Book Title: Jainendra Siddhanta kosha Part 1 Author(s): Jinendra Varni Publisher: Bharatiya Gyanpith Catalog link: https://jainqq.org/explore/016008/1 JAIN EDUCATION INTERNATIONAL FOR PRIVATE AND PERSONAL USE ONLYPage #1 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUrtidevI jaina granthamAlA saMskRta granthAMka - 38 jainendra siddhAnta koza bhAga 1 ( a - au) kSu. jinendra varNI G bhAratIya jJAnapITha AThavA~ saMskaraNa : 2008 malya : 180 rupaye M Page #2 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ISBN 81-263-0923-7 (Set) 81-263-0924-5(Part-1) bhAratIya jJAnapITha (sthApanA : phAlguna kRSNa 9; vIra ni. saM. 2470; vikrama saM. 2000; 18 pharavarI 1944) puNyazlokA mAtA mUrtidevI kI smRti meM sAhU zAntiprasAda jaina dvArA saMsthApita evaM unakI dharmapatnI zrImatI ramA jaina dvArA sampoSita mUrtidevI jaina granthamAlA isa granthamAlA ke antargata prAkRta, saMskRta, apabhraMza, hindI, kannar3a, tamila Adi prAcIna bhASAoM meM upalabdha Agamika, dArzanika, paurANika, sAhityika, aitihAsika Adi vividha-viSayaka jaina sAhitya kA anusandhAnapUrNa sampAdana tathA unakA mUla aura yathAsambhava anuvAda Adi ke sAtha prakAzana ho rahA hai| jaina-bhaNDAroM kI granthasUciyA~, zilAlekha-saMgraha, kalA evaM sthApatya para viziSTa vidvAnoM ke adhyayana-grantha aura lokahitakArI jaina-sAhitya grantha bhI isa granthamAlA meM prakAzita ho rahe haiN| granthamAlA sampAdaka (prathama saskaraNa) DaoN. hIrAlAla jaina evaM DaoN. A. ne. upAdhye prakAzaka bhAratIya jJAnapITha 18, iMsTITyUzanala eriyA, lodI roDa, nayI dillI-110 003 mudraka : vikAsa kampyUTara eNDa priMTarsa, dillI-110032 (c) bhAratIya jJAnapITha dvArA sarvAdhikAra surakSita Page #3 -------------------------------------------------------------------------- ________________ MOORTIDEVI JAINA GRANTHAMALA : Sanskrit Grantha No.38 JAINENDRA SIDHANTA KOSA VOL. I (31 317) Kshu. JINENDRA VARNI GOS STO Sa OLOG BHARATIYA JNANPITH Eighth Edition : 2003 a Price : Rs. 180 Page #4 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ISBN 81-263-0923-7 (Set) 81-263-0924-5 (Part-1) BHARATIYA JNANPITH (Founded on Phalguna Krishna 9, Vira N Sam 2470, Vikrama Sam 2000, 18th Feb 1944) MOORTIDEVI JAIN GRANTHAMALA FOUNDED BY Sahu Shanti Prasad Jain In memory of his illustrious mother Smt Moortidevi and promoted by his benevolent wife Smt. Rama Jain In this Granthamala critically edited jain agamic, philosophical, puranic, literary, historical and other original texts in Prakrit, Sanskrit, Apabhramsha, Hindi, Kannada, Tamil etc are being published in original form with their translations in modern languages Also being published are catalogues of Jain bhandaras, inscriptions, studies on art and architecture by competent scholars and also popular Jain literature General Ediotrs (First Edition) Dr Hiralal Jain & Dr AN Upadhye Published by Bharatiya Jnan vith 18, Institutional Area, Lodi Road, New Delhi-110 003 Printed at Vikas Computer & Printers, Delhi-110 032 (c) All Rights Reserved by Bharatiya Jnanpith Page #5 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prakAzakoya prastuti 'jainendra siddhAnta koza' ke prathama bhAgakA yaha dUsarA saMskaraNa prakAzita ho rahA hai / pahalA saMskaraNa lagabhaga pandraha varSa pUrva prakAzita huA thA, apraila 1970 meM / jaina sAhityakA yaha aisA gaurava grantha hai jo apanI parikalpanA meM, koza- nirmANa kalAkI vaijJAnika paddhatimeM, paribhASita zabdoMkI prastuti aura unake pUrvApara AyAmoMke saMyojana meM aneka prakArase adbhuta aura advitIya hai / isake racayitA aura prAyojaka pUjya kSullaka jinendra varNIjI Aja hamAre bIca nahIM haiM / unake jIvanakI upalabdhiyoMkA caramotkarSa thA unakA samAdhimaraNa jo IsarImeM tIrtharAja sammeda zikharake pAdamUlameM AcArya vidyAsAgara jI mahArAja se dIkSA evaM sallekhanA vrata grahaNa karake zrI 105 kSullaka siddhAntasAgarake rUpameM 24 maI 1983 ko sampanna huA / vaha eka jyoti paMjakA tirohaNa thA jisane Ajake yugako Alokita karaneke lie jaina jIvana aura jinavANIkI prakAzaparamparAko akSata rakhA / unake prati bArambAra namana hamArI bhAvanAoMkA pariSkaraNa hai / bhAratIya jJAnapIThake saMsthApaka dampatI sva. zrI sAhU zAntiprasAda jaina aura unakI dharmapatnI svargIyA zrImatI ramA jainane jainendra siddhAnta kozake prakAzanako apanA aura jJAnapIThakA saubhAgya mAnA thA / kozakA kRtitva pUjya varNIjI kI bIsa varSakI sAdhanAkA suphala thA / mUrtidevI granthamAlAke sampAdaka-dvaya sva. DA. hIrAlAla jaina aura DA. AdinAtha neminAtha upAdhyene apane pradhAna sampAdakIya meM likhA hai-- "jainendra siddhAnta koza prastuta kiyA jA rahA hai jo jJAnapITha mUrtidevI granthamAlA saMskRta sIrIjakA 38vAM grantha hai | yaha kSullaka jinendra varNI dvArA saMkalita va sampAdita hai / yadyapi ve kSINakAya tathA asvastha haiM phira bhI varNIjIko gambhIra adhyayanase atyanta anurAga hai / isa prakAzanase jJAnake kSetrameM granthamAlAkA gaurava aura bhI bar3ha gayA hai / granthamAlAke pradhAna sampAdaka, kSu. jinendra varNIke atyanta AbhArI haiM jo unhoMne apanA yaha vidvattApUrNa grantha isa granthamAlAko prakAzanArtha upahArameM diyA / " ukta 'pradhAna sampAdakIya' ko aura pUjya kSu. jinendra varNIke 'prAstAvika' ko hama jyoMkA tyoM isa dUsare saMskaraNa meM bhI prakAzita kara rahe haiN| apane 'prAstAvika' meM varNIjIne kozakI racanA prakriyA aura viSayaniyojana tathA vivecanakI paddhati para prakAza DAlA hai / ye donoM lekha mahattvapUrNa haiM aura paThanIya haiM / yaha koza pichale aneka varSoMse anupalabdha thA / yaha nayA saMskaraNa pUjya varNIjIne svayaM akSara-akSara dekhakara saMzodhita aura vyavasthita kiyA hai / isa saMzodhana kArya meM pUjya varNIjIke kaI varSa laga gaye kyoMki aneka naye zabda unhoMne jor3e haiM, kaI sthAnoMpara tathyAtmaka saMzodhana, parivartana, parivarddhana kiye haiM / 'itihAsa' tathA 'pariziSTa' ke antargata digambara mUla saMgha, digambara jainAbhAsI saMgha, paTTAvalI tathA gurvAvaliyA~, saMvat, guNadhara AmnAya, nandisaMgha, Adi zIrSakoMse mahatvapUrNa sAmagrI jor3I hai| isI prakAra AcAryoMke nAmoMkI sUcI meM pahale mAtra 360 nAma the jo aba bar3hakara 618 ho gaye haiM / Agama grantha sUcI meM pahale 504 granthoMke nAma the, aba yaha saMkhyA 651 ho gayI haiM / AcArya sUcI aura Agama sUcIkA paryApta parivarddhana kiyA hai / pUjya jIne yaha saba kiyA, cAroM bhAgoMkA saMzodhana kiyA aura sarvAdhika mahatvapUrNa bAta yaha ki kozakA pAMcavAM bhAga taiyAra kara diyA jo cAroM bhAgoMko anukramaNikA hai / isa kAraNa yaha koza sarvAMgINa ho gayA hai / isakI upayogitA aura tAtkAlika sandarbha suvidhA kaI gunA bar3ha gayI hai / isa prathama bhAgakI bhA~ti zeSa tIna bhAgoM kA bhI dUsarA saMzodhita saMskaraNa zIghra hI jJAnapITha ........ Page #6 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prakAzita kara rahI hai / isI krama meM nayA pAMcavAM bhAga bhI prakAzita hogaa| kozakA prakAzana itanA adhika vyaya sAdhya ho gayA hai ki sImita saMkhyA meM hI pratiyA~ chApI jA rahI hai / pA~co bhAgoM kI saMskaraNa - pratiyoMkI saMkhyA samAna hogI / ataH saMsthAoM aura pAThakoMke lie yaha lAbhadAyaka aura AzvAsanakArI hogA ki vaha pA~co bhAgoM ke lie saMyukta Adeza bheja deN| pAMcoM bhAgoM ke saMyukta mUlyake liye niyamoMkI jAnakArI kRpayA jJAnapITha - kAryAlaya se mAlUma kara leM / jJAnapIThake adhyakSa zrI sAhU zreyAMsaprasAda jI aura mainejiMga TrasTI zrI sAhU azoka kumAra jainakA prayatna hai ki yaha bahumUlya grantha saMsthAoMko vizeSa suvidhA niyamoM ke antargata upalabdha karAyA jAye / koSake isa saMskaraNake sampAdana - prakAzana meM 'TAimsa risarca phAuNDezana', bambaI ne jo sahayoga diyA hai usake lie bhAratIya jJAnapITha unakA AbhArI hai| prathama bhAga ke isa saMskaraNake mudraNameM DA. gulAbacandra jainane dillI kAryAlaya meM aura TAimsa Apha iNDiyA, nayI dillIke bhUtapUrva jAba presa mainejara zrI yatIzacandra jainane vArANasI meM baiThakara isake mudraNameM jisa dAyitvakA nirvAha kiyA hai, vaha prazaMsanIya hai / mUrtidevI granthamAlAke sampAdaka dvaya - siddhAntAcArya paM. kailAzacandrajI, vArANasI aura vidyAvAridhi DaoN jyotiprasAda jaina, lakhanaUkA mArgadarzana jJAnapIThako sadA upalabdha hai / hama unake kRtajJa haiM / pUjya darzajIne yadyapi koza ke isa pahale bhAga meM isa prakArakA koI ullekha nahIM kiyA thA, kintu dUsare bhAga ke 'prAstAvika' meM brahmacAriNI kumArI kauzalajI ke sambandhame jo hA daka udgAra vyakta kiye unake vaha AzISa-vacana hama isa saMskaraNa meM bhI vizeSa rUpa se sammilita kara rahe haiM / mahAvIra jayantI 3 apraila, 1985 For Private Personal Use Only kRte bhAratIya jJAnapITha lakSmIcandra jaina Page #7 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prAstAvika [dvitIya bhAga ke prathama saMskaraNa se ] jainendra siddhAnta kozake svara bhAga (a se au taka) kA prakAzana bhAga 1 ke rUpameM jJAnapITha mUrtidevI granthamAlAke antargata saMskRta granthAMka 38 ke rUpameM pichale varSa 1970 me huA thaa| usake bAda eka varSake bhItara hI dUsarA bhAga ka se na takakA chapakara taiyAra ho gayA aura usI graMthamAlAke cAlIsave grayake rUpame prakAzita ho rahA hai| sAmagrIke saMcayana, sampAdanase lekara mudraNa prakAzana takakA sampUrNa kArya atyanta zramasAdhya rahA hai| isameM jisa-jisakA bhI yogAyoga rahA hai una sabake prati magala kAmanA karatA huuN| isa sandarbhame pAnIpata nivAsinI kumArI kauzalakA nAma vizeSa ullekhanIya hai, jisane isa grathako pANDulipi taiyAra karaneme sahAyatA hI nahIM dI, balki guru-bhakti vaza apanI sudha-budha bhUlakara isa kAryako tatparatAke rUpame kaThina tapasyA kI / prabhu pradatta isa anugrahako prApta karake mai apaneko dhanya samajhatA huuN| aura ekaniSTha gurubhaktA tapasvinI va satyasAdhikAke lie prabhuse prArthanA karatA hU~ ki jagatsamrAjJI mAyA rAnIke vividha prapaMcose usakI rakSA karate hue ve use nirantara satya patha para hI agrasara karate rahe, jisase ki vaha kisI dina usome isa prakAra lIna ho jAye ki isa mAyAkA darzana karane ke lie use lauTakara AnA na par3e / -jinendra varNI Page #8 -------------------------------------------------------------------------- ________________ GENERAL EDITORIAL ( First Edition) Jaina Teachers and Authors have richly contributed to the various branches of Indian literature, in different languages. In their exposition of Jaina philosophy and logic, Jaina ontology and mythology and Jaina dogmatics and ethics--in fine, in their treatises primarily devoted to Jainism, they have used a large number of words and expressions with technical and specialised meaning, not ordinarily traced in Sanskrit and Prakrit lexicons. Terms like dharmadravya, pudgala, a stikaya,ksapakasreni have, therefore, needed independent definitions and precise explanations. As long as Jaina works were studied in the traditional way and in sectarian schools, the understanding of such terms was more or less a hereditary equipment. Lately, Jainism is being studied by students of comparative religion; Jaina literature is being viewed as a part of Indian literature; and Jaina contributions to humanistic ideas are being valued on a universal plane, with no special reference to time and place. Secondly, the methods of study are fast undergoing change, and the horizon of learning is also expanding day by day. Hence the need for Bibliographies, Source-books and reference works etc, is being felt by Teachers and Students at every stage in the pursuit of their studies. When highly technical works like the Gornmatasara were taken up for study and teaching in the Pachasalas, the need of reference manuals was urgently felt; and, as far as we know, the late Pt. GOPAL DASJI BARAIYA composed his Jaina Siddhanta Pravesika as carly as 1909. The Abhidhana-Rajendra-kosa of VIJAYARAJENDRASURI was published from Ratlan, ven Volumes. It is rather too all-pervasive in its expanse; still it is helpful in locating references and interpretations of a large number of Jaina technical terms. With the inauguration of the Sacred Books of the Jainas, eminent scholars like S. C. GHOSHAL, A. CHAKRAVARTI, T. L. JAINI and others prepared English Translations of some important Taina works: and they were faced with the difficulty of rendering the Jaina technical terms in a proper manner. 'It struck them forcibly' that different translations might employ different English equivalents for the same Jaina word. This destroys uniformity and causes confusion in the mind of a non- Jaina reader of the works. Therefore it was thought best to put together the most important Jaina technical terms and to try to attempt to give fixity to the meaning in which Jaina philosophy employs them. Of course it is idle to claim finality in an undertaking of this kind,' This is what J. L. JAINI said in his Introduction to the Taina Gem Dictionary (Arrah 1918). It is a modest attempt to put together alphabetically Jaina technical terms and to give their meaning in English. It is interesting to note that the basis for this Dictionary is the Jaina Siddhanta Pravesika of GOPAL DAS BARAIYA, noted above. An Illustrated Ardhamagadhi Dictionary (Ajmer-Bombay 1923-32) by RATNACHANDRAJI Satavadhani, in Five (?) Volumes, is helpful in getting explanation of a limited number of technical terms. The Brhat Jaina Sabdarnava,in Two Parts,started by Master BIHARILAL JAIN and completed by SHITAL PRASADJI (in Hindi), Barabanki-Surat, 1924-34, is quite a helpful source book and really an achievement for an individual. There is also the Alpa-paricitasaiddhantika-sabda-kosa, Part I (Surat 1954) of ANANADASAGARASURI which aims at giving meanings in Hindi of some rare technical words of Jaina Siddhanta. Page #9 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Tha Tauge vi jaina literature and the specialised topics covered therein are pretty vast. Naturally a need is felt for topical source books, the excellent specimens of which we have in the Lesya-kosa (Calcutta 1966) and Kriya-kosa (Calcutta 1969) by Shri MOHANLAL BANTHIA and Shri SHRICHAND CHORADIA. They are exhaustive monographs with the topics arranged in a definite pattern. A Dictionry of Prakrit Proper Names is in the press compiled at the L. D. Institute of Indology, Ahmedabad, It is in the same line of the publications, noted above, that the Jainendra Siddhanta Kosa Part I, is presented here as No. 38 of the Sanskrit Series of the Jnanpith Martidevi Jaina Granthamala It is compiled by Kshu. JiNENDRA VARNI. Though trail in body and indifferent in health VARNIJI is a prodigy of learning; and his dedication to svadhyaya highly exemplary. The Kosa has grown out of his studies of important Jaina works like the Dhavala etc., extending over the last twenty years. It is a source book of topics (alphabetically arranged) drawn fiom a large number of Jain a texts dealing with drauya-, karanacarana,, and prathama-anuyoga. The range of works consulted can be seen from the Samketa suCI. Extracts from the ba-ic sources are given, so also their Hindi translations, with nece ssary references. There are added many important tables and charts which give the required details at a glance. For VARNIJI all this is a labour of love and devotion to study; and he has given + scholars a valuable source book of Jaina studies. The academic dignity of the Granthamala is really heightened by this publication. The General Editors are highly obliged to Kshu. JINENDRA VARNIJI for kindly placing this scholorly work at their disposal for publi. cation in the Granthamala. The Kosas, listed above, are part attempts, and they do not cover the whole range of Jainological studies. Some of them may be having their linitations, if not defects. This is inevitable in all such individual efforts and that too at the early stages of Jainological studies which are still in their infancy. It is these and such other attempts, I am sure, will one day contribute their share to the institutionalised compilation of the Encyclopaedia of Jainism, something on the lines of the Encyclopaedia of Buddhism published by the Government of Ceylon. Words are inadequate to express our sense of gratefulness to Shriman SAHU SHANTI PRASADAJI and his enlightened wife Smt, RAMA JAIN. Their generosity in the cause of the neglected branches of Indian learning is unbounded; but for their patronage such works could never have seen the light of day. The scholars will ever remain obliged to them for their academic idealism in financing such learned works which have hardly any sale. It was very kind of Kshu. VARANIJI that he fully cooperated with the General Editors in fixing up the format and typography of the Kosa. Our special thanks are due to Shri L.C. Jain who took personal interest in this work by securing special types etc. Dr. GOKUL CHANDRA JAIN helped us in various ways by being on the spot where this work was printed. The Sanmati Mudranalaya has really earned a feather in its cap by carefully printing this complicated work, -H. L. Jain -A. N. Upadhye Mahavira Jayanti April 19, 1970 Page #10 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pradhAna sampAdakIya jaina AcAryoM aura sAhityAkAroMne vibhinna bhASAoMmeM bhAratIya sAhityakI vividha vidhAoMko atyadhika samRddha kiyA hai / unhoMne apane jaina darzana aura tarka zAstra, jaina sattvavidyA aura paurANika kathA, jaina siddhAnta va nItizAstra tathA anya prabandhoM-kRtiyoM meM mUla rUpase jainadharmakA sundara pratipAdana kiyA hai| jaina siddhAntoMkI isa prastutimeM unhoMne bahusaMkhyAme aise pAribhASika aura vizeSArtha gabhita zabdoMkA prayoga kiyA hai jinheM prAyaH saMskRta aura prAkRta zabdakozoMmeM nahIM dekhA-khojA jA sakatA / atAva isa sthitimeM dharmadravya, pudgala, astikAya, kSapakaveNi Adi jaise pAribhASika zabdoMkI pRthak paribhASAeM aura yathArtha vyAkhyAeM upasthita karanA Avazyaka ho gayA hai| jaba taka jaina sAhityakA adhyayana paramparAnusAra aura sAmpradAyika vidyAlayoMmeM karAyA gayA, aise pAribhASika zabdoMkI samajha honAdhika rUpameM eka paitRka sampattikI prApti jaiso thii| ___ Aja adhyetAoM dvArA jainadharmakA adhyayana tulanAtmaka rUpase kiyA jA rahA hai, jana sAhityako bhAratIya sAhityakA eka abhinna aMga mAnA jA rahA hai, tathA samaya aura sthAnake vizeSa dAyarese nikalakara mAnavIya AdarzoMke kSetrameM vizva AyAma para jainadharmake yogadAnoMko mApA jA rahA hai / isake atirikta adhyayanako rItiyA~ zoghratAse badala rahI haiM aura jJAnakA kSetra bhI aharniza vistRta hotA jA rahA hai| pariNAma svarUpa prAdhyApakoM aura vidyArthiyoM dvArA adhyayanakI dizAmeM paga-paga para grantha sUciyoM, mUla srota granthoM tathA sandarbha granthoMkI kamIkA anubhava kiyA jA rahA hai| jaba pAThazAlAoMmeM adhyayana-adhyApana ke lie gommaTasAra jaise pAribhASika lAkSaNika granthoMko cunA jAtA thA, taba isa prakArake zabdakozoMkI AvazyakatAkA anubhava adhika hotA thaa| aura jahA~ taka hameM dhyAna hai, svargIya paM0 gopAladAsa jI baraiyAne isI abhAvakI pUrtike lie san 1909 meM jaina siddhAnta pravezikAkI racanA kI thii| san 1914 meM ratalAmase vijayarAjendrasUrikA abhidhAna rAjendra koza sAta bhAgoM meM prakAzita huA thaa| yadyapi usakA vistAra atyadhika hai, phira bhI vaha bahutase jaina pAribhASika zabdoMke uddharaNa tathA vyAkhyAoMko khojanemeM upayogI siddha huA hai| esa. sI. ghoSAla, e. cakravartI, je. ela. jainI prabhuti pramukha vidvAnoMne sekeDa buksa oNpha da jainAz2a kI sthApanA kI aura usake atargata kucha mahattvapUrNa jaina granthoMkA AMglabhASA (a~garez2I, meM anuvAda taiyAra kiyaa| unheM jaina pAribhASika zabdoMke sahI anuvAdameM aneka kaThinAiyoMkA sAmanA karanA par3A / je. ela. jenIne jaina jema DikzanarI (ArA, 1918) kI prastAvanA meM svayaM isa bAtako strokArA hai| unhoMne kahA hai-"yaha unheM anubhava huA ki eka hI jaina zabdake vibhinna anuvAdoMmeM vibhinna aMgarejI paryAya prayukta ho sakate hai| isase ekarUpatA samApta ho jAtI hai aura granthoMke jainetara pAThakoMke manameM duvidhAkA kAraNa bana jAtA hai| isalie sabase acchA upAya socA gayA ki atyanta mahattvapUrNa jaina pAribhASika zabdoMko sAtha rakhA jAya aura jaina darzanake bhAlokameM sahI artha prastuta karanekA prayala kiyA jAya / nizcaya hI isa tarahake kAryako antima kahanA upayukta na hogaa| yaha uttama prayAsa hai ki jaina pAribhASika zabdoMko varNa-kramAnusAra niyojita kiyA jAya aura unakA anuvAda aMgarejImeM diyA jAya / " yaha ullekhanIya hai ki prastuta zabdakozakA aAdhAra sva. paM0 gopAladAsa jI baraiyA dvArA racita uparyukta jaina siddhAnta pravezikA hai / ajamera-bambaIse san 1923-32 meM prakAzita ratnacandrajI zatAvadhAnIkI ena ilasTreTeDa ardhamAgadhI DikzanarIke pAMca (?) bhAga sImita saMkhyAmeM jaina pAribhASika zabdoMkI vyAkhyA pAnemeM sahAyaka hote haiN| san 1924-34 meM do bhAgoMmeM bArAbaMkI va sUratase prakAzita bRhajjaina zabdArNava (hindI) jise prArambha kiyA thA mAsTara bihArI lAla jainane aura samApta kiyA thA brahmacArI zItala prasAda jI ne / yaha bhI kAphI upayogI hai aura vastutaH eka vyaktike lie mahattvapUrNa kArya hai| AnandasAgarasUrikA 'alpaparicita saiddhAntika zabdakoza' bhAga 1 (sUrata 1954) bhI upalabdha hai jisakA uddezya kucha jaina saiddhAntika zabdoMkA artha hindI bhASA meM prastuta karanA rahA hai| Page #11 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jaina sAhitya aura usameM Agata vizeSa viSayoMkA kSetra bahuta vistRta hai| svabhAvataH viSaya vizeSa para AdhAra-granthoMkI AvazyakatAkA anubhava kiyA jAtA hai / isake sarvottama udAharaNa haiM lezyA koza (kalakattA, 1966 ) aura kriyA koza (kalakattA 1969 ) jinakA saMkalana va sampAdana sarva zrI mohanalAla bAMThiyA tathA zrIcanda cauraDiyAne kiyA hai / ye eka nizcita rItise viSayavAra vyavasthita grantha haiN| lAlabhAI dalapatabhAI bhAratIya vidyA mandira, ahamadAbAda dvArA pa DikzanarI oNpha prAkRta prApara nems' koza taiyAra karAyA gayA hai jo mudraNameM hai| uparyukta prakAzanoMkI taraha hI yahA~ jainendra siddhAnta koza, bhAga 1 prastuta kiyA jA rahA hai, jo jJAnapITha mUrtidevI granthamAlA saMskRta sIrijakA 38vA~ grantha hai| yaha kSullaka jinendra varNoM dvArA saMkalita va sampAdita hai / yadyapi ve kSINa kAya tathA asvastha haiM phira bhI varNojIko gambhIra adhyayanase atyanta anurAga hai| svadhyAyake prati unakA yaha samarpaNa udAharaNIya hai / lagabhaga bIsa varSake unake satata adhyayanakA yaha pariNAma hai ki dhavalA Adi jaise mahattvapUrNa jaina granthoMpara AdhArita yaha koza taiyAra kiyA gayA hai / yaha koza dravyAnuyoga, karaNAnuyoga, caraNAnuyoga tathA prathamAnuyogake viSayoMkA varNa-kramAnusAra vivecana karanevAlA grantha hai / sandarbha granthoMko saketa sUcIse dekhA jA sakatA hai| mUla granthoMke uddharaNa diye gaye haiM, unake sAtha hindI anuvAda bhI haiM aura uddhRta granthoMke saMketa bhii| isameM aneka mahatvapUrNa sAraNiyA~ aura rekhAcitra bhI joDa diye gaye hai jinake mAdhyamase vistRta viSayako eka hI dRSTimeM dekhA jA sakatA hai / varNIjIkA yaha saba kArya adhyayanake prati sneha aura bhaktikA pratIka hai / isa prakAzanase jJAnake kSetrameM granthamAlAkA gaurava aura bhI bar3ha gayA hai / granthamAlAke pradhAna sampAdaka kSu. jinendra varNIjIke atyanta AbhArI haiM jo unhoMne apanA yaha vidvatA. pUrNa grantha isa granthamAlAko prakAzanArtha upahArameM diyaa| AzA hai ki Ageke bhAga bhI zIghra taiyAra hoMge / uparyukta sabhI koza AMzika prayatna haiM aura unameM jainadharmase sambandhita sabhI viSaya nahIM A pAye / inameMse kaI ekakI apanI sImAeM rahI haiM yadi kamiyA~ nahIM to| isa prakArake vyaktigata prayatnoMmeM yaha saba sambhava hai aura vaha bhI usa avasthAmeM jaba jainadharmakA adhyayana prArambhika sthitimeM thA, jo Aja bhI zaizavAvasthAmeM hai / ye aura isa prakArake anya prayatna, vizvAsa hai ki eka dina zrI laMkA sarakAra dvArA prakAzita insAiklopiDiyA oNpha buddhijmakI taraha inasAiklopIDiyA oNpha jainijmake nirmANameM apanA yogadAna deNge| zrImAn sAhU zAntiprasAda jI va unakI viduSI patnI zrImatI ramA jainake prati kRtajJatA vyakta karaneke lie zabda aparyApta hai| bhAratIya vidyAkI upekSita zAkhAoMke uddhArake prati unakI udAratA asomita hai| anyathA isa prakArake sAhityika kAryoMkA prakAzana sambhava nahIM hotaa| vidvanmaNDala unake isa punIta vidyAnurAgake prati cira RNI rahegA ki unhoMne kaThinAIse bikane vAlI isa pustakakI artha vyavasthA kara ise prakAzita kiyA hai| kSu. varNIjIkI bar3I kRpA rahI ki unhoMne granthamAlA sampAdakoMko kozake prakAzanameM pUrNa sahayoga diyaa| zrI lakSmIcandrajI jaina, hamAre vizeSa dhanyavAdake pAtra haiM jinhoMne prastuta kAryameM vyaktigata ruci lekara vizeSa TAipa Adi kI vyavasthA kI hai / DaoN. gokulacandrajI jainane mudraNa sthAna para upasthita rahakara hameM vividha prakAra se sahayoga diyA hai| sanmati mudraNAlayane isa pecIde kAryako sAvadhAnatApUrvaka mudrita kara vizeSa kIrti ajita kI hai| mahAvIra jayantI -hIrAlAla jaina 19 apraila, 1970 -A. ne. upAdhye Page #12 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prAstAvika [prathama saMskaraNa se] lagabhaga satraha varSoMse zAstra svAdhyAyake samaya viziSTa sthaloMko nijI smRtike lie sahaja likha kara rakha letA thaa| dhIre-dhIre yaha saMgraha itanA bar3ha gayA, ki vidvAnoMko isakI sArvajanIna va mahatI upayogitA pratIta hone lgii| unakI preraNAse tIna varSake satata parizramase ise eka vyavasthita kozakA rUpa de diyA gyaa| zabdakoza yA vizvakozakI tulanAmeM isakI prakRti kucha bhinna honeke kAraNa, ise 'siddhAnta koza' nAma diyA gayA hai| isameM jaina tattvajJAna, AcArazAstra, karmasiddhAnta, bhUgola, aitihAsika tathA paurANika vyakti, rAje tathA rAjavaMza, Agama, zAstra va zAstrakAra, dhArmika tathA dArzanika sampradAya Adise sambandhita lagabhaga 6000 zabdoM tathA 21000 viSayoMkA sAMgopAMga vivecana kiyA gayA hai / sampUrNa sAmagrI saMskRta, prAkRta tathA apabhraMzameM likhita prAcIna jaina sAhityake sause adhika mahattvapUrNa evaM prAmANika granthoMse mUla sandarbho, uddharaNoM tathA hindI anuvAdake sAtha saMkalita kI gayI hai| zabda saMkalana tathA viSaya vivecana zabda saMkalana koza granthoMkI zailIpara akArAdise kiyA gayA hai tathA mUla zabdake antargata usase sambandhita vibhinna viSayoMkA vivecana kiyA gayA hai| aitihAsika kramase mUla granthoMke sandarbha saMketa dekara viSayako isa rUpameM prastuta kiyA gayA hai ki vibhinna granthoMmeM upalabdha usa viSayakI sampUrNa sAmagrI eka sAtha upalabdha ho jAye aura anusandhAtA vidvAnoM, svAdhyAya premI, manISiyoM, sAdhAraNa pAThakoM tathA zaMkA samAdhAnoMke lie eka viziSTa Akara granthakA kAma de| jJabda saMkalanameM paMcama varNa (G, J, Na, n, m) kI jagaha anusvAra hI rakhA gayA hai aura use sarvaprathama sthAna diyA gayA hai / jaise 'aMka' zabda 'akaMpana' se pahale rakhA gayA / vivecanameM isa bAtakA dhyAna rakhA gayA hai ki zabda aura viSayakI prakRtike anusAra, usake artha, lakSaNa, bheda-prabheda, viSaya vistAra, zaMkA-samAdhAna va samanvaya AdimeM jo jo jitanA jitanA apekSita ho, vaha saba diyA jAye / jina vipayoMkA vistAra bahuta adhika hai unake pUrva eka viSaya sUcI de dI gayI hai jisase viSaya sahaja hI dRSTimeM A jAtA hai| saMkalanameM nimnalikhita kucha aura bhI bAtoMkA dhyAna rakhA gayA hai 1. do virodhI vipayoMko prAyaH unameM se eka pramukha viSayake antargata saMkalita kiyA gayA hai| jaise hiMsAko ahiMsAke antargata aura abrahmako brahmacaryake antargata / 2. samAnadharmA vibhinna zabdoM aura vipayoMkA pradhAna nAmavAle viSayake antargata vivecana kiyA gayA hai jaise zIlakA brahmacaryake antargata; vAnaprastha Azrama va vratI gRhasthakA zrAvakake antargata / 3. siddhAntakI 20 prarUpaNAoM arthAt guNasthAna, paryApti, prANa, jIvasamAsa, saMjJA, upayoga va 14 mArgaNAoMko pRthak-pRthak sva sva nAmoMke anusAra svatantra sthAna diyA gayA hai| aura una sambandhI sarva vibhinna viSayoMmeM 'dekho vaha vaha viSaya' aisA noTa dekara chor3a diyA hai| isI prakAra anyatra bhI jAnanA caahie| 4. uparyukta nambara 3 kI bhA~ti hI sapta tattva, nava padArtha, Sadravya, bandha, udaya, sattvAdi 10 karaNa, sat sakhyAdi 8 anuyogadvAra Adike sAtha bhI samajhanA cAhie, arthAt pRthak pRthak tattvoM va dravyoM Adiko pRthak pRthak svataMtra viSaya grahaNa karake saMkalita kiyA gayA hai| Page #13 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 5. 14 mArgaNAoMkA sat, saMkhyAdi 8 prarUpaNAoMkI apekSA jo vistRta paricaya denemeM AyA hai usakA grahaNa una una mArgaNAoMmeM na karake sat sakhyAdi ATha anuyoga dvAroMke nAmoMke antargata kiyA gayA hai| 6. kisI bhI viSayake apane bheda-prabhedoMko bhI usI mUla viSayake antargata grahaNa kiyA gayA hai| jaise upazamAdi samyakadarzanake bhedoMko 'samyagdarzanake antrgt'| 7. kauna mArgaNA va guNasthAnase marakara kauna mArgaNAmeM utpanna hove tathA kauna-kauna guNa dhAraNa karanekI yogyatA rahe, isa niyama va apavAda sambandhI viSayako 'janma' nAmake antargata grahaNa kiyA gayA hai| 8. jIva samAsoM, guNasthAnoM, mArgaNA sthAnoM, prANa tathA upayogAdi 20 prarUpaNAoMke, svAmitvako ogha va Adezake anusAra sambhAvanA va asambhAvanA 'sat' zIrSakake antargata grahaNa kI gayI hai| 9. anya anekoM viSaya prayoga usa usa sthAnapara diye gaye noTake dvArA jAne jA sakate haiN| sAraNiyA~ evaM citra viSayake bheda-prabhedoM, karaNAnuyogake vibhinna viSayoM tathA bhUgolase sambandhita viSayoMko rekhAcitroM, sAraNiyoM tathA sAde evaM raMgIna citroM dvArA saralatama rUpameM isa prakAra prastuta kiyA gayA hai ki vizAlakAya granthoMkI bahumUlya sAmagrI sImita sthAnameM citrAMkitakI taraha eka hI dRSTimeM sAmane A jAtI hai| mArgaNA sthAna, guNasthAna, jIvasamAsa, karmaprakRtiyA~, ogha aura Adeza prarUpaNAe~, jIvoMkI avagAhanA, Ayu AdikA vivaraNa, tresaTha zalAkA puruSoMkI jIvaniyoMkA byaurevAra vivaraNa, utkarSaNa, apakarSaNa, adhaHkaraNa, apUrvakaraNa AdikA sUkSma evaM gUr3ha vivecana, jaina mAnyatAnusAra tIna lokoMkA AkAra, svarga aura narakake paTala, madhyalokake dvIpa, samudra, parvata, nadiyA~ Adiko lagabhaga tIna sau sAraNiyoM evaM citroM dvArA atyanta sarala evaM surucipUrNa DhaMgase prastuta kiyA gayA hai| mudraNa prastuti ___ abataka prakAzita kozoM yA vizvakozoMkI apekSA isa kozakI mudraNa prastuti bhI kiMcit viziSTa hai / saba chaha prakArake TAipoMkA upayoga isa taraha kiyA gayA hai ki mUla zabda, viSayazIrSaka, upazIrSaka, antarazIrSaka, antarAntarazIrSaka tathA sandarbha saMketa, uddharaNa aura hindI artha eka hI dRSTimeM svataMtra rUpameM spaSTa jJAta ho jAte haiN| sAmagrIkA samAyojana bhI vargIkRta rUpameM isa prakAra prastuta hai ki TAipoMkA itanA vaibhinnya hote hue bhI mudraNakA saundarya nikharA hai| kRtajJatA jJApana prastuta kozakI racanAkA zreya vAstavameM to una RSiyoM, AcAryoMko hai, jinake vAkyAMza isameM saMgRhIta haiN| merI to isase ajJatA hI prakaTa hotI hai ki maiM inheM smRtimeM na sa~jo sakA isalie lipibaddha karake rkhaa| zAstroMke athAha sAgarakA pUrA dohana kauna kara sakatA hai ? jo kucha bhI gurukRpAse nikala pAyA, vaha saba sva-para upakArArtha sAhitya premiyoMke samakSa prastuta hai| isameM jo kucha acchA hai vaha unhIM AcAryoMkA hai| jo truTiyA~ haiM, ve merI alpajJatAke kAraNa haiM / 'ko na vimuhyati shaastrsmudre|' AzA hai vijJa jana unheM sudhAranekA kaSTa kreNge| atyadhika dhanarAzi tathA pratibhApUrNa asAdhAraNa zramasApekSa isa mahAn kRtikA prakAzana koI sarala kArya na thaa| prasannatA va utsAhapUrvaka 'bhAratIya jJAnapITha' ne isa bhArako sa~bhAlanekI udAratA darzAkara, jaina saMskRti va sAhityika jagatkI jo sevA kI hai usake lie mAnava samAja yuga-yuga taka isakA RNI rhegaa| -jinendra varNI Page #14 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saMketa-sUcI a.ga.zrA..../.. ana.dha..../.../... A.anu.... Apa..../.../... Apta.pa ..../.../... Apta.mI... i.u./mU..../... ka.pA.--1S.../.../... kA.a./mU.... kurala....1... kri.ka.../.../... kri.ko.... kSa.sA./mU..../... guNa.zrA.... go.ka./mU..../... go.ka./jI.pra........... go.jI./mU..../... go.jI./jo.pra..../.../... jJA..../.../... zA.sA... cA.pA./mU .../... cA.sA .../... ja.pa..../... jai.sA..../... jai.pI ... ta.anu.... ta.vR..../.../.../... ta.sA..../.../... ta.sU..../... ti.pa..../... tI.... tri.sA.... da.pA./mU..../... da.sA.... amitagati zrAvakAcAra adhikAra saM./zloka saM., paM. vaMzIdhara zolApura, pra.saM., vi.saM. 1976 anagAradharmAmRta adhikAra saM./ zloka saM./pRSTha saM..6. khUbacanda zolApura. pra. saM., I. 1.6.1927 AtmAnuzAsana zloka saM. AlApapaddhati adhikAra saM/sutra saM./pRSTha saM, caurAsI mathurA, pra.saM., vI. ni. 2456 AptaparIkSA zloka saM./prakaraNa saM./pRSTha saM , vIrasevA mandira sarasAvA, pra. saM., vi.saM. 2006 AptamImAMsA zloka saM. iSTopadeza/mUla yATokA zlo.saM /pRSTha saM.(samAdhizataka ke pIche paM.AzAdharajIkRta TIkA, vIrasevA mandira dillI kaSAyapAhur3a pustaka saM. bhAga saM./$prakaraNasaM /pRSThasaM./paMkti saM., digambara jainasaMgha, mathurA,pra.saM.,vi.saM.2000 kArtikeyAnuprekSA/mUla yA TokA gAthA saM., rAjacandra granthamAlA, pra.saM.I.1960 kurala kAvya pariccheda saM./zloka saM.,paM.govindarAja jaina zAstrI, pra.saM..vI.ni.saM. 2480 kriyAkalApa mukhyAdhikAra saM.-prakaraNa saM.zloka saM./pRSTha saM., pannAlAla sonI zAstrI AgarA,vi.saM.1913 kriyAkoza zloka saM,paM.daulatarAma kSapaNasAra/mUla yA TIkA gAthA saM./pRSTha saM., jaina siddhAnta prakAzinI saMsthA, kalakattA guNabhadra zrAvakAcAra zloka saM. gommaTasAra karmakANDa/mula gAthA saM./pRSTha saM, jaina siddhAnta prakAzinI saMsthA, kalakattA gommaTasAra karmakANDa/jIva tattva pradopikA TokA gAthA saM./pRSTha saM./paMkti saM.,jaina siddhAnta prakA. saMsthA gomaTTasAra jokkApaDa/mUla gAthA saM./pRSTha sa., janasidvAnta prakAzino saMsthA, kalakattA gomaTTasAra jIvakANDa/jIva tattvapradIpikA TIkA gAthA saM./pRSTha saM./kti saM..jainasiddhAnta prakAzinI saMsthA jJAnArNava adhikAra saM./dohaka saM./pRSTha saM. rAjacandra granthamAlA, pra.saM. I. 1907 jJAnasAra zloka saM. cAritta pAhur3a/mUla yA TokA gAthA saM /pRSTha saM., mANika candra granthamAlA, bambaI, pra.saM., vi.saM. 1977 cAritrasAra pRSTha saM./paMkti saM., mahAvIra jI, pra.saM.. vI.ni. 2488 jaMbUdovapaNNattisaMgaho adhikAra sa./gAthA saM., jaina saMskRti saMrakSaNa saMgha, zolApura, vi.saM.2014 jaina sAhitya itihAsa khaNDa saM./pRSTha saM., gaNezaprasAda varNI granthamAlA, vI.ni. 2481 jaina sAhitya itihAsa/pUrva pIThikA pRSTha saM. gaNezapasAda varNI granthamAlA, vA.ni. 2481 tvAnuzAsana zloka saM., nAgasena sarikRta, vIra sevA mandira dehalI. pra.saM., I. 1663 tattvArthavRtti adhyAya saM./sUtra saM./pRSTha saM /paMkti saM., bhAratIya jJAnapITha, banArasa, pra.saM. I. 1646 tattvArthasAra adhikAra saM./zloka saM./pRSTha saM.,jainasiddhAnta prakAzino saMsthA kalakattA, pra.saM.I.sa.1636 tattvArthasUtra adhyAya saM./sUtra saM. tiloyapaNNatti adhikAra saM./gAthA sa., jovarAja granthamAlA, zolApura, pra.saM. vi.saM. 1664 tIrthakara mahAvIra aura unakI AcArya paramparA, pRSTha sa. di. jaina vidvapariSad, sAgara, I. 1674 trilokasAra gAthA saM., jaina sAhitya bambaI, pra. saM., 1618 darzanapAhur3a/mUla yA TokA gAthA saM./pRSTha saM., mANikacandra granthamAlA, bambaI, pra.sa., vi.saM. 1977 darzanasAra gAthA saM.. nAthUrAma premI, bambaI, pra.saM., vi. 1674 dravyasaMgraha mUla yA TokA gAthA saM./pRSTha sa., dehalI, pra.saM I. 1653 dharma parIkSA zloka saM. dhavalA pustaka saM / khaNDa saM, bhAga, sUtra/pRSTha saM./paMkti yA gAthA saM., amarAvatI, pra. saM. nayacakra bRhad gAthA saM. zrIde sevanAcAryakRta, mANika candra granthamAlA, ambaI pra. saM., vi. saM. 1977 nayacakra/zruta bhavana dIpaka adhikAra saM/pRSTha saM.,siddha sAgara, zolApura niyamasAra mUla yA TIkA gAthA saM. niyamasAra/tAtparya vRtti gAthA saM./kalaza saM. nyAyadIpikA adhikAra ma./prakaraNa saM/pRSTha saM./paMkti meM vIrasevA mandira dehalI. pra.saM. vi.saM 2002 nyAyabindu/mUla yA TIkA zloka saM., caukhambA saMskRta sIrIja, banArasa nyAyavinizcaya/mUla yA TIkA adhikAra saM./zloka ./pRSTha saM./paMkti saM., jJAnapITha banArasa nyAyadarzana sUtra/mUla yA TIkA adhyAya saM./Ahnika/sUtra saM./pRSTha saM. mujaphpharanagara, dvi.saM..I.1934 paMcAstikAya/mUla yA TokA gAthA saM./pRSTha saM., paramazrata prabhAva ka maNDala, bambaI. pra.saM..vi. 1972 paMcAdhyAyI/pUrvArdha zloka saM. paM.devakonandana. pra. saM., I. 1932 paMcAdhyAyI/uttarArdha zloka saM.,6.devakInandana, pra.saM. I 1932 padmanandi paMcaviMzatikA adhikAra saM/zloka saM. jIvarAja granthamAlA, zolApura, pra.saM..I 1932 paMcasaMgraha/prAkRta adhikAra saM /gAthA saM.. jJAnapITha , banArasa pra. saM. I. 1960 paMcasaMgraha/saMskRta adhikAra saM./zloka saM , paM. saM./prA. kI TippaNI, pra. saM., I. 1660 dha.pa... dha..../11/.../... na ca.bR.... na.ca./zruta..../... ni.sA./mU.... ni.sA/tA.vR..../ka... nyA.dI..../.../.../... nyA.bi./mU.... nyA.vi./mU..../.../.../... nyA.sU./mU..../.../.... paM kA./mU..../... paM.dha./pU. .. paM.dha./u.... paM.vi..../... paM.saM./prA..../... paM.saM./saM..../... Page #15 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pa.mu..../.../... pa.pra./mu..../.../... pA.pu....... pu.si .. prasA ./mU....... prati.sA..../... bA.a.... bo.pA./m..../... bR.je. za... bha A./mU.... ... bhA.pA./mU..../... ma.pu..../... ma.baM..../.../... mUlA.... mo.paM.... mo.pA/mU..../... mo.mA.pra..../.../... yu.anu.... yo.sA.a..../... yo.sA.yo.... ra.ka.zrA.... ra.sA.... rA.vA..../.../.../... rA.vA.hi..../.../... padmapurANa sarga/zloka saM., bhAratIya jJAnapITha banArasa, pra.saM., vi.saM. 2016 parIkSAmukha pariccheda saM./sUtra saM./pRSTha saM., syAdvAda mahAvidyAlaya, kAzI,pra. saM. paramAtmaprakAza/mUla yA TokA adhikAra saM./gAthA saM./pRSTha saM., rAjacandra grandhamAlA, dvi.saM., vi.saM. 2017 pANDava purANa sarga saM./zloka saM.. jIvarAja granthamAlA, zolApura, pra.saM., I. 1962 puruSAtha sidhyupAya zloka saM. pravacanasAra/mUla yA TokA gAthA saM./pRSTha saM. pratiSThAsAroddhAra adhyAya saM./zloka saM. bArasa aNuvekvA gAthA saM. bodhapAhur3a/mUla yA TIkA gAyA sa./pRSTha saM. mANikacandra granthamAlA, bambaI, pra. saM., vi. saM. 1977 bRhata jaina zabdANava/dvitIya khaMDa/pRSTha saM., mUlacaMda kizanadAsa kApar3iyA, sUrata, pra.saM..vI.ni. 2460 bhagavatI ArAdhanA/mUla yA TIkA gAthA saM./pRSTha saM./paMkti saM., sakhArAma dozI, solApura, pra.saM., I. 1935 bhAva pAhur3a/mUla yA TIkA gAthA saM./pRSTha saM., mANikacandra granthamAlA, sambaI, pra.saM., visaM. 