudI aura madanaparAabhinadana-grantha me prakAzita apane lekha meM 'samyaktva-kaumudI jaya ko abhinnakata ka mAnya karate hai| apane eka anya ke kartA' (pR0 375-376) me zailIsAmya, bhASAsAmya, lekha 'samyaktva-kaumudI nAmaka racanAe' (anekAnta va. udadhata padyasAmya, atakakSasAmya aura prakaraNasAmya ke 34 ki02-3, apraila-sitambara 51,10 2-6) me hamane AdhAra para madanaparAjaya tathA samyaktva-kaumudI ke tula- digambara eva zvetAmbara ubhaya paramparAo tathA saMskRta, nAtmaka parIkSaNa dvArA dono racanAo ko abhinna-kartRka apabhraMza, kannaDa, hindI, gujarAtI Adi vibhinna bhASAoM siddha karane kA saphala prayAsa kiyaa| DA0 rAjakumAra jI me racita 16 racanAo kA, jiname 12 digambara vidvAnoM ke sammukha samyaktva-komudI kA 1928 I0 kA jainagrantha- dvArA tathA 4 zvetAmbara vidvAno dvArA racita haiM, vivaraNa ratnAkara kAryAlaya bambaI se prakAzita saskaraNa thaa| diyA thaa| hamAre ukta dono lekhoM ko dekhakara sva0 agaramadanaparAjaya ke prathama saMskaraNa (1948 I0) ke graMthamAlA- candra nAhaTA ne apane lekha 'samyaktva-kaumudI sambandhI anya sapAdakIya-nivedana meM pa0 mahendrakumAra nyAyAcArya ne racanAe' (anekAnta va0 34, ki0 4, aktUbara-disa. avazya hI una donoM racanAoM ke abhinna kartRtva para prazna 81, pR0 11-12) me mallibhUSaNa, yazaHkIti, yaza:sena Page #91 -------------------------------------------------------------------------- ________________ samyaktva-kaumudI sambandhI zodhaloja kavi, vAdibhUSaNa aura zrutasAgara dvArA racita samyaktva- nAmaka dharmakathA-grantha pAThakoM eva zrotAoM meM samyaktva guNa kaumudI nAmaka 5 racanAbo kA, jo saba digambara praNIta ko akurita eva puSTa karane ke uddeza se 1350 I0 ke tathA saMbhavatayA yazakIti kI kRti ko choDakara saskRta me ___ lagabhaga racA gayA thA aura jo 1915, 1928, 1936 racita pratIta hotI hai, ullekha kiyA hai| eka zvetAmbara tathA 1975 I0 ke pUrvokta madrita-prakAzita sa saMskRta racanA tathA usI paramparA kI 17vI se 18vI prapta hai, vahI isa nAma kI sarvaprathama racanA hai| zatI me racita 6 rAjasthAnI racanAo kA sUcana kiyA 2. usakI jitanI hastalikhita pratiyo kA ullekha hai| apane eka anya lekha 'samyaktva-kaumudI sambandhI anya hamane apane pUrvokta lekho me kiyA hai, aisA pratIta hotA hai racanAeM eva vizeSa jJAtavya' (anekAnta varSa 35, ki0 2, ki deza ke vibhinna choTe-baDe zastrabhaNDAro me unase kahIM -jana 82, 108) meM sva0 nAhaTA jI ne pAzvanAtha adhika saMkhyA meM pratiyA vidyamAna haiN| vidyAzrama vArANasI se prakAzita 'jaina sAhitya kA vRhada 3. aisA lagatA hai ki grantha ke do rUpa bhI paryApta itihAsa', bhAga 7 ke AdhAra se dayAsAgara (dayAbhUSaNa), samaya se pracalita rahate Aye hai-eka bRhad rUpa aura eka mahIcandra, devendrakIti aura ka. bha.niTaveM dvArA marAThI sakSipta rUpa / san 1975 vAle saskaraNa meM vRhada rUpa bhASA me likhita cAra racanAoM kA ullekha kiyA hai, jo prApta hotA hai / jisame uddhRta sUktiyo-zloko Adi kI saba digambarakRta hai| nAhaTA jI ne zvetAmbara jinaharSa sakhyA 540 ke lagabhaga hai, gadyAza bhI kahI-kahI adhika gaNi dvArA 1430 I0 meM saMskRta meM racita samyaktva yA vistRta hai, jabaki 1615 Adi ke usake pUrvavartI kaumudI kA tathA 1917 I0 me prakAzita usake gujarAtI saMskaraNo me sakSipta rUpa prApta hotA hai jisame uddharaNoM anuvAda kA bhI ullekha kiyA hai| zodhAMka 48 (6 maI kI sakhyA lagabhaga 210 hai| jaisA ki pa. pannAlAla jI 82, pR0 302-303) me prakAzita apane lekha 'samyaktva ne apanI prastAvanA (pR. 6) meM likhA hai, "isake bRhad kaumudI ke mabandha meM hamane vidvadvaya nAhaTA jI kA unakI aura sakSipta do rUpa kaise ho gaye yaha bhI vicAraNIya hai| atirikta sUcanAoM ke lie AdhAra mAnate hue unakI aisA lagatA hai ki isake bRhad rUpa ko hI parimAjita kara katipaya sadigdha sUcanAoM kI samIkSA bhI kI hai aura sakSipta rUpa nirmita kara diyA gayA hai| subhASitoM kI apane mUla prazna para bala diyA hai ki kyA jinadeva apara adhika bharamAra ho jAne se kathA kI rocakatA mada ho nAma nAgadeva kRta saskRta samyaktva kaumudI hI tannAma jAtI hai| jisa prakAra bahuta adhika AbhUSaNo se susajjita mUla athavA sarvaprathama racanA nahI hai ? strI kI svAbhAvika sundaratA samApta ho jAtI hai, usI uparokta lekho ko likhate samaya hamAre sAmane tathA prakAra bahuta bhArI subhASito athavA alakAro se kathA kI saMbhavatayA zrI nAhaTA jI ke sAmane bhI, paM0 pannAlAla jI svAbhAvika rocakatA samApta ho jAtI hai| isI abhisAhityAcArya dvArA sapAdita-anUdita tathA 1975 I0 me prAya se kisI vidvAna ne isakA makSipta rUpa nimita kiyA zAntivIranagara zrI mahAvIra jI se prakAzita saskaraNa hai| kathA vahI rahI hai, bhASA bhI prAya vahI hai, parantu nahI thaa| isa saMskaraNa kI paMDita jI dvArA likhita subhASitoM kA makalana kama kiyA gayA hai| kahI pAtroM ke prastAvanA se tathA samyaktva-kaumudI ke isa pATha ke sAtha nAmAdika me bhI kucha parivartana kiyA gayA hai| ina dono 1915 vAle saMskaraNa ke pATha kA tulanAtmaka dRSTi se ke kartA hamAre lie ajJAta hai|" bahada rUpa ke upodghAta avalokana karane para kaI anya rocaka evaM mahatvapUrNa tathya me samyaktva ke svarUpa eva mAhAtmya kA mundara vyAkhyAna hai ujAgara huai : jo sakSipta rUpa meM nahIM hai| anya bhAga tathA anyatra bhau 1. adhunA jJAta evaM upalabdha sroto se vidita hai ki sakSepa-vistAra ke atara haiN| pUrvavartI vividha sAhitya se uddhRta prasagopayukta sUktiyoM se 4. isI grantha kA eka tImarA pa zrI paM0 ratanabharapUra sarala saMskRta gadya me nibaddha jo samyaktva-kaumudI lAla jI kaTAriyA kekaTI ke magraha meM prApta hai, jisame Page #92 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 4,parva 36, ki03 anekAnta unake anusAra mudrita prati se bahuta vizeSatA hai-kaI evauSadhadAnamapi dAtavyaM / ' jabaki 1975 ke saMskaraNa meM zloka adhika haiM aura kitane hI gadya-khaNDa vibhinna prakAra dvAravatyA vAsudevena auSadhadAnaM bhaTTArakasya dattaM tenauSadhake haiN| usakI patra saMkhyA 75, AkAra 1x6", pratyeka dAna phalena tIrthakara nAmakamopAjitamata evoSadhadAnamapi pRSTha para 13 paMktiyAM aura pratyeka pakti me 35 ke lagabhaga dAtavyam' pATha hai| mUlapatha meM ina donoM meM se kauna sA akSara haiN| isa prati tathA mudrita prati ke magalAcaraNa pATha rahA, yaha samasyA hai| mUla atha aura usake kartA saMbandhI praloko me bhI pATha bheda hai, Age bhI paryApta pATha- digambara AmnAya ke hai, yaha sunizcita hai| harivazapurANa bheda hone kI saMbhAvanA hai| isa prati ke pATha meM eka vize- Adi me dvArikA nagarI me bAsudeva kRSNa dvArA eka muni SatA yaha hai ki isame chaThI kathA taka kA bhAga pUrNayA ko auSadhadAna karane kA prasaga hai, usakA bar3A mahAtmya padya rUpa meM hI diyA gayA hai, gadya meM bilkula nahI, mAnavI bhI batAyA gayA hai, aura nArAyaNa kRSNa dvArA tIrthakarava AThavI kathA gadya meM dI gaI hai| anya pappikA hai - nAmakarma kA badha karane kI bAta bhI hai| kintu revatI 'itizrI samyaktvavipaye arhaddAmakathAyA mamyanya- nAmaka dhAvikA dvArA bhagavAna mahAvIra ko auSadhadAna kaumudIgraMtha samApta / grathAgra 2368 shlok|' yaha prati die jAne kA digambara sAhitya me kahI koI saketa nahI mUlasaMgha-marasvatIgacchavalAtkAragaNa zrIkRndakandAcAryAnvaya hai| digambara AmnAya kI saiddhAntika mAnyatA ke anusAra ke bhaTTAraka sakalakoni kI paramparA ke bha0 pamanadi ke to tIrzakara ko rogAdi zArIrika vyAdhi hI nahI hotI, ziSya brahmakalyANa ke praziNya brahmazrI bhImajI ne phAlguna ataeva unake lie auSadhidAna die jAne kA prapana hI vadi 14 bhaumavAra sa0 1774 (man ? 17 I.) meM nahIM hotA / kevalIbhagavAna to kavalAhArI bhI nahIM hote| udayapura meM likhavAI thA (dekhie 1975 ke marakaraNa kI dUsarI ora, zvetAmbarAgama bhagavatIsUtra (15/557) Adi paM0 pannAlAla jI kI prastAvanA, pR0 8-5) / isa prakAra meM bhagavAna mahAvIra kI kevalIcaryA ke 15veM varSa me graMtha ke tIna rUpa to abhI prApta hai| ugakI mamagna jJAta makkhaligozAla dvArA tejolezyA chor3e jAne se bhagavAna ke evaM upalabdha pratiyoM ke nirIkSaNa se katipaya anya kA bhI zarIra meM raktAtisAra evaM dAhajanya atyanta pIr3A hone, usa prakaTa ho sakate hai| yaha kahanA kaThina hai ki kyA mUla roga ke zamanArtha svaya apane eka ziSya ko bhejakara mair3hiyA lekhaka ne hI racanA ko kaI rUpo me likhA thA, athavA grAma nivAsinI gAthA patnI revatI ke ghara se bijaurAusake dvArA racita rUpa meM uname se koI eka thA aura thA pAka magavAne, usake sevana se roga kA upazamana hone, to kauna thaa| sabhAvanA hai ki kathA kI upAdeyatA eva aura ukta auSadhidAna ke phalasvarUpa usa revatI zrAvikA lokapriyatA se prabhAvita hokara kinhI paravartI vidvAnoM dvArA tIrthakara nAmakarma kA upArjana kie jAne ke varNana hai yA pratilekhako ko ukta vibhinna po kA zreya hai| ki tu (dekheM-A. hastImala kRta 'jainadharma kA maulika itihAsa' mUla lekhaka ke viSaya me to kucha mAdhAra anumAna bhI hai prathama bhAga, jayapura 1971 pR0 425-427) / zve. ki vaha saMskRta madanaparAjaya ke kartA jinadeva AgnAma sAhitya me kR Na dvArA muni ko auSadhidAna dene kA dig| nAgadeva se abhinna hai, jabaki ina paravartI pA sarakArI anuzruti jaimA koI ullekha to nahIM hai kintu bha0 nemike sabandha me kucha jJAta nahIM hai| nAtha dvArA vAsudeva kRSNa ko bhAvI caubIsI me bArahavAM 5. paM0 kaTAriyA jI kI prati ko choDakara jo do tIrthaMkara hone kI bhaviSyavANI kI gaI batAI hai (dekheM vahI rUpa eva pATha upalabdha hai, unameM bhI kama se kama eka pATha- pR0 224 tathA atagar3adaza suutr)| isa prasaga meM yaha bheda ati dilacarapa hai--1915 Adi ke mamkaraNo me dhyAtavya hai ki mamyaktva-kaumudI ke ukta dono saskaraNo cauthI kathA me (pR0 65 para) auSadhidAna ke dRSTAntarUpa me uparokta revatI-vAsudeva viSayaka kathana se Age aura se kathana hai ki 'revanIzrAvikAyA zrI vIrasyoSadhadAnaM pIche ke pATha sarvathA samAna haiN| ataeva spaSTa hai ki yaha dattama / tenopadhadAna phalena tIrthakara nAma karmopAjinamata pAThabheda kisI zve0 vidvAna yA pratilekhaka kI sAmpradAyika Page #93 -------------------------------------------------------------------------- ________________ samyaktva kaumudI sambandhI zodhalona manovRtti kA pariNAma hai, jisane vAsudeva viSayaka kathana AbAlavRddha strI-puruSoM ke lie eka zikSAprada rocaka evaM ke sthAna meM revatI viSayaka prasaga yahAM DAla diyaa| gratha paThanIya zAstra rahatA AyA hai| mUla kathA meM vivekapUrNa kI samasta upalabdha pratiyo eva saskaraNo kA sUkSma dhArmikatA evaM nItimattatA tathA udAramayatA para vizeSa nirIkSaNa karane para sabhava hai ki isa prakAra ke kucha anya bala hai aura sAmpradAyika abhiniveSa atyalpa haiM, isI se pAThabheda, parivartana, hastakSepa Adi bhI prakAza meM A vaha sarvagrAhya huI / jaay| ___aba prazna yaha hai ki samyaktva-kaumudI paramparA kA 6. san 1350 I0 ke lagabhaga jinadeva (nAgadeva) mUlAdhAra yA srota kyA hai ? kyA 1350 I0 ke lagabhaga dvArA saMskRta me viracita uparokta samyaktva-kaumudI ke jinadeva aparanAma nAgadeva dvArA racita saskRta gadyapadyamayI atirikta usI yA umase milate-julate nAma kI tathA usI samyaktvakaumudI hI vaha mUlAdhAra yA srota hai, athavA ke AdhAra se kAlAntara me racita tIsa-paitIsa racanAo usakI pUrvavartI koI anya racanA yA gratha hai ? yadi jinakA patA calatA hai| isame se 1400 I0 me pUrva kI koI deva kRta samyaktvakaumudI hI isa paramparA kA mUlagratha hai racanA nahI hai, do tIna hI 15vI zatI kI hai, zeSa 16vI to usakA prakRta rUpa aura AkAra-prakAra kyA thA? svayaM se 16vI zatI paryanta kI hai| ye racanAyeM saskRta, apabhra za, usakI sabhI vibhinna pratiyo ke tulanAtmaka sUkSma parIkSaNa kannaDa, hindI, rAjasthAnI, gujarAtI, marAThI Adi kaI se usake jo spAntara kAlAntara me hue unakA svarUpa bhASAoM meM vibhinna lekhako dvArA kabhI-kabhI vibhinna nirdhAraNa tathA ve kabakaba aura kisa-kisa kI kRpA se hue, zailiyoM meM bhI likhI gaI hai| samyaktva-kaumudI-caupAI, isa viSaya para bhI prakAza paDa sakatA hai / vibhinna lekhako samakita rAma Adi vibhinna nAmarUpa uAgeta tathya ke hI dvArA racita ima paramparA kI vibhinna racanAo ke tulapoSaka haiN| paM0 pannAlAla jI (vahI prastAvanA pR0 8) nAtmaka adhyayana meM usake vikAsa-krama para tathA ataroM kI sUcanAnumAra samyaktva-kaumudI kI kathAo kA eka parivartano, sazodhanoM, parivardhanI Adi para prakAza DAlA rUpAntara hindI padya me viracita samyaktvalIlAvilAma ke jA sakatA hai / samyaktva-kaumudI kI kathAo ke bIjoM ko nAma se prApta hai, jisakI hastalikhita pratiyA yatra-tatra pUrvavartI digambara eva zvetAmbara tathA jainetara lokakathA kaI zastra-bhaDAroM me milatI hai-eka prati gorAbAI jaina sAhitya meM bhI khojane kI AvazyakatA hai| grantha me udamandira kaTarA sAgara ke sarasvatI bhavana me bhI vidyamAna dhRta sUktiyo, subhApito Adi ke mUla sroto ko khoja hai| usake kartA kA nAmAdi kucha sUcita nahIM kiyA gyaa| nikAlanA bhI upayogI hogaa| jaina kathA-sAhitya me, racanA abhI aprakAzita hai| zAstra-bhaDAge kI khoja karane bhAratIya kathA-sAhitya me tathA vizvakathA-sAhitya meM isa se samyaktva-kaumudI viSayaka aura bhI kaI racanAye prakAza kathAgratha kA mUlyAkana karake sthAna nirdhAraNa karanA eka meM A sakatI haiN| pratyeka racanA kI sabhI prApta pADu- rocaka adhyayana hogaa| aura isa kathAatha athavA samyaktva. lipiyoM kA nirIkSaNa karane se uname parampara tathA anya komudI paramparA kI samasta racanAo kA tulanAtmaka kataka racanAoM ke mAtha rahe pAThabhedo, antageM, vizeSatAoM sAMskRtika adhyayana bhI Anandavarddhaka hogaa| Adi kA bhI patA cala sakatA haiN| vastutaH, mamyaktva-kaumudI sAhitya eka uttama gave. isa prakAra vibhinna samayo, vibhinna kSetroM, vibhinna SaNIya anveSaNIya viSaya hai jisa para eka anusaMdhitsu bhASAoM evaM zailiyo meM ubhaya mampradAyo ke vibhinna zodhArthI, zramapUrvaka samyaka zodha-khoja karake kisI bhI lekhakoM dvArA viracita samktvakaumudI viSayaka sAhitya kI vizvavidyAlaya kI pI-eca. DI0 upAdhi ke lie uttama pracuratA eva vividhatA ko dekhate hue isa kathAgrantha kI zodhaprabadha prastuta kara sakatA hai aura jaina vidyA ke adhyayana lokapriyatA eva pracAra-prasAra me koI sandeha nahIM rhtaa| kI pragati me sarAhanIya yoga de sakatA hai| gata lagabhaga 600 varSa se yaha kathA akhila jainajagata meM jyoti nikuMja, cAra bAga, lakhanaU Page #94 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nava varSa divasa D ramAkAnta jaina, bo. e0, sA0 ratna, tamila kovida hamAre deza bhArata me nava varSa-divasa varSa meM aneka bAra, pATiyAM rahI haiN| iname mukhya do haiM-eka sUrya ko AdhAra aneka prakAra se manAyA jAtA hai / antarrASTrIya kalaiNDara banAkara aura dUsarI candramA ko AdhAra banAkara / moTe (gregoriyala kalaiNDara) ke anusAra aba yadi adhikatara taura se sUrya ko AdhAra banAkara kI gaI kAla-gaNanA "sauralogoM dvArA nava-varSa divasa pahalI janavarI ko manAyA jAtA varSIya" aura candramA ko AdhAra banAkara kI gaI kAlahai to dakSiNa bhArata me tamilanADu meM nava varSa makara- gaNanA 'candravarSIya' kahalAtI hai| saura varSa kI bhI gaNanA saMkrAnti (14 janavarI) ko manAyA jAtA hai| bhArata ke do prakAra se kI jAtI hai-eka sAyana vidhi se aura vartamAna rASTrIya pacAga (kalaiNDara) ke anusAra navavarSa kA dUsarI nirayaNa vidhi se / ina dono gaNanAo me thoDA Arambha caitra mAsa kI prathama tithi (22) mArca ko hotA antara hotA hai| bhArata sarakAra dvArA apanAye gae hai| sarakAra apanA vittIya varSa pahalI apraila (mUrkha divasa) rASTrIya pAMga me sAyana saura varSa ko hI AdhAra banAyA se Arambha karatI hai, to bhArata kA kucha vyApArI varga gayA hai jisameM varSa me 365-1/4 dina mAne gae hai / gregorAma-navamI se nayA varSa mAna apane bahIkhAte badalatA hai riyala kalaiNDara bhI isI sAyana saura varSa para AdhArita aura adhikAMza vyApArI dazahare se athavA dIpAvali ko hai| kAla-gaNitajJo ke anusAra vartamAna meM sAyana saura-varSa lakSmI-pUjana ke uparAnta kArtika zukla pratipadA se apanA ora nirUpaNa saura-varSa me sAr3he-teisa dina ko antara hai| nayA vyApArika varSa Arambha karate haiN| zikSaNa-sasthAo ataH jabaki rASTrIya pacAga me caitra pratipadA 22 mArca ko meM nayA varSa yA nayA satra prAyaH julAI meM Arambha hotA mAnI gaI, nirayaNa saura varSa ke anusAra caitra zukla prtihai| varSa-varSa divasoM kI sUcI yahI para samApta nahIM ho padA 14 apraila ko, arthAt 23 dina bAda, par3a rahI hai| jaatii| inakA samyak lekhA denA sarala nahI hai| ina bhArata meM aneka pacAga aise hai, jo cAndra varSIya kAlavibhinna nava-varSoM ke madhya isa varSa (1983 I0 kI) 14 gaNanA para AdhArita haiM / musalamAno kI kAlagaNanA aura apraila ko Arambha hone vAlA nava-varSa kyA hai aura usakA unake hijarI san kA AdhAra bhI candra mAsa hai| kyA aitihAsika mahattva hai, usakI samIkSA karane kA yahAM bhArata ke vartamAna rASTrIya paMcAga ke lie jo saMvat prayAsa kiyA jA rahA hai| apanAyA gayA hai vaha hai IsvI san 78 me Arambha huA yaha nava-varSa caitra zukla pratipadA se Arambha hotA zaka-savat / jaisA ki isa savat ke nAma se spaSTa hai isake hai| yahAM yaha ullekhanIya hai ki rASTrIya pacAga kA nava- pravartaka videzI zaka the| IsvI san kA Arambha yadi IsAvarSa bhI caitra mAma kI pratipadA se Arambha hotA hai, jo masIha ke janma se kiyA gayA to hijarI san kA paigambara 22 mArca ko par3a cukI hai| holI kA tyauhAra caitra kRSNa hajarata muhammada ke makkA se madIne jAne kI ghaTanA kI pratipadA, 26 mArca ko ho cukA hai aura bagalA paMcAMga ke yAda me / bhArata me to savat aura san Arambha karane anusAra caitra mAsa kA Arambha isa varSa 15 mArca ko hI arthAt kAlagaNanA karane hetu mIla ke patthara gAr3ane kI ho cukA thaa| ata. caitra mAsa kI ina vibhinna tithiyoM paramparA bahuta prAcIna hai / prAyaH sabhI bhAratIya dhArmika kI gaNanAoM kA samAdhAna bhI Avazyaka hai| paramparAoM meM apanI-apanI kAlagaNanA hai jo kahI-kahI prAcIna kAla se hI kAla gaNanA kI vibhinna pari- itihAsa kAla kA bhI atikramaNa kara gaI hai / yadi tIrthakara Page #95 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nava varSa divasa varddhamAna mahAvIra ke anuyAyiyo ne unake nirvANa kI ghaTanA eka sAtha prayoga kiyA gayA hai| varSa 481 se varSa 636 ko apanI kAlagaNanA kA AdhAra banAyA to mahAtmA buddha ke bIca ke lekhoM meM nimna likhita kucha apavAdoM ko chor3ake anuyAyiyoM ne bhI unake parinirvANa se apanI kAla- kara ise 'mAlava' yA 'mAlavagaNa' savat nAma diyA gayA gaNanA Arambha kI / kahI kAlagaNanA kisI vyakti vizeSa hai| varSa 770 ke do lekhoM meM ise na to 'kRta' nAma diyA ke janma se Arambha huI to kahI kisI ke abhyudaya se athavA gayA aura na mAlava' apitu mAtra 'savatsara' kahA gayA hai nidhana se / rAjanaitika itihAsa meM aneka aise dRSTAnta haiM jo varSa, saMvat yA san kA paryAyavAcI hai| varSa 794 kA jaba parAkramI va mahAtvAkAkSI narezoM dvArA apane janma, eka zilAlekha pahalA upalabdha abhilekha hai jisame ise rAjyArohaNa yA vijaya kI smRti me nayA saMvat yA kAla- 'vikrama saMvatsara nAma se abhihita kiyA gayA hai / varSa gaNanA prArambha kI gaI / kisI gaNa, jAti yA vaza ke 868 ke eka lekha me ise 'vikramAkhya kAla' kAla kahA sanA meM Ane para usakI smRti svarUpa bhI savat kA prava- gyaa| varSa 1.28 aura usake bAda Aja taka isa savata tana haA / itihAsa kAla kI isa hajAro varSoM kI avadhi meM jo vibhinna abhilekha Adi hai unameM isakA ullekha me bhArata me kAlagaNatA ke ina AdhAro ne kitanI bAra 'vikana savata' me rUpa meM milatA hai| naye-naye savato ke rUpa meM janma liyA aura uname se kitane sAhitya me yadyapi isa savat kA prayoga kucha dera se kAlakavalita ho gae kahanA kaThina hai| phira bhI jo Arambha huA ise 'vikrama savat' kA hI nAma diyA gyaa| bhAratIya dharmanirapekSa savata Aja taka deza ke bahubhAga meM sAtavI-AThavI zatI IsvI ke jaina grantho--digambara nandi sarvAdhika pracalita cale A rahe haiM ve do hai-vikrama saMvat sagha aura zvetAmbara tapAgaccha kI paTTAvaliyoM meM aura aura zaka-saMvat / yadyapi zaka savat ko hama rASTrIya pacAga AcArya haribhadra kI 'AvazyakavRtti' me tIrthakara mahAvIra me apanA cake haiM / vikrama-savat bhAratIya jana-mAnasa ko kI tithi nirdhAraNa hetu apanI paramparAo kA vivecana usase adhika priya hai| karate hue vikrama saMvat kI carcA kI gaI thii| kadAcita pacAMga ke anusAra isa caitra zukla pratipadA (14 apraila AThavI zatI IsvI ke uttarArddha me hue AcArya bIrasena 1983) ko vikrama saMvat ko Arambha hue 2040 varSa sarvaprathama vidvAna lekhaka the jinhoMne vikrama savata me tithi ho jAyege arthAt yaha savat (2040-1983) IsvI san akita ko thii| dasavI-gyArahavI zatI IsvI meM hue se 57 varSa pUrva Arambha huA mAnA jAtA hai| isa kAla- aneka jaina vidvAno dvArA apane grantho me vikrama saMvata gaNanA kA Arambha pazcima bhArata me ujjayinI me mAlava me tithi akana ko apanAyA gayA aura tadanantara isa jAti apane parAkramo netA vikrama ke netRtva meM vahA para savat kA sAhitya meM vyavahAra karane kI paripATI cala kabjA kara rahe videzI zakoM ko parAsta kara unheM vahA se pdd'ii| nikAla dene kI ghaTanA kI smRti meM huA batAyA jAtA utkIrNa lekho, zilAlekho aura abhilekho Adi meM hai| yaha unakI videzI AkrAntAo para vijaya kA smRti isa savat ke kRta, mAlava aura vikrama jo tIna nAma kramazaH cihna hai| jaina paramparA ke anusAra yaha ghaTanA mahAbIra milate hai ve isa savat ke nAmakaraNa kI kramika kahAnI nirvANa savat 470 me ghaTita huI thii| batAte hai| jaba yaha kAlagaNanA Arambha kI gaI usa upalabdha prAcIna utkIrNa lekhoM, zilAlekho, abhi- samaya usase pUrva ke jo savat adhika pracalana prApta the; lekhoM Adi kA adhyayana karane se vidita hotA hai ki isa jaise-mahAvIra nirvANa savat aura zakoM dvArA ujjayinI naI kAlagaNanA ke varSa 282 se 481 taka ke jo abhi- para apanI vijaya kI smRti meM lAgU kiyA gayA zaka saMvata, lekha abhI taka mile hai, uname isakA nAma 'kRta savat' jo upayukta mAlavagaNa kI vijaya kI ghaTanA se mAtra varSa diyA hai / varSa 461 ke lekhoM aura varSa 481 ke eka lekha pUrva mahAvIra nirvANa saMvat 461 meM Arambha huA thA, ve meM isa saMvat ke lie 'mAlavagaNa' aura 'kRta' zabdoM kA (theSa pRSTha para) Page #96 -------------------------------------------------------------------------- ________________ paryuSaNa-kalpa vidyAvAri ghaio jyotiprasAda jaina uttama kSamAdi dazavidha AtmadharmoM kI ArAdhanA kA isa sUtra kI niyukti ke anusAra paryupaNa, parivasanA paryupapAvana parva dazalAkSaNika' varSa me tIna bAra, bhAdrapada, mAgha zamanA, varSAvAsa, prathama samavazaraNa, jyeSTha graha saba zabda tayA caitra mAmoM ke zukla pakSa kI pacamI se caturdazI paryanta paryAyavAcI hai / ataeva vahA bhI paryuSaNa se mUlata varSAcalatA hai| iname bhI bhAdrapada kI daNalakSaNI aneka kAraNA vAma kA hI Azaya hai| se sarvAdhika mahatvapUrNa evaM lokapriya hai| ume digambara bhagavAna mahAvIra kA prathama samavasaraNa tathA samAja me bhI sAmAnyatayA 'pApaNa parva' kahA jAne lagA hai, khalanAta parata parata prathama kAvAsAjI yadyapi prAcIna sAhitya athavA zilAlekho me bhAdrapada kI meM vyatIta huA, iga kAraNa paryupaNa kA artha 'prathama samavaisa dazalAkSaNI ke lie 'paryuSaNa parva' zabda prayukta huA saraNa bhI kiyA jAne lgaa| sabhava hai ki ukta prathama prApta nahIM hotaa| hA~, zvetAmbara paramparA me bhAdrapada samavasaraNa kI pAvana smRti ke sarakSaNArtha hI paryuSaNa parva zukla caturthI yA pacamI ko pUre hone vAle ATha divasIya manAne kI prathA ne janma liyA ho| isake atirikta, jaina parva ke lie paryuSaNa zabda prAyaH rUDha ho gayA hai| parantu paramparA me sAdhu-sAdhviyo ke lie nitya, pAkSika, mAsika malataH paryuSaNa kA abhiprAya kucha vizeSa rahA pratIta hotA tathA vArSika pratikramaNa karane Avazyaka hote hai| digambara muni Adi ima cAturmAsa ke madhya hI apanA vArSika yA zivAyaMkRta bhagavatI ArAdhanA kI vijayodayA eva sAvatmarika pratikramaNa karate hai| zvetAmbara sAdhuo ke mUlArAdhanA nAmnI TIkAo ke anusAra varSAkAla ke lie isa pratikramaNa kI tithi prArambha me bhAdrapada zukla cAra mAso meM anyatra gamanAgamana na karake eka hI sthAna pacamI nizcita kI gaI thI jise kAlAntara meM eka meM nivAsa karanA jaina muniyo kA 'paryuSaNa' nAmaka dasavA AcArya ne caturthI kara diyaa| prArambha me yaha sAvatsarika 'sthitikalpa' hai-'pajjomamaNakaNo athavA 'pajjosavaNA- pratikramaNa (savatsarI) sAdhujana hI karate the, zana. zanai. kappo' nAma 'dazamaH sthitikalpa.' / isa Rtu me pAnI, usame zrAvaka gamAja bhI sammilita hone lgaa| isa avakIcar3a, ghAsa-pAta kaTakAdi tathA trasa jIva-jantuo kI yatra sara para savatsarI ke ATha dina pUrva se nitya pardUSaNa kalpa tara bahulatA ho jAne se hiMsA eva AzAtanA kI AzakA aparanAma kalpasUtra meM nibaddha mahAvIracarita kA pATha karane aura sabhAvanA nirantara banI rahatI hai| isI kAraNa muni, kI prathA bhI devaddhigaNI kSamAzramaNa (5vI zatI I0) ke AyikA, ailaka, kSullaka Adi gRhatyAgI sata gamanAgamana samaya se cala pdd'ii| kA parityAga karake eka hI sthAna me barSAyoga yA caturmA- eka bAta aura hai, anAdi kAlagaNanA me varSa kA sika yoga dhAraNa karake nivAsa karate hai| yaha varSAvAsa Arambha thAvaNa kRSNa pratipadA se hotA hai| tIsare kAla ASAr3ha zukla 15 se kArtika zukla 15 paryanta 120 dina (sukhamA-dukhamA) ke anta hone me jaba palya kA AThavA kA hotA hai| yahI paryuSaNakalpa hai aura isI ke kAraNa vaha bhAga zeSa raha gayA thA to jyotirAga jAti ke kalpavRkSoM pUrA cAturmAsika varSAkAla 'pa!paNa' kahalAtA hai| zvetA- kI AbhA kSINa ho gaI, aura AkAza me sUryAsta eva candrombara parAmparA me mAnya dazAzrutaskaMdha nAmaka chedasUtra ke daya eka sAtha dRSTigocara hue / kulakara pratizruti ne madhyayana kA nAma bhI 'pAjosaNAkappa' (paryuSaNakalpa) hai| tatkAlIna bhogabhUmiyAM jano kA samAdhAna kiyA tathA agale Page #97 -------------------------------------------------------------------------- ________________ paryuSaNa kalpa dina zrAvaNa kRSNa pratipadA se dina, pakSa, mAsa, varSa, yuga bhAdra kR. 4 ko pUre hote hai / ataeva pahalI bAra bhAdra Adi vyavahArakAla kI gaNanA prArambha (sthApita) kii| zu0 5 ke dina ve loga vijayAddha kI guphAo meM se bAhara isI gaNanA ke anusAra avasarpiNI ke chaThe (dukhamA-sukhamA) nikalate hai aura paraspara milate haiN| usa samaya unakI kAla ke aMta me 46 dina paryanta (jyeSTha kR0 11 se kaSAya ati manda hotI haiM / isI upalakSya me usa dina se ASAr3ha zu0 15 taka) bhayakara pralaya hotI hai / savartaka caturdazI paryanna uttama kSamAdi dazalakSaNa dharmoM kA vizeSanAmaka pralaya pavana calatI hai, sAta-sAta dina sAta prakAra rUpa se cintana, manana va ArAdhanA karane ke lie usa bhISaNa kuvRSTiyA~ hotI haiM / pariNAma svarUpa bhayakara vidhvasa punIta parva kI pravRtti calI A rahI hai| paryuSaNa zabda ke hotA hai, adhikAMza manuSya va jIvajantu naSTa ho jAte hai| paryuSaNa, paryuravAsa, paryupAsanA, paryapazamana Adi jo vibhinna usa kusamaya meM devAdika kI kRpA se kucha eka prANI rUpa prApta hote hai, una sabake vAcyArthoM se bhI yahI saSTa vijayArddha parvata kI guphAo me Azraya pAte hai / zrAvaNa hotA hai ki bhAdrapada kA yaha dazalakSaNa apara nAma paryupaNa kR. 1 se sAta saptAha taka sAta prakAra kI suvRSTiyA parva AtmamAdhanA, AtmAlocana, AtmanirIkSaNa, AtmAhotI hai, jisase pralayakAla kI pracaNDatA kucha zAnta hotI nuzAsana, AtmajAgRti eva Atmopalabdhi kA mahAna hai aura pRthvI phira se rahane ke yogya hotI hai| ye 46 dina parva hai| ( pRSTha 7 kA zeSa) kArtika mAsa ke zukla pakSa kI pratipadA se Arambha hote kA svatantra astitva loA ho cukA thA aura gaNo kA the| ata. yaha naI kAlagaNanA bhI kArtika zukla ekam se sthAna rAjA le cuke the| isa parivartita sthiti meM isa Arambha kI gaI aura isa naye savat ko 'kR' arthAta' savat kA prapanana karane vAle nAyaka, jo tatkAlIna vicArakArtikAdi saMvat nAma diyA gyaa| bAda meM lagabhaga 5vI dhArA ke anumAra koI mahAna nareza hI ho sakatA thA, kI zatAbdi IsvI ke prArambha meM jaba caitra mAsa se prArambha khoja anuzruniyo meM kI gaI / sayogase anuzrutiyo meM hone vAle kucha paravartI savat, yathA-zaka savat jo ima mAlavagaNa ke uma nAyaka kA nAma vikrama milA ataH 8vI savat ke 135 varSa pazcAt mahAvIra nirvANa savat 605 se 10vI zatI ImbI ke madhya ke lekho meM 'mAlavagaNa' nAma arthAt IsvI san 78 me Arambha huA thA, kalcuri yA kramaza 'mAlavavazakIti', 'mAlave', 'vikrama' aura 'rAjA cedi savata, gupta yA vallabhI savat adhika pracalana prApta vikramAdinya' nAmo meM parivartita hotA calA gyaa| uttara hue to usakI dekhAdekhI uttara bhArata meM vikrama savat ke aura dakSiNa bhArata ke aneka parAkramI mahAna rAjAoM ne mAnane vAlo ne use bhI caitra zukla pratipadA se Aramma apane nAma ke Age 'vikramAditya' viruda lagAkara vikramAnanA zurU kara diyA yadyapi dakSiNa bhArata me use aba mAditya nAma ko pahale hI kAphI vikhyAta kara diyA thaa| bhI kArtikAdi savat mAnate hai| isa parivartana ke phala- ata: anuzrutiyoM meM isa savat ke pravartaka kA nAma vikrama svarUpa isa savat kA nAma 'kRta savat' nirarthaka ho gyaa| pAte hI ima savata ko 'vikrama saMvat' ke nAma se prakhyAta usa samaya mAlava jAti kA svatantra astitva banA huA kara diyA gayA aura Aja taka isI nAma se jAnA jAtA thaa| ata: mAlavagaNa kI prAcIna kIti ko ujAgara karane hai| vikrama saMvat ke viSaya me vistRta vivecana itihAsa ke uddezya se ise 'mAlava' yA 'mAlavagaNa' savat nAma diyA manISI DA0 jyoti pramAda jaina kI pustaka 'dI jainA sorseja gayA / AThavI zatI IsvI Arambha hone taka mAlava jAti Apha di hisTrI Apha ezieNTa iNDiyA' meM draSTavya hai| Page #98 -------------------------------------------------------------------------- ________________ DiggI (rAjasthAna) ke di0 jaina mandira meM upalabdha hindI kA prathama padmapurANa 0 DA. kastUra canda kAsalIvAla DiggI (rAjasthAna) ke digambara jaina mandira ke zAstra AcArya raviSeNa kA padmapurANa eva rAjasthAnI bhASA ke bhaNDAra ko mujhe abhI 16, 17, 18 jUna, 83 ko dekhane mahAkavi brahma jinadAsa kA rAmarAsa ke nAma ullekhanIya eva unakI sUcI banAne kA suavasara prApta huaa| yaha haiM jinameM rAmacarita ke (eka bhAga ko chor3akara) atirikta dekhakara baDI prasannatA huI ki vahA~ mandira me prAcIna hasta- sabhI grantha prakAzita ho cuke hai| likhita grantho kA acchA magraha hai / zAstra bhaNDAra ko DiggI ke zAstra bhaNDAra se prApta muni sabhAcanda kA dekhate samaya apabhra za evaM hindI kI kitanI hI ajJAta padmapurANa eka ajJAta eva acartita kRti hai| mahAkavi eva arcAcata kRtiyAM prApta haI jiname pa. mahArAja kA tulasIdAsa kI mRtyu ke kevala 31 varSa pazcAta nibaddha yaha buddhi rasAyana, dhanapAla ke hindI pada eva gIta, bhaTrAraka kRti sacamuca rAmakathA sambandhI jaina kRtiyoM meM atyadhika mahendrakIrti ke hindI pada, RSi dIpAyana kA mahAvIra mahattvapUrNa hai / DiggI se lauTane ke tatkAla pazcAt maiMne DaoN. gIta, pa0 khuzAlacanda kAlA kI svaya ke dvArA lipibaddha kAmatAprasAda jaina, DA. nemIcanda zAstrI, DA0premasAgara pANDulipi, nATaka mamayasAra kI savata 166 kI pANDa- jaina eva pa0 paramAnanda jI zAstrI dvArA likhita dvindI lipi, muni samAcanda kA padapurANa jaisI bIsauM kRtiyo ke jaina sAhitya ke itihAsa para AdhArita pustake dekhI nAma ullekhanIya hai jina para vibhinna lekho dvArA prakAza lekina kisI bhI vidvAna dvArA muni samAcanda ke hindI DAlA jAyegA / DiggI ke zAstra bhaNDAra meM kabhI 300- (padya) me nibaddha 'padmapurANa' kA ullekha nahI kiyA / 400 grantho kA acchA saMgraha thaa| lekina hamArI grantho aise vizAlakAya grantha kI anya pANDulipi nahI milanA kI surakSA ke prati udAmInatA ke kAraNa 100-150 grantha bhI Azcaryajanaka hai| apUrNa evaM kharAba ho gaye / phira bhI zAstra bhaNDAra meM jaina samAja me padmapurANa ke svAdhyAya kI ora DiggI jaise kasbe ko dekhate huye zAstro kA acchA sagraha atyadhika ruci dekhI jAtI hai| gata 200 varSoM se paNDita hai / jiname kitanI hI prAcIna eva mahattvapUrNa pANDu daulatarAma kAsalIvAla ke padmapurANa bhASA kA sabase lipiyA bhI haiN| adhika svAdhyAya huA hai| pa0 daulatarAma jI ke pUrva rAma aura sItA ke jIvana para jainAcAryoM eva jaina pa0 khuzAlacanda kAlA ne bhI savat 1784 me hindI vidvAnoM ne aneka kRtiyA likhI hai| purANa, carita kathA padya meM padmapurANa likhA thA, jisakI kitanI hI pANDaeva kAvya kI anya vidhAo ke nAma se likhe gaye rAma lipiyA~ rAjasthAna ke jaina zAstra bhaNDAro me milatI hai, kathA para AdhArita aneka grantha jaina zAstra bhaNDAroM me lekina phira bhI vaha samAja meM lokapriya nahI bana skaa| milate haiM / aise grantho kA vistRta vivaraNa rAjasthAna ke samAcanda dvArA racita hindI padmapurANa eka vizAlakAya jaina zAstra bhaNDAro kI grantha sUciyo ke pAca bhAgoM meM grantha hai| jisakI racanA 1711 me phAguna zuklA pacamI dekhA jA sakatA hai / vaise rAma-kathA ke pramukha grantho meM guruvAra ko samApta huI thii| prAkRta bhASA meM nibaddha vimalasUri kA paumacariya, apabhra za pranthakAra kA paricaya ke mahAkavi svayabhU kA paumacariu, saMskRta bhASA meM nibaddha padpurANa ke racayitA samAcanda muni the jinakA Page #99 -------------------------------------------------------------------------- ________________ DiggI (rAja.) ke vi0 mandira meM upalabdha padmapurANa dUsarA nAma subhacanda sena bhI diyA gayA hai / kavi ne apane racanAkAla vIra nirvANa ke 1203 varSa evaM 6 mAha bAda prathama nAma kA ullekha maMgalAcaraNa kI samApti ke bAda kA likhA hai| hI kiyA hai, tathA purANa samApti para likhI gaI prazasti kavi ke samaya tulasIdAsa jI kI rAmAyaNa jana-jana meM unhoMne subhacanda sena ke nAma kA prayoga kiyA hai, jo me lokapriyatA prApta kara rahI thii| sAmAnya janatA me unake senagaNIya bhaTTAraka paramparA kA muni hone kI ora rAma ke jIvana ko paDhane, par3hAne kI abhiruci bar3ha rahI saMketa karatA hai / isake pazcAt atha samApti para jo thii| hamI daSTi ko dhyAna meM rakhakara kavi ne hindI padya pUSpikA dI gaI hai usame sabhAcanda nAma diyA gayA hai| me aura vaha bhI kevala caupAI evaM soraThA chando meM padma iti zrI padmapurANa sabhAcanda kRta 'sapUrana' kavi purANa kI racanA kara jaina samAja me rAma kathA ke prati sabhAcanda nani the tathA unakA sambandha kASThAsagha ke sena ruci jAgrata kii| grantha ke prArambha me kavi ne bhagavAna gaNa se thaa| dillI maNDala unakA kendra thaa| isalie rAma ke prati nimna zabdo meM apanI zraddhA prakaTa kI haimuni sabhAcanda bhI dehalI meM hI rahate the, aura unhone rAma nAma guna agama athAha, te guna kisa pai barane jaai| padmapurANa kI racanA bhI dehalI me rahate hue kI thii| jo mukha rAma nImara, to sakaTa bahuri na parai / 23 / jisakA ullekha kavi ne nimna prakAra kiyA hai| jA ghara rAma nAma kA vAsa tAke pApana Ave pAsi / / dillI maDala kA muni rAI, jimake para bhayA bahu tthaaii| jina zravaNe rAma jama sune deva loka sukha pAve ghane / 24 // dharama upadeza ghaNA kubhayA, pUjA pratiSThA jAmaiM nayA / 41 // sakaTa vipati par3e je Aya, rAma nAma tihA hoi