________________
1 પ્રબુદ્ધ જીવન : ભારતીય ગરુ પરંપરા વિશેષાંક :
પ્રબુદ્ધ જીવન : ભારતીય ગુરુપરંપચ વિશેષાંક
પ્રબુદ્ધ જીવન : ભારતીય ગુરુ પરંપચ વિશેષાંક છે પ્રબુદ્ધ જીવન : ભારતીય ગુરુ પરંપચ વિશેષાંક પ્રબુદ્ધ જીવન ભારતીય ગુરુપરંપરા વિશીષાંક પ્રબુદ્ધ જીવન : ભારતીય ગુરુ પરંપચ વિશેષાંક
શિષ્યને ગુરુ બનવાની પૂર્વભૂમિકા પણ એ ગુરુ-પારતંત્ર કબીર સાહેબની જાણીતી સાખી છેઃ 8 જ પૂરી પાડી શકે. જે વ્યક્તિ ગુરુ-પારતંત્ર્યનો સ્વીકાર ન “યહ તન બિસકી બેલરી, ગુરુ અમૃત કી ખાન 8 કરે, નિષેધ કરે, તે યોગ્ય શિષ્ય બની ન શકે; ગુરુ તો ક્યાંથી સીસ દિયે જો ગુરુ મિલે, તો ભી સસ્તો જાન.” જે બને?
સુપાત્ર ગુરુ પામવા કેટલા મુશ્કેલ છે તેનો જ આમાં ૬ ગુરુ-પાતંત્ર્યનો આટલો મહિમા તે વાસ્તવમાં તો નિર્દેશ છે. અને આવા ગુરુ મળી જાય તો તેમનું આજ્ઞા૪ ગુરુનો જ મહિમા છે. “ગુરુ” શબ્દ જ એટલો રહસ્યમય અને પારતંત્ર અનુભવવું એ શિષ્ય માટે ઓચ્છવ બની રહે; ઐશ્વર્ય
ગંભીર છે કે તે શબ્દ ગમે તેવી વ્યક્તિ જોડે જોડી જ ન શકાય. જ ગણાય. 8 ગમે ત્યાં જોડવાથી તો તે શબ્દ પોતાનું ઐશ્વર્ય ગુમાવે, અર્થ હું ગુમાવે, મરતબો ગુમાવી બેસે છે.
આજ્ઞા-પારતનું માહાભ્ય ગાતો એક સરસ શ્લોક ઘણી વાર એવું બને છે કે એકાદ ચેલો થાય એટલે વ્યક્તિ ,
વાર એવું બને છે કે અકાદ ચલા થાય અટલ વ્યક્તિ પ્રશમરતિ પ્રકરણમાં મળે છે: “ગુરુ' બની જાય! “ગુરુ” પદની કોઈ જ યોગ્યતા ન હોય,
गुर्वायत्ता यस्मात् शास्त्रारम्भा भवन्ति सर्वेऽपि । કોઈ લક્ષણ પણ ન હોય, છતાં એને ચેલો થયો તો તે ગણાય
तस्माद् गुर्वाराधन - परेण हितकांक्षिणा भाव्यम् ।। ? “ગુરુ”! જેમ છોકરો પેદા થાય એટલે કોઈ જુવાન “બાપ”
અભુત વાત કરે છે આચાર્ય. આપણે ત્યાં “શાસ્ત્ર'નો ૐ બની જાય છે, તેના જેવું જ આ થયું.
મહિમા બહુ મોટો છે. શાસ્ત્ર ના પાડે છે? - તો ન કરાય. શું આ ગુરુઓમાં ન હોય ગુરુપદનું ગૌરવ, ન હોય ગુરુની શાસ્ત્ર સમર્થન આપે છે? - તો કરીશું. અર્થાત્ શાસ્ત્રના * પીઢતા અને સમજણ, ન હોય ગુરુપદના ભારનો નિવાહ સમર્થન વગર પાંદડુંય હલતું નથી. પરંતુ આ ‘શાસ્ત્ર' આખરે
કરવાની દક્ષતા અને ક્ષમતા; અને તેમના ચેલાઓ પણ પછી ૨ ચેલા-ચેરા-નોકર જ બની રહે; શિષ્યત્વની ગરિમા કે એટલે જ્ઞાની એવા ગુરુનું વચન : ગુરુનો અભિપ્રાય. પ્રત્યેક ૪ ઓજસ્વિતા તેમનામાં ન હોય.
શાસ્ત્ર પાછળ એક જ્ઞાની ગુરુનું બળ રહેલું હોય છે. હા, ગમે છે, આવા ગુરુઓને ફાળે શિષ્યોનાં અપમાન - અનાદર - તેવા - મારા તમારા જેવા - માણસનું લખાણ કાંઈ શાસ્ત્ર { ઉપેક્ષા શેષ રહે, અને આવા શિષ્યોના ભાગે ગુરુની વેઠ નથી બનતું. શાસ્ત્ર તો કોઈ શાસ્ત્રકાર જ નિરમી શકે. એ ? ૬ અને સ્વચ્છંદતા જ આવે!