1977 mahApurANa sarga saM./zloka saM., bhAratIya jJAnapITha, manArasa, pra. saM., I. 1951 mahAbandha pustaka saM./ prakaraNa saM./pRSTha saM., bhAratIya jJAnapITha, banArasa, pra.saM.,I. 1951 mulAcAra gAthA saM..anantakoti granthamAlA, pra. saM., vi. saM. 1976 mokSa paMcAzikA zloka saM. mokSa pAhur3a/mUla yA TIkA gAyA saM./pRSTha saM., mANikacandra granthamAlA, bambaI, pra. saM..vi. saM. 1977 mokSamArgaprakAzaka adhikAra saM./pRSTha saM./paMkti saM., sastI granthamAlA, dehalI, dvi.saM., vi.saM. 2010 yuktyanuzAsana zloka saM., vIrasevA mandira, sarasAvA. pra. saM, I. 1951 yogasAra amitagati adhikAra saMzlioka saM., jaina siddhAnta prakAzinI saMsthA, kalakattA, I.saM. 1998 yogasAra yogendudeva gAthA saM., paramAtmaprakAzake pIche chapA rasnakaraNDa zrAvakAcAra zloka saM. rayaNasAra gAthA saM. rAjabArtika adhyAya saM./sUtra sa pRSTha saM./paMkti saM., bhAratIya jJAnapITha, banArasa, pra.sa., vi.sa. 2005 rAjavArtika hindI adhyAya saM./pRSTha saM./paMkti saM. labdhisAra/mUla yA TIkA gAthA saM./pRSTha saM., jaina sidvAnta prakAzinI saMsthA, kalakattA, pra.saM. lATI saMhitA adhikAra saM /zloka saM./pRSTha saM. liMga pAhar3a/mUla yA TokA gAthA saM./pRSTha saM., mANikacandra granthamAlA, pra.saM., vi.saM. 1977 vasunandi zrAvakAcAra gAthA saM, bhAratIya jJAnapITha ,banArasa, pra. saM.. vi.saM. 2007 vaizeSika darzana/adhyAya sa./Ahnika/sUtra saM./pRSTha saM.. dehalI pustaka bhaNDAra dehalI, prasaM.. vi.saM. 2017 zIla pAhuDa/mUla yA TIkA gAthA saM./paMkti saM., mANikacandra granthamAlA bambaI, pra. saM., vi.saM. 1977 zlokavArtika pustaka saM./adhyAya saM./sUtra saM./vAtika saM./pRSTha saM., kunthusAgara granthamAlA zolApura, pra.saM., I. 1941-1656 SaTakhaNDAgama pustaka saM./khaNDa saM., bhAga, sUtra/pRSTha saM. saptabhaGgItaraGginI pRSTha saM./paMkti saM., parama zruta prabhAvaka maNDala, dvi.saM., vi.saM. 1972 syAdvAdamaJjarI zloka saM./pRSTha saM./paMkti saM.. parama zruta prabhAvaka maNDala, pra.saM. 1611 samAdhizataka/mUla yA TIkA zloka saM./pRSTha saM., iSTopadeza yukta, vIra sevA mandira, dehalI, pra.saM., 2021 samayasAra/mUla yA TokA gAthA saM./pRSTha saM./paMkti saM., ahiMsA mandira prakAzana, dehalI,pra.saM.31.12.1618 samayasAra/AtmakhyAti gAthA saM./kalaza sa. sarvArthasiddhi adhyAya saM./sUtra saM./pRSTha sa., bhAratIya jJAnapITha, banArasa, pra.saM. I. 1956 svayambhU stotra zloka saM , vIrasevA mandira sarasAvA, pra. saM., I. 1951 sAgAra dharmAmRta adhikAra saM./zloka saM. sAmAyika pATha amitagati zloka saM. sidvAntasAra saMgraha adhyAya saM./raloka saM., jIvarAja jaina granthamAlA, zolApura, pra. saM. I. 1997 sijivinizcaya/mUla yA TokA prastAva saM./zloka saM./pRSTha saM./paMkti saMbhAratIya jJAnapITha, pra.saM.I.161 sabhASita ratna sadoha zloka saM. (amitagati), jena prakAzinI saMsthA. kalakattA, pra.saM..I. 1917 sUtra pAhuDa/mUla yA TokA gAthA saM./pRSTha saM..mANakacandra granthamAlA banbaI,pra.saM.vi.saM.1977 harivaMza purANa sarga/zloka/saM, bhAratIya jJAnaraTha, banArasa, pra.saM. lA.saM..../.../... li.pA./mU..../... vasu.zrA.... vai.da..../.../.../... zI.pA./mU .../... zlo .vA..../.../.../.../... Sa.vaM..../10/... sabhAta..../... sa.ma..../.../... sa.za./mU........ sa.sA.mU..../.../... sa.sA./A..../ka sa.si..../.../... sa. sto... sA.dha..../... sA.pA..... si.sA.saM..../... si.vi./mU..../.../.../... su.ra.saM.... sU.pA./....... noTa : bhinna-bhinna koSThakoM va rekhA citroM meM prayukta saMketoMke artha mase usa usa sthala para hI diye gaye haiN| Page #16 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jainendra siddhAnta koza ( kSu0 jinendra varNo ) vyApinIM sarvalokeSu sarvatattvaprakAzinIm / anekAntanayopetAM pakSapAtavinAzinIm // 1 // ajJAnatamasaMhartrI moha-zokanivAriNIm / dehyadvaitaprabhAM mahyaM vimalAbhAM sarasvati ! // 2 // [ aM ] aMka 1. (gha.5/pra.27) Number | 2. saudharma svarga kA 17 paTala indraka - de, svarga 5/3 / 3, rucaka parva tastha eka kUTa- de. loka 5/13 / 4. mAnuSottara va kuNDala parvatastha kUTa- de. loka 5 / 10,12 / aMkagaNanA (dha. 5/pra./27 ) Numeration j aMkagaNita - (dha. 5/pra./27) Arithematic | aMkaprabha-- kuNDalaparva tastha kUTa -- de. loka 5/12 / aMkamaya hRdastha eka kUTa---de, loka 5/7 / aMkamukha - (ti. pa. 4/2533 ) kama caur3A / aMkalezvara - (gha. 1/pra.32 / H, L.) gujarAta dezastha bhar3auca jilekA eka vartamAna nagara | aMkAvato pUrva videhastha ramyA kSetrakI mukhya nagarI-de, loka 5/2 / aMkuzita -- kAyotsargakA eka aticAra - de, vyuSsarga 1 / aMga - 1. (ma. pu. pra. 46 / paM. pannAlAla ) magadha dezakA pUrva bhAga / pradhAna nagara campA ( bhAgalapura ) hai / 2. bharata kSetra Arya khaNDakA eka deza - de. manuSya / 4 / 3. ( pa. pu. /10/12 ) sugrIvakA bar3A putra / 4. (dha. 5/pra.27) Element | 5. pa. gha. /u. / 478 lakSaNaM ca guNazcAGga zabdAzcaikArthavAcakAH / - lakSaNa, guNa aura aMga ye saba ekArthavAcaka zabda haiN| anumAnake pA~ca aMga de, anumAna / 31 * jalpa ke cAra aMga de. jampa 1 samyagdarzana, jJAna va cAritrake aMga- de. vaha vaha nAma / zarIrake aMga -- de. aMgopAMga | aMgajJAna -- 1. zrutajJAnakA eka vikalpa de zrutajJAna III / 2. aSTAMga nimittajJAna - de. nimitta / 2 / aMgada - ( pa. pu. 10/12 ) sugrIvakA dvitIya putra / aMgapaNNatti bhaTTAraka zubhacandra (I. 1516- 9556 ) dvArA racita eka grantha- de. zubhacandra naM. 5 aMgAra - 1. AhAra sambandhI eka doSa- de. AhAra II / 4/4 / 2. vasati sambandhI eka doSa- de. vasati / aMgAraka - bharata kSetrakA eka deza - de. manuSya 4 / aMgAriNI - eka vidyA- de. vidyA / aMgAvarta - vijayArdha kI dakSiNa zreNIkA eka nagara-de, vidyAdhara / aMgula -- kSetra pramANakA eka bheda - de. gaNita 1/1/3 | aMgulIcAlana -- kAyotsargakA eka aticAra - de. vyutsarga / 1 / aMgopAMga sa. si. 8/11/386 yadudapAdaGgopAGga vivekastadaGgopAGganAma / -jisake udayase aMgopAMgakA bheda hotA hai vaha aMgopAMga nAma karma hai / gha. 6/1.6-1,28/54/2 jassa kammarakhaMdhasmRdaraNa sarIrassaM govaMgaNiphattI ho tassa kammaad dhassa sarIraaMgovaMgaNAma / jisa karma skandhake udayase zarIra ke aMga aura upAMgoMkI niSpatti hotI hai, usa karma skandhakA zarIrAMgopAMga yaha nAma hai / ( dha 13 / 5.5,101/364/4 ) ( go jI./jI./pra. 33 / 26/5 ) 2. aMgopAMga nAmakarmake bheda Sa. khaM. 6/1,6-1/ sU. 35/72 jaM sarIra aMgovaMgaNAmakammaM taM tivihaM orAliyara aMgovaM gaNAmaM veuvviyasarIra aMgovaMgaNAma, AhArasarIra aMgovaM gaNAmaM cedi // 35 // - aMgopAMga nAmakarma tIna prakArakA hai - audArikazarIra aMgopAMga nAmakarma, vaikriyaka zarIra aMgopAMga nAmakarma aura AhArakazarIra aMgopAMga nAmakarma / (Sa. kha. 13/505/ sU. 106 / 366 ) (paM.saM. prA. 2/4/47 ) ( sa. si. 8 / 11 / 386 ) ( rA. vA. 8 / 11 / 4 / 576 / 16 ) ( go . ka./jI. pra. 27/22 ); ( go . ka./jI. pra. 33 / 26 ) * aMgopAMga prakRtikI bandha, udaya, sattva prarUpaNAe~ va tatsambandhI niyamAdi de. vaha vaha nAma 3. zarIra ke aMgopAMgoMke nAma nirdeza paM. saM. / prA./1/16 jalayAtrAhU ya tahA NiyaMgapuTThI uro ya sIsaM ca / ava du aMgAI dehaNNAI ubaMgAI // 10 // - zarIrameM do hAtha, do vaira, nitamba ( kamara ke pIchekA bhAga), pITha, hRdaya, aura mastaka ye ATha aMga hote haiN| inake sivAya anya ( nAka, kAna, A~kha jainendra siddhAnta koza Page #17 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aMgopAMga aMtara Adi ) upAMga hote haiN| (dha, 6|1,6-1,28/gaa. 10/54 ) (go. jI.mU. 28) dha,41,9-1.28/54/zirasi tAvadupAGgAni mUrddha-karoTi-mastaka-lalATazala-bhra karNa-nAsikA-nayanAkSikUTa-hanu-kapola-uttarAdharoSTha-sUktraNItAlu-jihAdIni / -zirameM mUrdhA, kapAla, mastaka, lalATa, zaMkha, bhauMha, kAna, nAka, A~kha, akSikUTa, hanu (ThuDDo ), kapola, Upara aura nIceke oSTha, mRkvaNI (cApa), tAlu aura jIbha Adi upAMga hote haiN| * ekendriyoMmeM aMgopAMga nahIM hote va tatsambandhI zaMkA-de, udaya / * hInAdhika aMgopAMgavAlA vyakti pravajyAke ayogya hai-de. prvjyaa| aMjana-1. sAnatkumAra svargakA prathama paTala va indraka-de. svarga 1/3 / 2. pUrva videhastha eka vakSAra, usakA kUTa va rakSaka deva-de. loka 5/3 / 3. pUrva videhastha vaizravaNa vakSArakA eka kUTa va usakA rakSaka deva-de. loka 5/4 / 4. ruvaka parvatastha eka kUTa-de. loka/ 113 / 5. mAnuSottara parvatastha eka kUTa-de. loka // 10 // aMjanagiri- nandIzvara dvopakI pUrvAhi dizAoM meM Dholake AkArake ( Cylindrical ) cAra parvata haiN| inapara cAra caityAlaya haiM / kAle raMgake hone ke kAraNa inakA nAma aMjanagiri hai-de. loka 4/5 / 2. rucaka parvatastha vartamAna kUTakA rakSaka eka diggajendradeva de. loka 13 / aMjanamUla-mAnuSottara parvatastha eka kUTa-de. loka 5/10 / aMjanamUlaka-rucaka parvatastha eka kUTa-de. loka 5/13 / aMjanavara-padhyalokake antase 1vauM sAgara va dvIpa-de. loka // 1 / aMjanazaila-videha kSetrasya bhadrazAla vanameM eka diggajendra parvata de. loka // 3 // aMjanA-1. (pa. pu. 15/16,61,307 ) mahendrapurake rAjA mahendrako putrI pavanAyase vivAhI tathA hanumAnko jnmmaataa| 2. narakakI cauthI pRthivI, paMkaprabhAkA apara nAma hai| -de. pNkprbhaa| naraka aMjasA-nyA.vi.TI. 1/2/87/1 tattvata ityrthH| tattva ruupse| aMDa-sa.si. 2/33/186. yannakharavaksadRzamupAttakAThinyaM zukrazoNitaparivaraNa parimaNDalaM tadaNDam / = jo nakhako svAke samAna kaThina hai, gola hai, aura jisakA AvaraNa zukra aura zoNitase banA hai use aNDa kahate haiN| (rA. vA. 2/33/2/143/32) (go. jo./jI. pra.84/207) aMDaja janma-de. grbh| aMDara-dha.14/5.6.63186/5 "tesiM khaMdhANa vavarasaharo tesi bhavANamavayavA valaMjuacchauDapuvAvarabhAgasamANA aMDara nnaam|" jo una skandhoM (mUlI, thUara Adi ) ke avayava haiM aura jo valaMjuakacchaur3ake pUrvApara bhAgake samAna haiM unheM aNDara kahate haiN| (vizeSa de. vanaspati 3/7) / dha.14/5,6.64/112/5 Na ca rasa-ruhira-mosasaruvaMDarANaM khaMdhAvayavANaM tatto pudhabhAveNa abaDhANamayi / -skandhoM ke avayava svarUpa rasa, rudhira tathA mAMsa rUpa aNDarokA usase pRthak rUpa (skandhase pRthaka rUpa) avasthAna nahIM pAyA jaataa| ataHkaraNa-da. mana / aMtaHkoTAkoTI-dha.6/1,6-6,33/174/6 aMtokor3Akor3Ie tti utte sAgarovamakoDAko DisaMkheja koDIhi khaMDidaegakhaMDa hodi tti ghettavvaM / - antaHkor3Akor3I aisA kahanepara eka kor3Akor3I sAgaropamako saMkhyAta koTiyoMse khaMDita karanepara jo eka khaNDa hotA hai, vaha antaHkor3Akor3IkA artha grahaNa karanA caahiye| go. jI. bhASA 560/1003/9 koDike Upari ara kor3Akolike nIce jo hoi tAkau aMtaHkoTAkoTI khie| aMta-rA. vA. 2/22/1/134/26 aymntshbdo'nekaarthH| kvacidavayave, yathA vakhAntaH basanAntaH / kvacitsAmIpye, yathodakAntaM gataH udakasamIpe gata iti| kvacidavasAne vartate, yathA saMsArAntaM gata' saMsArAvasAnaM gata iti / anta zabdake aneka artha haiM / 1. kahIM to avayavake artha meM prayoga hotA hai-jaise vastra ke anta arthAt vastra ke abayava / 2 kahIM samIpatAke artha meM prayoga hotA hai-jaise 'udakAntaMgataH' arthAva jalake samIpa pahuMcA huaa| 3. kahIM samAptike artha meM prayoga hotA hai-jaise 'saMsArAntagata' arthAt saMsArakI samAptiko prApta / myA. dI. 3/76/117. aneke antA dharmAH sAmAnyavizeSaparyAyaguNA yasyeti siddho'nekaantH| 1. aneka anta arthAta dharma (isa prakAra anta zabda dharmavAcaka bhI hai ) / 2. gaNitake artha meM bhUmi arthAta Last term or the last digit in numerical series de, gaNita II//3 / aMtakRta-dha. 6/1,6-6,216/410/1 aSTakarmaNAmanta vinAzaM kurvantIti antakRtaH / antakRto bhUtvA sijhati siddhayanti nistiSThanti niSpadyantai svruupennetyrthH| bujjhati trikAlagocarAnantArthavyaJjanapariNAmAramakAzeSavastutattvaM buddhayanti avgcchntiityrthH| -- jo ATha kokA anta arthAta vinAza karate haiM ve antakRta kahalAte haiN| antakRta hokara siddha hote haiM, niSThita hote haiM va apane svarUpase niSpanna hote haiM, aisA artha jAnanA cAhie / 'jAnate haiM, arthAt trikAlagocara ananta artha aura vyaJjana paryAyAtmaka azeSa vastu tazvako jAnate va samajhate haiN| aMtakRta kevalI-dha 1/1,1,2/102/2 saMsArasyAntaH kRto yeste'ntakRtaH (kevlinH)|jimhoNne saMsArakA anta kara diyA hai unheM antakRta kevalI kahate haiN| 2. mahAvIrake tIrthake dasa antakRta kevaliyoMkA nirdeza dha. 1/1, 1, 2/103/2 nami-mataGga somila-rAmaputra-sudarzana-yamalIkavalIka-kiSkivila-pAlambASTaputrA iti ete daza varddhamAnatIrthakaratI...dAruNAnupasargAnirjitya kRtsnakarmakSayAdantakRto... vardhamAna tIrthakarake tIrtha meM na mi, mataMga, somila, rAmaputra, sudarzana, mamalIka, valIka, kiSkivila, pAlamba, aSTaputra ye daza...dAruNa upasA~ko jItakara sampUrNa kamoM ke kSayase antakRta kevalo hue| aMtakRdadazAMga-dravya tajJAnakA AThavA~ aMga-. zrutajJAna IIHI aMtaDI-1. audArika zarIrameM antar3iyoMkA pramANa-de. audA rika 1/7 / 2. inameM SaTkAla kRta hAni vRddhi--de. kAla/4 / aMtaraMga-* aMtaraMga parigraha Adi-de, vaha vaha viSaya / aMtara-koI eka kArya vizeSa ho cukanepara jitane kAla pazcAda usakA punaH honA sambhava ho use antara kAla kahate haiM / jIvoMkI guNasthAna prApti athavA kinhIM sthAna vizeSoM meM usakA janma-maraNa athavA karmoM ke bandha udaya Adi sarva prakaraNoMmeM isa antara kAlakA vicAra karanA jJAnakI vizadatAke lie Avazyaka hai| isI viSayakA kathana isa adhikAra meM kiyA gayA hai| jainendra siddhAnta koza Page #18 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aMtara 1. aMtara niveza Dr mmm >>"""""" x dvizeSa-"bAjivAraNalohAna kASThapASANavAsasAm / nArIpuruSatIyAmAmantaraM mahadantaram ||"[gruddpu. 110/15 iti mahAna vizeSa ityrthH| kacid bahiyoge 'grAmasyAntare kUpAH' iti / kvacidupasaMvyAne-antare zATakA iti / kvacidvirahe anabhipretazrotRjanAntare mantraM mantrayate, tadvirahe mantrayata ityarthaH / -antara zabda ke aneka artha haiN| 1. yathA 'sAntara kASThaM meM chidra artha hai| 2. kahIM para anya artha ke rUpameM vartatA hai| 3. 'himavatsAgarAntare meM antara zabda kA artha madhya hai| 4. 'zuklaraktAdhantarasthasya sphaTikasya-sapheda aura lAla raMgake samIpa rakhA huA sphaTika / yahA~ antarakA samIpa artha hai / 5. kahIMpara vizeSatA artha meM bhI prayukta hotA hai jaise-ghor3A, hAthI aura lohemeM, lakar3I, patthara aura kapar3e meM, strI, puruSa aura jala meM antara hI nahIM, mahAn antara hai| yahA~ antara zabda vaiziSTayavAcaka hai| 6. grAmasyAntara kUpAH'maiM mAhyArthaka antara zabda hai arthAta gA~va ke bAhara kuoM hai| 7. kahIM upasaMvyAna arthAta antarvastra ke artha meM antara zabdakA prayoga hotA hai yathA 'antare shaattkaaH'| 8. kahIM viraha artha meM jaise 'anabhipretazrotRjanAntare mantrayate'-aniSTa vyaktiyoMke virahameM maNtraNA karatA hai| rA.vA. 1818/42/14 anupahatavIryasya dravyasya nimittavazAva kasyacida paryAyasya nyagbhAve sati punanimittAntarAta tasyaivAvirbhAvadarzanAta tadantaramityucyate / -kisI samartha dravyako kisI nimittase amuka paryAyakA abhAva honepara nimittAntarase jaba taka vaha paryAya punaH prakaTa nahIM hotI, tabatakake kAlako antara kahate haiN| go. jI./jI. pra. 143/357 loke nAnAjIvApekSayA vivakSitaguNasthAnaM mAgaMNAsthAnaM vA tyaktvA guNAntare mArgaNAsthAnAntare vA gatvA punaryAvattadvivakSitaguNasthAnaM mArgaNAsthAnaM vA nAyAti tAvAt kAla antaraM nAma / =nAnA jIvaniko apekSA vivakSita guNasthAna vA mArgaNAsthAna nai choDi anya koI guNasthAna vA mArgaNAsthAnameM prApta hoI bahuri usa hI vivakSita sthAna vA mArgaNAsthAna ko yAvata kAla prApta na hoI tisa kAlakA nAma antara hai| 2. antarake bheda-. 5/1,6,1/pR/pa. antara 1. antara nirdeza 1. antara prarUpaNA sAmAnyakA lakSaNa 2. antarake bheda 3. nikSepa rUpa antarake lakSaNa 4. sthAnAntarakA lakSaNa 2. antara prarUpaNAsambandhI kucha niyama 1. antaraprarUpaNA sambandhI sAmAnya niyama 2. yoga mArgaNAmeM antara sambandhI niyama 3. dvitIyopazama samyaktvameM antara sambandhI niyama 4. sAsAdana samyaktvameM antara sambandhI niyama 5. samyagmithyAdRSTimeM antara sambandhI niyama 6. prathamopazama samyagdarzanameM antara sambandhI niyama 4 3. sAraNImeM diyA gayA antara kAla nikAlanA 1. gaNasthAna parivartana-dvArA-antara nikAlanA 2. gati parivatana-dvArA antara nikAlanA 3. nirantara kAla nikAlanA 4.2466 sAgara antara nikAlanA 5. eka samaya antara nikAlanA 6. palya asaM. antara nikAlanA * kAla va antarame antara de. kAla/6 7. anantakAla antara nikAlanA 4. antara viSayaka prarUpaNAe~-- 1. naraka va devagatimeM upapAda viSayaka antara prarUpaNA 6 2. sAraNImeM prayukta saMketoMko sUcI 3. antara viSayaka ogha prarUpaNA 4. Adeza prarUpaNA 5. karmoke bandha, udaya, sattva viSayaka antara prarUpaNA 23 6. anya viSayoM sambandhI ogha Adeza prarUpaNAe~ 25 * kAla va antarAnuyogadvArameM antara de.kAla/5 1. antara nirdeza 1. antara prarUpaNA sAmAnyakA lakSaNasa.si./18/26 antaraM virahakAlaH / -viraha kAlako antara kahate haiN| ( arthAta jitane kAla taka avasthA vizeSase judA hokara punaH usakI prApti nahIM hotI usa kAlako antara kahate haiM / ) (dha. 1/1,1,8/103/156 ) ( go. jI./jo.pra./553/682) rA. vA. 1/8/7/42/5 antarazabdasyAnekArthavRttaH chidramadhyaviraheSvanyatamagrahaNam / 7 / [antarazabdaH ] bahuvartheSu dRssttpryogH| kvacicchidre vartate sAntara kASTham, sacchidram iti / kvacidanyatve 'dravyANi dravyAntaramArabhante' [vaize. sU. 1/1/10] iti| kvacinmadhye himavatsAgarAntara iti| kvacitsAmIpye 'sphaTikasya zuklaraktAdyantarasthasya tadvatA' iti 'zuklaraktasamIpasthasya' iti gamyate / kvaci ur (nAma sthApanA dravya kAla bhAva) sadbhAva asadbhAva / 2/3 Agama mo Agama Agama no Agama jJAyaka bhavya tadvayatirikta bhavya vartamAna samuttyakta sacitta acitta mizra 3. nikSepa rUpa antarake lakSaNa-de. nikssep| dha.5/1.6.1/1 3/4 khettakAlaMtarANi davvaMtare paviTThANi, chadavyavadirittakhettakAlANamabhAvA:-kSetrAntara aura kAlAntara, ye donoM hI dravyAntarameM praviSTa ho jAte haiM. kyoMki chaH dravyoMse vyatirikta kSetra aura kAlakA abhAva hai| 4. sthAnAntarakA lakSaNa gha. 12/4 2,7,201/114/ heTThimaTThANamuvarimaTThANamhi sohiyarUbUNe kade jaM laddhataM ThANaM taraM nnaam| - uparima sthAnoMmeM adhastana sthAnako ghaTAkara eka kama karanepara jo prApta ho vaha sthAnoMkAantara kahA jAtA hai| jainendra siddhAnta koza Page #19 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aMtara 2. antara prarUpaNA sambandhI kucha niyama to ta 1. antara prarUpaNA sambandhI sAmAnya niyama dha.5/1.6.104/6/2 joe manAe bANAmi maggaNachaMDiya aNNaguNehi aMtarAviha aMtaraparUvaNA kAdavtrA / joe puNNamaggaNAe ekkaM cetra gugaTThANa tattha aNNamaggaNAe aMtarAviya aMtararUpaNA kADhalyA idi eso suttaabhiyyaao| jisa mArgaNA mahUta sthAna hote haiM. usa mArga ko nahIM chor3akara anya guNasthAnoMse antara karAkara antara prarUpaNA karanI caahie| parantu jisa mArgamAneM eka hI guNasthAna hotA hai, vahA~para anya mArgamA antara karA karake antara prarUpaNA karanI caahie| isa prakAra yahA~para yaha sUtrakA abhiprAya hai| 2. yoga mArgaNA meM antara sambandhI niyama 1 gha. 2/1.6.933/2016 megajInamAja atarAbhAvo Na tAya ogaM taragamaNenaMtaraM sabhavadi, maggaNAe viNAsApattodo | Na ca aNNaguNagamaNeNa aMtara sabhavadi, guNaMtaraM gadassa jIvassa jogaMtaragamaNeNa viNA puNo AgamaNAbhAvAdo / = prazna eka jIvakI apekSA antarakA abhAva kaise kahA ? uttara- sUtrokta guNasthAnoM meM na to anya yoga meM gamana dvArA antara sambhava hai, kyoMki, aisA mAnanepara vivakSita mArgaNA vinAzako Apatti AtI hai aura na anya guNasthAnameM jAne se bhI antara sambhava hai, kyoMki dUsare guNasthAnako gaye hue jIva anya yogako prApta hue binA punaH AgamanakA abhAva hai / 3. dvitIyopazama samyaktvameM antara sambandhI niyama dha.5/1,6375 / 270 / 2 heTThA oiNNassa vedagasammattamapaDivajjiya putrasamasammattesamaDhI samArUhaNe saMbhavAbhAvAdo / -upazama zreNose noce utare hue jIvake vedasammako prApta hue binA pahale vAle upazama samyaktvake dvArA punaH upazama zreNIpara samArohaNakI sambhAvanAkA abhAva hai| y 4. sAsAdana samyaktvameM antara sambandhI niyama gha. 7/2.3.129 / 233/11 upasamaseDodo odigNa uvasamasammAhaDI dobhArameko ga sAsa paniriti upazama zreNI se utarA huA upazama samyagdRSTi eka jIva dobAra sAsAdana guNasthAnako prApta nahIM hotA / 1 5. samyagmidhyAdRSTimeM antara sambandhI niyama dha,5/1,6,36/31/2 jo jIvo sammAdiTThI hodUNa AuaM baMdhiya sammAmiSyataM parijjadi so sammattepe phiphidadi aha micchAdiTThI hovUNa bAdhiya jo sammAmividi so micameva piphidadi ko jIna samyandaSTi hokara aura Ayuko bA~dhakara samyagmiko prApta hotA hai, vaha samvaraNa ke sAtha hI usa gati se nikalatA hai / athavA jo mithyAdRSTi hokara aura Aeko bA~dhakara sabhya midhyAtvako prApta hotA hai, vaha midhyAla ke sAtha hI nikalatA hai / / = 6. prathamopazama samyagdarzanameM antara sambandhI niyama ba. kha 7 / 2.3 / sU. 139 / 233. jahaNeNa palidovamassa asaMkhejjadi bhAgo / dha.7/2.1.136/233/3 kuro paDamasammata petUna aMtImutamacciya sAsaNaguNaM gaMtUnahi kariya micchattaM gaMtRRNaM tariya savvajahaNeNa palido massa asaMkhenavibhAga me bela kA sammatta sammAmitA paTamasamma sAmasAgaroba ma pRdhattametaTThidisaMsakamme ThAya tiNi vikaraNANi kAUNa puNo paDhamasammataM ghettUNa chAvaliyAvasesA uvasama sammattaddhAe sAsaNaM gadassa palidovamassa asaMkhejjadi bhAgame saMtaruna bhAvo eva samaseDIyo bIyariya sAsama gaMtu aMtomuhutte puNo vi utrasamaseDiM paDiya odariNa zAsaNa 2. antara prarUpaNA sambandhI niyama gadarasa sohantametamaMtara uvalambha evameva kiraNa parunida [ca] [unasamaseDIvo odivasamasammAhariNo sArANaM (ma) gatiti niyama asthi, 'AsA pijja' idi kasAyapAhuDe nittaNAo era parihAro ucca samI odigNa ubasamasammAhI doSArameNo Na zAsaNa pahiyadi i sahi bhane sAsa paDivajjiya uvasama seDimAruti kI di viNa sAsaNaM paDivajjadi pti ahippao edassa suntarasa / teNatomuhuttamettaM jahaNNaM tara govalabbhade / - gha. 5/9.60/10/2 upasamasamma pi aMtote va paDi vajjade / Na uvasamasammAdiTThI micchataM gaMtUrNa sammatta sammAbhiccANi ubbetamA simesokoDAkoDI mehadi pAdiya sAgarovamAdo sAgarottAmA jAva heTaThA Na karedi tAva uvasamasammattagaNasaM bhavatA dI to pAya sAgarovamAdI sAgarovamapudhattAdo vA heTThA kiSNa karedi / Na palidoasaMkhejjadibhASAyAme aMtImuttakkIraNakA hi uvelakhaMDa ehi ghAdijjamANAe sammatta sammAmicchattaTThidIe patidovasta asaMkhejma vibhAga mecakA leNa viNA sAgarovamassa vA sAgaro madhattassa vA heTThA padaNANuvavattado / vamassa gha. 10/4,2,4.65/288/9 ema vedagasammata caiva eso paDivajjadi ubasamasammakA porasa asaMkhejjadi bhAgassa esthANulaM bhAdo / - sAsAdana samyagdRSTiyoM kA antara jaghanya se patyopamake asaMkhyAtaveM bhAga mAtra hai // 136 // | kyoMki, prathamopazama samyaktvako grahaNa kara aura antarmuhUrta rahakara sAsAdana guNasthAnako prApta ho, Adi karake punaH mithyAtva meM jAkara antarako prApta ho sarva jaghanya palyopamake asaMkhyAtaveM bhAga mAtra udvelanA kAlase samyaktva va samyagmithyAtva prakRtiyoM ke prathama samyaktvake yogya sAgaropama pRthaktvamAtra sthiti satvako sthApita kara tInoM hI karaNoMkI karake punaH prathama samyaktva - ko grahaNa kara upazama samyaktva kAla meM chaH AvaliyoM ke zeSa rahanepara sAsAdanako prApta hue jIvake patyopamake asaMkhyAtaveM bhAga mAtra jaghanya antara prApta hotA hai / (dha. 5/1,6,5-7/7-11) (dha. 5/1,6, 376 / 170/1) prazna-upazama zreNIse utarakara sAsAdanako prApta ho antarmuhUrta se phira bhI upazama zreNIpara car3hakara va utarakara sAsAdanako prApta hue jIvake antarmuhUrtamAtra antara prApta hotA hai; usakA yahA~ nirUpaNa kyoM nahIM kiyA uttara- upazamazreNI se utarA huA upazama samyagdRSTi jIva sAsAdanako prApta nahIM hotA / ka. pA. kI apekSA aisA sambhava hone para bhI vahA~ eka hI jIva do bAra sAsAdana guNasthAnako prApta nahIM krtaa| prazna- vahI jIva upAma samyako bhI antarmuhUrta kAsake pazcAta hI kyoM nahIM prApta hotA hai ! uttara nahIM, kyoMki, upazama samyagdRSTi jIva mithyAtvako prApta hokara samyak prakRti aura samyagmithyAtva-prakRtikI uhelanA karatA huA unako antAphor3Ako hI pramANa sthitiko ghAta karake sAgaropamase athavA sAgaropama pRthaka nIce nahIM karatA tabataka upazama samyaktvakA grahaNa karanA sambhava hI nahIM hai / prazna- samyakpakRti aura samyagmithyAtva prakRtiko sthitiyoko antarmuhUrta kAla meM ghAta karake sAgaropamase, athavA sAgaropama pRthaktva kAlase nIce kyoM nahIM karatA ? uttara- nahIM, kyoMki patyopamake asaMkhyAta bhAgamAtra AyAma dvArA antarmuhurta unakIraNa kAsavA usamA kANDakoM se pAsa kI jAnevAlI samyaka aura samyamidhyAsma prakRtiko sthitikA, poSake asaMkhyAtaveM bhAga mAtra kAlake binA sAgaropamaye athavA sAgaropamapRthaktvake nIce patana nahIM ho sakatA hai| (aura bhI hai. samyagdarzana IV / 2 / 6) yahA~ yaha pUrva koTi taka samyaktva sahita saMyama pAlana karake anta samaya mithyAtvako prApta hokara marane tathA hIna devAne utpanna honevAlA jIva antarmuhUrta pazcAda yadi samyaktvako prApta karatA bhI haiM to ) jainendra siddhAnta koza Page #20 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 3. sAraNImeM diyA gayA antarakAla nikAlanA aMtara vedakasamyakravako hI prApta karatA hai, kyoMki upazamasamyagdarzanakA antarakAla jo pakyakA asaMkhyAtavA~ bhAga hai, vaha yahA~ nahIM pAyA jaataa| go.jI./jI.pra.704/1141/15 te [prazamopazamasamyagdRSTayaH) apramattasaMyataM vinA traya eva tatsamyaktvakAlAntarmuhUrta jaghanyena ekasamaye utkRSTena ca SaDAvalimAtre'vaziSTe anantAnubandhyabhyatamodaye sAsAdanA bhavanti / athavA te catvAro'pi yadi bhavyatAguNavizeSeNa samyaktvavirAdhakA na syuH tadA tatkAle saMpUrNa jAte samyak kRtyudaye vedakasamyagdRSTayo vA mizraprakRtyudaye samyagamidhyAdRSTayo vA mithyAtvodaye mithyAdRSTayo bhavanti / apramatta saMyatake binA ve tInoM (4.5. 6The guNasthAnavartI upazama samyagdRSTi java) usa samyaktvake antamahata kAlameM jaghanya eka samaya utkRSTa chaha AvalimAtra zeSa raha jAne para anantAnubandhIkI koI eka prakRtike udayameM sAsAdana guNasthAnako prApta ho jAte haiM athavA ve (4-7 taka) cAroM ho yadi bhanyatA guNa vizeSake dvArA samyaktvakI virAdhanA na kareM to utanA kAla pUrNa ho jAnepara yA to samyakaprakRtike udayase vedaka samyagadRSTi ho jAte haiM, yA mizra prakRtike udayase samyaga mithyAvRSTi ho jAte haiM, yA mithyAbake udayase mithyAdRSTi ho jAte haiM noTa :-- yadyapi dvitIyopazama samyaktvakA jaghanya antara antarmuhurta hai, kyoki upazama zreNIpara car3hakara utaraneke antarbhUhUrta pazcAt punaH dvitIyopazama utpanna karake zreNIpara ArUr3ha honA sambhava hai parantu prathamopazama samyaktva to mithyASTiko hI prApta hotA hai, aura vaha bhI usa samaya jana ki usako samyaktva va samyagmidhyAprakRtikI sthiti sAgaropamapRthaktvase kama ho jAye / ataH isakA jaghanya antare patyopamake asaMkhyAtaveM bhAgamAtra jaannaa|] 3. sAraNImeM diyA gayA antarakAla nikAlanA 1. guNasthAna parivatana-dvArA antara nikAlanA dha.549.6.3/5/5 ekko micchAdiTThI sammAmicchatta-sammatta-saMjamAsaMjama saMjamesu mahuso pariyaTTido, pariNAmapaccaNNasammattaM gado, sabbalahamaMtomuhutaM ta sammattaNa acchiya micchattaM gado, laddhamatomuhuttaM savajahaNNa micchataMtara / eka mithyAdRSTi jIva, samyagmithyAtva, aviratasamyaktva, saMyamAsaMyama aura saMyamameM bahuta bAra parivartita hotA huA pariNAmoM ke nimittase samyaktvako prApta huA, aura vahA~para sarva laghu antarmuhurta kAla taka samyaktvake sAtha rahakara mithyAtvako prApta huaa| isa prakArase sarva jaghanya antarmuhurta pramANa mithyAtva guNasthAnakA antara prApta ho gyaa| gha.41.6.4/8/2 nAnA jIvako apekSA bhI uparoktavava hI kathana hai| antara kevala itanA hai ki yahA~ eka jIvakI bajAya yugapata sAta, ATha yA adhika jIvoMkA grahaNa karanA caahie| 2 gati parirtana-dvArA antara nikAlanA dha./1,645/40/3 eko maNuso Neirayo devo vA egasamayAvasesAe sAsaNadvAepacidiyatirikkhesu ubvnnnno|tth paMcANaudipuvakoDiabhahiya tiSiNa palidoyamANi gamiya avasANe ( uSasamasammataM ghettUNa) egasamayAvasese Aue AsANaM gado kAlaM kariya devo jaado| evaM dusamaUNasagahidI sAsaNukassaMtara hodi / koI eka manuSya, nArako athavA deva sAsAdana guNasthAnake kAla meM eka samaya avazeSa raha jAnepara paMcendriya tiryacoM meM utpanna huaa| unameM paMcAnavepUrva koTikAlase adhika tIna palyopama bitAkara antameM (upazama samyaktva grahaNa karake) Ayuke eka samaya avazeSa raha jAnepara sAsAdana guNasthAnako prApta huA aura maraNa karake deva utpanna huaa| isa prakAra do samaya kama apanI sthiti sAsAdana guNasthAnakA utkRSTa antara hotA hai| 3. nirantarakAla nikAlanA gha.41,6,2/4/8 Natthi aMtara micchattapajjayapariNadajIvANaM tisa vi kAlesu bocchedo viraho abhAvo pasthiti uttaM hodi / - antara nahIM hai| arthAt mithyAtva paryAyase pariNata jIvoMkA tInoM hI kAloM meM vyuccheda, viraha yA abhAva nahIM hotA hai| (anya vikSipta sthAnoM ke sambandhameM bhI nirantarakA artha mAnA jIvApekSayA aisA hI jaannaa|) gha.41,6,18/21/7 ragajIvaM paDDacca Nasthi aMtaraM, NiraMtara // 18 // kudo| khabagANaM padaNAbhAvA |-ek jIvakI apekSA ukta cAroM kSapakoMkA aura ayogikevalIkA antara nahIM hotA hai, nirantara hai // 18 // kyoMki, kSapaka zreNovAle jIvoM ke patanakA abhAva hai| dha.1/1,6,20/22/1 sajogiNamajogibhAveNa pariNadANaM puNo sajogibhAveNa pariNamaNAbhAvA |-ayogi kevalI rUpase pariNata hue sayogi kevaliyoMkA punaH sayogikevalI rUpase pariNamana nahIM hotA hai / [arthAta unakA apane sthAnase patana nahIM hotA hai| isI prakAra eka jIvakI apekSA sarvatra hI nirantara kAla nikAlanemeM patanAbhAva kAraNa jaannaa| 4.2466 sAgara antara nikAlanAeka jIvApekSayAdha./1,6,4/6/6 ukaseNa ve chAvahisAgarovamANi desUNANi // 4 // edassa NidarisaNaM-eko tirikkho maNusso vA tayakAviTThakappabAsiyadevemu cohasasAgarovamAuTTidiema uppnnnno| ekkaM sAgarodharma gamiya vidiysaagrovmaadismesmmttNpddivnnnno| terasasAgarovamANi tastha acchiya sammatteNa saha cudo maNuso jaado| tattha saMjama saMjamAsaMjamaM vA aNupAliya maNusAueNUNava vIsasAgarovamAuDhidiema AraNaccudadevesu ubavaNNo / tatto cudo maNuso jaado| tattha saMjamamaNupAliya uvarimagebajje devesu maNusAueNUNaechattIsasAgarovamAdiesu ubvnnnno| aMtomuhuttU NachAvaTThisAgarovamacarimasamae pariNAmapaccaeNa sammAmicchattaM gdo| tattha aMtomuttamacchiya puNo samma paDivajjiya vissamiya cudo maNuso jAdo / tattha saMjamaM saMjamAsajama vA aNupAliya maNussAueNUNavIsasAgarovamAuTidiesuvajjiya pUNo jahAkameNa maNusAuveNUNavAvIsa-cauvIsasAgarovamaTTidiema devemuvajjiya aMtomuhuttUNavechAva hisAgarovamacarimasamaye micchattaM gdo| laddhamaMtara aMtomuhurNa vechApaT TisAgarocamANi / eso utpattikamo auppaNNaupAyaNa?' utto| paramasthado pUNa jeNa keNa vi payAreNa chAvaTThI puuredvyaa| = mithyAtvakA utkRSTa antara kucha kama do chayAsaTha sAgaropama kAla hai|4| koI eka tiyaMca athavA manuSya caudaha sAgaropama Ayu sthiti vAle lAntaba kApiSTa devoMmeM utpanna huaa| vahA~ eka sAgaropama kAla mitAkara dUsare sAgaropamake Adi samayameM samyaktva ko prApta huaa| teraha sAgaropama kAla vahA~ rahakara samyaktvake sAtha hI cyuta huA aura manuSya ho gyaa| usa manuSya bhavameM saMyamako athavA saMyamAsaMyamako anupAlana kara isa manuSya bhavasambandhI Ayuse kama bAIsa sAgaropama Ayuko sthiti vAle AraNAcyuta kalpake devoM meM utpasa huaa| vahA~se cyuta hokara punaH manuSya huaa| isa manuSya bhavamai saMyamako anupAlana kara uparima praiveyakameM manuSya Ayuse kama ikatIsa sAgaropama Ayuko sthitivAle ahamindra devoMmeM utpanna huaa| vahA~para antarmuhUrta kama chayAsaTha sAgaropama kAla ke gharama samayameM pariNAmoMke nimittase samyagmithyAtvako prApta huaa| usa samyagmithyAtvameM antamuhUrta kAla rahakara puna: samyaktva ko prApta hokara, vizrAma le, cyuta ho, manuSya ho gyaa| usa manuSya bhavameM saMyamako athavA saMyamAsaMyamako paripAlana kara, isa manuSya bhava jainendra siddhAnta koza Page #21 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aMtara sambandhI Ayuse kama bosa sAgaropama Ayuko sthiti vAle AnataprANata kalpoMke devoM meM utpanna hokara punaH yathAkramase manuSyAyuse kama mAIsa aura cobosa sAgaropamako sthitivAle devoM meM utpanna hokara, antarmuhUta kama do chayAsaTha sAgaropama kAlake antima samayameM gidhyAvako prApta huaa| (14-1+22+31+20+22+24-2466 sAgaropama) yaha Upara batAyA gayA utpattikA krama avyutpanna janoMke samajhAneke lie kahA hai| paramArtha se to jisa kisI bhI prakArase chayAsaTha sAgaropama kAla pUrA kiyA jA sakatA hai| 5. eka samaya antara nikAlanA nAnAjIvApekSayA[do jIvoMko Adi karake patyake asaMkhyAtaveM bhAga mAtra vikalpase upazama samyagdRSTi jIva, jitanA kAla avazeSa rahanepara samyaktva chor3A thA utane kAla pramANa sAsAdana guNasthAnameM rahakara sama mithyAsvako prApta hue aura tInoM lokoM meM eka samayake lie sAsAdana samyagdaSTiyokA abhAva ho gyaa| punaH dvitIya samayameM kucha upazama samyagdRSTi jova sAsAdana guNasthAnako prApta hue| isa prakAra sAsAdana guNasthAnakA (nAnAjovApekSayA) eka samaya rUpa jaghanya antara prApta huaa| bahuta-se samyagamithyAvRSTi jIva apane kAlake kSayase samyaktvako athavA mithyAtvako prApta hue aura tInoM hI lokoM meM samyag midhyAdRSTi jIvoMkA eka samayake lie abhAva ho gyaa| punaH bana bhatara samayamai ho mithyAdRSTi athavA samyagdRSTi kucha jIva samyagamithyAtvako prApta hue| isa prakArase samyagamithyAtvakA eka samaya rUpa jaghanya antara prApta ho gayA] (vizeSa de.-.5/1,6,4/7/6)| 6. palya/ asaM. antara nikAlanA nAnAjIvApekSayA[isakI prarUpaNA bhI jaghanya antara eka samayavava hI jaannaa| vizeSa kevala itanA hai ki yahA~para eka samayake sthAnapara utkRSTa antara palyakA asaMkhyAtavA~ bhAga mAtra kahA hai ] (vizeSa de. dh.1/1,1,4/018)| 7. ananta kAla antara nikAlanA eka jIvApekSayAdha.6/4.1,66/305/2 hodu edamaMtaraM paMciMdiyatirikkhANaM, Na tiri khANaM, sesatigadITTidoe ANaM tiyaabhaavaado| Na, appidapadajIva sesatigadIma hiMDAviya aNappidapadeNa tirikvesa pavesiya tattha aNaMtakAlamacchiya NippididUNa puNo appidapaveNa tirikkhesuvakkaMtassa aNataMtaruvala bhaado| prazna-yaha antara paMcendriya tiryoMkA bhale hI ho, kintu vaha sAmAnya tiryacoMkA nahIM ho sakatA, kyoMki, zeSa tIna gatiyoMkA kAla ananta nahIM hai ? uttara-aisA nahIM hai, kyoMki vivakSita pada (kRti sacita Adi ) vAle jIvako zeSa sona gatiyoM meM ghumAkara tathA avivakSita padase tiryacoMmeM praveza karAkara vahA~ anantakAla taka rahane ke bAda nikalakara arpita padase tipaMcoM meM utpanna honepara anantakAla antara pAyA jAtA hai| 4. antara viSayaka prarUpaNAeM 1.naraka va devagatimeM upapAda viSayaka antara prarUpaNA 1. naraka gati-- paM.saM.prA.1/206 paNayAlIsamuhuttA pakkho mAso ya viNi umaasaa| chammAsa varisameyaM ca aMtara hoi pRDhavINaM // 206|-rtnprbhaadi sAtoM pRthiviyoMmeM nArakiyoMkI utpattikA antarakAla kramazaH muharta, eka pakSa, eka mAsa, do mAsa cAra mAsa, chaha mAsa aura eka parSa hotA hai| ha.pra.4/370-301 catvAriMzatsahASTAbhiTikAH prathamakSitau antr| 4. antara viSayaka prarUpaNAe~ narakotpatterantaraH sphuTIkRtam // 370 // saptAhazcaiva pakSaH syAnmAso mAsau yathAkramam / catvAro'pi ca SaNmAsA viraha SaTSu bhUmiSu // 371 // -antarake jAnanevAle AcAryoMne prathama pRthivImeM nArakiyokI utpattikA antara 48 ghar3I batalAyA hai / 70 // aura nIcekI6 bhUmiyoM meM kramase 1 saptAha, 1 pakSa, 1 mAsa, 2 mAsa,4 mAsa aura 6 mAsakA viraha arthAta antarakAla kahA hai // 371 // noTa-(yaha kathana nAnAjIvApekSayA jaannaa| donoM mAnyatAoMmeM kucha antara hai jo Uparase vidita hotA hai| 2. devagatitri.sA./521-530 dusudusu ticaukkesu ya sese jaNaNaM taraM tu cavaNe ya / sattadiNapakravamAsaM dugacaduchammAsagaM hodi // 526 // varaviraha chammAsaM iMdamahAdevilIyavAlANaM / cautettIsasurANa taNurakkhasamANa parisANaM / / 530 // doya doya tIna catuSka zeSa ina virSe jananAntara ara cyavanai kahiye maraNa viSai antara so sAta dina, pakSa, mAsa, do, cAra, chaha mAsa pramANa haiM / (arthAta sAmAnya devoMke janma va maraNakA antara utkRSTapane saudharmAdika vimAnavAsI devoM meM kramase do svargoM meM sAta dina, Ageke do svargoM meM eka pakSa, Age cAra svargoM meM eka mAsa, Age cAra svargoM meM do mAsa, Age cAra svargoM meM cAra mAsa, avazeSa veyakAdi viSa cha mAsa jaannaa)| 526 / utkRSTapane maraNa bhae pIche sisakI jagaha anya jIva Aya yAvata na avatarai tisa kAlakA pramANa so sarva ho indra aura indrako mahAdevI, ara lokapAla, inakA to viraha cha mAsa jaannaa| bahuri trAyastriMza deva ara agarakSaka ara sAmAnika ara pAriSada inakA cyAra mAsa viraha kAla jAnanA // 30 // 2. sAraNImeM prayukta saMketoMke artha saMketa artha saMketa antarmU. antarmuhUrta (jadhanya bA. bAdara koSThakameM jaghanya va bhujagAra bhujagAra alpatara utkRSTa koThakameM utkRSTa avasthita avaktavya antrmuhuurt)| bandha udaya aadi| aparyApta mA. mAsa asaM. asaMkhyAta mithyA. mithyAtva A. AvalI manu. manuSya upazama la. apa. labdhi aparyApta eke.yA e. ekeMdriya vana, vanaspati au. audArika vikale. vikalendra 28/ja, 28prakRtiyoM kI sattA vaikriyaka vAlA mithyASTi vRddhi bandha udayAdimeM ssttjiiv| sthAna patita vRddhi ja-u. utkRSTa anutkRSTa jaghanya haani| va ajaghanya bandha vRddhiA.pada jaghanya utkRSTa vRddhi udyaadi| hAniva avasthAna pd| ti. tiyaMca samya. samyaktva di. dina saMkhyAta nasaka sA. sAgara va sAmAnya ni. nigoda sUkSma paryApta sAsAdanavata paMcendriya sA. kva pu. pari. pudgala parivartana sthAna jaise 24 prakRti bandha pari. parivartana sthAna, 28 prakRti pU. ko, pUrvakoTI andhakA sthAna aadi| paM. pRthaktva kSapaka artha upa. jainendra siddhAnta koza Page #22 -------------------------------------------------------------------------- ________________ guNasthAna 1 2 3 4 5 7 upazama 6-11 10 11 3. antara viSayaka ogha prarUpaNAH nAnA jIvApekSayA pramANa sU 13 14 5 e 6 8 12 ha & 12 12 12 kSapaka 8-12 16 16 96 jaghanya " nirantara 1 samaya de antara 3 / 5 6 apekSA D nirantara 3 sU 13 1 samaya 7-8 jana Upara 13 caDheM taba 1samaya ke lie antara par3e 13 ha ha ha 13 13 7-8 yA 108 jana Upara caDhane para antara hotA hai| nirantara 16 1 samaya 8-12 taka kI 17 bhA~ti 17 utkRSTa 23 nirantara pazya / | de antara 3/6 7 asaM " 33 Sa kha 5/1-6/ sUtra sa TIkA sahita dha 5 /pR. 1-21 6 mAsa apekSA :: >> nirantara " " KH varSa pR. 7-8 janeM Upara 14 caDheM tama 39 pramANa 35 nirantara 3 7 10 10 10 10 14 14 14 18 20 18 jaghanya antarmuhUrta panya/asa. antarmuhUrta 33 ri ... apekSA de antara 3/1 de antara 2/6/1 46 yA meM jA puna 6The se bA~ puna 6ThA / nIce utara kara jaghanya aMtara prApta nahIM hotA / 7 veM se upazama zreNI puna 7vA~ / nIce utara kara jaghanya antara nahIM hotaa| eka jIvApekSayA pramANa guNasthAna parivartana 8 45 ke bola guNasthAna parivartana 11 yathAkrama 8, 6, 10, 19 meM caDha kara nIce girA " 13. yathAkrama 11 se 106.8, 7-6, 8, 6, 10, 11 rUpa se girakara Upara caDhanA patanakA abhAva " 22 sU 4 8 19. 11 15 15 15 15 18 20 18 utkRSTa 2x66 sAgara antarmuhUrta ardha. pu. pari 14 antarmuhUrta + 1 samaya " artha, pu. pari - 11 antarmu. pari ardha 10 antarmuhUrta 3" apekSA .: de antara 3 / 4 sAsAdana prathamopamase midhyAya puna jaise hI vedaka, kSAyika va mokSa " 28 ardha pu. pari. | anAdi midhyAdRSTi yathAkrama 11veM jAkara veM ko prApta karatA huA nIce girA / puna 8,6.10.11.10. 1.8,7-6,8,9,10,12,13,14 ma -26 antarmu yathAyogyarUpeza uparokta ,,-24 22 sAsAdanavat midhyAtva prathamopazama antarmuhUrta taka 2re 3re AdimeM rahakara miyAla 10 antarmuhUrta saMsAra zeSa rahane para puna samyaktva prathamopazama ke sAtha voN| Age uparoktavat pahale hI prathamopazama ke sAtha pramatta / Age uparoktavat uparoktavat ( 6The ke sthAna para 7) pUrva ka phira patanakA abhAva Page #23 -------------------------------------------------------------------------- ________________ hai Adeza prarUpaNA:-. - .pa. kha. 5/1, 5/sUtra saM. TIkA sahita, .pa.kha.7/2, 3/sUtra saM. TIkA sahita, dha.pu./pR.21-176 gha.7/pra.187-236 nAnAjIvApekSayA pramANa utkRSTa jadhanya apekSA ..kha. 7/2. 6/sUtra saM. TokA sahita, gha. pa.478-464 eka jIvApekSayA pramANa mArgaNA mArgaNA guNa sthAna pramANa apekSA pramANa nyA / pramANa javanya | aoza / pramANa | uttara pramANa adhanyaH / apekSA mA utkRSTa / apekSA apekSA 1. gati mArgaNA1. narakagati naraka sAmAnya 1-7 pRthivI naraka sAmAnya nirantara gati parivartana | 3 | asaM. pR. pari. gati parivartana guNasthAna parivartana |23 | 33 sA.- antarmu6 28/ja. 7vIM pRthivImeM 6 paryAptiyA~ pUrNa kara vedakasamya, ho bhavake anta meM mithyAtva sahita cayakara tithaMca huaa| 28/ja, dhvI pR. 1lese 4thA vedaka, punaH 1lA / Ayuke antameM upazama samyaktva / oghavata 1 samaya oghavata 25 pazya/asaM.. pakSya/basaM. 1-7 pRthivI nirantara kameNa dezona 1,3, 7.10,17,22,33sA. oghavat |32| pAya/asaM. antarmuhUrta 2. tithaMca gati tithaMca sAmAnya nirantara kSudra bhava ti. se manu. ho kdlii| dhAta kara punaH ti. 7|100 sA. pR. zeSa avivakSita gatiyoM meM bhramaNa asa pu. pari. 3 dace.sA,pa.,apa... yonimati la.apa, tithaMca sAmAnya : paryAya viccheda oghavat antarmuhurta 3 palya-2 mAsa +muhata pR. 28/ja. vedaka ho Ayuke antameM mithyA. punaH samyaktva ho devoM meM utpatti oghavata oghavat |38 / oghavat paMce. sA. pa. va yonimati nirantara oghavata antamahata 242/1samaya oghavat 43) palya/asaM 44] / paNya/asaM. 3 palya-2 mAsa +2 antarmuhUrta 3 patya-65 pU.ko. | de. antara 3/2 yonimatimeM 65 ke sthAnapara 155.ko. " (sAsA. ke sthala para mizra) 3 42] / antarmuhUrta 18 nirantara 46 Page #24 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mArgaNA mArgaNA paMceM sA.pa. yonimati paMca, tila, apa 3. manuSya gati : "manu. sA. pa. va manuSyaNI manuSya la. apa. manu. sA. pa. va manuvyaNI manuSya sAmAnya manuSya paryApta manuSyatI upazamaka: manuSya paryApta manuSyI kSapaka: manuSya paryA manuSyatI guNa sthAna manuSya la, apa. 5 5 1 1 2. m 20 3 4 5-7 pramANa jaghanya 13 sU | sU 8-11 46 | 46 | 52 8-12 8-12 manuSya va manuSyaNI 13 14 5-767 78 61 samaya 57 60 64 60 1 samaya 5-7 67 67: 70 - 70 Me 74 74 | 77 74 : 83 :: : :: 1 samaya 3 11 1 samaya nAnA jIvApekSA apekSA nirantara E :: nirantara ... nirantara opanava : 11 avabada pramANa 1/3 sU sU za nirantara $4/ 67 99 upazamakavata oyavadha 8-12 vat nirantara 46 46 52 61 x 67 {7| 71 71 76 10 pazya / asaM 806 51 pa/asaM 62 S P 75 75) 6 77 75 utkRSTa .... :: 444 pR. 99 6 mAsa varSa pR. ... I mAsa pramANa 1/2 sU / sU pR. 50 | i 56/ la V 68 72 72 76 76 77 76 6 83 jaghanya antarmuhUrta kSudra bhava antarmuhUrta pakSya / asaM. antarmuhUrta " 55 eka jIvApekSA apekSA oSamaya nirantara gati parivartana (manu se ti.) 11 opanaya : ... :: :: 2: nirantara pramANa 1/2 51 51 81 10 56 63 | 63 m_m_ 73/ 73. 77 utkRSTa 3. pakya + 66pU. ko. + 165. ko. 10 asaM. pu. pari 3palya-hamAsa + 46 dina + 2 antarmu 3+40 ko uparokta 3 palya - 8 varSa + 4. ko. ,,,,+245.ko. + pU. ko. +24 pU. ko. """+q. #7. ABIB : ... apekSA sAsAdanavat 31 nirantara avivakSita gatiyoM meM bhramaNa bhogamoM meM bhramaNa manu. gati meM bhramaNa tathA guNa sthAna parivartana "" " oghavat nirantara Page #25 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nApAsalA...... mArgaNA mArgaNA nAnA jIvApekSayA apekSA pramANa guNa pramANa jaghanya sthAna 13 eka jIvApekSayA pramANa utkRSTa utkRSTa pramANa 12 jaghanya apekSA apekSA 4. devagatiHdevasAmAnya nirantara asaM.pu. pari. tiyaMcoM meM bhramaNa devase garbhaja manu. yA ti. punaH deva bhavanatrika saudharma IzAna sAnatkumAra mAhendra brahma-kApiSTha zukra-sahasrAra Anata-acyuta nava beyaka nava anudiza muhUrta pRthaktva isa svarga meM manu.yA ti. kI Ayu isase kama nahIM bandhatI divasa pRthaktva 22 pakSa pRthaktva 25 mAsa pRthaktva 28 varSa pRthaktva 322+ sA.+2pU. ko.] vahA~se caya pUrva koTi vAlA manu. ho, vahA~se saudharma IzAnameM jA; 2 sA, | pazcAta punaH pUrva koTivAlA manu. ho saMyama dhAra mare aura vivakSita deva hoya . sarvArthasiddhi 14 // vahA~se Akara niyamase mokSa oghavat deva sAmAnya antarmuhUrta 86 ___ _A A L___.. |1samaya oghavata | palya/asa' patya/asaM. antarmuhUrta 34 vahA~ se Akara niyama se mokSa | 31 sA.-4 aMtarmU. dravya liMgI upazama naiveyakameM jA sabhya, grahaNakara bhavake antameM mithyAtva " -5 aMtarmu. .. -3 samaya , parantu sAsAdana sahita utpatti " -6 aMtarmu. uparokta jIva nava aveyakameM navIna | samya. ko prApta huA sva Ayu-4 aMtamu. mi, sahita utpatti, sabhya, prApti, | antameM cyuti , -5 aMtarmu. deva sA. bat noTaH-31 sAgarake sthAnapara sva Ayu likhnaa| bhavanatrika va saudharma-sahasrAra nirantara deva sAvata 64 deva sA.bat64 deva sA. vat deva sA.bata deva sA. vata Anata-upa. aveyaka hava Sl anudiza-sarvArthasiddhi . nirantara vahA~se Akara niyamase mokSa |66 66] vahA~se Akara niyama se mokSa Page #26 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ...mArgaNA eka jIvApekSayA nAnA jIvApekSayA apekSA pramANa / guNa mArgaNA pramANa pramANa jaghanya pramANa jaghanya jaghanya apekSA utkRSTa apekSA sthaan| 13 sA - - 2. indriya mArgaNAekendriya sA. ... 10116 | nirantara 10116 |102/36 / kSudrabhava mA. sA.. pa., apa. " 10416 // 105 36 ma. sA. 106/42 100 111/ 106/ (112/45 kSudrabhava sU. pa., apa. vikale. va paJca. sA. 111/16 paMceM. la. apa. 1126 ekendriya sA. 1 101 mA. sA, 104 mA.pa.apa. 1 107 sU. sA., pa., apa. / 1108 bikale.sA, pa., apa.] 1919 paMceM. sA., pa. MER mUla oghavava 2-3 ka anya paryAya meM jAkara 103/37 | 2000 sA,+pU.ko. sakAyikameM bhramaNa punaH ekendriya 10640 asaM. loka sUkSma eke. meM bhramaNa (tInoM meM kucha-kucha antara hai) 11043 asaMkhyAtAsaMkhyAta bA. eke. meM bhramaNa utsarpiNI avasarpiNI 43 | Uparase kucha adhika avivakSita paryAyoM meM bhramaNa 46 asaM.pu. pari. ekendriyoM meM bhramaNa gati parivartana 120 asaM pu pari, vikalendriyameM bhramaNa nirantara 126/ ... nirantara anya pa. meM jAkara punaH e. 103 | 2000 sA.+pU.ko. trasakAyameM bhramaNa asaM. loka sUkSma eke, meM bhramaNa 107 sU. sA.vat kA. ekameM bhramaNa asaM. pu. pari. | avivakSita paryAyoMmeM bhramaNa mUla oghavat oghavat bhavanatrika kI ekendriya jIva asaMjJI paMceM, ho bhavanautkRSTa sthiti-A. trikameM utpanna huaa| upazama pUrvaka /asaM.-krameNa hayA | sAsAdana phira mithyAdRSTi / bhavake | 12 antarmuhUrta aMta meM puna. sAsAdana bhavanatrikako utkRSTa asaMjJo paMceM bhavako prApta eke bhavanatrikasthiti 10 aMtarma. meM utpanna ho upazama pA giraa| bhavake | | aMtameM punaH upshm| sva u. sthiti- saMjJI bhava prApta eka upazama sahita vA~ 3 pakSa 3 dina 12 pA giraa| bhavake aMtameM puna: upazama | aMta.+6 muhUrta sahita saMyamAsaMyama pApta kiyaa| sva u. sthita- manuSya bhava prApta eke. garbhAdike kAla (varSa + 10 aMtarma. pazcAt saMyama pA girA / manu.va devAdi +6 aMtarma.) / meM bhramaNa / antameM manuSya ho, bharake | anta meM saMyama 124 noTaH-10 antarma ke sthAnapara kramazaH 30, 28, 26. 24 kreN| mulodhavata 5 116 / - " upazamaka 8-11 122/ 122 sapaka 5-14|125 Page #27 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mArgaNA mArgaNA 3. kAya mArgaNA : cAra sthAvara bA. sU. pa. apa. vanaspati sAdhAraNa nigo. bana ni bA. su.pa. apa vana pratyeka mA pa trasa, sA. pa. apa. trasa la, apa. cAra sthAvara bA. sU. pa. apa. bana, ni. sA. bA. su. pa. apa. vana. pratyeka sA. pa. apa. prasa sA. pa. upazamaka kSapaka trasa la. apa. 4. yoga mArgaNA pA~coM mana va vacana yoga kAyayoga sA. - guNa sthAna ... ... 1 1 1 1 2 pramANa 130 133 | 136) 136 140 3 140 143 4 5 143 16 16 16 16 16 6-7 143 8-11 146 8-14 146 | 1 151 | 22 22 jaghanya :::::: : / / 1 | I 1 : : nAnA jIvApekSayA pramANa apekSA | utkRSTa 1 sU sU nirantara :::::: : :: | 136 mUla odhavat 136) 140 ::: :: 130 | 133 99 140 143 143 143 146 146 151 16 16 16 16 16 nirantara 22 22 : 11: !!! !! 18 : pramANa 12 131 [134 48 54 57 137. 136 141 141 | 144 | [ 144 ] 144 / 147 51 51 146 151 | jaghanya kSudrabhava :::::: / / / 1} antarmuhUrta 1 samaya apekSA avivakSita paryAya meM jAkara lauTe 19 19 11 " 11 "" 11 mUla oghavat ::: 10 nirantara eka samaya antara sambhava nahIM maraNa pazcAt bhI punaH kAya yoga hotA hI hai| eka jIvApekSayA pramANa 1 sU sU 132 138 / 136 | 142 135 / 142 145 145 145 148 55 50 146 151/ 46 basa pU. pari 52 asaM loka utkRSTa "1 23. pari asaM pu. pari 39 "7 31 artha, loka Req. ft. 2000sA+pU. kA. pU. -A / asaM aMtarmu .. 1-2 aMtam / - 10 aMtam, 4dina 12 aMta varSa 10 aM 69 asaM pu. pari 64 antarmuhUrta apekSA jati paryAyoMmeM bhramaNa pRthivI AdimeM bhramaNa "1 nigodAdimeM bhramaNa vanaspati Adi sthAvaroMmeM bhramaNa avivakSita vanaspatimeM bhramaNa cAra sthAvaroM meM bhramaNa nigodAdine bhramaNa mUla o asaMjJI paMca bhava prApta eka bhavanatrika meM utpanna ho sAsAdana vAlA huaa| cyuta ho soMmeM bhramaNa kara antameM sAsAdana phira sthAvara | 17 hI prApta eka zyoM para gire| bhramaNa phira saMjJAkare uparokta para eka se manu bhana noTaH-10 aMtarmu, ke sthAnapara kramazaH 30.28, 26, 24 mUla oghavat nirantara kAyayogiyoM meM bhramaNa yoga parivartana Page #28 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nAnA jIvApekSayA eka jIvApekSayA mArgaNA mArgaNA pramANa pramANa pramANa jaghanya guNa pramANa jaghanya sthAna|13 apekSA pramANa, utkRSTa jaghanya apekSA utkRSTa apekSA audArika (22 ... nirantara 66/1samaya - marakara janmate hI kAya yoga hotA hI hai 33 sA +ha aMta- muM.