sahAya / paDita padadhArI muni bhae, gyAnavata karuNA ura the| jala thala vana vihaDe le nAma, mana vAchita saha sIjhe kAma / 25 // malayakIrti munivara guNavata, tinake hiye dhyAna bhagavata / 420 guNakIrti ara guNabhadrasena, guNavAda prakAsa jaina / prastuta padmapurANa 116 vidhAnakoM meM pUrA hotA hai bhAna kIrati mahimA ati ghaNI, vidyAvata tapasI munii|43| jabaki AcArya ravipeNa ke padmapurANa meM 123 parva hai| kamArasena bhaTAraka jatI, kiyA zreSTha ujvala mtii| kavi ne parva kA nAma na dekara usakA nAma vidhAnaka likhA unake paTa mubhacandra sena, dharama baravANa sunAva jaina / 44 // hai| padmapurANa kI pANDulipi meM 118 patra hai jo ukta uddharaNa se unake bhaTrAraka ke pada para abhiSikta 1346ica AkAra vAle haiN| eka patra meM donoM ora hone kA bhI saketa milatA hai| karIba 50 caupAI chanda likhe hue haiM isa prakAra yaha pUrA graMtha paricaya : purANa 6 hajAra caupAI eva soraThA chando meM vibhakta kiyA mani sabhAcanda ne AcArya raviSeNa ke saskRta padma- huA hai / prastuta pAnDulipi mavat 1856 ASADha zaddhi purANa kI hindI padya me kAvya ke rUpa meM racanA kI thii| 14 somavAra kI hai| lipi karAne vAlI thI gagArAma kI kavi ne isakA ullekha purANa ke prArambha aura anta dono patnI ne mAMDalagar3ha meM ATAnhikA vrata ke upalakSa meM meM kiyA hai| paMDitottama paDita motIrAma jI ke pAma pratilipi karavAI AcArya raviSeNa mahaMta sahasakRta maiM kIno grantha / thii| lipi sundara eva spaSTa hai| kAgaja sAgAnerI hai / gratha mahAmunivara jJAnI gunI, mati zruti avadhi gyAnI munii| prazasti ke pazcAta mUla sagha marasvatI gaccha ke muni ratnamahA nigraMtha tapasvI jatI, krodha mAna mAyA nahI ralI / 31 kIrti evaM usake ziSya rAmacandra muni kA bhI varNana kiyA pRSTha / kavi ne raviSeNa ke sambandha me likhA hai ki vIra gayA hai jo nimna prakAra .nirvANa meM 1200 varSa aura 6 mahIne vyatIta hone para zrI mUlasagha sarasvatI gaccha, ratnakIrata muni dharama kA paccha, AcArya raviSeNa ne padmapurANa kI racanA samApta kI tAraNa taraNa jJAna gabhIra, jANe maha prANI kI pIra / thii| yaha samaya svaya raviSeNa dvArA likhe hue samaya se tapa saMyama te Atama jJAna, dharama jinezvara kahe bakhAna, tIna varSa se kama haiM / kyoMki raviSeNa ne padmapurANa kA chuTa mithyA upajai jAna, je nigace dhari mana meM Ana / / Page #100 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12, barSa 36, ki03 kASThasaMgha evaM lohAcAryakA ullekha jImaiM bhojana saba paribAra, vIrA dInA pAna saMvAra / kavi ne grantha ke anta me kASThasagha ke saMsthApaka lohA- siMhAsana para baiThe Aya, nagara kitohala dekhe raay|43 cArya kA nAmollekha evaM unakA guNAnuvAda karate hue ukta padyo meM ghevara, baraphI, parosyA, jaise zabda rAjaagrohA jAne kA varNana kiyA hai tathA agravAla zrAvako ko sthAnI hai to pere (per3e) vIrA (vIr3A) kitohala jaise zabda pratibodhita karane kI carcA kI hai unheM jainadharma ke prati brajabhASA ke hai| niSThAvAna, dRDha zraddhAnI banAne kI bAta bhI likhI hai| anya vizeSatAyeM:-kavi ne sabhI ghaTanAoM kA yahI nahI agravAla zrAvako dvArA vrata upavAsa, pUjA dAna acchA varNana kiyA hai| phira cAhe vaha nagara kA varNana ho Adi dene, mandiro kA nirmANa karavAne, bAraha vratI kA athavA kisIke svabhAva athavA tattva eva darzana kA ho / puNya pAlana karane Adi kA bhI ullekha kiyA hai / isame yaha arjana karate rahane kI kavi ne nimna prakAra prazaMsA kI haibhI pratIta hotA hai ki muni sabhAcanda agravAla jaina the| varNana aitihAsika hai jo nimna prakAra hai : puNyamuM pAvai sura kI ridhi, puNyabhava hovai vidyA sidha / / puNye bhoga bhUmi mukha kara, puNya rAja pRthvI ke vr| kASThamadhI mAthura gaccha, pahukara gaNa me nirmala pch| mahAniragatha AcArija loha chAMDayA makala jAni kA moh| puNya dukha dAlidra saba hare, puNye bhavasAgara jala tirai // teraha vidha cAritra kA dhaNI, kAma krodha nahI mAyA mnnii| puNya putra kAlatra pAravAra, puNye lakSamI hoya apAra / puNya vidhA lahai vimAna, puNya pAvai uttama thAna // mahAtapambI Atama dhyAna, dayA vata nirmala gyAna / 31 / / puNye dUri jina lAge pAya, puNya thI sadA sukhadAya / jihA hai uttama kSamA Adi, chor3e pAca indrI kA svAda / / jala thala vana vihaMDa sahAya, tApa puNya karo mana lAya / / rUpa niraMjana lyAyA citta, aThAIma mUlaguna nita / 32 / caurAsI kriyA sajukti, je kSAIka samakita so rkti| suNA puNya kIje saba koya, mana vAchita phala pAve soya / kahe jJAna ke mUkSma bheda- vANI muNata mithyAta kA kheda 341 suragati nara nArakI tirayaMca, puNya binA sukha lahai na rc|| aggehe nikaTa prabhu DhADe joga, kara bandanA saba hI log| kucha bidhAnakoM (sarga) ko chor3akara zeSa bidhAnaka choTeagravAla zrAvaka pratibodha, vepana kriyA batAI sodha |35chotte haiM / kavi ne purANa kA mukhya varNana (rAmacarita) paca aNuvrata sikhyAdhAri, gunavrata tIna kahe updhaari| prArambha karane se pUrva RSabhadeva se mahAvIra taka kA bArahai vrata bArahai tapa kahe, bhavi jIva suNi cita me gahe / 36 / saMkSipta varNana kiyA hai| mithyA dharama kIyo tahAM dUri, jaina dharama prkaasy| puri| prakAzana kI prAvazyakatA vidha tai TAna deI saba koI, mAstra bheda muni mamakitI hoii| isa prakAra padmapurANa eka mahatvapUrNa kRti hai| rAmadasa lakhya batAyA dharama, tIna ratna kA jAnyA mrm| kathA para likhI jAne vAlI yaha prathama hindI jaina racanA vrata vidhAna samajhAI rIta, pUjA racanA kara nacitta / 38) hai| jisame cha hajAra se Upara caupAI eva soraThA chando zrI jinake kIe dehure, cauIma biMba racanA sukha re| kA prayoga huA hai| bhASA sIdhI-sAdI eva lAlitya guNa cauvidha dAna de vitta samAna, caudhaDIyA aNathamI prmaan| yukta hai / sabhI varNana sAmAnyataH acche hai / yadyapi prastuta bhASA.-bhApA kI dRSTi se padmapurANa meM brajabhASA kRti raviSeNAcArya kI padmapurANa kI .nukRti hai phira bhI eva rAjasthAnI dono kA puTa hai / kavi sabhAcanda kA vaha maulikatA liye huI hai / isa purANa ke prakAzana se dillI pradeza se adhika sambandha thA / tathA vahA sabhI taraha jaina kaviyo dvArA hindI vikAsa me unake yogadAna para bhASAyeM bolane vAle thAvaka gaNa Ate rahate the isalie acchA prakAza DAlA jA sakatA hai / prastuta padmapurANa kI padmapurANa kI racanA sAmAnya bolacAla kI bhApA meM kI abhI taka eka mAtra pANDulipi kI khoja kI jA sakI hai| gaI / bhASA kA eka udAharaNa dekhie isalie yaha pANDulipi bhI alabhya pANDulipi hai isa graMtha ghevara baraphI laDuvA seta, bahu pakavAna parosyA teha / kA vistRta adhyayana mUlapATha ke sAtha mahAvIra graMtha akAdamI SaTarasa bhojana kIne ghane, hare va pere uttama bane / 42 / ke AgAmI prakAza meM kiyA jaavegaa| (zeSa pa013para) Page #101 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bihAra meM jaina dharma : pratIta evaM vartamAna pro0 DA. rAjArAma jaina, pArA pRSThabhUmi : prAcIna jaina purANetihAsa meM (vartamAna hajArIbAga prakSetra) ke sammeda-zikhara (pAvanAya "bihAra" zabda kA artha parvata), bhadrikApurI (vartamAna bhadiyA Adi 22 tIrthakaro prAcIna jaina itihAsa me 'bihAra' zabda kA artha uma eva anya koTi-koTi jaina sAdhako kI ghora tapasyA evaM pavitra bhUmi se hai, jahA~ jaina-sAdhu eva sAdhviyo kA niratara nirvANa bhUmi rhii| vicaraNa hotA rahA ho, unake lagAtAra cAturmAso (varSA- vartamAna bihAra prAnta kA udaya vAsoM) se jo bhUmi pavitra ho tathA jo tIrthakaro eva anya kAlAntara me ukta sabhI janapada kucha hera-phera ke bAda jaina-sAdhako kI janma, tapa, samavazaraNa (upadeza-bhUmi) eva milakara mAniTAra" nirvANa kI sthalI rahI ho'| isa dRSTi se vartamAna bihAra prAcInakAla me jo "bihAra-kSetra" AdhyAtmika sAdhanA kI prAnta usakA sAkSAt pramANa hai / kyoki IsA pUrva kI vI puNyabhUmi ke rUpa me prasiddha thA, vahI Age calakara eka sadI ke pUrva ke etadvipayaka aneka ullekha milate hai / udA- rAjanaitika tathA bhaugolika mAtra rAjanaitika tathA bhaugolika sImAkSetra ke pratIka-'bihAraharaNArtha aga-janapada (vartamAna bhAgalapura-prakSetra) kI campA- prAnta' ke rUpa meM vikhyAta haa| purI (me sthita mandAra giri), bArahave tIrthakara vAsupUjya kucha bhaugolika evaM bhASA-vaijJAnika pramANakI nirvANabhUmi rhii| to magadha-janapada ko rAjagRhI' jisa prakAra 'bihAra' zabda jaina-saMskRti-gabhita eka pAvApurI', nAlandA', guNAvA eva kuNDalapura', kolhA sArthaka nAma hai, usI prakAra vartamAna bihAra-prAnta ke (koTizilA) parvata, pracAra' eva zrAvaka parvana gAthA barA aneka nagaroM, grAmoM nadiyo eva parvatoM ke nAma bhI jainabara kI pahAr3iyA~", aneka tIrthakaro eva mAdhako ko janma, saskRti-gabhita sArthaka nAma hai aura gadi adhika prAcIna tapa, samavazaraNa, barSAbAsa evaM nirvANa kI puNyabhUmi rahI / nahI, to bhI ve nanda eva maurya kAlIna jaina-kendra rahe hoMge, vajji-videha" (vartamAna tirahuta-prakSetra) janapada, tIrthakara isameM sandeha nahI / aise nAmo me vartamAna causA (bhojapura) naminAtha, mallinAya eva varddhamAna ko janma, tapa, varSAvAsa cAivAsA, saMthAla, magadha, videha, vejji, nAlandA, gayA, eva samavazaraNa kI pavitra bhUmi hai, to bhagi-janapada ' karmanAsA, thAvaka-pahAr3a Adi pramukha haiN| ye sabhI zabda(pR0 12 kA zeSAza) nAma mUlata. jaina-saskRti ke sUcaka haiM / inakA bhApA-vaijJAsandarbha-sUcI nika eva jaina-dArzanika taNA AdhyAtmika artha nimna prakAra 1. saMvata satraha se gyArahai barasa, sunyA bheda jina vANI parama, samajhA jA sakatA hai: phAlgana mAsa pacamI veta, gurUvAsara mana me gharI het| caumA"causAcaummAsAsAra caturmAsa:-vaha sthala, 2. sabhAtranda muni bhayA Ananda bhASA karI caupAI chanda, jahA~ kA vAtAvaraNa zAnta, dharmAnukUla eva suni purAna kInA maMDAna, gurUjana loka sunade kAna / AdhyAtmika sAdhanA ke lie upayukta ho aura 3. sahetha eka ara doise varasa, chaha mahIne bIte kucha tarasa, jaina-sAdhu evaM sAdhviyAM nivighna rUpa se varSA mahAvIra nirvANa kalyANa iha atara hai racyA purANa / Rtu meM caturmAsa (varSAvAsa) kara skeN| yahA~ 4. dvizatAbhyadhike samAsahadhai samatIte ardhacaturtha varSa yukte, kI khudAI me dhAtuo kI aneka prAcIna mUrtiyA~ jinabhAskara varddhamAnasiddhezcarita padya munerida nibaddham / upalabdha huI hai| Page #102 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 14, 36, ki03 anekAnta cAivAsA" ra tyAgI vAsaH (udAsInAthama)-vaha sthala kI ghaTanAoM ko aitihAsika na bhI mAneM to bhI 23ve jahA~ gRhavirata tyAgI, vratI, saMyamIgaNa rahakara tIrthakara pArzvanAtha [I0pU0 770 varSa arthAt tIrthakara saMyama pAlana evaM svAdhyAya kara Atma-kalyANa mahAvIra ke parinirvANa (I0 pU0 527) se 250 varSa kara ske| pUrva ke samaya me bihAra-prAnta jaina dharma kA pradhAna kendra saMthAla saMthAra, saMstAra vaha sthala, jahA~ jaina sAdhu thaa| Adhunika bihAra meM jo loga AdivAsI, sathAlI yA sayamI vyakti tathA sAdhviyoM sallekhanA- evaM sarAka jAti ke nAma se prasiddha hai tathA jinheM durbhAgya pUrvaka deha tyAga kara skeN| se pichar3e varga kA mAnA jAtA hai, unake viSaya me svayaMmagadhara mA+gaddhi-vaha AdhyAtmika kSetra, jahAM mUga- sevI saMsthAoM ne sarvekSaNa karAyA hai rahita hokara sayamazIla jIvana vyatIta kiyA gotra. nAma va unake sAmAjika rItira gotra, nAma eva unake sAmAjika rIti-rivAjoM ke AdhAra jA ske| para yaha siddha huA hai ki ukta jAtiyo ke loga vizeSatayA videha-vi+deha =deha ke prati mamatA bhAva tyAga kara sarAka jAti ke loga tIrthakara pArzvanAtha ke anuyAyI the| sAdhanApUrNa jIvana vyatIta karane yogya kSetra / / yaha 'sarAka' zabda zrAvaka (AcAravAna jaina gRhastha) kA vajjita vajjitora vajita. vaha kSetra jahA~ bhautika apabhra za rUpa hai| saMthAla paraganA meM abhI yadyapi utkhanana lipsA ke tyAga kI bhAvanA udita ho aura AdhyAtmika jIvana vyatIta karate rahane kI (Excavations) kArya atyalpa hI huA hai, phira bhI vahA~ zikSA pradAna kI jaay| aneka prAcIna jaina-mUrtiyAM milI hai| unase bhI ukta tathya gayA"gatA: vaha sthala, jahA se nirvANa kI prApti ho| kA samarthana hotA hai" karmanAsA"ra karmanAzA vaha prakSetra jahA~ sAdhanA karake upalabdha jaina sandarbho ke anusAra magadha samrATa nanda jJAnAvaraNAdi aSTa dukhada-kamoM ko naSTa kara maurya vazI aneka nareza jaina dharmAnuyAyI the| unhone jaina nirvANa pada prApta kiyA jA ske| dharma ko na kevala rASTrIya dharma ke rUpa me pratiSThA dI cuki prAcya kAlIna bihAra kI jana-bhASA athavA apitu usake uddhAra eva pracAra-prasAra ke lie bhI mahattvarASTra-bhASA prAkRta thI ata: vahAM ke tatkAlIna nagaroM pUrNa kArya kie| hAthI gumkA zilAlekha kA vaha prasaMga Adi ke nAmoM kI prAya: prAkRta-bhASAtmaka the / inake udA. smaraNIya hai, jinake anusAra kaliMganareza khAravela (I0 pU0 haraNa Upara die hI jA cuke haiN| prAkRta-bhASA ke jana bhASA dUsarI sadI) magadha samrATa vRhaspati mitra para AkramaNa kara evaM rASTra bhASA hone ke kAraNa hI usameM lokanAyaka apanI rASTrIya-mUrti-kaliMga jina (prathama tIrthakara AdisarvodayI netAo-mahAvIra eva buddha ne apane upadeza die nAtha kI mUrti) ko chInakara vApisa kaliMga me le Ae diye the eka magadha ke samrATa priyadarzI azoka ne apanI the| isa prasaga meM merA anumAna yaha hai ki ukta zilAdharmAjJAe samasta bhArata tathA sImAvartI pradezo me sarvagamya lekha meM jise "kaliMgajina" kahA gayA hai, vaha mUrti pUrva me hone kAraNa prAkRta-bhASA me hI jArI kI thii| bhASA- 'magadhajina' ke rUpa me pratiSThita rahI hogii| kyoki nanda vaijJAniko ke anusAra vartamAna bhojapurI, maithilI, magahI, rAjAo ke samaya me jaina-mUrtiyoM kA nirmANa hone lagA sathAlI tathA bagalA, ur3iyA, asamiyA, braja, avadhI, thaa| vaha 'magadhajina' jaba kaliMga pahuMcI to vahAM vahI mUrti marAThI, rAjasthAnI, gujarAtI, pajAbI eva kAzmIrI Adi 'kaliMgajina' ke nAma se prasiddha ho gaI / isa prakAra usa Adhunika boliyoM athavA bhASAoM kA vikAsa vividha aitihAsika mUti kA AvAgamana hotA rhaa| kabhI vaha magadha prAdezika-prAkRto se hI huA hai| se kaliMga le jAI gaI to kabhI kaliMga se vApisa magadha me vaMzAnukrama-paramparA, mUrtikalA evaM le AI gaI aura phira kaliMga vApisa le jAI gii| usakA purAtattva ko dRSTi se nAma parivartana bhI (magadhajina athavA kaliMgajina ke rUpa yadi jaina purANo me varNita I0 pU0 kI sahasrAbdiyo me) usI krama se hotA rahA / antataH kaliMga me jAne ke Page #103 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bihAra meM jaina dharma : atIta evaM vartamAna vAda usa aitihAsika mUrti kA kyA huA ? isakI jAnakArI nahI milatI / 15 jana sAhitya lekhana kI dRSTi se bhI dekhA jAya to gItA, bAibila eva kurAna ke samAna sammAnita eva jJAna vijJAna sambandhI suprasiddha jaina grantha " tattvArthAdhigama sUtra bhASya" kI racasA IsA kI dUsarI sadI me pATaliputra me hI huI / " suprasiddha jainAcArya samantabhadra ( dUsarI sadI) ne zAstrArtha" me tathA jaina mahAkavi haricanda ( 11vI sadI) ne saskRta-gadya ke kaThina parIkSaNa " me yahA gauravapUrNa vijaya prApta kI thii| lohAnIpura paTanA ke utkhanana meM prApta prAcIna jaina mUrti evaM mandira kA aitihAsika mahattva - jaisA ki pUrva me ullekha kiyA jA cukA hai, lohAnIpura (paTanA) ke utkhanana me jo kAryotsarga-mudrA kI advitIya jaina nagna mUrti prApta huI hai, use dekhakara yaha anumAna hotA hai ki prathama bAra meM 'magadhajina' ke kaliMga me le jAe jAne ke tatkAla bAda hI usa riktatA ko pUrNa karane hetu usakI pratikRti banavAkara use pATaliputra ke eka navanirmita kalApUrNa jaina mandira me pratiSThita kiyA gayA hogA aura lohAnIpura ke utkhana meM vahI mUrti eva mandira ke bhagnAvazeSa aba upalabdha hue hai| vastutaH adyAvadhi upekSita prastuta viSaya para punarvicAra evaM niSpakSa gambhIra anveSaNa kI mahatI AvazyakatA hai| jainadharma kA pramukha kendra pATaliputra : jainetihAsa ko prathama zatoM ke prArambha se bihAra meM jaMnadharma kA kramika hAmadRSTi se - prAcIna jaina saMskRta eva prAkRta sAhitya me I0 pU0 kI 5vI sadI ke pUrvokta janapadoM ke kucha pramukha nagaroM meM ghaTita jaina dharma viSayaka aneka aitihAsika ghaTanAo ke ullekha milate hai / magadha kI rAjadhAnI pATaliputra (paTanA) ke varNana-prasaMga meM batAyA gayA hai ki yaha vahI pAvana sthAna hai jahA antima zrutavalI AcArya bhadrabAhu (prathama) ne vazI prathama samrAT candragupta ( I0 pU0 363) ko jainadharma meM dIkSita kara use apanA ziSya banAyA thA aura usake sAtha dakSiNa-bhArata kI yAtrA kI thii|" pATaliputra me hI I0 pU0 375 ke AsapAsa ardhamAgadhI prAkRta ke jainAgamoM ko lipibaddha kara unhe surakSita rakhane hetu prathama sagIti kA Ayojana kiyA gayA thaa|" yahI para nanda eva mauryakAlIna jaina mUrtiyA bhI prApta huii| ye mUrtiyA na kevala jainakalA ke itihAsa me apitu bhAratIya mUrtikalA ke itihAsa me bhI sarvaprathama mAnI gaI haiM / tulanAtmaka dRSTi se dekhA jAya to mohana-jo-dAro evaM haDappA me prApta mUrtiyoM kI kalA yadi Adima athavA prArambhika hai, to lohAnIpura kI jaina-mUrti bhAratIya mUrtikalA kA carama vikasita rUpa hai| ukta kucha tathyoM se vihAra ke sAtha jainadharma ke aTUTa sambandho kI jAnakArI AsAnI se mila jAtI hai aura unase yaha siddha ho jAtA hai ki vaha bihAra kA eka pramukha mahAna dharma thA / ataH yaha kahane meM koI saMkoca nahI kiyA jA sakatA ki bihAra ke nirmANa meM tathA use suyaza eva gauravapUrNa sthAna dilAne meM usakA yogadAna avismaraNIya hai / maurya sAmrAjya kI samApti ke bAda kucha nae gaNatantra astitva meM Ae kintu ApasI kalaha ke kAraNa ve dIrghakAla taka nahI Tika sake / guptavazIya rAjA samudragupta (cauthI sadI) ke samaya taka unakI samApti ho gaI / yadyapi vaizAlI kA gaNatantra usa samaya bhI apanA kucha prabhAva banAe hue thA / " samudragupta ke pitA candragupta (prathama) ne usI kI sahAyatA se gupta sAmrAjya kI sthApanA kI thii| kintu rAjanaMtika mahatvAkAkSA baDI vicitra hotI hai / usane apanA prabhutva sthApita karane hetu jahA~ yaudheya, ArjunAyana eva mAlava jaise gaNarAjyoM ko naSTa kiyA usI prakAra vajjI- videha ke gaNarAjya ko bhI AtmasAta kara liyA / " itihAsa kI yaha lIlA bhI vicitra hI mAnI jAyagI ki eka ora vaizAlI dohitra - zizunAga vazI rAjA ajAtazatru ne apane nanihAla ke rAjya (vaizAlI) ko dhvasta kiyA to dUsare dohitra samudragupta ne usake rahe- sahe astitva ko gaNatantroM ke mAnacitra se sadA-sadA ke lie hI miTA diyA / vaizAlI ke naSTa-bhraSTa ho jAne ke kAraNa vahA~ ke jaina dharmAnuyAyI licchivigaNa Adi himAlayavarta tibbata, laddAkha, bhUTAna, nepAla, varmA Adi dezoM meM cale Page #104 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 16 varSa 36, ki0 3 anekAnta ge| vahA~ ke vartamAnakAlIna kucha rAjavaza Aja bhI bihAra meM jaina dharma kA punarjAgaraNa-kAlaapane ko licchiviyo se sambandhita batalAte haiM paristhiti- bihAra meM jaina dharma ke punaruddhAra kI dRSTi se 19vI vaza dharma-parivartana kara ve sabhI bauddhadharmAnuyAyI ho ge| eva 20vIM sadI kA kAla eka nava jAgaraNa kAla ke rUpa yahI kAraNa hai ki cInI yAtrI hvenasAMga ko 7vI sadI me smRta kiyA jAyagA / san 1870 ke AsapAsa bihAra meM vahA~ kevala jaina mandiroM eva bhavano ke khaNDahara hI meM rAjanaitika sthiratA, IsTa iNDiyA kampanI ke zAsana dikhAI die the| vahAM use jainiyoM kI saMkhyA atyalpamAtrA kI samApti, bhAratIya-prAcya-vidyA ke aneka dezI-videzI meM hI dikhAI dI thii| vidvAnoM dvArA aitihAsika khojoM ke prati gaharI abhiruci 13vIM sadI ke tibbatI yAtrI dharmasvAmI ko vaizAlI aMgrejoM ke zAsana kI sthApanA tathA usake dvArA bihAra ke meM yaha jAnakArI milI thI ki turuSka senA ke AkramaNoM Arthika-bikAsa ke krama meM khAna evaM anya udyoga-dhandhoM ke bhaya se vahAM ke nivAsI bhAga gae the| itanA hI nahI, kA kramika vikAsa hone lgaa| unase AkarSita hokara usa samaya aga-campA eva pATaliputra, jo ki usa samaya vyApArika dRSTikoNa se aneka jaina-parivAra bihAra meM Ane mahattvapUrNa vyApArika kendra the, ve bhI AkrAntAoM ke bhaya lage aura ve dhIre-dhIre yahI basane lge| inakI tathA anya se ujAr3a ho gae the| isa prakAra vaizAlI eva usake sthAnIya mUla nivAsI jainiyo kI preraNA se aneka jaina samIpavartI pradezo meM jaina dharma kI sthiti nagaNya ho gii| sAdhuo eva sAdhviyo ke bhI bihAra me puna. bihAra jaina dharmAnuyAyiyo ke naSTa-bhraSTa athavA palAyana ke kAraNa (AvAgamana) hone lage aura jaina-madiro, svAdhyAyazAlAo, vajjI-videha eva magadha se jaina dharma kA prabhAva prAyaH samApta pAThazAlAo eva auSadhAlayo kA punaruddhAra athavA hotA gayA tathA vahA kramazaH brAhmaNo kA prabhAva bar3hane nirmANa hone lagA / vyApArI hone ke kAraNa jainiyo ne lgaa| vyApAra kI sambhAvanA kA patA lagAkara apanI-apanI isa prakAra mahAvIra-nirvANa (I0 pU0 527) ke bAda hAca ke anusAra bihAra ke vibhinna nagaro ko apanA kArya lagabhaga pAMca sau varSoM taka jisane bhAratIya sImAoM ko pAra kSetra bnaayaa| se jaina-bahula nagaro me ArA, IsarIbAjAra kara eziyA" eva yUnAna" kI vicAradhArA ko prabhAvita auragAbAda kaTihAra, katarAsa, gayA, giriDIha, guNAvA, kiyA aura jisane bhArata, vizeSatayA bihAra ke caturdika chaparA, jhariyA, jhUmarI-tilayA, DAlaTanagaja, DAlamiyAnagara jana-jIvana meM AdhyAtmikatA tathA ahiMsA eva aparigraha kI dhanabAda, navAdA, bADha, vArasoighATa, begUsarAya, pAvApurI, amRta-srotasvinI pravAhita kI vahI jaina dharma vividha viSama pUrNiyA, bhAgalapura, mujaphpharapura, mugera, raphIgaja, rAjagRhI, paristhitiyoM ke kAraNa apane mUla kendra meM hI prabhAvahIna rAcI, sammeta zikhara, eba hajArIbAga Adi pramukha hai| ho gayA / yadyapi madhyakAlIna jaina-sAhitya me, bihAra meM pAzcAtya evaM prAcya vidvAnoM kI denajaina dharma kI sthiti ke kucha sAhityika-sandarbha tathA jaina 19vI-20vI sadI me jaina dharma ke prAcIna gaurava ke tIrtha yAtrA sambandhI sAhitya avazya milatA hai kintu usase prakAzana kI dizA me harmana yAkobI, buhalara, sara viliyama eka antaH salilA nadI kI taraha, jaina dharma kI sthiti kA jonsa, jemsa phargyusana, kaniMghama, spUnara glAkha, smitha, DaoN. kevala anumAna hI lagAyA jA sakatA hai / vastutaH vaha eka vAzama, DaoN. kAzIprasAda jAyasavAla, DaoN. Ara. DI. samayasAdhya zodha kA viSaya hai| vartamAna meM usase jaina banarjI, DaoN. upendra ThAkura eva DaoN. yogendra mizra kA nAma dharma kI sarvAGgINa gatividhiyo ko samajha pAne me vizeSa bar3e hI gaurava ke sAtha smaraNa kiyA jAegA jinhone sahAyatA nahIM mila rahI hai| yathArthataH hamAre itihAsa- apanI vividha khojo me prApta bahumUlya sAmagriyo ke AdhAra kAroM kI upekSA ke kAraNa hI bihAra ke tatkAlIna jaina para niSpakSa dRSTi se jaina dharma kI prAcInatA ko prakAzita dharma kA vaha eka mahAna aitihAsika adhyAya abhI taka kara na kevala mava jAgaraNakAla ke bihAra ke jainiyo ko andhakArAcchanna jaisA hI banA huA hai| protsAhita kiyA; apitu bhAratIya itihAsakAroM ko bhI Page #105 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bihAra meM jainadharma : atIta evaM vartamAna jaina dharma ke viSaya me lekhana-kArya hetu prerita kiyaa| sabha- eka prAcIna kiMbadantI ke anugAra dhammApurI (bhAgalavata usI samaya se bihAra ke prAcIna jaina tIrthoM ke punaru- pura) me 11vI sadI meM eka jaina-mandira kA nirmANa karAyA ruddhAra, nava-nirmANa eva unakI lokapriyatA ko baDhAne hetu gayA thA kintu mugalakAla me samrATa zAhajahA ne usa para nae-nae prayatna kie gye| adhikAra kara use tathA AsapAma ke kucha gAva cA~dabAI prAcIna jaina tIrtha matiyoM kA jIrNodvAra nAma kI eka brAhmaNI ko rAkhI bApane ke upalakSya meM ume evaM nava-nirmANa bheTa kara diyA thA" usake bAda usakA kyA hujA, isakI san 1825 I0 ke AsapAsa pavitra girirAja sammeda jAnakArI nahI miltii| zikhara (pArasanAtha pahADa jilA hajArI bAga) ko tatkAlIna pAla nareza se kharIdakara tathA usakA jIrNoddhAra kara san 1911 me campApurI meM sthita mandAgiri parvata kisI sthAnIya jamIndAra ke adhikAra meM rahane ke kAraNa jaina samAja ne umako adhityakA meM ageka navIna zikhara baha baDA avyavasthita thA lekina gAdara matrIcanda jaina banda jaina mandiro kA nirmANa karAyA aura prazAsana se surakSA kI gAraNTI prApta kara usakI tIrtha yAtrA ke lie kaimare hiMda (tatkAlIna janarala nariTApha palima, deza ke kone-kone se jainiyo ko Akapita kiyA gayA / bihAra, bagAla eva uddImA) ke athaka prano meM vaha etadviSayaka aneka pUjA-pATha eva stutiyo kA praNayA kiyA jainiyoM ke adhikAra meM A gyaa"| nAzcAt uma kSetra kA gayA / hindI ke eka jana kavi dyAnatarAya ne usa tIrtha- bahumukhI vikAsa huaa| vahIM sarvopayogI aneka jaina-dharmarAja kI mahimA me likhA hai - zAlAo kA nirmANa karAyA nayA / gan 1943 me bArAeka bAra bande jo koI tAhi naraka pazu-gati nahiM hoii| matI (mahArASTra) ke thImanta zrI nalakacanda kastUracanda ne Age calakara usakI upatyakA meM bhI aneka jana 85000) rupayoM kI lAgata se vizAla bhavya jaina mandirI Ara darjano vizAla dharmazAlAo tathA gaganacumbI mandira kA nirmANa karAyA to ubhI ke AgapAma eka anya uttaga mAnastambhI kA nirmANa kagayA gayA inake atirikta jana dhamAMnurAgI zrI ghanazyAmadAsa marAvagI ne bhI eka sArvajanika auSadhAlaya, vAcanAlaya, granthAlaya evaM vidyA jaina mandira kA nirmANa kraayaa| kahA jAtA hai ki isa layoM kI bhI sthApanA kI gaI jisase sthAnIya janatA bhI mandira mAnanda eva mauryakAlIna jana-muniyA surakSita hai| lAbhAnvita ho sake / isa tIrtha kA varNana tImarI-cauthI man 1900 ke AgapAga meM ku, tIrthakaro kI janma, sadI ke jaina-sAhitya meM bhI prApta hotA hai| tapa eva mamavazaraNa kI puNyama gajagahI kA kSetra ___ san 1901 I0 ke AsapAsa suprasiddha purAtattvavettA vikasita huA / tImarI-vAyA dAmana mAhitya meM use DaoN ema0 e0 sTena tathA sara viliyama haNTara ne bhadrikApurI pacarNalapura ke rUpa meM smRta kiyA gayA hai| 20vI sadI (vartamAna bhadiyA, hajArI bAga) kI khojakara use tIrthakara ke prArambhika varSoM meM sabhI pahADiyo ke prAcIna jainazItalanAtha kI janmabhUmi siddha karate hue ghoSita kiyA mandiro kA jIrNoddhAra eva navIna mandiro kA nirmANa ki usake AsapAsa ke satagavAM, kundakilA, balarAmapura, karAkara zreNI mArga banavAye gae tathA yAtriyoM kI suvidhA borama, charrA, dvArikA, ulmA, katarAsagar3ha, pavanapura, pAka- ke lie aneka dharmazAlAe aura sArvajanika aupadhAlaya, vIra eva telakuppI Adi nagara jainiyoM ke pradhAna kendra the| granthAlaya, vAcanAlaya, vidyAlaya eva dAnazAlA kA nirmANa ukta vidvAno ne vahA~ kI jaina-mUrtiyo ke kalA-vaibhava eva karAyA gyaa| 1936 I0 meM Aga ko brahmacAriNI candA anya pramANo se AdhAra para yaha bhI siddha kiyA ki vahA bAI jI ne ratnAgiri parvata para dazAzrutamkandha kA nirmANa para 13-14vI sadI me eka vizAla kalApUrNa jaina mandira karAkara eka aitihAsika kArya kiyA / san 1948 me yahA~ thA, jisameM dUsarI-tIsarI sadI kI jaina mUrtiyA surakSita bha0 mahAvIra ke prathama samavazaraNa ke Agamana kI puNya smRti meM eka kalApUrNa mAnastambha kA nirmANa karAyA gayA Page #106 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 18, varSa 36, ki03 anekAnta tathA umake udghATana ke samaya prathama vIra-zAsana jayantI AsapAsa santa-sAdhaka sudarzana seTha ko tatkAlIna kisI kA bRhad Ayojana kiyA gyaa| videzI nareza ne sUlI kI sajA de dI thii| vaha sajA sarvathA pichale dazaka meM AgarA ke suprasiddha rASTra santa amara anyAyapUrNa thii| sudarzana zuddha pariNAmapUrvaka mare aura unheM muni jI mahArAja ne vahA~ "vIrAyatana" nAmaka eka saMsthA vahI se nirvANa kI prApti huI thI" | tabhI se bahana kI sthApanA kI hai, jo bhagavAna mahAvIra kI puNyasmRti meM siddhakSetra ke rUpa me jaina itihAsa meM prasiddha hai| IsApUrva sthAnIya sAmAnya janatA ke bahumukhI vikAsa eva nava-nirmANa caturtha sadI ke AsapAsa nanda nareza ke mahAmantrI zakaTAla meM sarvanobhAvena salagna hai| isa saMsthA kI ora se sArva- ke putra sthUlibhadra eva gaNikA kozA kI itihAsa-prasiddha janika vizAla eva Adhunika sAja-sajjAyukta cikitsAlaya, maulika evaM AdhyAtmika ghaTanAyeM bhI isI sthala para ghaTI prArambhika vidyAlaya saMsthApita haiN| alpamolI sAhitya- thii| tadviSayaka eka jIrNa-zIrNa smAraka Aja bhI usa prakAzana eva sarvodayI naitika zikSA-prasAra hetu bhI aneka ghaTanA ko prakAzita kara rahA hai| vibhAga kArya-salagna hai| bihAra ke Adhunika jaina itihAsa me yadi ArA nagara pAvApurI ko jainiyo kA mahAna nirvANa kSetra mAnA ke jainiyoM eva unake kAryakalApo ko carcA na kI jAya to gyaa| vahA se bha0 mahAvIra ke parinirvANa kI carcA vaha adhUrA hI rahegA / ArA nagara vaise to rAmAyaNakAlIna mage-nImarI sadI ke jaina-sAhitya meM upalabdha hai / kucha nagara hai / usa samaya usakA nAma kyA rahA hogA, yaha eka pramANo ke AdhAra para vahAM ke eka prAcIna jaina mandira zodha kA viSaya hai kintu masADha (prAcIna mahAzAla vanakA jIrNoddhAra san 1941 me karAyA gayA thA aura usame ji. bhojapura) ke prAcIna jaina mandira me surakSita eka jana mahantiyaNa vaza ke zrAvakoM ne tIthakara mahAvIra ke caraNo mUrti ke lekhAnusAra usakA prAcIna nAma ArA nagara (upakI sthApanA kI thii| usa samaya ye jaina zrAvaka pAvApurI bano eva bagIco kA nagara) thA / yaha lekha anumAnataH 7vI eva usake AmapAma ke prakSetra me bahusaMkhyaka the kiMtu kAlA- sadI kA hai| cInI yAtrI hvenasAMga pATaliputra jAte samaya ntara me kucha viSama paristhitiyoM meM ve jaina dharma se vimukha mahAzAlabana(masAr3ha vartamAna ArA se lagabhaga 4 mIla dUra) ho ge| eva ArAmanagara (ArA) AyA th|| usake bAda lagabhaga mana 1925 I0 meM guNAvA-kSetra (nAlandA) kA jIrNo- 18vI sadI taka ke vahA~ ke jaina kArya-kalApoM kI jAnakArI ddhAra huA / arddhamAgadhI Agama-sAhitya ke anusAra isakA nahI mila sakI hai| parAnA nAma guzilA-caitya hai, jahA bhagavAna mahAvIra ke 19vI sadI ke madhya me yahAM eka bar3A hI tejasvI kucha caturmAsa (varSAvAsa) huye the / yahAM para indaura ke dhana sAhityakAra huA, jisakI sAhityika racanAoM ne jaina kubera rAvarAjA sara seTha hukumacanda jaina ne lAkho rupayo kI samAja me dhUma macA dii| usakA nAma hai mahAkavi vRndAlAgata se eka vizAla jaina mandira evaM dharmazAlA kA vanadAsa vi0 savata 1948-1906] AjIvikA hetu ve nirmANa karAyA thA / mandira me 15-16vI sadI kI kucha tatkAlIna banArasa kI eka TakasAla me sevAkArya karate the, jaina mUrtiyA pratiSThita haiM / san 1947 meM gayA nivAsI apane svAbhimAna eva akkhar3a svabhAva ke kAraNa agrejoM ne kezarImala lallUmala ne yahA~ eka kalApUrNa uttuMga mAnastaMbha unhe kArAgAra me banda kara diyA thaa| unakI bhaktikA bhI nirmANa karAyA thaa| camatkAra ke kAraNa kArAgAra kA daravAjA apane Apa san 1940 me gulajAra bAga (paTanA) sthita kamaladaha khula gayA thaa| isa kAraNa aMgrejoM ne unase kSamA yAcanA siddha kSetra kA jIrNIddhAra kara vahA~ purAtana jaina mandira kA mAgate hue unheM mukta kara diyA thaa| inakI sarasa stutiyAM navanirmANa kiyA gyaa| eka vizAla jaina dharmazAlA bhI bana- samasta jaina samAja meM lokapriya haiM / inakA pArivArika vAI gaI / ukta mandira me 16-17vI sadI kI jainamUrtiyAM bhavana ArA kI mahAjana TIlI na0 2 me abhI bhI banA surakSita haiM / yaha vahI sthala hai jahA~ IsApUrva 6vIM sadI ke hamA hai kintu kAla ke thaper3oM ne use jarjara kara diyA hai| Page #107 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bihAra meM cainadharma 20vIM sadI ke prArambha meM ArA nagara bihAra ke eka jaina kendra ke rUpa meM ubharakara sammukha AyA aura pichale lagabhaga 80 varSoM meM usane aise aneka aitihAsika kArya kArya kiye haiM, jo samUce bhAratIya jaina samAja ke liye preraNA ke srota bana ge| aise kAryoM meM prathamataH bhArata vikhyAta jaina siddhAnta bhavana kI sthApanA hai, jisame lagabhaga 10,000 prAcIna tADapatrIya eva kargalIya (sacitra sAmAnya) tathA lagabhaga sahasra durlabha grantha evaM jarnalsa eka vizAla kalApUrNa bhavana meM surakSita haiN| isake nirmAtA sasthApaka eva saMcAlaka zrI devakumAra jI jaina evaM unake suputra zrI bAbU nirmalakumAra jaina ke nAma jaina-itihAsa meM avismaraNIya rheNge| jaina siddhAnta bhavana ne aneka mahattvapUrNa jaina granthoM kA prakAzana to kiyA hI, sAtha hI usane san 1903 ke AsapAsa jaina siddhAnta bhAskara evaM jaina @TisberI (hindI-aMgrejI donoM meM) nAmaka eka uccastarIya zodha-patrikA kA bhI niyamita prakAzana kiyA aura usake mAdhyama se jaina-vidyA ke zodha ke kSetra me eka svarNima adhyAya kA sUtrapAta kiyA / vartamAna me ukta bhavana devakumAra maina oriTala risarca iMsTITyUTa ArA ke nAma se eka zodha saMsthAna ke rUpa me magadha vizvavidyAlaya dvArA svIkRta hai aura jaina vidyA ke vividha ago para vahAM zodhakArya cala rahA hai| jaina dharma ke vikAsa ke kSetra meM dvArA kI jaina samAja kA dUsarA mahattvapUrNa kArya hai Sacred Books of the Jaina series kA prakAzana / ArA ke eka utsAhI yuvaka kumAra devendra ne na kevala jaina sAhitya ke aMgrejI anuvAda evaM samIkSA kara ahindI bhASiyoM ke liye ukta sIrIja ke prakAzana kI kalpanA kI, apitu deza ke aneka gaNyamAnya vidvAnoM ko prerita kara jaina vidyA ke lagabhaga 25 pratyo kA aMgrejI anuvAda, samIkSA tathA tulanAtmaka adhyayana aMgrejI meM ukta sIrIja ke antargata prakAzita kara jaina itihAsa ke eka navIna adhyAya kA prArambha bhI kiyaa| ina granthoM ke kAraNa videzoM meM bhI jaina dharma kI lokapriyatA baDhI / bArA jaina samAja kI tIsarI dena hai zrI jaina bAlA vizrAma, jisakI sthApanA brahma0 paM0 candAbAI jaina ne batIla evaM vartamAna 16 san 1921 meM kI thii| isa prathama evaM anupama jaina dharma kanyA zikSaNa saMsthA ne jaina mahilA jagata meM zikSA kI dhUma macA dI / usI kA suphala hai ki Aja deza ke konekone meM ArA kI prazikSita jaina mahilAeM jaina samAja tathA vividha sArvajanika sevAkAryoM me salagna hai / pa0 cadA bAI jI kA abhI hAla me dukhada nidhana ho gayA hai kintu brahma0 paM0 brajabAlA jI ke tattvAvadhAna meM ukta saMsthA pragatizIla kAryoM me salagna hai| ArA kI cauthI dena hai zrI AdinAtha TrasTa jisane bhojapura evaM rohatAma jaise pichaDe huye jiloM meM sArvajanika zikSAprasAra kA saMkalpa kiyaa| isake sasthApaka the zrI hariprasAda dAsa jaina unake svargavAsa ke bAda Ta ke padAdhikAriyo ne unake nAma para Aga meM haraprasAda dAma jaina kAleja aura hara prasAda dAsa jainako sthApanA kii| ye dono zikSA sasthAe~ bihAra ke ucca saMsthAnoM me prathama sthAna rakhatI hai| inake atirikta TuTa kI ora vizAla jaina dharmazAlA, auSadhAlaya, granthAlaya, vAcanAlaya, evaM dAnazAlA tathA andha-mUka badhira vidyAlaya jaisI sasthAe bhI sacAlita hai| ArA nagara kI pAMcavI dena hai yahAM ke 45 jaina mandira bihAra me itane adhika jaina mandira kisI bhI anya nagara meM nahI haiN| ina meM se kucha jaina mandira bhavya, vizAla evaM kalApUrNa hone ke kAraNa darzanIya hai| yahAM kI caubIsI, nandIzvara evaM candraprabha mandira stra varNita haiM / sammeda zikhara evaM pAvApurI ke jala-mandira kI bhI anukRtiyAM yahA~ upalabdha haiM / ukta jala-mandira jIrNa-zIrNa ho cUkA thA kintu bha0 mahAvIra ke 2500ve nirvANamahotsava varSa kI smRti me usakA jIrNodvAra kara use san 1974-75 meM vikasita kiyA gayA thA tathA vartamAna me bhI use nagara ke eka darzanIya sthala ke rUpa meM vikasita kiyA jA rahA hai| isa kArya me garvazrI maNDala, padmarAja parezacandra evaM