નિર્માણ પાછળ ઘૂઘવતો હોય જ્ઞાનનો, દર્શનનો અને કે ગોવિંદરામ નામના એક કવિએ આ સંદર્ભમાં મજાની ચારિત્રનો અગાધ દરિયો. એમાં ધર્મનિષ્ઠા પણ હોય, અને * પંક્તિઓ લખી છે: “ગુરુ કરીએ તો જ્ઞાની કરીએ, સત- આત્મનિષ્ઠા પણ હોય. સત્યનિષ્ઠા પણ હોય અને સૌના છે ૐ અસતને જોઈ.” કવિએ કહ્યું કે એક ભેંશ ખરીદવી હોય તો કલ્યાણની નિરપેક્ષ તથા નિર્ભેળ ભાવના પણ હોય. એમાં । હુ તેને દોહી જોઈએ પછી જ લઈએ, બળદ લેવો હોય તો તેની તત્ત્વના યથાવતું પ્રતિપાદનની પૂરી જાગૃતિ જરૂર હોય. પરંતુ જ
પણ પરખ કરીને જ લઈએ, તો ગુરુ જેવી ગંભીર ચીજ પરખ કોઈને ઉતારી પાડીને નીચા દર્શાવવાની વૃત્તિ ન હોય. કર્યા વિના કેમ લેવાય?
તો આવા ગુરુનો શબ્દ તે શાસ્ત્ર. તેથી સ્વાભાવિક રીતે ? સાર એ કે ગમે તેવાને ‘ગુરુ' નથી ગણાવાતા, નથી જ શાસ્ત્રો ગુરુના વશમાં હોયઃ ગુરુ જ તેનો યથાર્થ અને રૅ મનાતા: તો એની આજ્ઞાનું પાતંત્ર્ય ક્યાં આવે?
ઉચિત અર્થ આપી શકે. ગુરુના સમર્થન કે સાથ વિના આપણા આજ્ઞા-પારdય એ તો શિષ્યને મળતું દિવ્ય ઐશ્વર્ય છે. દ્વારા જે થાય છે તે તો શબ્દાર્થ માત્ર હોય છે. એનાં રહસ્યો, આત્મદષ્ટિનો ઉઘાડ થયો હોય, આત્મહિતની અભીપ્સા જાગી તાત્પર્ય અને બે શબ્દો કે બે વાક્યોની વચ્ચે પડતા
હોય, ત્યારે જ આ ઐશ્વર્ય ગમે પણ અને મળે પણ. પાયાની અવકાશમાંથી ઉઘડતા અર્થો તો ગુરુઓના જ અધિકારમાં 9 જ વાત તો એ છે કે ગુરુ મળવા સહેલા નથી. ક્વચિત્ મળી જાય હોવાના. અને એ બધું માત્ર “ગુરુગમથી જ મળે.
તો પણ એમના તરફથી આજ્ઞા મળવી બહુ દુર્લભ છે. ગુરુ માત્ર શબ્દો વાંચીને, પોતાના ભાષાજ્ઞાનની મદદથી તેના હૈ આજ્ઞા આપે તેનો અર્થ તેમણે શિષ્ય લેખે આપણો સ્વીકાર્ય અર્થો નક્કી કરીને શાસ્ત્રી કે શાસ્ત્રજ્ઞાતા થનારાઓએ હંમેશા છે
કર્યો એવો થાય. આવી સ્વીકૃતિ કાંઈ સહેલી નથી હોતી અને કજિયા જ વધાર્યા છે. ગુરુગમ - વિહોણા આવા શાસ્ત્રજ્ઞો મૈં કે તે પછીયે તે આજ્ઞાને આધીન થવું, અનુકૂળ રહેવું; તેથી ઊલટું શબ્દજડ હોય છે, અને તેઓ પોતાની તે શબ્દજડતાનો કરવાનો વિકલ્પ પણ ન ઊગવા દેવો, તે તો પરમ દુર્લભ. વિનિયોગ સમાજમાં દ્વિધા અને સંઘર્ષ સર્જવા - વધારવા માટે
'tr પ્રબુદ્ધ જીવન : ભારતીય ગુરુ પરંપરા વિશેષાંક ; (ઓગસ્ટ -૨૦૧ી ;
પ્રબુદ્ધ જીવન ભારતીય ગુરુપરંપરા વિશેષાંક જ પ્રબુદ્ધ જીવન : ભારતીય ગુરુપરંપચ વિશેષાંક જ પ્રબુદ્ધ જીવન ભારતીય ગુરુપરંપચ વિશેષાંક જ પ્રબુદ્ધ જીવન : ભારતીય ગુરુ પરંપચ વિશેષાંક જ પ્રબુદ્ધ જીવનઃ ભારતીય ગુરુ પરંપચ વિશેષાંક