+2 samaya au.se cAroM manoyoga phira cAroM vacana yoga phira sarvArtha siddhi deva, phira manuSyameM antarmu. taka au. mizra, phira audArika audArika mitra 6733 sA. + pU. ko. + antamuM. vaikriyika vaikriyika mizra au. kAyayogiyoM meM bhramaNa vigraha gatimeM 1 samaya kAmaNa phira au. mizra vyAghAtakI apekSA | sAdhika 10000 nArakIba devoM meM jA vahA~se A punaH vhaaN| hI jAnevAle manu.va ti. 0 asaM. pu. pari. (1samaya 26 varSa pR. AhAraka AhAraka mizra kAmaNa |264 :: nirantara zudra bhava-3samaya 76 ardha. pu.pari.8anta. 76] ..-7 antarmu. 76 asaM.4 asa. uta. | binA mor3ekI gatise bhramaNa avasarpiNI nirantara guNasthAna parivartana karanese / yoga bhI badala jAtA hai| | ... 'nirantara : nirantara (utkRSTavata) (mano vacana sA.va 1 (cAroM prakAra ke vizeSa (tathA kAya sA.va au. |4-7 : mUloghavata upazamaka | | 158 kSapaka 156 156 au. mizra mUla oghavat nirantara nirantara mUloghavat mula oghavata nirantara mizra yogameM anya yoga rUpa pari, bhI nahIM tathA guNasthAna pari. bhI nahIM | 166 171) 1samaya dekheM TippaNa 164 varSa pR. nirantara ( utkRSTavata) 13166 kriyika manoyogavata - manoyogavata vai. mizra 1samaya | 12 muhUrta 172/ nirantara (utkRSTavara) 2-4 173/ - au. mizravada au. mizravada AhAraka va mizra 6 174 | 1samaya ... varSa pR. 176 nirantara ( utkRSTavat / kArmaNa __ 1.2,4,13177| - au. mizravat 177 / pes! 1 samaya antara asaM yata samyagdRSTi deva naraka va manu. kA manu. meM utpattike binA aura asaM. manuSyoMkA tiryacoM meM utpattike binA varSa pR. antara asaMyata samyagdRSTiyoMkA itane kAla taka tiryaca manuSyoM meM utpAda nahIM hotA manoyogavat au. mizrake sAsAdanavava au, mizravata au. mizrake sAsAdanavava Page #29 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mAgaMNA nAnA jIvApekSayA guNa | pramANa pramANa / jaghanya | apekSA sthAna |13| eka jIvApekSayA pramANa mArgaNA pramANa pramANa / utkRSTa ____ apekSA jaghanya apekSA 5. veda mArgaNA :sroveda sA. puruSaveda sA. nirantara : kSudra bhava |84] 1 samaya 2 asaM. pu. pari. na. vedo ekendriyoM meM bhramaNa upazama zreNI se utarate : napuMsakayeda sA. apagataveda upa. antarmuhUrta 100 sA . kucha kama ardha / avivakSita vedome bhramaNa kSudrabhava meM bhI na hai| upazamase utarakara puna' ArohaNa patanakA abhAva guNasthAna parivartana kSapaka 1. stroveda 62 ntarmuharta bhUlodhavat palyA asaM. mukha oghavata / antarmuhUrta 183) ... ! patana kA abhAva ntarmu. 29/ja.mu. bedI manu. deviyoM meM jA guga sthAna parivartana kara puna' manuSya patyazata pR.-2 samaya sAsAdanakI 1samaya sthiti rahanepara anya vedI strI veda sA,meM upjaa| cyuta ho strIvediyoM meM bhramaNa / bhavAnta meM sAsAdana ho devoM meM janma / aMtarmu. / , (parantu deviyoM meM janma ) - antarmu. . -(2 mAsa+divasa .. (strIvedI sAmAnya meM utpanna karAmA) pR.+2 aMtarmu) | varSa +33 aMta... (strIvedI manubhyoM meM utpanna karAnA) (8varSa + 13 khaMta.) -8 varSa+12 baMta) . .. patanakA abhAva nirantara 14 184] / 16 upazamaka 8 / " kSapaka 8- patanakA abhAva / - | mUla oghavat 187 187 17 1101samaya aprazasta vedameM 11 / adhika nahIM hote| | -- mUloSavat 3] samaya , pakma/saM. 2. puruSaveda mUloSapada 16 // patya/asaM. antarmuharta nirantara 200 168 | mUloghavat paNyazata pR.-2samaya | strIvedIvat ( parantu deviyoM meM janma) 1-1-4 antarmu. -5 .-2mA.di 19aMta (varSa10.+6) - varSa 21 aMta.) ---(8 varSa 27 aMta) patanakA abhAva REET upazamaka 8 201 mulodhavat 201 6 201 // 201 kSapaka (dRSTi8-6 2041 samaya khI va napaMsaka 205| 203 203 (206 206 patanakA abhAva sAdhika 1 206 varSa mAsa .... khI va napaM. nhiiN| 205 - 206 Page #30 -------------------------------------------------------------------------- ________________ eka jIvApekSayA nAnAjIvApekSayA mAgaNA / pramANa / pramANa pramANa guNa sthAna mArgaNA jaghanya utkRSTa apekSA jaghanya jaghanya / apekSA pramANa utkRSTa / apekSA 3. napuMsaka veda 1 207 nirantara 200 / antarmuhUrta mUlodhavata 206 33 sA.-6 antama. | 28/ja, 7 vIM pRthivImeM upaja samyaktva pA bhavake antameM punaH mithyAdRSTi mUlodhavata 290 || 210 210 " 2-7 210 upazamaka 8- 6210 kSapaka 4. apagata veda upa. 18-10 214 19 218 "kSapaka 1-14 221 6. kaSAya mArgaNA mUloSavada 210 1 samaya khIvedIvava 212) , mUloghavava 215 |, Upara car3hakara gire 216/ - mUlodhavata 221/ antarmuhUrta :: patanakA abhAva mUlodhavata | vedakA udaya nahIM mUlodhavada patanakA abhAva giranepara apagata vedI nahIM rahatA isa sthAna meM vedakA udaya nahIM mUloghavat 221 krodha nirantara kisIbhI kaSAyakI sthitiisase adhika nahIM : mAna mAyA lobha upazAnta kaSAya ::: / kaSAya pari. kara mare, narakameM janma manu. janma vyAghAta nahIM ti, janma vyAghAta nahIM devajanma vyAghAta nahIM upazama zreNI se utara punaH ArohaNa patanakA abhAva manoyogIvat 223 mUloghavata kucha kama ardha. pu. pari. patanakA abhAva manoyogIvana manoyogIvada 223 kSINa kaSAya cAroM kaSAya upazamaka kSapaka akaSAya / / / / 223 16-10/223 8-10/223 | 11 224 / / / (223 223 " nIce utaranepara akaSAya nahIM rahatA 1 samaya upazama zreNIke 225 kAraNa | - mUlodhavat 227/ 223| nIce utaranepara akaSAya 226 nahIM rahatA mUlodhavata 12-14227 / raNa mUloghavata 7. jJAna mArgaNAmati, zruta ajJAna nirantara 1 37 / guNasthAna parivartana 66 132 sA. samyaktva ke sAtha 66 sA. raha sabhyagmi.maiM| jA punaH samyaktvake sAtha 66 saa.| / phira mithyA. 102 asaM. pu. pari. / avivakSita paryAyoM meM bhramaNa 105 kuchakama ardha.pu.pariH samyaktvase cyuta ho bhramaNa, punaH samya. patanakA abhAva patanakA abhAva nirantara | 226 nirantara 1231 tara imaguNa sthAna meM ajJAna hI, hotA jJAna nhiiN| vibhaMga mati, zruta,avadhijJAna || manaHparyaya kevala kumati, kuzruta va vibhaMga 1 patanakA abhAva nirantara mUlodhavat : : / 230 230/ Page #31 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mAgaNA mAnA jIvApekSayA pramANa apekSA eka jIvApekSayA pramANa utkRSTa mArgaNA Na | pramANa jaghanya pramANa jaghanya apekSA apekSA / 12 / mati-zrutajJAna 4 232 / nirantara (230 ... 233 235 240 11/241 1 samaya mulodhavat 242 upazamaka kSapaka antarmuhUrta / guNasthAna parivartana |234 pU.ko.-4 antarmu. 28/ja sammUcchima paryAptakoM meM upaja 4the 5veM meM rahakara mare deva hoya 66 sA.-3 pU.ko. 28/ja. manuSya ho vA~ 6ThA dhAra utkRSTa -8 varSa 11 antarmu | sthiti pazcAt deva huaa| vahA~se caya manuSya ho chaThA dhAra punaH deva huaa| vahA~ se caya manuSya ho zvA~ phira 6ThA dhAra mukta huA |33 sA. + pU. ko. | 6These Upara jA marA, deva ho, mana huaa|| -31351 antarmu. bhavake antameM punaH tthaa| 24466sA +3 pU. ko. | zreNI pari.kara nIce A asaMyata ho manuSya | mUla oghavat -svarSa 26 antarmU. | anuttara devoMmeM upajA / vahA~se manu.saMyata, / punaH anuttara deva / phira manu. upa. / pIche nIce A kSapaka ho mukta huA guNasthAna parivartana 234 15.ko.-5 antarmu. matijJAnavada(samya.ke sAtha avadhibho huA) 237 66 sA. + 3pU.ko. |-varSa 12 antarmu. mati-zrutavat 236 matizrutavat patanakA abhAva patanakA abhAva mUlodhavat mUloghavada antarmuhUrta - guNasthAna parivartana antarmahUrta These 7vA aura vese ThA 252 / pU. ko -8 varSa upa.zreNIprApta manuSya guNasthAna pari kara -kramazaH 12, 10, bhavake anta meM punaH zreNI car3ha mare, deva ho 6.8 antarmu. patanakA abhAva 255|| patanakA abhAva mUloSakta 256 mUloSavada avadhijJAna nirantara 232] " 23 6-7 238 // 8-11 245 8-12 245 245/ upazamaka kSapaka manAparyaya upazamaka mati-zrutavata 1 samaya aisejIvakamahotehai, 245 mUlodhavata 245 nirantara 246 mUlodhavat 250 245 246 8-11 246 8-12 253 254 kSapaka kevalajJAna 8. saMyama mArgaNAH'sayama sAmAnya sAmAyika chedo parihAravizuddhi nirantara antarmuhUrta / asaMyata ho punaH saMyata sUkSma sAmpa ho punaH sAmAsAmA. chedo. ho punaH parihAra vizuddhi upazAntakaSAya ho punaH sUkSmasAmparAya patanakA abhAva 110 kucha kamaardha.pu.pari. 110 , . antarmu. . upa. samya. va saMyamakA yugapata grahaNa 110 " -30varSa-antarmu. samya.ke 30 varSa pazcAta parihAra vizuddhi kA grahaNa 113, ardha pu.pari.-aMta upa. sabhya. va saMyamakA yugapata grahaNa / turata shrennii| girakara bhramaNa / punaH shrennii|| patanakA abhAva sukSmasAmparAya upa. 44 6 mAsa Ta " kSapa. Page #32 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mArgaNA eka jIvApekSayA pramANa pramANa nAnA jIvApekSayA | pramANa apekSA pramANa guNa sthAna mAgaNA jaghanya nAnAjIvApakSamA pramANa / utkRSTa jaghanya apekSA jaghanya | apekSAmA utkRSTa apekSA sAsa yathArakhyAta upa. nirantara 40 aMtarmuhUrta kSapa. saMyatAsaMyasa aMtarmuhUrta : :: : / / sUkSmasAmparAya ho punaH 113/ ardha. pu. pari.- mithyAdRSTiyoM meM bhramaNa yathA, aMtarmuhUrta patanakA abhAva patanakA abhAva asaMyata ho punaH kucha kama mithyAvRSTiyoM meM bhramaNa saMyatAsaMyata ardha. pu. pari. saMyatAsaMyata ho punaH | 117/1pU. ko. aMtarmu. | saMyatAsaMyata ho devagatimeM utpatti asaMyata manAparyayajJAnIvat 258 | manaHparyayajJAnIvat asaMyata sAmAnya va upa. 8-13 216 manaHparyaya-jJAnovat mUlodhavata nirantara mUlodhavata kSapa. sAmAyika chedo. upazamaka 256 261 8-6 264 samaya 26 298 mUlodhavata nirantara mUlodhavata aMtA kSapaka 8-6268 / parihAra vizuddhi sUkSmasAmparAya upa. / 10 272 ___- kSapa. | 10 275 yathAkhyAta upa. kSapa. [11-14,276 saMsatAsaMyata asaMyata mUlodhavat tarmuhUrta | paraspara guNasthAna pari. 263 zreNIse utarakara punaH 267 car3hanevAle mUlodhavat 268 paraspara guNasthAna pari. 271 / anya guNa, sambhava nahIM |274 mUlodhavat akaSAyabat 276 anya guNa. sambhava nahIM 277 1le va 4themeM guNa. pari. 280 mUloghavata aMtarmuhurta paraspara guNasthAna parivartana pU. ko.-8 varSa | zreNI car3ha phira pramatta apramatta ho bhavake |-11atarmu vahaatarmu. antameM punaH zreNI car3ha mare deva ho mUloghavat aMtarmuhUrta | paraspara guNasthAna parivartana anya guNasthAnameM sambhava nahIM mUloghavava akaSAyavada anya guNasthAna sambhava nahIM 33 sA.-6 aMtarmu. 7vIM pR.ko prApta mithyAtvo samyaktva dhAra bhavake antameM punaH mithyAtva 4ye meM 11 kI zeSa mUloghavat bajAye 15 aMtarmu. / 276 akaSAyavata nirantara 277/ / / mUlodhavat 28 // mUlodhavat 281 - 9 darzana mArgaNA:-1 cakSudarzana sA. acakSudarzana sA. nirantara kSudrabhava 120 asaM. pu. pari. :: 122/ avivakSita paryAyoMmeM bhramaNa saMsAro jovako sadA rahatA hai| :: : saMsArI jIvako sadA / rahatA hai avadhijJAnavata avadhidarzana : aMtarmuhUrta / 124 kevaladarzana cakSudarzana / / : kevalajJAnabat mUlodhavata mUloghavat 282/ 282|| kucha kama avadhi jJAnavata ardha. pu. pari. kevalajJAnabat mUlodhavat 2000 sA:-/ acakSuse asaMjJI paMce. sAsAdana ho giraa| asaM.-1aMtama. cakSu darzaniyoM meM bhramaNa / aMtima bhavameM punaH sAsAdana |283/ / / Page #33 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAgaMNA nAnA jIvApekSayA pramANa apekSA eka jIvApekSayA pramANa / pramANa guNa pramANa sthAna 13 mArgaNA apekSA jaghanya maae| javanya | apekSA utkRSTa apekSA jagharamA suu| cakSudarzana mUloghavata mUlodhavat 285 283 nirantara atamuhUta guNasthAna parivartana 288 288 2000 sA.-12 uparokta jIva bhavanatrikameM jA upa. samya. ___ aMtarmu. pUrvaka mizra ho gire| svasthiti pramANa bhramaNa / aMtima bhava ke aMta meM punaH mizrA 2000sA.-10aMtama. uparokta mizravata , -48 dina acakSudarzanI garbhaja saMjJImeM upaja upa. -12 aMtarmu. samya. pUrvaka vA dhAra girA / svasthiti pramANa bhramaNa / antima bhavake anta meM vedaka sahita sNymaasNym| 11-8 varSa-10aMtarmu. " (parantu prathama va antima bhavameM manuSya)| | , kramazaH 26, , 27,25,23, aMtarmu, mUlodhavata - 28 288 6-7286 |8-11 286 upazamaka mUlodhavat 286/ 262 mUlodhavata kSapaka 8-12292) acakSudarzana 1-12 263 avadhidarzana 4-12264 kevaladarzana 13-14 265 10 lezyAmArgaNAH 264 avadhijJAnavava 264 kevalajJAnavan 26 // avadhijJAnabat kevalajJAnavata avadhijJAnavata kevalajJAnavata 265 kRSNa nirantara nIla meM jA punaH kRSNa kApota ho punaH nIla teja ho punaH kApota kApota 12733sA.+1pU.ko. mA +1 pa.ko.8 varSa meM 6 aMtarmu. zeSa rahanepara kRSNa ho |-8 varSa + 10aMtarmU | anya pA~coM lezyAoM meM bhramaNakara, saMyama sahita 1 pU. ko. raha deva huaa| vahA~se A punaH kRSNa |127/"+"-"+aNtmuu, 1127"+"-"+ 6aMtarmu. 130 asaM. pu. pari. go. sA. A/asaM. pu. pari. saM. sahasravarSa + 6 aMtarmu. 130 asaM. pu. pari. go. sA. A/asaM. pu. pari+saM.sahasravarSa + patya/asaM +2sA.+5aMta. 130 asaM. pu. pari, go. sA. padmavat parantu aMtarmu. kI jagaha 7 aMtarma. 268 | 33 sA.-6 aMtarmu. 7vIM pR.meM upaja smy.| bhavAntameM mithyA. , -5 aMtarmu..., ( parantu sabhya, se mithyA. karAkara bhavake anta meM samya karAnA) ,, -6 aMtarmu. . . . 268 | , -8 aMtarmU. 7vA pR. meM upaja samya. dhAra mithyA. huaa| bhavake antameM punaH samyaH / zukla 46] kRSNa 26 nirantara mUloghavat 266 26 guNasthAna parivartana mUlodhavata ... 267 panya/asaM 300 - 1 samaya patya/asaM. / | aMtarmuhUrta nirantara guNasthAna parivartana Page #34 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nIla kApIrA teja padma mArgaNA mArgaNA teja va padma zukla guNa pramANa sthAna 1 2 3 4 1 2 3 4 1 2 or 20 an 3 4 1 ~ 22 3 1 2x9 2 3 khU sU 266 216 266 (266 / | 266, 266 266 266 | 302 | 507 308 305 305 302 7 302 305 305 | 302 306 | 312| 312 4 306 5-6 315 | 318 | upazamaka 8 10 316 11 323 kSapaka 8-13 | 326 jaghanya apekSA nirantara 1 samaya lopamada .... 19 " 1 samaya lodha " P 1 samaya lo nAnA jIvApekSayA 11 ::: 99 nirantara "" ... ,, nirantara 1 samaya 1- samaya mUloghavas ,, 11 nirantara : 15 1 samaya loghavat nirantara 19 19 nirantara : = mUloghavat pramANa 266 266 266 266 REE 266 266 ] sU sU | 266 | 302 305 305 | 302 302 305 (305 302 308 306 312 | |312 | 306 315 316 320 324 3 326| 1 urakRSTa :::. patya / asaM. 300 | 300 217, 267 pazya / asaM 300 11 ::: :::: pramANa pakya/barsa. 306 306 ::: sU sU 217 99 300 217 303 patya / asaM. 1306) (306 303 308 varSa pR. 303 303 / pazya/asaM 313 (313 310 1310 315 317 | 321 325 326| jaghanya antarmuhUrta pakSya / asaM. antarmuhUrta 99 pavya / asa antarmuhUrta :: palya / asaM. antarmuhUrta 11 patya / asaM. antarmuhUrta antarmuhUrta patya / asaM. antarmuhUrta F: antarmuhUrta 35 apekSA guNasthAna parivartana mUloghavada parivartana 91 mUloghavada 33 guNasthAna parivartana loSamaya 19 guNasthAna parivartana mUloghavat guNasthAna parivartana lezyAkAla se kA kAla adhika hai| devoMmeM puNasthAna pari pramANa 268 301 301 218] | 268 301 301 218 304 (307) 307 ] 304 304 | 307 307 | 304) guNasthAna- 308 3111 soda devo guNasthAna pari. lezyAkA kAla guNasthAna 315) se kama hai 314] 314 199 pUrva uparAma zreNI 318 para car3hakara utare laghu kAlase par3akara utare 125 guNasthAnakA kAla gayA- 325 se adhika hai mari nIce utare to syA naha mahoba eka jIvApekSayA utkRSTa 120 khU 10 sA.-4baMdha. "-8" 7 sA.-4 dd Hn 201 4. sAdhika 2 sA. - 4 aMtarmu ,,-2 samaya -anu. baMda sAdhikA 4] aM. ,, samaya aMdha baiTha aMtarmu 11- "1 "-4" *** antarmuhUrta :: apekSA kRSNamapara jokI apekSA ma pR. " " kRSNamapara kI apekSA 1lI. pR. "" 331 pada 91 2 sAgara AyuvAle devoM meM utpanna miyA sabhya cAre bhavAn punaH miSyA 11 vA.4 aMtarmugramma liMgI uparama premeM jA samya dhAra bhavake anta meM punaH mithyA. " parantu mithyA prApto bhavAntameM samya tejavadapara 7 kI bajAye 18 sA. Ayu vAle devoMmeM utpatti 19 " zyA kAlase guNasthAnakA kA adhika hai| * (yathAyogya) "9 .. parantu sabhya. se bhiyyA. bhavAn samya.) zyAkA kAla guNasthAnase kama hai upa zreNI utarakara pramatta ho punaH par3he dIrgha kAla kara par3e punasthAnakA kAla teravAse adhika hai| yadi mone utare to yA na jAye 19 Page #35 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mArgaNA nAnA jIvApekSayA - eka jIvopekSayA pramANa | 1/2 pramANa pramANa mArgaNA apekSA guga / pramANa sthAna jaghanya apekSA jaghanya apekSA utkRSTa 1 / 2 - nirantara mUlodhavata nirantara anyonya parivartanAbhAva mUloghavada 328 | parivartanakA abhAva anyonya parivartanakA abhAva mUloSakta parivartanakA abhAva 326] 11 bhavyatva mArgaNAH bhavyAbhavya sA, bhavya |1-14 / abhavya 12 samyaktva mArgaNA samyaktva sA. kSAyika sA. prathamopazama dvitoyopazama nirantara 135 kucha kama ardha pu.pari. bhramaNa patanakA abhAva kucha kama ardha pu.pari. paribhramaNa / samaya | sAsAdanavata - panya/asaM. 56) 7 rAta dina palya/asaM. 134 antarmuhUrta mithyAtva ho punaH samya. patanakA abhAva (de. aMtara 2/6) upa.zreNI se utara vedaka ho punaH upa. zreNI mithyAtva ho puna' samya | mUlodhavata mithyAtva ho punaH 3rA mati ajJAnavata mUlodhavata nirantara 611 samaya mUlodhavata 140 62 patya/asaM. vedaka sAsAdana samyagmithyAtva nidhyAdazana samyaktva sA. nirantara 136' patya/asaM. antarmuhUrta antarmuhUrta mithyAtvameM le jAkara car3hAnA 141' 132 sAgara mati ajJAnavat . pa.ko pR.-4 aMtarmu. | 28/ja sajJI sammUcchima ho vedaka samya.. pA vA dhAra bharA deva huaa| mithyA darzanameM le jAnese mArgaNA naSTa hotI hai avadhijJAnavada avadhijJAnavat 334 avadhijJAnavata upazamaka kSapaka 8-14 kSAyika samyaktva | 4 . mUlodhavata nirantara mUloSavat gUNasthAna parivartana antarmuhUrta 340 342 342 upazamaka 8-11 343|| 1 samaya | mulodhavava varSa pR.. . mUlodhavat pU.ko.-8 varSa-2 aMta. 28/ja manuSya asaMyata ho Upara car3he 33sA.+2 pU.ko..,, para anuttara deva ho| cayakara manu. ho / |-8 varSa-14 aMtarmu. bhavAntameM 5vA va 6ThA dhAra sukt| | 33 sA.+1pU.ko... (parantu prathama manuSyabhavake aMtameM bhI |-8 varSa-1 aMtarmu. | saMyata banAnA) (1 aMtarmu kI jagaha kramazaH 27, 25, | 23, 21 aMtarmu.) mUlodhavat simyaktva sAmAnyavat 166 sA.-3 aMtarma. | vedaka vA manu, bhavake AdimeM saMyama pA mare; anuttara deva ho, phira manu., saMyata, deva, punaH manu, / vedaka kAlakI samAptike nikaTa saMyatAsaMyata ho kSAyika, saMyata bana mokss| 347 kSapaka 8-14 347 4 346 Upara nIce donoM ora 346 parivartana mUlodhavata samyaktva sAmAnyavara guNasthAna parivartana - mUlodhavat samyaktva sA. bada 344 ... nirantara vedaka samyaktva antarmuhUrta Page #36 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mArgaNA nAnA jIvApekSayA apekSA pramANa eka jIvApekSayA pramANa uskRSTa pramANa guNa mArgaNA pramANa jaghanya utkaSTa | pramANa | jaghanya apekSA apekSA sthAna sasa vedaka sabhya. | 6-7 353/ | ... | nirantara 353 | ... 354 / antarmuhUrta guNasthAna parivartana 31633sA,+pU. ko saMyatAsaMyatavata para1bAra bhramaNa -kramazaH7 va 8 aMta. (The meM 7 aMta. aura veM meM 8 aMta.) ardha pu. pari. sAsAdana mUloghavat aMtarmuhUrta zreNI se utara 4,5,7,6 meM jA punaH 4 thA prathamopazama* (de, nIce) sAmAnya upazamasAmAnya | 1samaya | sAsAdanavata 1samaya nirantaranahIM hote 357 patya/asaM.-- dina rAta 358/ palya/asaM antarmuhUrta sAsAdana mulodhavata zreNIse uttara 4 the va veM meM parivartana 16 4ry Your " , 6-7 meM guNasthAna pari. 367 ,5,7,6,4 meM , vaa|| 6,5.4,5,7 aura phira ThA 365 upazamaka mUlodhavat 366 374 caDhakara prathama bAra utaranA zreNI se utara punaH usI samyaktvase Upara nahIM car3hatA sAsAdana 2 375 1 patya/asaM. 377 car3hakara dvi.mAra utaranA 371 zreNIse utarakara punaH 204 usI samyaktvase Upara nahIM car3hatA guNasthAna parivartanase 377 mArgaNA naSTa ho jAtI hai | 377 anya guNasthAnameM saMkra- 378 maNa nahIM hotA guNasthAna parivartana se mArgaNA naSTa ho jAtI hai samyagmithyAtva midhyAdarzana (376 vicchedAbhAva |378 / anya guNasthAnameM kramaNa nahIM hotA ... - 13. saMjJo mArgaNA saMjJI sAmAnya asaMjhI , nirantara kSudrabhava 144| asaM. pu. pari. 147 100 sA.pa. | asaMjJiyoMmeM bhramaNa saMjJiyoMmeM bhramaNa mUloghavat puruSavedavata (376 mUloghavada puruSavedavada mUloghavat puruSavedavata 2-7 DEO upazamaka kSapaka asaMjJI |8-12 mUloghavat nirantara mUlodhavata guNasthAna parivartanAbhAva 383 mUloghavada guNasthAna parivartanakA abhAva 14.bAhAraka mArgaNa AhAraka sA. anAhAraka sara. . 146 1465 samaya vigraha gatimeM kSudrabhava-3 samaya kArmaNa kAya-yogIvana vigraha gatimeM binA mor3ekI gatise bhramaNa 150 3 samaya 151/ asaMkhyAtA saM. | uda, avasarpiNI 384 AhAraka 1384|| mUlodhavat 384 | mUlodhavata mUlodhavata * noTa-ma.ravaM./2/6 meM dvitIyopazamakA kathana kiyA hai, kyoMki prathamopazamase mithyAtva kI ora le jAnese mArgaNA vinaSTa ho jAtI hai| isake kathanake lie dekho aMtara 26 / Page #37 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mArgaNA eka jIvApekSayA pramANa ___ nAnA jIvApekSayA jaghanya apekSA pramANa mArgaNA guNa 1 pramANa sthAna 1 / 3 utkRSTa pramANa jaghanya apekSA apekSA / AhAraka 23851samaya | mUlodhavata 385 / patya/asaM. 386 / patya/asaM. mUlodhavata - 387 | AhAraka kAla | 2 samaya sthiti vAlA sAsAdana marakara -2 samaya yA eka vigraha se utpanna hokara asaMkhyAtAsaM. | dvitIya samaya AhAraka ho tRtIya uta. vasarpiNI | samaya mithyAtva meM gayA / paribhramaNa kara AhAraka kAla ke aMtameM upa samya ko prApta ho AhAraka kAlakA eka samaya zeSa rahanepara punaH sAsAdana / 3 385 samaya mUlodhavat 385 patya/asaM. 386 / antarmuhUrta / mUlodhavava 37 nirantara guNasthAna parivartana 310 AhAraka kAla- | 28/ja devoMmeM utpanna ho samyagmithyA, 6 aMtarmU. yA ko prAptakara mithyAdRSTi ho AhAraka asaM ut avasarpiNI kAla pramANa bhramaNa kara, upazama pUrvaka samyagmithyAtva dhAra samya. yA mithyA. hokara vigraha gatimeM gyaa| ___ 5 aMtarmu. " " |, kintu saMjJI sammUcchima tiyaM, meM | | utpanna karAke prathama saMyamAsaMmaya grahaNa kraanaa| phira bhramaNa / 1-8 varSa-3 aMtarmU , parantu manuSyoMmeM utpanna karAke saMyata banAnA / phira bhramaNa |-8 varSa-kramazaH pramattApramattavava 12,10,6,8 aMtarmu, (veM meM 12.haveM meM 10, 10veM meM hai 11ve meM 8) mUlodhavat kArmaNa kAyayogavana - mUlodhavava 360/ upazamaka mUloghavat 361 antarmuhUrta mRtodhavata kSapaka anAhAraka kAmaNa yogavat 366 kArmaNa kAyayogavat mUloghavat 367 mUlodhavat 365 367 Page #38 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saM. (1) 1 (2) 1 2 (3) aine1r ai e0 uumano n heww aiwww (6) (<) (9) 1 2 3 (10) 1 2 23 5. karmoM ke bandha udaya satva viSayaka prarUpaNA : noTa- use usa viSayakI prarUpaNAke lie dekho saMketita pramANa arthAt zAstrameM vaha vaha sthala 1 mUla prakRtikI ogha Adeza prarUpaNA nAnAjIvA aSTa karma prakRti bandhameM ja. u. bhujagAra. vRddhi. ja. u. aSTa karma sthiti bandhameM viSaya antara :-- aSTa karma anubhAga bandhameM antara : ja. u. bhujagAra, vRddhi. aSTa karma pradeza bandhameM antara : ja.u. bhujagAra, vRddhi. aSTa karma prakRti udayameM antara : ja.u. bhujagAra, vRddhi, sAmAnya aSTa karma sthiti udayameM antara : antara : ja. u. bhujagAra. vRddhi. aSTa karma anubhAga udaya meM antara : ja. u. bhujagAra* vRddhi, aSTa karma pradeza udayameM ja. u. bhujagAra. vRddhi aSTa karma prakRti udIraNA meM antara : antara : ja. u. bhujagAra. vRddhi. aSTa karma sthiti udIraNA meM antara : (ma.ma. pu. / sU./pu.) 1/365-360/250 - 2581/84-122/66-64 (ma. ma.pU././1.) 2/204-220/118-125 2/17-123/51-07 (ma.na.pu.sU./pR.) 4/24-258/996 120 4/200-301 / 128 2/226/264 2/544-14/266-2602/217-261/24-421 2/326-336/961-1022/281-214/151-1473/066-806/380-385 3/013-063/336-361 2/403-404/202-203 2/300-382/988-114 tAr3apatra naha ho gaye 3/82-193/498-4 (ma.ma. pu. / khU./1.) 664-66/50-51 6/940-141/06-70 (dha. pu. / pR.) 15/285 (pa.pU./pR.) 15/261 15/264 (dha. pu. / pR.) 15/216 eka jIvApekSA (dha.pU./pR.) 15/266 ( gha0 pu0 / pR.) 15-46-50 15/51-52 (dha. pu. / pR.) 15/141 15/169-162 4/118- 101 / 44 4/273-284/127-131 4/656/161 4/20 83/84-85 6/107 - 124/57-65 15/285 25/201 15/264 15/216 29 15/216 " 15/46-50 15/51-52 15/130-130 15/161-142 uttara prakRtikI ogha Adeza prarUpaNA nAnA jIvApekSA eka jIvApekSayA jainendra siddhAnta koza 12/2 15/265 " OM 15/266 13 "3 15/306 15/60-60 15/67 84/eve 15/169-122 6/148-268/954 13/288 17/214 15/266 15/306 13/321 16/68-67 15/67 15/130-116 15/161-132 Page #39 -------------------------------------------------------------------------- ________________ viSaya mUla prakRtikI ogha Adeza prarUpaNA uttara prakRtiko ogha Adeza prarUpaNA nAnA jIvApekSayA eka jIvApekSayA / nAnA jIvApekSayA / eka jIvApekSayA - (13) | aSTa karma anubhAga udI raNAmeM antara :- (dha. pu./pR.) ja. u. 15/208-210 15/166-203 bhujagAra. 15/236 15/233/234 vRddhi . | aSTa karma pradeza udoraNAmeM antara :- (dha. pu./pR.) 15/261 15/261 bhujagAra. 15/274 15/274 vRddhi. aSTakarma aprazasta upa zamanAmeM antara :- (dha. pu./pR.) prakRtike tInoM vikalpa 15/277 25/277 15/278-280 15/278-280 sthitike , 15/281 25/281 15/281 15/281 anubhAga .. . 15/282 15/282 15/282 15/282 pradeza , " (14) aSTakarma saMkramaName antara:prakRtike tInoM vikalpa 15/283-284 15/283-284 15/283-284 15/283-284 sthitike ,, anubhAga , pradeza , (15) mAhanIya prakRti sattvameM antara:- (ka. pA. pu./pairApa.) rAga va dveSa 1/6369/406-407 1/6375 sAmAnya 2/64/44 2/6184-1851173-175] 2/6135-141/123-130 sattva sthAna, 2/6378-381/344-352 2/7308-325/181-262 bhujagAra. 2/6464-467/416-422 2/438-442/367-404 vRddhi . 2/7526-531/475/478 2/468-504/446-455 mAhanIya sthiti sattvame / antara:- (ka. pA. pu./pairA/pR.) / ja. u. sthiti 19218-222/123-125 / 3/188-194/108-110 / 3/6155-163/88-63 3/983-62/47-54 vRddhi. Adi pada. 3/6328-341/180-185/ 3/3273-286/146-1600 ja. u. sthiti svAmitva 3/673-706/406-424 3/S538-572/316-345 bhujagAra. 4/143-161/74-824/71-11/42.50 vRddhi. 4/ -458/260-2744/315-357/161-221 (17) mohanAya anubhAga satvameM antara :-](ka.pA, pu./pairA/pR.) ja. u. 156131-137/85-60 /60-81/43-52 5/9261-318/241-246 5/6303-324/201-213 bhujagAra. 1/7156/106 |5/147-150/17-66 5/6505-508/265-260 /6481-486/280-286 vRddhi . 546183/123.124 5/6174-176/116/118 vRddhi Adi pada 5/562-565/326-328/5/540-544/312-316 jainendra siddhAnta koSa Page #40 -------------------------------------------------------------------------- ________________ antarakaraNa 6. anya viSayoM sambandhI ogha Adeza prarUpaNAe~ :-- dha. 1 / 4,1,71 / 370-428 pA~coM zaroroMke yogya pudgala skandhoM kI utkRSTa anutkRSTa jaghanya saMghAtana parizAtana va tadubhaya kRti sambandhI ogha Adeza prarUpaNA / 6. 12/4.2,7,209/114-127/14 josamAsoM meM anubhAga bandha sthAnoMke antarakA alpa- bahutva / dha. 13/5,4,31/132-172 prayoga karma, samavadhAnakarma, adhaHkarma, tapaHkarma, IryAfpatha karma, aura kiyA pharmame 14 mArgaNAoMkI apekSA prarUpaNA / dha. 14/5.6,116/150 169/1 prakAra vargaNAoMkA jaghanya utkRSTa antara / gha. 14/5.6,960/284-2016 pA~coM zarIroMke svAmiyoMke ( 2,3,4 ) bhaMgakA ogha Adeza se jaghanya utkRSTa antara / aMtarakaraNa--pArjita karma yathA kAla udayane Akara jIvake guNoM kA parAbhava karane meM kAraNa par3ate rahate haiN| aura isa prakAra jIva usake prabhAva se kabhI bhI mukta nahIM ho paataa| parantu AdhyAtmika sAdhanAoMke dvArA unameM kadAcit antara par3anA sambhava hai / kucha kAla sambandhI karma niSeka apanA sthAna chor3akara Age-pIche ho jAte haiM / usa kAlase pUrva bhI karmoM kA udaya rahatA hai aura usa kAlake pIche bho / parantu utane kAla taka karma udayameM nahIM AtA / karmake isa prakAra antara utpanna karaneko hI antarakaraNa kahate haiN| isI viSayakA kathana isa adhikAra ke antargata kiyA gayA hai| 1. antarakaraNa vidhAna 1. antarakaraNakA lakSaNa .sA./ bhASA, 84/110 vivakSita koI niSekanikA sarva dravya kI anya niSekaniviSai nikSepaNa kari tini niSekanikA jo abhAva karanA so antarakaraNa kahiye / 2. prathamopazama samyaktvakI apekSA antarakaraNa-vidhAna dha. 6/1,6-8,6/231/14/ vizeSAtha-antarakaraNa prArambha karaneke samaya se pUrva udayameM AnevAle miyA karma kI antarmuhurta pratisthitiko ullaMghana kara usase Uparako antarmuhUrta pramita sthiti ke niSekakA utkIraNa kara kucha karma pradezoMko prathama sthiti meM kSepaNa karatA hai aura kuchako dvitIya sthiti meM / antarakaraNa se nIcekI antarmuhUrta pramita sthitiko prathama sthiti kahate haiM, aura antarakaraNa se UparakI sthitiko dvitIyasthiti kahate haiM / isa prakAra pratisamaya antarAyAma sambandho karma pradezoM ko Upara nIcekI sthitiyoM meM tabataka detA rahatA hai jabataka ki antarAyAma sambandhI samasta niSekoMkA abhAva nahIM ho jAtA hai / yaha kriyA eka antarmuhUrta kAlataka jArI rahatI hai / jaba antarAyAma ke samasta niSeka Upara yA nIcekI sthitimeM de diye jAte haiM aura antarakAla mithyAtva sthitike karma niSekoMse sarvathA zUnya ho jAtA hai taba antara kara diyA gayA aisA samajhanA caahie| vi. ve. (06/1.6-8,6/239/13 ) sa.sA./84-86 / 111-121) 3. prathamopazama samyaktvako apekSA antarakaraNakI saMdRSTi va yantra udayAgata niSeka-0 sattAsthita niSeka - 0 utkIrita niSeka - X nikSipta niSeka uparitana sthiti guNazreNI AyAma dvitIya jainendra siddhAnta koza guNazreNI zIrSa x saM guNazreNI zIrSa prathama sthiti udayAvalI sattA 1. antarakaraNa vidhAna mithyAtva kA navaka samaya prabada - vartamAna udaya AbAdhA 4. dvitIyopazama samyaktvakI apekSA antarakaraNa vidhAna 6. 6/1.108.14 / 260 / 3 to to tUNa daMsaNamohaNIyassa aMtara karedi jadhA sammattassa paTavitomuhuttame mosUna aMtaraM karedi, mata-sammAnayattANamudayAvaliyaM mosUna aMtaraM karedi aMtarahi unako rijamANapadesamma vididvidihi vidhAbhAvAda sammAna sammata paDhamadihi Ninibadi / sammattapade saggamappaNI paDhamaTThidimhi ceva saMhRdi / micchattasammAmicchata sammANaM vidiyaTThidipadezaka sammata paDhamadIe dedi, aNukkIrijjamANAsu hiMdI ca dedi / sammattapaDhamaTThidisamANAsu dvido dvida-micchatta sammAmicchattapadesa sammapadi saMkAmedi jAva aMtaradurimaphAlI padadi tAba imo kamo hodi puNo carimaphAlIe padamAnA micyata sammAmicchattANa maMtararrATThadipadesaggaM sarvva sammattapaDharmATThadIe saMgrahadi evaM sammata aMtaradipade pi appo padamaTTidIe ceva dedi niyidipadesaggaM pisAba paDhamaTThidimedi jAya Avaliya-paDiAvaliyAo paDhamaTTidIe sesAo tti| isake pazcAt antarmuhUrta kAla jAkara darzanamohanIyakA antara karatA hai| vaha isa prakAra hai-samyakprakRtiko antarmuhUrta mAtra prathamasthitiko chor3akara antara karatA hai| tathA mithyAtva va samyagmithyAtva prakRtiyoMko udayAvalIko chor3akara antara karatA hai| isa antarakaraNa meM utkIraNa kiye jAnevAle pradezAko dvitIya sthitimeM nahIM sthApita karatA hai, kintu bandhakA abhAva honese sabako lAkara samyaktva prakRtikI prathamasthitimeM sthApati karatA hai| samyaktvaprakRti ke pradezApako apanI prathama sthitimeM hI sthApita karatA hai / niyAla, samyagmithyAtva aura samyaprakRtike dvitIya sthiti sambandhI pradezAgrakA apakarSaNa karake samyaktva prakRtikI prathama sthiti detA hai aura anukIryamANa (dvitIya sthitikI) viviyAne bhI detA hai| samyakprakRtiko prathama sthiti ke amAna sthitiyoMmeM sthita midhyAtva aura samyag midhyAta prakRtiyoM ke pradezako sampatikI prathama sthitiyoMmeM ka mana karAtA hai| jabataka antarakaraNakAlakI dvicarama kAhI prApta hotI hai tabataka yahI kama rahatA hai| punaH antima kAsake prApta honepara midhyAtva aura samyagmithyAtva prakRtiyoM ke sama atarasthitisambandhI pradezAprako, samyaktvaprakRtikI prathama sthitimeM sthApita karatA hai| isa prakAra samyaktvaprakRti ke antarasthiti sambandhI pradezako bhI apanI prathama sthiti meM hI detA hai| dvitIya sthiti sambandhI pradezA bhI tabataka prathamasthitiko prApta hotA hai camataka ki prathama sthitimeM AmalI aura pratyAyatI rahatI hai| M Page #41 -------------------------------------------------------------------------- ________________ antarakaraNa 2. antarakaraNa sambandhI niyama 5. dvitIyopazama samyaktvakI apekSA antarakaraNako saMdRSTi va yana udaya rUpa anudayarUpa anudayarUpa samyaka prakRti samyaka mithyAtva mithyAtva Tha . . . . dvitIyasthiti . - antaNyAma prathamasthiti 0000000000/xxxxxxx/000000000 xxxxxxxxx.04 xxxxxxxxxp+1 xxxxxxxxxi- EL 1060000000poaxxxxxxxxxxxxxxxx 680pooxxxxxxxxxxxxxxxxxi antarAyAma antarAyAma 4 +itanAkAlA pratyAvalA zeSarahane / calatArahatA hai| udadhAvalI 6.cAritramohake upazamakI apekSA antarakaraNa vidhAna dvitIyopazamako bhA~ti yahA~ bhI do prakArakI prakRtiyA~ upalabdha hai-udayarUpa, anudaya rUpa / isake atirikta yahA~ eka vizeSatA yaha hai ki yahA~ sAtha-sAtha cAritra mohakI kinhIM prakRtiyoMkA navIna bandha bhI ho rahA hai aura kinhIM kA nahIM bhI ho rahA hai| isa dezaghAto karaNase Upara saMkhyAta hajAra sthitivandhake pazcAta mohanIyakI 21 prakRtiyoMkA antarakaraNa karatA hai| saMjvalana krodha, mAna, mAyA, lobhameM koI ekake, tathA tonoM vedoMmeM kisI ekake udaya sahita zreNI car3hatA hai / ina udaya rUpa do prakRtiyoM kI to prathama sthiti antarmuharta sthApa hai aura anudaya rUpa 16 prakRtiyoM kI prathama sthiti AvalI mAtra (udayAvalI) sthApa hai| ina prathama sthiti pramANa niSekoMko nIce chor3a Uparake niSekauMkA antarakaraNa karatA hai. aisA artha jAnanA |krm bilakula dvitIyopazamake samAna hI hai| antarake artha utkIrNa kiye dravyako antarAyAmameM nahIM detA hai| phira kisameM detA hai use kahate haiN| jinakA udaya nahIM hotA kevala bandha hI hotA hai una prakutiyoM ke dravya ko utkarSaNa karake tatkAla baMdhanevAlI apanI prakRtikI AbAdhAko chor3akara, dvitIya sthitike prathama samayase lagAkara yathAyogya antaparyanta nikSepaNa karatA hai, aura apakarSaNa karake udaya rUpa jo anya kaSAya usakI prathama sthitimeM nikSepaNa karatA hai| jina prakRtiyoM kA bandha nahIM hotA kevala udaya hI hotA hai, unake dravyakA apakarSaNa karake apanI prathama sthiti detA hai / aura utkarSaNa karake, jahA~ anya kaSAya baMdhatI haiM unakI dvitIya sthitimeM detA hai, tathA apakarSaNa dvArA udaya rUpa anya krodhAdi kaSAyakI prathama sthitimeM saMkramaNa karAke udaya prakRti rUpa bhI pariNamAtA hai| jina prakRtiyoMkA mandha bhI hai aura udaya bhI hai, unake 'antara' sambandhI dravyako apakaSaNa karake udaya rUpa prathama sthiti detA hai tathA anya prakRti pariNamane rUpa saMkramaNa bhI hotA hai| aura utkarSaNa karake jahA~ anya prakRti maMdhatI hai unakI vittIya sthitimeM detA hai| bandha aura udaya rahita prakRtiyoMke antara sambandhI dravyako apakarSaNa karake udaya rUpa prakRtiko prathama sthitimeM saMkramaNa karAtA hai vA tadvapa pariNamAtA hai| aura utkarSaNa karake anya maMdhanevAlI prakatiyokI dvitIya sthiti rUpa saMkramaNa karAtA hai| isa prakAra antarmuhUrtakAla taka antara karane rUpa kriyAko samApti hotI hai / jaba udayAvalI kA eka samaya vyatIta hotA hai, taba guNazreNIkA eka samaya udayAvalI meM praveza karatA hai, aura taba hI antarAyAmakA eka-eka samaya guNazreNI meM milatA hai, aura dvitIya sthitikA eka samaya antarAyAmameM milakara dvitIya sthiti ghaTatI hai| prathama sthiti aura antarAyAma utanAkA utanA hI rahatA hai| (vizeSa de.--la. sA /ma.va.jI pra. 241-247 / 267-304) 7. cAritramoha kSapaNakI apekSA antarakaraNa vidhAna cAritramoha upazama vidhAnavat dezaghAtI karaNa ta parai khyAta hajAra sthiti kANDakoMke pazcAt cAra saMjvalana aura nava nokapAyakA antara karatA hai / antarakaraNa kAlake prathama samayameM pUrva se anya pramANa liye sthitikANDaka, anubhAga kANDaka va sthiti bandha hotA hai| prathama samaya meM una niSekoMke dravyako anya niSekoM meM nikSepaNa karatA hai| sajvalana catuSkameM-me koI eka, tInoM vedoM meM se koI eka aise do prakRtikI to antarmuhurta mAtra sthiti sthApai hai| inake atirikta jinakA udaya nahIM aisI11 prakRtiyoM kI AvalI mAtra sthiti sthA hai| vartamAna sambandhI nipekase lagAkara prathama sthiti pramANa niSekoMko nIce chor3a inake Uparake niSekoMkA antara karatA hai| asaMkhyAtaguNA krama liye antamahatamAtra phAliyo ke dvArA sarva dravya anya niSekoM meM nikSepaNa karatA hai| antara rUpa niSekoM meM kSepaNa nahIM krtaa| kahA~ nikSepaNa karatA hai use kahate haiM / bandha udaya rahita vA kevala bandha sahita udaya rahita prakRtiyoM ke dravyako apakarSaNa karake udayarUpa anya prakRtiyoM kI prathama sthitimeM saMkramaNa rUpa nikSepaNa karatA hai / bandha udaya rahita prakRtiyoM ke dravyako dvitIya zreNI meM nikSepaNa nahIM karatA hai kyoMki bandha binA utkaSaNa honA sambhava nahIM hai / kebala bandha sahita prakRtiyoMke dravyako utkarSaNa karake apanI dvitIya sthitime detA hai, vA ba~dhanevAlI anya prakRtiyoMkI dvitIya sthitimeM saMkramaNa rUpase detA hai| kevala udaya sahita prakRtiyoMke dravyako apakarSaNa karake prathama sthitimeM detA hai aura anya prakRtiyoMke dravyako bhI inakI prathama sthitimeM saMkramaNa rUpa nikSepaNa karatA hai| inakA dravya hai so utkaSaNa karake bandhanevAlI anya prakRtiyoM kI dvitIya sthitimeM nikSepaNa karatA hai| kevala udayamAna prakRtiyoMkA dravya apanI dvitIya sthitimeM nikSepaNa nahIM karatA hai| bandha udaya sahita prakRtiyoMke dravyako prathama sthitimeM cA bandhatI dvitIya sthitimeM nikSepaNa karatA hai| vizeSa de.-kSa, sA. bhASA 533-535/513) 2. antarakaraNa sambandhI niyama 1. antarakaraNako niSpatti anivattikaraNake kAlameM hotI hai 6 / 1,6-8,4/231/3 kamhi antaraM kredi| aNiyaTTIaddhAe saMkhejje bhAge gatUNa / -zaMkA-kisameM arthAta kahA~para yA kisa karaNa ke kAlameM antara karatA hai| uttara anivRtti karaNake kAla meM saMkhyAta bhAga jAkara antara karatA hai / (la.sA.mU. 84/118) 2. antarakaraNakA kAla bhI antarmuhUrta pramANa hai la. sA. mu. 85/116 eyahidikhaMDukkIraNakAle aMtarassa nnippttii| aMtomuhattameta aMtarakaraNassa adANaM ||8||-ek sthiti khaNDorakIraNa kAla viSai antarakI niSpatti ho hai| eka sthiti kANDorakIraNakA jitanA kAla titane kAla kari antara kare hai| yAko antarakaraNa kAla kahie hai, so yaha antarmuhUrta mAtra hai| 3. antarAyAma bhI antarmuhUrta pramANa hI hotA hai la. sA./jI./pra. 243/266 evaM vidhAntarAyAmapramANaM ca tAbhyAM vAbhyA jainendra sivAntakoza Page #42 -------------------------------------------------------------------------- ________________ antarakRSTi 27 1. antarAya karma mantarmuhUrtAvalimAtrIbhyo prathasthitI tAbhyAM saMkhyAtaguNitameva bhavati / bahuri antarmuhUrta vA AvalImAtra jo udaya anudaya prakRtinikI prathama sthiti tAte saMkhyAtaguNA aisA antarmuhUrta mAtra atarAyAma hai| 4. antara pUraNa karaNa la. sA. mU. 103 / 136 uvasamasammattu vari daMsaNamohaM turaMta pUredi / udayillassudayAdo sesANaM udayabAhirado // 10 // - upazama samyaktvake Upari tAkA anta samayake ananta ri darzana mohakI antarAyAmake uparivartI jo dvitIya sthiti tAke niSekanikA dravya kI apakarSaNa kari aMtara ko pUrai hai| aMtarakRSTi-de, 'kRSTi' / aMtarada-eka graha-de. 'graha' / aMtarAtmA-bAhya viSayoMse jIvakI dRSTi haTakara jaba antarakI ora jhuka jAtI hai taba antarAtmA kahalAtA hai| 1. antarAtmA sAmAnyakA lakSaNa mo. pA. mU.5 akkhANi bAhirappA aMtaraappA hU~ appasaMkappo |indriynikuu' bAhya AtmA khie| usameM AtmatvakA saMkalpa kare so bahirAtmA hai / bahuri antarAtmA hai so antaraMga viSai AtmAkA pragaTa anubhavagocara saMkalpa hai| (dra. saM. TI.14/46/8) ni. sA. mU. 146-150/300 AvAsaeNa jutto samaNo so hodi aMtara gappA // 14 // =jappesu jo Na vaTTai so uccai aMtara gppaa|150|| Avazyaka sahita zramaNa vaha antarAtmA hai // 146 // jo jalpoM meM nahIM vartatA, vaha antarAtmA kahalAtA hai // 15 // ra. sA. mU. 141 siviNe viNa bhuMjai visayAI dehaaibhinnnnbhaavmii| bhujaiNiyapparUvo sivasuharatto du majjhimappo so||141||-dehaadikse apaneko bhinna samajhanevAlA jo vyakti svapna meM bhI viSayoMko nahIM bhogatA, parantu nijAtmAko hI bhogatA hai, taNA ziva sukha meM rata rahatA hai vaha antarAtmA hai| pa.pra.mU.14/21/13 deha vibhiNNau NANamau jo paramappu Niei / parama-samAhi-pariTThiyau paMDiu so ji havei 145 - jo puruSa paramAtmAko zarIrase judA kevalajJAna kara pUrNa jAnatA hai, vahI parama samAdhimeM niSThatA huA antarAtmA arthAt vivekI hai| dha. 1/1,1,2/120/5 aTTha-kammabhaMtaro tti aNtrppaa| ATha koMka bhItara rahatA hai isalie antarAtmA hai / (ma.pU. 24/103,107) zA. sA. 31 dharmadhyAna dhyAyati darzanajJAnayoH pariNataH nityam / saH bhaNyate antarAtmA lakSyate jJAnavadbhiH // 31 // =jo dharmadhyAnako dhyAtA hai, nitya darzana va vijJAnase pariNata rahatA hai, usako antarAtmA kahate haiN| kA. a. mU. 164 je jiNa-vayaNe kusalA bheyaM jANaM ti jIvadehANaM / Nijjiya-duTTha-mayA aMtaraappA ya te tivihA // 164 // jo jinabacanoM meM kuzala haiM, jIva aura deha ke bhedako jAnate haiM, tathA jinhoMne ATha duSTa madoMko jIta liyA hai ve antarAtmA hai| 2. antarAtmAke bheda dra.saM. TI. 14/46 avirataguNasthAne tadyogyAzubhalezyApariNato jaghanyAntarAtmA, kSoNakaSAyaguNasthAne punarutkRSTaH, aviratakSINakaSAyayomadhye mdhymH| -avirata guNasthAnameM usake yogya azubha lezyAse pariNata jaghanya antarAtmA hai, aura kSINakaSAya guNasthAnameM utkRSTa antarAtmA hai| avirata aura kSINakaSAya guNasthAnoMke bIca meM jo sAta guNasthAna hai so unameM madhyama antarAtmA hai| (ni. sA, tA. vR. 14hameM 'mArga prakAza se udhRta) sa. za. bhA.4 antarAtmAke tIna bheda haiM-uttama antarAtmA, madhyama antarAramA, aura jaghanya antraatmaa| antaraMga-bahiraMga-parigrahakA tyAga karanevAle, viSaya kaSAyoMko jItanevAle aura zuddhopayogameM lona honevAle tattvajJAnI yogIzvara 'uttama antarAtmA' kahalAte haiM, dezavratakA pAlana karanevAle gRhastha tathA chaThe guNasthAnavartI muni 'madhyama antarAtmA' kahe jAte haiM aura tattva zraddhAke sAtha vratoMko na rakhanevAle avirata samyagdRSTi jIva jaghanya antarAtmA' rUpase nirdiSTa haiN| 3. antarAtmAke bhedoMke lakSaNa kA.a.mU. 195-167 paMca-mahabvaya-juttA dhamme sukke vi saMThidA Nicca / Nijjiya-sayala-pamAyA, ukkiThA aMtarA hoMti // sAvayaguNehi juttA pamatta-viradAya majjhimA hoti| jiNahavaNe aNurattA ubasamasIlA mahAsattA // 166 / aviraya-sammAdichI hoti jahaNNA jinnidpybhttaa| appANaM NidaMtA guNagahaNe suTu aNurattA // 11 // jo jIva pA~coM mahAvatoMse yukta hote haiM, dharma-dhyAna aura zukla-dhyAnameM sadA sthita rahate haiM, tathA jo samasta pramAdoMko jIta lete haiM ve uskRSTa antarAtmA haiM // 16 // zrAvakake vratoMko pAlanevAle gRhastha aura pramatta guNasthAnavartI muni 'madhyama antarAtmA' hote haiN| ye jinavacanameM anurakta rahate haiM. upazamasvabhAvI hote haiM aura mahAparAkramI hote haiM // 166 / jo jIva avirata samyagdRSTi haiM ve jaghanya antarAtmA haiN| ve jina bhagavAna ke caraNoM ke bhakta hote haiM, apanI nindA karate rahate haiM aura guNoMko grahaNa karane meM bar3e anurAgI hote haiM // 16 // ni. sA. TI. eha 'maiM mAga prakAza se udhRta-jaghanyamadhyama tkRSTa bhedAda virataH sudRk / prathamaH kSINamohontyo madhyamo mdhymstyoH|antraatmaake jaghanya, madhyama aura utkRSTa aise (tIna) bheda haiN| avirata samyagdRSTi vaha prathama (jaghanya) antarAtmA hai| kSINamoha antima arthAta utkRSTa antarAtmA hai aura una doke madhyameM sthita madhyama antarAtmA hai| dra. saM.TI. 14/4/2-de. UparavAlA zIrSaka sN.2|| * jIvako antarAtmA kahanekI vivakSA-de. jIva 1/3 / aMtarAya-antarAya nAma vighnakA hai| jo karma jIvake guNoM meM mAdhA DAlatA hai, usako antarAya kama kahate haiN| sAdhuoMkI AhAracaryA meM bhI kadAcit bAla yA cITI Adi par3a jAneke kAraNa jo bAdhA AtI hai use antarAya kahate haiN| donoM hI prakArake antarAyoM ke bheda-prabhedoMkA kathana isa adhikArameM kiyA gayA hai| 1. antarAya karma 1. antarAya karmakA lakSaNa ta.sU.6/27 vighnakaraNamantarAyasya // 271 -vighna karanA antarAya kA kArya hai / (sa. si, 6/10/327) (rA. vA. 6/10/4/517/17) (dha. 13/545,137/360/4) (go. ka./jI. pra. 800/176/8) sa. si.8/13/364 daanaadiprinnaamvyaaghaathetusvaattsypdeshH|daanaadi pariNAmake vyAghAtakA kAraNa honese yaha arthAta antarAya saMjJA milI hai| gha.13/5.5,137/386/12 antarameti gcchtiityntraayH|-jo antara arthAta madhya meM AtA hai vaha antarAya karma hai| 2. antarAya karmake bheda ta.su.8/13 daanlaabhbhogopbhogviiryaannaam| -dAna, lAbha, bhoga. upabhoga aura vIrya inake pA~ca antarAya hai| (mU. A 1234) (paM.saM.prA. 2/4) (Sa. kha.61,6-1/.46/78); (Sa.kha.12/2.4,14 22/485) (dha. 13/0,137/386/9) (paM.saM. 2/334); (go. ka./jI. pra.33/27/2) 3. dAnAdi antarAya karmoke lakSaNa sa.si.8/364/6 yadudayAdadAtukAmo'pi na prayacchavi, vadhukAmo'pi na lamate, bhoktumicchannapi na bhulate, upabhoktumabhivA jainendra siddhAnta koza Page #43 -------------------------------------------------------------------------- ________________ antarAya 2. AhAra sambandhI antarAya channapi nopabhuGkte, utsahitukAmo'pi niitshte| jisake udayase denekI icchA karatA huA bhI nahIM detA hai, prApta karanekI icchA karatA huA bhI nahIM kara pAtA hai, bhoganekI icchA karatA huA bhI nahIM bhoga sakatA hai, aura utsAhita honeko icchA rakhatA huA bhI utsAhita nahIM hotA hai| (rA. vA.8/13/2/580/32) (go. ka./ jI : 33/30118) 4. antarAya karmakA kArya mo mA pra556 antarAya karmake udayase jIva cAhai so na hoya / . bahuri tisahokA kSayopazamateM kiMcita mAtra cAhA bhI hoya / 5. antarAya karmake bandha yogya pariNAma ta sU. 6/27 vighnakaraNamantarAyasya // 27 // dAnAdimeM vighna DAlanA antarAya kamakA Asrava hai| rA.vA 6/27/1/531/30 tadvistarastu viviyate -jJAnapratiSedhasatkAropaghAta-dAnanAbhabhogopabhogavoryasnAnAnulepanagandhamAkyAcchAdanavibhUSaNazayanAsanabhakSyabhojyapeyalehyaparibhogavighnakaraNa - vibhavasamRddhi - vismaya-dravyAparityAga-dravyAsaprayogasamarthanApramAvarNavAda - devatAnivedyAnivedyagrahaNa-niravadyopakaraNaparityAga-paravIryApaharaNa-dharmavyavacchedanakaraNa-kuzalAcaraNatapastrigurucetyapUjAvyAghAta - pravajitakRpaNadonAnAthavakhapAtrapratizrayapratiSedhakriyAparanirodhabandhanaguhyAGgachedana - krnn-naasikausstthkrtn-praannivdhaadi.