avinayakumAra jaise kI suruci evaM satprayatna sarAhanIya hai| anya kalAtmaka vastuo me mAnastambha, kIrtistambha, sahasrakUTa - caMnyAlA evaM bAhubali kI vizAla saumya - mUrti darzanIya hai / Page #108 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 20, varSa 36, ki03 anekAnta jaina-vidyA sambandhI zodha kAyoM meM bhI ArA ke jaina- sundara vivecana kiyA hai| gayA ke zrI rAmacandra jaina sarAvidvAnoM ne bhArata meM eka nayA kIrtimAna sthApita kiyA vagI DAlaTanagaMja, catarA, katarAsa eva gayA meM jainadharma ke hai| itihAsa evaM saMskRti, jyotiSazAstra eva gaNita- vikAsa hetu aneka kArya kie| ve lekhaka eva vicAraka vidyA, mAhityika mamIkSA, aprakAzita hastalikhita grantho vidvAna haiN| vartamAna me ve kolhuA-parvata kI purAtAtvika kA sampAdana evaM samIkSA eva prAcIna jaina-sAhitya me sAmagrI kA adhyayana kara kucha likhane kA vicAra kara rahe vaNita Arthika jIvana eva vaidezika vyApAra para yahA ke hai| isI prakAra DA. jayakumAra jaina M L.C. bhAgalapura, vidvAno ne anukaraNIya Thosa kArya kie hai, jinakI zikSA zrI cirajIlAla jaina gayA, zrI bimalakumAra jaina (reDa jagata ne muktakaNTha me prazasA kI tathA samAjasevI moTara) gayA, zrI svarUpacandra sogAnI hajArIbAga, thI sasthAo eva rAjya-marakAroM ne bhI unheM puraskRta kiyA bimalaprasAda jaina jhariyA, zrI zikharacandra jaina kharakharI, hai| me vidvAno meM zrI paM0 ke0 bhujabalI zAstrI, DaoN0 zrI dayAlacandra jaina ArA, badrI mAda sarAvagI paTanA, nemicandra zAstrI, DaoN0 dinendracandra jaina, DaoN0 rAmanAtha subodhakuzAra jaina eva DA. devendra kumAra jaina ArA apanepAThaka, DaoN. rAjArAma jaina, DaoN0 gadAdharasiMha, DaoN. candra- apane nagaro kI svayasevI saMsthAoM ke mAdhyama se janavidyA devarAya eva DaoN0 vidyAvatI jaina pramukha hai| ke bahumukhI vikAsa eva jainadharma ke yugAnukala marvopayogI maulika mAhitya-praNayana tathA magIta eva kalA ke banAne meM kAryarata haiN| kSetra meM bhI ArA kA nAma agragaNya hai| zrI jainendrakizora sana 1945 ke AmapAma kucha sAhityika eva pugajaina ne mana 1930 ke AmapAma vividha nATako eva grantho tAtvika pramANo ke AdhAra para antimarUpa meM vaizAlI ke lekhana se na kevala jaina jagata apitu jile ke hindI sthita kuNDagrAma ko bha0 mahAvIra kA janma sthAna ghoSita jagata ko bhI preraNA dii| zAstrIya saMgIta meM zrI bhairava- kiyA gayA aura bihAra ke DA0 zrIkRSNa sinhA (tatkAlIna kamAra pramAda jaina nathA citrakalA ke kSetra me thI prabodha- mukhyamantrI), AcArya badrInAtha varmA (zikSA-matrI), DA0 kamAra jaina eva subodhakumAra jaina ke nAma ullekhanIra hai| alTekara, DA. yogendra mitha, thI jagadIzacandra mAthara ina cAro vyaktiyo ne ArA ko sAhitya, saMgIta eva kalA (tatkAlInana zikSA saciva), zrI Ara0 Ara0 divAkara kA triveNI-magama banA diyA hai| (rAjyapAla) Adi ne usa kSetra kI sArthakatA baDhAne hetu vartamAnakAlIna gayA, hajArIbAga, rA~cI eva bhAgala- vahA prAkRta eva jaina-vidyA ke ucca adhyayana eva zodhapara bhI jaina samAja ke pramukha kendra mAne jAte hai / vahA~ kI kArya hetu eka bahata yojanA taiyAra kI tathA sAhU zAntisamAjo ne vahA murucimampanna bhavya jinAlayo ke nirmANa prasAda jaina ke lagabhaga sADhe chaha lAkha rupayo ke anudAna me to karAe hI, mArvajanika hitoM kI dRSTi se bhI vahA vaizAlI me man 1658 meM prAkRta jaina zodha-masthAna kI kanyA pAThaNAlAe, hAI skUla eva kAleja banavA kara sthApanA kI gii| usamake masthApaka nidezaka ke rUpa me zikSA ke pracAra-pramAra meM mahatvapUrNa yogadAna kiyA hai| DA. hIrAlAla jaina ne prAkRta eva jaina-vidyA sambandhI inake atirikta bhI mArvajanika sthAno para pAnI kI ema0 e0 kA pAThyakrama taiyAra kara usake adhyApana tathA TakiyAM, blaDa baiMka, netradAna zivira, granyAlaya, vAcanAlaya uccastarIya zodha kI vyavasthA kI / zodha saMsthAna kI Adi kA nirmANa kara bha0 mahAvIra ke sarvodaya kA macce yojanAo ko mAkAra karane me DA0 jagadIzacanda jaina, artha meM pracAra kiyA hai| raoNcI ke rAyabahAdura zrI harakha- DA. nathamala TATiyA, DA0 gulAvacandra caudharI, DA0 canda jaina isa samaya jaina samAja ke pramukha netAoM meM mAne rAjArAma jaina, DA0 nemicandra zAstrI, DA. vimalaprakAza, jAte haiN| unakI satpreraNA eva sahAyatA se zrI pI0 sI0 DA. gamaprakAza poddAra, DA devanArAyaNa zarmA, DA. mvarUpa rAya caudharI ne Jainism in Bihar nAma grantha likhakara candra jaina, eva DA0 rajanasUri kA pramukha hAtha rahA / DA. purAtattva kI daSTi me bihAra ke prAcIna jaina-vaibhava kA hIrAlAla jaina kI preraNA me magadha vizvavidyAlaya ne bhI Page #109 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bihAra meM jaina dhama: atIta evaM vartamAna san 1958 se prAkRta bhASA evaM jaina-vidyA ko apane pAThyakrama me svIkRta kiyA / vartamAna meM bihAra iNTaramIDiyaTa ejukezana kausila ne bhI use iNTaramIDiyaTa stara taka svIkRta kiyA hai, jisake phalasvarUpa bihAra ke sabhI vizvavidyAlayo meM iNTara kakSA taka chAtra-chAtrAyeM usakA adhyayana kara sakate hai / isa prakAra 12vI 20vI sadI meM bihAra meM jaina dharma ne apane atItakAlIna gaurava ko prApta karane kA yathAsambhava prayatna kiyA hai| unake anuyAyiyo ne eka ora apane satyaniSTha AcaraNa, zuddha sAtvika jIvana, zAkAhArI mAtvika jJAna va madhura vyavahAra evaM udAra AcaraNa se jahAM sthAnIya jana-jIvana ko prabhAvita kiyA to vahI rASTriya svatantratA Andolana ko saphala banAne tathA svAtantryottara kAla me rASTriya evaM prAntIya Adhidaivika evaM Adhibhautika viSama samasyAoM ke samAdhAna hetu bhI unhone tana, mana eva dhana me sadA sadA sakriya yogadAna diyaa| apane guruvArtha evaM parizrama se jahA eka ora vipula dhanArjana kiyA, vahI unhoMne aneka sarvApayogI dharmazAlAo sandarbha-sUcI 1. de0 jainendra tiddhAntakopa 3 / 581-83 / 2. tiloyapatti - 81568 / 3. vahI- 41585 / 4. harivazapurANa -- 66 / 15-27. 5. suyagaDamutta- 27 // 6. bhagavatI sUtra 13 / 7 zramaNa-sAhitya meM varNita vihAra-DA0 rAjArAma jaina / 8. vividha tIrthakalpa [ koTi zilA kalpa gAthA- 2 ] / 9-10. zramaNa sAhitya meM bihAra - pR0 83 / 11. azoka stambha lekha ma0 7 10 16 / 12-13. de0 bhArata ke di0 jainagI mA0 2, pR0 12.185 14. bhojapura ArA jile kA eka choTA grAma / 15. saMthAla paraganA kA eka pramukha nagara / 16. 60 zramaNa-sAhitya me bihAra - pR0 42 / 21 zikSA saMsthAoM, cikitsAlayoM, vAcanAlayo, graMthAlayo evaM dAnazAlAo ke bhI nirmANa kraae| vividha udyoga-dhandhoM ke mAdhyama se unhone apane nagaro evaM bihAra prAnta ke Arthika samunnayana meM mahattvapUrNa yogadAna kiyA hai| jainatIyoM ke jIrNodvAra evaM lokapriyatA baDhAne meM unhone karoDo-karoDa rupaye vyaya kara jahA~ kalAoM ko evaM zramiko ke niyojana kI vyavasthA kI, vahIM deza ke lAkhoM lAkha jaina yAtriyo ko AkarSita kara rAjya ke rAjasva meM bhI prativarSa karoDo rupayoM kI Aya kA eka sthAyI sAdhana banA diyaa| jaina dharmAnuyAyiyoM ne prArambha se hI bihAra ko apane tIrthakaro, mahApuruSoM evaM pUrvajo ko mAtRbhUmi eva tIrthabhUmi mAnakara usakI pratiSThA eva gaurava kI abhivRddhi me unhoMne nirantara hI putravat sevAkArya kiyA hai| sakSepa me hama yahI kaha sakate haiM ki kalA, saskRti, sAhitya unakA Arthika samunnayana karake pavitra tIrthabhUmiyoM ke gauravapUrNa pradeza ke rUpa meM mahAna yazasvI isa bihAra ke nava-nirmANa meM jainadharma ke racanAtmaka yogadAna ko kabhI bhI vismRta nahIM kiyA jA skegaa| mahAjana TonI naM0 2 ArA (bihAra) 10. bihAra evaM pU0 pI0 kI sImA vibhAjaka eka nadI 18. de0 zrI bAbUlAla jamAdAra dvArA likhita - sarAka hRdaya jaina sarakRti ke vistRta pratIka evaM prApya jaina marAka zodhakArya nAmaka grantha [ ahiMsA niketana belacApA dvArA prakAzita ] / 16. de0 DA0 rAjArAma jaina dvArA sampAdina - A0 bhadra bAhu cANakya candragupta kathAnaka kI prastAvanA / 20. de0 hAthIgumphA - zilAlekha pa0 sa0 12 / 21. de0 rAmacandra mumukSukRta puNyAzravakathA kopa ( upabAsa phala prakaraNa) / 22. de0 jainAgama mAhitya meM bhAratIya samAja - DA0 jagadIzacandra jaina pR0 462 / 23. de0 vividha tIrthakalpa (nidhI sIrIja 066 24. sAhitya meM varNita bihAra 10 34 // (zeSa pRSTha 22 para) 25. de0 mAgadham 6 / 85 1 Page #110 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nimittAdhIna dRSTi zrI bAbUlAla jaina, kalakattA vAle kucha loga aisA mAnate haiM ki paravastu hamArA bigAr3a sahI bAta yaha hai ki hamane strI ko dekhakara rAga kara liyA karatI haiM jaise strI rAga kara detI hai isalie rAga galatI hamArI hai| agara apanI galatI samajheMge to apane se bacane ko strI ko chor3akara jaMgala meM cale jAte haiM paraMtu ko ThIka karane kI ceSTA kreNge| vaha mana kI strI to sUkSma rUpa sajAkara mana me praviSTa vyavahAra meM bhI yahI kahA jAtA hai ki koI cir3hatA ho jAtI hai jisako pahacAnanA bhI muzkila ho jAtA hai, hai no loga ciDhAne lagate haiM to kahA jAtA haiM ki cir3hAne samajhanA yaha hai ki kyA strI rAga karAtI hai| eka strI vAloM ko ciDhAne de tU ciDhanA chor3a de| cupacApa apane rAste jA rahI hai usako yaha bhI mAlUma bAharI nimitta koI preraNA nahI dete parantu hama usake nahIM hai ki use koI dekha rahA hai| aura kisI ne use dekhA sAtha jisa rUpa kA sambandha sthApita karate haiM vaisI hI para aura rAga kiyA phira kahatA hai ki strI ne rAga karA diyA Nati ho jAtI hai vajana hamAre sambandha sthApita karane para yaha to sarAsara jhUTha aura beImAnI hai| agara hama yahI hai| hama sahI taraha se bhI dekha sakate haiM / koI AdamI samajhate rahe to doSa to dUsare kA haiM usako ThIka karane hAtha kA thappaDa dikhA rahA hai hama use dekha kara anadekhA kI ceSTA kareMge parantu apane ko ThIka kaise kara sakate hai| bhI kara sakate haiM, hama use pAgala bhI samajha sakate haiM, hama yaha bhI soca sakate haiM ki yaha mere ko thappar3a dikhAtA hai| (pRSTha 21 kA zeSAMza ) yaha saba bAteM hamAre para nirbhara hai ki hama kaise haiM ? agara 26. de. bhArata ke di0 jainatIrtha 341 / zAta pariNAmI haiM to dekhA anadekhA kara deMge agara tIvra 27. vhii| pariNAmI haiM do krodha me pAgala ho jaayeNge| 28. eMzieMTa jyAgrAphI Apha iMDiyA (kaniSama) pR0 517 isalie aisA samajhanA cAhie ki para vastu ne rAga 29. de0 svenaccAMga (jagamohana varmA) pR0 126 / nahI karAyA parantu usakA avalambana lekara merA bhItara 10. de. bhArata ke di0 jaina tIrtha 3 / 41 / / kA rUpa bAhara me A gyaa| agara bhItara na hotA to bAhara 31. de0 saMkSipta jaina itihAsa (DA. kAmatAprasAda jaina) kahAM se AtA / eka kuye me mailA paDA hai hamane bAlTI DAlI pR0 191-2 / bAlTI ne malA paidA nahIM kiyA parantu agara mailA thA to 32. vhii| bAlTI maile se bharakara A gaI / bAlTI kA avalambana 33. de0 mArata ke di0 jainatIrtha 2 / 167 / lekara jo bhItara thA vaha bAhara A gayA / doSa bAlTI kA 34. de. bhArata ke di0 jaina tIrtha 2 / 37 / nahIM / hamAre bhItara kyA par3A hai hama kaise haiM isakA hai| 35.30 vahI 3171 / eka sAdhu jaMgala meM baiThA hai, eka rAjA AtA hai yaha 36. de. vahI 3166 / usake gale meM eka marA huA sAMpa DAla dete haiN| rAta ko 37. tiloyapaNNatti 1265 / apanI rAnI se kahate haiM maiMne aisA kiyA hai| rAnI rAjA 38. de. bhArata ke di. jaina tIrtha 3118 / ko lekara sAdhu ke pAsa AtI hai, lAkhoM cITiyAM sAdhu ke 39. vividha tIrtha kalpa pR0 / zarIra ko cipaka jAtI haiM rAnI bar3I sAvadhAnI se cITiyAM 40. vizeSa se lie dekhiye-zodha patrikA (ArA nA0 alaga karatI hai sAdhu dhyAna se haTate haiM aura donoM ko pra0 sa0) 125 AzIrvAda de dete hai / savAla hai ki donoM ko samAna AzI Page #111 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nimittAdhIna dRSTi rvAda kyoM diyA isakA kAraNa hai ki sAdhu ke pAsa AzIrvAda ke alAvA aura kucha nahIM thA / jo thA vahI de sakate the vahI diyaa| savAla yaha nahIM hai ki rAjA ne kyA kiyA ? savAla yaha hai ki hamAre pAsa kyA hai ? agara hamAre bhItara gAlI hai to gAlI hI dege agara Upara se AzIrvAda bhI diyA to bhItara se to vahI dege jo hamAre pAsa hai / isalie savAla yaha nahI hai ki dUsare ne kyA kiyA vaha kaisA hai, savAla hai ki hama kaise haiM ? isalie yaha dekhane se nukasAna hogA ki dUsare ne kyA kiyA parantu yaha dekhie maiMne kyA kiyA / parantu jaba taka roga hai asvastha hai taba taka ThaNDI havA se bacanA cAhiye, vaha isalie nahI ki havA hamArA bigADa karane vAlI hai parantu isalie ki hama asvastha hai / hama isalie baca rahe hai ki hamArA svAsthya ThIka nahI hai / apanI kamI kI vajaha se baca rahe hai / isalie jo jora AyegA vaha apanI kamI dUra karane para AegA na ki havA se dveSa karane para / ghI bahuta baDhiyA cIja hai / logo ko phAyadA bhI karatA hai parantu bukhAravAlA khAve to nukasAna karatA hai isalie aisA mAnanA ucita nahI ki ghI kharAba hai parantu bukhAra kI vajaha se usase bacanA jarUrI hai / isalie bAharI nimitto se bacanA bhI cAhie tabataka jaba taka hamAre me kamajorI hai parantu doSa unakA na samajha kara apanI kamajorI ko samajhanA cAhie taba to hama apanI kamajorI ko dUra karane kA puruSArtha kareMge jo ho 23 sakatA hai / agara dUsare kA doSa samajheMge to usako ThIka karane kA puruSArtha kareMge jo ho sakatA hai| jo jaisA hama kara rahe haiM aura jo ho nahI sakatA parantu hamArI kamajorI to isase dUra hogI nahI / eka AdamI ko kucha AdamI cher3a rahe haiM vaha kisa kisa kA muha banda karane kI ceSTA karegA / agara kucha logo ko samajhAtA hai to aura loga cher3ane laga jAte haiM / duniyA bahuta bar3I hai parantu hama apane ko ThIka kara leM cir3hanA banda kara de to bAta ThIka ho jAtI hai / 'AtmArthI apanA doSa dekhatA hai apane ko ThIka karane kI ceSTA karatA hai / sasAra mArgI dUsare kA doSa dekhatA hai aura use ThIka karane kI ceSTA karatA hai / do Adamiyo ko bukhAra hai aura dono kisamisa khAte hai aura dono ko khArI lagatI hai parantu eka saccA hai vaha kisamisa ko khArI samajhatA hai aura eka kahatA hai ki agara kisamisa khArI lagatI hai to abhI mere bukhAra hai / jo aisA samajhatA hai vaha apane bukhAra ko dUra karane kA upAya karatA hai jo sahI upAya hai parantu jo vira misa ko bArI samajhatA hai vaha kisamisa ko dhokara khArApana dUra karane kI ceSTA karatA hai jo asambhava hai / hame vicAra karanA hai ki kyA usI AdamI kI sI hAlata hI hamArI nahI hai ? hama bhI jIvana meM dUsare ko ThIka karane kI ceSTA karate hai apane ko nahI dekhate apane ko ThIka karane kI ceSTA nahI karate / eko me sAsado pradhyA ragAragadaM saralakkharago / sesA me bAhirAbhAvA sabve saMjogalakkhaNA // atha mama paramAtmA zAsvataH kazvidekaH, sahajaparamaciccitAmariNa nizyazuddhaH / niravadhinijadivyajJAnadRgbhyAMsamRddhaH, 00 kimiha bahuvikalpe me phalaM bAhyabhAvaH // nizcaya se merA AtmA nitya, eka, avinAzI hai| jJAna-darzana lakSaNa kA dhArI hai| mere AtmIka bhAva ke sivAya anya sarvabhAva mujhase bAhya haiM tathA sarva hI bhAva saMyoga lakSaNa haiM arthAt para dravya ke saMyoga se utpanna hue haiM / Page #112 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhaTTAraka-paTTAvalI 0 DaoN0 pI0 sI0 jaina sAdakIya noTa-- bIta kAla me vividha-sAhitya pracura mAtrA me likhA aura sakalita kiyA jAtA rahA hai, kucha mUla Agamo kI vyAkhyA ke rUpa me, kucha svatatra rUpa meM aura kucha sakalana ke rUpa me| aise sakalano meM bhaTTAraka paramparA kI aimI paTTAvaliyAM bhI milatI haiM jiname zreNI-baddhatA, krama-ekarUpatA aura kahI-kahI pUrNatA kA abhAva bhI parilakSita hotA hai| yadyapi bhaTTAraka zabda pUrva-kAla meM kevalI, zrutakevalI, digamba gavArya-muniyo ke lie prayukta hotA rahA hai tathApi bAda ke kAla meM isa zabda ko vastradhArI-thAvako ke lie bhI khIca liyA gyaa| zAyada mahimA pAne ke lie vastradhArI bhI bhaTrArako meM sammilita hone lage ho / imase unakI lokamahimA meM to vRddhi haI para cAritra kI dRSTi se ve mahAvratiyoM se dUra hI rhe| aise meM pada kI apekSA bheda karanA kaThina hotA calA gayA aura sabhI eka zreNI meM baiThane lge| prastuna paTTAvalI usI kA eka namUnA hai -pUrA ghola mola / isase digambarAcArya-muniyo aura vastradhAyio meM koI antara zeSa na raha gyaa| vartamAna meM to bhaTTAraka zabda AcAryAdi se haTakara mAtra vastradhAriyo ke lie hI zeSa raha gayA hai, jabaki honA aisA cAhie thA ki ye digambara-veza me hI prayukta kiyA jAnA aura yadi vastradhAriyo meM isakA pracalana kara bhI liyA gayA ho taba bhI vibhinnagaNa-gaccha ke samasta di0 AcAryoM ko kramavAra eka (UMcI) zreNI me aura vastradhArI bhaTTAraka nAma pA gae) thAvakoM ko anya pRthaka zreNI meM rakhA jaataa| yaha viSaya parimArjana kI apekSA rakhatA hai| AzA hai manISI vicAreMge / -sapAdaka nAgaura sthita bhaTTArakIya digambara jaina grantha bhaNDAra meM pratha makhyA-- 8408 kI bhaTTAraka paTTAvalI meM mUla sagha ke garasvatI gaccha eva balAtkAragaNa ke pramukha bhaTTArako kI vistRna nAmAvali dI hai| isake mAtha hI umame bhadrArakIya gAdI ajamera tathA Ambera kI bhI sUcI dI hai jo nimna prakAra haigrantha paTTAvalI sa-4408 6. bhaTTAraka zrI umAsvAmI jI 16. bhaTTAraka zrI vamunandi zrI mahAvIra jI , lohAcArya jI zrI vIra nandi zrI gautama svAmI jI ,, yaza. kIti jI zrI ratna nandi zrI sudharmAcArya jI , yazonanda jI zrI mANaka nandi zrI jambU svAmI jI ,, deva nandi jA zrI megha candra jo viSNu nadi zrutakevalI , guNanandi jI 24. , zrI zAnti kIti jI nandi mitra ,, vajranandi thI merukIrti jI aparAjita , kumAra nandi zrI mahA kIrti 1. bhaTTAraka zrI bhadra bAhu jI 14. , , lokacandra jI zrI vizva nandi 2. , , gupti gupta , prabhAcandra jI zrI zAnti kIrti , mAghanandi 16. , , nemacandra jI 26. zrI sIla candra jI jinacandra jI ,, bhAnunandi jI zrI nandi jI , papananda jI , siMha nandi zrI dezabhUSaNa jI m 17. // Page #113 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ty 5.xxx 41. " bhaTTAraka paTTAvalI 32. bhaTTAraka zrI ananta kIrti 58. bhaTTAraka zrI sura kIrti 84. bhaTTAraka zrI papa nandi jI 33. , zrI dharma candra jI 59. , zrI vidyA candra jI 85. , , zrI zubha candra jI zrI vidyAnandinI 'zrI sUra pandra jI , zrI jinacandra jI 35. , zrI rAmacandra jI zrI mAgha nandi jI zrI chana koti zrI rAmakIrti jI zrI jJAna nandi jI , zrI bhuvana kIrti 37. , zrI abhayacandra jI zrI gaga kIrti 86. , zrI dharma kIti zrI naracandra jI zrI siMha kIti zrI vizAla kIrti zrI gagacandra jI zrI hema kIti zrI lakSmI candra jI 40. , zrI nayanaMdi jI zrI padma nandi zrI sahasa kIti zrI hari candra jI zrI nemi canda jI zrI nemicandra jI 42. , zrI naimi canda jI zrI nAmi kIti zrI yaza. kIti zrI mAdhavacanda jI zrI narendra kIti thI bhAnu kIti 44. , zrI lakSmIcanda jI zrI candra jI zrI bhUSaNa jI bhaTTAraka zrI guNa nandi jI zrI padma kIni , zrI dharmacanda jI , zrI guNacandra jI zrI barddhamAna jI zrI devendra kIrti ,, zrI bAsavacandra zrI akalaka candra jI 6E. zrI amarendra kIti jI zrI lokavandra jI zrI lalita kIti 100. zrI ratna kIrti jI zrI zrutakIni 75. zrI kezava canda jI 101. zrI jJAna bhUSaNa jI , zrI bhAnucanda jI zrI cAru kIti jI 102. , zrI candra kIrti zrI mahIcandra jI 77. bhaTTAraka thI abhaya kIti jI 103. zrI padmanandi jI zrI megha candra 78. zrI basana koni 104. zrI sakala bhUSaNa jI zrI vRSabha nandi 76. , zrI prakhyAta kIti 105. zrI sahasra kIrti jI zrI zivanandi zrI subha kIti , zrI ananta kIrti jI , zrI vizva nandi zrI dharma candra jI // zrI harSakIrti jI , zrI siMgha nandi 82. , zrI ratna kIrti 108. zrI vidyAbhUSaNa jI 57. , zrI bhAbana nandi 83. , zrI prabhA candra jI saMvat 1532 me bhaTTAraka jinacandra jI ne Ambera me prabhAcandra jI ko biThAyA jyAM kA pATA kI vigati nimna prakAra hai :87. bhaTTAraka zrI prabhAcandra jI 88. bhaTTAraka zrI dharama canda jI zrI lalita kIrti jI , zrI devendra.kIrti jI 61. zrI candra kIrti jI , zrI narendra kIrti jI zrI devendra kIrti jI zrI surendra kIrti jI zrI jagata kIrti jI zrI devendra kIrti jI zrI mahendra kIrti jI zrI kSemendra kIrti jI , zrI surendra kIrti jI 100. , zrI sukhendra kIrti jI 101. , zrI narendra kIrti jI 102. , zrI devendra kIrti jI niva.pR0.27 para) noTa-prantha sakhyA 4404 kI bhaTTAraka paTTAvalI meM chalakIrti ke sthAna para papanandi likhA hai zeSa isI ke anurUpa hai| xxxxxxxx 107. 500 0MM . 68. Page #114 -------------------------------------------------------------------------- ________________ "bhAva saMgraha" kI lipi prazasti 0le. kundanalAla jaina prinsipala "bhAva saMgraha" jaina sAhitya kI prAkRta bhASA kA sarvo- virAjamAna the| isI samaya bha. padmanandI, bha. zubhacandra, tama sevAntika evaM dArzanika. graMtha hai yaha grantharAja bAcArya bha.jinacandra, ma. prabhAcandra ke ziSya maNDalAcArya zrI vimalasena ke ziSya devasena ne vikrama saMvat 110 kelaga- dharmacandra jI mahArAja kI paramparA meM sAvaDA gotriya bhaga ravAvA / AcArya devasena kI darzanasAra, bArAdhanA khaNDelavAla vaMzI sAha vImA aura unakI dharmapatnI zrImatI sAratatvasAra, laSu nayacakra AlApa paddhati Adi anya vijayazrI ke vaMza meM sAha Teha nAmakA bar3A dharmAtmA aura kabahamalya kRtiyoM kA nirmANa kiyA thA, ve apane samaya sAhityAnurAgI evaM gurubhakta suzrAvaka puna huA jisane ke bahuzruta vikhyAta vidvAn the| cUMki bhAva saMgraha mudrita paMcakalyANaka vrata ke udyApanArtha yaha "bhAva saMgraha grantha ho sakA hai aura isake viSaya meM vidvAnoM dvArA savistAra likhA kara AcArya zrI hemakIrti ke lie jJAnavaraNI karmamahApoha ho cukA hai ataH prastuta lekha kA lakSya "bhAva kSaya hetu pradAna kiyA thaa| sAha bIjhA se sAha TehU taka saMgraha kI carcA yA vivecanA nahIM hai apitu "bhAva saMgraha" ke vaMza vakSa meM unake sabhI putroM aura unakI patniyoM kA kI vi0 saM0 1606 meM pratilipi karAI gaI thii| isa mAmaleTa kiyA gayA hai| prati meM lipikartA kI vistRta prazasti dI gaI hai jo aiti uparyukta bha. zrI padmanandI Adi dillI-jayapura hAsika dRSTi se ati mahattvapUrNa hai ataH usI lipi zAkhA kA pratinidhitva karate the, jinakA paricaya anya prazasti ko prakAza meM lAne ke lie hI yaha lekha likhA upalabdha hotA hai / sAha TehU ne "NAyakumAra cariU" kI bhI prati likhavAkara bha0 lalita kIti ko saM0 1612 bhAva saMgraha" kI yaha prati mUlagAthA mAtra hai aura jyeSTha sudI 5 zanivAra ko pradAna kI thii| "NAyakumAra yaha 58 patroM kI pUrI prati rahI hogii| para durbhAgyavaza hamAre hameM isakA antima patra 58vAM hI surakSita cariu" mahAkavi puSpadaMta kI zreSTha kRti hai| kyA7patroM kA kyA huA kucha nahIM kahA jA yaha sAha TehU apane samaya kA bar3A prabuddha zrAvaka thA baharahAla itihAsa kI dRSTi se yaha bakelA hI jise graMthoM ke pracAra prasAra meM atyadhika abhiruci thI aura para atyadhika mahattvapUrNa hai ataH maiMne ise bar3I surakSApUrvaka mAnavRddhi ke lie dharmagraMtha likhAkara AcAryoM va bhaTTArakoM saMbokara rakha chor3A hai| ko upalabdha karAtA thA / dhanyAste sukRtinaH / bhAva saMgraha ke isa antima patra kI lambAI 28 se. gAthA ko lipi prazasti mI. tavA caur3AI 12 se. mI. hai| isameM pratyeka patra para saMvatu 1606 varSe jyeSTha sudi bhaumavAsare zrI Adi 11-11 paMktiyAM hai tathA pratyeka paMkti meM 34-34 bakSara nAtha caityAlaye tAkSakagar3ha mahAdurge mahArAjAdhirAja gau vidyamAna haiN| isa prati kA lipikAla saMvata 160 varSe zrI rAmacandra rAjye pravartamAne zrI mUlasaMghe naMdyAmnAye jyeSTha sudi bhaumavAra likhA hai| yaha prati takSakagar3ha balAtkAragaNe sarasvatIgacche zrIkundakundAcAryAnvaye bha. (ToDA rAbasiMha) nAmaka mahAdurga ke bAdinAtha caityAlaya meM zrI papanaMdIdevA tatpaTTe bha. zrI zubhacandradevA tatpaTe bha. likhI gaI thii| zrI jinacaMdradevA tatpaTTe zrI prabhAcandradevA tatpaTTe ziSya "bhAva saMgraha ke lipikAsa meM takSakagar3ha ke zAsaka maMDalAcArya zrI dharmacaMdradevAH tavAmnAye khaMDelavAlAnvaye mahArAjAdhirAja zrI rAmacandra jI rAva rAja siMhAsana para sAbar3A gotre sAha bIzA tatbhAryA vijayazrI tatputrAH Page #115 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvasaMgraha kI lipi prazasti 27 catvAraH pra0 sA0 sor3hA di. sA0 gAlhA tR.sA. ralA, naulAde tatpatra bIvasI vi0 sAlamA bhAryA nAnI tataca0 sA0 mAlhA / sA. mor3hA bhAryA bholI tatputra paMca putrAH trayaHprasA. chItara bhAryA chAyasadetatputra cikii| pra0 sA0 cAhar3a di0 sASI vA tR. sA. dUlaha, ca. sA. sA. cauhapa bhAryA caturakhade, pR.pi. raannaa| sA0 bhelA devA, paM0 sA. puunaa| sA0 pAhaDa bhAryA madanA, sA. bhAryA bhaavlde| sA0 mAlhA bhArye pra.nAhA, hi. dUlaha bhAryA karamA tatputra trayaH pra0 sA0 poyA, di0 mehaaN| tatputrI do pra0 sA. TehU, vi0 sA* notA, sA. sAyelhA, tR0 sA. zrIpAla, sA0 poyA bhAryA pausiri TehU bhAryA trayaHpra. tihuNazrI, vi0 suhAgade, tR0 gUjari tatputrI dvIpra0 sA. suratANa, dvi0 ci0 pacAiNa, sura- tatputrI gropra. sA. padamaptI bhApra. pratApa si. tANabhAryA suhAgade sA0 thelhA bhArye dve pra0 sarasuti, dvi- pATamade, dvi0 ci. sA. gopAla / sA0 notA bhAryapra. lADo tatputrI dvau pra. DUgarasI bhAryA nAthI dvi. sA. nauNAde dvi0 koumade tatputrI dIpra. vi. mAvA bhAryA bhelhA, sA0 zrIpAla bhArye dve prathamA sarupade, dvitIyA lahuDI, ahaMkArade dvi0 ci0 sAMgA eteSAM madhye sA0 TehUM"...... tatputra sA0 ruupaa| sA0 devAbhArye 30 pra0 sAbhau0 dvi0 (syAhI phera miTA diyA hai) idaM zAstraM milApya kalyANa sarUpade tatputrAH trayaH pra0 sA. saravaNa, bhAryA holI, vrata udyotanArtha AcArya zrI (dharmacaMdrAya kATa diyA hai) hema. tatputra sA. hemA, sA0 TohA bhAryA candrA sA0 Isara bhArye kIrtayedamA jJAna vA zAnadAnena ityAdi paThanIyaM / sUrNa bhvt| dve prathama Isara de, dvi0 vAra, sA. ratanA bhAryA siramA zrutakuTIra, 68kuntI mArga, vizvAsa nagara tatputrAH trayaH pra. sA. DAla bhArye he pra0 DAlI di. zAhadarA, dillI-110032 (pR0 25 kA zeSAMza) ajamera gAdI para rahe bhaTTArakoM kA krama nimna prakAra diyA huA hai1. bhaTTAraka zrI vidyA nandi jI 2. bhaTTAraka zrI mahena kIrti kI , zrI bhuvana bhUSaNa jI 4. , zrI ananta kIrti jI 5. , zrI vijaya kIrti jI 6. , zrI tiloka kIrti kI 7. , zrI bhuvana kIrti jI 8. , zrI sakala bhUSaNa jI ukta paTTAvali kA "bhaTTAraka sampradAya" ke bhaTTArakoM kI lisTa se milAna karane para nimna prakAra se aMtara milatA hai jo dRSTavya hai ukta paTTAvali kI krama saMkhyA 5 aura 6 ke bIca meM kundAkundAcArya kA nAma aura upalabdha hotA hai| isI prakAra krama saMkhyA 18veM ke sthAna meM jaTAsiMha nandi, 28veM ke sthAna meM zrIbhUSaNa, 33veM ke sthAna para dharma nandi, 36veM ke sthAna para nAgacandra, 41veM ke sthAna para harizcandra, 42va ke sthAna para bha. mahIcanda, 45 ke sthAna para guNakIrti, 533 ke sthAna para brahmanandi, 56veM ke sthAna para harinandi, ke sthAna para gaMgakIrti, 66 sthAna para cArunandi, 87veM ke sthAna para ratlakIrti evaM 6 ke sthAna para ma0 surekhakIrti milatA hai| isI paTTAvali meM ullikhita ka0 saM0 1.1 se 108 taka ke sabhI madArakoM ke nAma ke bhI "bhaTTAraka sampradAya" kI sUcI meM nahIM hai isake sthAna para kramazaH bhaTTAraka vidyAnandi, ma. mahendrakIrti, ma. banantakIrti, pa. bhuvanabhUSaNa tathA ma. vijayakIrti kA nAma hai| jaina manuzIlana kendra, rAjasthAna vizvavidyAlaya, jayapura Page #116 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prAcArya kundakunda kI jaina darzana ko dena AcAryaM bhUtabalI aura puSpadanta ke pazcAt Agamottara sAhitya ke sRjaka, adhyAtma aura tattvajJAna ke sarvaprathama prAkRta bhASA meM nirUpaka, bhagavAna mahAvIra ke aura gaNaghara ke samAna maMgala-rUpa AcArya kundakunda hI eka aise AcArya haiM jinheM jaina dharma kI donoM paramparAyeM samAna rUpa se prAmANika mAnatI haiM / AcArya kundakunda ne vipula sAhitya-sRjana kara apane uttarakAlavartI AdhyAtmika aura jaina dArzanika AcAryoM ke lie Adarza prastuta kiyA hai| AcArya kundakunda ne apanI bahumUlya kRtiyo me tatvamImAMsA, jJAnamImAMsA aura AcAramImAsA kA vivecana kiyA hai / vartamAna meM upalabdha inake pAhuDo (grantha) ke adhyayana karane ke AdhAra para yaha kahA jA sakatA hai ki vyavahAra-nizcayanayavAda, saptabhaGgI, Atma-nirUpaNa zailI, upayoga siddhAMta, trividha cetanA, jJAna kI sva-para prakAzatA, svabhAva-vibhAva jJAna, pudgala aura AtmA kA sayoga, paramANuvAda, sarvajJatAvAda Adi jaina darzana ko hI nahI balki sampUrNa bhAratIya darzana ko unakI anupama dena hai / nizcaya aura vyavahAranaya nayavAda darzana-jagata kA pramukha siddhAnta hai / nizcaya aura vyavahAra naya kA siddhAnta bhAratIya darzana ko AcArya kundakunda kI advitIya dena hai| samayasAra ke adhyayana se jJAta hotA hai ki nizcaya naya aura vyavahAra naya padArtha nirUpaNa kI do dRSTiyAM haiN| vyavahAra naya ke dvArA vastu ke ayathArtha svarUpa kA aura nizcaya naya ke dvArA usake yathArtha svarUpa kA vivecana kiyA gayA hai| AcArya kundakunda ne vyavahAra naya ko abhUtArtha aura nizcayanaya ko bhUtArthaM kahA hai'| ve kahate haiM ki jo naya AtmA ko karmoM ke bandhana se rahita, pudgala padArtha ke sparza se rahita, ananya, niyata, avizeSa aura anya padArthoM ke saMyoga se rahita dekhane vAlA hai vaha nizcaya naya kahalAtA hai aura jo AtmA [D] DA0 lAlacanda jaina, vaizAlI ko pudgala dravya kA kartA, karma bandhana se yukta, karma rUpa pariNamana aura karma-prahaNa karane vAlA mAnatA hai vaha vyavahAra-naya kahalAtA hai'| samayasAra meM nizcaya naya ke dvArA zuddha caitanya svarUpa AtmA kA aura vyavahAra naya se pudgala karmabaddha sAsArika AtmA kA vivecana kiyA gayA hai / vyavahAra naya se vastu ke svarUpa kA vivecana vastu ke yathArtha svarUpa ke samajhane ke lie kiyA hai| isI kathana ko spaSTa karate hue ve kahate haiM ki jisa prakAra mleccha loga mleccha jano kI bhASA ke binA vastu ke svarUpa ko nahI samajha sakate haiM usI prakAra vyavahAra ke binA paramArtha ko nahI samajhA jA sakatA hai / prameya vivecana AcArya kundakunda ke graMtho me prameya nirUpaNa atyadhika mahatvapUrNa hai kyoki unako bhalIbhAMti jAnane se mokSa kI prApti hotI hai| AcArya ne kahI para dravya ko aura anyatra loka- aloka eva padArtha ko jJeya' arthAt prameya kahA hai / dUsare zabdo me jJeya yA prameya kA artha padArtha, dravya aura loka- aloka hai / samyagdarzana mokSa kI prathama zreNI hai / isalie AcArya ne dasaNa pAhur3a me chaha dravya - jIva, pudgala kAya, dharma, adharma, kAla, AkAza, nau padArtha jIva, ajIka, puNya, pApa, Asrava, savara, nirjarA, vadha aura mokSa, pAca astikAya " jIva, pudgalakAya, dharmAstikAya, adharmAstikAya aura AkAzAstikAya eva sAta tasvo (puNya aura pApa ke atirikta) ke svarUpa kA zraddhAna karane vAle ko samyagdRSTi kahA hai"| sUtra pAhur3a" me jIva, ajIva Adi bahuta prakAra ke padArthoM aura heya-upAdeya tattva ke jAnane vAle ko samyagdRSTi kahA hai| isa prakAra pravacanasAra me AcArya ne dravya, guNa aura paryAya ko" eva anyatra kevala dravya" ko artha bahakara batalAyA hai ki artha ke jAnane vAloM kA moha naSTa ho jAtA hai" aura moha ke kSaya se mokSa kI prApti ho jAtI hai / Page #117 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mAcArya kundakunda kI na darzana ko rena 29 sat yA sattA sadbhAva banA rahanA svabhAva hai" / sat utpAda-vyaya-dhrauvya jaina darzana meM sat, dravya, sattA artha aura vastu ekA- rUpa hai", ata: sat hI dravya kA svabhAva aura aisA lakSaNa rthaka mAne gae haiM / sat kA artha astitva hotA hai aura hai jo sabhI dravyoM meM pAyA jAtA hai| isalie dravya yahI artha sattA kA bhI hai / AcArya kundakunda ne sat yA svabhAva se satvAna yA sattAvAna hai| sattA ko dravya kA lakSaNa batalAyA hai"| yaha mat sabhI AcArya ne yaha spaSTa kara diyA hai ki dravya aura sat dravyoM meM vidyamAna rahatA hai| bhinna-bhinna nahI haiN| isake viparIta sat dravya se abhinna sattA kI vizeSatAeM hai| aisA nahI hai ki sat yA sattA alaga hai aura dravya sattA ke lakSaNa meM nimnAkita vizeSatAyeM parilakSita alaga hai tathA sattA sAmAnya ke sayoga se dravya sattAvAna hotI haiM - ho jAtA hai| isalie kahA hai ki yadi dravya svabhAva se 1. sattA mamasta padArthoM meM rahatI hai| sat rUpa na hotA to vaha asat ho jAegA athavA sata se 2 sattA savizvarUpa arthAt nAnA prakAra ke svarUpo ge bhinna ho jaaegaa| ataH dravya svaya sattA svarUpa hai, yukta hai| aisA mAnanA cAhie" sattA rUpa paramatattva kA dravya-guNa 3. sattA anantaparyAyAtmaka hai| aura paryAyo meM rahane ke kAraNa sarvatra vistAra hai" / dravya 4. sattA utpAda-vyapa dhrauvyAtmaka hai| aura sattA meM pradeza bheda na ho kara guNa-guNI yA anyatva 5. sattA pratipakSa he arthAt samAna pratipakSI dharmo se rUpa bheda hai" / dravya guNI hai aura manA guNa haiM" / isalie yukta hai| dravya sattA kA svarUpa hai| 6, sattA eka hai| dravya utpAda-vyaya-dhrauvya svarUpa hai 7. mattA kA vinAza nahI hotA hai| AcArya ne dravya kA lakSaNa utpAda-vyaya-dhrauvya kahA hai| dravyA svarUpa utpAda-vyaya-dhrauvya dravya kA pariNAma hai / dravya kA 'svaya panAstikAya me AcArya ne dravya ko sattA se abhinna utpAda athavA vinAza nahI hotA hai| paryAya kI apekSA hI kaha kara mattA ko hI dravya kA lakSaNa kahA hai"| yI dravya utpAda-vyaya aura dhrauvya rUpa hotA hai" / utpAda eva lakSaNa kI apekSA sattA aura dravya me antara hai" lekina / vinAza dravya meM rahane vAlI paryAyo kA hotA hai / vAstava meM mattA aura dravya eka hI hai / dravya ke lakSaNa meM uttara paryAya kI utpatti aura pUrva paryAya kA vinAza nimnAMkita vizeSatAye hai"-. honA kramaza. utpAda-vyaya kahalAtA hai aura ina dono ava1. dravya kI vyutpatti ke anumAra jo una-una (apanI- sthAo me astitva rUpa se rahanA dhrIvya kahalAtA hai| udA apanI) guNa-paryAyo ko prApta hotA hai vaha dravya haraNa dvArA AcArya ne batalAyA hai ki "manuSya paryAya se kahalAtA hai| naSTa huA jIva deva athavA anya paryAya rUpa ho jAtA hai| 2. dravya sat svarUpa hai| lekina dono paryAyo me jIvatvabhAva kA madbhAva maujUda 3. dravya uttAda-vyaya aura prauvya svarUpa hai| rahatA hai| jIva kA na svaya utpAda hotA hai aura na usakA 4. dravya guNa-paryAya svarUpa hai| vinAza hotA hai| vahI jIva utpanna hotA aura maratA hai 5. dravya apane svabhAva - " ....hai arthAta dravya lekina satsvarUpa svabhAva se vaha na maratA hai aura na aparityakta svabhAba hai| utpanna hotA hai"| dravya-svarUpa ko vyAkhyA utpAda-vyaya aura dhrauvya kA paraspara sambandha batalAte ___AcArya kundakunda ne dravya-svarUpa kI vyAkhyA karate hue kahA hai ki vyaya ke binA utAAda nahIM hotA hai aura hue batalAyA hai ki apane guNo aura nAnA prakAra kI utpAda ke binA vyaya nahI hotA hai| utpAda aura vyaya paryAyo, utpAda-vyaya-dhrauvya yukta dravya kA tIno kAla meM dono dhrauvya ke binA nahI hote haiN| isa prakAra u 96 Page #118 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anekAnta 10, 15, fue vyaya aura provya meM parasparAzraya sambandha batalAyA hai| raft utpAdAdi paryAyoM meM hote haiM lekina ve dravya se bhinna nahIM haiM / kyoki paryAya dravya meM rahatI hai / " ataH siddha hai ki utpAda-vyaya-dhauvya eka hI samaya dravya meM hote haiM / isalie utpAdAdi dravya kA hai| isa se bhinna nahIM hai|" isa prakAra AcArya ne dravya ko utpAda vyaya aura dhauSya rUpa kahA hai| anya guru-paryAya vAlA hai kundakundAcArya ne dravya kI eka yaha vizeSatA batalAI hai ki dravya guNa-paryAya svarUpa hai| aisA kahane kA tAtparya hai ki dravya pariNamanazIna