________________
નઈ તાલીમ અને અહિંસા
રમેશ સંઘવી
પરિચય? ગાંધી વિચારને વરેલા શ્રી રમેશભાઈ સંઘવી ગ્રામ સ્વરાજ સંઘ, સુશીલ ટ્રસ્ટ, સ્વજન, શિશુકુંજ જેવી કેટલીય સામાજિક સંસ્થાઓ સાથે અનુબંધિત છે. “શાશ્વત ગાંધી' જેવા ઉત્તમ સામયિકનું સંપાદન કાર્ય તેઓ સંભાળી રહ્યા છે. ‘શાંત તોમાર છંદ', ‘અમીઝરણાં' જેવા બહુખ્યાત થયેલા પુસ્તકોનું સંપાદન કાર્ય તેમણે કરેલ છે. બહુ જાણીતા કેળવણીકાર પણ છે. તેમના ગદ્યમાં સરળતાની સાથોસાથ એક પ્રવાહિતા-રસાળતા છે. પ્રસ્તુત લેખમાં તેમણે વિનોબાનું લોકગુરુ તરીકે ઉત્તમ રીતે નિરૂપણ કર્યું છે.
આજનું પરિદૃશ્ય
સમજ, સ્વરૂપ અને વ્યાવહારિક ઉપક્રમને સમજવા પ્રાપ્ત કરીએ. નઈ તાલીમની વાત સમજતા પૂર્વે આજની કેળવણીનું પરિદૃશ્ય
જીવન કેન્દ્રમાં કેવું છે? હિંસાના મૂળ માનવીના મનમાં છે અને આજની કેળવણીની આજે મહાત્મા ગાંધીને આપણે મુખ્યત્વે રાજકારણી, સમાજ સમગ્ર પ્રક્રિયા એ મૂળને દઢીભૂત બનાવે છે અને તેમાંથી હિંસક સુધારક કે ધર્મપુરુષ તરીકે ઓળખીએ છીએ. અલબત્ત આ ક્ષેત્રોમાં મનોદશાનો છોડ અંકુરિત થાય છે. આજની કેળવણીના ત્રિદોષ છે તેમનું કાર્ય અને પ્રદાન એટલું મબલક છે કે તેમનું બીજા ક્ષેત્રોનું - સ્પર્ધા, તુલના અને સજા. પ્રત્યેક બાળક નોખું નોખું છે, તેની પ્રદાન વીસરાઈ જાય, પણ તેમણે કેવળણી ક્ષેત્રે જે ક્રાંતિકારી – વચ્ચે તુલના ન હોય. સ્પર્ધાનો ભાવ કોઈને પાછળ રાખીને જાતે આમૂલાગ્ર ચિંતન આપ્યું છે તેની તો વ્યાપક ઉપેક્ષા જ થઈ છે. આગળ જવા તાકે છે. અને સજા વ્યક્તિત્વનો અનાદર છે. આ વસ્તુતઃ કેળવણીમાં તેમનું પ્રદાન અત્યંત પાયાનું અનોખું અને ત્રિદોષ એ હિંસા આધારિત સમાજમાં હોય. આજની કેળવણીના દેશ માટે નેત્રદીપક છે. એમ કહી શકાય કે ગાંધીજીએ એક બીજા દોષ છે : મૂડીવાદી અર્થરચના એટલે શોષણ અને અસમાનતા. સમુચિત - ભારતીય કેળવણી કેવી હોય, માનવનિર્માણ – વિશ્વશાંતિ ઔદ્યોગિકરણ એ મૂડીવાદીનું સંતાન અને તેની સાથે જોડાયેલા છે માટેની કેળવણી ચિંતન એક સર્વાગી મનુષ્યના નિર્માણનું છે, તે પ્રાકૃતિક સ્ત્રોતોનો બેફામ ઉપયોગ અને પ્રદૂષણ - જળવાયુ પરિવર્તન. વિશ્વભરના લોકોના હૃદયમાં તથા ચિત્તમાં પરિવર્તન કરવા ઝંખે વિલાસી-વૈભવી જીવનશૈલી પણ આ સૃષ્ટિને, માનવને હાનિ છે. તેમની કેળવણીની ઈમારત તેમના અન્ય ક્ષેત્રોની જેમ સત્ય પહોંચાડે છે. કેળવણીમાં આ બધાં તત્ત્વ અત્યારે વ્યવહારમાં છે અને અહિંસા વિચારની બુનિયાદ પર