| -usakA vistAra isa prakAra hai-jJAnapratiSedha, satkAropaghAta, dAna, lAbha, bhoga, upabhoga aura vIrya, snAna, anulepana,gandha, mAkya,AcchAdana, bhUSaNa, zayana,Asana, bhakSpa, bhojya, peya, lehya aura paribhoga AdimeM vighna karanA, vibhavasamRddhimeM vismaya karanA, dravyakA tyAga na karanA, dravyake upayogake samarthanameM pramAda karanA, avarNavAda karanA, devatAke lie nivedita yA anivedita davyakA grahaNa karanA, nirdoSa upakaraNoMkA tyAga, dUsareko zakti kA apaharaNa, dharma vyavaccheda karanA, kuzala cAritravAle tapasatro, guru tathA catyakI pUjAmeM vyAghAta karanA, dIkSita, kRpaNa, dona, anAthako diye jAnevAle bakha, pAtra, Azraya AdimeM vighna karanA. para nirodha, bandhana, guhya saMgaccheda, nAka, oTha AdikA kATa denA, prANivadha Adi antarAya karmake Astabake kAraNa haiN| (ta.sA 4/55-58 ) ( go ka |jo. mU.810/685) 2 AhAra sambandhI antarAya 1. zrAvaka sambandhI paMcendriyagata antarAya 1 sAmAnya 6 bheda lA saM./240 darzanAsparzanAccaiva manasi smrnnaadpi| zravaNAdagandhanAccApi rasanAdantarAyakA 240 -zrAvakoke lie bhojanake antarAya kaI prakArake hai| kitane hI antarAya dekhanese hote haiM, kitane hI chunese vA sparza karanese hote haiM, kitane hI manameM smaraNa kara lene mAtrase hote hai, kitane hI sunanese hote hai, kitane hI saMghanese hote hai aura kitane hI antarAya cakhane vA svAda lenese athavA khAne mAtrase hote hai| 2 sparzana sambandhI antarAya sA. dha. 4/31 .....spRSTvA rajasvalAzuSkacarmAsthizunakAdikam ||31||rjsvlaa khI, sUkhA camaDA, sukhI haDDo, kuttA, billI aura cANDAla AdikA sparza ho jAnepara AhAra choDa denA caahie| lA saM 1/242,247 zuSkacarmAsthilomAdisparzanAnnaiva bhojayet / mUSakAdipazuspattyijedAhAramaasA 12420 -sUkhA camaDA, sUkhI haDDI, bAlAdikA sparza ho jAnepara bhojana nahIM karanA caahie| isI prakAra cUhA, kuttA, billI Adi ghAtaka pazuokA sparza ho jAnepara zIgha hI bhojanakA tyAga kara denA cAhie // 242 // noTa-aura bhI dekho AhArake 14 mala doSa-de AhAra 1/4 | 3. rasanA sambandhI antarAya sA.gha./4/32,33...bhuktvA niyamitaM vastu bhojyai'zakyavivecanaiH // 32 // saMsRSTe sati jIvadbhirjIva mahubhimRtaH ||33||-jis vastukA tyAga kara diyA hai, usake bhojana kara lenepara, tathA jinheM bhojanase alaga nahI kara sakate aise jovita do indriya, tendriya, cauindriya jIvoke saMsarga ho jAnepara (mila jAnepara) athavA tIna cAra Adi mare hue jIvoMke mila jAnepara usa samayakA bhojana choDa denA caahie| lA. saM.5/244-247 prAkparisaMkhyayA tyaktaM vastujAtaM rasAdikam / bhrAntyA vismRtamAdAya tyajedbhojyamasaMzayam // 244 / AmagorasasapRktaM dvidalAnna parityajet / lAlAyA' spazamAtreNa tvarita bahumUchanAta // 24 // bhojyamadhyAdazeSAMzca dRSTvA usakalevarAn / yadvA samUlato roma dRSTvA sadyo na bhojayet // 246 // camatoyAdisammizrAsadoSamanazanAdikam / parijJAyeGgitai. sUkSmaH kuryAdAhAravarjanam ||24||-bhogopbhog padArthoMkA parimANa karate samaya jina padArthAkA tyAga kara diyA hai athavA jina rasoMkA tyAga kara diyA hai unako bhUla jAneke kAraNa athavA kisI samaya anya padArthakA bhrama ho jAneke kAraNa grahaNa kara le tathA phira usI samaya smaraNa A jAya athavA kisI bhI taraha mAlUma ho jAya to binA kisI sandehake usa samaya bhojana choDa denA cAhie // 244 // kacce dUdha, dahI Adi gorasameM mile hue canA, uDada mUMga, ramAsa (boDA) Adi jinake barAbara do bhAga ho jAte hai (jinakI dAla bana jAtI hai| aise annakA tyAga kara denA cAhie, kyoki kacce gorasameM mile canA, ur3ada, mUMgAdi annoMke khAnese muMhakI lArakA sparza hote hI usameM usI samaya aneka sammucrchana jIva utpanna ho jAte haiM / 24 / yadi bane hue bhojanameM kisI bhI prakArake trasa jIvoMkA kalevara dikhAI par3e to use dekhate hI bhojana choDa denA cAhie, isI prakAra yadi bhojanameM jaDa sahita bAla dikhAI de to bhI bhojana choDa denA cAhie // 24 // "yaha bhojana camaDeke pAnIse banA hai vA isameM camaDeke bartana meM rakhe hue ghI, dUdha, tela, pAnI Adi padArtha mile hue hai aura isalie yaha bhojana azuddha va sadoSa ho gayA hai" aisA kisI bhI sUkSma izArese va kisI bhI sUkSma ceSTAse mAlUma ho jAye to usI samaya AhAra choDa denA caahie| 4. gandha sambandhI antarAya lA. sa. 5/243 gandhanAnmadyagandheva pUtigandheva tatsame / Agate ghANamArga ca nAnnaM bhuJjota doSavita // 243 // bhojanake antarAya aura doSoMko jAnanevAle zrAvakoMko madyakI durgandha Anepara vA madyakI durgandhake samAna gandha Anepara athavA aura bhI anekoM prakArakI durgandha Anepara bhojanakA tyAga kara denA caahie| 5. dRSTi yA darzana sambandhI antarAya sAdha,4/31 dRSTvAI carmAsthimarAmAMsAsRpayapUrvakam // 3 // - gIlA camar3A, gIlI haDDo, madirA, mAMsa, loha tathA pobAdi padArthoMko dekhakara usI samaya bhojana chor3a denA caahie| yA pahale dIkha jAnepara usI samaya bhojana na karake kucha kAla pa cha karanA cAhie (lA. sN.5/241)| cA, pATI. 29/ 43 / 15 asthisurAmAsaraktapUyamalamUtramRtAGgidarzanataH pratyAkhyAtAnnasevanAcA DAlAdidarzanAttacchandazravaNa ca bhojanaM tyajet / - haDDI, madya, camar3A, rakta, pIma, mala, mUtra, mRtaka manuSya ina padArthoMke dIkha par3anepara tathA tyAga kiye hue annAdikA sevana ho jAnepara athavA cANDAla Adike dikhAI de jAnepara yA usakA zabda kAnameM par3a jAnepara bhojana tyAga denA caahie| kyoMki ye sama darzanapratimAke aticAra hai| 6. zrotra sambandhI antarAya sA.dha.4/32 yuvA varkazAkrandaviDvaraprAyanissvanaM. // 31 // - jainendra siddhAnta koza Page #44 -------------------------------------------------------------------------- ________________ antarAya antapaNDyi 'isakA mastaka kATo ityAdi rUpa kaThora zabdoMko, 'hA hA ityAdi jAnA patana hai| baiTha jAnA upavezana hai| kuttAdikA kATanA sardaza rUpa Arta svara vAle zabdoMko aura paracakrake AgamanAdi viSayaka hai| hAthase bhUmiko chUnA bhUmisparza hai| kapha Adi malakA pheMkanA viDvaraprAya zabdoko suna karake bhojana tyAga denA cAhie / niSThIvana hai| peTase kRmi arthAta kIDokA nikalanA udarakRminirgamana cA, pA.To. 21/ 43/16 cANDAlAdidazanAttacchabdazravaNAca bhojanaM hai / binA diyA kicit grahaNa karanA adattagrahaNa hai| apane va anyake tyajet / -cANDAlAdike dikhAI de jAnepara, yA usakA zabda kAnameM talavAra Adise prahAra ho to prahAra hai| grAma jale to grAmadAha hai| paDa jAnepara AhAra choDa denA caahie| paoNva-dvArA bhUmise kucha uThA lenA vaha pAdena kicit grahaNa hai| hAthalA. sa. 5/248-246 zravaNAddhisaka zabdaM mArayAmIti zabdavat / dagdho mRta" sa ityAdi zrutvA bhojyaM parityajet // 248 // zokAzritaM vaca. dvArA bhUmise kucha uThAnA vaha kareNa kiMcita grahaNa hai| ye kAkAdi 32 zrutvA mohAdvA paridevanam / donaM bhayAnaka zrutvA bhojana tvarita antarAya tathA dUsare bhI cANDAla sparzAdi, kalaha, iSTamaraNAdi bahutatyajet // 24 // - 'mai isako mAratA hU~' isa prakArake hisaka zabdoko se bhojana rayAgake kAraNa jaannaa| tathA rAjAdikA bhaya honese, sunakara bhojanakA parityAga kara denA caahie| athavA zokase utpanna lokanindA honese, saMyamake lie, vairAgyake lie, AhArakA tyAga honevAle vacanoMko sunakara vA kisoke mohase atyanta roneke zabda karanA cAhie // 465-500 / ( ana. dha 5/42-60/550) sunakara athavA atyanta donatAke vacana sunakara vA atyanta bhayaMkara 3. bhojana tyAga yogya avasara zabda sunakara zIghra hI bhojana choDa denA caahie| mU. A. 480 ATa ke ubasagge tiravaNe sNbhcerguttiio| pANidayA7. mana sambandhI antarAya tabaheU sarIraparihAravecchedo |-vyaadhike akasmAt ho jAnepara, sA, gha.4/33 / ida mAMsamiti dRDhasaMkarape cAzanaM tyajet / 33 // - deva-manuSyAdi kRta upasarga ho jAnepara, uttama kSamA dhAraNa karaneke yaha padArtha ( jaise tarabUja ) mAsake samAna hai arthAta vaisI hI AkRti- samaya, mahmacarya rakSaNa karaneke nimitta, prANiyokI dayA pAlaneke kA hai isa prakAra bhakSya padArtha meM bhI manake dvArA sakalpa ho jAnepara nimitta, anazana tapake nimitta, zarIrase mamatA chor3aneke nimitta nissandeha bhojana chor3a de| ina cha kAraNoMke honepara bhojanakA tyAga kara denA caahie| lA sa.5/250 upamAnopameyAbhyAM tadidaM pizitAdivata / manaH- ana, dha /6/558 AtaGka upasarge brahmacaryasya guptaye / kAyasmaraNamAtratvAtkRtsnamannAdika tyajeta 1250 = 'yaha bhojana mAsake kAryatapa prANidayAdyartha cAnAharet / 64|-kisii bhI Akasmika samAna hai vA rudhirake samAna hai| isa prakAra kisI bhI upameya vA vyAdhi-mAraNAntika pIr3Ake uTha khar3e honepara, devAdikake dvArA kiye upamAnake dvArA manameM smaraNa ho jAve to bhI usI samaya samasta utpAtAdikke upasthita honepara, athavA brahmacaryako nirmala banAye jalapAnAdikA tyAga kara denA cAhie // 25 // rakhane ke lie yadvA zarIrakI kRzatA, tapazcaraNa aura prANirakSA Adi dharmokI siddhike lie bhI sAdhuoko bhojanakA tyAga kara denA 2. sAdhu sambandhI antarAya caahie| mU. A.mU. 465-500 kAgAmekA chaddI rohaNa ruhira' ca assubAI c| jaNhahihAmarisaM jahuvari vadikkamo ceva // 46 // NAbhi adho 4.eka sthAnase uThakara anyatra cale jAne yogya avasara NiggamaNaM paccakkhiyasevaNAya jaMtuvaho / kAgAdipiDaharaNaM pANIdo dhana. dha. 6/64/625 prakSAlya krau mInenAnyatrAdi bajedyadevAdyAt / piMDapaDaNaM ca // 466 // pANIe jatubaho mAsAdIdaMsaNe ya ubsggo| caturamulAntarasamakrama sahAyajajipuTastadaiva bhaveta // 14 // bhojanake pAdaM tarammi jIvo saMpAdo bhoyaNANaM ca // 467) uccAraM passavaNaM sthAnapara yadi kIDI Adi tuccha jIva-jantu calate-phirate adhika abhojagihapavasaNa tahA paDaNaM / ubavesaNaM sadaMsaM bhUmIsaMphAsa- najara paDe, yA aisA hI koI dUsarA nimitta upasthita ho jAye to NiThavaNaM // 48 // udarakkimiNiggamaNaM adattagahaNaM phaargaamddaaho| sayamiyoko hAtha dhokara vahA~se dUsarI jagahake lie AhArArtha mauna pAdeNa kici gahaNaM kareNa vA jaM ca bhUmie ||46ede aNNe bahUgA pUrvaka cale jAnA caahie| isake sivAya jisa samaya ve anagAra RSi kAraNabhUdA abhoynnseh| bohaNalogagaMchaNasa jamaNimvedaNada' ca bhojana kare usI samaya unako apane donoM pairoke bIca cAra aMgulakA 500 // sAdhuke calate samaya bA khaDe rahate samaya Upara jo kauA Adi antara rakhakara, samarUpameM sthApita karane cAhie tathA usI samaya boTa kare to vaha kAka nAmA bhojanakA antarAya hai| azuci vastuse donoM hAthoM kI aMjali bhI banAnI caahie| caraNa lipta ho jAmA vaha amedhya antarAya hai / vamana honA chadi hai| *ayogya vastu khAye jAnekA prAyazcita-de bhakSyAbhakSya / / bhojanakA niSedha karanA rodha hai, apane yA dUsareke lohU nikalatA dekhanA aMtarAla--Interval-de ja. pa. pra. 105 / rudhira hai| duHkhase A~sU nikalate dekhanA azrupAta hai| pairake nIce aMtarikSa nimitta jJAna-de. nimitta 2 // hAthase sparza karanA jAnvadha parAmarza hai| tathA ghuTane pramANa kAThake Upara ulaMgha jAnA vaha jAnUpari vyatikrama antarAya hai| nAbhise nIcA aMtarikSa loka-de jyotiSI 2 / mastaka kara nikalanA baha nAbhyadhonirgamana hai| tyAga kI gayI aMtaropanidhA-de nnii| bastukA bhakSaNa karanA pratyAkhyAtasevanA hai| jIva badha honA jantubaMdha aNcitprkaash-de.drshn| kauA prAsa le jAye baha kAkAdipiNDaharaNa hai| pANipAtrase piNDa- __ aMtarjAtIya vivAha-de vivAha / kA gira jAnA pANita' piNDapatana hai| pANipAtrameM ksiI jantukA aMtardhAna Rddhi-de. Rddhi 3 / mara jAnA pANita jantuvadha hai| mAMsa AdikA dIkhanA mAsAdi darzana aMtIpa-1. sAgaroMmeM sthita choTe-choTe bhUkhaNDa, de. loka 41 / hai| devAdikRta upasargakA honA upasarga hai| donoM pairoMke bIca meM koI jIva gira jAye vaha jIvasaMpAta hai| bhojana denevAleke hAtha se bhojana 2. lavaNa samudrameM 18 antardIpa hai, jinameM kubhoga-bhUmija manuSya rahate hai| (ve mleccha ) ye dvIpa anya sAgaroM meM nahIM haiN| de. loka 4/1 / gira jAnA baha bhojanasaMpAta hai| apane udarase mala nikala jAye vaha udhAra hai| mUvAdi nikalanA prasravaNa hai| cANDAlAdi abhojyake aMtIpajamleccha de0 mleccha / gharameM praveza ho jAnA abhojyagRha praveza hai| mUcchAdise Apa gira aMtaNDya -AryakhaNDastha eka deza / de0 mnussy/4|| jainendra siddhAnta koza Page #45 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 30 akaTaMka traividha deva aMtarmuhUrta aMtarmuhUrta 1 antarmuhartakA lakSaNa (muhUtasa kama va Avalose adhika) dha 3/1,2.6/67/6 tattha egamAvaliyaM ghettUNa asaMkhejjehi mamayehi egAvaliyA hodi tti asakhejjA samayA kaayvyaa| tattha egasamae / avaNide sesakAlapamANa bhiNNamutto uccadi / puNo vi avarege samae avaNide sesakAlapamANamaMtomuhutta hodi / eva puNo puNo samayA avaNeyambA jAba ussAso Nivido tti| to vi sesakAlapamANamatomuhUttaM caiva hoi| eka sesussAse vi avayavA jAvegAvaliyA sesA tti / sA AvaliyA vi atomuttamidi bhaNNadi I = eka AvalIko grahaNa karake asakhyAta samayose eka AvalI hotI hai, isalie usa AvalIke asaMkhyAta samaya kara lene caahie| yahA~ muhUrta meM se eka samaya nikAla lene para zeSa kAlake pramANako bhinna muhUrta kahate hai| usa bhinna muhUrta meM se eka samaya aura nikAla lenepara zeSa kAlakA pramANa antarmuhUrta hotA hai| isa prakAra uttarottara eka-eka samaya kama karate hue ucchavAsake utpanna hone taka eka-eka samaya nikAlate jAnA caahie| vaha saba eka-eka samaya kama kiyA huA kAla bhI antarmuhUrta pramANa hotA hai| isI prakAra jabataka AvalI utpanna nahIM hotI tabataka zeSa rahe eka ucchvAsameM-me bhI eka-eka samaya kama karate jAnA cAhie, aisA karate hue jo AvalI utpanna hotI hai use bhI antarmuhUrta kahate hai| (cA, pA TI. 17/4/5) / 2 mahUrta ke samIpa yA lagabhaga dha. 3/1,2,6/665 usamasammAiTThINamavahArakAlo puNa asaMkhejAbali metto, khaDayasammAiTThI hito tesiM asNkhejgunnhiinntnnnnhaannuvbttiido| sAsaNasammATThi-sammAmicchAiTThINaM pi avahArakAloasaMkhejjAvaliyamaitto. ubasamasammAiTThIhito tesimasaMkheja gunnhiinntnnnnhaannuvvttiido| 'edehi palidovamamabahiradi aMtomuhutteNa kAleNa' iti sutteNa saha viroho vi Na hodi / sAmIpyAthai vartamAnAnta zabdagrahaNAt / muhartasyAnta antarmahUrta' / upazama samyagdRSTi jIvauMkA avahAra kAla to asaMkhyAta AvalI pramANa hai, anyathA upazama samyagdRSTi jIva kSAyika samyagdRSTiyose asakhyAtaguNe hIna bana nahIM sakate hai / usI prakAra sAsAdana sabhyagdRSTi aura samyagmithyAdRSTi jIvokA bhI avahArakAla asaMkhyAta AvalI pramANa hai. anyathA upazama samyagdRSTiyose ukta dono guNasthAna bAle jIva asaMkhyAtaguNA hIna bana nahIM sakate hai / 'ina guNasthAnoM meM se pratyeka guNasthAnakI apekSA antarmuhUrta pramANakAla galyopama apahRta hotA hai| isa pUrvokta satra ke sAtha ukta kathana kA virodha bhI nahI AtA hai, kyoki antarmuhUrta meM jo antara zabda AyA hai usakA sAmIpya artha meM grahaNa kiyA gayA hai| isakA tAtparya yaha huA ki jo muhUrta ke samIpa ho use antarmuhUrta kahate hai| isa antarmuhUrta kA abhiprAya muhUrta se adhika bhI ho sakatA hai| aMtavicAriNI-eka oSadhi vidyaa| de. 'vidyaa'| aMtasthiti dekho sthiti| aMdha-pA~cave narakakA cauthA parala / de. naraka 1/11 / aMdhazraddhAna-de zraddhAna 2 / aMdhrakarUDhi-vAnaravazIya rAjA praticandrakAputra / de,itihAsa 10/13 aMdhrakaSNi -(ha. pu. 18 zloka) pUrvabhava naM 5-brAhmaNaputra rudradatta (17-102), pUrvabhava naM.4-sAtave narakakA nArakI (109), pUrvabhava na 3-gautama brAhmaNakA putra (102-18), pUrvabhava naM.2-svarga meM deva (106), vartamAna bhava-zaurapurake rAjA zUrakA putra (10), samudravijayAdi 10 putra tathA kuntI-madI do putriyokA pitA evaM bhagavAna neminAthakA bAbA thA ( 12-13), antameM putroko rAjya de dIkSA dhAraNa kara lii| (177-178) aMdhranagarI-(ma. pu pra10/pannAlAla) haidarAbAda prAntameM vartamAna vegiingr| aMbara-pa pra. TI. 2/163/275 ambarazabdena zudrAkAzaM na grAhya' kintu viSayakapAyavikalpazUnyaparamasamAdhigrAhya / -ambara zabda AkAzakA vAcaka nahI samajhanA, kintu samasta viSaya kaSAyarUpa vikalpa jAlose zUnya parama mamAdhi lenaa| aMbaratilaka-bijayArdhakI uttara zreNIkA eka nagara |-de vidyaadhr| aMbarISa-asurakumAra bhavanavAmI devokA eka bheda |-de asura / aMba -bharatakSetra Arya khaNDakI eka ndii|-de. manuSya 4 / aMza-pa.dha.pU 60 api cAza paryAyo bhAgo hAro vidhA prakArazca / bhedazchedo bhaGga ThAbdAzcaikArthavAcakA ete||6||-ash, paryAya, bhAga, hAra, vidhA, prakAra tathA bheda, cheda aura bhaga ye saba zabda eka hI artha ke vAcaka hai| arthAta inakA dUsarA artha nahI hai| padhapU 276 tatra nira zo vidhiriti sa yathA svaya sadeveti / tadiha vibhajya vibhAga pratipedhazvAzakaspana tasya / 276 // una vidhi aura pratipedha meM aThA kalpanAkA na honA vidhi yaha hai tathA vaha vidhi isa prakAra hai ki jese svaya saba satahI hai aura yahaoNpara vibhAgoke dvArA usa sata kA vibhAga karake umake azoM kI kalpanA pratiSedha hai| * niraMza dravyameM aMzakalpanA--de. 'dravya' / *utpAdAdi tIno vastake aMza hai|--de utpAdavyayadhauvya / * guNomeM aMzakalpanA--de guNa 2 / * gaNita sambandhI artha-x/y meM x aza kahalAtA hai - de-gaNita II/1/10 / akaMpana-(ma.pu saga/zloka) kAzI dezakA rAjA (43/127 ) svaya vara mArgakA sacAnaka thA tathA bharata cakravartIkA gRhapati thA (451-54 ) bharatake putra arka kIrti tathA senApati jayakumArameM sulocanA nAmaka kanyAke nimitta sagharSa honepara (45/344-345) apanI buddhimattAse akSamAlA nAmaka kanyA arkakIrti ke lie de sahaja nipaTArA kiyA {45/10-30) antameM dIkSA dhAra anukramase mokSa prApta kiyaa|(45/87,204-206) akapanAcArya-(ha pu 20/zloka ) munisaMghake nAyaka the (5) hastinApura meM sasaMgha inapara bali Adi cAra mantriyoMne ghora ugasarga kiyA ( 33-34) jisakA nivAraNa viSNukumAra munine kiyA (62) / akabara-1. (sa. sA./ kalaza TI /pra.kra. zItala )-dillIkA samrAT / samaya-vi. 1603-1662 ( I.1556-1605) 2. hi jai.sA. i67 kAmatA-dillIkA samrAT / samaya I za,16 / akartRtvanaya-de. naya I/5 / akartatva zakti-ma. sA./A./pari/zakti naM. 21 sakalakarmakRtajJAtRtvamAtrA tariktapariNAmakaraNoparamArimakA akatR svazakti |sb karmoM se kiye gaye jJAtApanemAtrase bhinna pariNAma unake karanekA abhAvasvarUpa ikkIsavIM akartRtva zakti hai| akalaMka vidya deva-(gha 2/pra. 4/H. L. Jain nandisaMghake deziya gaNakI gurvAvalIke anusAra yaha gaNDavimuktadevake ziSya the| vidyadeva ApakI upAdhi thii| samaya-vi. 1225-1236 (I, 1958-1982) AtA hai| vizeSa-de0 itihAsa 7/5 / jainendra siddhAnta koza Page #46 -------------------------------------------------------------------------- ________________ akalaMka bhaTTa akriyAvAda hetu kucha isalie zabdama zabda hai| yahA akalaMka bhadra--1. (si. vi. pra.5/paM. mahendrakumAra)-laghuhavva nRpatike jyeSTha putra prasiddha aacaary| Apane rAjA hima-zIvalakI sabhAmeM eka bauddha sAdhuko parAsta kiyA thA, jisakI ora se tArA devI zAstrArtha kiyA karatI thii| akalaMka deva ApakA nAma thA aura bhaTTa ApakA pada thA / Apake ziSyakA nAma mahIdeva bhaTTAraka thaa| Apane nimnagrantha race haiM.-1. tattvArtha rAjavAtika sabhASya, 2. aSTazatI, 3. laghIyatraya savivRtti, 4 nyAyavinizcaya savivRtti, 5.siddhivinizcaya,6 pramANasaMgraha, 7.svarUpa sabodhana, 8.bRhattrayama. 6.nyAya cUlikA, 10. akalaMka stotr| Apake kAlake sambandhameM cAra dhAraNAe~ hai'-1 akala ka cAritrameM "vikamArkazakAbdIyazatasaptapramAjuSi / kAle'kalaGkayatino bauddha do mahAnabhUva" ||-vikrm saMvat 700 (I.643) meM bauddhoMke sAtha zrI akala ka bhaTTakA mahAna zAstrArtha huaa| 2 vi. za.6 ( sabhASya tattvArthAdhigama/pra. 2/TippaNI meM zrI nAthUrAma premI) / 3. I. 620-680 ( narasihAcArya, pro. esa. zrIkaNTha zAstrI, pa. jugala kizora, DaoN e. ena. upAdhye, paM kailAzacandrajI zAstrI, jyotiprsaadjii)| 4.I.sa.720-780 (DaoN. ke. bI. pAThaka, DaoN. satIzacandra vidyAbhUSaNa, DaoN Ara. jI. bhaNDArakara, piTarsana, luisa rAisa, DaoN vinTaraniTja, DaoN. epha. DablyU thAmasa, DaoN e. bI. kotha, DaoN. e. esa Attekara, zrI nAthUrAma premI, pa, sukhalAla, DaoN bI.ena. sAletora, mahAmahopAdhyAya paM. gopInAtha kavirAja, paM. mahendrakumAra) uparokta cAra dhAraNAoM meMsenaM 1 vAlI ghAraNA adhika prAmANika honeke kAraNa ApakA samaya I.620-680 ke lagabhaga AtA hai| 4 zabdAnuzAsanake kartA (de bhttttaaklNk)| * jaina sAdhu saMghameM ApakA sthAna (de. itihAsa 7/1) / akalaMka stotra-A akalaMka bhaTTa ( I 620-680) dvArA saskRta chandomeM racita jina-stotra / isameM kula 162 zloka hai| isa para pa.sadAsukhadAsa (I 1765-1866) ne bhASAmeM TIkA likhI hai| akaSAya-de. kaSAya 1 / akaSAya vedanIya-de. mohanIya 1 / akAma nirjarA-de 'nirjraa'| akAya-de. 'kaay'| akAryakAraNa zakti-sa. mA./A./pari zakti 14 anyAkriya mANAnyAkArakaikadravyAtmikA akAryakAraNazaktiH / = anyase na karane yogya aura anyakA kAraNa nahIM aisA eka dravya, usa svarUpa akAryakAraNa caudahavIM zakti hai / akAlanaya-1. de. naya 1/5 / 2. kAla va akAla nayakA samanvaya de.niyati / akAla mRtyu-de maraNa 4 / akAlavarSa-mAnyakheTake rAjA amoghavarSa ke putra the| kRSNa dvitIya inakI upAdhi thI jo kRSNa prathamake putra dhra varAjake rAjyapara AsIna honeke kAraNa inhe prApta thii| ye bhI rASTrakUTake rAjA the| rAjA lokAdityake samakAlIna the| inakA samaya I 878 se 112 hai| (vizeSa de itihAsa 3/5) / (ha. pu 66/52-53), (uttarapurANakI prazasti); (jIvandhara campU / pra.8/ A. N. Upadhye); (A. anu pra.70/H L. Jain,), (ma pu pra. 42/paM. pannAlAla baakliivaal)| akAlAdhyayana-samyagjJAnakA eka doSa-de. 'kaal'| akiMcitkara hetvAbhAsa-pa mu 3/35-36 siddha pratyakSAdi bAdhite ca sAdhye hetukiMcitkara / jo sAdhya svayaM siddha ho athavA pratyakSAdise bAdhita ho usa sAdhyakI siddhike lie yadi hetukA prayoga kiyA jAtA hai to vaha hetu akiMcitkara kahA jAtA hai| nyA. dI 3/63 / 102 aprayojako heturkiNcitkr'| -jo hetu sAdhyakI siddhi karaneme aprayojaka arthAta asamartha hai use akiMcitkara hetvAbhAsa kahate hai| 2. akiMcitkara hetvAbhAsake bheda nyA. dI. 3/663/102 sa dvividha-siddhasAdhano bAdhitaviSayazceti |-akicitkr hetvAbhAsa do prakArakA hai-siddhasAdhana aura baadhitvissy| 3. siddhasAdhana akiMcitkara hetvAbhAsakA lakSaNa pa. mu 3/36-37 siddha zrAvaNa zabda zabdatvAt / kicidkrnnaad| zabda kAnase sunA jAtA hai kyoMki vaha zabda hai| yahA~para zabdameM zrAvaNatva svayaM siddha hai isalie zabdameM zrAvaNatvakI siddhike lie prayukta zabdatva hetu kucha nahIM karatA (ata' siddhasAdhana hetvAbhAsa hai)| sa.ma | zruta prabhAvaka maNDala 127/16 pUrvase hI siddha hai ( aisI) siddhiko mAdhanese siddha sAdhana doSa upasthita hotA hai| nyA dI 3/663/102 yathA zabda zrAvaNo bhavitumarhati shbdtvaaditi| atra zrAvaNatvasya sAdhyasya zabda niSThatvena siddhatvAddhatarakicitkara / zabda zrotrendriyakA viSaya honA cAhie, kyoMki vaha zabda hai / yahA~ zrotraMndriyakI viSayatA rupa sAdhya zabdameM zrAvaNa pratyakSase hI siddha hai| ata usako siddha karaneke lie prayukta kiyA gayA 'zabdapanA' hetu siddhasAdhana nAmakA akicitra hetvAbhAsa hai| ____ * pratyakSavAdhita Adi hetvAbhAsa-de. 'bAdhita' / * kAlatyayApadiSTa hetvAbhAsa--de, 'kAlAtyayApadiSTa / akRta-abhyAgama doSa yA hetvAbhAsa / de. 'kRtnaash'| akRtidhArA-de gaNita II/5/2 / akRtimAtRkadhArA-de gaNita II/5/2 / akriyAvAda 1 mithyA ekAntakI apekSAdha.6/4,1,45 / 207/4 sUtre aSTAzItizatasahasrapadai 1800000 pUrvoktasarvadRSTayo nirUpyante. abandhaka' alepaka. abhoktA akartA nirguNa sarvagata advaita nAsti jIva. samudayajanita sarva nAsti bAhyArthoM nAsti sarva nirAtmaka, sarva thaNika akSaNikamadvai tamityAdayo darzanabhedAzca niruupynte| -sUtra adhikArameM aThAsI lAkha 8800000 padoM dvArA pUrvokta saba matokA nirUpaNa kiyA jAtA hai| isake atirikta jIva abandhaka hai, alepaka hai, abhoktA hai, akartA hai, nirguNa hai, vyApaka hai, advaita hai jIva nahI hai, jIva (pRthivI Adi cAra bhUtoke ) samudAyase utpanna huA hai saba nahI hai arthAta zUnya hai. bAhya padArtha nahIM hai, saba nirAtmaka hai. saba kSaNika hai, saba akSaNika arthAta nitya hai, advaita hai. ityAdi darzana bhedoM kA bhI isameM nirUpaNa kiyA jAtA hai / (dha. 1/1,12/110/8) go ka /bhASA /884/1068 akriyAvAdI vastu ko nAsti rUpa mAni kriyAkA sthApana nAhi kareM hai| bhA. pA./bhASA/137 paM. jayacanda-bahari keI akriyAvAdI haiM tini nai jIvAdika padArtha ni virSe kriyAkA abhAva mAni paraspara vivAda kareM haiN| keI kahai hai jIva jAnaiM nAhIM hai, keI kahai hai kacha kara nAhIM hai, keI kahaiM hai bhogavai nAhI hai. keI kahai hai upajai nAhIM hai, keI kahai hai jainendra siddhAnta koza Page #47 -------------------------------------------------------------------------- ________________ akriyavAna akSara samaya 10 varSa taka / vidhi-prativarSa zrAvaNa zu 10 ko upavAsa / manya-"o hrIM vRSabhajinAya namaH" isa mantrakA trikAla jApya / akSara-dha 6/1,6-1,14/21/11 svaraNabhAvA akravara kevalaNANa kSaraNa arthAta vinAzakA abhAva honese kevalajJAna akSara kahalAtA hai / go jI jI pra 333/728/8 na kSaratItyakSara dravyarUpatayA vinAzAbhAvAt / dravya rUpase jisakA vinAza nahI hotA vaha akSara hai| 2. akSarake bheda gha. 13/5,5,48/264/10 laddhianavaraM NivvattiavakharaM saThANakravaraM cedi tivihamakkhara / akSarake tIna bheda hai-labdhyakSara, nivRttyakSara, va saMsthAnAkSara / (gojI/jI pra. 333/728/7) 3. labdhyakSarakA lakSaNa dha 13/505,48/264/11 suhamaNigodaapajjattappahuDi jAva sudakevali tti tAva je kha ovasamA tersi laziakravara midi saNNA.. .. sapahi laddhiakravara jahaNNa suhamaNigodala ddhiapajjattassa hodi, uktassa coddasapubbissa / = sUkSma nigoda labdhyaparyAptakase lekara zrutakevalI taka jovoke jitane kSayopazama hote hai una sabako labdhyakSara sajJA hai / jaghanya labdhyakSara sUkSma nigoda labdhyaparyAptakake hotA hai aura utkRSTa caudaha pUrvadhArIke hotA hai| go. jI./jI. pra 322 / 682/4 labdhi mazrutajJAnAvaraNakSayogazama. arthagrahaNazaktirvA, labdhyA akSaraM avinazvaraM labdhyakSara tAvata kSayopazamasya sadA vidyamAnatvAt / labdhi kahiye zrRtajJAnAvaraNakA kSayopazama vA jAnana zakti tAkari akSara kahie avinAzI so aisA paryAya jJAna hI hai, jAtai itanA kSayopazama sadA kAla vidyamAna vinaseM nAhIM hai, keI kahai haiM gamana nAhIM karai hai, keI kahai haiM tiSTha nAhIM hai| ityAdika kriyAke abhAva pakSapAta kari sarvathA ekAntI hoya hai tinike sakSepa kari caurAsI bheda kiye haiN| 2. samyak ekAntako apekSAkA. a mU/412 puNNAsAe Na puNNa z2adI NirIhassa puNNa-sa pttii| iya jANiUNa jaiNo puNNaM vi ma Ayara kunnh| 412 // puNyakI icchA karanese puNyabandha nahIM hotA, balki nirIha (icchA rahita) vyaktiko ho puNyakI prApti hotI hai| ata: aisA jAnakara he yatIzvaro, puNyameM bhI Adara bhAva mata rkkho| pra. sA/ta pra./pari / naya naM 36 akata nayena svakarmapravRttaraakAdhyakSavatkevalameva sAkSi // 31 // Atma dravya akatRtva nayase kevala sAkSI hI hai ( kartA nahIM ), apane kArya meM pravRtta ragarejako dekhanevAle puruSa (prekSaka ) kI bhoNti| papramU. 1/55.65 aha vi kammaI bahuvihaI Nava Nava dosa vi jeNa / suddhaha ekku vi asthi Navi suNNu vi buccai teNa ||55||bndh vi movakhu vi sayallu jiya jIvaha kamma jaNei / appA kiMpi vi kuNai Navi Nicchau eu bhaNei ||6||-jis kAraNa ATho hI aneka bheda vAle karma aThAraha hI doSa inameM se eka bhI zuddhAtmAke nahIM hai, isalie zUnya bhI kahA jAtA hai||55|| he jIva, bandhako aura mokSako sabako jIvoMkA karma hI karatA hai, AtmA kucha bhI nahIM karatA, nizcaya naya aisA kahatA hai / 3. akriyAvAdake 84 bheda dha. 11,1,2/107/8 marIcikapiloluka-gArgya-vyAghrabhUtivAdvalimAThara modgatyAyanAdInAmakriyAvAdadRSTonA caturazIti / - marIci, -kapila. ulUka, gArya, vyAghabhUti, vAivali. mAThara aura modgalyAyana Adi akriyAvAdiyoke 84 matoMkA varNana aura nirAkaraNa kiyA gayA hai| (rA. vA, 1/20/12/74/4:8/1/10/562/4 ) (dha.6/4,1, 45/203/4 ), (go.jI./jI pra. 360/770/12) go ka mU.884-885/1067 Natthi sado parado vi ya sattapayatthA ya puNNa pAUNA / kAlAdiyAdi bhaMgA sattari cadupati sajAdA 18841 patthi ya satta padatthA NiyadIdo kAlado tiptibhvaa| coisa idi patthitte akki riyANa' ca culsiidii||8||-aage akriyAvAdInike bhaga kahai hai-(nArita) (svata parata )x( jIva, ajIva, Asrava, sabara, nirjarA, andha, mokSa)x(kAla, Izvara, AtmA, niyati, svabhAva) =142xx5 =70 tathA (nAsti) (jIva, ajIva, Asrava, saMvara, nirjarA, bandha, mokSa) x (niyati, kAla )= 14742-14, milakara akriyAvAdake (70+14-84) caurAsI bheda hue / (ha pu 10/52-53) akriyavAna-kriyavAna akriyavAnakI apekSA dravyokA vibhaag| -de. dravya 3 / akSa-1 sa si /1/12/103 akSNoti vyApnoti jAnAtItyakSa AtmA / pahicAnatA hai, vA bodha karatA hai, vyApta hotA hai, jAnatA hai, aisA 'akSa' AtmA hai / (rA vA 1/12/2/53/11) (pra sA./tA vR./ 1/22) ( go jI |jI pra 366/765) 2. pAsA Adi de nikSepa 4 / 3 bheda ba bhaga-de gaNita II/3/1,2 / akSamrakSaNa vatti-bhikSAvRttikA eka bheda-de, bhikSA 1/7 / / akSayanidhivata-vatavidhAna sagraha / 83 gaNanA-kula samaya 10 varSa , kula upavAsa 20, ekAzanA 280 / / kizana siMha kriyaakosh| vidhi-10 varSa taka prativarSakI zrAvaNa zuklA dazamI ma bhAdrapada kRSNa 10 ko upvaas| inake bIca 28 diname ekAzana / mantra-namaskAra mantrakA trikAla jApa / akSayaphala dazamI vrata-vata vidhAna s.| 86 gaNanA-kula go jI jI pra 333/728/8 paryAyajJAnAvaraNaprabhRtizrutakevala jJAnAvaraNaparyantakSayogazamAdudbhUtAtmano'rtha grahaNa zamirlavidha bhAvendriya, tadrUpamakSara laibdhyara akSarajJAnotpattihetutvAta |-thaaN paryAyajJAnAvaraNa Adi zrutakevala jJAnAvaraNa paryanta ke kSayopazamateM utpanna bhaI jo padArtha jAnanekI zakti so labdhi rUpa bhAvendriya tohi svarUpa jo akSara kahiye avinAza so labdhi akSara kahiye jAte akSara jJAna upajane ko kAraNa hai| 4.nityakSara sAmAnya vizeSakA lakSaNa gha. 13/5,5,48/265/1 jIvANaM muhAdo Nigamassa sahassa Nivatti avaravaramidi saNNA / ta ca Nivva tti avakharaM vattamavvattaM cedi duvih| tattha vatta saNNipaMcidiya pajjattarasu hodi| anvataM beIdiyapahuDi jAva saNNipaMcidiyapajjattaesu hodi| Nivva tti akvaraM jahaNNaya beidiyapajjattAdisu, ukkassaya cohasavvissa / - jIvoke mukha se nikle hue zabdakI nivR tyakSara sajJA hai / usa niyakSarake vyakta aura avyakta aise do bheda hai| unameM se vyakta nivRttyakSara sajJI paMcendriya paryAptakoMke hotA hai, aura avyakta nivRtyakSara dviindriyase lekara sajJI pacendriya paryAptaka taka jIvo ke hotA hai| jaghanya nityakSara dvIndriya paryAptaka Adika jIvoke hotA hai aura utkRSTa caudaha pUrvadhArIke hotA hai| go.jI /jo pra 333 / 728/8 kaNThoSThatAtvAdirathAnaspRSTatAdikaraNaprayatnanirvaryamAnasvarUpaM akArAdikakArAdimbaravyaJjanarUpa mUlavarNatatsayogAdisaMsthAna nivRttyakSaram / = bahuri kaTa, oTha, tAlu Adi akSara bulAvane ke sthAna ara hoThanikA paraspara milanA so spRSTatA tAko Adi dekari prayatna tohi kari utpanna bhayA zabda rUpa akArAdi svara ara kakArAdi vyaJjana ara sayogI akSara so nivRtyakSara khie| jainendra siddhAnta koza Page #48 -------------------------------------------------------------------------- ________________ akSara 5. sthApanA yA saMsthAnAkSarakA lakSaNa dha, 13/5.k,48/R4/4 jaMtaM saMThANakkharaM NAma ta ThavaNakvaramidi ghettavya / kATThavaNA NAma / edamidamakkhara midi abhedeNa buddhIe jA dubiyA lIhAdava vA taM tttthvnnkvrnnaam|-sNsthaanaakssrkaa dUsarA nAma sthApanA akSara hai, aisA grahaNa karanA cAhie / praznasthApanA kyA hai 1 uttara-'yaha vaha akSara hai| isa prakAra abheda rUpase buddhimeM jo sthApanA hotI hai yA jo likhA jAtA hai vaha sthApanA akSara hai| gojI /jI./333/728/1 pustakeSu taddezAnurUpatayA likhitasaMsthAna sthApanAkSaram |-pustkaadi virSe nijadezako pravRttike anusAra akArAdikanikA AkArakari likhie so sthApanA akSara kahie / 5. bIjAkSarakA lakSaNa dha.1/4.1,44/127/1 sakhittasaddarayaNamaNaM tatthAvagamahedubhUdANegaliMgasagayaM bojapadaM NAma / -saMkSipta zabda racanAse sahita va ananta aoMke jJAnake hetubhUta aneka cihnoMse saMyukta bojapada kahalAtA hai| 6. hrasva, dIrgha va pluta akSarakA lakSaNa gha 13/55,46248/3 ekamAtro hrasva', vimAtro dIrva', trimAtraH pluta , mAtrAddhaM vyabjanam / -eka mAtrAvAlA varNa hrasva hotA hai. do mAtrAvAlA varNa dIrgha hotA hai, tona mAtrAvAlA varNa pluta hotA hai aura ardha mAtrAvAlA varNa vyaJjana hotA hai| 7. vyaMjana svarAdikI apekSA bheda va inake saMyogI bhaMga dha 13/5.5.45/247/8 vaggakravarA paMcavIsa, aMtatthA pattAri, cattAri umhAkravarA. eva tettIsA hoMti baMjaNANi 33 / a i u R la e ai o au evamede Nava sarA harassa-dIha-pudabhedeNa pudha pudha bhiNNA sattAbIsa hoti / ecA hrasvA na santIti ceva-na, prAkRte tatra ttsttvaavirodhaat| ajogavAhA a a-ka-pa iti cattAri cetra hoti / evaM sabakharANi custthtthii| dha. 13/5,5,46/246/6 edesimakravarANa sakhaM rAsi duve viraliya duguNidamaNNoNNeNa saMguNe aNNoNNasamabbhAso ettio hodi18446744073701551616 / edammi sakhANe rUvUNe kade sajogakharANaM gaNidaM hodi tti Ni dise| varNAkSara paccIsa, attastha cAra aura USmAghara cAra isa prakAra tetIsa vya jana hote hai| a. i, u, R,la. e, ai, o, au isa prakAra ye nau svara alaga-alaga hrasva. dIrgha aura plutake bhedase sattAIsa hote hai / zaMkA-ec arthAt e, ai, o, au inake hrasva bheda nahIM hote / uttara-nahIM, kyoMki prAkRtameM unameM inakA sadbhAva mAnanemeM koI virodha nahIM aataa| ayogavAha a a-ka aura pa ye cAra hI hote hai| isa prakAra saba akSara 64 hote hai| ina akSaroMkI sarakhyAkI rAzi pramANa 2 kA viralana karake paraspara guNA karanese prApta huI rAzi itano hotI hai-18446744873706551616 / isa saMkhyAmeM me eka kama karanepara sayogAkSarokA pramANa hotA hai, aisA nirdeza karanA caahie| (vistArake lie de dha. 13/5,5,46/241-260) (go jI./jI.pra /352-354/746-756) / gha. 13/5.5,47/260/1 jadi vi egasajogavaramaNegesu atyesu akvarabaccAsAbaccAsabaleNa vaTTade to vi akravaramekka ceva, aNNoNNamavekviya pANakajjajaNayANa bhedANuvavattodo / yadyapi eka sayogAkSara aneka arthoM meM akSaroM ke ulaTa-pherake balame rahatA hai to bho akSara eka hI hai, kyoMki eka dUsareko dekhate hue jJAna rUpa kAryako utpanna karanekI apekSA unameM koI bheda nahIM pAyA jaataa| 6. anya sambandhita viSaya * akSarAtmaka zabda-de, bhaassaa| * akSaragatA asatyamRSA bhASA-de. bhaassaa| agArI * Agamake apunarukta akSara-dai. Agama 1 / * akSara saMyoga tathA saMyogI akSaroMkI ekatA-anekatA sambandhI zaMkAe~-de. gha. 13/5.5,46/246-250 // akSara jJAna-dravya zrutakA eka bheda-de. zrutajJAna II / akSara mleccha-ve, mlecch| akSara samAsa-dravya zrutajJAnakA eka bheda-de. zratajJAna II / akSa saMcAra-gaNita sambandhI eka prakriyA-de. gaNita 11/3 / akSAMza-(ja.pa./pra. 105) Latitude. akSipra-matijJAnakA eka bheda-ve. matijJAna 4 / akSINa mahAnasa Rddhi-de. Rddhi| akSINamahAlaya Rddhi-de. adhi akSIya paribhramaNa (gha.5/pra.27) Axial Revolution. akSobha-vijayA kI uttara zreNIkA eka nagara-de, vidyAdhara / akSauhiNI-senAkA eka aMga-de. senaa| akhaMDa-1. dravyameM khaNDatva akhaNDatva nirdeza-de. dravya 4 / 2. guNa meM khaNDatva akhaNDatva nirdeza-de. guNa 2 / 3. cauthe narakakA saptama ___paTala-de. naraka 5 / 4. ( ja pa./pra. 105) Continuous. agarta-bharata kSetrameM pazcima Arya khaNDakA eka deza-de. manuSya / / agAr3ha-samyagdarzanakA eka doSa / ana dha./2/57-18 vRddhayaSTirivAtyaktasthAnA karatale sthitaa| sthAna eva sthite kampramagAda vedakaM yathA ||7svkaarite'ccaityaadau devo'yaM me'nykaarite| anyasyAsAviti bhrAbhyanmohAcchrAddho'pi ceSTate // 58 // ana. dha /2/69 kI TIkAmeM uddhRta-yaccalaM malinaM cAsmAdagADhamanavasthitam / nityaM cAntarmuhUrtAdiSaTpaSTayandhyantavati yat // jisa prakAra vRddha puruSako lakar3I to hAthameM hI banI rahatI hai, parantu apane sthAnako na choDatI huI bhI kucha kA~patI rahatI hai usI prakAra kSayopazama samyagdarzana deva guru va tattvAdikakI zraddhAmeM sthita rahate hue bhI sakampa hotA hai| usako agADha vedaka samyagdarzana kahate hai / 57 vaha bhrama va sazayako prApta hokara apane banAye hue caityAdimeM 'yaha merA deva hai' aura anyake banAye hue cetyAdi meM 'yaha anyakA deva hai' aisA vyavahAra karane lagatA hai // 58 // (go jI /jI pra/25/51/15) isa prakAra jo kSAyopazamika samyagdarzana cala malina agADha va anavasthita hai vahI nitya bhI hai| antarmuhUrtase lekara 66 sAgara paryanta avasthita rahatA hai| agArI-ta sU /7/20annuvto'gaarii||20|| yA aNuvatI zrAvakaagArI hai| sa si /9/16/357 pratizrayArthibhiH aGgayate iti agAra bezma, tadvAnagArI.. nanu cAtra viparyayo'pi prApnoti zUnyAgAradeva kulAdyAvAsasya muneragAritvam anivRtta viSayatRSNasya kutazcitkAraNAi gRha vimucya vane vasato'nagAratva ca prApnoti iti / naiSa doSa bhAvAgArasya vivakSitvAt / cAritramohodaye satyagArasambandha pratyAnivRtta pariNAmo bhaavaagaarmityucyte| sa yasyAsyasAbagArI bane vasannapi / gRhe vasannapi tadabhAvAdanagAra iti ca bhavati |-aashry cAhanevAle jise aMgIkAra karate hai vaha agAra hai| agArakA artha vezma arthAta ghara hai, jisake ghara hai vaha agArI hai / zaMkA-uparokta lakSNase viparIta artha bhI prApta hotA hai, kyoMki zUnya ghara va deva mandira AdimeM vAsa karanevAle munike agArapanA prApta ho jaayegaa| aura jisakI viSaya-tRSNA abhI nivRtta nahIM huI hai aise kisI vyaktiko kisI kAraNavaza ghara choDakara vanameM basanese anagArapanA prApta ho jaayegaa| jainendra siddhAnta koga Page #49 -------------------------------------------------------------------------- ________________ agAsadeva agurulaghu uttara-yaha koI doSa nahI hai, kyoki yahaoNpara bhAvAgAra vivakSita hai| cAritra mohanIyakA udaya honepara jo pariNAma gharase nivRtta nahIM hai vaha bhAvAgAra kahA jAtA hai| vaha jisake hai vaha vanameM nivAsa karate hue bhI agArI hai aura jisake isa prakArakA pariNAma nahIM hai vaha gharame basate hue bhI anagAra hai / ( rA vA /7/16,1/546/24) ( ta sA /4/76 ) (viSaya vistAra de shraavk)| agAsadeva--(ma pu / 20/pa pannAlAla) Apa eka kavi the| kRti cndrprbhpuraann| aguNI-de. gunnii| agupti bhaya-de bhy| agrarulagha-jaDa yA cetana pratyeka dravyame agurulaghu nAmakA eka sUkSma guNa svIkAra kiyA gayA hai jisake kAraNa vaha pratikSaNa sUkSma pariNamana karate hue bhI jyoMkA tyo banA rahatA hai| sayogI avasthA meM vaha pariNamana sthUla rUpase dRSTigata hotA hai| zarIradhArI jIva bhI halakebhArIpanekI kalpanAme yukta ho jAtA hai| isa kalpanAkA kAraNa aguruladhu nAmakA eka karma svIkAra kiyA gayA hai| ina donokA hI paricaya isa adhikAra meM diyA gayA hai| 1. agurulaghu guNakA lakSaNa (SaT guNa hAni vRddhi) A pa/6 agurunaghorbhAvo'gurula ghutvam / sUkSmAvAgagocara pratikSaNaM vartamAnA AgamapramANAdabhyupagamyA agurulaghuguNA / agurulaghu bhAva agurulaghupana hai| arthAta jisa guNake nimittase dravyakA dravyapanA sadA banA rahe arthAt dravyakA kAI guNa na to anya guNa rUpa ho sake aura na koI dravya anya dravya rUpa ho sake, athavA na dravya ke guNa bikharakara pRthak-pRthak ho sakeM aura jisake nimittase pratyeka dravyameM tathA usake guNo meM samaya samaya prati SaT guNa hAni vRddhi hotI rahe use agurulaghu guNa kahate hai| aguruladhu guNakA yaha sUkSma pariNamana vacanake agocara hai, kevala Agama pramANa gamya hai| sa.mA /A. pari /zakti na 17 SaT sthAnapatitavRddhihAnipariNatasvarUpapratiSThatva kAraNa viziSTaguNAtmikA agurulaghutva zakti 1-SaTsthAna patita vRddhi-hAnirUpa pariNata huA jo bastuke nija svabhAvakI pratiSThAkA kAraNa vizeSa agurulaghutva nAmA guNa-svarUpa agurulaghutva nAmA satrahavIM zaka hai| pra.sA /tA vR./80/101 agurulaghukaguNaSaDvRddhihAnirUpeNa pratikSaNa pravartamAnA arthaparyAyA' / - agurulaghu guNakI SaDguNahAni vRddhi rUpase pratikSaNa pravartamAna artha paryAya hotI hai| 2. siddhoMke agurulaghu guNakA lakSaNa dra sa TI /14/43 yadi sarvathA gurutva bhavati tadA lohapiNvadadhaHpatana, yadi ca sarvathA laghutva bhavati tadA vAtAhatArkatUlavatsaba deva bhramaNameva syAnna ca tathA tesmAdaguruladhutvaguNo'bhidhIyate / yadi unakA svarUpa sarvathA guru ho to loheke goleke samAna vaha nIce paDA rahegA aura yadi vaha sarvathA laghu ho to vAyuse prerita AkakI rUIko taraha vaha sadA idhara-udhara ghUmatA rahegA, kintu siddhokA svarUpa aisA nahIM hai isa kAraNa unake 'agurulaghu' guNa kahA jAtA hai| pa.pra.TI./1/61/62 siddhAvasthAyogyaM viziSTAgurulaghutva nAmakarmodayena pracchAditam / gurutvazabdenoccagotrajanita mahattva bhaNyate.laghutvazabdena nIcagotrajanitaM tucchatvamiti, tadubhayakAraNabhUtena gotrakarmodayena viziSTAgurulaghutva pracchAdyata iti / - siddhAvasthAke yogya vizeSa agurulaghuguNa, nAmakamake udayase athavA gotrakarmake udayase DhaMka 'gayA hai| kyoMki gotra karma ke udayame jaba nIca gotra pAyA, taba tuccha grA laghu kahalAyA aura ucca gotrameM baDA arthAta guru khlaayaa| 3. agurulaghu nAmakarmakA lakSaNa sa si /8/11/311 yasyodayAdaya piNDabaddha gurutvAnnAdha patati na cAkaMtulabalalaghutvAdUvaM gacchati tada gurulaghu nAma / jisake udayase lohe ke piNDake samAna guru honese na to nIce giratA hai aura na arkatUla ke samAna laghu ha nese Upara jAtA hai vaha agurulaghu nAmakarma hai| (rA. vA./8/11/12/577/31) (go k/jii.pr/33/26/12)| dha.6/1,6-1.28/58/1 aNa tANa tehi poggale hi AUriyassa jIvassa jehi kammaratna dhehito aguruala huatta hodi, tesimaagurualahuI tti saNNA, kAraNe kjjubyaaraado| jadi agurualahuvakamma jIvassa Na hojja, to jIvo lohagola o tra garuaA aktUlaM va haluo bA hojja / Na ca evaM annublbhaado|- anantAnanta pudgaloMse bharapUra jIvake jina kamaskandhoke dvArA agurulaghupanA hotA hai, una pudgala skandhokI 'agurulaghu' yaha sajJA kAraNameM kArya ke upacArase kI gayI hai| yadi jIvake agurulaghu karma na ho, to yA to jIva loheke goleke samAna bhArI ho jAyegA, athavA Akake tUlake samAna halakA ho jaayegaa| kintu aisA hai nahI, kyoMki, vaisA pAyA nahIM jAtA hai| (gha 13/55.101/364/10) / dha 6/1,6-2,76/114/3 aNNahA garuasarIreNa duddho jIvo uThedu'pi Na sakke uja / Na ca eva, sarIrassa-aguru-alahu attANa maNuvalaMbhA |ydi aisA (isa karmako pudgala vipAkI) na mAnA jAye, to guru bhAra bAle zarIrase saMyukta yaha jIva uThaneke lie bhI na samartha hogaa| kintu aisA hai nahI, kyoki zarIrake kevala halakApana aura kevala bhArIpana nahI pAyA jAtA hai| * agurulaghu nAmakarmakI bandha udaya satva prarUpaNAe~ va tatsambandhI niyama Adi-de. vaha vaha nAma / 4. agurulaghu guNa anirvacanIya hai| A./ sUkSmAvAggocarA AgamapramANAdabhyupagamyA agururU ghuguNA / - agurunaghu guNakA yaha sUkSma pariNamana vacanake agocara hai| Agama pramANake hI gamya hai| (na, ca //57) / paMdha pU/162 kitva sti ca ko'pi guNo'nirvacanIya svata siddha / nAmnA cAgurulaghuriti gurulakSya' svAnubhUtilakSyo vA / kintu svata siddha aura pratyakSadarziyoM ke lakSya meM Ane yogya arthAta kevalajJAnagamya athavA svAnubhUtike dvArA jAnaneke yogya tathA nAmase aguruldhu aisA koI vacanoke agocara guNa hai| 5. jIvake agurulaghu guNa va agurulaghu nAma karmodayakRta aguruladhumeM antara dha 6/16-2,78/213/11 aguruana ata NAma sadhajIvANaM pAriNAmiyama tyi, siddhasu vINAsesakammesu vi tmurlNbhaa| tado aguruanahU akmmamsa phala bhAvA tassAbhAvo idi| ettha parihAro uccade-hojja eso doso jadi aguruanahaa jIva vibAI hodi / kitu e6 poggala vivAI agatANa tapoggale hi garuvapAsehi Araddhassa aguruala huattupyaaynnaado| aNNahA garuasara reNa dRddhA jIvo uThedu pi Na sajja / Na ca eva, sarIrassa aguru-alahu attANamaNuvala bhaa| zakA-agurulaghu nAma kA guga sarva jobo meM pAriNAmika hai. kyoki azeSa karmo se rahita siddhome bhI usakA sadbhAva pAyA jAtA hai| isalie agurunadhu nAmakrama kA koI phala na honese usakA abhAva mAnanA cAhie / uttara--yahaoNpara ukta zakAkA parihAra karate hai| yaha uparyukta doSa prApta hotA, yadi agurulaghu nAma-dharma jIva vipAkI hotaa| kintu yaha karma pudgala vipAkI hai, kyoMki gurusparzabAle anantAnanta pudagala vargaNAa.ke dvArA Arabdha zarIrake aguruladhutAkI utpatti hotI hai| yadi aisA na mAnA jAye, to guru bhAravAle zarIrase sayukta yaha jIva uThaneke lie bhI na samartha hogaa| kintu aisA hai nahI, jainendra siddhAnta koza Page #50 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gRhIta afar kyoMki zarIrake kevala halkApana aura kevala bhArIpana nahIM pAyA jAtA / gha. 6/9.3-928/584 aru NAma jIvassa sAhAviyamasthi Na, sasArAvasthAe kammaparataMtaMmmi tassAbhAvA / Na ca sahAva viNA se jIvassa viNAso, lakkhaNaviNAse lakkhaviNAsassa nnaaiyttaado| Na zva NANa-dasaNe muccA jIvassa agurulahuatta lakkhaNaM, tassa AyAsAdIsu vi utrlNbhaa| kiM ca Na ettha jIvassa agurula huatta kammeNa kIraha, kiMtu jIvahi bhario jo poggalakkhaMdho, so jassa kammassa udaeNa jIvassa garuo haluvo vA tti jAvaDai tamaguruvala huaM / teNa Na ettha jIva visaya agurulahuvattassa gahaNa / = - prazna agurulaghu to jIvakA svAbhAvika guma hai (phira use yahA~ karma prakRtiyoM meM kyoM ginaayaa)| uttara- nahIM, kyoMki sasAra avasthAmeM karma paratatra jIvameM usa svAbhAvika agurulaghu guNakA abhAva hai / yadi aisA kahA jAye ki svabhAvakA vinAza mAnanepara jIvakA vinAza prApta hotA hai, kyoMki lakSaNa ke vinAza honepara lakSyakA vinAza hotA hai aisA nyAya hai, so bhI yahA~ bAta nahIM hai, arthAt agurulaghu nAmakarmake vinAza honepara bhI jIvakA vinAza nahIM hotA hai, kyoMki jJAna aura darzanako choDakara agurulaghukha jIvakA lakSaNa nahIM hai, caeNki vaha AkAza Adi anya dravyoMmeM bhI pAyA jAtA hai| dUsarI bAta yaha hai ki yahA~ jIvakA agurulaghutva karmake dvArA nahIM kiyA jAtA hai kintu jIvameM bharA huA jo pudgala skandha hai, vaha jisa karmake udayase jIva ke bhArI yA halakA nahIM hotA hai, vaha agurulaghu yahA~ vivakSita hai| ataeva yahA~para jIva viSaya agurulaghutvakA grahaNa nahIM karanA cAhie / 6. ajIva dravyoMmeM agurulaghu guNa kaise ghaTita hotA hai rA.vA./8/11,12/577/32 dharmAdInAmajIvAnAM kathamagurulaghutvamiti prazna- dharma ceta / anAdipariNAmikA gurulaghutva guNayogAt / adharmAdi jIvayoM meM agurulapupanA kaise ghaTita hotA hai uttaraanAdi pAriNAmika agurulaghurana gunake sambandha unameM usakI siddhi ho jAtI hai| 7. mukta jIvoMmeM agurulaghu guNa kaise ghaTita hotA hai rAvA /8/11,12/577/33 muktajIvAnA kathamiti cet anAdikarmanokamandhAnAM kRtamagurusatyam tadatyantavino tu svAbhAvikamAvirbhavati / - - prazna- mukta jIvomeM ( agurulaghu ) kaise ghaTita hotA hai, kyoMki vahA~ to nAmakarmakA abhAva hai ? uttara - anAdi karma normake bandhana se baddha jIvomeM karmodaya kRta agurulaghu guNa hotA hai| usake atyantAbhAva ho jAne para mukta jIvoM ke svAbhAvika agurulaghutva guNa prakaTa hotA hai / agRhIta ceTikA strI - de. agRhIta mithyAtva mithyAdarzana agni- jJA sA. 47 agni trikoNa rakta [agni trikoNa va lAla hotI hai| 3 // 1. agnike aMgArAdi bheda mUlA / 221 igAlajAlaaccI mummurasuddhAgaNI ya agaNI ya / te jANa tejIvA jANittA prihredbbaa| dhuA~ rahita agAra, jvAlA, dIpakakI lau, kaDAko Aga aura vajrAgni, bijalI Adise utpanna zuddha agni sAmAnya agni- ye tejaskAyika jIva hai. inako jAnakara inakI hiMsA kA dhyAna karanA cAhie (AcArAga nirmukti 166) (paM. sa.pra./2/73) (1/1.1.42/203/142) ( A./ /608/205) ( ta sA./2/64) / 2. gArhapatya Adi tIna agniyoMkA nirdeza va upayoga ma.pU. /40/82-30 yogya praNeyA syu karmArambhe jisame ratnatraya kalpAdagnIndramukuTavA. 