hai jo utpanna aura vinaSTa hotI hai use paryAya kahate haiN| paryAya do prakAra kI hotI haiN| svabhAva paryAya aura vibhAva paryAya AcArya kundakunda ne manuSya, nAraka, tiyaMca aura deva ko vibhAga paryAya aura karmarUpa upAdhi se rahita paryAyoM ko svabhAva paryAya kahA hai| jinake dvArA dravyoM meM bheda kiyA jAtA hai use guNa kahate hai| AcArya kundakunda kI vizeSatA yaha hai mi unhone dravya aura guNa-paryAya abheda hote hue bheda bhI dikhalAyA hai| dravya aura guNaparyAya abhinna haiM kyoMki paryAya ke binA dravya nahI hai aura dravya ke binA pariNAma nahIM hai| paMcAstikAya meM bhI kahA hai ki paryAya se rahita dravya aura dravya se rahita paryAya nahIM hotI hai| isalie dravya paryAya donoM paraspara meM abhinna hai| dravya ke binA guNa nahIM raha sakate aura na guNa ke binA dravya hI sambhava hai| isalie dravya aura guNa meM avyatireka arthAt abhinna bhAva hai| dravya jaba jisa rUpa se pariNamana karatA hai taba vaha usI rUpa ho jAtA hai / " dravya svayaM eka guNa se amya guNa rUpa pariNamana karatA hai isalie dravya guNa-paryAya vAlA hai|" dravya aura guNa-paryAya ke bhinna aura abhinna sambandha ko samajhane ke lie AcArya ke pRthakatva aura mamatva ko samajhanA hogA / vastuoM ke pradezoM meM atyanta bheda ko pRthakatva nAmaka bheda aura adUbhAva ko (vaha yaha nahIM hai) anya meda te haiN|" dravya-guNa-paryAya se pRthaka sarvadhA cinna nahIM hai kyoMki unameM pradeza-bheda nahIM hai / kintu unameM anyatva bheda hai|" kyoMki jo guNa haiM ve dravya nahIM haiM aura jo dravya hai vaha guNa nahI hai / dravya aura guNa-paryAya meM svarUpa bheda to hai lekina ve sarvathA bhinna nahIM hai| isI prakAra yadi dravya guNa se sarvathA bhinna ho aura guNa dravya se bhinna ho to (eka) dravya ananta ho jAyegA athavA dravya kA abhAva ho jAyegA aura guNa sarvathA bhinna nahIM hai| isake viparIta vyapadeza, saMsthAna, saMkhyA aura viSaya kI apekSA dravya aura guNa-paryAya me bheda hote hue bhI abheda hai|" udAharaNa dvArA AcArya ne batalAyA hai ki samba ndhiyoM ke alaga-alaga hone para eka hone para bhI svAmi bhAva ho sakatA hai| jaise dhana aura puruSa donoM bhinnabhinna haiM aura dhana se dhanI sambandha banatA hai| isI prakAra jJAna aura puruSa eka hone para vaha jJAnI kahalAtA hai| lekina jaise dhana dhanI se sarvathA bhinna hai usI prakAra jJAna jJAnI se bhinna nahIM hai|" yadi jJAna bhI jJAnI se na ke samAna sarvathA bhinna mAnA jAya to AtmA aura jJAna donoM bacetana (jar3a) ho jAyeMge" AcArya ne isa siddhAMta kA khaNDana kiyA hai ki jJAna aura AtmA ke bhinna mAnane para bhI samavAya sambandha se AtmA jJAnI ho jAtA hai / samavAya sambandha se AtmA ko jJAnI mAnanA siddha nahI hotA hai kyoMki ajJAna ke sAtha AtmA kA ekatva siddha hotA hai|" ataH unhoMne guNa-guNI ke sAdAtmya sambandha ko samavAya kaha kara use apRthagbhUta aura ayutasiddha batalAyA hai / " ataH dravya aura guNa ayutasiddha aura apRthagbhUta haiM arthAt iname samavAya sambandha hai / dRSTAnta dvArA unhone batalAyA hai ki darzana jJAna guNa AtmA se sarvathA bhinna nahIM hai kintu vyaya deza-saMjJAdi kI apekSA pRthaka kahe jAte haiN| isa prakAra dravya aura guga-paryAya kathaMcit bhinna aura kacit abhinna hai|" ardhamAgadhI Agama meM dravya aura guNa-paryAya ko isa prakAra kathaMcit bhinna aura kacit abhinna nahI siddha kiyA gayA hai| ataH yaha AcArya kI apUrva dena hai| kha) dravya kA svabhAva nahIM chUTatA AcArya kundakunda ne dravya kI eka isa vizeSatA kA Page #119 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AcArya bhI ullekha kiyA hai ki jIvAdi chaho inya paraspara ekadUsare meM praveza karate haiM, avakAza dete haiM aura eka dUsare se milate haiM to bhI ve mila kara eka nahIM hote haiM, kyoMki ve kabhI apane svabhAva kA tyAga nahIM karate haiN|" sabhI dravyoM kA vizeSa svabhAva hotA hai jisase uname bheda banA rahatA hai| eka prazna ke uttara meM AcArya ne batalAyA hai ki yadyapi dharma, adharma aura AkAza eka kSetrAvagAhI hai arthAt eka hI sthAna meM rahate haiM aura amUrta haiM lekina AkAza ko gati aura sthiti kA kAraNa nahI mAnA jA sakatA hai anyathA gati svabhAva vAle siddha jIva ko lokAya bhAga meM nahI rukanA caahie|" lekina ve lokApra bhAga meM sthira ho jAte haiN| isase siddha hai ki AkAza pati aura sthiti svabhAva vAlA nahI hai / AkAza se bhinna gati aura sthiti svabhAva vAle dharma aura adharma granya svatantra haiM / " gati aura sthiti kA kAraNa AkAza ko mAnane se aloka kI hAni aura loka kI vRddhi ho jAyegI arthAt loka aloka kA vibhAga naSTa ho jAyegA / " anta me AcArya ne dharma-adharma aura AkAza ko aprUvambhUta, samAna parimANa vAle aura vizeSa svabhAva vAle hone se kayacit bhinna aura kathacit abhinna kahA hai / " 3. prAma-nira 'kundakunda kI : jaina darzana ko dena vaibhava (jJAna vaibhava ) ke dvArA ekatva zuddha AtmA kA nirUpaNa karUMgA / " isI ke jAnane se mokSa mila sakatA hai|" AcArya kundakunda ke Atma nirUpaNa dvArA hama dekheMge ki unakA AtmavAda bauddha darzana se kisa prakAra bhinna hai / bauddha darzana meM vizeSa kara pAli- tripiTaka 'malindapaJho' me yaha to pratipAdita kiyA gayA hai ki AtmA kyA nahI hai, lekina vahAM yaha nahIM batalAyA gayA ki AtmA kyA hai yahI kAraNa hai ki unako anAtmavAdI kahA jAtA hai| / / kundakundAcArya ke granthoM meM vizeSakara samayasAra ma AtmA kA jo vivecana upalabdha hai vaha Agamo meM upalabdha nahIM hai| AcArya ne AtmA kA svarUpa vivecana nizvaya aura vyavahAra naya kI paddhati se kiyA hai jo advitIya hai| unhone zuddha nizcaya naya ke dvArA AtmA ke zuddha svarUpa kA varNana kiyA hai aura vyavahAra naya ke dvArA sasArI AtmA kA, jo zuddha AtmA ko samajhane ke lie Avazyaka hai|" kyoMki karma upAdhi se utpanna guNa aura paryAyoM se rahita buddha AtmA hI upAdeya hai|" ekatva vibhakta zuddha AtmA kI prApti sulabha nahIM hai, kyoMki sAsArika jIvoM ne kAma, bhoga aura bandha kI kathA sunI hai, usase paricita haiM aura anubhava bhI kiyA hai| lekina zuddha AtmA kI kathA kabhI na sunI hai, na usase paricita haiM aura usakA na anubhava kiyA hai|" isalie ve kahate haiM ki maiM apane bhAvAtmaka zailI dvArA zrAtmasvarUpa nirUparaNa isa zailI ke dvArA unhoMne batalAyA hai ki zuddha AtmA kyA hai, kaisA hai / vibhinna gAthAo dvArA batalAyA ki zuddha AtmA jJAyaka svarUpa, upayoga svarUpa, zuddha, darzanajJAnamaya arUpI (amUrtika) para dravya se bhinna, " rUpa-rasagandha se rahita avyakta, caitanya guNa se yukta zabda rahita, indriyo dvArA agrAhma nirAkAra" janma-jarA aura maraNa se rahita ATha guNo se yukta hai"| middho kI taraha zarIra rahita, avinAzI, atIndriya, nirmala aura vizuddhAtmA" sa-sthAvara se bhinna hai" / zuddha AtmA nirdaNDa nirdvandva, nirmama, niSkala, nirAlamba' nIrAga, nidoSa, nirmUha, nirbhaya, nirgrantha ni zalya, niSkAma, niSkrodha, nirmAna aura nimaMda" atIndriya, mahAna, nitya, acala, zreSTha para padArthoM ke Alambana se rahita zuddha hai / " mokSa pAhuDa me bhI kahA hai ki AtmAsiddha, zuddha, sarvajJa, sarvadarzI aura kevalajJAnarUpa hai / " nivAtmaka zailI dvArA prAtma-svarUpa nirupaNa niSedhAtmaka jaisI dvArA AcArya ne batAyA hai ki zuddha AtmA kyA nahI hai / zuddha jIva na pramata hai, na apramatta hai / usake na jJAna hai, na darzana hai aura na caritra hai. na karma hai na no-karma hai, na-sacitAcita padArtha hai|" zarIrAdi baddha aura dhanadhAnya Adi abaddha pudgala jIva ke nahI hai aura na vaha aneka bhAvoM se yukta hai / yadi ye pudgala dravya jIva ke hote to pudgala bhI jIva ho jAtA / vyavahAra naya se zarIra aura jIva eka hai lekina nizcayanaya kI dRSTi se zarIra aura jIva bhinna-bhinna hai| jIva samasta parabhAvoM se bhinna hai|" adhyavasAna, karma, adhyavasAna bhAvoM meM tIvra Page #120 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 32, varSa 36, ki03 anekAnta athavA manda anubhAga gata no karma, karma-udaya, karmoM kA hote hai lekina Apasa meM mila jAne para eka se pratIta hone tIvra athavA manda bhAva se yukta anubhAga, jIva aura karma lagate haiM / usI prakAra jIva aura uparyukta pudgala ke parikA sayoga jIva nahI hai| kyoki ye sabhI bhAva pudgala NAma pRthaka-pRthaka hote hai aura paraspara me mila jAne para eka dravya ke pariNAma hai / AcArya ne udAharaNa dvArA samajhAyA se pratIta hone lagate hai| udAhaNArtha phisI purapa ko mArga hai ki vyavahAra naya se adhyavasAnAdi bhAva jIva usI me luTate dekhaka. avahAra se kahA jAtA hai ki amuka mArga prakAra hai jaise ki menA ke nikanane para senA ke samUha ko luTatA hai| unI prakAra jIva meM karmAdi dekhakara vyavahArI rAjA vyavahAra meM kahA jAtA hai| varNa, gandha, rasa, sparza, loga unheM jIva ke kahane lagate haiM / jane mArga nahI luTatA rUpa, zarIra, sasthAna, sahanana, rAga, dveSa, moha, pratyaya, hai puruSa luTatA hai, usI prakAra se vAstava me karma, varNAdi karma, varga, vargaNA, sardhaka, adhyavasAya, anubhAga, yoga- jIva ke nahIMhote hai|" sagArI jIvo ke sasArAvasthA meM hI sthAna, bandhasthAna, udayasthAna, mArgaNAsthAna, sthitibandha- uparyukta karma, varNAdi hote hai| muktAvasthA meM usake nahI sthAna, marane zamyAna, sayamalabdhisthAna jIva samAsa aura hote hai / yadi jIva ke sAya vAMdi bhAvo kA abhinna sabadha guNa sthAna jI nahIM hai / " kSAyika bhAva, jhAyoparzAmaka, hotA to jIva aura ajIva meM koI bheda hI nahIM hotA / audayika aura aupazapika bhAva jIva nahIM hai / caturgati dUsarA dopa yaha AyegA ki pudgala dravya ko jIva mAnanA rUpa samAra paribhramaNa, janma, jarA, maraNa, roga, zoka, pddegaa|" ana ekendri, dvIndira, zrIndriya, caturindriya, kUla, strI, gurupa, napumakAdi paryAya zuddha jIva ke nahIM hai|" pacendriya jIpa, bAdara, sUkSma, pata Apti ye saba nAma kyoki varNAdi uparyakta bhAva pudgala dravya ke pariNAma hai| karma kI prakRtiyA hai / ye mava vyavahAra nayI apekSA ataH vyavahAra naya kI apekSA uparyukta bhAva jIva ke kaha- jIva dI hai, vAstava meM (pAramAdhika pTi meM nahIM hai| lAte hai| jisa prakAra dUdha aura pAnI dono pRthaka-pRthaka (kramaza) sandarbha-sUcI 1. samayamAra, gA011 2. vahI, gApA 15 16 'daviya ta bhAgane aNNabhada 7 mattAdo / ' vahI, gA06 3. vahI, gAthA 108 4. vahI, gAthA 8 20. pra0 sA0 gaa0|14 5. ..Neya davva. pra. mA0, gA0 1136 21. (ka) davidi gacchadi tAi tAi sammAnajayAi ja / 6. 'NeyaM tomAloya / ' vahI, gA0 1123 pa0 kAya 6 7. ....aTThA jyppgaa|' vahI, gA0 128 (kha) dabva sallamaNipa upAdavapAvatapa juttam / 8. draSTavya-pa0 kA0 gA060, eva ni0 sA0, gA06 guNapajjayAsaya vA jana bhaNmani maraNahU / / bahI, gA0 10 6. pa0 kA0, gA0 108 10. vahI, gA0 4 (ga) apariccattasahAveNuppAdabbayadhra vattamajuttam / 11. chaha davva NavAyatyA pacanthI satta tacca NiddiTThA / saddA tANa kara so saddiTThI munneco|| guNava ca sapajjAya ja ta davatti vuzcati / pra0 saa02|3 dasaNa pAhuDa, gA0 16 22. sambhAvo hi sahAyo |pr0 sA0, gA0 2 / 4 / / 12. sU0 pAhuDa, gA0 5 23. vahI, gA0 27 13. dabbANi guNA tesiM pajjAyA aTThamaNNayAbhaNiyA / 24. iha vivihalakkhaNANa lakSaNamega yaditti savagaya |pr0 sA0, 117 14. attho khalu dnbmo| vahI, 211 vahI, gA05 21. vahI, gaa02|6 15. vahI, gA0 86 eva 88 / 25.(ka) Na havadi jadi saddavva amadbhuva havadi ta kadhadavvaM / 16. (ka) davva sahAvasiddhaM sditiH| pravacanasAra, 216 havadi puNo aNNa vA tamhA davva saya sattA ||(kh) sadavaThyi sahAve davvati / vahI, gA0 2017 vhii,gaa| 2 / 13 17. iha vivihalakkhaNANaM lakkhaNamegaM saditi svvgy| 26. vahI, ga0 2 / 15 27. vahI, gA0 2 / 16 mAvacanasAra, 215 28. jo khalu dabasahAvo pariNAmo so guNo sdvisittttho| 16. paMcAstikAya, gA. sadavaThi sahAve davvatti // . sA. 2017 Page #121 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAcArya kundakunda kI naparzana ko dena 33 26. damvattaM puNabhAvo tamhA davvaM syNsttaa|| 56. dhammAdhammAgAsA apudhanbhUdA samANaparimANa prA. sA0, mA0 218 padhaguvaladdhivisesA karaMti egattamaNNattaM // 30-31. uppAdo ya viNAso vijjati savvassa atyajAdassa / -vahI, gA066 pajjAeNa du keNavi attho khalu hodi smbhuudo||- 57. samayasAra, gA08 prA0 sA0, 118 ma. jIvAdibahittaccaM heyamuvAdeyamappaNo appA / 32. paM0 kA0, gA0 11, evaM pra0 sA0, gA0 2011 kammopAdhimapubhavaguNApajjAehiM bdiritto| 33. vahI, gA0 17.18 puvvattasayalabhAvA paradavya parasahAvamidi heyaM / sagadavvapubAdeya atarataccaM have appA // 34. Na bhavo bhaMga vihINo bhago vA patthi sNbhvihiinno| -niyamasAra, gA0 38 eva 50 uppAdo vi ya bhaMgo Nai vaNA dhovyeNa atyeNa |pr0 sA0' gA0 2 / 8 (kha) eyattaNicchayagao samao savvattha suMdaro loe / 35. vahI, gA0 26 -sa0 sA0, gA0 3 36. samavedaM khalu davvaM sabhavaThidiNAsasaNiNadahrahiM / 56. (ka) vahI, gA04 (kha) dukkhaM Najjai appA / mo0 pA0, gA065 ekkammi Neva samaye tamhA davvaM kha tattidayaM / / - 60. vahIgA vahI, 2010 61-62. vahI, gA. 17-18 35. draSTavya-niyamasAra, gA0 15 / 63. ahamikko khalu sudo dasaNaNANamaiyo sdaaruvii| 38.pra0 sa0, gA0 1110 36. pajjayavijuda davya davavijuttA pajjayA tthi / Navi asthi majjha kiMcivi aNNa paramANamittaM pi / doNha aNaNNabhUdaM bhAvaM samaNA parUviti // - sa0 sA0, gA0 30 -40 kA0, gA012 64. arasamaruvamagaMdhaM avvakta cedaNAgaNamasaha / 40. damveNa viNA Na guNA guNehi davvaM biNA Na saMbhavadi / jANa alliggagahaNa jIvamaNiddiTThasaThANaM / / avadiritto bhAvo davvaguNANa havadi tamhA // (ka) vahI, gA046 (kha) ni0 sA0, gA046 -pa0 kA0, gA0 13 (ga) pra0 sA0, gaa02|80 41.pra. sA0, gA06 65. ni0 sA0, gA047 42. vahI gA012 66. vahI, gA048 43. vahI gA0 2015 67. bhaNidA puDhavippamuhA."| pra. sA., gA0 2190 44. avibhaktamaNaNNAttaM davyaguNANaM vibhatamaNNAtaM / 68. NiiMDo NidaMdo Nimmamo Nikkalo nniraalNbo| Nicchati NiccayaNhU tabdhivarIdaM hi vA tesi / / NIrAgo Niddoso NimmUDho Nibhayo appA // 44. (ka) pra0 saa0,2|16 Niggatho NIrAgo Nissallo syldosnnimmukko| 45. 10 kA0, rA0 44 NikkAmo Nikkoho NimmANo Nimmado appA / / 46. vahI, gA046 47. vahI, gA0 47 -ni0 mA0, gA0 43-44 48. Na viyapadi NANAdo nnaannii....| vahI, gA0 43 66. eva NANappANaM saNabhUdaM adidiyamahattha / dhuvamacalamaNAlaMbaM maNNe'ha appaga zuddha / 46. pa0 kA, gA048 50. Na hi so samavAyAdo atyaMtarido dunnaanndonnaannii| -pra0 sA0 gaa0|100 aNNANIti ya vayaNaM egattappasAdhaNaM hodi / / 70. mo0 pA0, gA0 35 -vahI, gA0 46 71. sa0 sA0, gA06-7,16-22 / 72. vahI, gA0 23-37 73. var3I, gA0 39-48 51. samavattI samavAo apuSanmado ya ajuda siddhoya / 74. vahI, gA0 50-55 / ni0 sA0, gA040 evaM 45 tamhA danvaguNANaM ajudA siddhitti NihiTThA // -vahI, gA0 50 75. ni0 sA0, gaa041-42| 76. sa0 sA0, gA056 52. vahI, gA0 51.52 53.50 kA0, gA07 77. vahI, gA0 57 78. vahI, gA058-60 54. vahI, gA0 92 79. draSTavya-vahI, gA0 61-64 55 vahI, gA093-95 80. (ka) vahI, gA0 tha5-68 (kha) pra0 mA0 gA0 260 Page #122 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vicAraNIya-prasaMga (saMta) 0 zrIpacandra zAstrI, naI dillI 'zabdAnAmanekArthAH'-eka hI zabda ke zAstroM meM aneka pAdana hone se viSaya jaTila aura anirNayAtmaka hote jA artha milate haiM parantu prakaraNa jAne binA zabdamAtra se artha rahe hai aadi|' kA abhISTa dohana nahI kiyA jA sakatA / etAvataH hamane isa sambandha meM hama nivedana kara deM ki prasaMga meM hameM bhI samayasAra kI 15vI gAthA ke 'apadesa saMta' pada ke khyAti athavA artha-lAbhAdi kI cAha nahI aura nA hI apahA udghATana meM prasaMga kI upekSA kiye binA 'saMta' kA mAna karAne yA karane kA bhAva / hama to jJAtAo ke samakSa artha sat-sattva-AtmA kiyA thA aura AcAryoM dvArA 'vicAraNIya-prasaga' hI rakhate haiM, nirNAyaka nhii| aura prarUpita pramANa bhI diye the ki 'apadesasaMtamajjha' meM saMta- cAhate haiM ki jinavANI akSuNNa-nirmala rahe / hama kSamA bhI zabda kA artha sat-AtmA hai-zAnta-rasa jaisA artha nahIM mAMgate rahate hai / hamArA na kisI korTa meM mukadamA peza hai (anekAnta varSa 36 kiraNa 2) isake sivAya 'zAnta-rasa' aura na hAra-jIta kA prazna hai| phira, vidvAno se hame kyoM nahIM isa sambandha meM bhI hamane sayuktika likhA thA jJAna-dAna milA hai aura di0 guru ke AzIrvAda me hame tathA pAThakoM ko isa viSaya para anya manISiyo ke vicAra manana kA avasara milA hai jisakA pravAha Aja bhI cAla bhI mile hoge| hai| se me hama sabhI prakAra namra haiM-hamArA koI isameM do rAya nahIM ki eka hI prasaMga meM vibhinna mukaddamA nahIM / hA~, kaSAya-vaza yadi kisI anya ne aisA prakAra ke aneko virodhI-vicAra jaba sAdhAraNa jijJA- kiyA ho to vaha jAne, hama to vidvAnoM, tyAgiyoM, sabhI ke suoM ke samakSa Ate haiM taba prasaMga aura gaharAI ke jJAna ke dAsa haiN| hamArA aisA bhI bhAva rahatA hai ki pAThaka manana abhAva meM ve bhrama me paDa jAte haiM ki kise ucita aura kareM yadi jaMce to grahaNa kareM, anyathA choDa deN| kise anucita mAne ? phalataH hamAre pAsa eka patra bhI yadyapi AtmA svabhAvata sazneSa va sayoga sambandhoM AyA jisameM likhA thA-kacaharI ke andara apanI dalIna se rahita, ananya, sva meM niyata evaM sva se abhinnakI puSTi karane ke lie vakIla loga kAnUna kI dhArAo apane me eka rUpa hai tathApi nayAzrita-chayastho kI dRSTi kA Interpretation apanI-apanI suvidhA tathA mauke me bhinna2 darzana-jJAna-cAritra Adi jaise anya aneka kramikake anusAra jaja ke sAmane rakhate haiN| kAnUna eka hI hai vikalpo rUpa pratibhAsita hotA hai| para jo jJAtA samayaparantu usakI bhinna-bhinna mAnyatAyeM banAI jA rahI haiN| vartI nayAzrita ekAgI aura savikalpa dRSTi ko chor3akara bilkula yahI sthiti hamAre dharma kI hotI jA rahI hai| pramANarUpa-abheda dRSTi ko prApta karatA hai-AtmA ko vidvAna kyA sAdhu kyA saba apanI-apanI mAnyatAnusAra 'apadesa'-akhaNDa 'saMtamaj'-sat-sattva arthAt AtmA pratipAdana kara rahe haiN| sAdhu-sAdhu kA, vidvAna-vidvAna kA ke madhya-sva me sthApita karatA hai vahI jinAgama ke aura sAdhu-vidvAna kA, vidvAna-sAdhu kA virodha roja hI antaraMga ko pUrNa rIti se jAnatA hai| bheda-dRSTi vAlA sAmane A rahA hai| vastusthiti to jaisI hai vaisI hI nahIM jAna sktaa| isI bhAva ko spaSTa karane ke lie rahegI parantu muzkila hai hamAre jaise alpajJa aura sakSepa AcArya ne kahA hai ki-'nirvikalpasamAdhibhraSTAnAM khaMDabuddhi vAle jIvoM kii| bhinna-bhinna mAnyatAnusAra prati- khaDarUpa. pratibhAti, jJAninAM punarakhaNDakevalajJAnasvarUpa Page #123 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vicAraNIya prasaMga eva iti hetorakhaNDajJAnarUpe zuddhAtmani jJAte sati sarvaM jinazAsanaM jJAtaM bhavati / ' jayasenAcArya ukta TIkA meM 'ajJAna zuddhAtmani zAsati 'akhaMDajJAnarUpe pada kA manana karane para 'apadesasaMtamajA' kA tadanukUlapUrNa saMgata artha spaSTa hotA hai| tathAhi - 'apavesa' kA artha akhaNDa aura 'saMtama' kA artha jJAnarUpe yuddhaAtmani / yahA~ AcArya ne 'saMta' kA artha kAlpanika aura aprAsaMgika zAnta rasa jaisA savikalpa bhAva na karake prasaMga sammata sat-sattva arthAt AtmA kiyA aura jJAnamayako vikalpAtIta AtmA kA vizeSaNa banAyA hai / zuddha prakRta meM yadi AcArya ko zAnta rasa iSTa hotA to ve TIkA meM 'ajJAnarUpe zuddhAtmani jJAte sati sarva jinazAsanaM jJAtaM bhavati pakti ke sthAna meM 'akhaNDazAntarasarUpe zuddhAtmani ityAdi pakti ko sthAna dete| para unhoMne aisA nahIM kiyA / apitu ukta prasaMga meM bheda dRSTi ke parihAra aura abhedadRSTi ke poSaNa ke lie AcArya ne lavaNa kA dRSTAnta hI diyaa| ve kahate haiM ki - "yathA lavaNakhilya ekaraso'pi phalazAkapAkAdiparadravya sayogena bhinna-bhinnasvAdaH pratibhAtyajJAninAM jJAninAM punarekarasa eva tathASStmApyakhaNDajJAnasvabhAvo'pi * viSayabhedenAjJAninA nivikalpasamAdhibhraSTAnA vaMDara jJAnarUpaH prati prati jJAninAM punarakhaNDa kevalajJAnarUpa eva / " -- ....... jaise lavaNa kI DalI eka rasa vyApta hai aura vaha vastusvarUpa se anabhijJo ko phanazAka-patrazAkAdi ke saMyogo ke kAraNa bhinna-bhinna svAda vAlI mAlUma hotI hai aura zAniyoM ko aNDa ekakSArarasarUpa anubhava meM AtI hai vaise hI akhaNDa jJAnasvabhAvI AtmA bhI nivikalpasamAdhi se rahita jIvo ko vibhinna jJeya rasAdi anekarUpo me pratibhAsita hotI hai aura jJAniyoM ko akSaya kevalajJAnarUpa pratibhAsita hotI hai| prasaga me 'apadesasaMtamajjha' pada isI bhAva me hai / yahA vA gayA hai - jo ( apadesa) akhaNDa (satamajjha ) sat-satva arthAt AtmA ke madhya apane ko sthApita karatA hai apane ko nirvikalpadRSTi se eka abhedarUpa, jJAnarUpa yA paMtamyarUpa jAnatA hai vaha jinazAsana ko jAnatA hai| yahAM jJAntarasa kA koI prasaMga hI nahIM hai| - "x prasaMga ke saMbandha meM hama manISiyoM se nivedana karate haiM ki ve samayasAra kI 15vI gAthA kI pUrvavartI 14vI aura uttaravartI 16vIM gAthAoM kA dhyAna pUrvaka manana kareM to vahAM unheM akhaNDajJAnarUpa AtmA kA hI prasaMga milegA'zAntarasa' nAma taka nhiiN| yadi prakRta meM AcArya ko 'saMta' kA artha zAnta rasa jaisA abhISTa hotA to ve kahI ukta gAthA meM eka bAra to usakA nAma lete yA kisI TIkA meM usakA ullekha krte| cUMki ve jAnate the ki 'gANaM so appA appA so jANaM / ' phalata. unhone abheda nirvikalpajJAna ko AtmA kA rUpa diyaa| ve ye bhI jAnate the ki jinazAsana ko jAnane kA kAma jJAna kA hai-zAnta rasa kA nahI / ata unhoMne spaSTa kaha diyA ki akhaMDa jJAnarUpe zuddhAtmani jJAte sati sarva jinazAsanaM jJAtaM bhavati / ' anyathA ve kahate- 'akhaDazAntarasampe zuddhAtmani jJAte sati sarvajinazAsanaM jJAna bhavati / ' - hama aura sabhI yaha jAnate hai ki koSoM meM 'saMta' kA thaM zAnta bhI milatA hai- zAnta rasa nhii| para prasaMga me ( jaisI hamane prArthanA kI) zAnta artha kA prayojana na hone se aura TIkAkAra tathA anya AcAryoM dvArA bhI AzmA artha ke grahaNa kiye jAne se hamane bhI bAcAyoM ko mAna diyA hai aura AgamArtha kI puSTi kI hai| yaha to hama pahile hI sayuktika likha cuke haiM ki AtmA ke prasaga me jahA bhI rasa ke sAtha 'zAnta' zabda prayukta ho yahAM usase kisI rasa-vizeSa kA ovibhava grahaNa na kara 'vikAra nirAsa' bhAva hI lenA cAhie-- zAntA. -nirgtaa| zamitA ityAdi isa prasaMga meM dekheM- 'anAviraktasya tavAyamAsId' ke prasaga meM hamArA 'vicAraNIya pramaga / ' eka nivedana aura hama apane ko prAjasa evaM sahRdaya ( sajjana ) samajhadAra mAnakara isa prasaga ke jJAtA mAnane kA dAvA nahI karate aura nA hI dUsaro ke svataMtramanamAne vicAroM ko avicArita ramya hI kahate haiN| hamArA Azaya to sabhI ko sammAna dete hue yaha rahatA hai ki ve 'vicAraNIya prasaMga' para sadbhAvanA pUrvaka vicAra de sakate ho to dekara upakRta karate rhe| vizeSu kimadhikan ? m Page #124 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jarA-socie janI kaise banA jAya? hama deza-videza meM, jana-sAdhAraNa meM dharma pracAra karane dharma aura adharma donoM meM tathya-atathya, satya-asatya karAne kA nArA dete haiM, yUnivarsiTI aura kAlejoM meM jaina aura hAM-nAM jaisA antara hai / dharma vastu kA svabhAva aura ceyaroM ko cAhate haiM, gItA jaisA koI jaina grantha likhAkara sAdhAraNa meM vitaraNa karane-karAne kA svapna dekhate haiM / para adharma vastu kA banAvaTI rUpa hai / jaba dharma sva-dravya meM pUrNa hamAre apane gharo meM adharma kI jo Aga phaila rahI hai use aura sama-rUpa meM vyApaka hai taba adharma meM nyUnAdhikya aura bujhAne ke Aya nahIM karate / yaha to aisI hI viDambanA avyApakatva hai / vastu mAtra ke satyarUpa ko vicAreM to chahoM hai jaise koI puruSa madya-pAna ko burA mAne aura madya-pAyI dravyoM meM apane guNa-dharma pUrNa nizcita haiM, unameM kabhI phera kI nindA bhI kre| para, apane madya-pAyI putra yA sambandhI badala nahIM hotaa| ko prazraya de usakA pAlana-poSaNa karatA rahe usase nAtA hamane kabhI isI stambha meM jina, jaina aura jainI kI na tor3a sake / aura jo dharma kI apekSA apane putrAdi ko vivecanA kI thI ki jainI vAhya-AcAra aura antaraMga- adhika mahattva de, yA jo sigareTa aura zarAba para jahara vicAra meM samAnarUpa meM eka hotA hai| mAtra jaina ya jainI ke lebala lagavAne kA pakSadhara hokara bhI unheM becatA aura nAma likhane-likhAne se jainI nahI huA jAtA / Aja hameM unake Theke detA-letA rhe| isa pariprekSya meM dekhanA cAhie ki hamameM kitane jenI haiM AcAravAna paNDita gaNa ko dekhakara hameM khuzI hotI aura kitanoM ne kAraNoM vaza jainI kA bAnA or3a rakhA hai ki hamAre aura samAja ke bhAgya se ve isa pada ke yogya hai ? kitanoM ne samAja meM dhule-mile rahane ke lie aura haiM-bar3A hI acchA hai| para, itane lambe arse ke bAda bhI kitanoM ne rAjanaitika dRSTi se gaNanA bar3hAne ke lie, apane mujhe apane ko paDita kahalAne yA likhane-likhAne kI jurrata ko jaina ghoSita kara rakhA hai ? Adi : nahI hotii| yadi koI mujhe paDita saMbodhana detA hai to gata dinoM dillI bucaDakhAne ke virodha meM kaI patra apane para zarma jaisI mahasUsa hotI hai / Akhira, paNDita to vahI hotA hai jo jJAna ke anurUpa AcaraNa bhI kare / mile, akhabAroM meM lekha aura svatantra paimphaleTa bhI dekhe| maiM to abhI mArga meM hI lagane ke prayala meM haiN| jaina aura bar3A santoSa huA ki abhI jaino meM cetanA hai, ve mahAvIra jainI ke viSaya meM bhI merI yahI dhAraNA hai ki useke upAsaka haiN| para bAda meM jaba svakIyoM ke sambandha meM AcaraNavAn honA lAjimI hai--binA AcAra-vicAra dekhA to janatva ke prati kheda hI huA ki-eka ora to . ke jaina kaisA? hama mUka-pazuoM taka ke prati dayAlu ho-dUsaroM se unakI yadi apane ko jainI kahane-kahAne vAle ukta pariprekSya rakSA kI apekSA kareM aura dUsarI ora apanoM meM ho rahe meM jainI bana jAya to againoM ko bhI jainI banate dera na anayoM ko rokane me upekSA barateM? lage-jaina ke pracAra kI cintA bhI na karanI par3e-svayaM hamane 'jaina zuddha vanaspati kA nidezaka jela meM hoDaga hI pracAra ho jaay| Akhira, tIrthakara bhI kisI se jaina dekhA. daheja ke mAdhyama se jalI yA marI bahuo kI cacAe banane ko nahIM kahate / loga unake darzana kara (unake AcasunI, aura jainoM se aphIma barAmada hone jaise samAcAra bhI raNa rUpa Adarza se) svayaM hI jaina ho jAte haiM / ukta prasaMga dekhe| ye to kucha pramaMga haiN| na jAne aba hama jaina nAma meM hama kaise sacce jainI bana sakate haiM aura kaise Adarza dhAriyoM meM aisI kitanI anahonI-honI ke rUpa meM pariNata AcaraNa kI ora bar3ha sakate haiM ? jarA socie ! hoMgI ? hameM inakA upacAra karanA hogaa| -sampAdaka Page #125 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAhitya-samIkSA 1.natarava kalikA: 2. topakara (mAsika) : jana mAna yoga vizeSAMka lekhaka: AcArya zrI AtmArAma jI mahArAja aprela 1983 sampAdaka : zrI samara muni sampAdaka-DA. nemicanda jaina / prakAzaka-hIrA prakAzaka : AtmajJAnapITha, mAnasA maNDI (paMjAba) yA prakAzana, 65 patrakAra kAlonI, kanAr3iyA mArga, DimAI sAija : pRSTha 264+316-580 indaura / pRSTha 24; mUlya-pandraha rupye| mUlya : sAdhAraNa jilda 40 ru. raMgjIna 75 rupae sthAnakavAsI zvetAmbara upAdhyAya zrI AtmArAma dhyAna-yoga para bhArata ke RSimuniyoM ne gahana ciMtanamahArAja kI 'jaina satva kalikA vikAsa' nAmaka 308 manana kiyA hai evaM prabhUta prayoga karake usakI parama vaijJApejI kRti san 1938 meM karanAla se prakAzita huI thii| nikatA ko parakhA hai / jainAcAryoM kA bhI isa kSetra meM prastuta kRti usI kA parivadhita aura parivartita rUpa hai| apanA vizeSa evaM pracura yogadAna hai| unhoMne dhyAna-yoga yadyapi graMtha ke mUla nAma se 'vikAsa' zabda haTAkara isakA kA prayoga AtmA ke svarUpa ko jAnane meM kiyA hai| Aja nAma 'jaina tatva kalikA' kara diyA gayA hai tathApi viSaya jaina dhyAna-yoga ke prati ruci eva jijJAsA bar3hI hai tathA vistRta huA hai| vaha vastu-svarUpa, usakI samagratA aura paripUrNatA ko yugagrantha meM jaina-mAnya tattva, dravya, pramANa-naya, syAdvAda, pat samajhane meM sahAyatA pradAna karatA hai| dhyAna kI ratnatraya, lokavAda, karmavAda Adi jaise tAtvika viSayoM prakriyA sUkSmatara hai aura usakA sambandha abhISTa ekAgratA ko spaSTa aura sarala rUpa meM kholA gayA hai| isase pAThaka se hai| isalie hamArA dhyeya sadaiva asaMdigdha honA cAhiye jJAnAnubhUti aura AtmAnubhUti kara sakeMge / taskaraNa ko vastutaH jaina paramparita prayogadharmAoM ne jaina yoga evaM navIna rUpa dene meM sampAdaka zrI amara muni jI ne athaka jaina dhyAna kI sUkSmatama maulikatAoM ko udAsita evaM zrama kiyA hai aura viSaya ko saralatA se vizadarUpa meM udghATita kiyA hai| spaSTa kiyA hai, isake lie ve sAdhuvAdAha haiN| sAja- vizeSajJoM kI apanI samRddha paramparA ke anurUpa vizesajjA kI dRSTi se prakAzaka bhI badhAI ke pAtra haiN| pAka kA bhI apanA viziSTa mahatva hai| 'tIrthakara' ne prathama-saskaraNa se uddhRta 'svakathya' meM mUlagraMthakartA hamezA vyaktiyoM kI apekSA pravRttiyoM ko adhika mahattva dvArA ghoSita usa prazasta bhAvanA kA hama Adara karate hai, diyA hai aura bhAratIya saMskRti ke vyApaka pariprekSya meM jaina jisakA sUtrapAta aura nirvAha unhoMne 50 varSa pUrva kiyaa| saMskRti kI maulikatAoM ko prakAzita kiyA hai| prastuta unakA saMkalpa thA-'anya isa prakAra se likhA jAya jo vizeSAMka jaina dhyAna-jaina yoga kI zAstrIya evaM laukika paraspara sAmpradAyika virodha se sarvaSA vimukta ho aura donoM hI dRSTiyoM se sAMgopAMga vividha evaM rocaka zailI meM usameM kevala jaina-tattvoM kA hI janatA ko digdarzana karAyA I saMyojita abhivyakti hai / isame jaina dharma aura darzana ke jaay|' prastuta parivadhita saMskaraNa meM ukta rekhA kA ullaMghana mamabhUta dhyAna aura yoga ke bahuvidha pakSoM para sarvALaparNa dRSTi se prakAza DAlA gayA gayA hai jisake kAraNa ise jaisA dikhA, aba isame jaina sampradAya kI dhArAo ke hAdasA marane viSaya ke vizva koSa kI koTi meM rakhA jA sakatA virodha sambandhI prasaMga bhI jur3a gae haiM jaise-malli hai| viSaya ko prastuta karane meM sarvatra adhikArI vidvAnoM aura mahAvIra ke kathAnaka, strIliMga, nAka 11 aura evaM suvijJa manISiyoM dvArA Adhunika sAdhanoM evaM zailiyoM gRhIliMga se mukti Adi / isase anya mUla lekhaka ko bhAva kA Azraya liyA gayA hai jisake kAraNa viSaya aura bhI nAnumAra saMpradAyAtIna na hokara zvetAmbara paya kI mAnyatA rocaka bana par3A hai| jaisA bana gayA hai| pUrI jaina-dhArA kA nhiiN| aisA to hama mAnate nahIM ki upAdhyAya zrI aise matabhedoM se mAricita vizeSAMka vizeSatayA saMgrahaNIya evaM sarvathA upAdeya isalie unhoMne aise prasaMgoM ko chor3A ho / pratyuta aise hai tathA prAcya vidhAoM ke pratyAsthApana se hitabaddha manIkapanoM ko sparza na karane meM unakI panyavAda nirmUlaka SiyoM dvArA mananIya evaM paThanIya hai| prazasta bhAvanA hI thI jisakA pAta humA hai| -saMpAdaka -gokula prasAda jaina, upAdhyaka Page #126 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Regd. with the Registrar of Newspaper at R. No. 10591/62 vIra-sevA-mandira ke upayogI prakAzana ... samIcIna dharmazAstra: svAmI samantabhadra kA gRhasthAcAra-viSayaka pratyuttama prAcIna andha, mukhtAra shriijugnnpisho| jI ke vivecanAtmaka hindI bhASya aura gaveSaNAtmaka prastAvanA se yukta, sajilda / . 45. ramya-prazasti saMgraha, bhAga 1: saMskRta aura prAkRta ke 171 prakAzita granthoM kI prazastiyoM kA maMgalAcaraNa sahita apUrva saMgraha, upayogI 11 pariziSToM aura paM0paramAnanda zAstroM kI itihAsa-viSayaka sAhitya- . paricayAtmaka prastAvanA se alaMkRta, sajilda / ... anabandha-prazasti saMgraha, bhAga 2 : apabhraza ke 122 aprakAzita granthoM kI prazastiyoM kA mahatvapUrNa saMgraha / vipana pranthakAroM ke aitihAsika graMtha-paricaya aura pariziSToM shit| saM. paM. paramAnanda shaastrii| sajilda / 15.. samASitantra aura rASTopadeza : pradhyAtmakRti, paM0 paramAnanda zAstrI kI hindI TIka sahita bavaNabelagola aura dakSiNa ke anya jana tIrtha: zrI rAmakRSNa na ... pyAya-dIpikA : mA. abhinava dharmabhUSaNa kI kRti kA pro0 DA. darabArIlAlajI nyAyAcArya dvArA saM0, manu / 10... ma sAhitya aura itihAsa para vizava prakAza : pRSTha saMkhyA 74, sajilda / sApapAhata : mUla grantha kI racanA mAja se do hajAra varSa pUrva zrI guNadharAcArya ne kI, jisa para zrI yativRSabhAcArya ne pandraha sau varSa pUrva chaha hajAra zloka pramANa cUNisUtra likhe / sampAdaka paM hIrA lAlajI sivaant-shaastrii| upayogI pariziSToM aura hindI anuvAda ke sAtha bar3e sAija ke 1000 se bhI prakSika pRSThoM meN| puSTa kAgaja aura kapar3e kI pakkI jilda / maina nibandha-ratnAvalI : zrI milApacandra tathA zrI ratanalAla kaTAriyA . dhyAnazataka (jyAnastava sahita):saMpAdaka paM0 bAlacandra siddhAnta-zAstrI 12.00 bhAvakavarma saMhitA: zrIbaravAvasiMha loSiyA 5.80 banalabajAvalI (tIna bhAgoM meM):saM.paM.bAlapada siddhAnta zAstrI pratyeka bhAga 4.... jina zAsana ke kucha vicAraNIya prasaMga : zrI papacandra zAstrI, bahucita sAta viSayoM para zAstrIya pramANayukta tarkapUrNa vivecana / prAkkathana : siddhAntAcArya zrI kailAzacandra zAstrI dvArA likhita 2.00 Jain Monoments: rI. ena. rAmacandrana Reality :mA. pUjyapAda kI sarvArthasiddhi kA aMgrejI meM panuvAda / bar3e prAkAra ke 30.pa., pakkI jilda 800 25... AjIvana sadasyatA zulka: 101.0020 bArSika mUlya : 6)10, isa aMka kA mUlya : 1 rupayA 50 paise vidvAn lekhaka apane vicAroM ke lie svatantra hote haiN| yaha mAvazyaka nahIM ki sampAdaka magala lekhaka ke vicAroM se sahamata ho| sampAdaka parAmarza maNDana- jyotiprasAda jaina, zrI lakSmIcandra jaina, sampAdaka-bhI pAnazAstrI prakAzaka-ratnatrayadhArI jaina, vIra sevA mandira ke lie, kumAra zAdarsa priMTiMga presa -12, nabIna zAhadarA dillI-32 se mukti| Page #127 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ghora sevA mandira kA traimAsika anekAnta (patra-pravartaka : prAcArya jugala kizora mukhtAra 'yugavIra') vaya 36 : ki04 akTUbara-disambara 19 // isa aMka meM krama viSaya 1. jinavANI-mahimA 2. zrIlaMkA aura jainadharma-DA. jyotiprasAda jaina 3. jainadharma kI prAcInatA va aitihAsikatA -DA0 devendrakumAra zAstrI, nImaca 4. gupta samrAT rAmagupta jaina dharmAnurAgI thA -kundanalAla jaina prinsipala 5. kSaNabhaMgavAda aura anekAnta -azokakumAra jaina ema0 e0 6. AcArya kundakunda kI jaina darzana ko dena -DA. lAlacanda jaina, vaizAlI 7. jainadharma-darzana meM ArAdhaka kI avadhAraNA -DA. gulAbacanda jaina 8. bIja me vRkSa kI saMbhAvanA - vaktA zrI bAbUlAla jaina 9. digambaratva kA kyA hogA? -kundanalAla jaina priMsipala 10. vicAraNIya-prasaMga-papacandra zAstrI, dillI 11. jarA-socie-saMpAdaka 12. sAhitya-samIkSA prakAzaka vIra sevA mandira, 21 dariyAgaMja, naI dillI-2 Page #128 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bAhubalI-kumbhoga vi0 kSetra kA saMkaTa digambaratva para saMkaTa hai| yahAM prAtasAthiyoM neva-dharma aura guva sabhI kA apamAna kiyA hai| sarakAra isakI nyAyika jAMca karAkara aparAdhiyoM ke sAtha bhAratIya saMvidhAna ke anurUpa vyavahAra kare aura aisI vyavasthA banAye ki deza meM samIdharma-jAti-sampradAya ke loga apanI maryAdAnoM meM surakSita raha skeN| dinoM ko bhI prastuta prasaMga meM muni zrI vidyAnaMda jI mahArAja ke nirdeza meM prAge bar3hanA caahie| -bIra sevA mandira - apanI-bAta isa aMka ke sAtha 'anekAnta' kA 36vAM varSa pUrNa ho rahA hai| hama una sabhI lekhakoM, pAThakoM aura sahAyakoM kA abhinandana karate haiM jinhoMne isa puNya kArya meM hameM sahayoga diyA hai| hama yaha bhI jAnate haiM ki hamase galtiyAM bhI huI hoMgI, jinheM sabhI ne kSamA kiyA hai-koI kisI prakAra kA ulAhanA nahIM baayaa| saca to yaha hai ki yaha kArya bar3I jimmedArI kA hai aura sabhI ke sahayoga se pUrA hotA hai| hamArA sampAdaka maNDala pUrA dhyAna rakhatA hai aura samaya-samaya para nideza detA rahatA hai| saMsthA kI kAryakAriNI kA bhI idhara dhyAna hai| hameM khuzI hai ki vidvAna pAThakoM ne 'anekAnta' ko sarAhA hai-bahuna se patra bhI bheje haiN| sabhI kA prakAzana Atma-prazaMsA na samajha liyA jAya isa bhaya se hama kucha kI kucha paktiyAM hI uddhRta kara rahe haiN| tapAhi1. anekAnta meM 'vicAraNIya prasaMga', par3hakara harSa huaa| vastutaH lekha Agamokta, yukti-Agama-takaM se pUrNataH saMpuSTa, vicArottejaka, madhyayana khoja va zodhapUrNa haiN| aise lekhoM dvArA Apa sacamuca meM Agama-mArga vilopatA kI rakSA kara rahe haiN|' -svAmI zrI bha. cArukIti jI paMDitAcArya, mahavidrI 2. 