ખડી થઈ છે. તેમની દૃષ્ટિએ જ, એટલે કેળવણી જ હિંસક-સ્પર્ધા, તુલનાવાળું માનસ પેદા કરે સત્ય સિવાય બીજો કોઈ ઈશ્વર નથી કે ધર્મ નથી અને સત્યના છે. શિક્ષણમાં સ્વાતંત્ર્ય અને સ્વાયત્તતા નથી. જ્યાં સ્વાતંત્ર અને સાક્ષાત્કારનો એક માત્ર રસ્તો અહિંસાનો છે. સ્વાયત્તતા ન હોય ત્યાં શિક્ષકોમાં તેજ ન નીખરે. સમગ્ર કેળવણીની ગાંધીજીને કોઈએ પૂછેલું : ‘અહિંસાનો તમારો મતલબ શો પ્રક્રિયા જાણે હેતુવિહીન, દૃષ્ટિવિહીન, નિષ્ઠાવિહીન ચાલતી પ્રક્રિયા છે?' ગાંધીજીએ જવાબમાં એક જ શબ્દ આપેલો : ‘પ્રેમ', ‘અહિંસા છે. કેટલીક સારી, સ્વાતંત્ર, સ્વાયત્ત શાળાઓ છે જ, પણ સામાન્ય એટલે મારે મન નિરવધિ પ્રેમ'. તેમણે કહેલું : ‘પરમસત્તા કેવળ દેશ્ય આવું વરવું છે. શિક્ષણ એક ધંધો બની ગયું છે, ધર્મ નથી પ્રેમમય છે. કેવળ શુભ છે. કારણ હું જોઉં છું કે મૃત્યુની વચ્ચે પણ રહ્યું. કેળવણી માટે આપણે સાવિદ્યા યા વિમુક્તયે... વિદ્યા’ કહીએ જીવન કાયમ ટકી રહેલું છે.' ૧૯૨૦માં નવજીવનમાં તેમણે છીએ. ગાંધીજીએ તેની સમજ આપતા કહેલું : ‘તા વિદ્યા થી લખેલું : “આખી દુનિયાની સાથે મિત્રભાવે રહેવું એ મારો ઉદ્દેશ વિમુક્તયે' એટલે કેવળ આધ્યાત્મિક જ્ઞાન અને વિત્ત' એટલે છે. અન્યાયની સામે પુરજોશથી લડતા છતાં સંપૂર્ણ પ્રેમભાવ રાખી છુટકારો અર્થ ન કરતા, વિદ્યા એટલે લોકોપયોગી બધું જ્ઞાન અને શકાય એ મારી દઢ પ્રતીતિ છે.' મુક્તિ એટલે આ જીવનમાં સર્વ દાસત્વમાંથી છૂટી જવું. દાસત્વ તેમના જીવનનું લક્ષ હતું મોક્ષપ્રાપ્તિ અથવા આત્મસાક્ષાત્કાર પારકાનું અને પોતે ઊભી કરેલી હાજતોનું. એવી મુક્તિ આપણને તેને તેઓ આ જીવનમાં જ મેળવવા ઈચ્છતા હતા. અને તેમને મેળવી આપે તે જ કેળવણી.' એટલે સ્વાતંત્ર્ય, સ્વાયત્તતા, સ્વાવલંબન, ભરોસો હતો કે અંતરાત્માની શુદ્ધિ - આત્મશુદ્ધિ એ જ તેનો માર્ગ સમાનતા એ કેળવણીના પાયામાં હોવા જોઈએ. સરસ્વતી કોઈની છે. તેમને દેઢ શ્રદ્ધા હતી કે જગત નીતિ પર ટકી રહ્યું છે, અને અપૂરસરી નથી. કેળવણી એ મનુષ્યના ‘સર્વાગી વિકાસ માટે છે. નીતિ એટલે ‘આત્માની દૃષ્ટિએ પાળેલો ધર્મ'. સમગ્ર જગત એક “ચારિત્ર્યશીલ નાગરિક તૈયાર થાય એ માટે છે અને વિશ્વમાં પરસ્પર સંબંધિત – અનુબંધિત છે. અને વ્યક્તિના દરેક પ્રત્યેક શાંતિ સ્થાપાય એટલા માટે છે. આ સંદર્ભમાં નઈ તાલીમના અર્થ, કર્મની અસર જેમ તેની જાત પર પડે છે. તેમ સમગ્ર સૃષ્ટિ પર | મે - ૨૦૧૯)
પ્રબુદ્ધ જીવન :અહિંસા વિશેષાંક