182 // tIrtha 35 mahotsave pUjAga samAsAdya pi kuNDatraye praNetavyAstraya ete mahAgnaya / gArhapatyAhavanIyadakSiNAgniprasiddha // 84 // asminnaniye pUjana kuca dvimosama AhitAgniriti hevI niraveyA yasmAni // 83 // haviSyAke dhUpa dInobodhanasavidhau mahInA viniyoga sthAdamISa nityapujane // 86 // prayatnenAbhiraya svAdidamagna gRhe meya dAtavyamanyebhyaste'nye ye syurasaskRtA // 87 // na svato'gne' pavitrattra devatArUpameva kimbAI divyamUrtI jyAsa bandhAya pAthamo'nala tata pUjAGgatAmasya matvArcanti dvijottamA / nirvANakSetrajAtpUjAto na duSyati // 1 // vyavahAranayApekSA saspeza pUjyatA dvijai| jainairadhyavahAryo'ya nayo'dyatve'grajanmana // 10 // - kriyAoke prArabhameM uttama dvijoko ratnatrayakA saMkalpa kara agnikumAra devoMke indrake mukuTase utpanna huI tIna prakArakI agniyA~ prApta karanI cAhie // 82 // ye tIno hI agniyA~ tIrthakara, gaNadhara aura sAmAnya kevalI ke antima arthAt nirvANotsava meM pUjAkA aga hokara atyanta patrako prApta huI mAnI jAtI hai // 83 // gArhapatya, AhavanIya aura dakSiNAgni nAma se prasiddha ina tIno mahAgniyoko tIna kuNDo meM sthApita karanA cAhie // 84 // ina tIno prakArako agniyo meM mantrI ke dvArA pUjA karanevAlA puruSa dvijottama kahalAtA hai| aura jisake ghara isa prakArakI pUjA nitya hotI rahatI hai vaha AhitAgni va agnihotrI kahalAtA hai // 85 // nitya pUjana karate samaya ina tIno prakArakI agniyokA viniyoga naivedya pakAne meM, dhUpa nemeM aura dIpaka jalAne meM hotA hai arthAt gArhapatya agnise naivedya pakAyA jAtA hai AhavanIya agnimeM dhUpa seI jAtI hai aura dakSiNAgnidIpa jalAyA jAtA hai // 86 // gharameM bar3e prayatnase ina tIno agniyoMkI rakSA karanI cAhie aura jinakA koI saMskAra nahIM huA hai aise anya logoM ko kabhI nahI denI cAhie // 87 // agnimeM svayaM pavitratA nahIM hai aura na vaha devatA rUpa hI hai kintu anta devakI divya mUrtikI pUjAke sambandhase vaha agni pavitra ho jAtI hai // 88 // isalie hI dvijottama loga ise pUjAkA aMga mAnakara isakI pUjA karate hai ata nirvANa kSetrakI pUjA ke samAna agnikI pUjA karanemeM koI doSa nahIM hai // // brAhmaNoMko vyavahAra nayakI apekSA hI agnikI pUjyatA iSTa hai isalie jaina brAhmaNoMko bhI Aja yaha vyavahAra naya upayoga meM lAnA cAhie // 10 // (aura bhI dekho yajJa meM AI (bha jA./vi./8/1846) (51) agni * arhata pUjAse hI agni pavitra hai svayaM nahIM agni 2 / 3. krodhAdi tIna agniyoMkA nirdeza - ma pu/07/202-203 prayojana samudAko kAma erAgnayaH / teSu kSamAvirAgamAnnAhutibhirmane // 2023 svAraNA paramadvijA' / ityAtmayajJamiSTArthamaSTamImavanI yayu // 203 // - krodhAni kAmAgni aura uparAgni me tIna agniyoM batalAyI gayI hai| inameM kSamA, vairAgya aura anainakI AhutiyA~ denevAle jo RSi, yati, muni aura anagAra rUpI zreSTha dvija meM nivAsa karate haiM ve AtmayajJa kara iSTa artha kI denevAlI aSTama pRthivI mokSa- sthAnakI prApta hote hai / 4. paMcAgnikA artha paMcAcAra paMcamahAguru bhaktipaMcAcAra-paMcasiAhayA surimodituma gyaasNgyaa| jo pacAcAra rUpa paMcAgnike sAdhaka haiM ve AcArya parameSThI hameM utkRSTa mokSa lakSmI deveN| (vizeSa de pacAcAra) / jainendra siddhAnta koza 5. prANAyAma sambandhI agnimaNDala jJA./21/22,27/288 sphuliGgapiGgala bhImamUrdhva jvAlAzatA citam / trikoNaM svastikopetaM tamIja vahnimaNDalam // 22 // bAlArkasaMni Page #51 -------------------------------------------------------------------------- ________________ agnigati bhazyodhyaM styshcturhul| atyuSNo jvalanAbhikhyapavana kIrtito budhaiH // 27 // agnike sphuliMga samAna piMgala varNa bhIma raudra rUpa Urdhvagamana svarUpa saikaDoM jvAlAoM sahita trikoNAkAra svastika (sAthiye) sahita nija maNDita aisA vahnimaNDala hai // 22 // jo ugate hue sUrya ke samAna rakta varNa ho tathA U~cA palatA ho. Ayata (cakroM) sahita phiratA huA cale cAra aMgula bAhara Ave aura ati USNa ho aisA agnimaNDalakA pavana paNDitoMne kahA hai| 36 6. AgneyI dhAraNAkA lakSaNa jJA./20/10-11/382 so'sI micalAbhyAsAtkamalaM naabhimnnddle| smarasyatimanohAri 29.6 pratipatrasamAsInasvaramAlAvirAjitam / karNikAyA mahAmantra visphurantaM vicintayet 111 repha sAbindulAyitaM zunyamakSarassadinduSTa kottikaavyaahrimukh||92|| tasya rephAdvinirmAtI zanairdhUmaziyAM smareva sphuliGgasaMtati pazcAjjyAnAsa tadanantaram // 133 tena jyAlAkalApena vardhamAnena sNttm| dahatyavirataM dhIra puNDarIDa hRdisthitam // 11 // tadaSTakarmanirmANamaSTapatramadhomukham / dahatyeva mahAmantradhyAnoratha pracano'nala // 15 // tato vahi zarIrasya trikoNa bahnimaNDalam bhmarejjvAlAklApena vasanta mitrA mahimAkAnta paryante svastikA vAyupurobhUta nirdhUmAbha 1100 antardahati mantrAhi pura // 17 // puram / dhamadvagitivisphUrjajjvAlApracayabhAsuram // 18 // bhasmabhAvamasau nIrakhA zarIra tacca pngkjm| dAhyAbhAvAtsvaya zAnti yAti vahni dAne zanai // 16 // surazcAda (pArthivI dhAraNAke) yogI (pAnI) nizcala abhyAsa se apane nAbhimaNDala meM solaha U~ce-U~ce patroM ke eka manohara kamalakA dhyAna kare // 10 // tatpazcAt usa kamalakI karNikA meM mahAmantrakA ( jo Age kahA jAtA hai usakA ) cintavana kare aura usa kamala ke solaha patro para 'a A i I u U R R lR lR e ai o au aM aH ina 16 akSaroMkA dhyAna kare // 11 // repha se ruddha kahie AvRta aura klA tathA binduse cihnita aura zUnya kahie hakAra aisA asara sakhta kahie dedIpyamAna hote hue bindukI ghaTAkoTikI kAntise vyApta kiyA hai dizAkA mukha jisane aisA mahAmantra "haiM" usa kamalakI karNikAmeM sthApana kara, cintavana kareM ||12|| tatpazcAt usa mahAmantrake rephase manda manda nikalatI huI dhUma (e~) kI zikhAkA citavana kare tatpazcAt usame anupramAha rUpa nikalate hue sphuliMgoM kI paktikA cintana kare aura pazcAta usameM se nikalatI huI jvAlAkI lapaTokA vicArai // 13 // tatpazcAt yogI muni krama baDhate hue usa jvAlA samuhase apane hRdayastha kamalako nirantara jalAtA huA cintavana kare || 14 || vaha hRdayastha kamala adhomukha ATha patrakA hai| ina ATha patropara ATha karma sthita ho / aime nAbhistha kamalakI karNikAmeM sthita "he" mahAmantrake dhyAna se uThI huI prabala agni nirantara dahatI hai, isa prakAra cintana karai tatra aba karma jala jAte hai yaha cetanya pariNAmo kI sAmarthya hai // 15 // usa kamalake dagdha hue pazcAt zarIra ke bAhya trikoNa cintana kareM, so jvAlA ke samUha se jalate hue baDavAnalake samAna dhyAna kare // 16 // tathA agni bIjAkSara 'ra' se vyApta aura antameM sAthiyA cihnase cihnita ho ja mAmaNDalasera dhUma rahita kAcanako so prabhAvAlA cintavana kare ||17|| isa prakAra vaha dhagadhagAyamAna phailatI huI lapaToke samUhoM se daidIpyamAna bAharakA agnipura (agnimaNDala ) antaragakI mantrAgniko dagdha karatA ||18|| tatpazcAt yaha agnimaNDala usa nAbhistha kamala aura zarorakA bhasmIbhUta karake dAhAkA abhAva honese dhIre-dhIre apane Apa zAnta ho jAtA hai // 16 // (ta. anu 184) agni gati eka vidyA-de vidyA / agni jIva* agni jIva sambandhI, guNasthAna, joba samAsa, Adi 20 prarUpaNAe~ - de sat / mArgaNA sthAna * 'sava, saMkhyA, kSetra, sparzana, kAla, antara, bhAva va alpabahutva rUpa ATha prarUpaNA - de. vaha vaha nAma / * taijasa kAyikoM meM vai kriyaka yogakI sambhAvanA - de. vaikriyaka / * mArgaNA prakaraNa meM bhAva mArgaNAko iSTatA tathA vahA~ Ayake anusAra vyaya honekA niyama- de. mArgaNA / * anikAyikoM meM karmoMke bandha udaya sattva de vaha vaha nAma / * ajhimeM pudagala ke sarva guNokA astitpade pula 10 * agni jIbI karma- de. sAvadha 5 / * agnimeM kathacita sapanA - de. sthAvara 6 / * anike kAyikAdi cAra bheda - de, pRthivI / * taijasakAyika meM Atapa va udyotakA abhAva -- de. udaya 4 / ajJAna ** 'sUkSma anikAyika jIva sarvatra pAye jAte hai-de kSetra 4 / * madarase jasakAdika bhavanavAsI vimAno va ATho pRthiviyoMge * rahate hai, parantu indriya grAhya nahIM hai| de kAya 2 / 5 / agnijvAla- - vijayArdha kI uttara zreNIkA eka nagara-de, vidyAdhara / agnideva * bhUtakAlIna 11ve tIrthaMkara tIrthaMkara 5 * lokapAloke bheda rUpa agni / -de lokapAla / * analakAyika AkAzopapanna deva - de deva II / 1 / saukAntika * jAsa * agnijvAla nAmA graha de graha * agnikumAra bhavanavAsI deva - de bhavana 1 / * aniruddhanAmA asurakumAra deva - de. asura / * -- bhautika agni devatA rUpa nahIM hai / - de agni 2 / agniprabhadeva (31/72 ) isa jyotiSa devaneza kulabhUSaNa muniyoMpara ghora upasarga kiyaa| jo vanavAsI rAma va lakSmaNa ke Anepara zAnta huA / agnibhUti - /43/ 100.136- 146) magadhadeza zAligrAma nivAsI somadeva brAhmaNakA putra thaa| muniyoM se pUrvabhavakA zravaNa kara lajjA eva dveSapUrvaka muni hatyAkA udyama karanepara yakSa-dvArA kIla diyA gyaa| sunI damAse chUTane para ana grahaNa kara an saudharma svarga meM deva huaa| agnimitra - 1 ( ma pu / 74 /76) eka brAhmaNa putra thA / yaha vardhamAna jainendra siddhAnta koza bhagavAnkA dUravartI pUrvakA bhava hai --de vardhamAna / 2 magadha dezako rAjavaMzAvalI anusAra yaha eka zaka jAtikA saradAra thA jisane maurya kAla meM hI magadha dezake kisI eka bhAgapara apanA adhikAra jamA rakhA thaa| isakA apara nAma bhAnu bhI thaa| yaha vasumitra ke samakAlIna thA / samaya- vI ni 285-345 I pU. 242-182 / de - itihAsa 3 / agnisaha (ma/04/04) eka mahAna putra thaa| yaha vardhamAna bhagavAnkA dUravartI pUrvabhava hai- vardhamAna ajJAta 16/6/222 mAramAdAdvAvapravRttirAta = mada yA pramAdake kAraNa binA jAne pravRtti karanA ajJAta bhAva hai| (rA.vA./6/6/4/292/4) / ajJAtasiddha eka hekhAbhAsa - de, abhiddha / ajJAna - jainAgamaneM ajJAna zabdakA prayoga do arthoM meM hotA hai-eka to jJAnakA abhAva yAmIke arthane aura dUsarA mithyAjJAnake arthameM / pahale vAle ko audayika ajJAna aura dUsarevAleko kSAyopazamika Page #52 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ajJAna ajJAna ajJAna kahate hai| mokSamArgako pramukhatA honeke kAraNa AgamameM ajJAna zabdase prAya' mithyAjJAna kahanA ho iSTa hotA hai| 1. audayika ajJAnakA lakSaNa sa si/2/6/156 jJAnAvaraNakarmaNa radayArapadAthAnavabodhau bhavati tada jJAnamauda yikam / padArthoke nahI jAnaneko ajJAna kahate hai cUki vaha jJAnAvaraNa karmake udayase hotA hai isalie audayika hai| rA vA /2/6/5/106/81 pagha, u./1022 asti yatpunarajJAnanAdaudayika smRtam / tadasti zunyatArUpa yathA nizcetana vapuH // 1022 = aura jo yathArtha meM odayika ajJAna hai vaha mRta dehekI taraha zUbhya rUpa hai| 2.kSayopazamika ajJAnakA lakSaNa 1 mithyAjJAnakI apekSA rA.vA/8/9/11/604/8 mithyAdarzanodayApAditakAlaSyamajJAnaM trividham |-mithyaadrshnke udayase utpanna honevAlA ajJAna tIna prakAra kA hai / (dra saM./TI/5/15) (ta. sA./1/35) / dha 1/1.1.1353/7 mithyAtvasamavetajJAnasyaiva jJAnakAryAkaraNAdajJAnavyapadezAta / mithyAtvasahita jJAnako hI jJAnakA kArya mahIM karanese ajJAna kahA hai| (dh1/1,7,4/224/3)| sa sA | A| 247 so'jJAnatvAnmithyAdRSTi / - (parake katakha rUpa adhyavasAyake kAraNa) ajJAnI honese mithyAdRSTi hai| sa sA /tA vR/88/144 zuddhAramAditattvabhAvaviSaye viparItaparicchitti vikArapariNAmo jiivsyaajnyaanm| - zuddhAtmAdi bhAva tattvoke viSayameM viparIta grahaNa rUpa vikArI pariNAmoMko jIvakA ajJAna kahate hai| vadha / u./1021 triSu jJAneSu caiteSu yarasyAdajJAnamarthatA / kSAyopa zamikaM tatsyAnna syAdaudayika kcit| ina tIna jJAnome jo bAstabameM ajJAna hai arthAta jJAna meM vizeSatA hote hue bhI yadi vaha samyagdarzana sahita nahIM to use vAstava meM ajJAna kahate hai| vaha ajJAna kSAyopazamika bhAva hai| kahIM bhI audayika nahIM kahA jA sktaa| sa.sA/pa. jayacanda/165 mithyAtva sahita jJAna hI ajJAna kahalAtA hai|| sa. sA/pa jycnd/74,177)| 2 dUSita jJAnakI apekSA dha.1/1,1,120/364/6 yathAyathamapratibhAsitArtha prtyyaanuvidvaavgmoddjnyaanm| -nyUnatA Adi doSoMse yukta yathAsthita apratibhAsita hue padArtha ke nimittase utpa hue tatsambandhI bodhako ajJAna sAdhana ho sakatA hai, dharmakA nhiiN| ( inakI yaha mAnyatA hI ajJAna hai|) dha.8/3,6/20/4 vicArijjamANe jIvAjIvAdiSayasthA Na saMti NicANiJca viyappe hiM, tado savvamaNNANameva / NANaM sthiti ahiNiveso aNNANamicchatta / -nityAnitya vikalpose vicAra karanepara jIvAjIvAdi padArtha nahIM hai, ataeva saba ajJAna hI hai, jJAna nahIM hai, aise abhinivezako ajJAna mithyAtva kahate hai| ta.sA./2/7/278 hitAhitavivekasya yatrAtyantamadarzanam / yathA pazubadhI dhrmstNdjnyaanikmucyte| -jisa matameM hita aura ahitakA bilakula ho vivecana nahIM hai| paYvadha dharma hai' isa prakAra ahitameM pravRtti karAne kA upadeza hai vaha ajJAnika mithyAtva hai| noTa-aura bhI dekho Age ajnyaanvaad|| 3. mati Adi jJAnoMko ajJAna kaise kahate haiM dha 7/2,1,486-88/7 kadhaM madiaNNANissa khaovasamiyA lii| madiaNNANAvaraNassa dezaghAdiphahayANamudaeNa mdiannnnaannittublbhaado| jadi desaghAdiphahasANamudaeNa aNNANittaM hodi to tassa odaiyattaM psjjye| Na sbghaadiphhyaannmudyaabhaavaa| kathaM puNa khaovasamiyatta / AvaraNe mate vi AvaraNijjAsa pANassa egadeso jamhi udae ubalabhade tassa bhAvassa gvaobasamavaSaesAdo khaovasamiyattamaNNANassa Na virujjhde| adhavA mANassa viNAso khao NAma, tassa ubasamo emadesakkhao, tassa khovasamasaNNA / ' .. sapahi doNhaM (savvadhAdiphaddayANamudayakha eNa tesiM ceva saMtovasameNa) paDisehaM kAdUNa desaghAdiphayANamudayaNeva khovasamiya bhAvo hodi tti paruveMtassa svayaNaviroho kiNNa jaay| Na, jadi satradhAdiphacayANamudayaka eNa sajuttadesaghAdiphabayANamudaeNeva khovamiya bhAvo icchijjadi to phAsidiya-kAyajogo-madi-sudaNANANaM khovasamio bhAvora pAvane phAsidiyAvaraNa vIriyaMtarAzyamadi-mudaNANAvaraNANa samvadhAdiphayANa savvakAlamudayAbhAvA / Na ca sababayaNaviroho vi, hadiyajogamagaNAma aNNe simAhariyANaM sakkhANakamajANAvaNa TheM tattha tdhaapruuvnnaado| ja do NiyameNa uppajjadi taM tassa kajjamiyara ca kAraNa ! Na ca desaghAdiphakSyANamudao ca sambaghAdiphaddayANamudayakravao NiyameNa appappaNo NANajaNao, khoNa kasAyacarimasamara ohimaNapajjavaNANAvaraNasamyaghAdiphaddayANa kha eNa smuppjjmaannohimnnpjjvnnaannaannmublbhaabhaavaado| -prazna-mati ajJAno jovake kSayopazama la bdhi kaise mAnI jA sakatI hai| uttara -kyoMki, usa jokke matyajJAnAvaraNa karmake dezaghAtI spardhakoke udayase ajJAnitva pAyA jAtA hai| prazna-yadi dezaghAtI spardha koke udayase ajJAnitva hotA hai to ajJAnitvako audayika bhAva mAnanekA prasaga AtA hai / uttara-nahI AtA, kyoMki vahA~ sarvaghAtI spardha koMke udayakA abhAva hai / prazna-to phira ajJAnisva meM kSAyopazamikatva kyA hai| uttara-AvaraNa ke hote hue bhI AvaraNIya jJAna kA eka deza jahaoNpara udaya meM pAyA jAtA hai usI bhAvako kSAyopazamika nAma diyA jAtA hai / isame ajJAnako kSAyopazamika bhAva mAnane meM koI virodha nahIM aataa| athavA jJAnake vinAzakA nAma kSaya hai usa kSayakA upazama huA ekadeza kssy| isa prakAra jJAnake eka dezIya kSayakI kSayopazama sajJA mAnI jA sakatI hai...| prazna-yahA~ (mati ajJAna AdikomeM ) sarvaghAto spardhako ke udaya, kSaya aura unake sattvopazama ina donokA pratiSedha karake kevala dezapAtI spardhakoM ke udayase kSAyopamika bhAva hotA hai aisA prarUpaNa karanevAleke svavacana-virodha doSa kyoM nahIM hotA! uttara-nahIM hotA, kyoMki yadi saMbaMghAtI spardhakoke udayakSayase saMyukta dezaghAtI spardha koMke udayase hI kSAmopazamika bhAva mAnanA iSTa hai to sparzanendriya, kAyayoga aura matijJAna tathA zrutajJAna inake kSAyopazamika bhAva prApta nahIM hogaa| kyoki sparzendriyAvaraNa, kahate hai| na. bR./306 samyavimohavimbhamajutta ja ta khu hoi aNNANaM / ahvA kusacchAjheyaM pAvapaH havaditaM jANaM // 306 // - sazaya, vimoha, vibhramase yukta jJAna ajJAna kahalAtA hai athavA kuzAstrokA adhyayana pApakA kAraNa honese vaha bhI ajJAna kahalAtA hai| (dha. 1/1,1,4/143/3 ) / 3 ajJAna mithyAtvakI apekSA sa. si./8/2/35 hitAhitaparIkSAviraho'jJAnikatvam / - hitAhita kI parIkSAse rahita honA ajJAnika mithyAdarzana hai| (rA vA 8/ 1/28/564/22) / ga. vA/8/1/12/162/13 atra codyate-bAdarAyaNavasujaiminiprabhRtInAM zrutivihitakriyAnuSThAyino kathamajJAnikatvamiti / ucyate-prANivadhadharmasAdhanAbhiprAyAt / na hi prANivadha pApahetudharmasAdhanasvamApattu mhti| -prazna-bAdarAyaNa, vasu, jaiminI Adi to beda vihita kriyAoM kA anuSThAna karate hai, ve ajJAnI kaise ho sakate hai / uttara--- inane prANI vadhako dharma mAnA hai (parantu) prANI vadha to pApakA hI jainendra siddhAnta koza Page #53 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ajJAna nigrahasthAna 38 agra voryAntarAya aura matijJAna tathA zrutajJAna inake AvaraNoM ke sarvaghAtI spardhakoke udayakA saba kAlameM abhAva hai| prazna-[phira AgamameM "sarvaghAto spardhakokA udayAbhAvI kSaya, unhIkA sadavasthA rUpa upazama va dezaghAtIkA udaya' aisA kSayopazamakA lakSaNa kyoM kiyA gyaa|] uttara-anya AcAryoM ke vyAkhyAna kramakA jJAna karAneke lie vahA~ paisA prarUpaNa kiyA gayA hai| isalie svavacanavirodhamahI aataa| jo jisase niyamata utpanna hotA hai vaha usakA kArya hotA hai aura vaha dUsarA usako utpanna karanevAlA usakA kAraNa hotA hai| kintu dezapAtI spardhakoke udayake samAna sarvaghAto spardhako ke udaya-kSaya niyamase apaneapane jJAnake utpAdaka nahI hAte kyoki,kSINakaSAyake antima samayameM abadhi aura mana paryaya jJAnAvaraNoke sarvaghAtI spardhakoke kSayase avadhijJAna aura mana payaMya jJAna utpanna hote hue nahI pAye jaate| de. jJAna IIII mithyAtvake kAraNa hI use mithyAjJAna kahA jAtA hai| vAstavameM jJAna mithyA nahI hotaa| 4. ajJAna nAmaka aticArakA lakSaNa bha. A./mU. A/613/813 ajJAnA AcaraNadarzanAttathAcaraNaM, ajJAninA upanItasya udgamAdidoSaduSTasya upakaraNAde sevanaM vA // 13 // -ajJa jovokA AcaraNa dakhakara svaya bhI basA AcaraNa karanA, usameM kyA doSa hai isakA jJAna na honA athavA ajJAnIke lAye, udgamAdi doSoMse sahita aise upakaraNAdiko kA sevana karanA aise ajJAnase aticAra utpanna hote hai| 5. anya sambandhita viSaya * ajJAna sambandhI zakA samAdhAna-de jJAna III/3 / * sAsAdana guNasthAname ajJAnake sadbhAva sambandhI zakA de. sAsAdana 3 / * mizra guNasthAname ajJAnake abhAva sambandho zakA de mizra 2 / * jJAna va ajJAna (matyajJAna) me antara-de, jJAna III/2/81 * ajJAna kSAyopazamika kaise hai - de. matijJAna 2/4 / ajJAna nigrahasthAna-na sU /5/2/17/316 avijJAta caajnyaanm|| -vAdoke - kathanakA pariSadga-dvArA vijJAna kiye jA cukanepara yadi prativAdIko vijJAna nahI huA hai to prativAdIkA 'ajJAna' isa nAmakA nigrahasthAna hAgA / (zlo. vA 4/nyA. 241/413/13) / ajJAna pariSaha-sa si./6/6/427 ajJo'ya na vetti pazusama ityevamAdyadhikSepavacana sahamAnasya paramaduzcaratapo'nuSThAyino nityamapramattacetaso meDadyApi jJAnAtizayo notpadyata iti anabhisadadhata jJAnapariSahajayA'vagantavya / -"yaha sarva hai| kaI nahIM jAnatA, pazuke samAna hai" ityAdi tiraskArake vacanoko maiM sahana karatA hU~. maine parama duzcara-tapakA anuSThAna kiyA hai, merA citta nirantara apramatta rahatA hai, to bhI mere abhI taka bhI jJAnakA atizaya nahIM utpanna huA hai, isa prakAra vicAra nahIM karanevAleke ajJAna pariSahajaya jAnanA cAhie (rA. vA/8/8/27,612/13), (cA. saa-/122/1)| * prajJA va ajJAna pariSahame bhedAbheda---de. prajJA prisshe| ajJAnavAda 1. ajJAnavAdakA itihAsa da.sA. 20 sirivIraNAhatitthe bahussudo pAsasadhagaNisIso / makaDi pUraNasAha aNNANaM bhAsra loe / 20 / -mahAvIra bhagavAna ke tIrtha meM pArzvanAtha tIrthakarake saghake kisI gaNIkA ziSya maskarI pUrana nAma- kA sAdhu thaa| usane lokameM ajJAna mithyAtvakA upadeza diyaa| (go. jI/jI pr/16)| 2. ajJAnavAdakA svarUpa sa. si./paM jagarUpa sahAya/8/9/15 kI TippaNI- "kutsitajJAnamajJAnaM tadyaSAmasti te ajJAnikA / te ca vAdimazca iti ajJAnikavAdina / te ca ajJAnameva zreya' asaccintyakRtakarmabandhavai phalyAva, tathA na jJAna kasyApi kacidapi vastunyasti pramANamasarNa vstuvissytvaadityaadybhyupgntvyH| -kutsita yA khoTe jJAnako ajJAna kahate hai / vaha jinameM pAyA jAye so ajJAnika hai| una ajJAniyoMkA jo vAda yA mata so ajJAnavAda hai| use mAnanevAle ajJAnavAdI hai / unakI mAnyatA aisI hai ki ajJAna hI preya hai, kyoki asata kI cintA karake kiyA gayA karmokA bandha viphala hai, tathA kisIko bhI, kabhI bhI, kisI bhI vastu meM jJAna nahI hotA, kyoMki pramANake dvArA asampUrNa hI vastuko viSaya karanemeM AtA hai / isa prakAra jAnanA caahie| (sthAnAga sUtra/abhayadeva TI/4/4/345) (sUtrakRtAga/zolAka TI/1/12) (nandisUtra/haribhadra TIkA sU. 46) (SaDdarzanasamuccaya/bRhadvRtti/zlo 1) / go.ka./.886-887/1066 ko jANai Nava bhAve sattamasattaM dayaM ava camidi / avayaNajudasattataya idi bhagA hoti tesaTThI // 886 // - ko jANai sattacaU bhAva suddhaM khu donniptibhvaa| cattAri hoti evaM aNNANINaM tu sattaTThI / / 887 // -jIvAdika navapadArtha ni virSe eka ekako saptabhaga apekSA jaannaa| jIva asti aisA kauna jAne hai| jova nAsti aisA kauna jAnai hai / jova asti nAsti aisA kauna jAne hai| jIva avaktavya aisA kauna jAne hai| jIva asti avaktavya aisA kauna jAne hai / jova nAsti avaktavya aisA kauna jAne hai| jIva asti nAsti avaktavya aisA kauna jAne hai| aise ho jIvakI jAyA ajobAdika kahai taresaThi bheda ho hai|886|| prathama zuddha padArtha aisA likhie tAkai upari asti Adi cyAri likhie / ina doU paMktinikari upaje cyAri bhaMga ho hai| zuddha padArtha asti aisA kauna jAnai hai| zuddha padArtha nAsti aisA kauna jAnai hai| zuddha padArtha asti nAsti aisA kauna jAna hai / zuddha padArtha avaktavya aisA kauna jAna hai| aise cyAri to e ara pUrvokta taresaThi mili kari ajJAnavAda saDasaThi ho hai / bhAvArtha-ajJAnavAda vAle vastukA na jAnanA hI mAna hai| (bhA pA./ jayacanda/137 / / bhA pA /mU. va TI/135 "sattaTThI aNNANI * // 135 // saptaSaSTi- jJAnena mokSa manvAnA maskarapUraNamatAnusAriNA bhvti| - saDasaTha prakArake ajJAna-dvArA mokSa mAnanevAle maskarapUraNa matAnusArIko ajJAna mithyAtva hotA hai / (vi. de.-maskarI pUrana ) 3. ajJAnavAdake 67 bheda dha 1/1.1,2/108/2 zAkalya-valkala-kuthumi-sAtyamuni-nArAyaNa-kaNvamAdhyadina-moda-pampalAda-bAdarAyaNa-sveSTakRdai tikAyana-vasu-je minyAdonAmajJAnikadRSTImA saptaSaSTi |-dRssttivaad agameM-zAkalya, vasala, kuthumi, sAtyamuni, nArAyaNa, kaNva, mAdhyadina, moda, paippalAda, bAdarAyaNa, sveSTakRta, aitikAyana, vasu aura jaimini Adi ajJAnavAdiyoke saDasaTha mato kA varNana aura nirAkaraNa kiyA gayA hai| (dha. 114,1,45/203/5) (rA. vA./1/20/12/74/5) (rA vA./ 8/1/11/162/7) (go. jo /jI.pra./360/780/13) / go. ka /mU / 886-887/1066 nava padArtha saptabhaga-63+ (zuddhapadArtha)x (Asti, nAsti, asti-nAsti, avyakta -4 milikari ajJAnavAda saDasaTha ho hai / (mUlake lie de. zIrSaka sa. 2) ajJAnI-de mithyAdRSTi / agra 1 vibhinna arthoM meMdha. 13/5,5,50/288/6 cAritrAcchu ta pradhAnamiti agryam / katha tataH jainendra siddhAnta koze Page #54 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aMgranirvRttikriyA acelakatva zrutasya prdhaantaa| zrutajJAnamantareNa cAritrAnutpatteH athavA, azya mokSaH tatsAhacaryAcchra tamapyAmam / -cAritrase zrutakI pradhAnatA hai isalie usakI agra saMjJA hai| prazna-cAritrase zrutakI pradhAnatA kisa kAraNase hai ? uttara-kyoMki zrutajJAnake binA cAritrakI utpatti nahIM hoto, isalie cAritrako apekSA zrutakI pradhAnatA hai| athavA agya zabdakA artha mokSa hai, isake sAhacaryase zruta bhI adhya kahalAtA hai| gha.14/5,6,323/367/4 jahaNNaNivattie carimaNisao aggaM NAma / -jaghanya nirvRttike antima niSeka kI agra saMjJA hai| sa si./6/27/444 agra mukham / = agra hai so mukha hai| (arthAta agrakA mukha, sahArA, avala bana, Azraya, pradhAna vA sammukha artha hai|) 2. AtmAke arthameM rA. vA /8/27,3/625/23 aDagyate tadaGgamiti tasminniti vAnaM mukham // 3 // rA,vA/1/27,7/625/32 arthaparyAyavAcI vA aprazanda // 7 // athavA aDgyate ityagra artha ityarthaH / rA. vA./6/27,21/627/3 aGgatItyagramAtmeti vA // 21 // jisake dvArA jAnA jAtA hai yA jisameM jAnA jAtA hai aisA agra mukha hai / 3 / aba zabda arthakA paryAyavAcI hai, jisake dvArA gamana kiyA jAye yA jAnA jAye so agra yA artha hai aisA artha samajhanA 11 jo gamana karatA hai yA jAnatA hai so agra AtmA hai / 21 / ta, anu /62 athavAGgati jAnAtItyagramAtmA niruktitH| tattveSu cAnagaNyatvAdasAvagramiti smRna / 62 -jo gamana karatA hai yA jAnatA hai so ana AtmA hai aisI nirukti hai yA tattvoM meM agraNI honeke kAraNa yaha aAtmA agra hai aisA jAnA jAtA hai| agranirvRtti kriyA-de. saskAra 2 / agravayA-(ma pra/pra 50/pa. pannAlAla ) vartamAna nagara aagraa| agrasthiti--de. sthiti 1 / agrahaNa vargaNA-de. vargaNA 1 / agrAyaNI-dha. 1/2,1,2/115/1 aggeNiyaM NAma puvva * aMgANagaM vaNe - aba arthAta dvAdazAMgoM meM pradhAnabhUta vastuke ayana arthAta jJAnako agrAyaNa kahate hai, aura usakA kathana karanA jisakA prayojana ho use agrAyaNI pUrva kahate hai| dha.6/1,1,2/123/6 aMgANamaggapada baNNedi tti aggeNiya guNaNAma / -agoM ke agra arthAt pradhAnabhUta padArthoM kA varNana karanevAlA honeke kAraNa 'agrAyaNIya yaha gauNa nAma hai| dha.1/4,1.45/226/7 agAnAmagrameti gacchati pratipAdayatIti goNNaNAmamaggeNiya / - agoM ke agra arthAta pradhAna padArtha ko vaha prApta hotA hai arthAt pratipAdana karatA hai ata agrAyaNIya yaha gauNa nAma hai| * zrutajJAnakA dvitoya pUrva-de. zrutajJAna III/1 // agrAhya vargaNA-de. vargaNA 1 // agha-eka graha -de. graha / adhana dhArA-de, gaNitaII/1/2 / aghana mAtRka dhArA-de. gnnit/5/2| aghAtI prakRtiyA~-de, anubhAga 3 / acakSudarzana-de. darzana 5 / acakSudarzanAvaraNa-de, darzanAvaraNa / acala-1. jIvake acala pradeza ( de. jIva 4) 2. dvitIya baladeva / aparanAma acalastoka ( de. acalastoka), 3. SaSTha rudra / aparanAma bala (de. zalAkA puruSa 7) / 4. bharata kSetrakA eka grAma ( de. manuSya 4) / 5. pazcima dhAtakI khaNDakA meru (de. loka 4/2) / acalapra-kAlakA pramANa vishess| aparanAma acalArama cacikA (de0 gaNita 1/4) acalamAtrA-(ja. pa./pra. 105) Invariant mass. acalastoka-(ma. pu./58/zloka ) pUrva bhava naM. 3 meM bharata kSetra mahApura nagarakA rAjA vAyuratha / 80 / , pUrva bhava naM.2 meM prANatendra 182) vartamAna bhava-yaha dvitIya baladeva haiN| apara nAma acala -de, zalAkA puruSa 3 / acalAtma-kAlakA pramANa vizeSa-de. gaNita 1/4 / acalAvalI-kAlakA pramANa vizeSa-de Avali / acitta-bhakSya padArthoMkA sacittAcitta vicAra-de, sacitta / acitta guNayoga-de yoga / / acitta yoni-sa si 2/12/188 teSAM hi yonirupapAdadeza pudglpcyo'cittH| - unake upapAda dezake pudgala pracayarUpa yoni acitta hai| (raa.vaa./2/12/18/43/1)| acetana-A. 1/19 acetanasya bhAvo'cetanatvamacaitanyamananu__ bhavanam / jisa guNa ke nimittase dravya jAnA jAye, para jAna na sake vaha acetanatva guNa hai| arthAta javAdi padArthoMko svayaM na jAna sake so acetanatva hai| acelakatva-bha A /mU /1126 1124/1130 desamAsiyamuttaM Ace. lakkati taM khu Thidikappe luttottha Adisaho jaha tAlapala namuttammi 1123 / Naya hodi saMjado bamittacAgeNa sessNgehi| tahmA Acelakka cAo sanvesi hoi saMgANaM / 11241 = cela zabda parigrahakA upalakSaNa hai ata cela zabdakA artha vasra hI na samajhakara usake sAtha anya parigrahoMkA bhI grahaNa karanA caahie| isake lie AcAryane tAlapalambakA udAharaNa diyA hai| tAlapalamba isa sAmAsika zabdameM jo tAla zabda hai usakA artha tAr3akA vRkSa itanA hI nahIM apitu banaspatiyoMkA upalakSaNa rUpa samajhakara usase sampUrNa vanaspatiyoMkA grahaNa karate hai / 1123 / vastra mAtrekA tyAga karanepara bho yadi anya parigrahoM se manuSya yukta hai to isako saMyata muni nahIM kahanA caahie| ata vanake sAtha sampUrNa parigraha tyAga jisane kiyA hai vahI acelaka mAnA jAtA hai / (m A 30) / ___ * pA~ca prakArake vastra vastra 1. nAgya pariSahakA lakSaNasa.si./E/E/422 jAtarUpavaniSva laGkajAtarUpadhAraNamazakyaprArthanIyaM yAcanArakSaNahiMsanAdidoSavinimukta niSparigrahatvAnirvANaprApti pratyeka sAdhanamananyabAdhanaM nAgnyaM vibhrato manovikriyAviplutibirahAva khIrUpANyatyantAzucikuNa rUpeNa bhanayato rAtrindivaM brahmacaryamakhaNDamAtiSThamAnatyAcelavatadhAraNamanavadyamavagantavyam / -mAlakake svarUpake samAna jo niSkla ka jAtarUpako dhAraNa karane rUpa hai, jisakA yAcanA karanese prApta honA azakya hai, jo yAcanA, rakSA karanA aura hisA Adi doSo se rahita hai, jo niSparigraha rUpa honeme nirvANa prAptikA ananya sAdhana hai, jo anya bAdhAkara nahIM hai. aise nAgyako jo dhAraNa karatA hai, jo manake vikriyA rUpa upadravase rahita honeke kAraNa striyoM ke rUpako atyanta apavitra badabUdAra anubhava karatA hai, jo rAta-dina akhaNDa brahmacaryako dhAraNa karatA hai, jainendra siddhAnta koza Page #55 -------------------------------------------------------------------------- ________________ acelakatva acelakatva rahatA hai| jitane tIrthakara ho cuke aura honevAle haiM ve saba vastrarahita hokara hI tapa karate haiM / jinapratimAe~ aura tIrtha karoM ke anuyAyI gaNadhara bhI nirvastra hI haiN| unake sarva ziSya bhI vastra rahita hI hote haiM |...ngntaameN apanA bala aura vIrya pragaTa karanA vaha guNa hai|... nagnatAmeM doSa to hai hI nahIM parantu guNamAtra aparimita haiN| * kadAcita strIko nagna rakhanekI AjJA de. liMga 1/4 / usake nirdoSa acelavata hotA hai / (rA. vA./8/8/10/06/26) (cA. sA./111/5 / * dravyaliMgakI pradhAnatA va bhAvaliMgake sAtha samanvaya de. liMga 4 / * savastra muktikA niSedha-de. veda 7 / 2. acelakatvake kAraNa va prayojana bha. A./vi./4214610-619/4 acelo yatistyAgAravye dharma pravRttI bhvti| AkiMcanyAkhye api dharme samudyato, bhavati...asatyArambhe kuto'sayamaH / na nimittamastyanRtAbhidhAnasya / 'lAdhavaM ca acelasya bhavati / adattaviratirapi sapUrNA bhavati / .. rAgAdike tyakte bhAvavizuddhimayaM brahmacaryamapi vizuddhatamaM bhavati |...cottmaakssmaa vyavatiSThate |...maardvmpi tatra sannihitaM |...aarjvtaa bhavati... soDhAzcopasargAH nishceltaambhyupgcchtaa| tapo'pi ghoramanuSThita bhavati / evamacelavopadezena dazavidhadharmAkhyAnaM kRtaM bhavati saMkSepeNa / anyathA prakamyate aceltaaprshNsaa| saMyamazuddhireko guNa |...indriyvijyo dvitIyaH |...kssaayaabhaavshc gunno'celtaayaaH| dhyAnasvAdhyAyayoravighnatA ca |...grnthtyaagshc guNaH |...shriir Adarastyakta.... svavazatA ca guNaH / cetovizuddhiprakaTanaM ca gunno'celtaayo...| nirbhayatA ca guNaH...1 apratilekhanatA ca guNaH / caturdazavidhaM upadhi, gRhNatA bahupratilekhanatA na tathAcelasya / parikarmavajanaM ca guNaH / ... rabjanaM ityAdi kamaneka parikarma scelsy| svasya vastraprAvaraNAdeH svayaM prakSAlana sIvanaM vA kutsitaM karma, vibhUSA, mUrchA ca / lAghavaM guNaH / acelo'lpopadhiH sthAnAsanagamanAdikAma kriyAsu vAyukdapratibaddho laghurbhavati netaraH / tIrthakarAcaritatvaM ca guNaH jinAH sarva evAcelAbhUtA bhaviSyantazca / 'pratimAstIthaMkaramArgAnuyAyinazca gaNadharA iti te'pyacelAstacchiSyAzca tathai beti siddhamacela tvam / ... atigUDhabalavIryatA ca guNaH / itthaM cele doSA acelatAyA apari. mitA guNA iti / - vastra rahita yati sarva parigrahakA tyAga honese tyAga nAmaka dharmameM pravRtta hotA hai| Akicanya dharma meM pravRtta hotA hai| ArambhakA abhAva honese asaMyama bhI naSTa ho cukA hai| asatya bhASaNa kA kAraNa hI naSTa ho gayA hai| Acelakyase lAghavaguNa prApta hotA hai / acaurya mahAbatako pUrNAvasthA prApta hotI hai|...raagaadikkaa tyAga honese pariNAmoM meM nirmalatA AtI hai, jisase brahmacaryakA nirdoSa rakSaNa hotA hai|.. aura uttamakSamA guNa pragaTa hotA hai |...maardv guNa prApta hotA hai / Arjava guNakI labdhi hotI hai| 'upasarga va pariSaha sahana karane kI sAmarthya AtmAmeM pragaTa hotI hai|...ghor tapakA pAlana bhI hotA hai| acelatA kI prazaMsA aba dUsare prakArase AcArya kahate haiM --saMyama zuddhi hotI hai...indiyavijaya nAmaka guNa pragaTa hotA hai|...lobhaadik kaSAyoMkA abhAva hotA hai |...dhyaan svAdhyAya nirvighna hote hai|...prigrhtyaag nAmakA guNa pragaTa hotA hai| isase dhAramA nirmala hotA hai / 'zarIrapara anAdara karanA yaha guNa hai / ... svavazatA guNa pragaTa hotA hai / "mana kI vizuddhi pragaTa hAto hai|... nirbhayatA guNa pragaTa hotA hai| aprAtilekhanA nAmaka guNa bhI niSparigrahatAte prApta hotA hai / caudaha prakArakI upAdhiyoM ko grahaNa karanevAle zvetAmmara muniyoM ko bahuta saMzodhana karanA par3atA hai, parantu digambara muniyoM ko usakI AvazyakatA nhiiN| parikamabakhana nAmakA guNa hai|..rNgaanaa ityAdika kArya vana sahita munikA karane par3ate haiN|... svataH ke pAsa vakha prAvaraNAdika ho to usako dhonA par3egA, phaTanepara sonA par3egA, aise kutsita kArya karane par3eMge tathA vaskha samopa honese apaneko alaMkRta karanekI icchA hotI hai| aura isameM moha utpanna hotA hai| acelatAmeM lAghaba nAmaka guNa hai| nivastra muni khar3e rahanA, baiThanA, gamana karanA ityAdika kAryome vAyu ke samAna apratimana rahate haiN| tIrtha karAcArata nAmakA guNa bhI acelatAmeM 3. kadAcita paristhitivaza vastra grahaNakI AjJA bha, A./vi./421/11/18 athaivaM manyase pUrvAgameSu vastrapAtrAdigrahaNamupadiSTam / tathA hyAcArapraNidhau bhaNitam- "pratili khetpAtrakambalaMdhavamiti / asatsu pAtrAdipu kathaM pratilekhanA dhrava kriyate |"..'vstrpaatre yadi na grAhye kathametAni sUtrANi niiynte| niSedhe'pyukta-"kasiNAI vattha kaMbalAiM jo bhikranu paDiggahidi pajjadi mAsiga lahugaM" iti / evaM sutranirdiSTe cele acelatA kathaM ityatrocyate-AryikANAmAgame anujJAtaM vaskha' kaarnnaapekssyaa| bhikSUNAM hrImAnayogyazarIrAvayavI duzcarmAbhilambamAnabIjo vA parISahasahane vA akSamaH sa gRhNAti / ... himasamaye zItabAdhAsahaH parigRhya celaM tasminniSkrAnte grISme samAyAte pratiSThApayediti / kAraNApekSyaM grahaNamAkhyAtam / parijIrNavizeSopAdAnAdRDhAnAmaparityAga iti cet acelatAvacanena virodhH| prakSAlanAdikasaMskAravirahAtparijIrNatA vastrasya kathitA '...acelatA nAma parigrahatyAgaH pAtraM ca parigraha iti tasyApi tyAgaH siddha eveti| tasmAtkAraNApekSaM vstrpaatrgrhnnm| yadupakaraNaM gRhyate kAraNamapekSya tasya grahaNavidhiH gRhItasya ca pariharaNamavazyaM vaktavyameva / tasmAdvastraM pAtraM cArthAdhikArApekSya sUtreSu bahuSu yaduktaM tatkAraNamapekSya nirdiSTamiti grAhyam / = prazna- pUrvAgamoM meM vasa pAtrAdikake grahaNa karanekA vidhAna milatA hai| AcArapraNidhi nAmaka granthameM likhA hai-"pAtra aura kambalako avazya zodhanA caahie| arthAta unakA pratilekhana Avazyaka hai"| yadi vastra pAtrAdikakA vidhAna na hotA to pratilekhanA nizcayase karanekA vidhAna kyoM likhA hotA! ( AcAroga Adi sUtroM meM bhI isI prakArake anekoM uddharaNa upalabdha hote haiM) vakha pAtra yadi 'grAhya nahIM hai' aisA AgamameM likhA hotA to ina sUtroM kA ullekha ke se hotaa| vakha pAtrake sambandhame aisA premANa hai 'sarva prakArake vastra kambaloko grahaNa karanese muniko laghumAsika nAmaka prAyazcitta vidhi karanI par3atI hai| isa prakAra sUtroM meM grahaNa kA vidhAna hai. isalie acelatA yA nagnatAkA ApakA vivecana kaise yogya mAnA jAyegA ! uttara-Agamame AryikAoMko vastra grahaNa karanekI AjJA hai| aura kAraNakI apekSAse bhikSuoM ko vastra dhAraNa kI AjJA hai| jo sAdhu lajjAlu haiM, jisake zarIrake avayava ayogya haiM arthAt jisake puruSa liMga para carma nahIM haiM, jisakA liga ati dIrgha hai| (bha. A./vi.77 ) jisake aNDakoza dodha haiM, athavA jo pariSaha sahana karane meM asamartha hai vaha vastra grahaNa karatA hai| jAr3eke dinoM meM jisase sI sahana hotI nahIM hai aise muniko vakha grahaNa karake jAr3eke dina samApta hone para jIrNa vastra ( purAne vastra) chor3a denA caahie| kAraNakI apekSAse vastra grahaNa karanekA vidhAna hai (nirarga latAvaza nhiiN)| prazna-jINaM vastrakA tyAga karanekA vidhAna AgamameM hai isalie dRr3ha (majabUta) yA jo abhI phaTA nahIM hai, vastrakA tyAga nahIM karanA cAhie, aisA Agamase siddha hotA hai| uttara-aisA kahanA ayogya hai kyoMki isase AcAryake mUla vacana ( mUla gAthAmeM kathita) acelatAke sAtha virodha AtA hai| prakSAlana Adi saMskAra na honese vastra jIrNatA AtI hI hai| isI apekSAse jIrNatAkA kathana kiyA hai| acelatA zabdakA artha sarva parigraha tyAga hai / pAtra bhI parigraha hai, isalie usakA bhI tyAga karanA avazya siddha hotA hai| ataH kAraNako apekSAse vastra pAtrakA grahaNa karanA siddha hotA jainendra siddhAnta koza Page #56 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anya hai| jo upakaraNa kAraNakI apekSAse grahaNa kiyA jAtA hai usakA tyAga bhI avazya karanA caahie| isalie vastra aura pAtrakA arthAdhikArakI apekSAse sUtro meM mahuta sthAnoM meM vidhAna AyA hai, vaha sama kAraNakI apekSA se hI hai, aisA samajhanA cAhie / noTa - [ isa bAdameM sabhI uddharaNa zvetAmbara sAhitya meM se liye gaye hai ata aisA pratIta hotA hai ki vijayodayA TIkAkAra AcAryako zvetAmbaroM ko premapUrvaka samajhAnA iSTa thaa| vAstava meM digambara AmnAya meM pariSahAdike kAraNa bhI vastrAdike grahaNa kI AjJA nahIM hai / yadi aisA karanA hI par3e to munipada choDakara nIce A jAnA paData hai / ] ( aura bhI de. pratrajyA 1/4 ) / acaitanya - de, acetana / acaurya - acchejja asteya | vasatikA doSa de vasati / - 1 kalpavAsI devokA eka bheda tathA unakA avasthAna- de. acyutasvarga 5, 2. kalpa svargo meM 16vA~ svarga de svarga : 3. AraNa acyuta svargakA tRtIya paTala va indraka - de. svarga 5, 4 (ma.pu / sarga / zloka ) -- pUrva bhavanaM 8 meM mahAnanda rAjAkA putra harivAhana thA ( 8 / 237 ) pUrva bhava na. 7 meM sUkara banA (8 / 226) pUrva bhava naM 6 meM uttarakurumeM manuSya paryAya prApta kI (6/10) pUrva bhavana 5 meM aizAna svarga meM maNikuNDala nAmaka deva huA (6/187) pUrva bhavana, 4 meM nandiSeNa rAjAkA putra barasena huA ( 10/150) pUrvabhava na 3 meM vijaya nAmaka rAjaputra huA (11/10 ) pUrvabhava na. 2 meM sarvArthasiddhi meM ahamindra huA ( 11 / 160 ) vartamAna bhava meM RSabhanAtha bhagavAnkA putra tathA bharatakA choTA bhAI (16/4) bharata dvArA rAjya mA~gA jAnepara virakta ho dIkSA dhAraNa kara lI ( 34 / 126 ) bharatake mukti jAneke bAda muktiko prApta kiyA (47 / 366 ) inakA apara nAma zrISeNa thA (47 / 372-373) / acyutA-- eka vidyAde vidyA bacchedyadoSa / vasati aja - bhAratIya itihAsako pustaka 1/501-506 magadhakA rAjA thA zizunAgavaMzakA thA samaya-I. pU. 6 ajayavarmAsA /ma. 26-37 / bhojavI rAjA thaa| bhojana kI vaMzAvalIke anusAra ( de, itihAsa ) Apa rAjA yazovarmA ke putra aura vindhyarmA ( vijayavarmA ) ke pitA the| mAlavA ( magadha ) meM ApakA rAjya thaa| dhArA va ujjainI ApakI rAjadhAnI thii| samaya I. 1953 - 1112 / ( vizeSa de itihAsa 3 / 1 ) / ajAtazatru magadhakA eka rAjA thA tathA zizunAgavaMzI thA / ajitaMjaya-8.9/0/412, tri. sA 852-836 Agama meM isa rAjA ko dharmakA saMsthApaka mAnA gayA hai| jabaki kalkike atyAcAroMse dharma va sAdhusaMgha prAya naSTa ho cukA thA taba kalkikA putra ajita jaya magadha dezakA rAjA huA thA jisane atyAcAroMse santapta prajAko sAntvanA dekara puna sagha va dharmakI vRddhi kI thii| samaya bI. ni. 1040 I. 514 / ajitaMdhara- aSTama rudra the / (vizeSa de. zalAkApuruSa 7 ) / ajita - 1. bha. candraprabhakA zAsaka yakSa-de tIrthaMkara 5/3; 2. eka mahmacArI thAti hanumaccaritra ( a./521)| ajitanAtha ma. 5/48/loka) pUrvabhavana meM videha kSetrake 41 sImA nagarakA vimalavAhana nAmaka rAjA thA (2-4); pUrva bhava naM. 2 meM anumAna huA (11) vartamAna bha 5 ajitanAbhi- navama rudra the| apara nAma jitanAbhi thA / ( vizeSa - de zalAkApuruSa 7 ) / ajitapurANa- 1. vijayasiMha (I. 1448) kR racanA: 2, aruNamaNi (I. 1656 ) kRta bhASA kAvya / ajitasena 1. (ma. pu. / 54 / zloka) pUrva ghAtakI khaNDameM rAjA ajitajayakA putra thA (86, 87, 62) pitAkI dIkSAke pazcAt kramase cakravartI pada prApta kiyA (66,67 ) eka mAhake upavAsI muniko AhAra dekara unase apane pUrva hune tathA dIkSA dhAraNa kara lI. marakara acyurIndra pada prApta kiyA (120-126) yaha candraprabhu bhagavAskA pUrvakA pA~cava bhava hai ( 276), 2 rAjA mAra siMha, inake uttarAdhikArI rAjA rAjamalla, inake mantrI cAmuNDarAya aura inake putra jinadeva ye sama samakAlIna hote hue muni ajitasenake ziSya the| samaya I. 10 kA uttarArdha, jaina sAhityakA itihAsa 267 / premIjI, go, ka. nU. 266, bAhubali caritra zlo. 11, 28. je / 1/360: 3 senagaNa meM pArzvasena ke praziSya, kRti alakAra cintAmaNi, samaya I. 1250 / ajIba/1/2/14 pilojIH- jIva viparIta lakSaNavAlA ajIba hai / ajIba vijaya si./5/2/266 teSAM dharmAdInA 'ajIba' iti sAmAnyasaMjJA jovalakSaNAbhAvamukhena pravRttA dharmAdika dravyoMmeM jImakA lakSaNa nahI pAyA jAtA hai isalie unakI ajIva yaha sAmAnya saMjJA hai / pra. sA. 127 yatra punarupayogasahacaritAyA yathoditalakSaNAyAzceta nAyA abhAvA bahirantazcA cetanatvamavatIrNaM pratibhAti so'jImaH / - jisameM upayoga sAtha rahanevAlI yo lakSaNavAlI cetanAkA abhAva honese bAhara tathA bhItara acetanatva avatarita pratibhAsita hotA hai, vaha ajIba hai / dra.saM./TI./15/50 ityuktalakSaNopayogazcetanA ca yatra nAsti sa bhavatyajIva iti vizeSa isa prakArakI ukta lakSaNavAdI cetanA jahA~ nahIM hai vaha ajIba hotA hai aisA jAnanA caahie| 1. ajIvake do AdhyAtmika meva papra./TI./1/30 / 33 tacca dvividham / jIvasaMbandhamajIvasaMbandha ca / = aura vaha do prakArakA hai- jIva sambandha aura ajIba sambandha / 2. ajIvake uparyukta medoMke lakSaNa pa. pra /TI./1/30 / 33 deharAgAdirUpaM jIvasaMbandha, puDhagalAdipaJcadravyarUpamajIva sNbndhmjiivlkssnnm| dehAdimeM rAga rUpa to jIva sambandha ajIvakA lakSaNa hai aura pudgalAdi pazcadravya rUpa ajIva sambandha ajIva kA lakSaNa hai| 3. pA~ca ajIva dravyoM kA nAma nirdeza ta. sU. /5/1,36 ajIva kAyA dharmAdharmAkAzapudgalA' 1 kAlazca // 36. - dharma dravya, adharma dravya, AkAza dravya, pudgala dravya aura kAla dravya ye pA~ca ajIva kAya hai / ( pra sA / ta. pra / 127) (dra saM . / mU/ 15/50) | 4. anya sambandhita viSaya * dharmAdi dravya vaha vaha nAma _de. / * jIvako kathaMcit ajIva kahanA. jIna 1/3 / * ajIva viSaya dharmadhyAnakA lakSaNa dhyAna SaT dravyoMme jIva ajIva vibhAga -- de. dravya. 