'zAnta rasa' ke sabaMdha meM vicAraNIya-prasaMga' tathA 'jarA-socie' ke antargata vicArottejaka TippaNiyAM yukti-yukta evaM acchI lgii|' -DaoN. jyotiprasAda jaina, makhanaU 1. 'Apa anekAnta meM ciMtana ke rUpa meM jo vicAra de rahe haiM, ve kAphI sulajhe hue aura navIna cetanA ko jagAne vAle haiN|' -DaoN. daravArIlAla koThiyA, vArANasI 4. 'anekAnta ne apanA rUpa nikhArA hai| vidvattApUrNa lekha tathA 'jarA-socie' kI sAmayika TippaNiyAM bar3e acche hote haiN|' -DaoN. nandalAla jaina, rIvA hama pAThakoM se nivedana kara deM ki 'anekAnta' kI nIti vyaktigata kisI vivAda meM par3ane yA khaDana maMDana kI nahIM hai| isake uddezya sabhI bhAMti jaina-AgamA saskRti aura usake mArga-udghATana, usakI rakSA tathA pracAra taka kendrita haiN| ataH cintana ke rUpa meM jahA~, jaisA jo milatA hai, lekhakoM ke mAdhyama se pAThakoM ke vicArArtha pahuMcA diyA jAtA hai aura usake jimmedAra lekhaka svayaM hote haiN| phira bhI jAneanajAne kisI lekha se kinhIM pAThakoM ko koI Thesa laga jAya to ve use sahaja-bhAva meM grahaNa kara hameM samA hI karate raheM hama unhIM ke apane hai| dhanyavAda! -sampAdaka Page #129 -------------------------------------------------------------------------- ________________ om aham H ALOLITalk paramAgamasya bIjaM niSiddhajAtyandhasindhuravidhAnam / sakalanayavilasitAnA virodhamaSanaM namAmyanekAntam // varSa 36 vIra-sevA mandira, 21 dariyAgaMja, naI dillI-2 vIra-nirvANa savat 2510, vi0 sa0 2000 bara-disambara 1983 jinavANI-mahimA nita pIjo dhii-baarii| jinavAni sudhAsama jAnake mita pIjo dhii-dhaage|| bora-mukhAravinda teM pragaTI, janma jarA gv-ttaarii| gautamAdiguru ura ghaTa vyApI, parama suruci krtaarii|| salila samAna kalita, malagaMjana, vRss-mn-rNjnhaarii| bhaMjana vibhramadhUli prabhaMjana, mithyA jalada nivaarii|| kalyAnakatara upavana dharano, taranI bhvjl-taarii| bandhavivArana painI chanI, mukti nasanI saarii|| svaparasvarUpa prakAzana ko yaha, bhAnu-kalA adhikaarii| munimana-kumuvini-movana-zazibhA, zamasukha sumana suvaarii|| jAko sevata, bebata nijapada, nasata pravidyA saarii| tIna lokapati pUjata jAko, jAna trijaga hitkaarii|| kohi nIma sau mahimA jAko, kahi na sake pvidhaarii| 'bola'palpamati kemako yaha prathama upaarnhaarii|| Page #130 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrIlaMkA aura jainadharma D 'itihAsamanISo' DA0 jyotiprasAda jaina zrIlakA, laMkA, siMhaladvIpa yA sIlona bhAratavarSa ke Adi pradezoM se gaye pravAsiyoM kI saMkhyA bhI paryApta hai| sudUra dakSiNa meM tathA bhAratIya bhUbhAga ke nikaTatama sthita prAcIna jaina anuzrutiyoM ke anusAra bhogayuga ke ava. eka vizAla dvIpa hai| isakA AkAra sIdhI rakhI nAza- sAna para prathama tIrthakara. Adideva bhagavAna vRSabhanAtha ne pAtI jaisA hai, jisakI adhikatama lambAI uttara-dakSiNa karmayuga eva mAnavI sabhyatA kA OM namaH kiyA thA tathA lagabhaga 500 ki0 mI0, adhikatama caur3AI pUrva-pazcima samAja evaM rAjya kI vyavasthA kI thii| bhagavAna ke eka lagabhaga 250 ki0 mI. tathA kSetraphala lagabhaga 80,000 varga upanAma ikSvAku para mAnavoM kA ikSvAkuvaza prasiddha huA ki. mI. hai| kumArI antarIpa yA kanyAkumArI se lakA jisakI zAkhA upazAkhAoM me Age calakara sUryavaza, ke pazcimI taTa kI dUrI lagabhaga 250 ki. mI. hai| candravaza eva harivaMza prasiddha hue| usa yuga meM prAya. saMpUrNa manAra kI khAr3I zrIlaMkA ko bhArata ke dakSiNI-pUrvI taTa ttarApatha me ukta ikSvAkuvazI kSatriyoM kI hI prabhusattA se pRthaka karatI hai / tamila dezasya nAga paTTinama se thor3A thii| bhagavAna ke jyeSTha putra bharata isa mahAdeza ke prathama dakSiNa meM bhAratIya bhUbhAga ko zrIlakA ke uttarI sire para cakravartI samrATa hue aura unhI ke nAma para vaha bhAratavarSa sthita japhanA bandaragAha se lagabhaga 50 ki0 mI0 caur3A khlaayaa| usI yuga me manuSyoM kI eka anya jAti thI pAka jalaDamarUmadhya alaga karatA hai| nikaTa hI setubaMdha jo vidyAdhara kahalAnI thii| usake netA nami ora vinami rAmezvarama athavA 'Adama kA pula' sthita hai| dvIpa ke nAma ke do bhAI the| unhe vetADhya athavA vijayArdha parvata dakSiNI-pazcimI taTa para sthita zrIlaMkA kI vartamAna kI uttara eva dakSiNa zreNiyoM meM sukhapUrvaka nivAsa karane rAjadhAnI kolambo hai, dvIpa ke prAyaH madhya me prAcIna nagarI kI vyavasthA huI / ukta vidyAdharoM ke vaMzajo meM Age calakainDI sthita hai aura uttara pUrvI taTa para trikomaalii| kara RkSa yA rAkSasa vaMza aura vAnaravaMza nAma kI do vaza kucha vidvAnoM kA kahanA hai ki cInI bhASA ke 'sela' zabda paramparAeM sarvAdhika prasiddha huii| ye taba bhI manuSya hI the, se. jisakA artha ratna hai, saMskRta kA siMhala aura aMgrejI kA aura prAya: jinadharma bhakta the| lekina jJAna-vijJAna evaM sIlona bane, ataeva siMhaladvIpa aura ratnadvIpa paryAyavAcI haiN| vidyAoM meM atyanta kuzala hone ke kAraNa vidyAdhara kahaprAcIna jaina, bauddha evaM brAhmaNIya sAhitya meM laMkA, siMhala- lAte the / ekavaMza kA rAjya-cihna evaM dhvaja-cihna kapi yA dvIpa aura ratnadvIpa ke anaginata ullekha prApta hote haiM, bAnara hone se vaha bAnaravaMza kahalAyA, dUsare ne RkSadvIpa jinase pratIta hotA hai ki bhAratavarSa ke sAtha isa dvIpa ke yA rAkSasadvIpa ko apanI sattA kA kendra banAyA ataH vaha dhArmika, sAMskRtika, sAmAjika Arthika evaM rAjanaitika rAkSasa vaza khlaayaa| ukta rAkSasadvIpa ke madhya meM trikasambandha rAdura atIta se hI payApta ghaniSTa rahate Aye haiM, TAcala parvata thA jisa para usakI atyanta bhavya rAjadhAnI jinake kAraNa yaha dvIpa akhila bhAratavarSa kA hI eka laMkApurI kA nirmANa huaa| rAjadhAnI ke nAma para pUrA abhinna aga jAnAmAnA jAtA rahA hai| vartamAna me zrI dvIpa hI lakA kahalAne lgaa| svarNa ratna Adi kI pracuratA laMkA ke adhikAMza nivAsI bauddha dharmAnuyAyI hai| gata do- ke kAraNa ratnadvIpa bhI khlaayaa| yaha kahanA kaThina hai ki tIna sau varSoM meM dharma parivartanoM ke pariNAmasvarUpa IsAI laMkA kA hI aparanAma ratnadvIpa thA athavA vaha usake aura kucha musalamAna bhI hai tathA bhAratIya mUla ke tamila nikaTastha koI anya evaM apekSAkRta choTA dvIpa paa| Page #131 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrIlaMkA maurajanadharma AdipurANa ke anusAra bharata cakravartI ne apane loga jinendra bhagavAna kI pUjA-upAsanA karate the| rAvaNa digvijaya abhiyAna meM ukta rAkSasadvIpa ko bhI vijaya apane yuga kA ardha-cakrI samrATa evaM pratinArAyaNa thaa| kiyA thaa| eka anuzruti ke anusAra bhArata ke pUrvI taTa ikSvAku kula meM utpanna raghu ke vaMzaja ayodhyApati se vararoja nAmaka eka asura saradAra akSa, yakSa, nAga mahArAja dazaratha ke putra rAma jaba apanI patnI janakasutA Adi vidyAdhara jAtiyo ke vyaktiyoM ko lekara laMkA gayA vaidehI sItA tathA anuja lakSmaNa ke sAtha daMDakAraNya meM thA aura usI ne usa dvIpa ko basAyA thaa| padmapurANa se banavAsa kara rahe the to ekadA lakSmaNa ke hAthoM anajAne vidita hotA hai ki bIsaveM tIrthakara munisuvratanAtha ke tIrtha zabUkakumAra kA vadha ho gayA / vaha rAvaNa kI bahina candrameM mAli, sUmAli aura mAlyavAna nAma ke tIna bhAiyo ne takhA kA patra thaa| pariNAma pani isa dvIpa para adhikAra kara liyA thaa| usI kAla me dUSaNa ke sAtha rAma lakSmaNa kA bhISaNa yuddha huaa| usa rathanapura kA vidyAdhara nareza indra thA jo bar3A zaktizAlI, avasara kA lAbha uThAkara rAvaNa ne satI sItA kA apaharaNa pratApI eva mahatvAkAMkSI thA aura pratyeka bAta me devarAja kara liyA aura use lakA meM le gyaa| rAvaNa kI pratijJA indra kI nakala karatA thaa| usane samasta vidyAdhara rAjAoM thI ki kisI parastrI kA urAkI icchA evaM sahamati ke ko parAjita karake apane adhIna kara liyaa| laMkA vAloM binA upabhoga nahI karegA, sApa hI vaha atyanta mAnI thA ko bhI usane parAbhUta kara diyaa| yuddha meM mAli mArA aura svaya ko sarvazaktizAlI samajhatA thaa| ataeva vaha gayA aura sumAli evaM mAlyavAna apane parivAra sahita mItA ko usake pati rAma ke pAsa bhejane ke lie rAjI majAta gaptasthAna me zaraNa lene para vivaza hue| indra ne nahI haa| udhara rAma va lakSmaNa sItA kI khoja meM bhaTalakA me apane AjJAkArI sAmanta vaizavaNa ko sthApita kara kate rahe aura jaba unheM rAvaNa ke kukRtya kA jJAna huA to diyA jo sAkSAta kubera jaisA thA / usake samaya me lakA ke hanumAna, munIva, nala, nIla Adi vAnaravaMzI vidyAdharoM ko vaibhava me abhUtapUrva vRddhi huii| unhone apanA sahAyaka banAyA aura samudra pAra karake, sumAli kA putra ratnathavA thA jisakI patnI kA nAma lakA para AkramaNa kara diyaa| rAvaNa kI anIti se kSandha kekasI thA-ina donoM kA putra suprasiddha rAkSasa-rAja hokara usakA bhAI vibhISaNa bhI rAma se A milaa| rAma nana aparanAma rAvaNa huaa| vaha atyanta parAkramI aura rAvaNa ke madhya bhayaMkara yuddha huA jisameM nArAyaNa aura tejasvI thaa| hoza sambhAlane para use apane kula ke ke hAthoM pratinArAyaNa rAvaNa mArA gyaa| usake aneka parAbhava kA kAraNa jJAta huA aura usane laMkA para car3hAI parijana aura sAmanta bhI yuddha meM kAma Aye / indrajita kara dI tathA vaizravaNa ko parAjita karake lakA para adhi- Adi kaI eka ne jinadIkSA le lii| rAma aura sItA kA kAra kara liyaa| vaizravaNa rAvaNa kA mauserA bhAI thA- milana huA / laMkA kA rAjya vibhISaNa ko sauMpakara rAma, usane rAvaNa se saMdhi kara lI, apanA puSpaka vimAna bhI lakSmaNa, sItA Adi ayodhyA cI gaye / laMkA meM vibhISaNa use de diyA aura anyatra jAkara rahane lgaa| aba rAvaNa evaM tadanantara usake vaMzaja cirakAla taka rAjya karate rahe / kI prabhasattA, zakti aura samRddhi meM dutavega se pragati hone ye prAyaH saba hI jinadharma bhakta the| lgii| usane indra vidyAdhara tathA usake prAyaH sabhI sAmantoM mahAbhAratakAla meM zrIkRSNa siMhaladvIpa (laMkA) jAkara ko parAjita karake apane adhIna kara liyaa| antataH bahA ke rAjA zlakSaNaroma kI kanyA lakSmaNA ko hara lAye lakAdhIza rAkSasarAja rAvaNa vidyAdhara vaMziyoM kA ekacchatra the aura unhone use apanI patnI banAyA thaa| teIsaveM mamrATa bana gyaa| usakI sone kI lakA loka-vikhyAta ho tIrthakara pArzvanAtha ke tIrtha meM aMga-kaliMga-Andhra ke ardhiigii| rAvaNa aura usakA parivAra parama jinabhakta the| zvara mahArAja karakaMDu ne, jo eka jaina nareza thA, siMhalarAjadhAnI laMkApurI kA pradhAna devAlaya solahaveM tIrthakara dvIpa kI yAtrA kI thii| aMtima tIrthakara bhagavAna mahAvIra bhagavAna zAntinAtha kA atyanta bhavya mandira thA jisameM ve ke samaya (chaThI zatI I0pU0) meM kaliMga deza ke siMhapura Page #132 -------------------------------------------------------------------------- ________________ manekAnta magara kA vijaya nAmaka eka jaina rAjakumAra laMkA gayA thA vidvAna isa ghaTanA kI tithi I0pU0 38 batAte haiN| isa aura vahAM usane eka nae rAjyavaMza kI sthApanA kI thii| prakAra zrIlaMkA ke itihAsa ke prArambha se lekara IsvI san bauddhagraMtha mahAvaMza se vidita hotA hai ki cauthI zatI I. ke prArambha se kucha dazaka pUrva taka usa deza kA pradhAna dharma pUrva meM isI vaMza meM utpanna siMhala nareza pANDukAmaya ne jainadharma hI banA rhaa| rAjadhAnI anurAdhApura meM eka vizAla jaina bihAra tathA bauddha rAjA vaTTagAminI kI vidhvaMsalIlA evaM dhAmika ati bhavya jinamandira banavAyA thaa| 3rI zatI I0pU0 atyAcAroM ke bAvajUda bhI zrIlaMkA meM jainadharma kA astitva ke madhya ke lagabhaga magadha samrATa azoka ke maurya ke putra prAya: mahAkAla taka banA rahA / laMkA ke itihAsa se patA mahendra tathA putrI saMghamitrA ke dvArA laMkA meM bauddha dharma kA calatA hai ki 5vIM zatI meM jaba laMkA nareza kassapa prathama sarvaprathama praveza huA, kintu usakI vizeSa pragati nahI huI dvArA nirvAsita hokara rAjA moggalana ko 18 varSa taka lagatI aura usase jaina dharma prAyaH aprabhAvita rahA, kyoMki bhArata meM rahanA par3A thA to usane laMkA nivAsI jainoM 2rI zatI I0pU0 meM kaliMga cakravartI jaina sabhrATa khAravela tathA senApati migAra ke sAtha gupta saMparka banAye rakhe the| ne laMkA meM apane dUta eva dharmapracAraka bheje the aura lakA kintu jaba 465 I0 meM moggalana rAjya ko punaH prApta ke prAcIna aitihAsika abhilekhoM se spaSTa hai ki laMkA- karane meM saphala hayA to usane jainoM kI upekSA kI aura nareza khalataga (106-103 I0 pU0) ke samaya meM bhI zilAkAla dvArA lAye gaye buddha ke avazeSoM ke svAgata tatkAlIna rAjadhAnI zrIgiri (sigiriyA) ke nikaTastha samAroha meM hI byasta rhaa| kassapa bauddha gayA jAkara abhayagiri para eka vizAla jaina basati (vihAra) vidyamAna bauddha bhikSu bana gyaa| 7vI-8vIM zatAbdI I0 meM bhI jainathI jisameM aneka jaina muni sAdhanArata rahate the| kucha samaya dharma aura umake anuyAyiyoM kA astitva zrIlaMkA meM thA, pazcAt laMkA nareza vaTTagAminI ke zAsanakAla meM tamila isa bAta ke spaSTa nirdeza milate haiN| itanA hI nahI, eka dezavAsI kisI rAjA ne lakA para AkramaNa kiyaa| kolaMba- prAyaH tatkAlIna zilAlekha se prakaTa hai ki 11vIM zatI I0 halaka sthAna maMkavidhaya bhI unase mila gayA aura lakA ke ke karNATaka ke eka jainAcArya yazaHkIti usa samaya ke siMhala naraza ka sAtha yuddha huaa| rAjA baTTagAminA pagAjata hAkara nareza dvArA apanI rAjasabhA meM sammAnita kie gae the| yuddhabhUmi se bhAga gyaa| kahate haiM ki jaba vaTTagAminI apane 1 maI 1983 ke dainika TAimsa Apha iDiyA sAthiyoM ke sAtha bhAgatA huA abhayagiri kI jaina basati meM prakAzita apane eka lekha meM zrI pI0 bI0 rAya caudharI ke nikaTa pahuMcA to ukta vihAra ke jainAcArya muni giri ne ra muni giAra ne ne yaha prazna uThAyA hai ki kyA kAraNa jaba bauddha dharma to isa kAyaratApUrNa palAyana ke lie usakA upahAsa evaM zrIlaMkA para prAyaH pUrI taraha chA gayA, jainadharma ke astitva bhartsanA kI thii| isase vaha rAjA ciDha gayA aura usane ke vahAM koI cihna nahI prApta hote| vidvAna lekhaka eka pratijJA kI ki yadi kabhI vaha apanA rAjya punaH prApta kara mAsa laMkA me rahakara Ae haiM aura vahA ke purAtatva vibhAga legA to isa jana vihAra ko nestanAbUda kara degaa| sayoga sopakiyA kinta unheM yahI batAyA gayA se kucha samaya bAda vaha saphala ho gayA aura apane rAjya kisI bhI jaina mandira, mUrti yA kalAkRti ke koI avazeSa para pUnaH sthApita ho gayA; 88-77 I0pU0 meM 12 varSa bAba ra nahI usta lekhaka usakA yaha zAsana rahA usa avadhi meM vaTTagAminI ne ukta kA anumAna hai ki jainoM kA jIvanadarzana, AcAra ke kaThora evaM anya aneka jaina mandiroM evaM vihAroM ko jo usake niyama tathA digambaratva hI zrIlakA meM jainadharma ke prasAra meM pUrvavartI rAjAoM ne vAvAe yA saMrakSita rakhe the, naSTa karavA bAdhaka rahe haiN| kara usake sthAna ma bauddha mandira aura bihAra bnvaaye| hamAre vicAra se yaha anumAna kisI aMza taka satya ho isI rAjA ke samaya meM sihala meM boDa tripiTaka ke saMkalana sakatA hai. sarvathA nhiiN| svayaM bhAratavarSa ke prAyaH pratyeka lipibaddha karane kA sarvaprathama prayAsa kiyA gyaa| kucha (zeSa pR08 para) Page #133 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jainadharma kI prAcInatA va aitihAsikatA Dii. devendrakumAra zAstrI, nImaca jaina dharma sabase prAcIna jIvanta paramparA hai| isakI tathA svarUpAcaraNa meM hI adhikatara magna rahate haiM, ve AcArya prAcInatA kA sabase bar3A pramANa ima dharma kA anAdi-ani kahalAte haiM / gRhasthapanA kA tyAga kara, muni dharma aMgIkAra dhana maMtra hai / anAdinidhana magala mantra isa prakAra hai kara nijasvabhAva sAdhana ke dvArA jo cAra ghAtiko kA Namo arahaMtANaM, Namo siddhANaM / kSaya kara dete haiM, ve pUrNa vItarAga arhanta kahe jAte haiN| Namo AiriyANaM, Namo uvajjhAyANaM / sabhI prakAra ke karma-kalakoM se rahita siddha bhagavAna hote Namo loe savva sAhUNaM // hai| isa taraha mantra meM kahe gae pAMca parameSThiyoM ke rUpa meM arthAt-loka meM saba arhantoM ko namaskAra ho, saba jaina sAdhanA kA kRmika varNana nihita hai| siddhoM ko namaskAra ho, saba AcAryoM ko namaskAra ho, jainadharma ke anusAra loka akRtima hai, anAdi-anidhana saba upAdhyAyoM ko namaskAra ho, saba sAdhuoM ko namaskAra hai| isa vizva meM pAI jAne vAlI sabhI vastueM anAdi ho| kAla se haiM aura ananta kAla taka banI rheNgii| isalie isa mantra meM jaina dharma, saMskRti-sAdhanA, itihAsa saba 68 vargoM kI racanA vAle prAkRta bhASA kA yaha mantra bhale kucha samAhita hai / yadyapi bhASA kI dRSTi se paitIsa akSaro hI dravyazruta ke rUpa meM pAMca hajAra varSa purAnA ho, kintu vAlA yaha mantra prAkRta bhASA meM hai, kintu isa meM samasta bhAvata ke rUpa meM pratyeka tIrthaMkara ke kalpakAla meM isakA zrutajJAna kI akSara saMkhyA nihita hai, yaha jinavANI kA astitva rahatA hai| sAra hai| tattvajJAna bhI isa me samAyA huA hai / isa mantra paurANika dRSTi se kAla kI akhaNDa dhArA meM kamI kA uccAraNa karane se dhanAtmaka aura RNAtmaka dono prakAra vikAsa kA samaya vartatA hai aura kabhI patana kA samaya kI vidyata zaktiyAM utpanna hotI haiM, jina se kAyika zakti AtA hai| yaha kAla-cakra kI bhAMti pariNamanazIla rahatA jAgrata hotI hai| mantra meM pAMca parama iSToM arthAta pUjya, hai| isake do vibhAga yA kalpa-kAla mAne gae haiM-utsasarvotkRSNa kA smaraNa yAnI unake guNoM kA smaraNa kiyA piNI / aura abaviNI jAtA hai| pUjya paramAtmA kI zreNI ke mAne gae hai / jo kabhI nIce se Upara aura phira Upara se nIce niyata krama meM mithyAtva aura rAgAdika ko jIta lete haiM, ve samyagdRSTi dhUmatA rahatA hai, usI prakAra eka samaya aisA AtA hai jaba jJAnI puruSa "ekadezajina" kahe gae haiM / ataH paramAtmA ke jagata unnatizIla hotA hai aura eka samaya aisA bhI AtA hai guNoM kA cintana, manana karane se mana visuddhatA ko prApta jaba saba taraha se avanati kI ora jhukatA jAtA hai| jaise hotA hai| jisa samaya hama nirvikalpa-dazA meM tatvajJAna kA ghar3I kI suI chaha saMkhyA taka nIce kI ora, phira chaha taka zaddha jJAna rUpa se anubhava karate haiM. usa samaya jinazAsana, Upara kI ora calatI hai, vaise hI donoM kAla-vibhAga chahayaha maMgala maMtra hamArI Atmazuddhi kA sAdhana hotA hai / isa chaha ke varSoM meM nirantara ghUmate rahate haiN| unameM kama hai| prakAra isa maMgala mantra meM jinazAsana samAyA huA hai| isI kAla cakra kA nAma vikAsavAda tathA hrAsavAda hai| apane zadvAtmasvarUpa svabhAva ko sAdhane vAle sAdhu hote haiM, ussapiNI ke chaha vibhAgoM ke nAma haiM-suSamA-suSamA, dravya zrutajJAna kI viziSTatA ke sAtha bhAva zrutajJAna kI suSamA, suSamA-duSmA, duSamA-suSamA aura dussmaa-dussmaa| isI vizeSatA ko lie upAdhyAya hote haiM aura jo saSa meM nAyaka prakAra jaba kAla-cakra ghUmakara sukha se dukha kI ora bAtA Page #134 -------------------------------------------------------------------------- ________________ banekAnta hai, taba avasarpiNI kAla hotA hai| isake bhI chaha vibhAga bhagavAna vRSabhadeva ke eka sau putra utpanna due| unameM kie gae haiN| donoM ko milAkara eka kalpakAla banatA sabase bar3e sahayogI bharata the| unake nAma para isa deza ko hai| ina donoM kalpoM kI avadhi lAkho varSoM kI hotI hai| bhAratavarSa kahate haiN| "agnipurANa" meM bhI yahI ullekha hai isa samaya duSamA yA du:khama nAmaka pA~cavA avasarpiNI ki RSama aura marudevI ke putra bharata ke nAma se yaha kAla cala rahA hai| bhAratavarSa prasiddha huaa| "brahmaNDapurANa" aura viSNupurANa" purANoM meM prArambha ke do kAloM ko bhoga bhUmikAla meM RSama ko rAjAoM meM zreSTha, sabhI kSatriyoM kA pUrvaja kahA gayA hai| ina kAloM me Adhunika grAma- sabhyatA yA aura bharata Adi sau putro kA janaka kahA gayA hai| nagara-sabhyatA nahI thii| logo kI AvazyakatAeM binA "viSNupurANa" ke anusAra mahAtmA nAbhi aura marudevI se zrama kie kalpavRkSo se pUrNa ho jAtI thii| kalpakSa dasa atizaya kAntimAna RSabha nAmaka putra huaa| RSabha se taraha ke the-madyAMga, tUryAga, vibhUSaNAMga, sragaga, jyotiraMga, bharata kA janma huaa| ve eka sau putro me sabase bar3e the| dIpAMga, gahAMga, bhojanAMga, patrAMga aura vastrAMga / usayuga meM pitA ne vana jAte samaya rAjya bharata ko saupa diyA thaa| manuSya parivAra banA kara nahI rahatA thA / loga khetI nahIM pratApI rAjA bharata ke nAma se yaha himavarSa bhAratavarSa ke karate the| kalpavRkSoM se ghara-makAna, bhojana-vastrAdi prApta nAma se vizruta huaa| "mArkaNDepurANa" [50,39-41] me ho jAte the| bhAI-bahana kA janma yugala rUpa me hotA thaa| kahA gayA hai-sasAra se virakta hokara RSabha ne himavAna apanA aMgaThA cUsa-cUsa kara ve 46 dinoM me taruNa ho jAte parvata kI dakSiNa dizA kA bhUmi-bhAga bharata ko sauMpa diyA the| una meM paraspara anAyAsa vivAha ho jAtA thA / bhoga jo bhAratavarSa ke nAma se prasiddha ho gyaa| "kUrmapurANa" bhUmi kI yaha vyavasthA lAkhoM varSoM taka calatI hai| phira, agnipurANa, vAyumahApurANa, garuNapurANa, vArAhapurANa, tIsare kAla kI samApti hote-hote kalpavRkSoM kA prabhAva liMgapurANa tathA skandapurANa Adi meM bhI lagabhaga samAna kramazaH kSINa ho jAtA hai| rUpa se varNana milatA hai| eka dina sahasA asta hote hue sUrya tathA candra ko dekha hindU purANo meM kahIM-kahI jainadharma kI viziSTa prazasA kara loga bhayabhIta ho uThate haiM / prathama kulakara unheM graha- kI gaI hai| yahAM taka kahA gayA hai ki jainadharma sanAtana hai, nakSatroM kI jAnakArI dete haiN| isaprakAra caudaha kulakara pUjya hai, kevala jina kI hI pUjA karanI caahie| hote haiM jo AvazyakatAnusAra una saba ko zikSA dete hai| "padmapurANa" [bhUmikhanDa 37.15] me ullekha haiina kulakaroM meM antima kulakara nAbhirAya hae / nAbhirAya jinarUpa vijAnIhi satyadharma kalevaram / kA ullekha vaidika tathA zramaNa dono paramparAo ke granthoM me arhanto devatA yatra nirgrantho dRzyate guru. / samAna rUpa se milatA hai| nAbhirAya bhagavAna RSabhadeva ke dayA caiva paro dharmastatra mokSa pradRzyate / pitA tathA karmabhUmi kI vyavasthA ke sUtrAdhAra the / saskRta arthAt -jinamudrA hI satyadharma kA kalevara [zarIra] ke zabdakozoM meM yaha ullekha hai ki jisa prakAra cakra ke hai| jisake devatA ahaMnta hoM, nirgrantha jisake guru ho aura madhya meM nAbhi arthAt kIlI mukhya hotI hai, isI prakAra ve jo svayaM dayA rUpa hI hai, vahI utkRSTa dharma hai aura usase kSatriya rAjAoM meM mukhya the| unake nAma para sudIrgha mokSa kI prApti hotI hai| prAcIna kAla meM isa deza kA nAma ajanAbhavarSa thaa| "nagarapurANa" meM kahA gayA hai-kRtayuga meM daza nAbhirAya atyanta pratApI rAjA the| Age calakara unake brAhmaNoM ko bhojana karAne kA jo phala hai, kaliyuga meM vahI putra RSabha yA vRSabha Adi tIrthakara hue| RSabha ke putra phala arhantabhakta muni kA bhojana karAne kA hai| bharata cakravatI ke nAma para isa deza kA nAma bhArata varSa purANoM meM hI nahI, vedoM meM bhI jainadharma ke caubIsa pdd'aa| hindU purANoM se bhI isa tathya kI puSTi hotI hai| tIrthaMkaroM kA stavana kiyA gayA hai| "yajurveda" (a0 25, "zrImadbhAgavata" meM [5 / 4) 86meM kahA gayA hai- ma0 16, aSTa 61, a06, varga 1) meM ullekha hai Page #135 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jainadharma kI prAcInatA va aitihAsikatA "om RSabhapavitraM puruhUtamadhvazaM yajJeSu nagnaM paramaM purAtAttvika dRSTi se sindhu ghATI ke utkhanana se mAhasaMstutaM varaM zatru jayaMtaM pazurindramAhatiriti svaahaa| prApta mudrAoM tathA mUrtiyoM para aMkita vRSabha se yaha om trAtAramindra have zatramajitaM tadvaddhamAnapurahUtamindra pramANita hotA hai ki zavadharma kI bhAMti jainadharma bhI tAmra mAhariti svAhA / ......... zAntyarthamanuvidhIyate so yugIna sindhu sabhyatA ke sAtha phala rahA thaa| sindhu smAka ariSTanemiH svaahaa|" ghATI se prApta moharoM para kAyotsarga mudrA meM aMkita mUrtiyAM isame RSabhadeva, supArzvanAtha, ariSTanemi aura ThIka vaisI haiM, jaisI ki mathurA myUjiyama kI dUsarI zatI varddhamAna ina cAra tIrthaMkaroM kI pUjA kI gaI hai| "Rgveda" kI kAyotsarga mudrA me sthita RSabhadeva kI mUti hai / sindhu ke kaI mantroM meM RSabhadeva kA "vRSabha" rUpa se aura ghATI kI mUrti kI zailI isase bahuta kucha samAnatA lie neminAtha kA "ariSTanemi" zabda se stuti-gAna kiyA gayA hue hai / itihAsa ke suprasiddha vidvAn DA. rAdhAkumuda hai| isase atyanta spaSTa hai ki sAhityaka, sAMskRtika, mukarjI apanI prasiddha pustaka "hindU sabhyatA" meM likhate paurANika va aitihAsika dRSTi se jainadharma atyanta prAcIna hai-"zrI candA ne 6 anya moharo para khar3I huI mUrtiyoM kiMvA anAdi-anidhana paramparA hai| kI ora dhyAna dilAyA hai / phalaka 12 aura 118, jainadharma kA prAcIna itihAsa "kRSi ke devatAH RSabha" AkRti 7 (mArzalakRta "mohanajodar3o") kAyotsarga nAmaka se prArambha hotA hai| sRSTi ke prArambha ke dino me khetI yogAsana meM khaDe hue devatAo ko sUcita karatI hai| yaha kyo aura kaise karanI cAhie-isakA jJAna unhone samAja mudrA jaina yogiyo kI tapazcaryA meM vizeSa rUpa se milatI ko diyA thaa| unake hI samaya me agni kI utpatti huI hai, jaise mathurA sagrahAlaya meM sthApita tIrthakara zrI RSabhadeva thii| samAja-vyavasthA kI sabhI paddhatiyo kA janma unase kI mUti me / RSabha kA artha hai baila jo AdinAtha kA prArambha huaa| samAja kI sabhI maryAdAe aura niyama lakSaNa hai / muhara saMkhyA epha0 jI0 eca0 phalaka do para unhoMne banAe / unhone apanI baDI putrI brAhmI ko aThAraha akita devamUti me eka baila hI banA hai / sambhava hai yaha prakAra kI lipiyAM sikhAI, Age calakara brAhmI ke nAma RSabha kA hI pUrva rUpa ho / yadi aisA ho to zaiva dharma kI para "brAhmIlipi" pracalita huI / zrI pI0 sI0 rAya taraha jainadharma kA mUla bhI tAmrayugIna sindhu sabhyatA taka caudharI ke anusAra "jaina zAstro dvAna yaha pramANita hotA calA jAtA hai|" hai ki RSabha deva ne jainadharma kA pracAra magadha (vihAra) meM jana sAdhAraNa kA yaha bhrama hai jo yaha kahate haiM ki pASANa-yuma ke zeSa kAla me tathA kRpi-yuga ke Arambha meM jainadharma kabhI isa deza ke bAhara nahI gayA / itihAsa me kiyA thaa| usa prAcIna kAla me magadhadeza zeSa bhArata se.. isa bAta ke aneka pramANa milate haiM ki madhya eziyA se naraniyApAna kA prAcIna itihAsa lekara sudUra pUrva dezo taka jainadharma kA pracAra-prasAra rahA bhI isa bAta kA sAkSI hai / " (jainijma ina vihAra, hai| mejara janarala je phAga, karnala jemsa TAramAdi kaI prArambhika prAcyavido kA anumAna hai ki jainadharma yUropa jaina purANo ke anusAra RSabhadeva arabo (82 hajAra skenDineviyA jaise dUrastha pradezo me turkI tathA UparI madhya varSa kama lagabhaga eka sAgara) varSa pahale hue the| unakI eziyA ke kSetro taka pahuMca gayA thaa| cauthI zatI.I0pU0 pajyatA atyanta prAcIna hai / bauddha dArzanika "nyAyavindu", meM yUnAnI samrAT sikandara mahAn isa deza ke tama zilA "AryamaMjUzrImUlakalpa" Adi granthoM meM unakA sAdara ullekha se kalyANa nAmaka jaina santa ko apane sAtha bAbula taka ne kiyA gayA hai| AcArya zubhacandra svayaM "yogI-kallatara" gayA thA, jahAM una santa ne sallekhanA grahaNa kara samAdhi ke rUpa meM RSabhadeva kA smaraNa karate hai pUrvaka dehatyAga kiyA thaa| IsvI san ke prArambha meM bhar3oMca bhavanAmbhojamArtaNDaM dharmAmRtapayodharam / ke zramaNa AcArya kA roma jAnA aura vahIM samAdhi karane kA yogikalpatarUM naumi devadevaM vRSadhvaja // ullekha pAyA jAtA hai| dakSiNa evaM pUrva meM bRhattara bhArata Page #136 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 3604 ane ke siMhala, varmA, syAma, kamboja, campA, zrI vijaya, navadvIpa Adi pradezoM se isa deza kA jo sAMskRtika sambandha banA rahA hai, usake mUla me jaina vyApAriyoM evaM vidvAnoM kA yoga avazya rahA hai| samrATa azoka ke putra mahendra aura putrI saMghamitrA jaba lakA meM dharma pracAra ke lie gae, to unhoMne vahAM dekhA ki nirgrantha sagha pahale se hI usa deza me sthApita hai / pAli granthoM ke anusAra laMkA meM bauddha dharma kI sthApanA ho jAne ke pazcAta 44 I0 pUrva taka vahAM nirgranthoM ke Azrama vidyamAna the| "mahAvaMza" ke anusAra tatkAlIna rAjA ne nirgranthoM ke lie bhI Azrama banavAe / DA0 jaina * ke anusAra madhya eziyA kI pharAta nadI kI ghATI ke UparI bhAga meM eka bhAratIya upaniveza IsA pUrva dUmarI zatAbdI meM vidyamAna thA / lagabhaga pAca sau varSa pazcAt popa gregarI ne bhayakara AkramaNa karake use dhvasta kara diyA thA / anuzruti hai ki khetAna ke ukta bhAratIya upaniveza kI sthApanA kA zreya maurya samrATa azoka ke putra rAjakumAra kuNAla ko hai| vaha rAjakumAra jaina dharmAvalambI thA aura usakA hI putra prasiddha jaina samrATa samprati thA / madhya eziyA meM sambhavata yaha sarvaprathama bhAratIya upaniveza thA / phira to cauthI zatI I. ke prArambha taka kAzagara se lekara cIna kI sImA paryanta samasta pUrvI tukistAna kA prAyaH ( pR0 4 kA zeSAza) bhAga meM aneka lamUha sAmibahArI pAye jAte hai, itara dharmoM vAle nagna jaina muniyo ke prati virakti bhI pradarzita karate hai, tathAvi prAyaH sarvatra hI jainadharma, usake anuyAyI eva dharmAtana Adi alpAdhika pAye jAte rahe haiN| digambara muniyoM kA prAya nirbAdha bihAra bhI sarva hotA rahA hai| zuddha sAtvika ahiMsaka jaina vicAradhArA aura jainacaryA, vizeSakara jaina sAdhuo kI caryA ke niyamoM kI kaThoratA avazya hI jinadharma ke vyApaka pracAra meM bAdhaka rahI hai, kintu sarvopari kAraNa itara paramparAoM ke anuyAyiyoM kA dhArmika vidveSa tathA unake sattAdhArI prabhavadAtAoM dvArA kie gae bhISaNa dhArmika atyAcAra hI haiM / lakA kA vaTTagAminI, pAMDyamadurA kA sambadara, pallavakAMcI kA ayyara aura madrandra varmana rAmAnuja ke zrIvaiSNava, bAsava ke liMgAyata yA vIrava kisa kisane jainadharma kA uccheda karane ke mAnuSika prayAsa nahIM kie| anya virodhI zaktiyAM evaM vividha kAraNa bhI kArya karate rhe| yoM, lagabhaga 50 varSa pUrva sva. bra. sItala prasAda jo zaMkA gaye the, vahAM unhoMne kucha kAla nivAsa bhI kiyA thA, pUrNatayA bhAratIyakaraNa ho cukA thaa| usake dakSiNI bhAga meM zailadeza ( kAzagara), caukkuka (yArakunda), khotaga (khotana), aura canda (zAna-zAna ) nAma ke tathA uttarI bhAga meM bhasma, kuci, agni deza aura kAo caMga nAma ke bhAratIya saMskRti ke mahAna prasAra keMdra the| ina upanivezoM kI sthApanA ke pazcAta cauthI se sAtavIM zatAbdI taka lagAtAra nirdvanyo tathA bauddha bhikSuoM kA AvAgamana hotA rahA hai| kucha jaina mUrtiyAM evaM anya jaina avazeSa bhI vahAM yatra-tatra prApta hue hai / aneka prAcyavidoM evaM purAtattvajJoM kA mata hai ki prAcIna kAla meM jainadharma bhI una pradezoM meM avazya pahuMcA thaa| tibbata, kapizA (aphagAnistAna), gAndhAra (takSazilA aura kandahAra), IrAna, IrAka, araba, / turrI, madhya eziyA Adi me jainadharma ke kisI-kisI rUpa meM pahucane ke cinha prApta hote hai / itanA nahIM, cIna deza ke "tAo" Adi prAcIna dharmarUpo para jainadharma kA prabhAva lakSita hotA hai| cIna ke uttarakAlIna sAhitya para jainadharma kI chApa tathA jaina prabhAva ke sUcaka saketa milate hai / prAcIna yUnAna ke pAithAgorasa eva epoloniyasa jaise zAkAhArI va AtmavAdI dArzanikoM para bhI jainadharma kA prabhAva spaSTa rahA hai aura yaha taba taka sabhava nahI hai, jaba taka ve kisI jaina sAdhu santa ke samparka me na Ae ho| isa prakAra jainadharma kI prAcInatA va aitihAsikatA ke sUtra deza-dezAMtarI me kaI rUpoM meM upalabdha hote hai jinakA bhalIbhAMti adhyayana va vivecana isa yuga kI mukhya mAga kahI jA sakatI hai| 00 aura jainadharma eva darzana para sArvajanika bhASaNa bhI diye the| vyApArArtha bhI chuTa-puTa jaina vahAM jAte-Ate rahate hai, zAyada kucha eka vahAM basa bhI gaye hai bauddha, IsAI, musala mAnoM Adi jaisA mizana se dharma pracAra to jaino me prAya: kabhI rahA nahI vaha usakI prakRti ke anukUla nahIM hai| eka bauddha deza kA purAtatva vibhAga, vahA pratidvandvI jaina dharma kA koI purAtattva milatA bhI hai to usame ko dilacaspI kyo lene lagA -- usake kAryakarttA ImAnadAra bhI ho to anabhijJatA tathA jaina evaM bauddha paramparAo ke aneka sAdRzyoM ke kAraNa jaina purAvazeSoM ko cInhanA bhI prAyaH duSkara hai| phira prAyaH gata 2000 varSa me dhvasa hI to huA hai, koI bhI jaina nirmANa zAyada nahI huA / jo jaina avazeSa rahe bhI hoge, unheM bauddha mandiro vihAro Adi meM tathA janatA dvArA apane bhavanoM Adi meM istemAla kara liyA hogaa| isake atirikta kisI vizeSajJa TIma dvArA zrIlaMkA kA jainAvazeSo eva cinho ko khojane ke lie koI sarvekSaNa bhI nahI huA hai| isa dizA me koI Thosa prayAsa kiyA jAya to bahuta kucha sAmagrI milane kI sambhAvanA hai| 00 - Page #137 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gupta samrAT rAmagupta jainadharmAnurAgI thA ? dundanalAla jaina prinsipala guptakAla prAcIna bhAratIya itihAsa kA svarNayuga mAnA yadyapi Adhunika prasiddha itihAsakAra DA0 alTekara jAtA hai / isa taNa me candragupta prathama, samudra gupta, rAma- aura DA0 majUmadAra ne apane prasiddha graMtha "The Vakatagupta (kAcagupta) usakA bhAI candragupta dvitIya, skandagupta ka Gupta age" maiM spaSTa rUpa se niSedha kara diyA hai| Adi bar3e pratApI aura balazAlI buddhimAna zAsaka hue the| ki jaba taka isa taraha ke koI abhilekhAtmaka pramANa akele candragupta dvitIya ne hI Ane sainyabala evaM upalabdha nahIM ho jAte taba taka isa carcA ko yahI roka buddhikauzala se zako eva hUNo jaise mahAna vijetAoM ke dAta diyA jAve / saccAI to yaha hai ki zrI vizAkhadatta apane khaTTe kara die the / guptakAla apane sAhitya, saMgIta, zikSA caritranAyaka candragupta se itane adhika prabhAvita dikhAI kalA Adi kI abhivRddhi ke lie itihAsa meM vikhyAta hai| dete hai ki ve usakI chavi kI ujjavalatA taba taka nahI ubhAra pAte haiM jaba taka ki usake anuja kI hInatA na isI vaza ke sasthApaka samrATa candra gupta prathama ke putra prakaTa kara deM, isIlie sAhitya kI oTa me ve rAmagupta samrATa samudragupta ke do putra hue prathama rAmagupta jo kAtra ko kAyara aura Darapoka likha ge| gupta ke nAma se bhI prasiddha thA dvitIya candragupta dvitIya jo candragupta vikramAditya ke nAma se prasiddha huaa| isI yathArthatA yaha hai ki jaba devI dhra vasvAminI kA candra gupta kA bar3A bhAI rAmagupta ( kAcagupta ) thA svayabara huA to vaha candragupta dvitIya para Asakta thI Ljise jana zrutiyo ne itihAsa me kAyara aura Darapoka aura usI ko varaNa karanA cAhatI thI para rAjagaddI para prasiddha kara diyA aura jo zako se parAjita ho apanI patnI usa samaya rAmagupta (kAca gupta) virAjamAna thA, ataH dhra va svAminI ko zako ko samarpita karane ke lie taiyAra usakA (dha va devI) vivAha rAma gupta se kara diyA gayA, ho gayA thA para isakA anuja candragupta dvitIya yaha saba basa isI tIkhAtIkhI me rAmagupta ko badanAma karane kA kucha sahana na kara sakA aura usane guptavaza kI maryAdA avasara mila gayA aura kAlAntara meM 'devI candraguptam' sarakSaNa hedu svaya dhruvasvAminI kA rUpa dhAraNa kara zaka ke rUpa meM vizAkhadatta isa aitihAsika mUTha ko tathya ke rAja ko parAjita kiyA thA aura apane kula kI maryAdA prarvataka siddha hue| jisase rAma gupta hIna caritra aura bacAI thii| candragupta dvitIya zreSTha caritra vAlA citrita huA aura vivAha kI IrSyA se prajjavalita candragupta ne apane agraja rAmagupta ko kAyara aura Darapoka siddha karane ke pIche rAmagupta (kAcagupta) kA badha kara diyA jisase Age ke eka bar3A bhArI etihAsika SaDyantra rahA hai jo itihAsa ke lie koI pramANa hI aviziSTa na rheN| vidvAno ko aba anubhava hone lagA hai| kyoki rAmagupta kI kAyaratA va Darapokapane ko siddha karane ke lie abhI san 1950 me vidizA se prApta sikko meM rAma gupta kAI Thosa aitihAsika abhilekha upalabdha nahIM hue hai, saba kA citra akita hai aura use 'mahArAjAdhirAja' kI padavI se pahale 11 vI sadI ke prasiddha aitihAsika nATakakAra zrI se alakRta kiyA gayA hai / san 1965 meM vidizA ke vizAkhadatta ne 'devI candraguptam' nATaka likhakara isa dujanA gAMva me bulaDojara calAte hue jamIna se khadAI meM SaDyatra ko ubhArA hai / aura rAma gupta ko pRSTha bhUmi meM tIna tIrthakaro candraprabha puSpadanta aura papa prabhu kI pratidhakela diyA / mAeM upalabdha huI haiM yadyapi hama pratimAnoM meM mAMchana (cinha) Page #138 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 10, varSa 36, ki0 4 anekAnta nahIM ukere jAte the, cinha ukerane kI paramparA bAda meM uparyukta tIno mUrti lekho kI bhASA eka sI hI hai pracalita huI hai| ina tIno 'timAoM ko, jinakA mUla kevala candra prabhu bhagavAna ke mUrti lekha ko chor3akara zeSa do nimna prakAra hai, mahArAjAdhirAja zrI rAmagupta ke upadeza lekha khanDita haiM / para yaha sunizcita hai ki ye pratimAeM se golakAnta ke putra cela ne sarpasana ke ziSya aura unake mahArAjAdhirAja rAmagupta ke upadeza se pratiSThata karAI gaI praziSya dvArA pratiSThita karAI gaI thI - tIno mUrti lekha thI isase samrATa rAmagupta kA jaina dharma ke prati anurAga nimna prakAra hai : aura sadbhAva spaSTa pratIta hotA hai| ho sakatA hai jainadharma ke prati anurAga kI yaha bhAvanA vaMza paramparA me hI calI zrI candraprabhu kI pratimA A rahI ho| 1. bhagavato'rhata candraprabhasya pratimayaM kAritA gahArAjA uparyukta tathyo se samrATa rAmagupta kI hInatA eva dhirAja zrI rAmaguptena upadezAt pANipAtrika candra kAyaratA kA sarvathA niSedha ho jAtA hai / yaha to koI kSamaNAcArya kSamaNa zramaNa praNipyAcArya sarpasana kSamaNa rAjanaitika yA aitihAsika SaDyantra rahA hai jisane rAmagupta ziSyasya golakyAntya satputrasya ceralakSamaNasyati / / kI chavi dhUmila kara dI aura yaha SaDyatra 11 vI sadI ke zrI puSpadanta kI pratimA bAda pracalita huA jise paravartI vidvAno ne AMkha mIca kara svIkAra liyaa| 11 vI sadI se pUrva aisA koI 2. bhagavato'rhata. puSpadantasya prathamaya kAritA mahArAjA ullekha nahI milatA hai aura aba vidizA se prApta matiyo dhirAja thI rAmagupten upadezAt pANipAdhika candra eva sikko se isa SaDyatra kA sarvathA bhaDAphor3a hI ho kSamatAcArya kSamaNa zramaNa praziSya ..... ........ jAtA hai aura rAmagupta eka zreSTha gupta samrATa siddha hotA apUrNa / hai| niSpakSa itihAsakAroM ko isa tathya kI puSTi kara zrI padmaprabhu ko pratimA prAcIna SaDyantra kA sarvathA nirAkaraNa karanA karAnA 3. bhagavato'rhata: padmaprabhasya pratimaya kAritA mahArAjA- cAhie / itihAsa me prAya. bhUleM pracalita ho jAtI hai jo dhirAja zrI rAma guptena upadeta pANi pAvika...... kAlAntara meM spaSTa pramANa milane para sudhAra lI jAtI hai| apUrNa / ata. ina bhUla ko bhI sudhAranA caahie| uparyukta pramimAe vidizA ke saMgrahAlaya meM surakSati vizvAmanagara-zAhadarA dillI-110032 'anekAnta' ke svAmitva sambandhI vivaraNa prakAzana sthAna-vIra sevA mandira, 21 darayAgaja, naI dillI-2 prakAzaka-vIra sevA mandira ke nimitta zrI ratnatrayadhArI jaina, 8 janapatha lena, naI dillI rASTrIyatA-bhAratIya prakAzana avadhi-traimAsika sampAdaka-zrI papracandra zAstrI, vIra sevA mandira 21 dariyAgaMja, naI dillI-2 rASTrIyatA-bhAratIya svAmitva-vIra sevA mandira 21, dariyAgaMja, naI dillI-2 maiM ratnatrayadhArI jaina, etad dvArA ghoSita karatA hUM ki merI pUrNa jAnakArI evaM vizvAsa ke anusAra uparyukta vivaraNa satya hai| ratnatrayaSArI jaina prakAzaka - Page #139 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kSaNabhaMgavAda aura anekAnta azokakumAra jaina ema0 e0, zAstrI kSaNabhaMgavAda bauddhadarzana kA sabase bar3A siddhAnta hai| vastu na to yugapad artha kriyA karatI hai ora na krama se / saMsAra ke samasta padArtha kSaNika haiM ve pratikSaNa badalate rahate nitya vastu yadi yugapad artha kriyA karatI hai to saMsAra ke haiM, vizva meM kucha bhI sthira nahI hai, cAro ora parivartana samasta padArthoM ko eka sAtha, eka samaya meM hI utsanna hI parivartana dRSTigocara hotA hai, hameM apane zarIra para hI ho jAnA cAhie aura aimA hone para Age ke samaya meM vizvAsa nahIM hai, jIvana kA koI ThikAnA nahIM hai, inyAdi ninya vastu ko kucha bhI kAma karane ko zeSa nahI bcegaa| bhAvanAo ke kAraNa kSaNabhagavAda kA AvirbhAva huA hai| ata. vaha artha kriyA ke abhAva me avastu ho jaaygii| isa vaise to pratyeka darzana (bhaga) nAza ko mAnatA hai, kintu prakAra nitya me yugapad artha kriyA nahIM banatI hai| nitya bauddha darzana kI yaha vizeSatA hai ki koI bhI vastu eka kSaNa vastu krama se bhI artha kriyA nahIM kara sakatI to yaha prazna hI ThaharatI hai aura dUsare kSaNa me vaha vahI nahI rahatI, kintu upasthita hotA hai ki mahakArI kAraNa usame kucha vizeSatA dUsarI ho jAtI hai arthAt vastu kA pratyeka kSaNa me svA. utpanna karate hai yA nahI ? yadi sahakArI kAraNa nitya meM bhAvika nAza hotA rahatA hai / tarka ke AdhAra para kSaNi- kucha vizeSatA utpanna karate hai to vaha nitya nahIM raha katva kI siddhi isa prakAra kI gaI hai-'sarva kSaNika satvAta' sakatI aura yadi sahakArI kAraNa nitya meM kucha bhI arthAta saba padArtha kSaNika hai, sat hone se / sat vaha hai jo vizeSatA utpanna nahIM karate to sahakArI kAraNo ke milane arya kriyA (kucha kAma) kre|' bauddha kaha rahe haiM ki isa DhaMga para bhI vaha pahale kI taraha kArya nahIM kara skegii| dUsarI kI kaI vyAptiyAM banI huI hai ki jo jo sat hai ve sabhI bAta yaha bhI hai ki nitya svayaM samartha hai ata: use sahakArI kSaNika haiM arthAt nitya nahI hai athavA jo jo sat hai kAraNo kI koI apekSA bhI nahI hogI phira kyoM na bar3ha vaha sabhI prakAroM karake eka dUsare se vilakSaNa haiM arthAt eka gamaya me hI saba kAma kara degii| isa prakAra nitya koI bhI kisI ke sadRza nahIM hai / usase atirikta anya padArtha me na no yugapad artha kiyA ho sakatI hai aura na sthAnoM meM satapane kA vyAghAta ho jAne se artha kriyA kI krama se / artha kriyA ke abhAva me vaha sat bhI nahI kahalA kSati hai / sampUrNa sat padArtha kSaNa me samUla cUla nAza ho sakatA isalie jo gan hai vaha niyama se kSaNika haiN| jAnA svabhAva vAle hai yAnI eka kSaNa me hI utpana hokara kSaNika hI artha kriyA karatA hai| yahI kSaNabhagavAda hai| AtmalAbha karate hue dvitIya kSaNa meM binA kAraNa hI vana kSaNabhaga ke kAraNa hI bojana vinAza ko nitaka mAnatA ko prApta ho jAte haiM tathA pratikSaNa navIna-navIna utpanna ho hai| pratyeka kSaNa me cinAza daya hotA hai kisI dUsare ke rahe padArtha sarva hI prakAroM se paraspara me vilakSaNa hai| koI dvArA nhii|' ghaTa kA jo vinAza daNDa ke dvArA hotA mA kisI ke sadRza nahI / sUrya candramA, AtmA, marvajJapratyakSa, dekhA jAtA hai vaha ghaTa kA vinAza nahI, kintu kapAla kI paramAtmA Adi padArthoM ke bhI uttara-uttara hone vAle utpatti hai| asaMkhya pariNAma sadaza nahIM haiM, vibhinna hai, isa prakAra, uttarapakSa- baudoM ve namAra sarvapadArtha kSaNika boTa mAnate haiN| aba yaha dekhanA hai ki artha ki nima ko pI padArtha dokSaNa nahI hantA, eka kSaNa hI padArtha padArtha meM ho sakatI hai yA nahI / rauddha darzana kA kahanA ki kA astitva mAnA hai| isa prakAra kA anityatvakAnta nitya vasta meM artha kriyA ho hI nahI sakatI kI ki niya pratyakSa se mizanahI hotA hai| prarakSa se to sthira artha Page #140 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12, barSa 10 banekA kI pratipatti hotI hai bauddha yadi anityatvaikAnta kI siddhi nyAzraya doSa AtA hai kyoMki avinAbhAva kA jJAna ho anumAna se karanA cAheM to bauddhoM ke yahA~ anumAna bhI jAne para anumAna hogA aura anumAna ke utpanna hone para nahIM bana sakatA hai| sAdhya aura sAdhana meM avinAbhAva avinAbhAva kA jJAna hogaa| isa prakAra baukhoM ke yahAM sambandha kA jJAna hone para sAdhana ke jJAna se jo sAdhya kisI bhI pramANa se avinAbhAva kA jJAna na ho sakane ke kA jJAna hotA hai vaha nuamAna hai| ghUma sAdhana hai aura kAraNa anumAna pramANa siddha nahIM hotA hai isalie anumAna vahni sAdhya hai| unameM asA jJAna karanA ki jahA~-jahA~ pramANa se bhI anityatvakAnta kI siddhi nahI hotI hai| dhama hotA hai vahA~-vahA~ vahni hotI hai aura jahA~ vahni kSaNikAtmabAda me hetu banatA hI nahIM hai kyoki hetu nahI hotI vahAM dhUma bhI nahI hotA isa prakAra ke jJAna kA kA hI ko yadi sat rUpa mAnA jAya-sat rUpa hI pUrvacittakSaNa nAma avinAbhAva kA jJAna hai| ghUma aura vahni meM avi- uttaracittakSaNa kA deta hai aimA svIkAra kiyA jAya to nAbhAva kA jJAna ho jAne para parvata meM dhUma ko dekhakara isase vibhava kA prasaMga AtA hai arthAt ekakSaNavartI citta vahikA jJAna karanA anumAna hai kintu bauddhoM ke yahAM meM cittAntara kI utpatti hone para usa cittAntara ke kArya avinAbhAva kA zAna kisI pramANa se nahIM ho sakatA hai| kI bhI usI kSaNa utpatti hogI aura isa taraha sakalacitta pratyakSa se to sAdhya aura sAdhana meM avinAbhAba kA jJAna aura cattakSaNo ke ekakSaNavartI ho jAne para sakala jagata ho nahI sakatA kyo ki bauddha pratyakSa ko nirvikalpaka vyAparIcita prakAro kI yagapata miti ii (anizcayAtmaka) mAnate haiM / nirvikalpaka pratyakSa ke dvArA hone se jise kSaNika kahA jAtA hai vaha vibhutva rUpa hI hai, avinAbhAva kA jJAna kaise saMbhava ho sakatA hai / jo kisI sarva vyApaka hI hai yaha kaise nivAraNa kiyA jA sakatA hai| bAta kA nizcaya hI nahIM karatA / vaha avinayabhAva ko isake sivAya ekakSaNavartI sat citta ke pUrvakAla tathA kaise jaanegaa| nirvikalpaka pratyakSa ke bAda eka savikalpaka uttarakAla me jagata cittazUnya ThaharatA hai aura santAna pratyakSa bhI hotA hai jisako bauddha bhrAnta mAnate haiN| vaha bhI nirvANarUpa jo vibhavamokSa hai vaha sabake anupAya (binA avinayabhAva kA jJAna nahIM kara sakatA / kyoMki usakA prayatna ke hI) siDa hotA hai aura isalie sat hetu nahIM viSaya bhI vahI hai jo nirvikalpaka kA viSaya hai jaba nirvi. banatA (isa doSa se bacane ke lie) yadi hetu ko asat hI kalpaka avinAbhAva ko nahIM jAnatA hai to savikalpaka ko kahA jAya to akasmAt vinA kisI kAraNa ke hI) kAryokaise jAna sakatA hai| dUsarI bAta yaha bhI hai ki pratyakSa tpatti kA prasaga AyegA aura isalie asat hetu bhI nahIM pAsa ke artha ko hI jAnatA hai| usameM itanI samarthya nahIM bntaa| yadi padArtha ko pralayasvabhAvarUpa Akasmika mAnA hai ki vaha saMsAra ke samasta sAdhya ora sAdhanoM kA jJAna jAya-yaha kahA jAya ki jisa prakAra bauddha matAnusAra kara sake ataH pratyakSa ke dvArA abinAbhAva kA jJAna sabhava binA kisI dUsare kAraNa ke hI pralaya (vinAza) Akasmika nahI hai| hotA hai, padArtha pralayasvabhAvarUpa hai usI prakAra kArya kA anumAna ke dvArA bhI avinAbhAva kA jJAna saMbhava nahI utpAdana bhI binA kAraNa ke hI Akasmika hotA hai to hai 'parvato'yaM vahnimAna dhUmavatvAt' isa anubhAna me jo isase kRtakarma ke bhoga kA praNAza ThaharegA-pUrvacitta na jA avinAbhAva hai umakA jJAna isI anumAna se hogA yA zubha athavA azubha karma kiye usake phala kA bhogI vaha na dUsare anumAna se yadi dUsare anumAna se isa anumAna ke rahegA aura isase kiye hue karma ko karane vAle ke lie avinAbhAva kA jAna hogA to dUsare anumAna meM avinaya- niSphala kahanA hogA aura akRta karma ke phala ko bhogane bhAva kA jJAna jIsare se aura tIsare meM avinAbhAva kA kA prasaga AyagA jisa uttarabhAvI citta ne karma kiyA hI zAna cauthe "numAna se hogA isa prakAra anavasthA dUSaNa nahI use apane pUrvacitta dvArA kiye huye karma kA phala yA jAtA hai| yadi isI anumAna se isa ajJAna ke avi- bhoganA par3egA kyoMki kSaNikAtmavAda me koI bhI karma kI nAbhAva kA jJAna kiyA jAtA hai to aisA mAnane meM anyo- kartA citta uttarakSaNa meM avasthita nahIM rahatA kinta kara Page #141 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sapanaMgavAra aura makAnta kI paramparA calatI hai| sAtha hI karma bhI asaMvetita-avi- sAra do vastueM eka hI jJAna kA viSaya ho nahIM sktii| cArita TaharegA, kyoMki jisa citta ne kArya karane kA eka hI kSaNa taka Thaharane vAle aura aMzo se rahita nirAtma vicAra kiyA usakA usI kSaNa niranvaya vinAza ho jAne bhAva meM bhI krama aura yomapaca nahIM Thaharate haiM tathA apane se aura vicAra na karane vAle uttaravartI citta ke dvArA artha kriyA bhI nahI hotI hai arthAt kUTastha ke samAna ni:usake sampanna hone se use uttaravartI citta kA avicArita svabhAva kSaNika padArtha me bhI kama aura yogAdya tathA kArya hI kahanA hogaa| padArtha ke pralaya svabhAvarUpa kSaNika arthakriyA kA honA viruddha ho rahe haiM kyoMki ye anekahone para koI mArga bhI yukta nahI rhegaa| kSaNika eka dharmAtmaka padArtha meM pAye jAte haiM jisa kAraNa vaha boDoM kA citta meM bandha aura mokSa bhI nahI bnte|' zAstA aura satva hetu vipakSa meM vRtti hone se anaikAntika (vyabhicArI) ziSyAdi ke svabhAva-svarUpa kI bhI koI vyavasthA nahIM hai arthAt ekAnta sAdhyavAda se viparIta meM vRtti kara rahA bntii| vaha hetu viruddha hai| bauddhoM kI yaha kalpanA bhI ucita nahI jAna par3atI sabhI prakAra mUla se hI dUsare kSaNa me nAza hone vAle padArtha me vAstavika rUpa se krama aura akrama nahI banate ki aneka vastuyeM eka hI kArya ko janma dene meM samartha haiM kyoMki ina aneka vastuoM meM anekatA rahatI hai jaba ki haiN| krama to kAlAntarasthAyI padArtha meM banatA hai aura isa anekatA kA prastuta kAryagata ekatA ke sApa virodha akrama yAnI eka sAtha kaI kAryoM kA karanA bhI kucha dera hai| kAraNa sAmagrI kI agabhUta sabhI vastuoM para nirbhara taka Thaharane vAle padArtha me sambhavatA hai| tisa kAraNa rahate hue astitva meM Ane vAlA kArya eka kaise kahA jA akrama ke asambhava hone para jJAnamAtra ho jAnA isa apanI sakatA hai kyoki eka vastu vaha hotI hai jisame eka sva nija kI arthakriyA kI bhI bhalA kaise vyabasthA ho sakegI? bhAvatA rahatI hai jaba ki aneka bastuo se utpanna hone jisase ki usa sarvathA kSaNika se nivRtti ko prApta ho rahA vAlI vastu meM ekasvabhAvatA raha nahIM sktii| kAraNa- sattA sasva hetu anekAntasvarUpa kathaMcit kSaNika padArtha me sAmagrI kI aMgabhUta vastue~ aneka isIlie haiM ki unake sthiti ko prApta karake usa kSaNikapana se viruva nahIM svabhAva paraspara bhinna hai aisI dazA meM inhIM (aneka) hotaa|" satva hetu se kathacit kSaNikapana aura nyAre-nyAre vastuoM kI sAmathyaM ke phalasvarUpa utpanna hone vAlI vastu padAthoM meM kathaMcit sadRzyapanA siddha ho jAne se nirvAdha ho ekarUpa kaise ho sakatI hai| jo kArya ekavastu kI sAmathya gaI sadRzapana aura ekapana ko viSaya karane vAlI pratyake phalasvarUpa utpanna hotA hai vaha kisI dUsarI vastu se bhizA nAma kI pratIti padArthoM ke sarvathA nityapana athavA bhI utpanna ho yaha saMbhava nahI; kyoMki usa dazA meM ukta kSaNikapana ke ekAnta ko naSTa kara detI hai aura padArthoM do vastuyeM paraspara abhinna ho jAyeMgI aura yadi ye vastuyeM ko utpAda, vyaya, dhauvyarUpa pariNAma kA sAdhana karA detI paraspara bhinna raheMgI to yaha kArya bhI do rUpoM vAlA ho hai| aise anekAntarUpa aura pariNAmI usa padArtha meM bhalA jaaegaa| kinhIM vastuoM ke sambandha meM yaha kahanA ki vaha pratyabhijJAna kaise nahIM hogA ? arthAt avazya hogaa| kasI kArya vizeSa ko janma dene meM ve sabhI samartha tabhI pariNAma nahI hone vAle kUTastha aura niraza ekAnta raktasaMgata hai jaba iname se pratyeka vastu ukta kAryako aNika padArthoM kI siddhi nahIM ho sakI hai| kathaMcit nitya, janma dene meM samartha ho kyoMki sabakI sAmarthya 'pratyeka kI pariNAmI, anekadharmAtmaka vastubhUta artha me pratyabhijJAna sAmarthya ke binA sabhava nhii| do vastuoM ko eka hI pramANa kA viSayapanA hai|" jJAna kA viSaya banAye binA unake bIca kAryakAraNabhAva kI kalpanA karanA yuktisagata nahIM lekina boDoM ke anu nikaTa jaina mandira, bijanaura (u0 pra0) Page #142 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 14, 36 ki04 saMdarbha-sUcI 1.artha kriyA sAmarthya lakSaNatvAd vastunaH / bAkasmike'yaM pralayasvabhAve mAgoM na -nyAyavindu pR0 17 yuktI vadhakazca na syAt // 2. patsatatsarva maNikaM sarvava vilakSaNaM / -yuktyanuzAsana 14 tato'nyatra pratISAtAtmatvasyAkriyAkSateH // 8. vahI-.15 arthakriyA kSatistatrakramavRttivirodhataH / 9. vahI-17 tadvirodhastato naM zasyAnyApekSA vidhAtataH / / itIya vyApakA dRSTinityatvaM haMti vastunaH / 10. prabhUtAnAM ca naikatra sAdhvI sAmarthyakalpanA / sAdRzyaM ca tataH saMjJA bAdhikesyapi durghaTam // teSAM prabhuta bhAvena tadekatva virodhataH / / kSaNapradhvaMsinaH saMtaH sarvathaiva vilakSaNaH / tAna zeSAn pratItyeha bhavadekaM kathaM bhavet / iti vyApterasiddhatvAdaprakRpTArthazakinAm // ekasvabhAvamekaM yat tattu nAnekabhAvataH // tatvArtha zloka vArtikAlakAra, tR0 khaMDa pR. 230-32 yato bhinnasvabhAvatve sati teSAmanekataH / 3. tasmAdanazvaratve kadAcidapi nAzAyogAta, dRSTatvAcca tAvat sAmarthyajatve ca kutastasyakarUpatA // yajjAyate pratItyaka sAmarthya nAnyato hi tat / nAzasya, nazvarameva tadvastu svahetorupajAtamaGgI kartavyam / tasmAdutpannamAtrameva vinazyati utpatti kSaNa tayorabhinnatApatte de bhedastayorapi / evaM satvAt / -tarkabhASA pR0 16 pratyekaM tasya sadbhAve yuktAyuktaevabhAvatA / 4. pro. udayacanda jaina : AptamImAMsA-tatvadIpikA na hi tatsarvaM sAmarthya tatpratyekatvabarjitam / / ubhayograhaNabhAve na tathAbhAvakalpanam / pu. 30 / tayonyAyya na caikena dvayorgrahaNamasti vaH // 5. pro. udayacanda jaina : AptamImAMsA tatvadIpikA haribhadra : zAstravArtAsamuccaya 306, 300, 308, pR. 26-60 / 306, 311, 321 / 6. naivAsti hetu: kSaNikAtmavAde, na sannamanvA vibhavAdakasmAt / 11. kSaNike'pi virudhyete bhAdenaze krmaakrmii| nAzovaryakakSaNatA ca duSTA, svArtha kriyA ca satvaM ca tato'nekAntavRttitat // 7 // tatvArtha zlokavAtikAlaMkAra pR0 233-34 tR0 khaDa santAna-bhinna kSaNayorabhAvAt // -yuktyanuzAsana 13 12 nihaMti sarvathaikAMta sAdhyetpariNAmina / 7. kRtapraNAzAkRtakarmabhogo syAtAma bhavettama na bhAve tatpratyabhijJA kathaMcana // 7 // saJcetitakarma ca syAt / tatvArtha zloka vArtikAlaMkAra pR0 234 khaNDa merA yaha vRr3hatama vizvAsa ho gayA hai ki panika varga ne paMDita varga ko bilkula hI parAjita kara diyA hai| yadi unako koI bAta apanI prakRti ke anakala na ruce taba ve zIghra hI zAstra vihita padArtha ko bhI pragyA kahalAne kI ceSTA karate haiN| -varNIvAraNI 20-6-1951 Page #143 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gatAMka se Age: pAvArya kundakunda kI jaina darzana ko dena DO lAlacanda jaina, vaizAlI 4. atlA ke tIna bheda : baharAtmA, antarAmA abyAbAdha, anindriya, anupama, pApa-puNya se yukta, punarAgamana aura paramAtmA se rahina, nitya, acala aura anAlamba hai| AcArya kundaAcArya kundakunda ke mosvAhur3a (mokSaprAbhUta) me kunda ke pUrva AtmA ke uparyukta tIna bhedoM kA nirUpaNa AtmA ke tIna bheda upalabdha hote haiM -bahirAtmA, anta. AcArAMgAdi aga sAhitya meM bhI upalabdha nahI hotA hai| rAtmA aura prmaatmaa|' atmA ke isa prakAra ke bheda kunda- 5. trividha cetanA kundAcArya ke pUrvavartI jaina vADmaya me dRSTi gocara nahI AtmA cetanA rUpa he arthAt cetanA AtmA kA svarUpa hote hai / ataH yaha bhI unakI eka abhUtapUrva dena hai| kunda- hai| cetanA ko anubhUti, upalabdhi aura vedanA bhI kahate haiM kundAcArya ke uttaravartI AcAryoM ne inakA anukaraNa kara AcArya kundakunda ne tIna prakAra kI cetanA kA ullekha AtmA ke uparyukta bhedo kA vivecana kiyA hai| kiyA hai| cetanA ke isa prakAra ke bhedo kA ullekha ardhabahirAtmA kA svarUpa.-indriyo ko AtmA mAgadhI Agama meM upalabdha nahIM hai| AcArya ne batalAyA mAnanA bahirAtmA hai| bAhya padArthoM meM jisakA mana hai ki AtpA pariNAmI hai aura vaha cetanA rUpa pariNamana Asakta hai, indriyarUpI dvAra se jo apane svarUpa se bhraSTa karatA hai| isa dRSTi se cetanA nimnAkita tIna prakAra (cyuta) ho gayA hai, jo apane zarIra ko AtmA mAnanA hai kI hai| - aura usakA dhyAna karatA hai, aimA mUDha dRSTi vAlA bahi- 1) jJAna cetanA, 2) karma cetanA, aura 3) karmaphala rAtmA kahalAtA hai| jo Avazyaka karma ma rahita hai, anta batanA / jalpa aura bAhmajalpa me vartatA hai aura na rahita hai vaha sva-para bhedapUrvaka jIvAdi padArthoM ko jAnanA arthAt bahirAtmA hai|' jJAnabhAva rUpa pariNamana karanA jJAna cetanA hai| AtmA ne antarAtmA-jo AtmA kA sakalpa karatA hai, Avazyaka (zubha-azubha kArya karate samaya) jo bhAva kie hai vaha bhAvakama se yukta, jo jalpo meM vartatA hai, dharma-dhyAna aura zukla- karma hai, jo aneka prakAra ke haiN| ise karma cetanA kahate haiM, dhyAna me pariNata hai vaha antarAtmA kahalAtA hai| karmajanya sukha-dukha kA anubhava karanA karmaphala cetanA hai|" paramAtmA-jo AtmA karma kalaka se vimukta hai, maila cetanA kI apekSA sampUrNa jIvarAzi uparyukta tIna zarIra aura indriyo se rahita hai, kevalajJAnamaya hai, vizuddha bhAgoM meM vibhAjita hai|" jinake jJAnAvaraNAdi samasta karma hai, paramapada me sthita hai, parama jina hai, mokSa dene vAlA naSTa ho gaye hai aura jo pramukha rUpa se jJAnarUpa pariNamana avinAzI siddha hai, samasta doSoM se rahita hai, kevala zAna karate haiM unake jJAnacetanA hotI hai| yaha cetanA kevalajJAnI Adi parama vaibhava se yukta hai paramAtmA kahalAtA hai| aura siddhoM ke hotI hai| paramAtmA jJAnI, ziva, parameSThi, sarvajJa, viSNu catumuMkha jo jIva pramukha rUpa se kevala karma-phalo kA anubhava tathA buddha bhI kahalAtA hai| paramatattva janma, jarA aura karate haiM ve karma-phala cetanA yukta jIva kahalAte hai / pRthvI. Na se rahita hai, utkRSTa, aSTakarmoM se vajita, zuddha jJAnAdi kAya Adi sthAvara jIvoM ke karmaphala cetanA hotI hai| do cAra guNa rUpa svabhAva vAlA, akSaya, avinAzI, acheya, indriyAdi sa jIvo ke karmacetanA hotI hai| Page #144 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 16 barSa 36, ki04 anekAnta 6. upayogavAda rakhatA hai usake zubhopayoga hotA hai|" yaha upayoga caturthaAcArya kundakunda ke pravacanasAra ke jJAnAdhikAra meM guNasthAna se chaThe guNasthAna taka ke jIvoM ke tAratamyarUpa upayoga siddhAnta kA jo vivecana milatA hai vaha AcArI- se hotA hai / zubhopayoga se puNya kA saMcaya hotA hai| gAdi AgamoM meM dRSTigocara nahIM hotA hai| cetanA kI zabhogyoga ka. phala pariNati vizeSa upayoga kahalAtA hai| upayoga caitanya ko zubhAMpayoga ke prabhAva se zubhopayogI jIva uttama tiryaca choDakara anyatra nahI rahatA isalie upayoga caitanya kA uttama manuSya tathA uttama deva hotA hai aura Ayu paryanta anvayI pariNAma kahalAtA hai / AcArya kundakunda ne Agama aneka prakAra ke uttama sukhoM ko bhogatA hai|" AcArya ne granthoM kI taraha AtmA ko upayoga svarUpa aura jJAna-darzana yaha bhI kahA ki zubhopayoga se yukta AtmA ko svarga ke rUpa batalAyA hai| lekina AcArya kundakunda ne AtmA ke sakhoM kI prApti hotI hai| pariNamana kI apekSA upayoga ke tIna bheda batalAye hai" azubhogyoga (1) azubhopayoga, (2) zubhopayoga, (3) zuddhopayoga / azubhopayoga azubha-bhAvo arthAt moha, dveSa aura aprapacAstikAya aura bhAva pAhur3a me unhoMne batalAyA hai ki zasta rAga se hotA hai| indriya viSaya sparzanAdi aura bhAva tIna prakAra ke hote hai-(1) zubha, (2) azubha aura krodhAdi kaSAya me pariNata honA, mithyA zAstra sunanA, para ke lie iSTa kAma bhoga kI cintA se yukta honA, dRSToM zubha azubha anuSThAnoM ke karane se kramaza. zubha bhAva kI saMgata karanA, aura ducaryA karanA arthAt paranindA aura azubha bhAva hote haiN| jaba AtmA zubha aura azubha karanA, hiMsAdi pApa karane me ugra honA aura unmArgI anuSThAno ke vikalpoM se rahita nirvikalpa rUpa ho jAtA honA arthAt sarvajJa kathita mArga se ulTe mArga ko apanAnA hai to usake zuddha bhAva hotA hai / ata: zubha bhAva rUpa se azubhopayoga kahalAtA hai|" pariNamana karane se AtmA zubhopayogI, azubha bhAva se yukta azubhopayoga azubha pariNAmo se hotA hai| ata: yaha hone se azubhopayoga vAlA aura zuddha bhAvo se yukta hone se pApa kA kAraNa hai|" azubhopayoga se yukta AtmA kumanuSya AtmA zuddhopayogI kahalAtA haiN|" zubha, azubha aura zuddha tiryaca aura nArakI hokara ananta dukho se dukhita hokara rUpa anuSThAna karane se hone vAle zubhopayoga, azubhopayoga sasAra meM bhramaNa karatA rahatA hai|" pravacanasAra ke TIkA. aura zuddhopayoga ke svarUpa, unake phala aura heya-upAdeva kA kAra ke anusAra mithyAtva, sAsAdana aura mizra ke guNasUkSma aura vizada vivecana pravacanasAra meM upalabdha hai| sthAnoM ke jIvo ke azubhopayoga hotA hai|" 1. zubhopayoga prazasta rAga zubha bhAva kahanAtA hai| pavAstikAya meM zabhApayoga aura prazamorayoga meM antara arahanta siddha aura sAdhuzro me bhakti rakhanA zubha rAga rUpa azabhopayoga aura zubhopayoga dono azuddha ariNAmo dharma meM pravRtti honA tayA guruoM ke anukUla calanA prazasta se hote hai isalie ye donoM azuddhopayoga kahalAte haiN| rAga kahA hai| ata. prazastarAga se yukta honA zubhopayoga lekina zubhopayoga puNya kA kAraNa hai aura isase indra, narendra kahalAtA hai| pravacanasAra meM unhoMne zubhopayoga kA lakSaNa cakravartI eva svoM ke sukho taka upalabdhi ho sakatI hai| batalAte hue kahA hai ki deva, zAstra, guru kI pUjA karanA, kyoki zubhopayoga zubha anuSThAnoM se hotA hai / ataH vyavahAra dAna denA, ahiMsAdi pAMca mahAvrata, guNavrata aura zikSAvrata naya kI apekSA dharma hai| isalie zubhopayoga upAdeya hai| kA nidoSa rUpa se pAlana karanA, upavAsa Adi karanA isake viparIta azubhopayoga azubha azubha anuSThAnoM ke zubhopayoga kahalAtA hai|"sheyaadhikaar meM bhI kahA hai ki karane se hotA hai| isalie yaha eka mAtra duHkha kA kAraNa jo marahanta ko jAnatA hai, siddhoM tathA anagAroM arthAt hai| vyavahAra naya kI dRSTi se bhI dharma kA aMza na hone ke muniyoM ke prati zrayA karatA hai aura jIvoM meM anukampA kAraNa sarvathA heya hai|" Page #145 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAcArya kunakunda kI na barzana ko dena zuyopayoga zuddhopayoga hI upAdeya hai ___ apane zuddha svarUpa meM sthita rahanA zukhopayoga hai| yadyapi azubhopayoga kI apekSA zubhopayoga upAdeya hai| zubhopayoga aura azubhopayoga se rahita nirvikalpa sthiti lekina zubhopayoga bhI saMsAra kA kAraNabhUta hone ke kAraNa zuddhopayogI kI hai| jisa samaya jIva para-padArthoM meM na rAga zubhopayoga bhI chor3ane yogya hai| zubhopayoga puNya utpanna karatA hai aura na deSa karatA hai arthAt usase sarvathA udAsIna karatA hai, puNya sone kI ber3I ke samAna hai, jo jIva ko ho jAtA hai| aura nirvikalpa hokara zuddha AtmA kA bandhana meM bAMdhatA hai|" ataH yaha mokSa kA sAkSAt kAraNa cintana karane lagatA hai| yaha moha-zobha-vihIna AtmA kI nahA hai|" azubhopayoga kI taraha zubhopayoga se bhI svAbhA sAmya avasthA hI zuddhopayoga hai| kahA bhI hai-"azubha vika sukha kI prApti nahIM hotii| isake viparIta zubhopayoga se rahita aura zubhopayoga meM rAga na rakhane vAlA yogajanya sukha indriyajanya, parAdhIna, bAdhAyukta, karma-bandhana (azubhayoga aura zubhopayoga se rahita) aura zubha evaM azubha kA kAraNa, kSayika aura viSama hone se duHkha rUpa hI honA padArthoM meM madhyastha sva-para-vivekI jIva jJAna svarUpa zuddha hai|" zubhopayogI viSayoM meM tRSNA rakhatA huA unameM ramaNa AtmA kA anubhava karatA hai|" karate haiM / viSaya-janya sukhAbhAsa hai sukha nahIM / anaH manuSya zuddhopayoga ko padmanandi ne sAmya, svasvAsthya, samAdhi tiryaca, nArakI aura deva sabhI dehajanya duHkhoM se pIr3ita rahate haiN| ata: zubhopayoga bhI azubhopayoga kI taraha tyAgane yoga, cittanirodha kahA hai|" jayasena ne pravacanasAra kI tAtparya-vRtti meM utsarga mArga, nizcaya naya, sarvaparityAga, yogya hai zuddhopayoga se zarIrajanya dukha nahIM hote haiM aura saMyama, vItarAga cAritra aura zuddhopayoga ko ekArthaka kahA svAbhAvika sukha milatA hai, saMvara evaM mokSa kA sAkSAt hai|" ata: zuddhopayogI vaha kahalAtA hai jisane samasta kAraNa hai|" isalie yaha upAdeya hai / yahI kAraNa hai ki AcArya ne saMsArI jIvoM ko zuddhopayoga grahaNa karane kI zAstroM kA bhalIbhAMtipUrvaka adhyayana kara liyA hai, saMyama preraNA dI hai| aura tapa se yukta hai, vItarAga hai aura sukha-dukha meM samabhAva rakhatA hai|" zAna-vimarza AcArya kundakunda ke granthoM meM jJAna mImAMsA bahuta hI zuddhopayogakA phala mahattvapUrNa mAnI gaI hai| pravacanasAra, paMcAstikAya Adi zuddhopayoga yukta AtmA ko nirvANa kA sukha miltaa| AdhyAtmika granyoM meM jJAna jIva kA svarUpa, svabhAva aura hai| kyoMki zukhopayoga puNya-pApa kA kAraNa nahIM haiN| sAra batalAyA gayA hai| jo jAnatA hai vaha jJAna hai / zAna nirvANa sukha kI vizeSatA hai ki vaha sAtizaya, Atma- ke dvArA hI samasta padArthoM ko jAna sakate haiM / padArthoM kA janya, viSayAtIta, anupameya, ananta aura nirantara bAdhA- jJAna ho jAne para hI mokSamArga ke lakSabhUta zuddha AtmA kI rahita hotA haiN| prApti ho sakatI hai|"shaan sarvavyApaka sva-para prakAzaka zuddhopayoga apramatta nAmaka sAtaveM guNasthAna se kSINa rUpa kahA gayA hai| kaSAya nAmaka bArahaveM guNa-sthAna taka ke jIvoM ke tAratamya jJAna ke meva rUpa se hotA hai| saMyoga kevalI aura ayogakevalIjina AcArya kundakunda ne zuddhajJAna kevalajJAna ko prApta honA zuddhopayoga kA phala hai| zukhopayoga ke prabhAva se karanA jIvana kA lakSya batalAyA hai| yaha sAmAnya jJAna AtmA ke zAnAvaraNAdi ghAtiyA karmoM kA bhaya ho jAne se karma kI apekSA mATha prakAra kA batalAyA haizuddhopayogI ke kevalajJAna ho jAtA hai / ataH vaha kevalI mAbhinibodha, zruta, avadhi, manaHparyaya, kevalajJAna, kahalAne lagatA hai| kevalI tIna kAlavI samasta dravyoM kumatijJAna, kuzruta aura vibhaMgajJAna / aura unakI paryAyoM ko jAnane lagatA hai isalie vaha sarvajJa svabhAvamAna aura vibhAvajJAna kahalAne lagatA hai|" ardhamAgadhI bAgamoM meM svabhAvajJAna aura vibhAvajJAna Page #146 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1816 ki.4 anekAnta kI carcA upalabdha nahI hai| jJAna ko svabhAvajJAna aura sva-prakAzaka mAnakara AtmA ko sva-para prakAzaka mAnanA vibhAvajJAna ina do nikAyo meM vibhAjita kara janadarzana ko ThIka nahI hai| kyoki aisI mAnyatA me nimnAkita doSa apUrva cintana pradAna kiyA hai|"prvcnsaar me jisa kevala Ate haiMzAna ko kSAyikajJAna kahA gayA hai vahI niyamasAra meM sva- 1-zAna ko paraprakAzaka aura darzana ko svaprakAzaka bhAvajJAna hai| vibhAva jJAna ko puna. do bhAgoM meM vibhAjita mAnane se jJAna aura darzana bhinna-bhinna ho jAyege / kyoki kiyA hai-samyagjJAna aura mithyAjJAna / 2 darzana para-dravya ko nahI jaanegaa| samyagjJAna 2-dUsarA doSa yaha hai ki darzana AtmA se bhinna AcArya ne saMzaya, viparyaya aura anadhyavasAya rahita jJAna siddha hogA kyoMki AtmA para kA bhI prakAzaka hai lekina ko samyagjJAna kaha kara mati Adi cAra jJAnoM ko samya- darzana para-prakAzaka nahI hai| zAna batalAyA hai|" 3-jaina dharma me jJAna-darzana aura AtmA bhinna nahI miNyAjJAna hai| isalie aisA mAnanA cAhie ki vyavahAra naya kI mithyAjJAna ajJAna rUpa hotA hai| isake tIna bheda kie apekSA jJAna para-prakAzaka hai, isalie darzana aura AtmA gae hai"-kumatijJAna, kuzrutajJAna aura kuavadhijJAna / bhI para-prakAzaka hai|" nizcayanaya kI apekSA jJAna sva. parokSa aura pratyakSajJAna prakAzaka hai, isalie AtmA aura darzana bhI svaprakAzaka AcArya kundakunda ne jJAna kA vibhAjana pratyakSa aura hai|" yadi yaha mAnA jAya ki jJAna loka-aloka jJaya ko parokSa rUpa se bhI kiyA hai| unhoMne indriyo aura prakAza jAnatA hai aura svadravya AtmA ko nahIM jAnatA, to aisA ko para kaha kara inase utpanna hone vAle jJAna ko parokSa kahanA ThIka nahI hai|" kyoki jJAna jIva kA svarUpa hai kahA hai|" niyamamAra meM AcArya kahate haiM ki jo aneka isalie vaha AtmA ko jAnatA hai| yadi jJAna AtmA ko prakAra ke guNa-paryAyoM se yukta samasta dravyo ko nahI dekhatA na jAne to jJAna AtmA se bhinna ho jaaegaa| AtmA hai vaha use parokSa dRSTi kahate hai| isa vibhAjana ke jJAna hai aurajJAna AtmA hai isalie jJAna sva-para prakAzaka antargata matijJAna, zrutajJAna, avadhijJAna aura manaHparyayajJAna haiN| ko rakhA gayA haiN| (Ga) jJAna se jAnane kA tAtparya jo jJAna AtmA se utpanna hotA hai vaha pratyakSajJAna AcArya kundakunda ne isa bAta kI nizcaya aura vyavakahalAtA hai|" AcArya kundakunda ne kahA hai ki mUrta, amUrta hAra naya ke dvArA vyAkhyA kI hai ki jJAna se jJeya ko jAnane cetana, acetana evaM sva aura para dravyo ko dekhane vAlA kA tAtparya kyA hai? jJAna pratyakSa aura atIndriyajJAna kahalAtA hai|"prvcnsaar" jJAno aura jJeya meM zeya-jJAyaka sambandha hai meM bhI yahI kahA gayA hai| pratyakSajJAna kI uparyukta paribhASA AcArya ne batalAyA hai ki jJAnI (AtmA) jJAna svarUpa ke anusAra pratyakSa ke antargata kevala jJAna ko hI rakhA hai aura artha jJeya svarUpa hai| arthAt svarUpa kI apekSA gayA hai| dono bhinna-bhinna aura svatantra hai| jisa prakAra cakSu-mUrtika (gha) jJAna ko sva para prakAzatA padArthoM se alaga rahakara unhe jAna letI hai arthAt cakSu na jJAna sva-prakAzaka hai yA para prakAzaka yA sva-para tI mUrtika padArthoM meM praviSTa hotI hai aura na mUrtika padArtha prakAzaka hai isakA samAdhAna ardhamAgadhI Agama meM upalabdha cakSu me ghumate hai| donoM svatantra rahate haiN| phira bhI pakSa nahI hai| AcArya kundakunda ne zAna ko sva-para prakAzaka una mUrtika padArthoM ko jAna letA hai aura mUrtika padArtha apane svarUpa batalAkara uparyukta zaMkA kA samAdhAna niyamasAra meM svarUpa ko janA dete haiN| usI prakAra jJAnI aura jaya dono diyA hai / yaha unakI abhUtapUrva dena mAnI gaI hai| ke svatantra rahane para bhI jJAnI padArthoM arthAt zeyo me ghuse unhoMne kahA ki jJAna ko para-prakAzaka aura darzana ko binA bhI unhe jAna letA hai aura yazAnI meM praviSTa hue Page #147 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAcArya kunyakulako maina barzana ko na binA apane