3 / ajIva Atraya de. Asava | * - ajIva karma- de. ka ajIva nirjarA de. nirjraa| ajIva bandha - de. baMdha / ajIva mokSa-ve. mokSa | ajIva vijaya jainendra siddhAnta koza dharmadhyAna 1 / Page #57 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ajIva saMvara aticAra ajIva saMvara-de savara / aTaTa-kAla pramANakA eka vikalpa-de. gaNita 1/21 aTaTAMga-kAla pramANakA eka vikalpa-de. gaNita 1/1/4 // aDhAI dvIpa- jambU dvIpa dhAtakI khaNDa aura puSkara dvIpakA andaravAlA ardha bhAga, ye milakara aDhAI dvIpa kahalAtA hai| manuSyakA nivAsa va gamanAgamana isake bhItara hI bhItara hai bAhara nahIM, isalie ise manuSya loka bhI kahate haiM / de. loka 4/2 para mAnacitra / aNimA Rddhi-de. Rddhi 3. aNa-rA.vA. 5/25.1/461/11 pradezamAtrabhAvimiH sparzAdibhi. guNa. ssatataM pariNamanta' ityeva aNyante zabyante ye te aNavaH / saumyAdAtmAdaya AtmamadhyA AtmAntAzca / -pradeza mAtra-bhAvi sparzAdi guNoMse jo pariNamana karate haiM aura isI rUpase zabdake viSaya hote haiM ve aNu hai / ve atyanta sUkSma haiM, inakA Adi madhya anta eka hI hai| pa. kA /tA. vR./4/12 aNuzabdenAtra pradezA gRhynte| aNu zabdase yahA~ pradeza grahaNa kiye jAte hai| dra sa /TI./26/73/11 aNuzabdena vyavahAreNa pudgalA ucyante...vastu dRzyA punaraNuzabda sUkSmavAcaka1 -aNu isa zabda-dvArA vyavahAra nayase pudagala kahe jAte haiM / vAstava meM aNu zabda sUkSmakA vAcaka hai| aNuvayarayaNapaIva-apara nAma aNuvrataratnapradIpa hai| kavi lakravaNa (vi. 1313) kRta zrAvakAcAra viSayaka apabhraMza grantha / (tii./4/176)| aNavibhaMjana (ja.pa./pra 105) Atomic Splitation. aNuvrata-de. vrt| atata-1.pa.dha. pU /312 tadatadbhAvavicAre pariNAmo visadazo'thasadRzo vA // 312 // tat va atava bhAvake vicArameM pariNAmoMkI sadRzatA visadRzatAkA bheda hotA hai; 2. dravya meM tava-atava dharma -de. anekAMta 4 / atattvazakti-sa. sA./pari / zakti naM.30 atadrUpA'bhavanarUpA atattvazaktiH / - tatsvarUpa na hone rUpa tIsavIM atattvazakti hai| ataddhAva-de abhaav| atikAya-mahoraga nAmA vyantara jAtIya devoMkA eka bheda-de, mhorg| (vyantara 2/1) / atikrama-rA. vA./7/23, 3/552/16 aticAra' atikrama ityanarthA ntaram / =atikrama bhI aticArakA hI dUsarA nAma hai| rA, vA./7/27, 3/554/11 ucitAnnyAyyAda anyena prakAreNa dAnagrahaNamatikrama ityucyate / - ucita nyAyya bhAgase adhika bhAga dUsare upAyoMse grahaNa karanA atikrama hai / ( yaha lakSaNa asteyake aticAroMke antargata grahaNa kiyA gayA hai)| rA. vA./7/30,1/559/16 parimitasya digavadheratilaDdhanamatikrama ityucyte| -dizAoMkI parimita maryAdAkA ullaMghana karanA (digvatakA) atikrama hai| rA.vA./7/31,4/16/12 svayamanatikramana anyenAtikAmayati tato'tikrama iti vypdishyte| -svaya maryAdAkA ullaMghana na karake dUsarese karavAtA hai / ata' unako ( Anayana Adiko dezavratakA ) atikrama' aisA kahate haiN| rA.vA./7/36558/28 akAle bhojanaM kAlAtikramaH / / anagArANAma ayogyakAle bhojanaM kAlAtikrama iti kthyte| sAdhuoMko bhikSA kAlako TAlakara ayogya kAlameM bhojana denekA bhAva karanA atithi saMvibhAga vratameM kAlakA atikrama kahalAtA hai| pu. si./30 meM uddhRta "atikramo mAnasazuddhihAni. vyatikramo yo vissyaabhilaass| tathAticAra karaNAlasatva bhaDgo hyanA cAramiha batAnAm / " =manakI zuddhimeM hAni honA so atikrama hai, viSayoMkI abhilASA so vyatikrama hai, indriyoMkI asAvadhAnI arthAta batoM meM zithilatA so aticAra hai aura vratakA sarvathA bhaga ho jAnA so anAcAra hai| (sA.pA 8) atikrAMta-(ja. pa./pra. 105 ) 1 xtra atigola-(ja pa./pra. 105) Right circulhr cylinder aticAra-rA.vA /7/23, 3/552/16 drshnmohodyaadticrnnmticaarH|3| darzanamohodayAttattvArtha zraddhAnAdaticaraNamaticAra atikrama ityanantaram / = darzana mohake udayase tattvArtha zraddhAnase vicalita honA ( samyagdarzanakA ) aticAra hai| atikrama bhI isIkA nAma hai| dha.8/3,4182/6 surAvANa-mAMsabhakkhaNa-koha-mANa-mAyA-loha-harasaraha-soga-bhaya-duchitthi-purisa-Na ra veyApariccAgo adicAro, edesi viNAso NiradicArI sapuNNadA. tassa bhAvo nnirdicaardaa| -murApAna, mAMsabhakSaNa, krodha, mAna, mAyA, lobha, hAsya, rati, zoka, bhaya, jugupsA, strIveda, puruSaveda eva napusaka veda inake tyAga na karanekA nAma aticAra hai aura inake vinAzakA nAma niraticAra yA sampUrNatA hai| isake bhAvako niraticAratA kahate hai| cA,sA./137/2 kartavyasyAkaraNe varjanIyasyAvarjane yatpApaM so'ticAra / -kisI karane yogya kAryake na karanepara aura tyAga karane yogya padArtha ke tyAga na karanepara jo pApa hotA hai use aticAra kahate hai| sA, pA./ ..prabho'ticAraM viSayeSu vartanam / =viSayoM meM vartana karanekA nAma aticAra hai| sA.dha.4/18 sApekSasya vrate hi syAdaticAro'zabhajanam / mantratantraprayogAdyAH pre'pyuuhyaastthaatyyaa.| = "bhai grahaNa kiye hue ahiMsA vatakA bhaMga nahIM karU gA" aisI pratijJA karanevAle zrAvakake batakA eka aza bhaga honA arthAta cAhe antaraMga vratakA khaNDana honA athavA bahiraga vratakA khaNDana honA usa batameM aticAra kahalAtA hai| de. atikrama/pu. si. indriyoMkI asAvadhAnI arthAta batomeM zithilatA so aticAra hai| 1. aticAra sAmAnyake bheda bha. A./mU va vi. /187/706 dasaNaNANAdicAre badAdicAre tavAvicAre ya / desaccAe vividhe sambaccAe ya AvaNNo // 487. saryo dviprakAra ityAcaSTe dezaccAe vividhe dezAticAraM nAnAprakAra manovAka kAyabhedAtkRtakAritAnumatavikalpAcca / savvaccAge ya sarvAticAre ca AvaNNo Apanna / =samyagdarzana aura jJAname aticAra utpanna hue hoM, dezarUpa aticAra utpanna hue ho athavA sarva prakArose aticAra utpanna hue hoM ye sarva aticAra kSapaka AcArya ke pAsa vizvAsa yukta hokara kahe // 487 // "aticArake dezatyAga aura sarvatyAga aise do bheda hai| mana, vacana, zarIra, kRta, kArita aura anumodana aise nau bhedoM meM se kisI ekake dvArA samyagdarzanAdiko meM doSa utpanna honA ye dezAticAra hai aura sarva prakArase aticAra utpanna honA sarvatyAgAticAra hai| bha. A./vi./612/812/6 [isa prakaraNameM aticAroMke lakSaNa diye haiN| parantu yahA~ para kevala bhASAmeM aticAroke nAma mAtra dete hai| 1 ajJAnAticAra, 2 anAbhogakRta aticAra, 3 ApAta aticAraH 4 ArtAticAra; 5 upadhi aticAra; 6 upacArAticAra; 7 gaurava aticAra, 8 tittiNadA aticAra; dezAticAraH 10 paravazAticAra; 11 pAlikuMcana aticAra, 12 pradoSAticAraH 13 pramAdAticAra: 14 bhayAticAra, 15 parIkSA mImAMsA aticAra, 16 vacanAticAraH 17 vasati aticAra, 18 vinayAticAraH 16 zaMkitAticAra, 20 sarvAticAra; 21 sahasAticAra; 22 snehAticAra; 23 svapnAticAra; 24 svayaM zodhaka aticAra tathA isI prakAra anya bhI anekoM aticAra ho sakate haiN| jainendra siddhAnta koza Page #58 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aticAra * AkheTa va sUtake aticAra pe yaha yaha nAma * Iyasamitike aticAra de. samiti 1 / * kAyotsargake aticAra --de vyutsarga 1 | * jalagAlanake aticAra jagAtana 20 * tapoke aticAra -- vaha vaha nAma * niraticAra zolavrata -- de zIla / * parastrI va vezyAke aticAra * madya, mAsa, madhuke aticAra - de. vaha * mana, vacana, kAyagRtike avicAra * vratoMke aticAra de vaha vaha nAma / -- * samyagjJAnake aticAra -- de. Agama 1 / * samyagdarzanake aticArave. samyagdarzana 1 / 2 | parva 2 / vaha nAma / gujhi 20 2. aticArake bhedoke lakSaNa rasAsaktatA ma. A // 612/812 / 6 upayukto'pi samyagaticAra na i so'nAbhIgakRta vyAkSiSTacetasA vA kRta nadIpUra agnyutthApana mahAvAtANataH, varSAbhighAta, paracakrarodha ityAdikA ApAtA' / rogArtha zokA, bedanA ityAdAtrividhA / mukharatA ceti dviprakAratA tittiNadAzabdavAcyA sacittaM kimavittamiti zaGkate dravye bhaJjanabhedanabhakSaNAbhirAhArasyopakaraNasya, basatervA udgmaadidoss| patirasti na veti zaMkAyAmapyupAdAnam / azubhasya manaso vAcomA kaTiti pravRtti saharItyucyate ekAntAyAM basaThI vyAkSamRgavyAmAdayastenA vA pravizanti iti yenArasthagane jAto'ticArastISAyapariNAma pradoSa datyupale udarAjyAdisamAnatayA pratyeka caturvikalpAzcatvAra' kaSAyAH / AtmanazcAparasya vAtAvavAdiparIkSA mImAMsA tatra jAto'ticAra prasAritakarAkucitam AkRtikarasAraNa dhanuSAdhAropaNa upalA pa mAdhana, vRtikaNThakA dhanaM pazusarpAdInAM maparIkSaNArthaM dhAraNaM parokSaNArtha janasya cUrNasya vA prayoga' dravyasaMyojanayA trasAnAmekendriyANAM ca samUrcchanA parIkSA / ajJAnAmAcaraNaM dRSTvA svayamapi tathA carati tatra doSAnabhii / athanAjJAninopano mAdidoSopahataM upakaraNAdika sevate iti ajJAnAtpravRtto'tIcAra / zarIre, upakaraNe, vasatau, kule, grAme, nagare, deze, bandhuSu, pArzvastheSu vA mameda bhAva snehastena pravartita AcAra / mama zarIramidaM zIto bAtoM bAdhayati kaTAdibhirantardhAna, agnisevA, grISmApanadinArtha prANagrahaNaM vA na vA upakaraNa vinasyatIti tena svA karaNa yathA piccha vinAzabhayAdamArjana ityAdikam cakSaNa, tailAdinA kamaNDalvAdornA prakSAlanaM vA, vasatitRNAdibhakSaNasya bhavjanAdeva mamatayA nivAraNaM, bahUnAM yatonAM pravezanaM madIyaM kulaM na sahate, ti bhASaNa, vedo kocA, mahUna na dAtavyamiti niSedhana, kulasyaiva vaiyAvRtyakaraNam nimittAya padezazca rAtra mamatayA grAme nagare deze vA avsthaanaanissedhnm| yatInA samadhimA zukhena sukhamAramana duHkhena duHkhamityAditicA pArasthAna bandanA upakaraNAdidAnaM kA dunAsamarthatA gurutA, zuddhipyAgAsahatA, gaurava parivAre kRtAdaraH / parakIyamAtmasAtkaroti priyavacanena upakaraNadAnena / abhimata rasAtyAno'nAbhimaThAnAdarasya nitarAM rasagaurava nikAmabhojane, nikAmazayanAdau vA AsaktiH sAtagauravam / anAtmavazatayA pravartitAticAra' / unmAdena, pittena pizAcadezena vA paravazatA / 43 aticAra athavA jJAtibhiH parigRhItasya balAtkAreNa gandhamAtyAdisevA pratyAspAtabhojanaM, mukhamAsatAmbUlAdibhakSaNaM vA svobhirnapuMsake bAda mkrnnm| paturSu svAdhyAyeSu AvazyakeSu vA Alasyam umadhizadena mAyocyate pramanA cAre vRttiH jJArA dAtR pUrvamanye mya praveza kAryApadezena yathA pare na jAnanti tathA vA / bhadraka bhuktvA virasamazanaM bhuktamiti kathanam glAnasyAcAryAdeva vaiyAvRttyaM kariSyAmi iti kicidugRhotvA svayaM tasya sevanam / svapne vAyogyasevA sumiNamityucyate / dravyakSetra kAlabhAvAzrayeNa pravRttasyAticArasyAgyathA kathana pAlizabdenocyate kathaM, saciva kRtvA acittaM sevitamiti / acitta sevitvA sacitta sevitamiti vadati tathA kRtamiti subhikSe kRta durbhikSe kRtamiti, divase kRtaM rAtrau kRtamiti, akaSAyatayA sapAdita tInakodhAyinA saMpAditamiti / yathAvatAtopano yatiriH prAyazvittaM prayacchati sAmarasvayameveda mama prAyazcittam iti svayaM gRhNAti sa svaya zodhaka evaM mayA svazuddhiramuSTiti nivedanam (jyo kA kho de diyA hai, para suvidhArtha bhASArtha varNAnukramase diyA hai) 1 ajJAnAticAra- de. ajJAna 4 / 2. anAbhoga kRta - upayoga dekara bhI jise aticAroMkA samyagjJAna nahIM hotA, usako anAbhogakRta aticAra kahate haiN| athavA mana dUsarI tarapha lagane para jo aticAra hotA hai vaha bhI anAbhoga kRta hai| 3. ApAta - nadIpUra, agni laganA, mahAvAyu bahanA, vRSTi honA, zatruke sainya se ghira jAnA, ityAdika kAraNo se hone vAle aticArIko ApAta aticAra kahate hai 4 Arta roga, zoka, yA vedanAse vyathita honA aise ArtatAke tIna prakAra hai| isase hone vAle aticAroko ArtAticAra kahate hai / 5. upAdhiuvadhi zabdakA artha mAyA hotA hai / gupta rItise mAyAcAra meM pravRtti karanA, dAtA ke gharakA zodha karake anya muni jAneke pUrva meM vahA~ AhArA praveza karanA, athavA kiso kAryake nimittase dUsare nahIM jAna sakeM isa prakArase praveza karanA, miSTha padArtha khAneko milanepara 'mujhe nirasa anna khAneko milA aisA kahanA, rogI bhUmi AcAryakI vaiyAvRttya ke lie zrAvakoMse kucha cIja mA~gakara usakA svayaM upayoga karanA / aise doSokI AlocanA karanI caahie| 6. upacAra - yaha ThaMDa havA mere zarIrako pIDA detI hai aisA vicAra kara caTAIse usako DhakanA, agnikA sevana karanA, grISma RtukA tApa miTAneke lie vastra grahaNa karanA, ubaTana lagAnA, sApha karanA, tailAdikoMse kamaDalU vagairaha sApha karanA, dhonA, upakaraNa naSTa hogA isa bhaya se usako apane upayoga meM na lAnA, jaise- picchikA jhaDa jAyegI isa bhaya se usase jamIna, zarIra va pustakAdi sApha na karanA, aise aticArokI upacArAvicAra yaha sajJA hai (aura bhI the.sa. 10] 107 gaurava karanemeM asamartha honA, RddhimeM gaurava samajhanA, parivAra meM Adara karanA, priya bhASaNa karake aura upakaraNa dekara parakIya vastu apane vaza karanA, isako vRddhi gaurava kahate hai / iSTa rasakA tyAga na karanA, aniSTa rasameM anAdara rakhanA, isako rasa gaurava kahate hai bhojana karanA, atizaya sonA isako sAta gaurava kahate hai| ina doSoMko AlocanA karanI caahie| viziSadArasameM Asakta honA aura vAyA hogA isako titipadA aticAra kahate hai . dezAvicAra(mana, vacana, kAma tathA kRta, kArita, anumodanAke vikalpose dezAticAra nAnA prakArakA hai ) / 10 paravaza - paravaza honese jo aticAra hote haiM unakA vivecana isa prakAra hai - unmAda, pitta, pizAca ityAdi kAraNoMse paravaza honese aticAra hote hai / athavA jAtike logoM se pakar3ane para balAtkAramai itra, puSpa, vagairahakA sevana kiyA jAnA, tyAge hue padArthIkA bhakSaNa karanA, rAtri bhojana karanA, mukhako sugandhita karanevAlA padArtha sAmbUla vagairaha bhakSaNa karanA, strI athavA napuMsakoM jainendra siddhAnta koza = Page #59 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aticAra dvArA balAtkArase brahmacarya kA vinAza honA, aise kArya paravazatAse honese aticAra lagate haiN| inakI AlocanA karanA kSapakakA kartavya 19. pAlikuMcanasya kSetra kAla aura bhAmake Azrama jo aticAra hue hoM unakA anyathA kathana karanA usako pAlikaMcana kahate haiM jaise sacita padArthakA sevana karake acisakA sevana kiyA aisA kahanA yA acittakA sevana karake sacittakA sevana kiyA aisA kahanA (dravya), vasatimeM koI kRtya kiyA ho to maiMne yaha kArya rAste meM kiyA aisA kahanA (kSetra), subhikSameM kiyA huA kRtya durbhikSameM kiyA thA aisA kahanA, tathA dinameM koI kRtya karanepara bhI maiMne rAta meM amuka kArya kiyA thA aisA bolanA (kAla), akaSAya bhAvase kiye hue kRtyako tIvra pariNAmase kiyA thA aisA bholanA (bhAva), ina doSoMkI AlocanA karanI cAhie / 12 pradoSasaMjvalana kaSAyakA tIvra pariNamana honA arthAta unakA tIvra udaya honA / jala, dhUli, pRthivI, va pASANa rekhA tulya krodha, mAna, mAyA, va somake pratyeka cAra-cAra bheda hai| ina solaha kapAyoMse honevAle aticArako pradoSA ticAra kahate haiM / 13. pramAda--- vAcanA pRcchanA Adi cAra prakAra svAdhyAya tathA sAmAyika vandanAdi Avazyaka kriyAoM meM anAdara Alasya karanA pramAda nAmakA aticAra hai / 14. bhaya - ekAnta sthAnameM vasati honeme sarpa, duSTa pazu bAgha ityAdika prANi praveza kareMge isa bhayase vasatike dvAra banda karanA bhayAticAra hai / 15 mImAMsA parIkSA-apanA bala aura dUsarekA bala, isameM kama aura jyAdA kisakA hai isakI parIkSA karanA, isase honevAle aticArako mImAMsAThicAra kahate haiM-jese se hue hAthako sameTa lenA, saMkucita hAthako phailA lenA, dhanuSako DorI lagAkara sajja karanA, patthara pheMkanA, mATokA DhelA phekanA, bAdhA denA, maryAdAbAko ullaghanA, kaMTakAdiko lauMdhakara gamana karanA, pazu sarpa vagairaha prANiyA~ko mantrako parIkSA karaneke lie pakar3anA aura sAmarthya kI parIkSA karaneke lie aMjana aura cUrNa kA prayoga karanA, dravyoM kA saMyoga karanese trasa aura ekendriya jIvoMkI utpatti hotI hai yA nahIM isakI parIkSA karanA, ina kRtyoko parIkSA kahate haiM / aise kRtya karane se vratoM meM doSa utpanna hote haiM / 16. vacana de. saM. 11 pAcana aticAra 17 vasati vasatikA tRNa koI pazu khAtA ho to usakA nivAraNa karanA, vasati bhagna hotI ho to usakA nivAraNa karanA, bahutase vyakti mero vasati meM nahIM Thahara sakate aisA bhASaNa karanA, bahuta muni praveza karane lageM to unapara kruddha honA, bahuta yatiyoMko vasati mata do aisA kahanA, vasatikI sevA karanA, athavA apane kulake muniyoMse sevA karAnA, nimittAdikoMkA upadeza denA, mamatva se grAma nagara meM athavA dezameM rahanekA niSedha na karanA, apane sambandho yatiyoMke sukhase apaneko lI aura unake duHkhase apaneko dukhI samajhanA ( isa prakAra ke aticAroMkA antarbhAva upacArAti cArameM hotA hai) 18. vinayAtivAra pArzvasthAdi muniyoMkI vandanA karanA, unako upakaraNAdi denA, unakA ullaMghana karanekI sAmarthya na rakhanA, ityAdi kRzyoM se jo doSa hote haiM, unakI AlocanA karanI cAhie ( isakA antarbhAva saMkhyA 6 vAle upacArAvicArameM karanA cAhie) 11. zaMkA picchikA vageraha upayogI yoM meM ye sacitta haiM yA acitta haiM aisI zaMkA utpanna honepara bhI unheM mor3anA, phor3anA, bhakSaNa karanA / AhAra, upakaraNa aura vasati ye padArtha udgamAdi doSa rahita hai, athavA nahIM hai aisI zaMkA jAnepara bhI unako svIkAra karanA yaha zaMkitA ticAra hai / 20 sarvAticAra - ( vratakA bilakula bhaMga ho jAnA sarvAticAra hai) 11. sahasAvicAra anubhavacana aura azubha vicAroMmeM vacanakI aura manakI tarakAta avicArapUrvaka pravRti honA isako sahasAticAra kahanA cAhie 22, snehA vicAra zarIra, upakaraNa, vasati, kula, gA~va, nagara, za, bandhu aura pArzvastha muni inameM 'ye mere haiM' aisA bhAva utpanna honA isako sneha kahate haiN| 44 atithi isase utpanna doSoMko snehAticAra rahate haiM / 21 svapnAticArasvamameM ayogya padArtha kA sevana honA usako miga (sva) kahate haiM / 24, svayaM zodhaka- AcAryake pAsa AlocanA karanepara AcAryake prAyazcitta denese pUrva hI svayaM yaha prAyazcitta maine liyA hai, aisA vicAra kara svayaM prAyazcitta letA hai, usako svayaM zodhaka kahate haiN| svayaM maiMne aisI zuddhi kI hai aisA kathana jAnanA / * baDe-bar3e doSa bhI aticAra ho sakate hai ve aticAra sAmAnya ke maida 3. aticAra va anAcAra meM antara sa.si./7/2/144 daNDakA bevAdibhirabhivA prANinAM dhana prANavyaparopaNam tata prAgevAsya vinivRttaNDA cAbuka aura beMta Adise prANiyoMko mAranA vadha hai / yahA~ badhakA artha prANoMkA viyoga karanA nahIM liyA hai, kyoki aticArake pahale hI hiMsAkA tyAga kara diyA jAtA hai| ( bhAvArtha - prANa-vyaparopaNa aticAra nahIM hai, usase to vratakA nAza hotA hai } / sA. pAminaHsika vytikrmN| prabhoticAra viSayeSu vartana vadantyanAca ra mihAtisaktatAm -manakI zuddhi kSati honA atikrama hai tathA maThoMkI maryAdAkA ullaghana karanA vyatikrama hai, viSayoMmeM vartana karanA aticAra hai, aura viSayoMmeM atyanta AsaktikA honA anAcAra hai / (pU.si./30 meM uta 4. aticAra lagane ke kAraNa sa. si /0/23/209 kathaM punarasya sacitAdiSu pravRtti pramAdasamo haabhyaam| prazna- yaha gRhastha sacittAdikameM pravRtti kisa kAraNa se karatA hai| uttara- prabhAda aura samohake kAraNa / kramaza rA. vA. hiM/7/35/580 pramAda te tathA ati bhUkha tai tathA tIvra rAga te hoya hai / * * aticAra lagane kI sambhAvanA de. samyagdarzana 2 / 6 / * vratoMme aticAra lagAne kA niSedha 2 atithi- sa. si. / 7 / 22 / 362 saMyamamavinAzayannatatIvyatithiH / athavA nAsya tithirastIvyatithi aniyatakAlAgamana ityartha / - sayamakA vinAza na ho, isa vidhise jo AtA hai. vaha atithi hai yA jisake AnekI koI tithi nahIM use atithi kahate hai| tAtparya yaha hai ki jisake jAnekA koI kAla nizcita nahIM hai, use atithi kahate haiN| sAdha /5/42 meM uddhRta "tithiparvotsavAH sarve zyaktA yena mahAtmanA / pratithita vijAnIyAdveSamabhyAgata vidu" jisa mahAtmAne tithi parva utsava Adi sabakA tyAga kara diyA hai arthAt amuka parva yA tithimeM bhojana nahIM karanA aise niyamakA tyAga kara diyA hai usako atithi kahate haiN| zeSa vyaktiyoMko abhyAgata kahate haiM / cA. pA./TI./25/45 na vidyate tithiH pratipadAdikA yasya so'tithi. / athavA saMyamalAbhArthamati gacchati udaNDa kara tithiyetiH / - jisako pratipadA Adika tithi na hoM vaha atithi hai / athavA saMyama pAlanArtha jo bihAra karatA hai, jAtA hai. uDaNDaparyA karatA hai aisA yati atithi hai / 1. atiyisaMvibhAga vrata sa.si /0/29/162 atiSaye saMvibhAgo'tithisaMvibhAgaH sa caturvidhaH bhikSopakaraNoSapratizrayabhedAya mokSArthamayutAya tithaye saMyamaparAyaNAya zuddhAya tasA niravadyA bhikSA devA dharmopakaraNAni samyagdarzanAtha pavRhamAni dAtavyAni auSadhamapi yogyayo jana pratizrayaca paramadharmazraddhayA pratipAdayitavyakRti ' mAgagRhasthadharmasamucayArtha atithike lie vibhAga zabdo / - jainendra siddhAnta koza Page #60 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pratipuruSa 45 karanA atithisa vibhAga hai / vaha cAra prakArakA hai - bhikSA, upakaraNa, auSadha aura pratizraya arthAt rahanekA sthAna / jo mokSake lie baddhakakSa hai, saMyama ke pAlana karanemeM tatpara hai aura zuddha hai, usa atithike lie zuddha manase nirdoSa bhikSA denI caahie| samyagdarzana Adike baDhAnevAle dharmopakaraNa dene caahie| yogya auSadhako yojanA karanI cAhie tathA parama dharmakA zraddhApUrvaka nivAsa sthAna bhI denA cAhie / sUtrameM 'ca' zabda hai vaha Age kahe jAnevAle gRhastha dharmake saMgraha karaneke lie diyA gayA hai / ( rA. vA./7/21, 12/548/18 ) ( rA. vA / 7 / 2118/440/90) / kA. a. mU / 360-361 tivihe patta isayA sadvAi-guNehi saMjudo gANI | dANa jo devi saya Nava dANa-vihohi sajutto // 360 // sikkhAvaya ca tidiya tassa have savtrasiddhi- sokkhayara / dANa cauvihaM piya sabve dANANa sArayaraM // 361 // - zraddhA Adi guNoMse yukta jo jJAnI zrAvaka sadA tona prakArake pAtroMko dAnakI nau vidhiyoke sAtha svaya dAna detA hai usake tIsarA zikSA vrata hotA hai| yaha cAra prakArakA dAna saba dAnoM meM zreSTha hai aura saba sukhoMkA va satra siddhiyoMkA karanevAlA hai / sAdha /5/41 vratamatithisaMvibhAga, pAtra vizeSAya vidhivizeSeNa / dravyavizeSavitaraNa, dAtRvizeSasya phala vizeSAya // 41 // -jo vizeSa dAtAkA vizeSa phalake lie vizeSa vidhike dvArA, vizeSa pAtrake lie, vizeSa dravyakA dAna karanA hai vaha atithisaMvibhAga vrata kahalAtA hai / " 2. atithisaMvibhAga vratake pA~ca aticAra . 10/14 sacita nikSepApidhAnapara vyapadezamAtsaryakAlAtikramA 1 sacitta kamala patrAdimeM AhAra rakhanA, 2 sacitta se Dhaka denA. 3 svaya na dekara dUsareko dAna deneko kahakara cale jAnA, 4 dAna dete samaya Adara bhAva na rahanA, 5 sAdhuoke bhikSA kAlako TAlakara dvArApekSaNa karanA, ye pA~ca atithi savibhAga vratake aticAra haiM / ( ra ka. zrA / 121 ) / * - dAna va dAna yogya pAtra apAtra --de vaha vaha viSaya / atipuruSa- - kiMpuruSa nAmA vyantara jAti devoMkA eka bheda - de. kiMpuruSa atiprasaMga - paM dha.pU / 281 nanu cAnyatareNa kRtaM kimatha prAya: prayAsa bhAreNa / api gauravaprasagAdanupadeyAcca vAgvilAsatvAt / (zakAkAra kA kahanA hai ki ) jaba asti nAsti donoM meM se kisI ekase hI kAma cala jAyegA to phira donoMko mAnakara honevAle prAya prayAsa bhArase kyA prayojana hai tathA donoko mAnanese gaurava prasaga AtA hai arthAta eka prakArakA atiprasaga doSa AtA hai aura vacanakA vilAsa mAtra honese donoM kA mAnanA upAdeya nahI hai / atibalapUrvaka dasaveM apaneM (mapu 5/200) mahAbalakA pitA thA ( ma pu / 4 / 133 / antameM dokSA dhAraNa karasI ma4/151-112) / ativIra bhagavAna mahAvIrakA aparanAma de mahAvIra ativIrya (15 / 6 / 37 / zloka) rAma lakSmaNake banavAsa honepara (1) usane bharatapara caDhAI kara do ( 25-26) nartakiyoMke beSameM gupta rahakara (65-66) una vanavAsiyone ise vahA~ jAkara bA~dha liyA (127-128 ) parantu dayA pUrva khIThAne ise chuDA divA (156) antameM dIkSA se sI (169) / ativelaMba mAnuSora parvatasya sarvaratna kUTakA svAmI bhavanavAsI varuNakumAra deva - de. loka 5 / ativyApta lakSaNa / atizaya- - bhagavAn ke 34 atizaya - de. ahaMta 1 / 1 atizAyana hetu -- de. hetu / atisthApanA, apa atisthApanAvali de, Avali / atyaMtAbhAva -- de abhAva atyaMtAyogavyavaccheda 1. e atyaya-rAvA. /2/8.18/122/22 vAcAM gocaratA'tyayAt / zabdake gocara ho nahIM ho sakatA / atrANabhaya- de. bhaya / . athApravRttasaMyata saMyata 1 karaNa 4 de. va / athApravRtasaMyatAsaMyata samatAsayata 1 karaNa 4 / athAlaMda- Avi/155/352/4 pariSahopasargajasama, anihitabalavIryA, AtmAnaM manasA tulyanti / parihArasyAsamarthA. athAlandavidhimupagantukAmAstrayaH paJca sapta nava vA jJAnadarzanasaMpannAstItrasaMgamApAsaniyAsina avatAramasAmarthyAviditAyu sthitaya' sthaviraM vijJApayanti / AcAro nirUpyate athAlandasatAnA ligam autsargika, dehasyopakArArtham AhAraM vA vasati ca gRhNanti, zeSa sakalaM tyajanti / tRNapIThakaTaphalakAdikam upadhi ca na gRhNanti / apratilekhanA eva vyutsRSTazarIrasaMskArA' parISahAn sahante no vA dhRtibalahInA / ... trayaH paJca vA saha pravartante / . vedanayA' pratikriyayAvarjyA yadA tapasAtizrAntastadA sahAyahastAvalambhanaM kurvanti vAcanAdikaM ca na kati yAmAke'pyanidrA eka pitAdhyAne te lekhana kAmaye'pi kurvanti.. zmazAnamadhye'pi teSAM dhyAnamaprati vizveSu ca prayam upakaraNaprati lekhanAkAmayepi kurvanti miyA me kRtamiti nivrtte| dazavidha samAcAra pradAnaM graha anupAlanaM vinaya saha japanaM ca nAsti sadhena teSAm / kAraNamapekSya keSAMcideka eva saMlApa kArya' / yatra kSetre sadharmA tatra kSetre na pravizanti / maunAvagrahaniratA panthAnaM pRcchanti zaGkitavyaM vA dravyaM zayyAdharagRhaM vA evaM tisa eva bhASA' / gRhe prajvalite na calanti calanti vA |...vyaaghraadivyaalmRgaayaa yadyApatanti tato'pasarpanti na vA / pAde kaNTakAlagne cakSuSi raja praveze vA, apanayanti na vA / dharmopadezaM kurvanta tatpravayami icchAmi bhagava pAdamUle ityukkA api na manasApi bAcchanti / kSetrata saptatidharmakSetreSu bharvAta / kAlata' sarvadA / cAritrata sAmAkichedopasthApanayo / tIrthata sarvatIrthakRta tIrtheSu janmani trizA grAmaNyena ekonaviMzativarSA zrutena navadaza pUrvagharA vedato napuMsakAtha lezyamA padmazuklezyA dhyAnena dharmadhyAnA saMsthAna vitarasaMsthAnA dezasvAdi yAvara pATotsedhA kAlo bhinnamuhUrtA] pUrvakoTi 1 " kAlasthitaya vikriyAdhAraNatA kSIrasAvizvAdaya roSa jAyante / birAgatayA na sevante / gacchavi nirgatAlaM davidhireSa vyAkhyAta' / gacchatimadvAdakavidhirucyate nirgantI hi sakozayojane viharanti / saparAkramo gagadharI dadAti kSetrAi mhitvaarthpdm| teSvapi samartha Agatya zikSAM gRhNanti / eko dvo yo vA parijJAnadhAraNA guNasamagrA guruzakAzamAyAnti pratipraznakAryAH smakSetre bhikSA kurvanti yadi kSetrAntaraM gaNa athAsaM vikA api gurvanujJayA yAnti kSetram / ...vyAkhyAto'yamathAdavidhiH / - ( sallekhanA dhAraNa vidhike antargata bhaktapratyAkhyAna Adi anekoM vidhiyoMkA nirUpaNa hai| vahA~ eka adhAnaMda vidhi bhI hai| vaha do prakArakI hai-gavyavinita aura prativaddha ina donoM paha gacchavinirgatakA svarUpa kahate hai . paraupaTTa va upasargako jainendra siddhAnta koza " . athAlaMda - " Page #61 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adaMtadhovana addhA asaMkSepa jotane meM samartha tApakta bala boyaM parantu parihAra vidhiko dhAraNa karane meM asamartha sAdhu isa vidhiko dhAraNa karate haiN| jJAna darzana sampanna tathA tIvra saMsArabhIru tIna, pA~ca, sAta athavA nau sAdhu milakara dhAraNa karate hai| dharmAcAryako zaraNameM rahate hai| unakA AcAra batAte hai-autsargika (nagna) liga dhAraNa karate haiN| vehopakArArtha mAhAra, vasati, kamaMDalu aura picchikAkA Azraya lete hai| tRNa, caTAI, phalaka Adi anya parigraha va upadhikA tyAga karate hai| baiThate uThate Adi samaya picchikAse zarIrasparza rUpa pratilekhana nahIM krte| zarIrasaMskArakA tyAga karate haiM. parISaha sahate hai. tIna vA pA~ca Adi milakara vRtti karate haiM, vedanAkA ilAja nahIM karate, tapase atizaya thaka jAnepara sahAyakoM ke hastAdikA Azraya lete haiM, bAcanA, pRcchanA AdikA tyAga karate haiM, dina meM va rAtako kabhI nahIM sote, parantu na sonekI pratijJA bhI nahIM karate, dhyAnameM prayata rahate hai.zmazAnameM bhI dhyAna karanekA unheM niSedha nahIM hai, SaDAvazyaka kriyAoMmeM sadA prayatnazIla rahate haiM, sArya va prAtaH picchikA kamaMDalukA saMzodhana karate haiN| 'mithyA me dukRtam' itanA bolakara hI doSoM kA nirAkaraNa kara lete haiM, dasa prakAra ke samAcAroMmeM pravRtti karate hai| saMghake sAtha dAna, grahaNa, vinaya AdikA vyavahAra nahIM krte| kAryavaza unameM se kevala eka sAdhu hI bolatA hai, jisa kSetra meM sadharmAjana hoM vahA~ praveza nahIM karate, maunakA niyama hote hue bhI tIna viSayoM meM bolate haiM-mAgaM pUchanA, zAstra viSayaka prazna pUchanA, gharakA patA pUchanA / basatimeM Aga Adi laga jAnepara use tyAga dete hai athavA nahIM bhI tyAgate, vyAghrAdi duSTa prANiyoMke A jAnepara mArga chor3a dete hai athavA nahIM bhI chor3ate, kaNTaka Adi lagane yA A~kha meM rajakaNa par3anepara use nikAlate haiM athavA nahIM bhI nikaalte| dharmopadeza karate haiM. parantu dIkSArthIko dIkSA denekA manameM vicAra bhI nahIM krte| kSetrako apekSA ye sAdhu sarva karmabhUmiyoMmeM hote hai, kAlakI apekSA sadA hote haiM, cAritrakI apekSA sAmAyika va chedopasthApanA ye do cAritra hote haiM, tIrthakI apekSA saba tIrthaMkaroMke tooM meM hote haiM. 30 varSa paryanta bhoga bhogakara 16 varSa taka muni avasthAmeM rahaneke pathAvahI athAlaMda vidhidhAraNake yogya hote haiM, jJAnakI apekSA nau yA dasa pUrvoke jJAtA hote haiM, vedakI apekSA puruSa yA napuMsakavedI hote hai| lezyAkI apekSA padya ca zukla lezyAvAle hote haiM, dhyAnakI apekSA dharmadhyAnI hote haiN| saMsthAnakI apekSA chahoM meM se kisI bhI eka saMsthAnavAle hote haiM, avagAhanAkI apekSA sAta hAthase 100 dhanuSatakake hote haiM, kAlakI apekSA vidhiko dhAraNa karanese pUrva bItI Ayuse hIna pUrvakoTi pramANa utkRSTa sthitibAle hote haiN| (madhyama jaghanya bhI yathAyogya jaannaa)| vikriyA, cAraNa va kSIrasAvI Adi RddhiyoMke dhAraka hote haiM, parantu vairAgyake kAraNa unakA sevana nahIM krte| gacchavinirgata arthAt gacchase nikalakara usase pRthaka rahate hue athA lada vidhi karanevAle muniyoM kA yaha svarUpa hai| 2. aba gacchapratibaddha adhAlaMda vidhikA vivecana karate haiN| -gacchase nikalakara bAhara eka yojana aura eka koza ( 5 koza ) para ye muni vihAra va nivAsa karate haiN| zaktimAn AcArya svayaM apane kSetrase bAhara jAkara unako arthapadakA adhyayana karAte haiM / athavA samatha honepara adhAlaMda vidhibAle sAdhu svayaM bhI AcAryake pAsa jAkara adhyayana karate haiN| parijJAna va dhAraNA Adi guNa sampanna eka, do yA tIna muni guruke pAsa Ate hai aura unase praznAdi karake apane sthAnapara lauTa jAte haiN| yadi gaccha kSetrAntarako vihAra karatA hai, to ve bhI gurukI AjJA lekara bihAra karate haiN| (kSeSa vidhi pUrvavata jAnanA)-isa prakAra ayAjada vidhike donoM bhedoMkA kathana kiyA gyaa| aktapovana-mUlA. 33 aMguliNahAvalehaNikalIhiM paasaannvliyaadiihi| tamalAsohaNayaM saMjamagulI adaMtamaNaM |-aNgulii, nakha, bAtIna, tRNavizeSa, painIkaMkaNI, vRkSakI chAla (bakala ), Adi kara dA~take malako nahIM zuddha karanA vaha indriya saMyamakI rakSA karanevAlA adaMtadhovana mUla guNa hai| adattAvAna-de. asteya / avarzana pariSaha-sa si /6/6/427/10 paramavairAgyabhAvanAzukhahRdayasya viditasakalapadArtha tattvasyAhadAyatanasAdhudharmapUjakasyaciranta naprabajitasyAdyA pi me jJAnAtizayo nospdyte| mahopavAsAcanuSThAyinA prAtihAryavizeSAH prA bhavanniti pralApamAtramarthika prvjyaa| viphalaM vrataparipAlanamityevamasamAdadhAnasya drshmvishuddhiyogaaddrshnprisshshnmvsaatvym|-prm vairAgyakI bhAvanAse merA hRdaya zuddha hai, maiMne samasta padArthoke rahasyako jAna liyA hai, maiM arahanta, Ayatana, sAdhu aura dharmakA upAsaka hai, cirakAlase maiM prabajita hU~ to bhI mere abhI bhI jJAnAtizaya nahIM utpanna huA hai| mahopavAsa AdikA anuSThAna karanevAleke prAtihArya vizeSa utpanna hue, yaha pralApamAtra hai| yaha pravajyA anarthaka hai, bataukA pAlana karanA nirarthaka hai ityAdi bAtokA darzana vizuddhike yogase manameM nahIM vicAra karanevAleke adarzanapariSaha sahana jAnanA caahie| (rA. vA./6/1.28/612/17). (cA. sA./128/4) / 1. prajJA va adarzana pariSahameM antara-ve. prajJA parISaha / 2. avarzanakAartha abhavAna kyoM avalokanAbhAva kyoM nahIM rA.bA./6/6,26-30/612/23 zraddhAnAlocanagrahaNama vizeSAditi ceta; na anyabhicAradarzanArthatvAta / 26 / syAdetat zraddhAnamAlocanamiti dvividha darzanama, tasyAvizeSeNa grahaNa miha prApnoti, kutaH, avizeSAda / na hi kiMcidvizeSaliGgamihAzritamastIti, tanna. kiM kAraNam / avyabhicArI darzanArthatvAt / matyAdijJAnapaJcakAvyabhicArizraddhAnaM darzanam / AlocanaM tu na, zrutamanaHparyayayorapravRttarato'syAvyabhicAriNaH zraddhAnasya grhnnmihoppdyte| manorathaparikalpanAmAtramiti cet na vkssymaannkaarnnsaamrthyaat|30|...drshnmohaantraayyordrshnaalaabhau / ta. sU./9/14 iti / - yadyapi darzanake zraddhAna aura Alocana ye do artha hote haiM, para yahA~ mati Adi pA~ca jJAnoMke avyabhicArI zraddhAna rUpa darzanakA grahaNa hai, Alocana rUpadarzana zruta aura manaHparyaya jJAnoM meM nahIM hotA ataH usakA grahaNa nahIM hai| jAge sa.saM. 14 meM darzanamohake udayase hI adarzana pariSaha batAyI jaayegii| ataH varzanakA artha zraddhAna hai kevala kalpanAmAtra nahIM hai| aditi-(ha. pu./22/51-53 ) tapa bhraSTa nami binAmi dvArA dhyAnastha RSabhanAtha bhagavAnase rAjyakI yAcanA karanepara, apane pati dharaNendrakI AjJAse isa devIne una donoM ko vidyAoMkA kopa diyA thaa| adIkSA brahmacArI-de. brhmcaarii| avaSTa-kAyotsargakA eka aticAra de. vyutsarga / / adRSTAMta vacanodAharaNAbhAsa-ve. dRSTAnsa / akhA-sa. si./3/38 addhA kaalsthitirityrthH|-akhaa aura kAla kI sthiti ye ekArthavAcI hai| (dha.4/1,5.1/318/1) (dha. 13/5.6, 50/284/2) (bha. A. vi/25/86/4)| rA. vA./5/1,16/433/22 adAzabdo nipAtaH kaalvaacii|-abaa zabda eka nipAta hai, vaha kAlabAcI hai| ka. pA.4/3.22/126/11/8 kA addhA nnaam| dvidibaMdhakAlo |-adaa kise kahate haiN| sthiti bandhake kAlako addhA kahate hai| addhAasaMkSepa-gha.6/1.6-6,23/167/1 asaMkhepadA ti emAvAdhAviyampesa deva-NerajhyANaM Auassa ukkassaNiseyahidI saMbhavati tti uttaM hodi|-asNkssepaacaa arthAta jisase choTA (saMkSima) koI kAla na ho. aise AvalIke asaMkhyAtaveM bhAga pramANa kAla taka jitane jainendra siddhAnta koza Page #62 -------------------------------------------------------------------------- ________________ addhAccheda AbhASA ke vikalpa hote haiM unameM deva aura nArakiyoMke, AyukI utkRSTa niSeka sthiti sambhava hai / gha. 14/5.6.645/203/12 jaNa ATha abaMdhakAlo jahamNa virasamaNa kAlapurassarI asaMkheddhA NAma / so janamajjhacarimasamayahuDa tAba hodi jAva jahaNNAuabaMdhakAlaca rimasanao ti / esA ki asaMkhepaddhA tadiyati bhAgammi cetra hodi / - * jaghanya vizramaNa kAla pUrvaka jaghanya Ayubandha kAla asaMkSepAddhA kahA jAtA hai| vaha yava madhyake antima samaya se lekara jaghanya Ayu bandhake antima samaya taka hotA hai| yaha asaMkSepAyA tRtIya tribhAgameM hI hotA hai| go.jI. jI. 2.218611 rAjyamAnAyuSAya bhAgaH tasminnavaziSTe prAgeva antarmuhUrta mAtra samayaprabaddhAn parabhavAyuniyamena baddhvA samApnotIti niyamo jJAtavyaH / 'asaMkSepAnA' jo AvalIkA asaMkhyAtavA~ bhAga pramANa kAla bhujyamAna AyukA avazeSa rahai tAkai pahile antarmuhUrta kAla mAtra samaya prabaddhanikari parabhava Ayu stafa pUrNa kare hai aisA niyama jAnanA / go.ka. mU./217/1902 Aussa va AbAhA Na TThidipaDibhAgamAussa = bahuri nahIM pAiyeM hai AyukI AbAdhAkA saMkSepa, ghATi panA jAte aisA jo addhA kAla so asaMkSepAddhA kahiye hai / addhAccheda pA. 1/3. 22/120/12/2 parimaNiyasya kAhI ukkassa addhAcchedo NAma / (baddha karmake) antima niSekake kAlako utkRSTa addhAccheda kahate haiM / EXE Ex ka. pA. 3/3,22/9513/262/5 sayala NiseyagayakAla pahANI addhAcchedo sayalaNisegapahANA dviditti / sarva niSekagata kAla-pradhAna addhAccheda hotA hai aura sarva niSedhAna sthiti hotI hai| addhAnazana -- de. anazana / addhApalyagaNita 1/4 3. Ayu 1 / addhAyude, / addhAsAgara kAlakA pramANa- gaNita 1/1/2 advaita darzana - 1. ekAnta advaitakA nirAsa de dravya 4 2. advaita darzanakA vikAsakrama- de. darzana 3 vizeSa de. vedAnta * advaita naya - pra. sA./ta.pra./pari/maya saM. 45 nizcayamayena kevalamadhya mAnanucyamAnabandhamokSocita snigdhatvaguNapariNata paramAnan mokSayora dvaitAnuvarti // 45 // - - Atmadravya nizcayanayase bandha aura mokSameM advaitakA anusaraNa karanevAlA hai. akele madhyamAna aura mucyamAna aise baMdhamokSocita snigdhatva rUkSatvaguNarUpa pariNata paramApakI bhA~ti / 1. jJAna-leya dvaitAdvaita naya pra. sA./ta.pra./ pari. / naya saM. 24-25 jJAnajJe yAdvaitanayena mahadindhanabhArapariNatadhUmaketumadeka 14 hAtanayena paraprativimbasaMyukta darpaNavadanekam // 25 // = Atma dravya jJAna jJeya adya tanaya me ( jJAna aura jJeyake advaitarUpa nayase ) mahAn IMdhanasamUha rUpa pariNata agnikI bhA~ti eka hai / 24 / ama dravya jJAna - jJeya dvaitarUpanayase, parake pratibimboM se sampRkta darpaNakI bhA~ti aneka hai / 25 / advaitavAda 1. puruSAdvaitavAda go. ka. mU./889 / 2065 ekko caitra mahappA puriso devo ya sabbavAvI ya / savvaMgaNigUDhoviya saceyaNo NigguNo paramo // 881 // - eka hI mahAtmA hai / soI puruSa hai| deva hai / sarva viSai vyApaka hai| sapana nigUDha kahie agamya hai / cetanAsahita hai| nirguNa hai| parama utkRSTa hai| aise eka AtmA hI kari satrakauM mAnanA so AtmavAdakA artha hai / ( sa. si./8/1/5 ko TippaNI jagarUpasahAya kRta ) ( aura bhI de. bedAnta 2 ) / 47 advaitavAda sa.ma./11/1518 neha nAmArita kiNcn| ArAmaM tasya pazyanti na tatpazyati kazcana" / iti samayAt / "ayaM tu prapazco mithyArUpaH pratIyamAnatvAt / " hamAre matameM eka brahma hI sada hai / kahA bhI hai 'yaha saba brahmakA hI svarUpa hai, isameM nAnArUpa nahIM haiM, brahmake prapazJcako saba loga dekhate haiM. parantu brahmako koI nahIM dekhatA' tathA 'yaha prapaJca mithyA hai, kyoMki mithyA pratIta hotA hai|' (aura bhI de. vedAnta ) 1 abhiyAna rAjendra kovA puruSa ekaH sakalalo sthitisargapralayahetuH nAtizayAtiriti tathA coktam UrjanAma ivazUnAM candrakAnta ivAmbhasAm / prarohANAmiva plakSaH sa hetuH sarvajanmanAma iti / tathA 'puruSaM sarvaM yaha bhUtaM yaca bhAvyam / . ve. 10/10 / ityAdi manvAnAM vAdaH puruSavAdaH / - eka puruSa hI sampUrNa lokakI sthiti, sarga aura pralayakA kAraNa hai| pralaya meM bhI usakI atizaya jJAnazakti alupta rahatI hai| kahA bhI hai-jisa prakAra UrNanAbha razmiyoMkA. candrakAnta jalakA aura baTaboja prarohakA kAraNa hai usI prakAra vaha puruSa sampUrNa prANiyoMkA kAraNa hai| jo ho cukA tathA jo hogA, usa sabakA puruSa hI hetu hai| isa prakArakI mAnyatA puruSabAda hai / 2. vijJAnAItavAda nyAyakumudacandra pR. 116 pratibhAsamAnasyAzeSasya vastuno jJAnasvarUpAntaH praviSTatva prasiddheH saMvedanameva pAramArthikaM tattvam / tathAhi yadavabhAsate tajjJAnameva yathA sukhAdi, avabhAsante ca bhAvA iti / ... tathA yadvedyate taddhi jJAnAdabhinnam yathA vijJAnasvarUpam, vedyante ca nausAdayaityato'pi vijJAnAdvaitasiddhiriti pratibhAsamAna azeSa hI vastuoMkA jJAnasvarUpase antajaviSTapana prasiddha honeke kAraNa saMvedana hI pAramArthika tatva hai| vaha isa prakAra ki jo-jo bhI avabhAsita hotA hai vaha jJAna hI hai, jaise sukhAdi bhAva hI avabhAsita hote haiN|...isii prakAra jo-jo bhI vedana karanemeM AtA hai vaha jJAna abhita hai, jaise vijJAnasvarUpa nIlAdika padArtha vedana kiye jAte haiN| isIlie yahA~ bhI vijJAnAdvaitavAdakI siddhi hotI hai / (yu. anu. / 11 /24) / abhidhAna rAjendra kodA "bAhmArthanirapekSa jJAnAmeva memoyavizeSA manvate te vijJAnavAdinaH / teSAM rAddhAnto vijJAnavAdaH / - bAhara ke nirapekSa jJAnAItako hI jo koI bauddha vizeSa mAnate haiM ve vijJAnavAdI haiM. unakA siddhAnta vijJAnavAda hai / 2. zabdAvAda nyAyakumudacandra pR. 136 - 140 yoMgajamayogajaM vA pratyakSaM zabda brahmollekhyebAvabhAsate vAhyAdhyAtmikArthe SUtpadyamAnasyAsya zabdAnuviddhatve. - votpatteH, tatsaMsparza vaikalye pratyayAnAM prakAzamAnatayA durghaTatvAda vApata hi zAzvato pratyavamarzinI ca tadabhAve teSAM nAparaM rUpamavaziSyate / = samasta yogaja athavA a ogaja pratyakSa zabdabrahmakA ullekha karanevAle hI avabhAsita hote haiN| kyoMki bAhya yA AdhyAtmika arthoM meM utpanna honevAlA yaha pratyakSa zabdase anuviddha hI utpanna hotA hai| zabda ke saMsparzake abhAva meM jJAnoMkI prakAzamAnatA durghaTa hai, bana nahIM sakatI / vAgrUpatA nitya aura pratyavamarzinI hai, usake abhAva meM jJAnoMkA koI rUpa zeSa nahIM rahatA / * sabhI advaita darzana saMgraha nayAbhAsI haiM de. anekAnta 2/1 // 4. samyagekAnnakI apekSA nyA, do /3/184/128/3 evameva paramadravyAthikanayAbhiprAyaviSayaH paramadravyaM satya, tadapekSayA 'ekamevAdvitIyaM brahma neha nAnAsti kicana' sadrUpeNa cetanAnAmacetanAnAM ca bhedAbhAvAt bheve dusalakSaNatvena teSAmasatvaprasaGgAt / - isI prakAra parama dravyArthika nayake abhiprAyakA viSaya parama sattA, mahA sAmAnya hai / usakI apekSAse 'eka hI advitIya brahma hai yahA~ nAnA aneka kucha bhI nahIM hai' isa jainendra siddhAnta koza - Page #63 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhaHkarma adhastana dvIpa prakArakA pratipAdana kiyA jAtA hai| kyoMki sadrUpase cetana aura acatana padAthami bheda nahIM hai| yadi bheda mAnA jAye to satase bhinna honeke kAraNa ve sama asata ho jaayeNge| * dvaita va advaitakA vidhi niSedha- de. dravya / *parama advaitake apara nAma-de. mokSamArga 245 / adhaHkarma-jina kAryoM ke karanese jIbahiMsA hotI hai unheM adha'karma kahate hai| adhaHkarma yukta kisI bhI padArthakI mana, vacana, kAyase sAdhujana anumodanA nahIM karate aura na hI aisA AhAra va vasati AdikA grahaNa karate haiN| isa viSayakA paricaya isa adhikArameM diyA gayA hai| 1. AhAra sambandhI adhaHkarma mUlA. m/423 chajjovaNikAyANAM virAhaNoddAvaNAdiNipaNNaM / AdhAkambha NeyaM sama rakadamAdasapaNNa / 423 / -pRthvIkAya Adi chaha kAyake jIvoMko du.kha denA, mAranA isase utpanna jo AhArAdi vastu baha adha'karma hai| vaha pApa kriyA Apa kara ko gayI, dUsare kara kI gayI tathA Apa kara anumodanA kI gayI jaannaa| dha. 13/5,4.29/46/8 taM odAvaNa-vihAvaNa-paridAvaNa-ArabhakadaNipaphanNaM ta savva AdhAkammaM NAma // 22 ||...jiivsy upadravaNam ohAvaNaM NAma / agacchedanAdivyApAraH vidAvaNa nnaam| saMtApajanana paridAvaNaM NAma / prANiprANa-viyojana Ara bho NAma / -jo upadrAvaNa, vidrAvaNa, paritApana aura Arambha rUpa kAryase niSpanna hotA hai, vaha saba adha karma hai // 22 // ..jIvakA upadrava karanA orAvaNa kahalAtA hai| aMga chedana Adi vyApAra karanA bihAvaNa kahalAtA hai| santApa utpanna karanA paridAvaNa kahalAtA hai aura prANiyoM ke prANoM kA viyoga karanA Arambha kahalAtA hai| cA. sA/68/1 SaDajoba nikAyasyogadravaNam upadravaNam, aMgacchedanAdivyApAro vidrAvaNam, saMtApajananaM paritApana, prANiprANavyaparopaNamArambhaH evamupadravaNa vidrAvaNa paritApanArambhakriyayA niSpannamanna svena kRtaM pareNa kAritaM vAnumanitaM vAdhakarma (janita ) tatsevino'nazanAditapAsi...prarakSanti |-ssttkaayke jIva samUhoMke lie upadrava honA upadravaNa hai / jIvoMke aMga cheda Adi vyApArako vidrAvaNa kahate hai| jovoMko santApa ( mAnasika vA antaraga pIr3A) utpanna honeko paritApana kahate hai / prANiyoMke prANa nAza honeko Arambha kahate hai| isa prakAra upadravaNa, vidrAvaNa, paritApana, Arambha kriyAoMke dvArA jo AhAra taiyAra kiyA gayA ho, jo apane hAthase kiyA ho athavA dUsarese karAyA ho, athavA karate hue kI anumodanA kI ho, athavA jo nIca karmoMsa banAyA gayA ho, aise AhArako grahaNa karanevAle muniyoM ke upavAsAdi tapazcaraNa naSTa hote haiN| 2. vasati sambandhI adhaHkarma bha.A.vi 230/447 tatrodgagamo doSo niruupyte| vRkSacchedastadAnayana, iSTakApAka., bhUmikhanana, pASANasiktAdibhiH pUraNa, dharAyA' kuTTana, kardamakaraNaM, kIlAnAM karaNa, agninAyastApanaM kRtvA prAtADya krakacai. kAThapATana, vAsI bhistakSaNaM, parazubhizcchedanaM ityevamAdivyApAraNa SaNNA jIvanikAyAnAM bAdhAM kRtvA svena vA utpAditA, anyena vA kAritA vstirdhmkrmshbdenocyte|- vRkSa kATakara unako lAnA, iMToMkA samudAya pakAnA, jamIna khodanA, pASANa, bAlu ityAdikoMse khAr3A bharanA, jamonako kUTanA, kIcaDa karanA, khambhe taiyAra karanA. agnise loha tapavAnA, karautase lakaDI cIra zasIse chIlanA, kulhAr3ose chedana karanA ityAdi kriyAoMse SaTkAya jIvoMko bAdhA dekara svayaM vasati banAyI ho athavA dUsaroMse banavAyI ho, yaha basati adha karmake doSase yukta hai| 3. apakarma zarIra dha.13/5,4,24/47/5 jamhi zarIre ThidANaM kesi ci jIvANaM kamhi vikAle oddAvaNa-viddAvaNa-paridAvaNe hi maraNaM sabhavaditaM sarIrAdhAkamma NAma |-jis zarIrameM sthita kinhIM jovoMke kisI bhI kAlamai upadrAvaNa, vidrAvaNa aura paritApanase maranA sabhava hai, vaha zarIra adha karma hai| 4. nArakiyoMmeM adhaHkarma nahIM hotA dha. 13/5,4,31/11/ AdhAkamma-iriyAvadhakamma-tavokammANi Nasthi; Neraiesa orAliyasarIrassa udayAbhAvAdo pNcmhnvyaabhvaado| evaM sattama puddhviisu|-adh'krm IryApatha karma, aura tapa.karma nahIM hote. kyoMki nArakiyoMke audArika zarIrakA udaya aura paMcamahAvata nahIM hote| isI prakAra sAtoM pRthiviyomeM jAnanA cAhie / 5. nArakiyoMkA zarIra adhaHkarma nahIM dha. 13/5,4,24/47/3 oDhAvaNAdida saNAdo raiyasarIramAdhAkamma tti kiNNa bhnnnnde| [Na] tatva oddAvaNa-viddAvaNa-paridAvaNehito Ara bhaabhaavaado|jmhi sarIre ThidANaM kesi vi jIvANaM kamhi vi kAle odAvaNa-vihAvaNa-paridAvaNehi maraNaM sabhavadi ta sarIramAdhAkamma NAma Na ca eda visesaNa NeraDyasarore atthi, tatto tesimavamiracuvajjiyANa mrnnaabhaavaad|| adhavA cauNNaM samUho jeNega visesaNaM,Na teNa punbuttdoso| prazna - nArakiyoke zarIrameM bhI upadrAvaNa Adi kArya dekhe jAte hai, isalie use adha karma kyoM nahIM kahate uttara-- nahIM, kyoki vahA~para upadrAvaNa -vidrAvaNa aura paritApanase Arambha (prANi prANa viyoga) nahIM pAyA jaataa| jisa zarorameM sthita kinhIM jovoMke kisI bhI kAlameM upadrAvaNa, vidrAvaNa aura paritApanase maranA sabhava hai vaha zarIra adha karma hai| parantu yaha vizeSaNa nArakiyoMke zarIrameM nahIM pAyA jAtA, kyoMki inase unakI apamRtyu nahIM hotI, isalie unakA maraNa nahIM hotaa| athavA cUki upadrAvaNa Adi cAroMkA samudAyarUpa eka vizeSaNa hai,isalie pUrvokta doSa nahIM aataa| 6. bhogabhUmijakA zarIra adhaHkarma kaise / dha. 13/5,4.24/47/1 eva gheppamANe bhogabhUmigayamaNussatirikkhANaM sarIramAdhAkamma Na hojja, tattha oddaavnnaadiinnmbhaavaado| Na orAliyasarIrajAdiduvAreNa savAha sarIreNa saha eyattamAvaNNassa aadhaakmmttaasiddhiido| prazna-jisa zarIrameM sthita jIvoMke upadrAvaNa Adi anyake nimittase hote haiM, vaha zarIra adha karma hai| isa tarahase svIkAra karanepara bhogabhUmike manuSya aura tiyaMcoMkA zarIra adharma nahIM ho sakegA, kyoMki vahA~ upadrAvaNa Adi kArya nahIM pAye jAte + uttara-nahIM, kyoMki audArika zarIrarUpa jAtikI apekSA yaha bAdhA sahita zarIra aura bhogabhUmijoMkA zarIra eka hai, ata usameM adha kamapanekI siddhi ho jAtI hai| * adha karma viSayaka sata, saMkhyA, kSetra, sparzana, kAla, antara, bhAva va alpabahutva rUpa ATha prarUpaNAe~ dai. vaha vaha naam| aghaHpravRttasaMyata-de, sayata 13 karaNa 4 / adhaHpravRttasaMyatAsaMyata-de. saMyatAsaMyata 1 va karaNa 4 / adhaHpravRttikaraNa-de. karaNa 4 / maNa-de. sakramaNa hai| adharma dravya-de. dhrmaadhrm| adhastana kRSTi-de. kRsstti| adhastana dravya-de. kRSTi / adhastana dvIpa-(ja pa./pra.105 ) Inner Island. jainendra siddhAnta koza Page #64 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhastana zIrSa adhastana zIrSa kRSTi adhika yA sU./5/2/12/212 hetudAharaNAdhikamadhihetu aura udAharaNace adhika honese adhika nAmaka nigraha sthAna hai| (lo. maa.4/222/400/15)| adhikaraNa - jisa dharmo meM jo dharma rahatA hai usa dharmIko usa dharmakA (nyAya viSayaka) adhikaraNa kahate hai jaise-pava dharmakA adhikaraNa ghaTa hai / pra.sA./ta.pra./26/11 suddhA kijJAnavipariNamanasvabhAvasyAdhArabhUtasvAdadhikaraNatvamAtmasAtkurmANa - zuddha ananta zaktiyukta jJAna rUpa pariNamita honeke svabhAvakA svayaM hI AdhAra honese adhikaraNatAko AtmasAt karatA huA ( isa prakAra ) svayameva (adhikaraNa kAraka) rUpa hotA hai| sA.../96/22 nizcayacaitanyAdisvabhAvAtmanaH svayamevAdhAratvAdadhikaraNaM bhavati / - yaha AtmA nizcayase zuddha caitanyAdi guNA svayameva AdhAra honese adhikaraNa kArakako svIkAra karatA hai| sa. sA./A.pari./zakti naM. 46 bhAvyamAnabhAvAdhAratvamayI adhikaraNazaktiH / - bhAvanemeM AtA jo bhAva isake AdhArapanamayI chayAlIsarvo adhikaraNa zakti hai / 1. adhikaraNake meva sasU /6/0-11 adhikaraNa jIvAjIbA 194 bAya saMrambhasamArambhArambhayogakRtakAritAnumatakaSAya vidherai khikhikhiturace kaza // 8 // nirva nApi yoganisargAtu bhedA para-adhikaraNa jIva aura ajIba rUpa haiM // 7 // pahalA jIvAdhikaraNa saMraMbha, samAraMbha, Arambhake bhedase tIna prakArakA, kRta, kArita aura anumatake bhedase tIna prakArakA tathA kaSAyake bhedase cAra prakArakA hotA huA paraspara milAnese 108 prakArakA hai // 8 // para arthAt ajIvAdhikaraNa kramase do, cAra do aura tIna bheTavAle nirvartanA, nizeSa saMyoga aura nisargarUpa hai| (bha. khaa./.811/154)| 1 rA. bA./1/1.12-13/211/28 ajIvAdhikaraNa nirvartanalakSaNaM dveSA vya atisstthte| kut| musottaramedAda mUlaguNa nirvartanAdhikaraNa uttaraguNa nirvartanAdhikaraNaM ceti tatra sUrya pacavidhAni zarIrANi bAha mana prANApAnAzca / uttara kASThapustakacitrakarmAdi |.. nikSepazcaturdhA bhidyate kRta apazyaduSyamArNanasahasAnAmo gabhedAda amadhyavekSita nikSepAdhikaraNa duSpramRSTanikSepAdhikaraNaM, sahasA nikSepAdhikaraNa, anAbhAganikSepAdhikaraNaM ceti / saMyogo dvidhA vibhajyate / kuta' / mApAnopakaraNa medAta, bhaktapAnasaMyogAdhikaraNam. upakaraNasayogAvaraNaM ceti.. nisarga striyA kampyate kutakAyAdibhedAt / kAya nisargAdhikaraNaM vA nisargAdhikaraNaM mano nisargAdhikaraNaM ceti / rA.vA./6/02/13/21 tadbhayamadhikaraNaM dazamakAra viSavaNahArakaTukAmlasnehAgni- duSprayukta kAyavAGmanoyogabhedAda-khajIvAdhikaraNoMmeM nirvartanAlakSaNa adhikaraNa do prakArakA hai| kaise saguNa nirvartanAdhikaraNa aura usaraguNanirvartanAdhikaraNa usameM bhI saguNa nirvartanAdhikaraNa 8 prakArakA I pA~ca prakArake zarIra mana, vacana aura prANApAna / uttaraguNanirvartanAdhikaraNa kATha, pustaka va citrAdi rUpase aneka prakArakA hai // 12 // nikSepAdhikaraNa cAra prakArakA hai kaise apratyavekSita nikSepAdhikaraNa, duSpramRSTanilepA pikaraNa, sahasAnikSepAdhikaraNa aura banAbhoganipAdhikaraNa // 1 saMyoganikSepAdhikaraNa do prakArakA hai| kaise bhaktapAnasaMyogAdhikaraNa aura upakaraNasaMyogAdhikaraNa // 14 // nisargAdhikaraNa tIna prakArakA hai kaise kAya nisargAvivaraNa vacananisargAdhikaraNa aura manonisargAdhikaraNa 1950 tadubhayAdhikaraNa daza prakArakA hai-viSa lavaNa, kSAra, kaTuka. Amla, snigdha, agni aura duSprayukta mana, vacana, kAya (sa si./6/1/227), (ma. A /- 812/157) / / 1 1 - 49 jIvAdhikaraNa " nirvartanA mUlaguga nirvartana. 1 jainendra siddhAnta koza adhikaraNa | nikSepa duHpramRSTa sahasA anAbhoga sayoga 1 I 1 1 zarIra vacana mana prANa apAna I 1 kASTha adhikaraNa 1 I bhakta upakaraNa mana vacana kAya pAna karma jIvAdhikaraNa nisarga T uttaraguNa nirvartanA 1 kAna 1 audArika vai kriyaka AhAraka tejasa saMrambha, samArambha, Arambha x mana bacana kAya x 4 kaSAya x kRta kArita, anumodanA - 108 2. nirvartanadhikaraNa sAmAnya- vizeSa 1 sa.si./6/6/326 nirvatyaMta iti nirvartanA niSpAdanA / nikSipyata iti nikSepaHsthApanA / saMyujyata iti saMyogo mizrIkRtam / nisRjyata iti nisarga nirvartamAkA artha niSpAdanA yA racanA hai| nikSepakA artha sthApanA arthAta rakhanA hai| saMyogakA artha mizrita karanA arthAta milAnA hai aura nisargakA artha prasaMga hai| (rA.vA./ 6/6,2/516 / 1 ) / bha.A./vi./894/17. nikSipyata iti nikSeSa upakaraNaM pustakAdi. zarIraM zarIramatAni vA sahasA zIghra nikSipyamANAni bhavAta / kutazcitkAryAntarakaraNaprayuktena vA svaritena SaDjIvanikAyAdhAdhikaraNaM pratipadyante / asatyAmapi tvarAyAM jIvA' santi na santIti nirUpaNAmantareNa nikSipyamANaM tadevopakaraNAdika anaabhognikssepaadhikrnnmucyte| pramRhayupakaraNAdinikSipyamANaM pramRSTanikSepAdhikaraNa sthApyamAnAdhikaraNamA duSpramRSTanipAdhikaraNa pramArjanasarakA jIvAH santi na santIti apratyavekSitaM yannikSipyate tadapratyavekSitaM nipAdhikaraNa nirmasaMnAmedamAcaSTe deho to pramu zarIraM hiMsopakaraNAni iti nirvartanAdhikaraNaM bhvti| upakaraNAni ca sacchidrANi yAni jIvanAdhAnimittAni nirva tAnyapi nirtanAdhikaraNaM yasminsaumIrAdibhAjane prAniyate // 14 // saMjojanamutrakaraNANaM upakaraNAnAM picchAdonAM anyonyena saMyojanA zItaspasya pustakasya mahAdeya Ataparipa pramArjanaM ityAdikam / tahA tathA / pANabhojaNANa ca pAnabhojanayIzca pAnena pAnaM, bhojanaM bhojanena, bhojana pAnenetyeva mAdikaM saMyojana | yasya saMmUrchana saMbhavati sA hisAdhikaraNatvenAnopAntAna sarvA / duNisiTThA maNabacikAyA duSTupravRttA manovAkkAyaprabhedA nisargazabdenocyante / nikSepa kiyA jAye use nikSepa kahate hai / picchI kamaNDalu Adi upakaraNa, pustakAdi zarIra aura zarIrakA mala inako bhaya se sahasA jaldI pheMka denA, rkhnaa| kisI kArya meM tatpara rahane se athavA varAse picchI kamaNDalvAdika padArtha jaba jamIna para rakhe jAte haiM taba SaTkAya jIvoM ko bAdhA denemeM AdhArarUpa hote hai arthAta ina padArthoM se jIvoMko bAdhA pahu~catI hai| tvarA nahIM honepara bhA jova hai| athavA nahIM hai isakA vicAra na karake, dekha bhAla kiye binA hI upakaraNAdi jamInapara rakhanA, pheMkanA usako anAbhogakSepAdhikaraNa kahate haiN| upakaraNAdika vastu binA sApha kiye hI jamInapara 1 barU citra karma karma Page #65 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhikaraNa siddhAnta adhigama pratyaya karanepara adhigama arthAt padArthakA jJAna karanA so adhi gama hai| dha. 3/1,2,5/36/1 adhigamo NANapamANa midi ego / adhigama aura jJAna pramANa ye donoM ekArthavAco hai| rAvA hi /1/6/43 pramANa naya kari bhayA jo apane svarUpakA AkAra tAka adhigama khiye| 2. adhigama sAmAnyake bheda ta.su./1/6 pramANanayairadhigama / jIvAdi padAthoMkA jJAna pramANa aura nayoM dvArA hotA hai| sa.si /1/6/3 jIvAdInA tattvaM pramANAbhyA nayaizcAdhigamyate / tatra pramANaM dvividha svArtha parArtha ca / jIvAdi padArthoM kA svarUpa pramANa aura nayoMke dvArA jAnA jAtA hai / pramANake do bheda hai-svArtha aura parArtha / (raa.vaa./2/6,4/33/11)| sabha.ta.149 tatrAdhigamo dvividhaH svArtha parArthazceti / sa ca dvividha pramANAtmako nayAtmakazceti |-adhigm do prakArakA hai-svArtha aura parArtha / aura vaha adhigama pramANa-rUpa tathA naya-rUpa ina do bhAgoM meM vibhakta hai| adhigama svArthAdhigama (jJAnAtmaka) parAdhigama (zabdAtmaka) rakha denA athavA jisapara upakaraNAdika rakhe jAte haiM usako arthAta caukI jamIna vagairahako acchI taraha sApha na karanA, isako duSpramRSTanikSepAdhikaraNa kahate hai| sApha karanepara jIva hai athavA nahIM haiM, yaha dekhe binA upakaraNAdika rakhanA apratyavekSitanikSepAdhikaraNa hai| zarIrako asAvadhAnatA pUrvaka pravRtti karanA duHprayukta kahA jAtA hai, aisA duHprayukta zarIra hiMsAkA upakaraNa bana jAtA hai| isalie isako dehanivartanAdhikaraNa kahate haiN| jIva-bAdhAko kAraNa aise chidra sahita upakaraNa banAnA, isako bhI nirvartanAdhikaraNa kahate haiN| jaise-kAjI vagairaha rakhe hue pAtra meM jantu praveza kara mara jAte haiN| picchI-kamaNDalu Adi upakaraNoMkA saMyoga karanA, jaise ThaNDe sparzavAle pustakakA dhUpase saMtapta kamaNDalu aura picchIke sAtha saMyoga karanA athavA dhUpase tapI huI picchIse kamaNDalu, pustakako svaccha karanA Adiko upakaraNa saMyojanA kahate haiM / jinase sammUrchana jIvoMkI utpatti hogI aise peyapadArtha dUsare peyapadArtha ke sAtha saMyukta karanA, athavA bhojya padArthake sAtha peya padArthako saMyukta krnaa| jinase jIvoMkI hiMsA hotI hai aisA hI peya aura bhojya padArthoMkA saMyoga niSiddha hai, isase anya sayoga niSiddha nahIM haiN| aisA bhaktapAnasaMyojanA hai| mana, vacana aura zarIrake dvArA duSTa pravRtti karanA usako nisargAdhikaraNa kahate haiN| 3. asamIkSyAdhikaraNa sa. si /9/32/37 asamIkSyaprayojanamAdhikyena krnnmsmiikssyaadhikrnnm|-pryojnkaa vicAra kiye binA maryAdAke bAhara adhika kAma karanA asamokSyAdhikaraNa hai| rA.vA./7/32,4-1/456/22 asamIkSya prayojanamAdhikyena karaNamadhikaraNam // 4 // adhiruparibhAve vartate, karoti cApUrvaprAdurbhAva prayojanamasamokSya Adhikyena pravartanamadhikaraNam / tattredhA kAyavAimanoviSayabhedAta 3 // tadadhikaraNa tredhA vyavatiSThate / kuta' kAyavADmanoviSayabhedAta / tatra mAnasaM parAnarthakakAvyAdicintanama, bAggata niSprayojanakathAkhyAnaM parapoDApradhAna yatkicanavaktRtvam, kAyika ca prayojanamantareNa gaccha stiSThannAsIno vA sacittetarapatrapuSpaphalacchedanabhedanakuTTanakSepaNAdoni kuryaat| agniviSakSArAdipradAna cArabheta ityevamAdi, tatsarvamasamokSyAdhikaraNam / = prayojanake binA hI Adhikya rUpase pravartana adhikaraNa kahalAtA hai| mana, vacana aura kAyake bhedase vaha tIna prakArakA hai| nirarthaka kAvya AdikA cintana mAnasa adhikaraNa hai| niSprayojana parapIDAdAyaka kucha bhI bakavAsa vAcanika adhikaraNa hai / binA prayojana baiThe yA calate hue sacitta yA acitta patra, puSpa, phaloMkA chedana, bhedana, madana, kuTTana yA kSepaNa Adi karanA tathA agni, viSa, kSAra Adi denA kAyika asamIkSyAdhikaraNa hai| (cA.sA /18/4) / adhikaraNa siddhAnta-de siddhAnta / adhikAriNI kriyA-de kriyA /3/2 / adhigata-dai cAritra /1 / adhigama-maukhika upadezoM ko sunakara yA likhita upadezoM ko paDhakara jIva jo bhI guNa doSa utpanna karatA hai ve adhigamaja kahalAte hai, kyoMki ve adhigama pUrvaka hue hai| ve hI guNa yA doSa yadi kinhIM jIvoM meM svAbhAvika hote haiM, to unheM nisargaja kahate haiM / samyagdarzana va samyagjJAna to do prakArakA hotA hai para cAritra kebala adhigamaja ho hotA hai kyoMki usameM avazya hI kisIke upadezakI yA anusaraNakI AvazyakatA par3atI hai| 1.adhigama sAmAnya sa.si.12/12 dhigmo'rthaavbodhH|-adhigmkaa artha padArthakA jJAna hai| sa.bA.13,22/14 adhipUrvAda garbhAvasAdhano'ca adhigamanamadhigamaH / 'adhi' upasarga pUrvaka 'gam' dhAtumeM bhAva sAdhana aca pramANa naya pramANa naya 3. svArthAdhigama sa si /1/6/3 jJAnAtmaka svArtham / -svArtha adhigama jhAna svarUpa hai| rA.vA. 1/4,4/33/12 svAdhigamahetuJjanAtmaka prmaannnyviklpH| svAdhigama hetu jJAnAtmaka hai jo pramANa aura naya bhedoM vAlA hai| sa.bha ta/1/2 svArthAdhigamo jJAnAramako matiztyAdirUpa / -svArthAdhigama jJAnAtmaka hai jo mati zruta Adi jJAna rUpa hai| 4. parArthAdhigama sa.si /1/6/3 bacanAtmaka parArtham / -parArtha adhigama bacana rUpa hai| rA.vA./2/6,4/33/12 parAdhigamaheturvacanAtsakaH / tena zrutAraNyena pramANena syAvAdanayasaskRtena pratiparyAyaM saptabhaGgImanto jovAdaya' padArthA adhigmyitbyaa| -vacana parAdhigama hetu haiN| vacanAramaka syAdvAda bhUtake dvArA jovAdikakI pratyeka paryAya saptabhagI rUpase jAnI jAtI hai| sa bha 119/7 parArthAdhigama zabdarUpa / sa ca dvividha -pramANAtmako nayAtmakazceti / ..... ayaM dvividho'pi bheda' saptadhA pravartate, vidhipratiSedhaprAdhAnyAt / iyameva pramANasaptabhaGgI nayasaptabhaGgI ca kthyte| -zabdAtmaka arthAta vacana rUpa adhigamako parArthAdhigama kahate haiN| vaha adhigama pramANa aura naya rUpa hai / puna' vidhi pratiSedhako pradhAnatAse ye dono bheda sapta bhagameM vibhakta hai| isIko pramANasaptabhaGgI tathA nayasaptabhaGgI kahate haiN| 5. nisargaja samyagdarzana sa si./9/3/12 yadbAhyopadezAite prAdurbhavati tannaisargikam / -jo bAhya upadezake binA hotA hai, vaha naisargika samyagdarzana hai| (rA. baa./1/3,5/13/23)| zlo. vA 12/1/3/13/85/28 tatra pratyAsannaniSThasya bhavyasya darzanohopazamAdo satyantarane hetau bahiraGgAdaparopadezAttattvArthajJAnAva..... prajAyamAna tattvArtha zraddhAnaM nisarga jam / prtyetvym| -nikaTa sidbhivAle bhavya jIvake darzanamohanIya karma kA upazama Adika anta jainendra siddhAnta koza Page #66 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhigama adhigama 6.sarva samyagdarzana sAkSAta yA paramparAse adhigamaja hI raMga hetuoMke vidyamAna rahanepara aura paropadezako chor3akara zeSa, Rddhi darzana, jinabimba darzana vedanA Adi mahiraMga kAraNoMse paidA hue tatvArtha-jJAnase utpanna huA tattvArtha zraddhAna nisargaja samajhanA caahie| 6. adhigamaja samyagdarzana sa.si /1/3/12 yatparopadezapUrvakaM jovAyadhigama nimittaM tduttrm| jo mAhya upadeza pUrvaka jIvAdi padArthoke jJAnake nimittase hotA hai vaha adhigamaja samyagdarzana hai| (rA. vA./9/3.414/23) / gha. 1/1,1,144/gA. 212/365 chappaMca-Nava-vihANaM atthANaM jiNavaroba. iThThANaM / ANAe ahigameNa va sahahaNaM hoi sammata! -jinendra devake dvArA upadiSTa chaha dravya, pA~ca astikAya aura nava padArthoMkA AzA athavA adhigamase zraddhAna karaneko samyaktva kahate haiN| (go. jo./ma. 561/1006) / go. jI jI pra. 1569/13 tacchravAna..... adhigamaina pramANanayanikSepaniruktyanuyogadvArai vizeSanirNayalakSaNena bhvti| -vaha zraddhAna pratyakSa parokSa pramANa ara dravyArSika paryAyarthika naya ara nAma sthA panA dravya bhAva nikSepa ara vyAkaraNAdikari sAdhita nirukti ara nirdeza svAmitva Adi anRyoga ityAdi kari vizeSa nirNaya rUpa hai lakSaNa jAkA aisA jo adhimagaja zraddhAna ho hai| pra. sA./tA. vR./3/198/28 paramArtha vinizcayAdhigamazamvena samyaktvaM kathaM bhaNyata iti ceta / paramo'rthaH paramArthaH zuddhabuddha kasvabhAvaH paramAtmA, paramArthasya vizeSaNeNa saMzayAdirahitatvena nizcayaH paramArtha nishcyruupo'dhigmH| -paramArtha vinizcaya adhigamakA artha samyaktva hai| so kaise 1-parama artha arthAta paramArtha arthAta zuddha buddha ekasvabhAvI prmaatmaa| paramArtha ke vizeSaNa dvArA saMzayAdi rahita nizcayako paramArtha nizcayarUpa adhigama kahA gayA hai| 7. nisargaja va adhigamaja samyagdarzanameM antara go.ka jo pra/150/742/23 nisargaje'rthAvabodha syAnna baa| yadi syAttadA tadapyadhigamajameva / yadi na syAttadAnavagatatattva. zraddadhIteti / tanna / ubhayatrAntaraNakAraNe darzanamohasyopazame kSaye kSayopazame vA samAne ca satyAcAryAdayupadezena jAtamadhigamajaM tadvinA jAtaM naisargikamiti bhedasya sadbhAvAt / -prazna-jo nisarga virSe padArthanikA avabodha hai ki nAhiM, jau hai to vaha bhI adhigamaja hI bhayA ara nAhIM hai to tattvajJAna binA samyaktva kaise nAma pAyA -uttara-dounivirSe antaraMga kAraNa darzana mohakA upazama, kSaya, kSayopazamakI samAnatA hai| tAkI hotaM tahA~ AcAryA dikakA upadeza kari tattvajJAna hoya so adhigama hai| tIhi vinA hoi so nisargaja hai| yaha donoMmeM antara hai| ana.dha./2/46/176 para udadhRta "yathA zUdrasya vedArthe zAstrAntarasamIkSaNAva / svayamutpadyate jJAnaM tatvArtha ksycittthaa|"-jis prakAra zUdra vedake arthakA sAkSAt jJAna prApta nahIM kara sakatA, kintu granthAntaroMko paDhakara usake jJAnako prApta kara sakatA hai| kisI-kisI jIvake tattvArthakA jJAna bhI isI tarahase hotA hai| aise jIvoMke gurUpadezAdike dvArA sAkSAta tattvabodha nahIM hotA kintu unake granthoMke adhyayana Adike dvArA svayaM tattvabodha aura tattvaruci utpanna ho jAtI hai| jana. gha./2/46/176 kenApi hetunA mohavaidhuryAtko'pi rocte| tatvaM hi carzanAyasta ko'pi ca kSodayannidhI / -jinakA moha bedamA abhibhavAdikoM meM se kisI bhI nimittako pAkara dUra ho gayA hai, samyagdarzanako ghAtanevAlI sAta prakRtiyoMkA bAhya nimitta vaza jinake upazama kSaya yA kSayopazama ho cukA hai unameMse koI jIva to aise hote haiM ki jinako binA kisI carcAke vizeSa prayAsa ke hI tatva meM ruci utpanna ho jAtI hai aura koI aise hote haiM ki jo kucha adhika prayAsa karanepara ho mAhya nimittake anusAra mohake dUra ho jAnepara tattvaruciko prApta hote haiM / alpa aura adhika prayAsakA hI nisarga aura adhigamaja samyAdarzanameM antara hai| rakho.vA./2/1/3/4/67/26 na hi nisarga. svabhAvI yena tataH samyagdarzanamutpAdyamAnupalabdhatattvArthagocaratayA rasAyanabannopapadyata / nisargakA artha svabhAva nahIM hai jisase ki usa svabhAvase hI utpanna ho rahA sattA samyagdarzana nahIM jAne hue tattvArthoMko viSaya karanekI apekSAse rasAyanake samAna samyagdarzana hI na bana sake, arthAta rasAyanake tattvoMko na samajha karake kriyA karanevAle puruSake jaise rasAyanakI siddhi nahIM ho pAtI hai| zlo.vA./2/1/3/2/63/13 svayaMbuddhazrutajJAnamaparopadezamiti cenna, tasya janmAntaropavezapUrvakatvAt tajjanmApekSayA svayabuddhatvasyAvirodhAta |prshn-jo munimahArAja svayaMbuddha haiM arthAta apane Apa hI pUrNa zrutajJAnako paidA kara liyA hai una muniyoMkA zrutajJAna to paropadezakI apekSA nahIM rahatA, ata: usako nisargase janya samyagjJAna kaha denA caahie| (rA. vA.hi /1/3/28) / uttara-aisA kahanA ThIka nahIM hai kyoMki una pratyeka buddha (svayaMbuddha ) muniyoMke bhI isa janmake pUrvake dUsare janmoMmeM jAne hue Apta upadezako kAraNa mAnakara hI isa janmameM pUrNa zrutajJAna ho sakA hai / isa janmakI apekSAse unako svayaMbuddha hone meM koI virodha nahIM hai| gha.5/16-1,34/431/1 jAissaraNa-jiNamidaMsaNehi viNA uppajjamANa gaisaggiyapaDhamasammattassa asNbhvaado| -jAtismaraNa aura jinabimba darzanake minA utpanna honevAlA naisargika prathama samyakrama asaMbhava hai| la. sA /jI. pra/6/4 cirAtItakAle upadezitapadArthadhAraNalAbho bAsa dezanAlagdhirbhavati / tuzabdenopadezakararahiteSu nArakAdibhaveSu pUrvabhavazrutadhAritatattvArthasya saMskArabalAta samyagdarzanaprAptirbhavati, iti suucyte| -athavA lambe samaya pahale tatvoM kI prApti dezanA labdhi hai|tu zabda kari nArakAdi viSa tahA~ upadeza dene vAlA nAhI tahA~ pUrva bhava virSe dhArayA huvA tattvArtha ke saMskAra bala te samyagdarzanakI prApti jAnanI / (mo.maa.pr//38318)| prasA/tA. vR/3/116 paramArthato'rthAvabodho yasmAtsamyavasvAttava para mArtha vinizcayAdhigamam |-kyoNki paramArtha se samyaktvase hI arthAvabodha hotA hai. isalie vaha samyaktva ho paramArtha vinizcayAdhigama hai| rA. bA. hi.1/3/28-26 samyagdarzanake upajAvane yogya bAhya paropadeza pahale hoya hai, tisa te samyagdarzana upajai hai| pIche samyagdarzana hoya taba samyagjJAna nAma pAvai / * sarvathA naisargika samyaktva asambhava hai-de. samyagdarzana III/2/1 6.kSAyika samyaktva sAkSAta rUpase adhigamaja va nisargaja donoM hote haiM ralo vA /2/1/3/2/20/64 bhASA "kinhIM karmabhUmiyA dravya-manuSyoMko kevalI zrutakeklIke nikTa upadezase aura upadezake binA bhI kSAyika samyagdarzana ho jAtA hai| 10. pAMcoM jJAnoMmeM nisargaja va adhigamajapanA rA vA. hi/1/3/28 kevalajJAna zrutajJAna-pUrvaka hotA hai tAtai nisargapanA naahiiN| zrutajJAna paropadeza-pUrvaka hI hotA hai| svayaMbuddhake zrutajJAna ho hai so janmAntara ke upadeza-pUrvaka hai| (tAta nisargaja nAhI) mati, avadhi, mana paryayajJAna nisargaja hI haiN| 11. cAritra to adhigamaja hI hotA hai zlo vA./21/3/2/28/64 cAritraM punaradhigamajameva tasya zrutapUrva karavAttadvizeSasyApi nisargajatvAbhAvAva dvividhahetukatvaM na sabhavati / -cAritra to adhigamase hI janya hai| nisarga (paropadezake binA jainendra siddhAnta koza Page #67 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhirAja adhyavasAma anya kAraNa samUha) se utpanna nahIM hotA hai| kyoMki prathama hI zrutajJAnase jIva Adi tatvoMkA nirNaya kara cAritrakA pAlana kiyA jAtA hai, ata zrutajJAna-pUrvaka hI cAritra hai| isake vizeSa arthAt sAmAyika, parihAravizuddhi Adi bhI nisargase utpanna nahIM hote / ata' cAritra-nisarga va adhigama donoM prakArase nahIM hotA [apitu adhigamase hI hotA hai| rA. vA. hiM/9/3/28 cAritra hai so adhigama hI hai tAteM bhUtajJAnapUrvaka adhirAja-de. raajaa| adho'dhigama-dravya nikSepakA eka bheda-ve nikSepa saha / adhomukha-navama nArada / apara nAma ummukha-de. zalAkApuruSa / adholoka-1. citra-de. loka 2/8 / 2. vyAkhyA-de. naraka 5 / adhyadhi-1. AhArakA eka doSa-de. AhAra 11/4 / 2. vasatikA eka doSa-de, vsti| adhyayana-de. svAdhyAya / adhyayana kuzala sAdhu-a.A./vi./403/562/6 svAdhyAyaM kRtvA gavyUtidvayaM gatvA gocarakSetravarsati gatvA tiSThati / yatra viprakRSTomArgastatra sUtrapauruSyAmarthapauruSyAvA magala kRtvA yAti evaM svaadhyaaykushltaa| -jo muni svAdhyAya kara do kosa gamana karatA hai aura jahA~ AhAra milegA aise kSetrakI vasatimeM jAkara ThaharatA hai| yadi mArga dUra hoya to sutrapauruSI athavA artha pauruSIke samaya maMgala karake Age gamana karatA hai| vaha svAdhyAya kuzala muni hai| adhyavadhi-1. AhArakA doss|-de. AhAra II/4/4 / 2. vasatikA eka doSa / de. vasati / adhyavasAna-sUsA /va A /271/350 buddhI vavasAo vi ya ajjhavasANaM maIbaviNNANa / ekkaTa Thameva savvaM cittaM bhAvo ya pariNAmo // 271 // svarayoraviveke sati jIvasyAdhyavasitamAtramadhyavasAnam / tadeva ca bodhamAtratvAdabuddhi / vyavasAnamAtratvAda vyvsaayaa| mananamAtratvAnmatiH / vijJaptimAtratvAdvijJAnam / caitanamAnatvAccittam / citto bhavanamAtratvAd bhAva / citta pariNa manamAtraravAda prinnaam| --buddhi, vyavasAya, adhyavasAna, mati, vijJAna, citta, bhAva aura pariNAma ye saba ekArtha hI hai| // 271 / sva aura parakA jJAna na honese jo jIvako nizciti honA yaha adhyavasAna hai| vahI bodhana mAtrapanase buddhi hai, nizcayamAtrapanase vyavasAya hai, jAnana mAtrapanase mati hai, vijJaptimAtrapanase vijJAna hai, cetana mAtrapanase citta hai, cetanake bhavana mAtrapanase bhAva hai aura pariNamana mAtrapanase pariNAma hai / atasaba zabda ekAthavAcI haiN| sa. sA./tA vR/15/152 vilpaH yadA zeyatattvavicArakAle karoti jIvaH tadA zudvAtmasvarUpa vismarati tasminvikarape kRte sati dharmos hamiti vikalpa upacAreNa ghaTata iti bhAvArtha / / sa. sAtA vR/270/348 bheda vijJAnaM yadA na bhavati tadAhaM jIvAta hinasmItyAdi hiMsAdhyavasAna nArako'hamityAdi karmodaya adhyabasAna, dharmAstikAyo'hamityAdi jJeyapadArthAdhyavasAnaM ca nirvikalpa zuddhAtmAna sakAzAdbhinna na jAnAtIti / / -jJeya padArtha kA vicAra karate samaya jaba jIva vikalpa karatA hai tama zuddhAtma svarUpako bhUla jAtA hai| usa vikalpake honepara maiM dharmAstikAya dravya hU~' aisA vikalpa upacArase ghaTatA hai-yaha bhAvArtha hai| bheda vijJAna jaba nahIM hotA tama *maiM jIvoMko mAratA hU~' isa prakArakA hiMsAdhyavasAna hotA hai / 'mai nArako hU~' isa prakArakA karmodaya adhyavasAna hotA hai / 'maiM dharmAstikAya hU~'' isa prakArakA jJeyapadArtha adhyavasAna hotA hai| sva. sto/TI./7/26 ahamasya sarvasya stryAdiviSayasya svAmIti kriyA 'ahaM kriyaa'| tAbhiH prasakta saMlagnaH pravRtto vA mithyA. asatyo, adhyavasAyo, abhiniveshH| -'maiM ina strI Adi sarva viSayoMkA svAmI hU~' aisI kriyA 'aha kriyA hai| isake dvArA prasakta, saMlagna yA pravRtta mithyA hai, asatya hai, adhyavasAya hai, abhiniveza hai| 1. adhyavasAnake bheda sa. sA./A./217/218 iha khatvadhyavasAnodayAH katare'pi saMsAraviSayA' katare'pi zarIraviSayA / tatra yatare saMsAraviSayA tatare andhnimittaa| yatare zarIraviSayAstatare tUpabhoganimittA / yatare bandhanimittAstatare rAgadveSamohAdyA yatare upabhoganimittAstatare mukhadu khAdyA / sa, sA./A/270/348 etAni kila yAni trividhA (ajJAnAdarzamA cAritrasaMjJakAni ) adhyavasAnAni samastAnyapi tAni zubhAzubhakarmaandhanimittAni, svayamajJAnAdirUpatvAt / -isa lokameM nizcayase adhyavasAnake udaya kitane hI to sasArake viSaya haiM aura kitane hI zarIrake viSaya hai| unameM se jitane saMsArake viSaya hai utane to bandhake nimitta haiM aura jitane zarIrake viSaya hai utane upabhogake nimitta hai| vahA~ jitane bandhake nimitta hai utane to rAga dveSa mohAdika hai aura jitane upabhogake nimitta hai utane sukhaduHkhAdika hai| ye pUrvokta adhyavasAna tIna prakArake hai-ajJAna, adarzana aura acAritra / ye sabhI zubha azubha karma bandhake nimitta hai kyoki ye svayaM ajJAnAdi rUpa hai| 2. adhyavasAna vizeSake lakSaNa sa.sA/A./270/348 etAni kila yAni trividhAbhyadhyabasAnAmi samastAnyapi tAni zubhAzubhakarmabandhanimittAni, svayamajJAnAdirUpatvAt / tathAhi, yadida hinasmItyAdyadhyavasAna tadajJAnamayatvena Aramana' sadahetukajJaptyeka kriyasya rAgadveSavipAkamayIna hananAdikriyANAM ca vizeSAjJAnena viviktAtmAjJAnAdasti tAbadajJAna vivitAtmAdarzanAdasti ca mithyAdarzana, viviktAtmAnAcaraNAdasti cAcAritram / yatpunareSa dharmo jJAyata ityAdyadhyavasAna tadapi jJAnamayasvenAtmana sadahetukajJAna karUpasya jJeyamathAnA dharmAdirUpANAM ca vizeSAjJAnena viviktAtmAjJAnAsti tAbadajJAna viviktAtmAdarzanAdasti ca mithyAdarzanaM viviktAramAnAcaraNAdasti cAcAritram / tato bandhanimittAnyevaitAni samastAnyadhvasAnAni |-ye pUrvokta adhyavasAna tIna prakArake haiM-ajJAna. adarzana aura acaaritr| yaha sabhI zubhaazubha karma bandhake nimitta haiM, kyoMki ye svayaM ajJAnAdi rUpa haiN| kisa taraha haiM so kahate haiM- jo yaha 'maiM jovako mAratA hU~' ityAdi adhyavasAna hai, vaha ajJAnAdi rUpa hai, kyoki yAtmA to jJAyaka hai, isa jJAyakapanase jJapti kriyA mAtra hI (hone yogya) hai (hanana kriyA nahIM) isalie sadrUpa dravya dRSTise kisIse utpanna nahIM, aisA nitya rUpa jAnane mAtra hI kriyAvAlA hai| hananA ghAtanA Adi kriyAe~ hai ve rAgadveSake udayase hai| isa prakAra AtmA aura ghAtane Adi kriyAke bhedako na jAnanese AtmAko bhinna nahIM jAnA, isalie 'mai para jIvakA ghAta karatA hU~' aisA adhyavasAna mithyAjJAna hai| isI prakAra bhinnAtmAkA zraddhAna na honese mithyAdarzana hai| isI prakAra bhinnAtmAke anAcaraNase mithyAcAritra hai / 'yaha dhama dravya mujhase jAnA jAtA hai aisA adhyavasAna bhI ajJAnAdi rUpa hI hai| AtmA to jJAnamaya honese jJAnamAtra hI hai, kyoMki saTTapa dravya dRSTise ahetuka jJAnamAtra hI eka rUpa vAlA hai| dharmAdika to jhaMyamaya hai| aisA jJAna jJeyakA vizeSa na jAnanese bhinnAtmAke ajJAnase mai dharma dravyako jAnatA hU~' aisA bhI ajJAna rUpa adhyavasAna hai| bhivAtmAke na dekhanese zraddhAna na honese yaha adhyavasAna mithyAdarzana hai aura bhinnAtmAke anAcaraNase yaha adhyavasAna acAritra hai| isalie ye sabhI adhyavasAna bandhaka nimitta haiN| jainendra siddhAnta koza Page #68 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyavasAya adhyavasAya sa, sA /tA vR/270/348 zuddhAtmasamyazradvAnajJAnAnucaraNarUpaM nizcayaratnatrayalakSaNaM bhedavijJAna yadA na bhavati tadAha jIvAn hinasmItyAdi hisAdhyavasAna nArako'hamityAdi karmodayAdhyavasAna, dharmAstikAyo'yamityAdi jJeyapadArthA yavasAna ca nirvikalpazudvAtmana' sakAzAdbhinna na jAnAtIti / - zudvAtmAkA samyak zradvAna, jJAna va anucaraNarUpa nizcayaratnatraya lasaNavAlA bhedajJAna jaba nahIM hotA taba bhai joyokA hanana karatA hU~ ityAdi hisA Adi rUpa adhyabasAna hotA hai| 'mai nArakI hU~' ityAdi karmodayarUpa adhyarasAna hotA hai| yaha dharmAstikAya hai' ityAdi jJeya padArtha adhyayasAna hotA hai / nirvikalpa zudbhAtmako ina sabase bhinna nahI jAnatA hai| 3. adhyavasAna bhAvokI anartha kAryakAritA sa sA /m /266/343 duvikhadamuhide jIve karemi badhemi taha vimo cemi / jA esA mUDhamaI NiratyayA sAhU de micchA // 266 // sa.sA/A./266/343 yadetadadhyabasAna tatsarvamapi parabhAvasya parasminnavyApriyamANatvena svArtha kriyAkAritvAbhAvAda khakusuma lunAmItyadhyavasAnavammithyArUpaM kevalamAtmano'nariva / / sa sA./tA.vR/266/343 surikhatadu khitAn jovAn karomi, bandhayAmi, tathA vimocayAmi yA eSA taba mati sA nirathikA niSprayojanA sphuTam / aho tata' kAraNAt mithyA vitathA vyalIkA bhvti| -bhaaii| terI jo aisI mUDhabuddhi hai ki mai jokoko dukhI-surakhI karatA hU~, baMdhAtA hU~ aura chaDAtA hU~, vaha mohasvarUpa buddhi nirarthaka hai satyArtha nahIM hai, isalie nizcayase 'mithyA hai| jo yaha adhyavasAna hai vaha sabhI mithyA hai, kyoki parabhAvakA parameM vyApAra na honese svArtha-kriyAkArIpana nahIM hai| parabhAva parameM praveza nahI karatA / jaise koI aisA adhyavasAna kare ki 'mai AkAza-puSpako toDatA hU~' isI prakArake adhyavasAnavat (ve saba uparyukta bhAva bhI) mithyArUpa hai, mAtra apane anartha ke lie hI hai, parakA kucha bhI karanevAle nahIM hai| mai jIvoko sukhI va dukho karatA hU~, baeNdhAtA va chaDAtA hU~, aisI jo ro buddhi hai vaha spaSTarUpase nirarthaka va niSprayojana hai| kyoki anyako dukhI-sugvI karanekA anyakA kArya nahIM hai / isI kAraNa yaha adhyavasAna mithyA hai, vitatha hai, vyalIka hai| adhyavasAya-ma sA /A /250/331 parajIvAnahaM jIvayAmi parajovairjIvye cAhamityadhyavasAyo dha vamajJAnam - mai parajIvoko jilAtA hU~ aura parajIva mujhe jilAte hai, aisA Azaya nizcayase ajJAna hai| (aura bhI de adhyvsaan)| 1. sthitibandha adhyavasAyasthAna dha 11/4.2,6,165/310/6 sayamUlapayaDINaM saga-udayAdo samuppaNNapariNAmANa saga-sagaDhidibaMbakAraNatteNa TThidibaMdhajjhavasANANANaMsaba mUla prakRtiyoke apane-apane udayase jo pariNAma utpanna hote hai unakI ho apanI-apanI sthiti ke bandhameM kAraNa honese sthitibandhAdhyavasAnasthAna sajJA hai| go. jo/bhASA/310/12 jJAnAvaraNAdika karmani kA jJAnako AvaranA ityAdika svabhAva kari saMyukta rahaneko jo kAla tAkI sthiti kahiye, tisake sambandha ko kAraNabhUta je pariNAmanike sthAna tinikA nAma sthitibandhAdhyavasAyasthAna hai| 2. kaSAya va sthitibandhAdhyavasAyasthAnameM antara dha.11/1,2,6,165/310/3 (jadi puNa kasAyaudayaTThANANi ceva dvidibaMdha jhavasANaTThANANi) hoti to NedamappAbahUgaM ghaDade, kasAyodayaTThANeNa viNA mUlapayaDibaMdhAbhAveNa savapayaDiThidibaMdhajjharasANaTThANArNa smaannttppsNgaado| tamhA sadhyamUlapayaDINa saga-saga-udayAdo samuppaNNapariNAmANa saga-sagahidibaMdhakAraNataNa hidibaMdhajhavasANaThANANaM / - yadi kaSAyodaya sthAna ho sthitibandhAdhyavasAnasthAna ho to yaha alpabahatva ghaTita nahIM ho sakatA hai kyoMki kSAyodaya sthAnake binA mUla prakRtiyo kA bandha na ho saba se sabhI mUla prakRtiyo ke sthitibandhAdhyavasAya sAnokI samAnatAkA prasaMga AtA hai / ataeva saba mUla prakRtiyoke apane apane udayase jo pariNAma utpanna hote hai unakI apanI-apanI sthitike bandhameM kAraNa honese sthitibandhAdhyavasAyasthAna saMjJA hai| 3. anubhAga bandhAdhyavasAyasthAnomeM hAni vRddhi racanA dha 6/16-7,43/200/3 maTi ThadibadhANA ekke kaThidi baMdhaTThANANa ekke kiidavadhajjhavasANa ThANassa heTThA chavAra TakameNa asakhejalogamettANi aNubhAga: dhajjhavasANa hANANi hoti / tANi ca jaNa kasAudayaaNubhAgabadhajjhavasANANappahuDi uvari jAva jahaNa TThidi-ukassakasa udayadvANa aNubhagabadhajhavasANa vANANi tti visesAhiyANi / bisese puNa akhejjA logaa|- sarva sthiti-bandhoM sambandhI eka-eka sthitibandhAdhyavasAyasthAnake nIce uryukta SaDvRddhike kramase asakhyAta lokamAtra anubhAgabandhAdhyavasAyasthAna hote hai| ve anubhAgabandhAdhyavasAyasthAna jadhanya kaSAyodaya sambandhI anubhAgabandhAdhyavasAyasthAnase lekara Upara jadhanya sthitike utkRSTa kaSAyodayasthAnasambandhI anubhAgabandhAdhyavasAyasthAma taka vizeSavizeSa adhika hai| yahAM para vizeSakA pramANa asakhyAta loka hai| 4. anubhAga bandhAdhyavasAyasthAnomeM guNahAni zalAkA sambandhI dRSTibheda go ka /jI pra/664/1161/1 anubhAgabandhAdhyavasAyAnAM nAnAguNahAnizalAkA santi na santotyupadezadvayamasti / anubhAga bandhAdhyakSasAyani ke nAnA guNa hAni zalAkA hai vA nAhI hai aisA AcAryanike matikari doU upadeza hai| 5. sthitibandha adhyavasAyasthAnome hAni-vRddhi racanA dha 6/1.6-7,43/166/4 ekke karasa TThidivaghANa ssa asa khejjA logA didibaMdhajhavasANa ThANANi jahAkameNa visesAhiyANi / viseso puNa asa khejjA logaa| tANi ca dvidivajhavasANa ThANANi jahaNNAdvANAdo jAbappappaNo ukkassahA, tAva aNa tabhAgavaDa DhI asarakhejjabhAgavaDDI, sakhejabhAgavaDDhI, sakhejjaguNavaDhI, asaMkhejaguNavaDDhI. aNa taguNavaDDhI tti chavidhAe baDDhIe TiThadANi / aNa tabhAgavaDiDhakeMDayaM gatUNa, egA asa khejabhAgabahaDhI hodi| asa khejabhAgariDhakaDayaM gatUNa egA sakhejjabhAgavaDDhI hodi| sakhejja bhAgaDkiDaya gatUNa egA sakhejjaguNa vaDaDho hAdi / sa khejjaguNavahi Dhaka Dya ga tUNa egA asakhejaguNavaDDhI hodi / asakhejjaguNavaDhikaDayaM gaMtUNa egA aNa taguNavaddhi hodi / edamegaM chaThANa / erisANi asakhejjalogamettANi chaTThANANi hoti / = eka-eka sthiti bandhasthAnake asa khyAta loka pramANa sthitibandhAdhyavasApa sthAna hAte hai| jo ki yathAkramase vizeSa - vizeSa adhika hai| isa vizeSakA pramANa asakhyAta laka hai| ve sthitibandhAdhyavasAyasthAna jaghanya sthAnase lekara apaneapane utkRSTa sthAna taka anantabhAgavRddhi, asarakhyAta bhAgavRddhi, sakhyAtabhAgavRddhi, sakhyAtaguNavRddhi, asaMkhyAtaguNavRddhi, anantaguNavRddhi, isa 6 prakArakI vRddhise avasthita hai| anantabhAga vRddhikANDaka jAkara arthAda sucya gulake asarUpAtaveM bhAga mAtra bAra anantabhAgavRddhi ho jAnepara eka bAra asakhyAtabhAgavRddhi hotI hai / asaMkhyAtabhAgavaddhi kANDaka jAkara eka bAra sakhyAta bhAgavRddhi hotI hai| sakhyAtabhAgavRddhi cANDaka jAkara eka bAra saraNyAtaguNavRddhi hotI hai| sakhyAtaguNavRddhikANDaka jAkara eka bAra asakhyAta guNavRddhi hotI hai| asaMkhpAnaguNavRddhi kANDaka jAkara eka bAra anantaguNa vRddhi hotI hai / ( yahA~ sarvatra kANDakase abhiprAya sUcyaM gulake asaMkhyAtaveM bhAga mAtra bArose hai) yaha eka SaDvRddhi rUpa sthAna hai| isa prakArake asaMkhyAta lokamAtra SaDvRddhirUpa sthAna una sthitibandhAdhyavasAyasthAnoM ke hote hai| jainendra sidhAnta koza Page #69 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAtma 54 6. pahale-pahale vAle sthitibandha adhyavasAyasthAna agaleagale sthAnoMmeM nahI pAye jAte bha. 19/4.2,8,100/364/5 jAgi bidiyAra die vidhAya khANAmAgatANi tadivAe viIe TThidina] dhanyavANaTThANesu hoti ttiNa ghettavya, paDhamakha ujjharasANaThANANa tadiryATThadi ajpharasANa ThANesu aNuvalaM bhAdo / * jo sthiti bandha adhyavasAya sthAna (karmakI) dvitIya sthiti (bandha ) me hai, ve tRtIya sthitike adhyavasAyasthAnoM meM (bhI) hAte hai, aisA nahIM grahaNa karanA cAhie. kyoki dvitIya sthitike prathama khaNDa sambandhI adhyavasAyasthAna tRtIya sthitike adhyavasAyasthAnome nahI pAye jAte hai / 7. sthiti va anubhAga bandha adhyavasAyasthAnoMmeM paraspara sambandha [6] 8/9.1-7,43/200/3 samma Tidina ghaTThANAna ekkekTThadigdhasaheAmeNa asasejjalagametAni aNubhAgadhajyasAgara ThANANi hoti sarva sthiti bandho sambandhI eka-eka sthitibandhAdhyavasAyasthAnake nIce upavRddhi kramase asaMkhyAta lokamAtra anubhAgabandhAdhyavasAyasthAna hote hai / 8. anubhAga adhyavasAyasthAnoMmeM paraspara sambandha 1. mUla prakRti - dekho ma 4 / 371-386 / 968 / 2. uttara prakRtidekho ma7/626-658/202 adhyAtma sAtA // 525 zuddhAtmani vizuddhA dhArabhUte'nuSThAnamadhyAtma apane zuddhAtmAmeM vizuddhatAkA AdhArabhUta anuSThAna yA AcaraNa adhyAtma hai / paM.kA./tA.vR./ 255/10 artha padAnAmabheda ratnatrayatipAdakAnAmanukUlaM yatra vyAkhyAna kriyate tadadhyAtmazAstraM bhaNyate / - - abheda rUpa ratnatraya ke pratipAdaka artha aura padoke anukUla jahA~ vyAkhyAna kiyA jAtA hai use adhyAtma zAstra kahate hai / i.sa /To 20/238 mibhyAgAdisamasta vikalpajAtarUpaparihAreNasyazuddhAtmanyanuSThAnaM tadadhyAtmamiti midhyAvarAgAdi samasta vikalpa samUha ke tyAga dvArA nija zuddhAtmAmeM jo anuSThAna pravRtti karanA, usako adhyAtma kahate hai / sUpA / 6 / pa jayacanda "jahA~ eka AtmAke AzrayanirUpaNa kariye so adhyAtma hai / " adhyAtmaka malamArtaNDa rAjamanI (vi. 1632-1650) dvArA racita saMskRta chanda baddha AdhyAtmika grantha ( tI 4 / 81 ) / adhyAtmanayanaya 1/1 adhyAtmapadaTIkA - bhaTTAraka zubhacandra (I. 1596 - 9556 ) dvArA racita eka AdhyAtmika grantha / ( de zubhacandra ) / adhyAtmapaddhati adhyAtmarahasya - AhAra dvArA niyamana tathA bhAvamanakA svarUpa darzAnevAlA yoga viSayaka saMskRta padyabaddha 72 zloka pramANa grantha / apara nAma yogoddIpana / samaya I 1943 - 1243 / ( tI. 4/45 ) / adhyAtmasaMdoha -- AcArya yogendudeva ( I. za 6 uttarArdha ) dvArA viracita apabhraMza dohA baddha AdhyAtmika grantha / ( de, yogendudeva ) / adhyAtma sthAna sa. sA / A. / 52 / 64 / 6 - yAni svapara karavAdhyAse sati vizuddhacitpariNAmAtiriktalakSaNAnyadhyAtmasthAnAni tAni sarvANyapi na santi jIvasya / svaparake ekatvakA adhyAsa honepara vizuddha caitanya pariNAmase bhinna lakSaNavAne adhyAtma sthAna bhI jIvake lakSaNa nahIM hai / mara anata adhyAropa - 1. eka bAtako bhUlase dUsarI jagaha lagAnA; 2. mithyA yA nirAdhAra kalpanA / adhyAsa- sA./A / 52/64/6 yAni svAti =sva parake ekatvakA abhyAsa honepara / adhruva- 1. matijJAnakA eka bheda- de. matijJAna 42 madhI prakRti 2 prakRtiyoM adhvara - 1.5 / 27/113 yAgo yajJa kaMtu pUjA rupaye jyAbhro ma maha ityapi paryAya vacanAnyarthanAvidhe yAga, yaha Rtu pUjA, saparyA jyA abhyara mastra aura maha ye saba pUjAvidhi paryAyavAcaka zabda hai / .. adhvAna - 8 / 3, 5 /gA 2 / 8 / 23 adhvAna arthAt bandhasImA / [ kisa guNasthAna taka bandha hotA hai / ] anaMgakrIDA - rA.vA./7/28.2/584/39 va prajananaM yonizca tato'nyatra krIDA anaGgakrIDA anekavidha prajananavikAreNa jaghanAdanyatra cADge ratirityartha / liga tathA bhaga yA yoni aMga hai| isase dUsare sthAna meM krIDAna pheliso ayogya aMgase krIDA hai arthA kAma sevana ke yogya agoko choDakara anya aMgoMmeM vA anya rItise krIDA karanA so anaMgakrIDA hai / anaMta- dravyo, padArthoM va bhAvo takakI saMkhyAoM kA vicitra prakAra se nirUpaNa karanekA Dhaga sarvajJa matase anyantra upalabdha nahIM hotaa| ye saMkhyAe~ gaNanAko atikrAnta karake vartaneke kAraNa asaMkhyAta ba anata dvArA prarUpita kI jAtI hai| yadyapi ananta saMkhyAko jAnanA apakSa ke lie sambhava nahIM hai phira bhI usameM eka dUsareko apekSA taratamatA darzAkara baDI yogyatAke sAtha usakA anumAna karAyA jAtA hai| 1. anaMtake bheda va lakSaNa 1. anaMta sAmAnyakA lakSaNa sa si / 5 / 6 / 275 avidyamAno'nto yeSA te anantA / - jinakA anta nahIM hai, ve ananta kahalAte haiM / sa. si / 8 /6/386 anantasa] sArakAraNasyAvidhyadarzanamamantam - ananta sasArakA kAraNa honese mithyAdarzana ananta kahalAtA hai / dha 1 / 1.1.140/32 / 6 na hi sAntasyAnantyaM virodhAta / savyayasya nirAyasya rAze. kathamAnantyamiti cenna, anyathai kasyApyAnantyaprasaGgaH / zavyayasyAnantasya na kSayo'stItyekAnto'sti = sAntako ananta mAnanemeM virodha AtA hai| prazna- jisa rAzikA nirantara vyaya cAlU hai, parantu usameM Aya nahIM hai, to usako anantapana kaise bana sakatA hai ? uttara - nahIM, kyoMki, yadi savyaya aura nirAya rAziko bhI ananta na mAnA jAve to ekako bhI anantapanekA prasaMga A jAyegA / vyaya hote hue bhI anantakA kSaya nahIM hotA hai yaha ekAnta niyama hai| 3 / 12.51/260/6 jo rAsI emena amiNiTThAdi so asakhejjo / jo puNa Na samappai so rAsI aNaMto / eka-eka saMkhyA ke ghaTate jAnepara jo rAzi samApta ho jAtI hai vaha asakhyAta hai aura jo rAzi samApta nahIM hotI hai vaha ananta hai| (dha. 3/1,2,2/15/8 ) ( dha 14/5.6.128/23/6) / 2. anaMtake bheda-prabheva [gha] 3/1.1.2/gA. 8/11/0 nAma imAniyAM sarasada padesiyama | ego ubhayAdaso vitthAro savvabhAvo ya / -nAmAnanta, sthApanAnanta, dravyAnanta, zAzvatAnanta, gaNanAnanta, apradezikAnanta, ekAnansaubhayAnanta, vistArAnanta, sarvAnanta aura bhAvAnanta isa prakAra ke gyAraha bheda hai / jainendra siddhAnta koza Page #70 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anata anata dha 3/1,2,2/414 ta davyANaM ta taM duviha Agamado NoAgamado y| 12/3.