ko janA dete haiN| isa prakAra nizcayanaya kI jisa prakAra sUrya kA tApa aura prakAza eka sAtha hotA hai apekSA jJeya aura jJAnI donoM svatantra haiM aura unameM jJeyara usI prakAra kevalajJAnI kA jJAna aura darzana eka sAtha gAyaka sambandha hai| hotA hai| vyavahAra se jJAna padArthoM meM hai AcArya siddhasena ne isa siddhAnta kI tArkika rUpa se vyavahAra naya kI apekSA jJAnI jJa yoM meM praviSTa hotA sampuSTi kI hai| hai| zeyoM meM jJAnI usI prakAra rahatA hai jaise padArthoM me savajJatA kA siddhAnta dRSTi rahatI hai| isa bAta ko udAharaNa dekara samajhAyA sarvajJatA kI jo vyAkhyA pravacanasAra meM kundakunda ne gayA hai| jisa prakAra dUdha meM nIlamaNi ratna DAlane se vaha kI vaha inake pUrva kisI bhI ardhamAgadhI Agama meM daSTiapanI pratimA se arthAt nIlI AbhA se dUdha ke rUpa ko gocara nahI hotI hai| jIva yA AtmA svabhAva se jJAna Dhaka karake use nIlA kara detA hai usI prakAra jJAna jJeya svarUpa hai| jJAna usakA svAbhAvika guNa hai isalie vaha padArthoM meM rahatA hai| kahane kA tAtparya yaha hai ki dUdha meM jJAtA kahalAtA hai| dUsare zabdoM meM jJAna AtmA se abhinna nIlamaNi svaya vyApta nahI hotA phira bhI vaha dUdha usakI hai| imalie AtmA ko jJAtA kahane kA tAtparya yaha nahIM hai nIla AbhA ke kAraNa nIlA ho jAtA hai| usI prakAra ki jJAna AtmA se bhinna hai aura jJAna ke saMyoga se vaha jJAtA jJAna vAstava meM jJeya me nahI hotA hai phira bhI apanI vicitra ho jAtA hai / " AtmA svabhAba se jJAtA hotA hai / jJAna guNa jJAyaka zakti se padArthoM ko jAna letA hai isalie kahA AtmA hI hai aura yaha AtmA ke binA anyatra nahI rhtaa| jAtA hai ki jJeya arthAt padArthoM me jJAna hai / isalie jJAna AtmA hai| lekina AtmA zAna guNa svarUpa jJeya jJAna meM rahatA hai evaM anya sukhAdi guNa rUpa bhI hai|"aatmaa jJAna pramANa ___ jima prakAra vyavahAra naya se jJAna padArthoM meM rahatA hai hai| usase kama yA adhika nahIM hai| yadi AtmA ko jAna usI prakAra yaha bhI mAnanA cAhie ki jJAna me padArtha ke barAvara na mAnA jAya to AtmA ko usase kama yA rahate haiN| yadi padArtha jJAna me nahI rahatA hai, aimA mAnA adhika mAnanA par3egA / yadi jJAna AtmA se kama hai| aisA jAya to jJAna sarvavyApaka kaise kahA jAyegA? ki jJAna mAnA jAya to jJAna acetana ho jAegA aura vaha kabhI sarvavyApaka hai, jJeya loka-aloka hai, imalie artha jJAna meM nahI jAna skegaa| yadi aisI mAnyatA ho ki AtmA jJAna rahate haiM, yaha siddha hai| se baDA hai to AtmA jJAna ke binA kucha nahI jAna darzana skegaa|" isalie middha hai ki jJAna AtmA kA abhinna darzana kA sAmAnya artha dekhanA hotA hai| panAsti- svAbhAvika guNa hai| isalie AmA svabhAva se jJAtA hai| kAya meM jIvAdi tattvoM ke zraddhAna ko samyagdarzana kahA gayA vaha dIpaka kI taraha svaya aura para-padAryoM ko jAnatA hai| __lekina anAdi kAla se yA jIva pudgala karmoM se malIna svabhAva aura vibhAva darzana hai|" isalie unakI svAbhAvika jJAna zakti ruka jAtI hai, niyamasAra meM darzana kA vargIkaraNa do prakAra se kiyA ata. usakI sAmAvika zaka kA TET ruka jAtA hai| gayA hai" sAMsArika jIva svaya pratiguNasthAna prayatna karatA huA 1- svabhAva darzana-kevaladarzana bArahave guNa sthAna meM ghAti kA-jAnAvara Na, darzanAvaraNa 2-vibhAva darzana-cakSudarzana, acakSu evaM avadhi- antarAya aura mohanIya rUpI rama ko sarvathA samUla naSTa drshn| kara detA hai to vaha samasta padArthoM ko jAnane lagatA hai|" zAna darzana kA yogapadya taba vaha apane svAbhAvika svarUpa ko prApta karake svayaM hI AcArya kundakunda ne kevalI ke jJAna aura darzana ko sarvajJa, sampUrNa loka ke adhipatiyoM kA pUjya svayambhU yogapadya honA batalAyA hai| niyamasAra me ve kahate hai ki ho jAtA hai|" ghAniyoM ke nANa ho jAne se usake Page #148 -------------------------------------------------------------------------- ________________ eka (AtmA jAna skegaa| agalA ananta vIrya, ananta zAna, ananta darzana rUpa teja ke prakaTa rUpa se pariNamana karane vAle skandha ko pudgala kahA hai| ho jAne se atIndriya hotA huA jJAna aura sukha rUpa pari. arthAta bar3hane aura ghaTane kA nAma pudagala hai| lekina niyama Namana karane lagatA hai| sarvajJa kA jJAna indriyAdhIna na sAra meM pudagala kI vyAkhyA nizcaya aura vyavahAra-naya ke hone ke kAraNa aura svayaM Atmajanya hone ke kAraNa kevalI dvArA kI gaI hai| unakA mata hai ki nizcayanaya bI dRSTi se paramANu hI pudgaladravya dravya kahalAtA hai aura vyavahAraaura vartamAna kAla sambandhI samasta dravyoM kI paryAyoM ko naya kI apekSA skandha pudgaladravya kahalAtA hai|" pudgala jAnatA hai isalie usake kucha bhI parokSa nahI hotA hai|" kI yaha vyAkhyA kisI bhI ardhamAgadhI bAgama meM upalabdha atIndriyajJAna sapradezI, apradezI, mUrta, amUrta anutpanna aura nahI hai| vinaSTa paryAyoM ko jAnatA hai / " sarvajJa kA jJAna kSAyika pudagala kI paryAya kahalAtA hai kyoMki vaha karmoM ke kSaya se hotA hai| isalie __ AcArya ne pudgala kI do paryAyeM batalAI haiM-svabhAva AcAra kundakunda ne kahA hai ki sarvajJa kA kSAyika jJAna trikAla- paryAya aura vibhAga vartI dravyoM aura unakI paryAyoM ko eka sAtha jAnatA hai| pariNamana svabhAva paryAya kahalAtI hai aura paramANu kA yadi vaha tIna loka meM sthita kAlika dravyo aura unakI skandha rUpa pariNamana vibhAva paryAya hai| paryAyoM ko yUgapada na jAnakara kramazaH jAne to sarvajJa eka pUrvagalake meda dravya ko bhI usakI samasta paryAyoM sahita nahI jAna sakegA" paMcAstikAya me pudgala ke nimna kita cAra bheda bata. jo ananta paryAyoM sahita eka (AtmA) dravya ko nahIM lAye gaye haiMjAnatA hai to vaha ananta dravya ko yugapata kaise jAnegA? 1. skandha (khaMdha)-ananta samasta paramANuoM kA piNdd| arthAta vaha sarvaza kaise kahalAyegA ?" dUsarI bAta yaha bhI 2. skaMdha deza (khaMdhadesA)-skandha kA AdhA bhAga / hai ki yadi sarvajJa kA jJAna arthoM kI apekSA karake krama: 3. skandhapradeza (khadhapadesA)-skandha kA cauthAI bhaag| utpanna hotA hai to isakA artha yaha huA ki koI zAna 4. paramANu (prmaannu)-avibhaagii| nitya, kSAyika aura sarva-viSayaka (sarvagata)nahIM ho sakegA niyamasAra 85 meM pudgala do prakAra kA batalAyA maza ke jJAna kA mAhAtmya yahI hai ki vaha tIna loka meM gayA hai-(1) skandha aura (2) paramANu / sthita trikAlavartI vibhinna prakAra ke samasta padArthoM ko pudagala skandha sadaiva eka sAtha jAnatA hai|" AcArya ne pudgala skandha chaha prakAra kA batalAyA sarvajJa samasta dravyoM kI bhUtakAlIna, bhaviSyata-kAlIna "aura vartamAna-kAlIna paryAyoM ko bheda sahita vartamAna-kAlIna 1. atisthUlasthUla (aithUlathUla)-pRthvI, parvata Adi jo paryAyoM kI taraha spaSTa rUpa se pratyakSa hI jAna letA hai| tor3ane para TUTa jAeM lekina punaH milAne para milana sarvajJa ke jJAna kI divyatA to yahI hai ki vaha utpanna aura skeN| vinaSTa paryAyo ko pratyakSa rUpa se jAna letA hai|" 2. sthUla (thUla)-ghI, jala, tela Adi jo kATane para pulla dravya bhI svayaM Apasa meM mila jaayeN| bAcArya kundakunda ne pudgala dravya kA vivecana paMcAsti- 3. sthUlasUkSma-chAyA, Atapa Adi jo dekhane meM sthUla kAya, niyamasAra aura pravacanasAra me kiyA hai| unakA lageM kintu jinheM pakar3A, kATa nA jA ske| dravya vivecana bhUtapUrva hai| pudgala ko uttarAdhyayana kI 4. sUkSma sthUla-cakSu indriya ke alAvA zeSa cAra indriyoM taraha sparza, rama, gandha aura varNa vAlA mUrtika kahA hai| ke viSaya-rasa gaMdha, sparza aura zabda / vasvAsUtraka ra umAsvAmI ne bhI pudagala kA lakSaNa yahI sUkSma-karmavargaNA rUpa hone yogya skandha sUkSma hai jinheM kahA hai| paMcAstikAya meM kundakunda ne bAdara aura sUkSma indriyoM se grahaNa nahIM kiyA jA sakatA hai| Page #149 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mAcArya kundakunta ko na darzana ko dena 21 6. ati sUkma-karmavargaNA rUpana hone yogya skandha ati 17. paramANu sAvakAzI nahIM hai arthAt do Adi pradeza sUkSma haiN| vAlA nahIM hone se usameM jagaha nahIM hai| paramAraNa simAnta 18. eka pradeza se hI skandhoM kA bhedaka hai| AcArya kundakunda kA paramANu-siddhAnta bhI anupama 19. skandhoM kA kartA hai| haiN| niyamasAra", pravacanasAra" aura paMcAstikAya meM para 20. paramANu kAla aura saMkhyA kA bheda karane vAlA hai| mANu kA svarUpa nimnAkita batalAyA gayA hai- 21. skandha se bhinna hai| 1. jisakA Apa hI Adi, Apa hI madhya hai aura Apa 22. snigdha aura rUkSa guNo ke kAraNa eka paramANu dUsare _hI anta hai, vaha paramANu kahalAtA hai| paramANu se milakara do-tIna pradeza vAlA ho jAtA 2. jo indriya dvArA grahaNa nahI kiyA jAtA hai| 3. jo avibhAgI hai|" 23. paramANu pariNamana svabhAva hone se usake snigdha aura 4. skandhoM kA antima aza (bhAga) paramANu hai|" rUkSa eka avibhAvI praticcheda se lekara bar3hate-baDhate 5. paramANu zAzvata (nitya) hai| ananta avibhAgI praticcheda vAle taka ho jAte haiN|" 6. azabda hai, lekina zabda kA kAraNa hai|" 24. paramANu ke snigdha guNa ho athavA rUkSa guNa hoM, samAna 7. paramANa eka pradezI arthAt pradeza mAtra hai / saMkhyaka (do, cAra, chaha Adi) athavA viSama saMkhyaka 8. paramANu mUrtika hai| (tIna, pAMca, Adi) guNa vAle paramANuoM meM se do 6. paramANu apradezI hai| guNa adhika hone para donoM paramANuoM kA Apasa meM 10. paramANu meM snigdha aura rUkSa guNa hote haiN|" vadha hotA hai| lekina eka snigdha athavA eka rUkSa 11. paramANu meM eka rasa, eka gadha, eka rUpa aura do guNa vAle paramANu kA kisI paramANu ke sAtha bandha sparza hote haiM / aisA paramANu svabhAva guNa vAlA para- nahI hotA hai|" mANu kahalAtA hai|" AcArya kundakunda ke pAhuDoM meM nihita tattva mImAMsA 12. dayaNaka meM aneka rasAdi vAlA paramANa vibhAga guNa aura jJAnamImAMsA ke katipaya mUlabhUta siddhAnto kA sakSipta vAlA kahalAtA hai| vivecana kiyaa| AcArAMga Adi vidyamAna ardhamAgadhI 13. paramANu pRthvI Adi cAra dhAtuoM kA kAraNa aura Agamo me uparyukta siddhAnta dRSTigocara nahIM hote haiN| isa kArya hai| dRSTi se AcArya kundakunda kI jaina darzana ko eka anupama 14. paramANu pariNAmI hai / tAtparya yaha hai ki sparzAdi guNa dena kahI jA sakatI hai| nibandha kA kalevara bar3ha jAne ke ke bhedoM se SaTguNI hAni-vRddhi hotI rahatI hai| bhaya se yahA unake dvArA pratipAdita AcAra mImAMsA kA 15. paramANu nitya hai| vivecana nahI prastuta kara sakA hai| AcArya kundakunda ke 16. parANa anavakAzI nahI hai arthAt paramANu varNAdi uttaravartI jainAcAryoM ne unake siddhAnto kA poSaNa aura guNo ko avakAza detA hai| saMvardhana kiyA hai| sandarbha-sUcI 1. mokkhapAhar3a, gA04 6.ni. sA0, gA07 2. (ka) pUjyapAdAcArya . samAdhisataka / 7. NANI siva parameSThI savvaNhU baumuho buddho| (ba) zubhacanhe : jJAnArNava, adhikAra 32 appo viya paramappo kammavimuvako ya hoi phuddN| (ga) yogendu : paramAtma prakAza, 1111 ityAdi bhAvapAhuDa, gA0 150 3. mo0 pA0, gA05, 8-11 8. niyamasAra, gA0176-77 4. ni. sA0, mA0 146-151 appA pariNAmappA pariNAmo nnaannkmmphlbhaavii| 5. mA0pA0, mA05-6 pra0 sA0, 233 Page #150 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 22, 16ki.4 anekAnta 10. pariNamadi ceyaNAe AdA puNa cedaNA tidhaabhimdaa| 34. saparaM bAdhAsahiyaM vicchiNNaM baMdhakAraNaM visamaM / ) sA pUNa NANe kamme phalammi vA kammaNo bhnnidaa|| jaM iMdiyehiM ladaM taMsokkha dukkhova tat ||pr0 sa0, pra0 sA0 2 / 31 gA0 1176 35. draSTavya, pra0 sA0, 1171-77 11. NANaM aTThaviyappo kmm...| pra0 sA0, 2132 / 12. paM0 kA0, gA0 38-36 36. ka-uvaogavisuddho so khvedi daMhumbhavaM dukkhaM / 13. pravacanasAra jJeyatatvAdhikAra, gA0 63 kha- suddheNa lahai sidi| bArasANupekkhA / gA0 24 evaM 64 14. bhAvapAhur3a, gA0 76 / aura bhI draSTavya-paM0 kA0 ga- vahI, gA0 120 gA0 131-236 37. (ka) jIva sahAvaM gANaM " / pa. kA0, gA0 154 15. jIvo pariNamadi jadA suheNa asuheNa vA suhA asuho| (kha) NANaM Narasya sAro darzana pAhuDa, gA0 31 suDheNa tadA sukho havadi hi pariNAmasambhAvo // (ga) NANaM purisassa hvdi| bodha pAhur3a, gA0 21 pra0 sA0, jJAnAdhikAra, gA. 1deg6 38. (ka) jo jANadi so NANaM--pra0 sA0 3135 16.50 kA , gA0 136 (kha) NANeNa lahadi lakkhaM tamhA NANaM ca NAyavvaM / 17. pra0 sA0, jJAnAdhikAra, gA066 bodha pAhuDa, 18. pravacanasAra, jJeyatattvAdhikAra, gA0 6Na (ga) NANeNa lahadi lakkhaM mokkhmggss| vahI, 21 16. jutto muheNa AdA tiriyo vA mANuso vA devo vaa|| 36. draSTavya pra0 sA.jJAnAdhikAra bhUdo tAvadi kAlaM vahadi suhaM iMdiyaM vivihN|| 40. paMcA0 kAya, gA0 41 vahI, 170 41. niyamasAra; gA0, 11 20. pAvadi-suhAvajutto vA saggasuhaM / vahI, 111 42. vahI, gA0 16 21. visayaksAogADho dussudiduccittdutttthgotttthijudo|| 43. vahI, gA0 11 uggo ummaragaparo uvaogo jassa so asuho / 44. vahI, gA0 11 pra0 sA0, gA 2066 4Na. pravacanasAra, 1158 22. asuho vA tapa pAvaM / vahI, gA0 2 / 34 46. niyamasAra, gA0 168 23. vahI, gA.1212 47. pravacanasAra, gA0 1158 24. jayasenAcArya, pra. sA. tAtparyaTIkA, gA06, pR09-10 48. niyamasAra, gA0 176 25. tatazcAritralavasyApyabhAvAdatyattaheya evAyamazubhopayo 46. pravacanasAra, gA0 1154, 50-60 yoga iti / amRtacandrasUri : pra0 sA* tatapradIpikA 50. ni0 sA0, gA0 161 vRtti, gA0 12, pR0 13 51. vahI, gA0 162 26. evaM vidiyatyo jo dabvesu Na rAgamedi dosaM vA uba 52. (ka) vahI, vA0 173 ogavisuddho / pra0 sA0, gA0 1178 53. (kha) vahI, gA0 164 27. bahI, 2067 / aura bhI draSTavya gA068-80 54 vahI, gA0 165 28. paMca viMzatikA, gA0 4164 55. vahI, gA0 166 26. pra0 sA0 tAtparyavRtti TIkA, 330, pR0287 56 NANaM jIvasaruva tamhA jANeha appagaM appaa| 30.pra0 sA0 1114 appANa Na vi jANadi appAdo hodi vidirit| 31.pra. sA0, gA ? // 15-21 appANa viNu NANa NANaM viNa appago Na saMdeho / 32. samayasAra, gA0 145-46 tamhA saparapayAsaM gANaM taha daMsaNaM hodi| 33. vistRta rUpa se draSTavya paMcAstikAya, gA0 175-171 yahI, gA0 170.71 Page #151 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AcArya kundakunda ko jaina darzana ko dena 57.pra. sA0, gA028 77. vahI, gA0 1351 58. vahI, gA0 1226-30 78. vahI, gA0 1137-38 56. jadi te Na saMti NANe Na hodi savvagaya / 76. vahI, gA0 136 samvagaya vA NANaM kahaM Na NANaTThiyA aTaThA / 80.pra. sAra, gA 2,40 / 'nulanA kareM-uttarAdhyayana sUtra, pra0 sA0 130 28 / 12 60.ja picchai ta ca dasaNa bhaNiya / caritta pA0, gA0 3 81. paMcAstikAya, gA076 61. sammattasaddahaNaM-14. kA. gA0 107 82. niyamasAra, gA0 26 83. vahI, gA028 62. niyamasAra, gA0 13-14 84. pavAstikAya, gA0 74-75, evaM gA0 79 63. ....'Na havadi NANeNa jANago AdA / pra0 sA. 85 vahI, gA0 20 64.NANaM aNNa tti mada vadiNANaviNA Na appaann| 86. (ka) niyamasAra, gA021-24, (kha) pa0kAyatamhA NANa appA appA NANa va aNNa vA / / gA076 vahI, gA0 za27 87. gA0 25-27 65. AdANANapamANa " / vahI, gA0 1123 88. gA0 2071 66. vahI, gA0 124.26 86. gA0 73-71 67. vahI, gA0 2 / 26 10. niyamasAra, gA026 68: uvaoga visuddho jo vigdaavrnnNtraaymohro| 61. pa0 kA0, gA0 77 bhUdo samamevAdA jAdi paraNeyabhUdANa / pra0 mA0 115 62. vahI, gA0 81 66. taha so laddhasahAvo savvaNha svvlogpdimhido| 63. pravacanasAra, gA0 2071 bhado sayamevAdA havadi sayabhu ti NiddiTThI ||vhaa, 1116 04. draSTavya-niyamamAra, gA0 27,pa0 kAya, gA. 70. pakkhINaghAdikammo aNaMnavakhIrio adhika nejo| 65. niyamasAra, gA0 25 eva pa0 kAya, gA0 78 jATo adidio so NANasokkha ca prinnmdi|| 46. pa0 kA0, gA060 vahI, gA0 1116 17. pravacanasAra, gaa02|72 71. bahI, gA0 1022 18. NitA vA lukkhA vA aNupariNamA samA vA visamA vaa| 72. vahI, gA0 1141 samado durAdhigA jadi bajnaMti hi AdiparahINA / 73. pra0 sA0 1147 74. vahI, gA0 1148 NiddhattaNeNa duguNo caduguNaNidveNa baMdhamaNuhavadi / 75. vahI, gA0 1146 lukkheNa vA tiguNido aNu bajjhadi pcgunnjutto| 76. vahI, gA0 1150 vahI, gaa02|73-74 (pRSTha 28 kA zeSAMza) ke prakAzana me zve. samAja se kahI AzvAsana mila gayA hai digambarI paramparAoM, mAnyatAoM, vivecanAoM, gaveSa. hogA aura ve aisA kara gaye para saubhAgya kahie yA durbhAgya NAoM eva giddhAntoM se loga sarvayA aparicata hai. isameM prakAzana haA digambara samiti dvArA, digaMbaroM ne hI vi0 kisI kA doSa nahI hai ima sabake lie sampUrNa digambara mAnyatAoM para kuThArAghAta kiyaa| samAja uttaradAyI hai| samaya rahate yadi isa ora dhyAna na isa prakAra yadi yahI sthiti rahI to bhaviSya meM diyA gayA to digambaratva sarvathA lupta ho jaavegaa| Aja digambaratva kA kyA hogA? kyA kabhI kisI ne isa prazna bAlakizora pabhIratA se cintana manana evaM vicAra vimarza kiyA hai mahAnubhAva hote to ve isa zithilAcAra ko kiJcinmAtra merA Azaya kisI varga vizeSa se rAga dveSa kA nahI hai maiM bhI sahana na karate aura Dake kI coTa se ina sabakI bakhiyA to itihAsa kA vidyArthI hUM aura aitihAsika pariprekSya meM udher3a dete| para Aja ke jaina patrakAra, jinakA kArya ziSihI merI yaha kalpanA hai ki AgAmI hajAra pA~ca sau varSoM lAcAra ko rokane ke lie samAja ko isa dizA meM prerita meM digambaratva kA sarvathA lopa ho jAvegA aura zvetAmbaratva karanA honA cAhie thA, ve svayaM kisI na kisI khemevAda hI jainadharma raha jAvegA aura digambaratva kA utanA vizAla kA zikAra haiM aura zithilAcAra kA poSaNa kara rahe hai| pAGgamaya sarvathA upekSaNIya ho jaavegaa| bAja bhI videzoM meM bana dharma ke nAma para vetAmbaratvakAhI pracAra ho rahA bopoliilpiiraa| astu Page #152 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jainadharma-darzana meM pArAdhaka kI avadhAraNA DA0 gulAbacanda jaina ArAdhaka kA carama lakSya mokSa-prApti hotA hai isake (4)tapArASaka-deza virata Adi naSTa kaSAya vAle lie vaha jIvana paryanta satata sAdhanA karatA hai| AcArya apane anurUpa uttama AcaraNa vAle, zuddha citta yukta vaTTakera ne isake svarUpa ko batalAte hue likhA hai tapArAdhaka kahalAte haiN| ArAdhaka nirmoha, ahakAra rahita, krodhAdika kaSAyoM se jo ArAdhaka kaSAya rahita, jitendriya nirbhaya va dara pacendriyo kA nigraha karane vAlA, parISahAdika ko cAritrAcaraNa karane me tatpara hai unakA prAtyakhyAna sukha sammAna pUrvaka sahana karane vAlA tathA samyagdarzana se yukta pUrvaka sampanna hotA hai| isa prakAra jo ArAma garIra hotA hai ina guNoM se yukta hokara vaha samAdhi pUrvaka prANoM tyAga ke kAla meM pratyAkhyAna karatA hai usakI AhArAdika kA tyAga karatA hai| A0 devasena ke anusAra-jo puruSa cAra saMjJAoM meM vilkula abhilASA nahIM rahatI hai| dhairyakaSAyoM se rahita ho, bhavya sampadRSTi, samyagjJAna kA vAna aise usa kSapaka ko ArAdhanA kA uttama phala arthAta dhAraka, vAhya va Abhyantara donoM prakAra ke parigraha se mokSa prApta hotA hai| rahita ho, sasAra ke sukha se parAGamukha, virAgI, aupazamika lezyA ke prAzraya se prArAdhaka ke medasamyagdarzana kA dhAraka ho, sabhI tapoM kA tapanevAlA, Atma lezyA kI dRSTi se ArAdhaka ke uttama, madhyama aura svabhAva meM lIna, para padArthoM se jAyamAna sukha se rahita jaghanya tIna bheda hote hai - aura rAgadveSa se vinirmukta ho vaha maraNaparyanta arAdhaka utkRSTa ra dhaka-jo kSaSaka zukla lezyA ke utkRSTa kahA jAtA hai| opaniyukti meM likhA hai jo pAMco aMza rUpa se pariNata hokara maraNa karatA hai vaha niyama se se indriyoM se gupta haiM arthAt unhe apane AdhIna rakhatA hai, utkRSTa ArAdhaka hotA hai / kSAyika samyaktva, yathAkhyAta mana Adi tIno karaNo me sAvadhAna hai, tathA tapa, niyama caritra aura kSAyopazamika jJAna kI ArAdhanA karake kSINa basayama meM salagna hai, vaha ArAdhaka kahalAtA hai|' moha hotA hai aura vaha bArahavAM guNasthAnavartI kSINamoha meva:-darzana, jJAna, cAritra ora tapa ina cAra hone ke pazcAt arhanta hotA hai| prakAra kI ArAdhanAo ke bheda se ArAdhaka ke bhI cAra madhyamArAdhaka-zukla lezyA ke zeSa madhyama aura bheda ho jAte hai|' jo isa prakAra hai : jaghanya aMza tathA papalezyA ke utkRSTa madhyama aura adhanya (1) varzanArASaka-upazama tathA vedaka samyagdarzana ke aMza rUpa se pariNita hokara maraNa karane vAlA kSapaka madhyama pAtra nirmala pariNAma vAle tathA unake yogya guNo vAle ArAdhaka hotA hai| jIva samyakatva (darzana) ke ArAdhaka hote haiN| jaghanyArAdhaka-tejolezyA ke aMza rUpa se pariNata (2)mAnArASaka-mati Adi chadmastha jJAna yukta tathA hokara yadi maraNa karatA hai to vaha jaghanya ArAdhaka unake yogya guNa vAle tathA suvizuddha pariNAma bAle hotA hai| mAnArAdhaka kahalAte haiN| jo kSapaka jisa lezyArUpa se pariNata hokara maraNa] (3) cAritrArASaka-deza virata Adi naSTa kaSAya karatA hai vaha usI lezyAvAle svarga meM usI lezyAvAlA bAle, bar3hatI huI zubha lezyA vAle tathA zIla guNa se hI deva hotA hai| jo pIta, padma aura zukla lezyA ko vibhAjita cAritrArAdhaka kahalAte hai| bhI chor3akara lezyA rahita ayoga avasthA ko prApta hotA Page #153 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nadhAna meM mArAdhaka kI avadhAraNA hai vaha sampUrNa kevala jJAna aura kevala darzana se yukta hokara karma apaNa meM vyApAra karate hai unheM apaka kahate haiN| aise Ayu kA kSaya hone para mokSa prApta karatA hai| vaha samasta kSapaka jinhoMne saMgha ke madhya meM pratijJA karake cAra prakAra karma lesa ke cane jAne se vizuddha hotA hai tathA samasta ArAdhanA rUpa kI patAkA ko grahaNa kiyA hai ye zUravIra klezoM se chUTa jAtA haiN| aura pUjya haiN| jinhoMne bhagavatI ArAdhanA kA pUrI taraha samAdhi kA icchuka, niryAtakAvArya kI khoja meM jAtA se pAlana kiyA ve puNyazAlI aura jJAnI haiM aura unhoMne huA kSapaka nimna cAra kAraNoM se bhI ArAdhaka hotA hai- jo prApta karane yogya thA, use prApta kara liyaa| jinhoMne 1. 'mana, vacana, kAya ke vikalparUpa ratnatraya meM lage ati- sampUrNa bhagavatI ArAdhanA kA ArAdhana kiyA una mahAna cAroM ko, AlocanA ke doSoM ko tyAgakara meM samyag bhAvoM ne loka meM kyA nahIM prApta kiyA arthAt prApta rUpa se guru se nivedana karUMgA' aisA saMkalpa karake karane yogya saba prApta kara liyaa|" jo guruke samIpa jAne ke lie nikalA hai, yadi vaha apaka kI tIrtha se upamA--kSapaka eka tIrtha hai mArga meM hI apanI bolane kI zakti kho baiThe to vaha kyoMki saMsAra se pAra utArane meM nimitta hai| usameM snAna ArAdhaka hotA hai| karane se pApa karma rUpI mala dUra hotA hai| ataH jo darzaka 2. apane doSo kI AlocanA karane kA saMkalpa karake jo samasta Adara bhakti ke sAtha usa mahAtIrtha meM snAna karate gurU ke pAsa jAne ko lie nikalA hai vaha yadi mArga haiM ve bhI kRtakRtya hote haiN| tathA ve saubhAgya zAlI hai| meM hI maraNa ko prApta ho jAe, to vaha ArAdhaka yadi tapasviyoM ke dvArA sevita pahAr3a nadI Adi pradeza hotA hai| tIrtha hote haiM to tapasyArUpa kI rAzi kSapaka svayaM tIrtha 3. apane doSo kI AlocanA karane kA saMkalpa karake jo kyoM nahI hai| yadi prAcIna pratimAo kI vandamA karane guru ke pAsa jAne ko nikalA hai, yadi AcArya bolane vAloM ko puNya hotA hai to kSapaka kI vandanA karane vAloM meM asamartha hoM to bhI vaha ArAdhaka hai / ko vipula puNya kyoM nahI prApta hogA? jo tIvra bhakti 4. jo gurU ke sanmukha apanA aparAdha nivedana karane ke pUrvaka kSapaka kI sevA karatA hai usakI bhI sampUrNa ArAlie nikalA hai, yadi AcArya maraNa ko prApta ho dhanA saphala hotI hai|" jAe, to bhI vaha ArAdhaka hai| mArASaka kSapakako prasaMzA-kSapaka zreNI para adhyApaka, zA0 u0 mA0 vidyAlaya car3hane vAlA jIva caritra mohanIya kA antarakaraNa kara choTe DoMgara, bastara (ma.pra.) lene para bhapaka kahalAtA hai| dhavalA meM likhA hai jo jIva pina 494-661 - saMdarbha-sUcI 1. mUlAcAra 21603 7. vahI 1916-1917 2. ArAdhanAsAra 17:16 8. bhagavatI ArAdhanA 405-406 3. bodhaniyukti 381, pR0 250 6. kasAya pAhuH 111, 18pR0 347 4. ArAdhanA samuccaya 224-225 5. mUlAcAra 2 / 104.105 10. dhavalA 11. 1, 240 224 6. bhagavatI mArAdhanA 1912-1915 jIvarAja graMthamAlA, 11. bhagavatI ArAdhanA 1995-1997 zolApura saMskaraNa 12. vahI 2000-2003 Page #154 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bIja meM vRkSa kI saMbhAvanA saMsAra me jitanI AtmAeM haiM, caitanya hai, ve saba para - mAtmA banane ke bIja haiN| saba AtmAoM meM paramAtmA banane kI zakti vidyamAna hai / yaha sabase bar3I svataMtratA hai yaha sabase bar3I mahAna svataMtratA kI ghoSaNA hai ki hareka vyakti hI nahIM, hareka jIvAtmA me paramAtmA banane kA unakA janmasiddha adhikAra hai| vaha paramAtmA bana sakatA hai vaha God - khudA parabrahma bhagavAna, paramAtmA bana sakatA hai usase kucha bhI kama rahane kI bAta nahI hai| agara kucha bhI kama rahane kI bAta rahI to AtmA phira eka jAti kI nahIM do jAti kI ho jAyegI / jaise bIja me vRkSa banane kI zakti vidyamAna hai usako maukA male to vaha vRkSa bana jAtA hai / parantu AtmA bIjarUpa paramAtmA hai use mauke milane kI bAta nahI vaha to nija meM inIsImeTIma lene vAlA hai isalie use maukA milane kI bAta nahIM hai| ume brahma banane kI jijJAsA utpanna karane kI bAta hai usako cunAva karanA hai ki mujhe paramAtmA bananA hai use kucha bhI kama nahIM rahanA hai yaha usakA cunAva hai| jAnavara bananA bhI usakA cunAva hai manuSya bananA bhI usakA cunAva hai aura paramAtmA bananA bhI usakA cunAva hai / paramAtmA bananA usakI pUrNatA hai usakA vikAsa hai aura pazutA usako hAsa hai| cunAva usI kA hai| vyavahAra meM yaha kahA jAtA hai ki manuSya hI paramAtmA bana sakatA hai| isakA matalaba yaha nahIM hai ki pazu DAirekTa paramAtmA nahI bana sakatA vaha apanA vikAsa karane lagegA to manuSya banegA aura vahAM se paramAtmA bana jAyegA / isakA artha yaha bhI hai - "ki jisameM pazutA hai jisameM mAnavatA hI nahI vaha paramAtmA kaise bane isase to krama kA ulaMghana ho jAyegA / " bIja abhI aMkura hI nahIM banA vRkSa kaise bana jaayegaa| D vaktA, zrI bAbUlAla jaMna manuSya caurAhe para khar3A hai aura usake cAroM tarapha rAste gaye haiN| use cunAva karanA hai kaunasA rAstA, kyA banane kA rAstA pakar3anA hai| kahate haiM ki tU apane ko itanA UMcA uThA sakatA haiM ki UcAI kI carama sImA taka uTha sakatA hai tU itanA gira sakatA hai ki nicAI kI carama sImA ko chU jAye / abhI jahAM khaDA hai vaha bhI terA hI cunAva thaa| cunAva karate hI vaisA ho jAye yaha bAta nahI hai cunAva kara aura usa rUpa hone kA puruSArtha kara / agara pUrA puruSArtha huA to tU basA ho sakatA hai| vaisA banane kI svayam bhAvanA tere me hai| agara dUmare bIja vRkSa bana sakate hai to tU bhI bana sakatA hai tU bhI usI jAti kA hai jo bane hai vaha bhI terI jAti ke the| eka vRkSa para do Ama lage hai eka paka gayA hai eka kaccA hai / kaccA kaha rahA hai pakke se, ki tU bhI pahale mere jaisA kaccA Ama thA, kerI thaa| tU kerI se hI Ama vanA hai mere me bhI Ama banane kI zakti vidyamAna hai maiM bhI jAti kA hUM jisakA tU hai tere mere me koI pharaka nahI Ama bana kara rahUgA / maiM bhI usI vRkSa kA phala hUM usI hai pharaka itanA hI hai terA vikAsa pUrNa ho gayA hai aura mere me pUrNa vikAsa karane kI zakti vidyamAna hai / maiM tere jaisA ho jAUgA / jaba sAdhaka sAdhya ke sAmane jAkara, jaba bhakta bhagavAna ke sAmane jAkara apane ko bIjarUpa aura sAdhya ko phalarUpa dekhatA hai to phala banane kI pyAsa jAgRta hotI hai| jaba yaha samajhatA hai ki maiM bhI aisA bana sakatA hUM taba vaha zraddhA me to vaisA bana gayA, mAtra pravRtti me bananA rahA hai| vaha apane Apako aisA dekhatA hai jaise aisA ho hI gayA jaba taka apane me par3I huI bIjarUpa zakti ko nahI pahacAnatA thA taba taka pAmara thaa| jaba zakti ko pahacAnA to usa rUpa huA sA hI anubhava karane lagA jisa roja bIjarUpa bhagavAna ko jAna letA hai vahI / (zeSa AvaraNa pR0 3 para) Page #155 -------------------------------------------------------------------------- ________________ digambaratva kA kyA hogA? kundanalAla jaina prinsipala Aja janataMtra kA yuga hai, jisakA kAma jor3anA hai bha0 mahAvIra kI 25sauMvI nirvANa zatAbdI ke toDanA nahIM / jainadharma ke jahA~ taka prAcInatama pramANa milate avasara para prayAma bhI hue ki jainiyoM kI sabhI dhArAyeM upahaiM vaha bhI licchaviyoM ke gaNarAjya kA yuga thaa| logo me dhArAyeM sammilita hokara jainadharma kI eka vizAla vistRta jahA~ vicAro kI vibhinnatA hotI thI vahA~ pArasparika eva agAdha jaina gagAdhArA bana jAve para yaha saba kucha na ho sauhAI bhI rahatA thaa| bha0 mahAvIra ke nirvANa ke kucha sakA / phira bhI kucha sImA taka paraspara bilkula kSINa rUpa hI varSoM bAda jainadharma do zAkhAo me vibhAjita ho gyaa| se najadIka to hue hI phira bhI kaTTaratA to banI hI rhii| yadyapi bhAratavarSa ke sAskRtika itihAsa me zramaNa amnu, yahAM mujhe digambara sampradAya me jo kucha zithilAcAra saskRti kA mahatvapUrNa yoga dAna rahA hai jo vaidika saMskRti phaila rahA hai usa para kucha TippaNI karanI hai| ke vikalpa ke rUpa meM vikasita huI thI aura vigata DhAI yadyapi naitika durbalatA, cAritrika patana, bhraSTatA evaM hajAra se adhika varSoM se bhAratIya darzanoM ko prabhAvita zithalAcAra sabhI samAjo, dharmoM meM vyApta hai yahA~ taka ki karatI rhii| Aja bhI zramaNa saskRti kI dono dhArAe jaina sampUrNa deza aura vizva bhI ina durbalatAoM se nahIM baca pA aura bauddha bhAratIya itihAsa ko viziSTa rUpa se rekhAMkita rahe hai ataH kisI taraha kA upAlabha kucha tarka saMgata to kara rahI hai| nahI jacatA para jaba aitihAsika pariprekSya para kuThArApAta kI naubata A jAya to phira mana bilabilAtA to hai hii| prakRti kA kucha niyama sA hai tathA itihAsa bhI sAkSI / hai ki jaba bhI koI dharma samAja yA sampradAya vikAsa kI yaha saba bar3e kheda aura lajjA kA viSaya hai tathA bha. carama paraNati para pahuMcate haiM to uname vikhaDana yA vibhAjana mahAvIra kI vANI ko kalaMkita karanA hai| khAdya padApoM prArambha ho jAtA hai, isI niyama yA paramparA vaza jainadharma meM milAvaTa, ghI me carbI milAnA, TaiksoM kI corI karanA, bhI digambara aura zvetAvara do dhArAo me vibhakta kAlAdhana jor3anA, jhUThe vila banavAnA, relave tathA jiivnhuaa| AcArya bhadrabAha ke netRtva meM digambara dakSiNa me bImA nigama Adi saMsthAoM se jAnI Claim vasUlanA tathA AcArya sthUlabhadra ke netRtva me zvetAmbaratva uttara- Adi / jahAM jaina zrAvaka pakSa ko durbalatA evaM zithilatA ko pazcima meM bar3e joro se vikasita eva praphullita huaa| ujAgara karate haiM vahI ye hI zrAvaka muni varga ko bhI donoM hI sampradAyoM me bar3e-bar3e uccakoTi ke diggaja zithala hone meM sahayoga dete hai| uparyukta bhraSTatAoM meM jaina vidvAna hue aura utkRSTa zAstro kI sarjanA huI aura dhIre loga agraNI hote jA rahe hai / abhI sunA hai ki dillI ke dhIre kucha maulika saiddhAntika mata bhedo kI sarjanA hotI tathA kathita kucha jaina karoDa patiyo ne ragUna aura hAMgakAMga gii| yaha saba bha* mahAvIra ne nahIM sikhAyA thA apitu se bAdAma, pistA, kisamisa Adi mUkhe phaloM ke karor3oM paravartI AcAryoM muniyo evaM vidvAnoM kI vicakSaNa buddhi rUpaye ke jhUThe bila banavAye aura jahAjoM meM mevoM kI jagaha vaibhava kA kauzala thA ki dono dhArAyeM dRr3ha se dRDhatara hotI bhUsA bharavAkara una jahAjo ko DubavA diyA tathA L. I C. gaI aura vaTa vRkSa kI bhAMti vizAla majabUta hotI rhii| se harajAnA vasUlanA cAhA para vizI guptacaroM kI satarkatA ina dono dhArAoM kI kucha upadhArAyeM bhI pravanita huii| se unakI jAlasAjI kA bhaDAphoDa ho gayA aura aba ve bIca ke kAla meM kucha vaimanasya bhI phailaa| astu kAnUna kI giraphta meM hai| carbI kAMDa me to jaina vyApAra Page #156 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 2, 16 ki.4 ne hI sAre jainiyoM kA mastaka nIcA kara diyA aura jaina- hai jaise bhagavAna mahAvIra ke kAnoM meM (jo ki bajavRSabha dharma kI chavi dhUmila kara dii| nArAca saMhanana ke dhArI the) zalAkA ThokanA, strI kI aise hI tathA kathita praSTa jainiyoM ke jAla meM hamArA mukti savastra mukti Adi di0 saiddhAntika virodha kI bAteM kucha tyAgI varga bhI phaMsA huA hai| digambaroM meM tyAgI jana aMkita kI gaI hai ve nizcaya hI samAdaraNIya nahIM hai| aura bhI zithila hote jA rahe haiN| lagatA hai ki kAlAntara meM jaba paMtha muni zrI vidyAnanda jI mahArAja (jo di. sAdhu hai) ko samarpita ho| tyAgI va sAdhu mArga hI samApta na ho jaave| vaise Aja " tIrthakara' mAsika patrikA ke vidvAna sampAdaka DA. di0 muniyoM kI ginatI aMguliyoM para ginane lAyaka raha nemIcanda jI jaina dvArA zrI vIrendrakumAra jI se lie gaI hai muzkila se sau savA sau hI hoM to koI atyukti na sAkSAtkAra meM jina bAtoM kA ullekha hai nizcaya hI ve hogI unameM bhI kaSAya, evaM zithalAcAra vyApta haiN| jisase digambaratva kI sImA ke pratikUla hai| yaha sAkSAtkAra mogoM kA unake prati AdarabhAva bhI kama hotA jA rahA hai 'tIrthakara' ke varSa 12 ke aMka me prakAzita hai| aisA lagatA yahAM taka dUsare loga bhI digambara sAdhu ke digambaratva kA hai ki zrI vIrendra jI ko bha0 mahAvIra ke jIvana sabandhI upahAsa karate haiN| yadi yahI sthiti cAlU rahI to kAlAntara choTe-choTe prakaraNoM ko ujAgara karane kI lAlasA satA rahI meM koI bhI di0 sAdhu na raheMge aura jo kucha kSullaka yA hogI jinake ki ullekha zve. sAhitya kI cUrNi, nizI. ailaka baneMge ve savastra hoge to nizcaya hI zve0 vidvAnoM thikA, Agama Adi pratho me hI upalabdha hote haiM / di0 me aura kahane meM tanika bhI saMkoca na rahegA ki digambaratva nhii| maiM samajhatA hai ki unakI icchA mahAtmA buddha ke svayaM meM kucha nahIM apitu zvetAmbaratva kI hI zAkhA hai jIvana kI bArIkiyo ke bhAMti, jinakA ki ullekha jAtaka yaha parikalpanA maiM aba se bhaviSya me do cAra zatAbdI kathAo, tripiTakoM sutta Adi pratho me upalabdha hotA haiM, bAda kI kara rahA huuN| jaba ki koI digambara dikhegA hI, usI taraha bha. mahAvIra ke jIvana kI bArIkiyo ko nhiiN| jarA dUra dRSTi se saMvata 3000 kI kalpanA kiijie| prakAza meM lAne kI hogI, para aise vivAdAspada upanyAsa usa samaya aba koI digambara hogA hI nahI to phira ko likhane se pUrva unheM dono sampradAyoM ke sAhitya aura digambaratva ke astitva meM kyA taka aura pramANa prastuta siddhAnta kA gahana adhyayana jarUrI thA jisase kisI kI kie jA sakeMge, kevala prAcIna sAhitya aura itihAsa hI agulI uThAne kI jurrata na pdd'tii| abhI vigata varSa prasiddha digambaratva kA pratIka raha jAvegA / ata: isa dizA meM kathA zilpI, hindI ke mUrdhanya sAhityakAra, zarada bAbU ke vidvAnoM evaM samAja seviyoM ko kucha socanA evaM upAya citere zrI viSNu prabhAkara jI ne bAhubalI ke Upara eka khojanA caahie| jaina sAdhu bhI isa dizA meM AtmAlocana nATaka likhA thA jise bhAratIya jJAnapITha ne prakAzita kare aura bhaviSya meM digambaratva lupta na ho jAve isa sabaMdha kiyA hai usa nATaka ko zrI viSNu jI ne itanI kuzalatA meM kucha gaveSaNAtmaka vivecanA kreN| aura caturAI eva dono sampradAyo kI vicAradhArAo kA abhI prasiddha kathA zilpI zrI vIrendra kumAra jaina jo gahana adhyayana kara likhA ki di0 yA zve0 kisI ko svayaM digambarI hai kA 'anuttara yogI' eka vRhata upanyAsa bhI kahI bhI kucha aMgulI uThAne yA AlocanA karane kI prakAzita huA hai abhI hAla meM sambhavataH pAcavA bhAga jagaha nahI chor3I, donoM hI varga usase pUrNatayA satuSTa haiN| prakAzita honA hai, ise indaura kI digambara samAja dvArA yadyapi viSNu jI jainI nahIM haiM phira bhI unhone kisI bhI apita "mahAvIra nirvANa zatAbdI samiti" dvArA lAkhoM varga ke kisI vivAdagrasta masale ko chuA hI nahIM jabaki rupaye kharca karake prayAzita kiyA jA rahA hai / yadyapi yaha zrI vIrendra jI jainI haiM aura digambarI hai phira bhI vivAdakalpa aba hai koI saidAntika divecanA evaM gaveSaNA se grasta masaloM kI ve upekSA na kara sake aura ekAMgI pakSa dorTa maparNa zAstra nahIM hai para isameM digambara ko prabala banA gaye, aisA lagatA hai ki unheM apanI kRti virodhI kucha saMddhAntika vivecanA kI hai yA udaraNa die (zeSa pR023 para) rUpaye koI nahIM hai para die Page #157 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vicAraNIya-prasaMga 'anuttarayogI-tIrthakara mahAvIra' (upanyAsa) Dpacandra zAstrI, naI dillI racanA kI pRSThabhUmi : (lekhaka kI jabAnI): lekhaka ke ukta bikhare udgAroM se spaSTa hai ki padmabhUSaNa paM0 sumatibAI jI ne kahA-Apa muni digambara kSetra (zrI mahAvIra jI) meM digambara muni zrI vidyAnanda jI mahArAja se milie| ve eka mAtra aise kI bhAvanAnurUpa (janmana) digambara lekhaka dvArA 'anuttara vyakti haiM jo saMpradAya nirapekSa rUpa meM likhavAnA caahege| yogI'-tIrthakara mahAvIra (upanyAsa) kA nirmANa humA mahArAja zrI mahAvIra jI meM virAja rahe haiM, maiM paricaya aura indaura kI (di. jaina) grantha prakAzana samiti se patra likhe detI huuN| hama zrI mahAvIra jI phuNce| mahArAja prakAzita huA-sabhI prasaga digambarI haiN| abhI taka zrI ko patra diyA unhone vaha patra par3ha liyA ora ekAnta prakAzita hue cAra bhAgo kI kula pRSTha sakhyA 1547 aura meM milane ke lie khaa| jaba maiM unase milane gayA to mUlya 110.00 rupae hai| pAcavAM bhAga lekhanAdhIna hai| unhoMne merA kandhA pakar3akara kahA-Apake lie paricaya itane bRhada upanyAsa me prabhUta dravya kA vyaya (digambarapatra kI kyA jarUrata hai maiM to Apako khoja hI rahA huuN| dharmAvalambiyo dvArA) ho jAnA sAdhAraNa sI bAta hai| ApakI kalama mujhe cAhie upanyAsa likhane ke lie / mene graMtha ke kucha prasaMga (jo vi0paramparA ke sarvayA kahA upanyAsa nahIM libUMgA, mahAkAvya likhuugaa| mahA- viparIta haiM): kAvya ke rUpa me vaha gAthA jyAdA saphala hogI, jyAdA jaba hamane anekAnta me samAlocanA karane kI dRSTi AkarSita kregii| mahArAja zrI ne kahA likhie to Apa se ukta graMtha ko par3hA to bar3A dhakkA lgaa| hamane pratha me upanyAsa hI, maiM kAvya bhI likhavA lUgA / "anuttara yogI" mahAvIra ke mukha se kahalAe gaye nimna sthala dekhekA janma zrI mahAvIra jI me huA yoM kahie ki "anuttara 1. "eka sundara cAMdI kI cokI vahA atithi ke paDayogI kA garbhadhAraNa huA, garbhAdhAna huA vahI yaha nirNaya gAhana ko prastuta thii| maiMne usa para paga dhAraNa liyA gyaa| phira indaura se bAbUlAla jI pATaudI Ae kiyaa|" (bhAga 2 pR. 6) unake sAtha phira zrI vIra nirvANa anya prakAzana samiti 2. "sarvArthasiddhi jaisI Atmonnati kI UrvazreNiyoM para ke antargata anubandhita karane kA prastAva huaa|" DA. ArUr3ha hokara bhI kabhI-kabhI AtmAeM nArakI aura nemIcanda jI ne prUpha rIDiMga meM kAphI madada kii| kevala niyaMca yoniyo taka me A par3atI hai|" prUpha riiddiN| me hI madada nahIM kI hai| balki "anuttara (bhAga 2 pR0 51) yogI" kA jo svarUpa hai, usake kalevara me, mudraNa maiM jo 3. "usa havelI ke dvAra para koI dvArApekSaNa karatA nahI sArA pariSkAra kiyA, usakA jau (phArmeTa) me cAhatA thA, khaDA hai / Atithya bhAva se zUnya hai vaha bhavana / ThIka patrAcAra ke dvArA milanA bahuta kama hotA thA, Apane umI ke sanmukha khar3e hokara zramaNa ne pANipAtra pamAra (ma. sA. ne) mujhe pUrA-pUrA grahaNa kara liyA, bhItara se, diyaa| gavAkSa para baiThe navIna zreSThi ne lakSamI ke prathama khaNDa se hI........."merI kalpanA ko sAkAra mada se uddaNDa grIvA uThAkara apanI dAsI ko Adeza diyA :-tIrthakara varSa 12 aka ke aMza : sAbhAra / kiMcanA, isa bhikSuka ko bhikSA dekara turanta vidA kara Page #158 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anekAnta dAsI bhItara jAkara kASTha ke bhAjana meM kulamASa livA le gae phira Adeza diyA ki-AyuSyamAna dhAnya le AI aura zramaNa (mahAvIra) ke phaile kara- mumukSakoM, zrI bhagavAna kA vandana kro| ve pAMcoM gurU pAtra meM use avajJA ke bhAva se DAla diyaa|" AzA pAlana ko udyata hae ki haThAt zAstA mahA (bhAga 2 pRSTha 152) vIra kI varjanA sunAI par3I-kevalI kI AzAtanA 4. "nA kucha samaya meM hI gvAlA kahI se kAsa kI eka na karo, gautama ! ye pAMcoM kevalajJAnI arhanta ho salAI tor3a laayaa| usake do Tukar3e kie| phira gae haiM / ahaMnta, ahaMnta kA vandana nahIM krte|" nipaTa nirdaya bhAva se usane zramaNa ke dono kAno meM (bhAga 4 pR0 284.285) ve salAiyAM vehicaka khosa do| taduparAnta patthara isI prakAra bahuta se prasaMga digambaroM ke AgamoM ke uThAkara unheM dono ora se ThoMkane lgaa|" viparIta haiM, jinheM bhAvI pIDhI pramANa rUpa meM prastuta karegI (bhAga 2 pR. 212) aura anAyAsa hI digambara ke viparIta mArga kI puSTi 1. (salAiyAM Thuko aura vedanA kI avasthA me) 'siddhArtha hogii| hamane aise hI katipaya prasaMgoM ke AdhAra para prakA. vaNika ke dvAra para aMjulI pamAra dI hai"... - "vipuna zana saMsthA se vinatI kI, ki ve graMtha meM digambara siddhAntoM kezara, mevA, drAkSa se madhura aura sugadhita payasa usane (kathAnakoM) ke viparIta Ae prasagoM kA spaSTIkaraNa kareM mere kara-pAtra meM DhAla diyA hai| usake ghaTa kaNTha se kraaeN| tathAhinIce utArane meM jo kaSTa ho rahA hai, vaha pAsa hI bhAga 2 pRSTha 6 paMkti 3-4 kyA di0 muni cA~dI kI caukI khar3e zreSTha ke paramamitra kharaka vaidya ne lakSya kara para caraNa rakha sakatA hai? liyaa|" (bhAga 2 pRSTha 214) bhAga 2 pR051 pa. 20-21 kyA sarvArthasiddhi kA jIva 6. "siddhArtha aura kharaka vaidya Avazyaka aupadhi upacAra naraka, triyaMcagati meM jA ke sAdhana lekara udyAna meM daur3e Ae haiN| mere zarIra sakatA hai ? ko papAsana meM hI jyoM kA tyau uThAkara eka tela kI bhAga 2 pR. 152 pa. 12-18 kyA dvArApekSaNa binA, dAsI kuNDI meM biThA diyA gayA hai / ....."phira do vyaktiyo ke dvArA avajJApUrvaka diyA ne....."saMgasiyAM lekara, donoM kAnoM ke zUlo para AhAra muni le sakatA hai ? bhAga 2 pR. 212 paM. 25-30 vajravRSabhanArAca sahanana meM pakara baiThAkara eka sAtha unheM pUrI zakti se khIcA / ....."usa kSaNa barabasa hI mere mukha se eka bhayakara kIle Thuka sakate haiM kyA? bhAga 2 pR. 214 paM. 25-36 kyA muni upasarga dazA meM pIkha nikala pdd'ii| aisI vedanA kI anubhUti huI, jaise koI vajavANa brahmANDa ke hRdaya ko bhedakara mere AhAra ko jA sakate haiM ? Ara pAra nikala gayA ho|" (bhAga 2 pR. 215) bhAga 2 pR. 2155. 28-35 tela kI kuNDI meM biThAkara mardana kiyA jAnA aura mukha 7. "kAMToM aura DAlo ke khupa jAne ke kAraNa asahya se cIkha nikalanA mahAvIra meM vedanA se zarIra TIsane lagatA hai|" saMbhava hai kyA? (bhAga 2 pRSTha 10) bhAga 2 pR. 105. 23-25 asahya vedanA se zarIra TIsanA 8. "campA pahuMca kara apane pAMcoM ziSyoM (sAla, mahAsAla, gAgalI, piThara aura strI yazomatI) sahita zrI mahAvIra me kaise ThIka hai? bhAga 4 pR. gautama samavazaraNa me yoM Ate dikhAI par3e jaise ve pAMca 16050 23- samavazaraNa (kevalI avasthA) sUryoM ke bIca khile eka sahasrAra kamala kI taraha cala meM upasarga (tejolezyA kA) digambaroM meM mAnya hai? rahe haiN| pAMcoM zipyoM ne gurU ko praNAma kara, Adaza bhAga 4 pR0 16050 28 samavazaraNa meM hAhAkAra saMbhava caahaa| gautama unheM zrI maNDapa me prabhu ke samakSa hai kyA? Page #159 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vicAraNAya-prasaMga bhAga 4 pR0 284 pa0 21- 1. yazomatI strI kA arhanta veza dhAraNa karanA svIkAra kareMge? yA ve milakara eka honA kyA strI aura savastra caryA Adi ko svIkAra kareMge? mukti kI saMpuSTi nahIM? samAja ke netA aura lekhaka prati jarA soce, ki ve 2. kyA digambara mahAvIra yaza aura artha arjana ko pramukhatA dene ke lie logoM ko gaNadhara ko varjanA kareMge? yA bharamAnA pasanda karege yA digambara Agamo aura unake gaNadhara pAMcoM ke ahaMnta hone mantavyoM kI surakSA kA mArga pasanda kareMge? ko na jAna sake hoge? ukta grantha 'matradRSTA pUjya zrI vidyAnanda svAmI' ko isI prakAra ke bahuta se anya prazno kA nirAkaraNa samarpita hone se hI hama sA nahI samajhate ki aise viruddha karanA paDegA / hamArA bhAva thA ki sthaloM ko svAmI jI kI svIkRti hogii| ve digambaroM ke vijJa puruSa bhalI bhAMti jAnate hai ki akalaka prabhRti zraddhAspada guru hai, digambara siddhAnta, caryA Adi para ve di0 pUrvAcAryoM ne Agamo ko kaisI-kaisI viparIta pari kabhI AMca na Ane deNge| ve to digambara dharma sasthA ke sthitiyo me sarakSita aura pracArita kiyA hai isa yuga me sarakSaNArtha anazanAdi taka ke pakSa-dhara haiN| hamArI dhAraNA bhI hamAre vidvAnoM ko "sajada" jaise zabda ke sabadha me hai ki yadi muni zrI vidyAnanda jI ko viruddha-sthaloM ko punarIkSaNa karanA par3A thA aura Aja bhI "sata" Adi pahAyA vA dikhAyA hotA to ye visagata prasaga na hote / zabdoM ke prAsagika artha vicAraNIya bane hue hai| Aja kahI Agama ke mUla zabdarUpa badale jA rahe haiM aura kahI shbdaarth| lekhaka ko hama kyA kahe ? ve to siddha-hasta prasiddha yadi zodha ke nAma para Agama ke mUla zaya rUpo, arthoM yA lekhaka hai| unhoMne bhASA-maumya aura lambI kathA ke lakSya bhAvoM meM parivartana lAne kA prayAsa isI bhAti hotA rahA me saiddhAntika visaganiyoM ke ubhAra ko kinAre rakha diyaa| yA Agamo ke mantavyoM ke viparIta anya navIna grantho kA phira ve yaha kaha bhI cuke hai ki "di. aura zve. Agama prakAzana aura pracAra hotA rahA to digambarI ke Agamo tathA itihAsa me upalabdha nadho kA cunAva maiMne nitAnta ke mUla maMtavya aura mahApuruSoM ke gimbara mAnya jIvana apanI mRjanAtmaka AvazyakatA ke anusAra kiyA hai|" aura tathya logo kI dRSTi se ojhA ho jAe~ge tathA loga ukta anubandha prakAzakoM ko svIkAra huA pratIta hotA hai digambara AcAra-vicAra se bhI hI ho jaaeNge| jo bhAvI pIr3hI ko vicalita karane meM kAraNa bnegaa| 'anuttara yogI tIrthakara mahAvIra' sapradAya-nirapekSa ke kyA anuttara-pogo dharma-graMtha nahIM? nAma para taiyAra aisI ho racanA hai, jisame jAne-anajAne kahA jA rahA hai 'anuttara-yogI' dharmagraMtha nahI haimAtra sauSThava ke misa, digambara siddhAnto ke viparIta aisA yaha kAvyamaya upanyAsa hai aura upanyAsa me kalpanA kI bahata kucha bana par3A hai jo bhaviSya me digambaro ke viruddha chUTa hai, aadi| para, isase kyA hama aisA mAna leM ki pramANa rUpa meM prastuta kiyA jA skegaa| yata:-isa grantha cAroM puruSAryo me yaha racanA artha puruSArtha' mAtra kA phala ke nirmANa me sabhI di0 stambho kA pramukha hAtha hai| hai| yataH ise dharma-puruSArtha to mAnA nahI jA rahA aura saMpradAyAtIta daSTi kA artha kisI ke siddhAnto kI kAma aura mokSa puruSArtha se ise sarvayA vajita rakhA gayA kATa nahI, apitu bahiraga antaraga dono mArgoM me samanvaya hai yataH inakI puSTi bhI grantha se nahI hotii| hai| loga bahiraMga sAmpradAyika cihno se to cipake rahe hama yaha mAnate haiM ki kavi aura lekhaka ko apana aura antaraga sidAnto kI kATa kare ye kaisI sapradAyAtIta racanA me kalpanA kI svatantratA hai para, kisI prasaga meM dRSTi hai? kyA saMpradAyAtIta dRSTi peza karane ke lie bhI kalpanA vastu sthiti kI puSTi se viruDa nahIM honI digambara muni vastra pahinanA aura bastra vAle digambara caahie| apitu vastu-sthiti ko spaSTa karane meM sahAvI Page #160 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 32, varSa 26,ki. anekAnta honI caahie| phira, jaba mahAvIra jIvana ke kucha prasaMgoM adhika ho sakate hai-jinakA nirAkaraNa honA cAhie thaa| aura Agama ke kucha siddhAntoM meM paMtha-bheda ho aura anya kA pAThaka vicAreM ki yadi kahI kisI sarakArI skUlI nirmANa digambara saMsthA dvArA saMpradAya-nirapekSa dRSTi se / pAThyakrama meM koI virodhI bAta likha dI jAtI hai taba hama karAyA gayA ho taba to virodha-parihAra aura bhI Ava hI usakA virodha karate haiM ki yaha bAta hamAre siddhAnta ke zyaka hai jo pratha me nahI humA, apitu di0 siddhAnto ke viruddha kAphI kucha likhA gayA haiN| viruddha kyoM likhI gaI ? yaha prakAzana to digambaro ke dvArA digambara siddhAnto kA svaMya hI ghata hai / ukta sabhI __ lekhaka kA bArambAra nirdeza hone para bhI aura yaha prasaMga pAThakoM ke samakSa sammatyartha prastuta haiM / kRpayA pAThaka vidita hone para bhI ki lekhaka isame adhika upayoga apanI sammati bhejakara anugrahIta kreN| hama usI ke AdhAra zvetAmbara-mAnyatAo kA kara rahA hai| digambara prakAzana para "atha samIkSA" kareMge / yata grantha hameM samIkSArtha prApta samiti aura sambandhita vyaktiyo kA yaha kartavya thA ki hai| aura vIrasevA mandira kAryakAriNI ne bhI hame yaha ve sapradAya-nirapekSa atha me se aise prasagoM ko haTAne kA kArya sauMpA hai| hA~, saketa dete jinase digambaro ke siddhAnto kA khaDana hotA ___anta meM hama una sabhI di0 saMsthAo se, aura vidvAnoM smaraNa rahe--sabhI pAThaka antima nirdezikA, pari se karabaddha nivedana karate hai ki ve jahA vAharI rUpoM aura ziSTa, pariprakSikA Adi par3hane ke abhyAsI nahIM hote| TIpa-TApa para vizeSa dRSTi rakhate hoM-vahAM Agama ke mUla kaI to pUrA pratha bhI nahI pddh'te| aise meM pratha ke mukhapRSTho tathyo ko surakSita rakhane para bhI vizeSa bala deN| vyavahAra badalane vAlA hai-para Agama meM varNita mUla tatva sadA eka para bhI moTe TAima me likhA denA cAhie thA ki-kathAnaka rUpa aura arivartana zIla hai-unakI rakSA se hI digambame zvetAmbara-mAnyatAo kA bAhulya hai aura saiddhAntika sthalo ratva kI rakSA hogI bAharI ADambara yA jaya-jayakAra se me digambara-pavetAmbara matabheda bhI hai usa para dhyAna na nahI / vIra ni0 gra0 prakAzana samiti se bhI hamArI karadiyA jAya Adi / phira, aime prakAzana kI AvazyakatA hI kyA A par3I thii| isake prakAzana ke vinA hI di0 prakA baddha prArthanA hai ki vaha digambara siddhAnto ke sarakSaNa aura pracAra me saraseTha hukuma canda jI sAhaba kI maryAdAo ko zana-samiti uddezya-pUrti kara rahI thii| pe ulTA duSpracAra kAyama rakha indaura ke nAma aura seTha sAhaba ke saMkalpa ko hI huA hai| hamane samaNasutta bhI par3hA hai usame virodha ko akSuNNa rkhe| yataH-vartamAna kAla meM isa kSetra meM bItanahI chuA gayA-'anusara yogI' kA stara bhI vaisA ho rAga deva kA sarvathA abhAva hai aura parama digambara guruo avirodhI honA cAhie thaa| ye saba hama isalie likha rahe haiM ki Aja janatA kI kA samAgama bhI yadA-kadA hotA hai| aise meM zrAvako ruci Agama ke paThana-pAThana me dina para dina kama hotI jA aura jijJAsuoM ko Agama-mAtra kA sahArA hai; usake hAI rahI hai| vizeSakara naI pIr3hI ke bAla-yuvA sabhI kA dhyAna ko surakSita rakhane aura tadanukUla sAhitya ko prakAzita prakAzita navIna pustakoM aura patrikAoM para hI rahatA karane karAne se hI digambara dharma kI rakSA hai| samiti hai-ve unhI ke AdhAra para apanI zraddhA aura jJAna ko satata jAgarUka rahe aisI hamArI bhAvanA hai| puSTa karate haiM, unakI dRSTi yaha bhI nahI hotI ki ye kisa vIra sevA mandira zreNI kA sAhitya hai| aise meM viparIta zraddhAna ke avasara naI-dillI Page #161 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAhitya-samIkSA bhAratIya dharma evaM ahitA : hai / kAraNa yaha ki isase aneka dhArmika sampradAyo ke RSiyoM aura mahApuruSoM kI chavi dhUmila hotI hai / 'dhUmila' lekhaka : siddhAntAcArya pa0 kalAzacandra zAstrI, vArANasI zabda to bahuta ziSTa hai-vAstava meM unake dvArA pratipAdita prakAzaka : zrI rAjakRSNa jaina carI0 TrasTa, dariyAgaja dillI hiMsaka vidhAna mukha para kAlikha pota detA hai| sAija : 23436 x 16 peja 216, mUlya : 25 ru0|| siddhAntAcArya paDita kailAzacandra jI ne ahiMsA ke vidvadvara siddhAntAcArya pa0 kailAzacandrajI zAstrI ko kalyANakArI svarUpa ko to darzAyA hI hai, unakA mukhya yaha pustaka 'bhAratIya dharma aura ahiMsA' aneka arthoM me viSaya aura dhyeya bhI yahI hai, kintu unhoMne sAhasa ke sAtha eka viziSTa aura vilakSaNa kRti hai, ahisA, bhAratIya una vIbhatsa sadoM ko aura kriyAkAra tathA vidhi-vidhAna vicAra paddhati, aura vizeSakara jaina darzana tathA jaina jIvana kI una kutsita chaviyo ko ukerA hai jahA manuSya pazu se caryA kA mUlabhUta siddhAnta hai| isa viSaya para aneka bhI nIce utarakara imI duniyA me, isI mAnava samAja meM pustakeM likhI gaI hai| jainadharma se sambandhita koI bhI narka ko sazarIra utAra lAtA hai| sammelana ho, koI bhI Ayojana yA sagoSThI ho jisame kisI bhI vaktA ko dharma yA darzana para kucha bolanA ho, paDitajI ne jaba yaha vyAkhyAna zrI rAjakRSNa jaina ahiMsA kI dhurI para hI usake vicAro kA cakra ghuumegaa| ceriTebala TrasTa dvArA dillI vizvavidyAlaya ke antargata isI bIja para viSaya kA pAdapa panapegA, pallavita aura sthApita zrI rAjakRSNa jaina smRti vyAkhyAna mAlA me puSpita hogA / mahAna AcAryoM ne ahiMsA para jo cintana vizvavidyAlaya ke maca se vidvAno aura bauddhika varga ke kiyA hai, mana vacanakAya kI bhUmikA para ise prasthArita sAmane prastuta kiyA to thotAo me baiThe-baiTha maiM itanA karake Azrava, bandha aura nirjarA kA jo vyApaka sasAra becaina ho gayA ki maiMne cAhA ki kahU-paDita jI, isa racA hai, vaha vizva ke samagra darzana zAstra, manovijJAna aura pramaga ko banda kara deN| mujhe ra thA ki vivAda uTha samAja zAstrIya adhyayana me apUrva aura adbhuta hai ki bhAra- khar3A hogA aura usa karmakANDa tathA vidhividhAna ko tIya prajJA isase gauravAnvita huI hai| bar3I bAta yaha ki apanI dhArmika paramparA kA aga mAnane vAle virodha kareMge ahiMsA-cintana ke itane bar3e prasAra ke jIvana ke sAtha aura kahege ki jo pratIko aura alakAro meM kahI gaI hai, jor3ane kI kalA bhI jaina tIrthakaro aura AcAryoM kI dena ume paDita jI sthUla zAbdika arthoM meM prastuta karake dhArmika hai| ahiMsA ke vicAra aura vyavahAra ko gaharI chApa anya paramarA kI niMdA kara rahe haiM / kintu kisI eka bhI vidvAna, dharma-pravartako ke cintana aura jIvana nirdeza me pratibimbita eka bhI zrotA ne cU nahI kI / koI karatA bhI kaise kyoki hai| Rgleda ke RSiyo kI RcAo se lekara gAdhI eka-do sadarbha hoM to pratIka khojane kA mAnasika zrama kiyA aravinda aura binobA ke vacano pravacano taka yaha paraparA jAve, yahA to hiMsA ke kutsita vyApAra kI eka pUrI calI hai| ahiMsA-darzana rAjanIti meM satyAgraha ke rUpa me paramparA aura kar3I se kaDI jor3ane vAle sadoM kI eka avatarita huA aura usane itihAsa meM camatkAra utpanna pUrI zRkhalA hI sAmane A gii| kyA kiyA jAye / paDita kiyA / ahiMsA ke ciMtana aura pratipAdana meM hiMsA svabhAva jI ne viSaya ke prati nyAya karane ke lie kitanA adhyayana AtA hai, kintu aba taka hisA ke vidrUpa kI lomaharSaka, kiyA hai, pramANa juTAne meM kitanA zrama kiyA hai-dekha prANo ko hilA dene vAlI chavi Akho se bhojhala rakhI gaI sunakara Azcarya hotA hai ! rogaTe khar3e kara dene vAle citroM Page #162 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anekAnta kA citerA kisa prakAra vANI kA kalAkAra banakara praNamya ahiMsA ke siddhAnta (pRSTha 154), jainadharma aura bauddha dharma ho jAtA hai, yaha paM0 jI ne apane vyAkhyAna kI una do kI ahiMsA me tAtvika dRSTikoNa kA bheda (pRSTha 89) Adi saMdhyAoM meM pranANita kara diyaa| prasaMga sArthaka haiN| maiM samajhatA haM jaba paDita jI ne vyAkhyAna kA viSaya pustaka kI zailI ke viSaya meM do zabda kahanA Avazyaka nicita kiyA--'bhAratIya dharma aura ahiMsA' tava unake hai| paDita jI me yaha kalA hai ki vaha duruha se durUha viSaya mana me viSaya kI sImA itanI hI rahI hogI ki yaha prati- ko mulajhA kara sAmane rakha dete haiN| pustaka me sthAna-sthAna pAdita kiyA jAye ki Adi tIrthakara bhagavAna RSabhanAtha para rocaka kathA-prasaga pAThaka ko pramudita karate haiN| paDita ke yuga meM ahiMsA kA jo svarUpa nirdhArita huA usakA jI kA adhyayana itanA vyApaka hai ki veda, purANa, upaniSada, aitihAsika pariprekSya kyA thA aura phira ahisA kA svarUpa mahAbhArata ke sadarbha sahajatA se jur3ate cale jAte hai| uttaravaidika dharma me paurANika yuga kI zramaNa saskRti me tathA rAmacarita kA vaha prasaga yathA sthAna jur3a gayA hai jahA bauddha dharma meM vaha kyA rahA / kintu jaba vaha apanA bhASaNa vAlmIki ke Azrama meM maharSi vaziSTa ke padhArane para unake likhane baiThe to ahiMsA ke sadarbha ko Adhunika yuga ke matkAra me bachiyA kA vadha kiyA gayA hai| vahAM aura do cintana, samasyAo, prazno ko jIvana-paddhati aura sAmAjika ziSyo kA vArtAlApa calatA hai : pariprakSya se joDakara vyAkhyAyita karane kI AvazyakatA ko vaha dRSTi se ojhala nahI kara sake / yahI kAraNa hai ki "acchA, vaziSTha RSi Aye hai ?" ahimA para likhI jAne vAlI pustakoM meM yaha adyatana aura "hA~ ?" advitIya hai| mAsAhAra aura zAkAhAra,' auSadhi-upacAra "maiMne to samajhA ki koI vyAghra yA bher3iyA AyA hai|" aura ahiMsA', 'gAdhI jI aura ahiMsA, 'bizvazAnti aura "are kyA bakate ho|" ahiMsA,' 'ahiMsA aura vIratA me bheda,' ahiMmA aura "usane Ate hI becArI kalyANikA gau ko khA zAsakIya daNDa vidhAna, Adi aneka viSayo ko maulika ddaalaa|" Dhaga se uThAyA haiM aura ahiMsA ke dRSTikoNa ko pratipAdita nATaka kA yaha aza paMDita jI kI zailI ke kAraNa kiyA hai| tAtparya yaha hai ki vidvAno meM paDita kailAzacandra jIvita aura saTIka ho gayA hai| jI aise haiM jinakA zAstrIya jJAna gaharAI me to viziSTa hai vidvattA kA guNa bauddhikatA mAnA jAtA rahA hai| paM0 hI, paMDita jI Adhunika jIvana kI samasyAo se bhI sAkSAtkAra karate hai aura isIlie unakI jaina darzana kI kailAzacandra jI ne 'isame rocakatA' kA AyAma joDakara vyAkhyA Adhunika yuga ke jijJAsuo aura zrotAo ko bhI bauddhikatA ko akSuNNa rakhA hai| AkarSita karatI hai| __ yaha pustaka aisI hai ki isakA anuvAda yadi bhAratIya bhASAo me aura videzI bhASAo me kiyA jAye to jainadharma meM ahiMsA kA svarUpa kyA hai- mahAvrata aura sAMskRtika jagata ko paDita jI kI yaha dena vyApaka aNuvrata kI bhUmikA tathA svarUpa kyA hai, hiMsA ke 108 5 rUpa se prabuddha, prerita aura upakRta kregii| prakAra kyA hai Adi aneka viSayo ko subodha Dhaga se samamAyA gayA hai| vistAra ke sAtha-sAtha sArasakSepa bhI dete -lakSmIcandra jaina . gaye haiM tAki vivecana hRdayagama ho jaaye| jainI ahiMsA ke nidezaka, bhAratIya jJAnapITha mUla siddhAnta (pRSTha 141), gAdhI jI dvArA pratipAdita naI dillI Page #163 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jarA-socie 1. netA ke vicAra aura hama ? 2. cora jagA rahe haiM ? 1. maiM satya kahatA hUM, bilkula zuddha hRdaya se ki mujhe corI kyoM hotI hai aura kisakI hotI hai ? ye socane lekara koI (amRta) mahotsava mane-isa pakSa meM maiM nahI kI bAta hai / jina-bhagavAna vItarAga haiM, mandira aura maMdira huuN| maiM nahIM cAhatA, ise loga isa yA usa taraha mnaaye| ke upakaraNa sabhI unake nhii| ye to zubha-rAgiyo dvArA maiMne to apane dillI-bambaI ke mitro aura sahayogiyo se zubha-rAgabhAva meM nirmita rAgiyo ke bhavana haiM aura unake nivedana kiyA hai ki ve mujhe apanI zubha kAmanAye de, yahI bahumUlya bhautika upakaraNa bhI rAgiyoM ke hI / jima-zAsana merA pAtheya hai| me bItarAga-bhAva kI mahimA hai aura vItarAgabhAva ke 2. hame kucha Adarza sthApita karane hoge / pautra ci0 sAdhana juTAne ke upadeza / bakuna kI zAdI huI jitanA bhI denA cAhA saba kAra aba paramparA kucha aisI banatI jA rahI hai ki loga kara diyaa| isI prakAra dUsare bacco kI zAdI jaba hogI, mandiroM aura mUrtiyo me bhautika sampadA dekhane-dikhAne ke merA mana hai, una saba meM bhI hama kucha nahI leNge| abhyAsI bana rahe hai-ve sAsArika vibhUti kA moha chor3ane ke sthAna para, vItarAga-bhAva kI prApti meM sAdhanabhUta3. kevala pracAra-prasAra se kAma nahI calegA, vastuta mandiro, mUrtiyo me sAsArika vimUti dekhane lage haiN| koI hame svaya kucha jimmedArI uThAnI cAhie kama se kama uma cAdI, mone aura hIre kI mUrtiyAM banavAte haiM to koI bahakSetra me jimame ki hamAga vizvAsa hai| malya chatra-camara siMhAsana Adi / aura yaha saba hotA hai 4. Aja hamAre yahA tanAva, pAgalapana, kalaha, rAga nAma, khyAti, yaza aura pratiSThA ke lie loga cAhate haiM dvepa bahuta bar3ha gaye hai| nAma likhAmA Adi / yaha mArga sarvathA tyAjya hai| 5. mere hisAba se, jo apramatta (zithilAcArI nahI) ___ jaba logo ne rAga-tyAga ke vItarAgI upadeza kI zAstrokta muniyo ke prati bhakti-bhAva rakhatA hai, vaha muni avahelanA kI taba coro ne thappaDa mArakara unheM saceta kiyA aura ve mArga para Ane ko majabUra hone lage haiN| 6. muni vaha bane jise zAstra kA samyajJAna ho aba ve kaha rahe haiMaura tadanusAra asadigdha AcaraNa kI taiyArI ho / sAdA mandira me sAdA mUrti, vaha bhI vizAma pASANa7. Aja muniyo ko AhAra dene kI prakriyA kAphI nirmita honI cAhie-jisase vItarAgatA malake / jaTila aura vyayasAdhya bana gayI hai| mAmUlI AdamI logo kI isa prakriyA se kyA hama aisA mAna leM ki AhAra dene kI himmata nahI kara pA rahA hai| jinhone vItarAgatA kI avahelanA kI unheM coro ne thappar3a 8 hamAre dAdA jI kahA karate the, paNDita jI Aye mArakara sIdhe mArga para lAne kA upAya DhUMDhA hai| asalI haiM beTA ! inake paira par3o! inake lie khAnA khuda pagesa bAta kyA hai ? jaga socie ? aura yaha bhI socie ki kara lAo / Aja yaha bAta nahI hai| aba koI kisI ke logo ko sAdagI aura vItarAgatA kI ora DAlane ke para nahI pddtaa| naukara, yA brAhmaNa khAnA parosatA hai| anya upAya kyA hai? jo sanmAna-matkAra kI bhAvanA thI, vaha lupta ho gaI hai| 3.pracAra bAtoM se yA prAcaraNa se? -zrI sAha zreyAMsaprasAda jaina ke udgAra digambaratva vastu kA sva-rUpa-dharma hai aura isakA (tIrthakara' se sAbhAra) bhAva nagnatva se hai / jaba koI vastu AvaraNa arthAta vikAra Page #164 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 10, 11, ki04 bhanekAnta rahita nirmala svarUpa meM prakaTa hotI hai taba usakA vaha rUpa kevala zabdoM dvAga batalAne kA prayatna karate hai-usakA digambarI hotA hai aura digambarI rUpa ko prakaTa karane ke prabhAva logoM para nahIM pdd'taa| -jarA socie asaliyata mArga athavA siddhAntoM kA avalambana lene vAlA digambara kyA hai ? mArgI kahalAtA hai| jaina tIrthaMkaroM ne isI mArga kA ava- 4. bhUla jo Aja bhI duharAI jA rahI hai ! lambana le svayaM digambaratva kI prApti kI aura isI mArga samAcAroM se spaSTa hai ki 150 varSa pUrva eka bhUla ko dUsaroM ke lie ujAgara kiyaa| jo loga digambara-rUpa kinhI di. jaina bhaTTAraka mahArAja ne kumbhoja pahAr3I kA athavA digambara mArga ko sampradAya kI sajJA dete haiM, ve eka mandira, mandiramArgI zvetAmbaroM ko dekara kI; bAda bhrama meM haiM / yataH-sampradAya pUrvAgraho se-para-vikalpo se me pahAr3I para unheM dharmazAlA banAne dii| jisakA duSpari liyA aura digambaratva vasta ke nirmala- NAma Aja ubhara kara sAmane AyA aura phala-svarUpa svAbhAvika sva-rUpa kI prApti kA mArga / phalata: aisA bAhubalI kI mUrti para patthara pheMke gae aura tyAga ke mata samajhanA cAhie ki jaba kahI sampradAyAtIta dRSTi kA rUpa, tapasvI jJAna prasAraka 62 varSIya vRddha digambara muni samantabhadra mahAra'ja kA apamAna huaa| jisake nirAkaranAma liyA jAya taba vahAM bastu kA svarUpa athavA digaMba NArtha muni zrI vidyAnanda jI mahArAja ko anazana va annaratva hI lakSya hai aura isI lakSya prApti kA Adarza mArga tyAga karanA par3A hai aura sArI di. samAja saMtapta aura tIrthakaro kA mArga hai, ise hI dhAraNa karanA caahie| cintita hai| anya tIrtho para to varSoM se vivAda calate hI loga varSoM se zodha-khoja kI bAteM karate haiM, itihAsoM rahe hai| Aja bhI di. jaina tIrthakSetra kameTI ko unhI meM tattatkAlIna veSa-bhUSA rIti-rivAja Adi kA adhyayana meM ulajhe rahanA par3a rahA hai| aise meM sAvadhAnI kI karate haiM, miTTI pASANoM kalAkRtiyo meM tIrthakaratva dharma AvazyakatA hai| ora digambaratva kI prAcInatA khojate haiM / aura to aura hamArA mantavya hai ki hama deza aura prAnta kI akha. aise loga bhI, jinheM peya- apaya,-khAdya-akhAdya aura sAmiSa DatA, sAmAjika sadvyavahAra aura sadAcAra ke pracAra nirAmiSa kA tanika vicAra nahI, jo svayaM janAnukUla prasAra ke mAmale meM sabhI paMtha-sampradAyo se kandhe se kandhA devadarzana, pUjana, svAdhyAya Adi se sarvathA achute haiM, jinheM bhir3Akara caleM-eka dUsare kA sahayoga kreN| para dharma sAMsArika viSaya vAsanA, kIrti ke sAdhana juTAne se phurasata saMbaMdhI saiddhAntika aura AcAra-vicAra mUlaka sad-parampanahIM, ve digambaratva ke anurUpa jaina kI zodha khoja aura rAoM ko AMca na Ane deM, eka me dUsare ke samAveza ko pracAra-prasAra kI bAteM karate hai| prazraya na deN| yadi hama isameM sAvadhAnI na baratege to kAlAntara me kisI kI bhUla kA prAyazcitta kisI dUsare ko dhyAna rahanA cAhie ki kisI sabhA sosAyaTI kI isI bhAti karate rahanA par3egA jisa prakAra bhaTTAraka sadasyatA yA adhikArIpane se, UparI grantha-jJAna hone se athavA mITiMgoM meM khule bAharI maco para bhASaNa jhAr3ane se mahArAja kA bhUla kA parimArjana Aja hama digabaro ke guru karmaThamuni zrI vidyAnanda jI mahArAja ko karanA par3a kucha bhI hAtha Ane kA nahI, ulTA duSpracAra hI hogaa| rahA hai aura di. samAja cintita hai| di0 mandiro me yadi vAstavika darda hai to digambaratva ke anurUpa kriyA ke zvetAmbarI mUrti rakhAnA, di0 prakAzanoM meM zvetAmbarIya bhAcaraNa ko, apane jIvana me utAranA hogaa| jaba hama bAtoM-kathAnakoM kA samAveza karAnA, tIrthakSetro me sAjhakiyA-rUpa meM svara pariNata hoge-taba binA prayatna ke hI dArI baratanA Adi jaisI bhUleM bhI isI jAti kI hai, jinheM pracAra hone lagegA / pUjyavarNI gaNeza prasAda jI ke zabdo dUharAyA jAnA Aja bhI banda nahI hai aura jo paramparA meM-'yadi hama apane siddhAnta para Apar3ha ho jAveM-usI ko to lopa karegI hI kAlAntara me ve kisI korTa meM bhI ke anusAra pravRtti karane lage to anya loga hamAre siddhAnta ko acchI taraha hRdayagama kara leMge / parantu hama loga apane jarA socie ! isa ApadA ko TAlane ke prayatna kaise siddhAntoM ko apane AcaraNa yA pravRtti se to dikhAte nahI, kiye jAyeM ? -sampAdaka Page #165 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vIra sevA mandira ke vartamAna padAdhikArI kAryakAriNI samiti ke sadasya tathA adhyakSa upAdhyakSa upAdhyakSa mahAsaciva saciva koSAdhyakSa sadasya 1. sAhU zrI azokakumAra jaina 2. nyAyamUrti zrI mAMgIlAla jaina 3. zrI gokula prasAda jaina zrI subhASa jaina zrI cakrezakumAra jaina zrI bAbUlAla jaina 7. zrI nanheMmala jaina 8. zrI indara saina jaina zrI omaprakAza jaina eDavokeTa zrI ajita prasAda jaina ThekedAra 11. zrI lakSmIcandra jaina 12. zrI bhAratabhUSaNa jaina eDavokeTa 13. zrI vimalaprasAda jaina (DesU) 14. zrI ajitaprasAda jaina 15. zrI anilakumAra jaina 16. zrI ratnatrayadhArI jaina 17. zrI digdarzana caraNa jaina 18. zrI mallinAtha jaina 16. zrI madanalAla jaina 20. zrI darayAvasiMha jaina 21. zrI narendrakumAra jaina 6, saradAra paTela mArga, naI dillI 30, tugalaka krIseNTa, naI dillI 3, rAmanagara pahAr3agaMja, naI dillI 16, dariyAgaMja, naI dillI 3, dariyAgaMja, naI dillI 2/10, dariyAgaMja, naI dillI 7/35, dariyAgaMja, naI dillI 4, aMsArI roDa, dariyAgaMja, naI dillI 4741/23, dariyAgaMja, naI dillI 5-e/28, dariyAgaMja, naI dillI bI-45/47, kanaoNTa plesa, naI dillI 1, dariyAgaMja, naI dillI 21-e, dariyAgaja, naI dillI 21-e, dariyAgaMja, naI dillI 2770, kutuba roDa, dillI 5, alkA janapatha lena, naI dillI 4662/21, dariyAgaMja, naI dillI 1, dariyAgaMja, naI dillI sI-6-58, DevalapameNTa eriyA, saphadarajaMga, naI dillI 7/23, dariyAgaMja, naI dillI-2 4841-e/24, dariyAgaMja, naI dillI (pRSTha 26 kA zeSAMza) se paramAtmA banane kA puruSArtha jAgRta ho jAtA hai| sabase jaba yaha apane meM bIja dekhane lagegA to sabhI jIvAbar3I jarUrata isake bhItara paramAtmA banane kI pyAsa paidA tmA use bIjarUpa dikhAI dene lgeNge| yaha pharaka ho sakatA karanA hai| paramAtmA ke .rzana karanA, zAstra kA adhyayana hai koI kama vikasita hai aura koI kucha jyaadaa| parantu karanA ina sabakA prayojana usameM paramAtmA banane kI bIjapanA to vidyamAna hai aura jaba sabhI bIjarUpa dikhAI pyAsa paidA karanA hai| dene lageMge to prema jAgRta hogA hiMsA vRti baha jaayegii| hamAre eka tarapha pazutA hai eka tarapha paramAtmapanA, vaha prema mAnava taka hI sImita nahIM hogA parantu jIvamAtra bIca meM hama bar3e haiM agara idhara bar3hate haiM to paramAtmatA dUra taka phaila jAyegA athavA kahanA cAhie vaha premamaya ho hotI jAtI hai agara udhara bar3hate haiM to pazutA dUra hotI jaayegaa| jAtI hai paramAtmapanA najadIka hone lagatA hai| 00 Page #166 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Regd. with the Registrar of Newspaper at R. No. 10591/62 vIra-sevA-mandira ke upayogI prakAzana samIcIna dharmazAstra : svAmI samantabhadra kA gRhasthAcAra-viSayaka pratyuttama prAcIna grantha, mukhtAra zrIjugalakizora bI ke vivecanAtmaka hindI bhASya aura gaveSaNAtmaka prastAvanA se yukta, sajilda / cainapatra-prazasti saMgraha, bhAga 1: saMskRta aura prAkRta ke 171 prakAzita granthoM kI prazastiyoM kA maMgalAcaraNa sahita apUrva saMgraha, upayogI 11 pariziSToM pora paM0paramAnanda zAstrI kI itihAsa-viSayaka sAhitya paricayAtmaka prastAvanA se alaMkRta, sajilda / ... banAnya-prazasti saMgraha, bhAga 2: apabhraMza ke 122 aprakAzita granthoM kI prazastiyoM kA mahatvapUrNa saMgraha / vapana pranthakAroM ke aitihAsika graMtha-paricaya aura pariziSToM sahita / sa.paM. paramAnanda shaastrii| sajilda / 15.. samAdhitantra aura iSTopaveza : pradhyAtmakRti, paM0 paramAnanda zAstrI kI hindI TIkA sahita pavaNabelagola aura dakSiNa ke anya jaina tIrtha : zrI rAjakRSNa jaina ... gyAya-bIpikA : mA0 abhinava dharmabhUSaNa kI kati kA pro0 DA. darabArIlAlajI nyAyAcArya dvArA sa. anu0| 10.00 jaina sAhitya aura itihAsa para vizava prakAza : pRSTha saMkhyA 74, sajilda / kasAyapAirasuta: mUla grantha kI racanA mAja se do hajAra varSa pUrva zrI guNadharAcArya ne kI, jisa para zrI yativRSabhAcArya ne pandraha sau varSa pUrva chaha hajAra loka pramANa cUrNisUtra likhe| sampAdaka paM hIrAlAlajI sivaant-shaastrii| upayogI pariziSToM aura hindI anuvAda ke sAtha bar3e sAija ke 1000 se bhI adhika pRSThoM meN| pRSTa kAgaja aura kapar3e kI pakkI jilda / 25... jaina nibandha-ratnAvalI : zrI milApacandra tathA zrI ratanalAla kaTAriyA dhyAnazataka (dhyAnastava sahita) : saMpAdaka paM. bAlacandra siddhAnta-zAstrI 12-00 bhAvaka dharma saMhitA : bIbaravAvasiMha soSiyA baina lasaNAvalI (tIna bhAgoM meM): saM.paM.bAlacanda siddhAnta zAstrI pratyeka bhAga 4.... jina zAsana ke kucha vicAraNIya prasaMga : zrI padmacandra zAstrI, bahucarcita sAta viSayo para zAstrIya pramANayukta tarkapUrNa vivecana / prAkkathana : siddhAntAcArya zrI kailAzacandra zAstrI dvArA likhita 2-00 Jain Monoments: TI0 ena0 rAmacandrana 15-80 Reality :mA. pUjyapAda kI sarvArtha siddhi kA aMgrejI meM panuvAda / baDe pAkAra ke 300 pR., pakkI jilda .. AjIvana sadasyatA zulka : 101.00 10 vArSika mUlya : 6) 10, isa aMka kA mUlya : 1 rupayA 50 paise vidvAn lekhaka apane vicAroM ke lie svatantra hote haiN| yaha Avazyaka nahIM ki sampAdaka maDala lekhaka ke vicAroM se sahamata ho| sampAdaka parAmarza maNDala- jyotiprasAda jaina, zrI lakSmIcandra jaina, sampAdaka-zrI pacandra zAstrI prakAzaka-ratnatrayadhArI jana, vIra sevA mandira ke lie, kumAra bAdarsa priMTiMga presa ke-12, nabIna mAha, dillI-32 se mudvit|