-ta joAgamado davANa ta ta tiviha, jANugasarIradabvANa taM bhaviyadabANa ta tabbatiriktadavANa ta cedi / 13/3, - taM davyAdiriktadavANa ta taM duviha, kammANaM ta nnokmmaanntmidi| 15/1,ta bhAvANaMta ta duvihaM Agamado NoAgamado ya / 15/6.taM gaNaNANata ta pi tiviha, pariktANata juttANataM aNa tANatamidi / 18/3,-taM aNa tANata ta pi tiviha, jahaNNamukkasaM majjhimamidi / 16/2 / dravyAnanta Agama va noAgamake bhedase do prakArakA hai| noAgama dravyAnanta tIna prakArakA hai-jJAyaka zarIra noAgama dravyAnanta, bhavya noAgama dravyAnanta, tadvayatirikta noAgama drvyaannt| tadvayatirikta noAgama dravyAnanta do prakArakA hai-barma tadvayatirikta noAgama dravyAnanta aura nokarma tadvayatirikta nobAgama dravyAnanta / Agama aura noAgamakI apekSA bhAvAnanta do prakArakA hai| gaNanAnanta tIna prakArakA hai-parItAnanta, yuktAnanta, aura anantAnanta / aura upalakSaNase parItAnanta va yuktAnanta bhI tIna prakArakA hai -jadhanya anantAnanta, utkRSTa anantAnanta aura madhyama anantAnanta / (ti pa /4/311) (rA.bA./3/38/ 12/206-207), ananta / / / / / / / / / / / 2 sthApanA 1 nAma 8 ubhayAdeza - 7 ekA 6. vistAra 4 zAzvata 3 dravya 10 sarva 6. apradezika - -yuktAnanta -- 5 gaNanA -anantAnanta- noAgama-11 bhAva - -parItAnanta-- apadesiyANa taM taM prmaannuu|. ekapradeze paramANau tadvyatiriktAparo dvitIya pradezo'ntavyapadezabhAka nAstIti paramANurapradezAnanta / jaMtaM eyANa taM logamajjhAdo egaseDhi peparavamANe aMtAbhAvAdo eyANataM.. jahA apAro sAgaro, athAha jala midi / jaM taM ubhayApaMtaM taM tadhA ceva ubhaya disAe pekkhamANe aMtAbhAvAdo ubhayAdesaNata / jaMtaM vitdhArANatataM padarAgAreNa AgAsa pekkhamANe aMtAbhAvAdo bhavadi / jaMta savvANatata ghaNAgAreNa AgAsa pevakhamANe aMtAbhAvAdo savANaM taM bhavadi / Agamado bhAvANata aNaMtapAhuDajANago ubjutto| jaM taM NoAgamado bhAvANa'ta ta tikAlajAI aNaM tapajjayapariNadajIvAdidavyaM / -1. nAmAnanta-kAraNake binA hI jIva ajIba aura mizra dravyakI 'ananta' aisI saMjJA karanA nAma ananta hai (1943) / 2. sthApanAnanta-kASTha karma, citrakarma, pusta ( vastra ) karma, lepyakarma, lenakama, zailama, bhittirma, gRhakarma, bheDakarma athavA dantakarma meM athavA akSa ( pAsA ) ho yA kauDI ho, athavA koI dUsarI vastu ho usameM 'yaha ananta hai' isa prakAra kI sthApanA karanA sthApanAnanta hai ( 11/1) / 3. dravyAnantadravyAnanta Agama noAgamake bhedase do prakArakA hai| Agama, grantha, atajJAna, siddhAnta aura pravacana ye ekArthavAcI zabda hai (12/3) / 1. Agama dravyAnanta-ananta viSayaka zAstrako jAnanevAle parantu vartamAna meM usake upayogase rahita jIvako AgamadravyAnanta kahate hai| (12/11) / 2 noAgama dravyAnanta-[baha noAgama dravyAnanta tIna prakArakA hai- jJAyaka zarIra, bhavya aura tadvyatirikta ] unameM se ananta viSayaka zAstrako jAnanevAle (jIva ) ke tInoM kAloM meM honevAle zarIrako jJAyaka zarIra noAgama dravyAnanta kahate hai (13/3) / jo jIva bhaviSyakAla meM ananta viSayaka zAstrako jAnegA use bhAbi no Agama dravyAnanta kahate hai| tadvayatirikta noAgama dravyAnanta do prakArakA hai- karma tadvayatirikta aura norma tadvayatirikta / jJAnAbaraNAdika ATha mauke pradezoko karma tavacatirikta noAgamadravyAnanta kahate hai| kaTaka (kakaNa) rucaka ( tAbIja ) dvIpa aura samudrAdika athavA ekapradezAdika pudgala dravya ye saba norma tadvaryAtarikta noAgamadravyAnanta hai (14/1) / 4. zAzvatAsanta-zAzvatAnanta dharmAdi dravyomeM rahatA hai, kyoki dharmAdi dravya zAzvatika honese unakA kabhI bhI vinAza nahIM hotaa| __ anta vinAzako kahate hai / jisakA anta arthAt vinAza nahIM hotA usako ananta kahate hai (15/4) / 5. gaNanAnanta-gaNanAnanta bahuvarNanIya hai tathA sugama hai ( de Age pRthak lakSaNa) 16. apradezAnanta-eka paramANuko apradezAnanta kahate hai| kyoki, ekapradezI paramANu meM usa eka pradezako choDakara 'anta isa sajJAko prApta honevAlA dUsarA pradeza nahI pAyA jAtA hai, isalie paramANu apradezAnanta hai ( 1) / 7. ekAnanta-lokake madhyase AkAzake pradezAkI eka zreNIko ( eka dizAmeM ) dekhane para usakA anta nahIM pAyA jAtA, isalie usakA ekAnanta kahate hai-jase athAha samudra, athAha jlaadi| Lnidinectional infinite (j.p/9.101)| 8. ubhayAnanta-lokke madhyase AkAza pradeza paktiko do dizAomeM dekhanepara unakA anta nahIM pAyA jAtA hai, isalie use ubhayAnanta kahate haiN| vistArAnanta--AkAzako pratara rUpase dekhanepara usakA anta nahIM pAyA jAtA isalie use vistArAnanta kahate haiM (16/7 ) / 10 sarvAnanta -- AkAzako ghana rUpase dekhanepara usakA anta nahIM pAyA jAtA isalie use saninta kahate haiM (1) / 11. bhAvAnanta-Agama aura noAgamakI apekSA bhAvAnanta do prakArakA hai| 1 Agama bhAvAnanta - ananta viSayaka zAstrako jAnane vAle aura vartamAnameM usake upayogase upayukta jIvako Agama bhAvAmanta kahate hai| 2.noAgama bhAvAnanta-trikAla jAta ananta paryAyose pariNata jIvAdi dravyako noAgama bhAvAnanta kahate hai| Agama uttama madhyama jaghanya Agama noAMgama jJAyaka zarIra bhavya tadvyatirikta karma * nokarma 3. gAmAdi 11 bhedoMke lakSaNa dha, 3/1,2,2/11-16/4 NAmArNa taM jIvAjIva missada vvassa kAraNaNiraveskhA saNNA aNatA idi / jaM taMvaNANataM NAma kakmmesu vA cittakammesu vA potsakammesu vA leppakammesu vA leNakammesu vA selakammenu vA bhittikammesu vA gihakammesu vA bheMDakammesu vA daptakammesu vA avaravo vA varADayo vAjeca aNNe vaNAe vidA aNa tamidi taM saba ThavaNANataM NAma / . Agamo gaMtho sudaNANaM siddha'to pabayaNamidi egaTTho tattha Agamado davvANaM taM arNa tapAhuDa jANao aNuvajutto / AgamAdaNNo nnoaagmo| tattha jANugasarIradabyANa ta aNaMtapAhuDajANugasaroraM tikAlajAdaM |...bhviyaann taM aNaM tappAiDajANugabhAvI jovo. taM kammANaM taM taM kammassa pdesaa| taM NokammANaM taM taM kaMDaya-rUjagadIva samudAdi eyapadesAdi poggaladaba bAta sassadAtaM taM dhammAdidavvagayaM / kudo| sAsayatteNa davyANaM vinnaasaabhaavaado| jaM taM gaNaNANata ta bahuvaNNaNIyaM sugama c| jaMta jainendra siddhAnta koza Page #71 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anaMta anaMta to jaghanya pagetAnanta == na.paja - 4. jaghanyAdi parItAnantake lakSaNa rA. vA. 3/38/5/207/7 yajjaghanyA saMkhyeyAsaMkhyeya tadviralIkRtya pUrvavidhinAtronvArAn vagitasaMvargita utkRSTAsaMkhyeyAsa khyeya prApnoti / tatA dharmAdharmakajIvalokAkAzapradezapratyekazarIrajobabAdaranigotazarIrANi dhaDapyetAnyasaravyeyAni sthitibandhAdhyavasAyasthAnAnyanubhAgabandhAdhyavasAyasthAnAni yogavibhAgaparicchedarUpANi cAkhyeyalokapradezaparimANAnyutsapiNyavasarpiNIsamayAMzca prakSipya pUrvoktarAzau tronvArAn vargitasaMgita kRtvA utkRSTAsakhyeyAsakhyeyamatItya jaghanyaparotAnanta gatvA patitam |...yjjghnypriitaannt tatvapUrvavagitasavagitamutkRSTaparItAnantamatItya jaghanyayuktAnantaM gatvA patitam / tat ekarUpe'panoteutkRSTa parotAnantaM tdbhvti| madhyamamajaghanyotkRSTa parItAnantam / - jaghanya saMkhyeyAsaMkhyeya (dekho asa khyAta) ko viralana kara pUrvokta vidhise (de. nIce) tIna bAra vagita saMgita karanepara bhI utkRSTa saMkhyeyAsaMkhyeya nahIM hotaa| isameM dharma, adharma, eka jIva va lokAkAzake pradeza, pratyeka zarIra, bAdara nigoda zarIra ye chaho asaMkhyeya, sthiti bandhAdhyavasAya sthAna, anubhAga bandhAdhyavasAya sthAna, yogake avibhAga praticcheda, utsarpiNI avasarpiNI kAlake samayoko joDakara tIna bAra vagita saMvagita karanepara utkRSTAsaMkhyeyAsaMkhyeyakA ullaghakara jaghanyaparItAnantame jAkara sthita hotA hai| yaha jo jaghanya parItAnanta usako pUrvavat vagitasaMvargita karanepara utkRSTa parItAnantako ullaMghakara jaghanya yuktAnantame jAkara giratA hai| usame se eka kama karanepara utkRSTa parItAnanta ho jAtA hai| madhyama parItAnanta ina dono sImAoke bIcame ajaghanya va anutkRSTa rUpavAlA hai / (ti.pa.4/310/181) (tri. sA 45-46) / yaha 5. vagita saMgita karanekI pratikriyA dha 5/pra. 23 (dha. 3/1,2,2/20) a aja-jaghanya asaMkhyAtAsakhyAta [ yahI rAzi] madhyama parItAnanta - na.pa.ma. =>na pa ja, kintuPage #72 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anaMta (dha. 5 / 24) jaghanya anantAnanta na. na. ja. / (na na ja ) 'jJa' (na naja) {(7) + 6 rAzi I tra) (na.na ja ) tri |{ Collima ) } B chaH rAzi - siddha + sAdhAraNa vanaspati nigoda vanaspati kAya + atIta va anAgata kAlake samaya yA vyavahAra kAla + pudgala + alo kAkAza / na...) { (kSa) (a.sa) (kSa) (na na ja ) (na. na ja ) yadi 'kSa' do rAzi dharma va adharma dravya ke agurulaghu guNoMke avibhAga praticcheda / {* (k) (kSakSa) 97 + do rAzi 57 anata taba kevala jJAna rAzi > jJa utkRSTa anantAnantana na u, jJa+ kevalajJAna va kevaladarzana ke avibhAga pratiya 2. ananta nirdeza 1. ananta vaha hai jisakA kabhI anta na ho| dha 1/1 1,141 / 362 / 6 na hi sAntasyAnantya virodhAt / savyayanirAyasya rAze kathamAnantyamiti cenna, anyathaikasyApyAnantyaprasaGga / savyayasyAnantasya na kSayo'stItyekAnto'sti svasaMkhyeyAsakhyeya bhAgavyayasya rAzeranantasyApekSayA tadvivyAdisakhyeyarAzivyayato na kSayo'potyabhyupagamAt / ardha pudgala parivartana kAlasyAnantasyApi kSaya dazanAdamekAntika Anarayaheturiti cesa ubhayobhinibandha prA nantayo' sAmyAbhAvato'rddha pudgala parivartanasya vAstavAnantyAbhAvAt / tathA aparivartanAsa sakSayo'pyanannupa paryantatvAt / kevalamanantastadviSayatvAdvA / jIvarA zistu puna' sakhyeyarAzikSayo'pi nirmUlapralayAbhAvAdananta iti / ki ca samyayasya niravazeSamyupagamyamAne kAlasyApi niravazeSakSayo jAyeta sadhya I astu cenna, saklaparyAyI vastu svalakSaNasyAbhAvAya jo rAzi sAnta hotI hai usameM anantapana nahI bana sakatA hai, kyoki sAntako ananta mAnanemeM virAdha AtA hai| prazna- jisa rAzikA nirantara vyaya cAlU hai,' parantu isameM Aya nahI hotI hai to usako anantapana kaise bana sakatA hai " uttara- nahIM, kyoki yadi savyaya aura nirAya rAziko bhI ananta na mAnA jAve to ekako bhI ananta mAnanekA prasaga A jAyegA / vyaya hote hue bhI anantakA kSaya nahI hotA. yaha ekAnta niyama hai, isalie jisake saMkhyAtave aura asa khyAtave bhAgakA vyaya ho rahA hai aisI rAzikA, anantakI apekSA usakI do tIna Adi sakhyAta rAzike vyaya honese bhI kSaya nahIM hotA hai, aisA svIkAra kiyA hai| prazna- ardha pudagala parivartana rUpa kAla ananta hote hue bhI usakA kSaya dekhA jAtA hai| isalie bhavya rAzike kSaya na honemeM jo ananta rUpa hetu diyA hai vaha vyabhicarita ho jAtA hai ' uttara- nahIM, kyoMki bhinna-bhinna kAraNo se anantapanako prApta bhavya rAzi aura ardhapudgala parivartana kAla vAstava meM ananta rUpa nahIM hai| Age isIkA spaSTIkaraNa karate haiN| parivartanakA kSaya sahita hote hue bhI isa lie ananta hai ki chadmastha jIvoke dvArA usakA anta nahIM pAyA jAtA hai| kintu kevalajJAna vAstavameM ananta hai / athavA anantako viSaya karanevAlA honese vaha ananta hai| jova rAzi to usakA sarakhyAtane bhAga rUpa rAzike kSaya ho jAnepara bhI nirmUla nAza nahIM honese, ananta hai / athavA Upara jo bhavya rAzike kSaya honemeM ananta rUpa hetu de Aye hai, usameM chadmastha jIvoke dvArA anantakI upalabdhi nahIM hotI hai, isa apekSA ke binA hI, yaha vizeSaNa lagA dene se ane kAntika doSa nahI AtA hai| dUsare vyaya sahita anantake sarvathA kSaya mAna lenepara kAlakA bhI sarvathA kSaya ho jAyegA, kyoMki vyaya sahita honeke prati donoM samAna hai| prazna- yadi aisA hI mAna liyA jAye to kyA hAni hai / uttara-nahIM, kyoMki aisA mAnanepara kAlakI samasta paryAyoke kSaya ho jAnese dUsare dravyoMkI svalakSaNa rUpa paryAyoMkA bhI abhAva ho jaayegaa| aura isalie samasta vastuoM ke abhAva kI Apati A jAyegI (6.4 / 1.5-4/338/4) / sa.ma./26/rato, 2 meM udhRta 222/5 adhyannAtirikta yujyate parimANayada vastuyaparimeye tu nUna teSAmasaMbhava // 2 // aparimita vastukA na kabhI anta hotA hai, na kabhI ghaTatI hai aura na samApta hotI hai| dra. saM /TI./37/157 yathA bhAvitakAle samayAnAM krameNa gacchatAM yadyapi bhAvikAlasamayarAzeH stokasvaM bhavati tathApyavasAnaM nAmita tathA mukti gacchatAM jIvAnAM yadyapi jIvarAze' stoktva bhavati jainendra siddhAnta koza Page #73 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anaMta anaMta tathApyavasAna nAsti |-krmse jAte hue jo bhaviSyavakAlake samaya, unase yadyapi bhaviSyatkAlake samayokI rAzimeM kamI hotI hai, phira bhI usa samaya-rAzikA kabhI anta na hogA, isI prakAra muktimeM jAte hue jIvoMse yadyapi jagata meM jIvarAziko nyUnatA hotI hai to bhI usa rAzikA anta nahIM hotaa| 2. anantako siddhi rA.vA /5/6,3-5/452/34 na ca tena paricchinnamityataH sAntam / anantenAnantamiti jnyaatsvaat| mAtra sarve pravAdino vipratipadyantai kecittAvadAhu' - 'anantA lokadhAtavaH' iti / apare manyante-dikkAlAtmAkAzAnA sarvagatatvAda anantatvamiti / itare bra vate-prakRtipuruSayoranantatva srvgttvaaditi| na caiteSAmanantatvAdaparijJAnam, nApi parijJAnatvamAtrAdeva tessaamntvttvm|. yasya arthAnAmAnantyamaparijJAtakAraNaM tasya sarvajJAbhAva prsjti| athAntavattvaM syAt sasAro mokSazca nopapadyate / kathamiti cet, ucyate jIvAzcetsAntA , sarveSAM hi mokSaprAptau saMsAroccheda' praapnoti| tadbhayAta muktAnA punarAvRttyabhyupagame sa mokSa eva na syAta anAsyantikatvAt / ekai kasminnapi jIve karmAdibhAvena vyavasthitA pudagalA anantAH, teSAmantavattve sati karmanokarmaviSayavikalpAbhAvAt sasArAbhAvaH tadabhAvAnmokSazca na syAt / tathA atItAnAgatakAlayorantavattve prAk pazcAcca kAlavyavahArAbhAva syaat| na cAsau yukta asata prAdurbhAvAbhAvAva satazcAtyanta vinaashaanuppttriti| tathA AkAzasyAntavaravAbhyugagame tato bahirghanatvaprasaGga / nAsti cedaghanatvam AkAzenApi bhavitavyamityantavatsvAbhAva prazna-anantako kevalajJAnake dvArA jAna lenese anantatA nahIM rhegii| uttara-1. usake dvArA anantakA anantake rUpameM hI jJAna ho jAtA hai| ata: mAtra sarvajJake dvArA jJAnase usameM sAntatva nahIM aataa| 2. prAya' sabhI vAdI ananta bhI mAnate haiM aura sarvajJa bhii| bauddha loga dhAtuoMko ananta kahate hai| vaizeSika dizA, kAla, AkAza aura AtmAko sarvagata honese ananta kahate haiN| saukhya puruSa aura prakRtiko sarvagata honese ananta kahate hai| ina sabakA parijJAna hone mAtrase sAntatA ho nahIM sktii| ataH ananta honese aparijJAnakA dUSaNa ThIka nahIM hai| 3. yadi ananta honese padArthako ajJeya kahA jAyegA to sarvajJakA abhAva ho jaayegaa| 4. yadi padArthoMko sAnta mAnA jAyegA to saMsAra aura mokSa donoMkA lopa ho jaayegaa| so kaise, vaha batAte haiM(1) yadi jIvoMko sAnta mAnA jAtA hai to saba jIva mokSa cale jAyeMge taba saMsArakA uccheda ho jaayegaa| yadi sasArocchedake bhayase mukta jIvoMkA sasArameM puna' Agamana mAnA jAye to anAtyantika honese mokSakA bhI uccheda ho jaayegaa| (2) eka jIvameM karma aura nokarma pudagala ananta hai| yadi unheM sAnta mAnA jAye to bhI saMsArakA abhAva ho jAyegA aura usake abhAvase mokSakA bhI abhAva ho jaayegaa| (3) isI taraha atIta aura anAgata kAlako sAnta mAnA jAye to pahale aura bAdameM kAla vyavahArakA abhAva hI ho jAyegA, para yaha yuktisaMgata nahIM hai| kyoki asatakI utpatti aura sadakA sarvathA nAza dono hI ayuktika hai| (4) isI taraha AkAzako sAnta mAnanepara usase Age koI Thosa padArtha mAnanA hogaa| yadi nahIM to AkAza hI AkAza mAnanepara sAntatA nahIM rhegii| ja, pa./pra.1.2/(pro. lakSmIcandra ) pAyathAgoriyana yugameM 'jIno ke toMne isakI siddhi kI thii| keTarake kanTInam ( continuum) 1,2,3...ke alpabahutvase anantake alpabahatvakI siddhi hotI hai|.. jArja kenTarane 'Abstractset Theory' kI racanA karake anantako svIkAra kiyA hai| 3. arthapudgala parivartanako ananta kaise kahate haiM gha.1/1,1,141/363/2 ardhapudagalaparirtanakAla. sakSayo'pyananta chadmasthairanupalabdhaparyantatvAt / kevalamanantastadviSayatvAdvA |-arddh pudgala parivartanakAla kSaya sahita hote hue bhI isIlie ananta hai ki chadmastha jIvoMke dvArA usakA anta nahIM pAyA jAtA hai| vAstavameM kevalajJAna ananta haiM athavA anantako viSaya karanevAlA hone se vaha ananta hai| dha.3/1,2,53/267/7 kadhaM puNo tassa addhapoggalaparimaTTassa aNa tyveso| idi ce Na, tassa ubyaarnnibdhnnttaado| taM jahA aNa tarasa kevalaNANassa addhapoggala pariyaTTakAlo vi aNa to hodi| prazna-akhapudgala parivartanakAlako ananta sajJA kase dI gayI hai| uttara-nahIM, kyoMki ardhapudagala parivartanakAlako jo ananta sajJA dI gayI hai, vaha upacAra-nimitka hai| Age usIkA spaSTIkaraNa karate hai-ananta rUpa kevalajJAnakA viSaya honeme arddha pudagala parivartanakAla bhI ananta hai aisA kahA jAtA hai| (dha.3/1.2.2/25-26/3), (gha4/1,2,23/266) (dha. 14/5,6,128/235/8) / 4. ananta, saMkhyAta va asaMkhyAtameM antara gha.3/1,2.58/267/5 kimasa khejja NAma / jo rAsI egegarUve avaNijjamANe NiTTAdi so assvejjo| jo puNa Na samappai so rAsI aNaM to| jadi evaM to vayasahidasavaya addhapoggalapariyaTTakAlo yi asa khejjo jAyade / hodu NAma / kadha puNo tassa addhapoggalapariyaTTarasa arNa tbbeso| idi ce Na, tassa ubyaarnibdhnnaado| taM jahA-aNaM tassa kevalaNANassa visayattAdo addhapoggala pariyaTTakAlo vi aNa to hodi / kebalaNANavisayatta paDi visesAbhAvA savvasa khANamA taruNa jaayde| ce Na, ohiNANabisayavadirittasa khANe aNNabisayama tduvyaarpvuttaado| ahavA jaM sakhANa paMcidiyavisao ta sa khejja NAma / tado ubari jamohiNANavisao tamasa khejja NAma / praznaasaMkhyAta ksei kahate hai, arthAta anantase asakhyAtameM kyA bheda hai ! uttara-eka-eka saMkhyA ghaTAte jAnepara jo rAzi samApta ho jAtI hai vaha asaMkhyAta hai aura jo rAzi samApta nahIM hotI hai vaha ananta hai| prazna-yadi aisA hai to vyaya sahita honese nAzako prApta honevAlA ardhapudagala parivartana kAla bhI asaMkhyAta. rUpa ho jaayegaa| uttara-ho jaaye| prazna--to phira usa ardha pudagalaparivartanakAlako ananta saMjJA kaise dI gayI hai| uttara--nahIM, kyoMki ardha pudgala parivartanakAlako jo ananta sajJA dI gayI hai vaha upacAra nimittaka hai| Age usIkA spaSTIkaraNa karate haianantarUpa kevalajJAnakA viSaya honese ardhapudgala parivartanakAla bhI ananta hai, aisA kahA jAtA hai| prazna - kevala jJAna ke viSayatvake prati koI vizeSatA na honese sabhI saMkhyAoko anantatva prApta ho jaayegaa| uttara-nahIM, kyoMki, jo sakhyAe~ avadhijJAnakA viSaya ho sakatI hai unase atirikta UparakI saMkhyAe~ kevalajJAnako choDakara dUsare aura kisI jJAnakA viSaya nahI ho sakatIM, ataeva aisI saMkhyAomeM anantatvake upacArakI pravRtti ho jAtI hai| athavA, jo saMkhyA pA~coM indriyokA viSaya hai vaha saMkhyAta hai, usake Upara jo saMkhyA avadhijJAnakA viSaya hai vaha asa khyAta hai, usake Upara jo sakhyA kevalajJAnake viSaya-bhAvako hI prApta hotI hai vaha ananta hai| tri. sA./52 jAvadiya paccakrava juga mudaohikevalANa hve| tAvadiyaM sakhejjamasakhamaNata' kamA jANe ||52||-yaavnmaatr viSaya yugapata pratyakSa zruta, avadhi, kevalajJAnake hoMhi tAvanmAtra sakhyAta asaMraNyAta ananta kramateM jaanuu| 5. sarvajJatvake sAtha anantatvakA samanvaya rA,vA.5/6,3-4/452/24 anantatvAdaparijJAna miti caita, na, atizayajJAnadRSTatvAt // 3 // syAdetat-sarva zenAnanda paricchinna bA, aparicchinna vaa| yadi paricchinnam upalabdhAvasAnasvAda anantatvamasya hiiyte| athAparicchinnamaH tatsvarUpAnavabodhAd asarvajJatvaM smAditi / tanna kiM kAraNam / atizayajJAnadRSTatvAta / yattatkeva linI jJAnaM kSAyikam atizayabad anantAnantaparimANa tena tadanantamaya jainendra siddhAnta koza Page #74 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anaMtakathA anaMtavijaya dha. 31.3 // anAdi budhyate sAkSAt / tadupadezAditarairanumAneneti na sarvajJatvahAniH / na ca tena paricchinnamityata santam anantenAnantamiti jJAtatvAt / ki ca sarveSAmavipratipatte ||4||=prshn--annt honeke kAraNa vaha jJAname nahI AnA caahie| uttara-nahIM, kyoki atizaya rUpa kevalajJAnake dvArA use bhI jAna liyA jAtA hai| prazna-sarvajJake dvArA ananta jAnA jAtA hai athavA nahI jAnA jAtA / yadi anantako sarvajJane jAnA hai to anantakA jJAnake dvArA anta jAna lenese anantatA nahI rahegI, aura yadi nahIM jAnA hai to usake svarUpakA jJAna na hone ke kAraNa asarvajJatAkA prasaga aayegaa| uttara-aisA nahIM hai, kyoki atizaya jJAnake dvArA baha jAnA jAtA hai| yaha jo kevalajJAniyokA kSAyijJAna hai so atizayavAn tathA anantAmanta parimANa vAlA hai| usake dvArA ananta sAkSAt jAnA jAtA hai / anya loka sarvajJake upadezame tathA anumAnase anantatAkA jJAna kara lete hai| prazna-yadi kahoge ki usake dvArA jAnA gayA hai, ata. baha ananta bhI sAnna hai| uttara-to aisA bhI nahI hai, kyoki sarvajJane anantako ananta rUpase ho jAnA hai aura sabhI vAdI prAyaH isa viSayameM virodha bhI nahIM rakhate hai| (vi. de, ananta 2/2) / dha. 3/1,2,3/30/6 Na ca aNAdi tti jANide sAditta pAvedi, viroh|| -anAditvakA jJAna ho jAtA hai, isalie use sAditvakI prApti ho jAyegI, so bhI bAta nahIM hai, kyoki aisA mAnane meM virodha AtA hai| 6. nirvyaya bhI abhavyarAzimeM anantatva kaise siddha hotA hai gha. 7/2,5.160/26/10 kadhaM edassa abbae saMte anAcchijjamANassa aNaM tavavaeso Na, aNaM tassa kevalaNANassa ceva visae ahidANaM sakhANamukyAreNa aNaM tttvirohaabhaavaado| prazna-vyayake na honese vyucchittiko prApta na honevAlI abhavya rAzike 'ananta' yaha sajJA kaise sambhava hai| uttara-nahIM, kyoki, ananta rUpa kevalajJAnake hI viSayameM avasthita saMkhyAoke upacArase anantapana mAnane meM virodha nahIM aataa| 7. ananta catuSTayameM anantatva kaise siddha hai kSa. sA./mU./610/725 khoNe ghAdicaukke NaM tacaukkassa hodi utpttii| sAdI apajjaba sidA ukkassANa taparisa khA // 610 // prazna-(ghAtiyA karmanike catuSTayakA nAza hote anantacatuSTayakI utpatti ho hai| anantapana kaise sambhava hai 1) - uttara-sAdi kahiye upajane kAla virSa Adi sahita hai tathApi aparyavasitA kahie avasAna yA anta tAkari rahita hai tAtai ananta kahiye / athavA avibhAga praticcheda nikI apekSA inako utkRSTa anantAnanta mAtra sakhyA hai tAtai bhI ananta kahiye / 8. ananta bhI kathaMcit sImita hai 7. 3/1,2,3/301 tana kAraNeNa micchAiTiTharAsINa aba hirijjadi, savve samayA avhirijNti| aNNahA tssaabhaavpsNgaado| Na ca aNAdi tti jANidaM sAdittaM pAvedi, virohaa|-midhyaadRsstti jIvarAzikA pramANa samApta nahIM hotA, parantu atIta kAlake sampUrNa samaya samApta ho jAte hai|...ydi usakA pramANa nahIM mAnA jAye to usake abhAvakA prasaMga A jaayegaa| parantu usake anAditvakA jJAna ho jAtA hai, isalie use sAditvakI prApti ho jAyegI, so bhI bAta nahIM hai, kyoki aisA mAnane meM virodha AtA hai| zlo.vA/2/1/7/16/566/6 bhASAkAra "jaina siddhAnta anusAra alokAkAzake anantAnanta pradeza bhI saMkhyA parimita hai, kyoMki akSaya ananta jIvarAzise anantaguNI pudgala rAzise bhI ananta guNe haiN| * AgamameM anantako yathAsthAna prayoga vidhi-de. gaNita 1/1/16 // anaMtakathA-AcArya padmanandi (I. 1280-1330) kI saMskRta chandabaddha rcnaa| anaMtakAyika-de. vanaspati / anaMtakoti-1 prAmANyabhaMgake krtaa| samaya-I za 8 / (tI./ 3/166 ) / 2 bRhat tathA laghu sarvajJasiddhike krtaa| prabhAcandra (I.650-1020) ne apane prameyakamalamArtaNDameM inakA anusaraNa kiyaa| samaya-I. za 6 kA uttarArdha / (tI./3/614) / 3. yaza.kI tike dAdA guru, lalitakItike guru / samaya-vi. 1246 (I.1984) / (bhadrabAhucarita/pra 7/kaamtaaprsaad)| anaMtagaNanAMka-siddhAnta - (dha. /pra 27) Theory of infinite cardinals, anaMtacaturdazI vrata-vata vidhAna sagraha/pR. 87 gaNanA- kula samagra - 14 varSa taka, upavAsa -14 / / kizana siha kriyA koza vidhi-14 varSa taka pratyeka varSa ananta caturdazI (bhAdrapada zu. 14) ko upavAsa / anantanAtha bhagavAnakI puujaa| mantra--"oM namo ahaMte bhagavate anante anantakevalIya anantaNANe aNa takevaladasaNe aNupUjavAsaNe anante anantAgamakeva line svAhA" athavA-yadi lambA par3e to "oM hrIM ahaM ha sa' anantakevaline namaH" isa mantrakA trikAla jApya / anaMtacatuSTaya-de catuSTaya / anaMtadeva-sa.bhaM ta./antima prazasti--"Apa digambarAcArya the|" ziSya vimaladAsa nAmA eka gRhastha thaa| samaya-plavaGga savatsara (1) / anaMtadharmatvazakti-sa.sA /A. pari./zakti naM.27 vilakSaNAnantasvabhAvabhAvitai kbhaavlkssnnaanntdhrmsvshktiH|-prspr bhinna lakSaNasvarUpa jo anantasvabhAva unase milA huA jo eka bhAva jisakA lakSaNa hai aisI sattAIsavI anantadharmatva zakti hai| anaMtanAtha-ma, pu/60/zloka "pUrva ke tIsare bhava meM dhAtakI khaNDameM pUrva meruse uttara kI ora ariSTa nagarakA chadmastha nAmaka rAjA thA (2-3) Age pUrvake dUsare bhavameM puSpottara vimAnameM indrapada prApta kiyA (12) vartamAna bhavameM caudahaveM tIrthakara hue haiN| (vizeSa de. tIrthakara 5) anaMtanAthapurANa-zrIjannAcArya (saM. 1209) ko raghanA hai / anaMtabala muni-pa. pu /14/370-371 merukI vandanA karake lauTate __samaya mArgameM Apase rAvaNane parakhI tyAga vrata grahaNa kiyA thaa| anaMtAta-bhagavAna dharmanAthakA zAsana deva-de. yakSa / anaMtara-de adh/1| anaMtaratha-pa. pu/22/160-166 rAjA anaraNyakA putra tathA dazaratha kA bar3A bhAI thaa| pitAke sAtha-sAtha dIkSA dhAraNa kara ananta parISahako jItaneke kAraNa anantavIrya nAmako prApta hue| aNaMtaropanidhA-dha.11/4,2,6,352/352/12 jattha NirataraM thovabahuttaparikkhA kIrade sA aNaM trovnnidhaa|-jhaaNpr nirantara alpa bahutvakI parIkSA kI jAtI hai, vaha anantaropanidhA kahI jAtI hai| anaMtavarmana-gaMgavaMzI rAjA thaa| ur3IsAmeM rAjya karatA thaa| samaya-I. 1040 / anaMtavijaya-ma pu./sarga/zloka "pUrva ke navameM bhava meM pUrva videhameM vatsakA dezake rAjA prItivardhanakA purohita thA (8/12) phira AThaveM bhavameM uttarakurumeM manuSya huA (8/212) Age pUrva ke sAtaveM bhavamai prabhaMjana nAmaka deva huA (8/212-213) phira chaThe bhavameM dhanamitra nAmaka seTha huA (8/218) phira pA~caveM bhavameM adhobeyakameM a)mandra huA (E/0-62) phira cauthe bhavameM vajrasena rAjAkA mahApITha nAmaka rAjaputra huA (11/13) phira pUrvake tIsare bhava meM sarvArtha siddhimeM jainendra siddhAnta koza Page #75 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anaMtabIya (vizeSa paricaya - (vizeSa pari ahamindra huA (12/160) (sarva 40/260361) varta mAna bhavameM bhagavAn RSabhadeva ke putra tathA bharatacakravartIke choTe bhAI the (16/2) bharatane unheM namaskAra karane ko khaa| svAbhimAnI unhone namaskAra karanekI bajAya bhagavAn ke samIpa dIkSA dhAraNa kara lI (34 / 126) anta meM mukti prApta kI ( 47 / 366 ) / anaMtavIrya takAlIna pauSosaye tIrthakara de tIrthaMkara 5) 2 bhAvikAlIna caubIsave tIrthaMkara caya de torthaMkara / 5) / 3 ma pu / sarga / zlo " Apa pUrvake navameM bhava meM sAgaradatta ke ugrasena nAmaka putra the" (8/223-224) phira vyAghra hue (8/226) phira sAtave bhavame uttarakurume manuSya hue ( 8/10 ) vahA~se phira chaThe bhAva meM aizAna svargame citrAMgada nAmaka deva hue (6/187) phira paoNcavaM bhava meM vibhISaNa rAjAke putra varadatta hue (10/141) phira cauthe bhava meM acyuta svarga me deva hue (10/172) phira tosare bhayame jaya nAmaka rAjakumAra hue (11/10) phira pUrva ke dUsare bhaname svargame ahamindra hue (19/960) vartamAna me RSabhanAtha bhagavAn ke putra tathA bharatake choTe bhAI hue (16/3) bharatane inhe namaskAra karane ko kahA | svAbhimAnI inhone namaskAra karanekI bajAya bhagavAn ke samIpa dIkSA dhAraNa kara lI tathA sarvaprathama mokSa prApta kiyA (24/181) apara nAma mahAsena thA / (yugapat sarvabhava 47 / 379) 4 ( ma pu 62 / zloka) vatsakAvatI deza prabhAkarI nagarIke rAjA stamitasAgarakA putra thA (41) rAjya pAkara nRtya dekhane meM Asakta honese nAradakI vinaya karanA bhUla gayA (422-430) kruddha nAradane zatru damitAriko muddhArtha prastuta kiyA (443 ) isane nartakIkA beza banA usakI laDakIkA haraNa kara liyA (461-403) usake ho cakra usakI mAra diyA (483-484) Age kramase ardhacakrI pada prApta kiyA (512) tathA nArAyaNa honese narakameM gayA ( 63 / 25 ) yaha zAntinAtha bhagavAnke cakrAyudha nAmaka prathama gaNadharakA pUrvakA navama bhava hai - de, cakrAyudha / 5. aparanAma anantaratha- de. anataratha / anantavIrya -- draviDasaMgha nandigaNa uruGgalAnvaya guNakIrti siddhAnta - 1 bhaTTAraka tathA devakIrti paNDitake guru, vAdirAja ke dAdAguru, zrIpAla ke sadharmA, goNasena paNDita ke ziSya zravaNabelagolavAsI, nyAyake udbhaTa vidvAn kRtiyA~ kRtagranthoke bhAdhya siddhivinizvayasi pramANasagrahAlaMkAra / samaya-I 675-1025 ( tI 3/40-41 ) / (de. itihAsa 6) / anaMtAnaMta ant| _jIvokI kaSAyoko vicitratA sAmAnya buddhikA anaMtAnubaMdhIviSaya nahIM hai / Agama meM ve kaSAya anantAnubandhI Adi cAra prakArakI batAyI gayI hai| ina cAro ke nimitta mRta karma bhI inhI nAmavAle hai / yaha vAsanA rUpa hotI hai vyakta rUpa nahIM / tahA~ para - padArthoM ke prati mere terepanekI, yA iSTa-aniSTapanekI jo vAsanA jIvameM dekhI jAtI hai, vaha anantAnubandhI kaSAya hai, kyoki vaha jIvakA ananta sasArase bandha karAtI hai| yaha anantAnubandhI prakRtike udayase hotI hai / abhiprAyakI viparItatAke kAraNa ise samyaktvaghAtI tathA parapadArthoM meM rAga-dveSa utpanna karAneke kAraNa cAritraghAtI svIkAra kiyA hai| 1. anarasAnubandhIkA lakSaNa / - sa. si./8/6/386 anantasaMsArakAraNatvAnmithyAdarzanamanantam / tadanubandhino'mantAnudhana krodhamAnamAyalomA ananta saMsArakA kAraNa honese mithyAdarzana ananta kahalAtA hai tathA jo kaSAya usake anubandha haiM, ve anantAnumandhI koSa, mAna, mAyA, lobha hai| (rA. vA /8/12/502/13) | dha. 6 / 1,6 - 1,23/49/5 anantAn bhavAnanubaddha' zIlaM yeSAM te anantAnubandhanako mAna mAyA lohe hi asahi saha anaMtAnubaMdhI Na jovo ase bhane hidi si koha-mANamAyA lohA sabaMdhI saNNA ti utta hodi / edehi jIvamhi jaNidasarukArassa aNaM tesu bhave avdvaavgmaado| adhavA aNaM to aNubaMdhI tesi koha- mANamAyA lohA te samadhI koha-mAna-mAyA lohA ho sAro artha bhane anubaMdha vidhi sAro / so jesi te aNatANubadhiNo koha- mANa- mAyA lohA / =1 ananta bhavoko bA~dhanA hI jinakA svabhAva hai, ve anantAnubandho kahanAte hai / anantAnubandhI jo krodha, mAna, mAyA, lobha hote hai, ve anantAnubandhI krodha, mAna, mAyA, lobha kahalAte hai| jina avinaSTa svarUpavAle arthAt anAdi paramparAgata krodha, mAna, mAyA aura lobha ke sAtha jIva anantabhavo meM paribhramaNa karatA hai una krodha, mAna, mAyA va lobha kaSAyokI 'anantAnubandhI' sajJA hai, yaha artha kahA gayA hai / 2. ina kaSAyo ke dvArA jIva meM utpanna hue saskArakA ananta bhavo meM avasthAna mAnA gayA hai / athavA jina krodha, mAna, mAyA. lobhokA anubandha (vipAka yA sambandha) ananta hotA hai ve anantAnubandhI krodha, mAna, mAyA lobha kahalAte hai / 3, inake dvArA vRddhigata saMsAra ananta bhayo anumanyako nahIM hotA hai isalie 'anantAnubandha' yaha nAma saMsArakA hai| vaha saMsArAtmaka anantAnubandha jinake hotA hai ve anantAnubandhI krodha, mAna, mAyA, lobha hai| bha.A./vi./26/55/5 na vidyate anta avasAnaM yasya tadanantaM mithyA tIna hotA anantAnubandhinopamAnamAmA lobhA. / -nahI pAiye hai anta jAkA aisA ananta kahiye mithyAtva tAhi anubandhati kahiye Azraya kari prabarse aise anantAnubandhIko mAna. mAyA, lobha hai| go jI / jI pra. / 281/608/10 ananta saMsArakAraNAdanamA 60 anantamasaMskArakAla vA anubadhnanti saMghaTayantItyanantAnu bandhina iti niruktisAmarthyAt / ananta saMsArakA kAraNa midhyAtva vA ananta saMsAra avasthA rUpa kAla tAhi anubadhnanti kahie sambandha rUpa kareM tiniko anantAnubandhI khie| aisA niruktise artha hai / dapA / 2 / paM jayacanda "jo sarvathA ekAnta tattvArtha ke kahanevAle je anyamata, jinakA zraddhAna tathA bAhya veSa, tA viSai satyArthapanekA abhimAna karanA, tathA paryAyani viSai ekAnta te Atmabuddhi kari abhimAna tathA prIti karanI, yaha anantAnubandhIkA kArya hai / (sa.sA./20/ka. 137/6 jayacanda ) | 2. anantAnubandhIkA svabhAva samyaktvako ghAtanA haipaM. saM. prA / 2 / 115 paDhamo daMsaNaghAI vidio taha ghAi desaviraha ti / taio sajamaghAI cauttho jahakhAyaghAIyA | =prathama anantAnubandhI kaSAya samyagdarzanakA ghAta karatI hai, dvitIya apratyAkhyAnAvaraNa kaSAya dezaviratikI ghAtaka hai| tRtIya pratyAkhyAnAvaraNa kaSAya sakalasayamakI ghAtaka hai aura caturtha saMjvalana kaSAya yathAkhyAta cAritrakI ghAtaka hai| ( paM. sa.prA./1/110) (go.jI./mU./ 283/608 ) ( go . ka./mU 45 ) ( pa saM . saM. 9 / 204 205 ) - de. sAsAdana 2 / 6 / 3. vAstava meM yaha samyaktva va cAritra donoko ghAtatI haidha. 1/1.1,10/165/1 anantAnubandhinAM dvisvabhAvatvapratipAdanaphalasvAt yasmAca viparItAbhinivezo mAdho na raha rzanamohanIya tasya cAritrAvaraNatvAt / tasyobhayapratibandhakatvAdubhayavyapadezo nyAyya iti cenna iSTatvAt / - anantAnubandhI prakRtiyokI dvisvabhAvatAkA kathana siddha ho jAtA hai tathA jisa anantAnubandhIke udayase dUsare guNasthAna meM viniveza hotA hai. yaha anAnuvandhI darzana mohanIyakA bheda na hokara pAnA jAna karanevAlA hone cAritra mohanIyakA bheda hai| prazna- anantA bandhI samyak aura cAritra ina donoMkA pratibandhaka honese use ubhayarUpa sajJA denA nyAya saMgata hai ? uttara-- yaha Aropa ThIka * jainendra siddhAnta koza Page #76 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anaMtAnubaMdhI anaMtAnubaMdhI nahIM hai, kyoki yaha to hameM iSTa ho hai, arthAt anantAnubandhIko samyaktva aura cAritra ina donokA pratibandhaka mAnA hI hai| (dh.6/1,6-1,23/42/3)| gI,ka/jI.pra./546/76/12 mithyAtvena saha udIyamAnA kaSAya' samyaktvaM nanti / anantAnubandhinA ca sambatvasaMyamau / mithyAtvake sAtha udaya honevAlI kaSAya samyaktvako ghAtatI hai aura anantAnubandhIke sAtha samyaktva va cAritra donoko ghAtatI hai| 4. eka hI prakRtimeM do guNoMko ghAtanekI zakti kaise sambhava hai dha.6/1,6-1,23/42/4 kA ettha juttii| uccade-Na tAba ede saNamohaNijjA, sammatta-micchatta-sammAmicchatehi ceva Avariyassa sammattassa AvaraNe phlaabhaavaado| Na cArittamohaNijjA vi, apaJcakravANAvaraNAdIhi AvaridacArittassa AvaraNe phalAbhAvA / tado edosimabhAvo cey| Na ca abhAvo muttamhi esesimsthittpduppaaynnaado| tamhA edesimudaeNa sAsaNa guNuppattIe aNNa hANuvavattIdo siddha daMsaNamohaNIyatta cArittamohaNIyata ca / -prazna- anantAnubandhI kaSAyoMka zakti do prakArakI hai, isa viSayameM kyA yukti hai| uttara-ye catuSka darzana mAhanIya svarUpa nahI mAne jA sakate hai, kyoki samyaktva prakRti, mithyAtva aura samyagmithyAtva ke dvArA hI AvaraNa kiye jAnevAle darzana mohanIyakai phala kA abhAva hai| aura na inhe cAritra mohanIya svarUpa hI mAnA jA sakatA hai, kyoki apratyAkhyAnAvaraNAdi kaSAyoMke dvArA AvaraNa kiye gaye cAritrake AvaraNa karaneme phala kA abhAva hai / isalie uparyukta anantAnubandhI kaSAyoMkA abhAva hI siddha hotA hai| kintu unakA abhAva nahIM hai, kyoki sUtrameM inakA astitva pAyA jAtA hai| isalie ina anantAnubandhI kaSAyoM ke udayase sAsAdana bhAvakI utpatti anyathA ho nahIM sakatI hai| isa ho anyathAnupattise inake darzanamohanIyatA aura cAritramohanIyatA arthAta samyaktva aura cAritrako ghAta karane kI zaktikA honA, siddha hotA hai| 5. cAritra mohakI prakRti samyaktva ghAtaka kaise ? pa.dha u/1140 satya tatrAvinAbhAvino bandhasattvodaya prti| dvayoranyatarasyAto vivakSAyAM na dUSaNam // 1140 // -mithyAtvake bandha, udaya, sattvake sAtha anantAnubandhI kaSAyakA avinAbhAva hai / isa lie domeMse ekakI vivakSA karanese dUsarekI vivakSA A jAtI hai| ata koI doSa nhiiN| go.ka./jI./546/71/12 mithyAtvena sahodoyamAnA SAyA samyaktva ghnanti / anntaanubndhin| ca smyktvsNymau| -mithyAtvake sAtha udaya honevAlo kaSAya samyaktvako ghAtato hai aura anantAnabandhIke dvArA samyaktva aura sa yama dhAtA jAtA hai| 6. anantAnubandhIkA jaghanya va utkRSTa sattva kAla 1 oghakI apekSA ka.pA.2/6118/EE/5 aNaMtANu0 caukka vihattI kevaciraM kA0 / aNAdi0 apajjavasidA aNAdi0 sapajjavasidA sAdi0 sapajjava sidA vaa| jA sA sapajjavasidA tisse imo Nidda so-jaha atomuhUrta, ukka0 addhapoggalapariyaTTa desUNa / = anantAnubandhI catuSkakI vibhaktivAle' jIvoMkA kitanA kAla hai / anAdi-ananta, anAdi sAnta aura sAdi sAnta kAla hai| sAdi sAnta anantAnubandhI catuSkavibhaktikA jaghanyakAla antarmuhUta aura utkRSTa kAla kucha kama arddhapudgala paravartana pramANa hai| ka.pA 2/6121/1,08/5 athavA savvattha uppajjamANasAsaNassa egasamao bttvyo| paciMdiyaapajjattarasu sammatta sammAmi0 vihatti0 jaha0 egsmo| -athavA jina AcAryoMke matase sAsAdana samyagdRSTi jIva ekendriyAdi sabhI paryAyoM meM utpanna hotA hai unake matase 6 cendriya aura pacendriya paryApta jIvoke anantAnabandhI catukakA eka samaya jaghanya kAla kahanA caahie| 2 AdezakI apekSA ka pA 2/116/10111 AdeseNa NirayagadIe rayiemu micchatta-bArasakasAya-NavanokasAya0 vihattI kev0| jaha0 dasa vAsasahassANi, uka0 tettIsa sAgarodhamANi / paDhamAdi jAva sattamA tti eva ceva vattavyaM / * vari sattamAe puDhavIe aNa tANu0 caukkassa jaha. atomuhutta / mana AdezakI apekSA narakagatimeM nArakiyome mithyAtva, bAraha kaSAya aura nau nokaSAya vibhaktikA kitanA kAla hai| uttarajaghanya kAla dasa hajAra varSa aura utkRSTa kAla tetIsa sAgara hai / isI prakAra samyaktva-prakRti, samyakamithyAtva aura anantAnubandhI catuSkakA kAla bhI samajhanA caahie| itanI vizeSatA hai ki inakA jaghanyakAla eka samaya hai| pahalI pRthivIse lekara sAtavI pRthivI taka isI prakAra samajhanA caahie| parantu sAtavIM pRthivImeM anantAnubandhIkA jaghanyakAla antarmahUrta hai| ka.pA 2/6120/102/1 tirikkhagaIe tirivakhesu * aNa tANu0 caukassa jaha0 egasamao, ukka0 doNha pi annNtkaalo|- tiryaJca gatimeM anantAnubandhI catuSkakA jadhanya kAla eka samaya hai tathA pUrvokta bAIsa aura anantAnubandhI catuSka ina donokA utkRSTa anantakAla hai / ka.pA 2/120/10/27 evaM maNusatiyassa vattavyaM / ka.pA 2/122/104/2 devANaM nnaargbhgo| ___ manuSya-trika arthAt sAmAnya manuSya, paryApta manuSya aura manuSyanIke bhI ukta aTThAIsa prakRtiyoM kA kAla samajhanA caahie| devagati meM sAmAnya devoke aTThAIsa prakRtiyoMkI vibhaktikA sattva kAla sAmAnya nArakiyoke samAna kahanA caahie| 7. jaghanya va utkRSTa antara kAla ka.pA.2/6135/123/7 aNa tANuba dhicaukka0 vitti0 jaha0 atomuhatta, uka0 bechAvaTThisAgarobamANi desuunnaanni| = anantAnubandhI catuSkakA jaghanya anantarakAla antamuharta aura utkRSTa antarakAla kucha kama eka sau battIsa sAgara hai| 8. antarmuharta mAtra udayavAlI bhI isa kaSAyameM anantA nubandhIpanA kaise ? gha.6/1,6-1,23/11/1 edesimudayakAlo atomuhUttametto ceya... tado edadesimaNaM tabhavANubaMdhita Na jujjadi ti| Na esa doso, edehi jIvamhi jaNidasasakArassa aNa tesu bhavesu avtthaannbhuvgmaado| =-prazna-una anantAnubandhI krodhAdikaSAyokA kAla antarmuhUrta mAtra hI hai ataeva ina kaSAyomeM anantAnubandhitA ghaTita nahIM hotI / uttara-yaha koI doSa nahIM hai, kyoki ina kSAyoke dvArA jovame utpanna hue saMskArakA avasthAna anantabhavo meM mAnA gayA hai / ( vizeSa de anantAnubandhI 1) / 6. anantAnubandhIkA vAsanA kAla go,ka /jI/46.47 atomuhUttapavarakha chammAsaM sakhAsakhaNa tabhava / sajalaNamAdiyANaM vAsaNakAlo duNiya menn||46|| udayAbhAve'pi tatsaskArakAlo vAsanAMkAla sa ca sajvalanAnAmantamuharta / pratyAkhyAnAvaraNAnAmekapakSa apratyAkhyAnAvaraNAnA SaNmAsA anantAnubandhinAM sakhyAtabhavA asakhyAtabhavA, anantabhavA vA bhavanti niyamena / -udayakA abhAva hote satai bhI jo kaSAyanikA saskAra jitane kAla rahai tAkA nAma vAsanAkAla hai| so sajvalana kaSAyanikA vAsanAkAla antarmuhUrta mAtra hai| pratyAkhyAnakaSAyanikA eka pakSa hai| apratyAraNyAna pAyanikA cha mahInA hai| anantAnabandhI kaSAyanikA sakhyAta bhava, asakhyAta bhava, ananta bhava paryanta vAsanA kAla hai| jaise-kAhU puruSane krodha kiyA pIche krodha midi aura kArya viSai lagyA, jainendra siddhAnta koza Page #77 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anaMtAvadhi jJAna tahA~ krodhakA udaya to nAhI parantu vAsanA kAla rahai, tetaiM johasyo krodha kiyA thA tohasyoM kSamA rUpa bhI na pravarte so aseM vAsanA kA pUrvokta pramANa saba kaSAyanikA niyama karake jAnanA / (cA.sA./10/1) | 10. anya sambandhita viSaya anantAnubandhI prakRtikA baMdha udaya satva va tatsambandhI niyama va zaMkA samAdhAna de vaha vaha nAma | 'anantAnubandhIme dazoM karaNoMkI sambhAvanA de karaNa 2 / 'anantAnubandhIkI udvelanA hai. kama * * - * kapAyoM kI tIvratA mandatAme anantAnubandhI nahI, lezyA kAraNa hai - de. kaSAya 3 / * anantAnubandhIkA sarvAtiyApana anubhAga 4 * anantAnubandho kI visaMyojanA--de niyojanA * yadi anantAnubandhI dvisvabhAvI hai to ise darzanacAritra mohanIya kyoM nahI kahate ? de, anantAnubandhI 3 / * anantAnubandhI va midhyAtvajanya viparItAbhinivezame antarade, sAsAdana 1/2/ atAvadhi jJAna adhi -pe. anaRddhi prApta Arya - de. Arya / anakSaragatA bhASA -- de. bhASA / anakSarAtmaka jJAna lahAna 1 / 1 / anakSarAtmaka zabda de. zabda / anagAra A / 886 samanoti saMjoti risijAti vAdavarAgoti / NAmANi suvihidANaM aNagAra bhada ta da toti // 886 // = uttama cAritravAle muniyoke ye nAma hai--- zramaNa, sayata, RSi, muni, sAdhu, vItarAga, anagAra, bhadata, daMta va yati / cApA/mU / 20 duvihaM saMjamacaraNaM sAyAraM taha have nirAyAra / sAyAraM saragaM pariggahA rahiya khalu nirAyAraM // 20 // sayama cAritra hai so do prakArakA hotA hai - sAgara tathA nirAgAra yA anagAra tahA~ sAgAra to parigraha sahita zrAvaka hotA hai aura nirAgAra parigraha rahita sAdhuke hotA hai| de agArI cAritra mohanIyakA udaya honepara jo pariNAma gharase nivRtta nahIM hai vaha bhAvAgAra kahA jAtA hai| vaha jisake hai vaha vana meM nivAsa karate hue bhI agArI hai aura jisake isa prakArakA pariNAma nahIM hai vaha gharameM vAsa karate hue bhI anagAra hai / ta sA / 4/76 anagArastathAgArI sa dvidhA parikathyate / mahAvrato'nagAra' syAdagArI syAdaNuvata // 76 // ve vratI anagAra tathA agArI aise do prakAra haiN| mahAvratadhAriyoM ko anagAra kahate hai / prasA./tA.vR / 246 anagArA sAmAnyasAdhava / kasmAt / sarveSAM sukhadukhAdiviSaye samatA pariNAmo'sti / anagAra sAmAnya sAdhuoko kahate hai, kyoMki, sarva hI sukha va dukha rUpa viSayo meM unake samatA pariNAma rahatA hai / ( cA sA / 47/4 ) 1. anAgArakA viSaya vistAra anagAradharma - ra. sA./mU / 11 sAdhu bhANAyaNa mukkha jaidhamma Na taM viNA tahA sovi // 11 // - dhyAna aura adhyayana karanA munIzvarokA mukhya dharma hai| jo munirAja ina donoko apanA mukhya kartavya samajhakara aharniza pAlana karatA hai. vahI munIzvara hai mokSamArgalagna hai| anyathA vaha munIzvara nahIM hai / 1 62 anarthadaMDa 1. vi 1/38 AdhAro dazadharma mayamatapomUlotarAkhyA guNA madhyAmohamadonaM zamadamadhyAmapramAdasthiti merAgyaM samayopa guNA ratnatrayaM nirmalaM paryante ca samAdhirakSayapadAnandAya dharmo yate // 38 // -jJAnAcArAdi svarUpa pA~ca prakArakA AdhAra uttama kSamAdi rUpa daza prakArakA dharma, saMyama, tapa tathA mUlaguNa aura uttaraguNa, mithyAzva, moha eva madakA tyAga, kaSAyokA zamana, indriyokA damana, dhyAna, pramAda rahita avasthAna, saMsAra, zarIra evaM indriya viSayoMse virakti, dharmako baDhAnevAle aneko guNa, nirmala ratnatraya tathA antameM samAdhimaraNa yaha saba muniyoMkA dharma hai jo avinazvara mokSapadake AnandakA kAraNa hai| anagAradharmAmRta - 1. AzAdharano (I 1103-1243) dvArA racita saMskRta zlokabaddha yatyAcAra viSayaka eka prasiddha grantha / isameM 6 adhyAya tathA 654 zloka hai / ( to 4/46 ), (jai. 1/426 ) anadhigata cAritra - de. cAritra 9 anadhyavasAya yA dI /1/16/8 kimityAlocanamAtrama madhyavasAya / yathA pathi gacchatastRNasparzAdi jJAnam -' - 'yaha kyA hai' isa prakArakA jo jJAna hotA hai, usako anadhyavasAya kahate hai / jaiserAstA calanevAleko tRNa yA kaoNTe Adike sparza mAtrase yaha kucha padArtha hai, aisA jJAna hotA hai, usako anadhyavasAya kahate hai / dha. 1 / 1.1.4 / 148/5 pratibhAsa pramANaJcApramANaJca visaMvAdAvisavAdobhayarUpasya tatropalambhAt / - anadhyavasAya rUpa pratibhAsa pramANa bhI hai aura apramANa bhI hai, kyoki, usameM visavAda arthAt 'yaha kyA hai' aisA anizcaya tathA avisavAda arthAt 'kucha hai avazya ' aisA nizcaya dono pAye jAte hai / rA. vA. hi /1/32 / 162 kAhai ne nirNaya kIjiye / hetuvAda tarka zAstra haite to kahI Thahare nAhIM / bahuri Agama hai ve jude jude hai / koI kahe koI kahe tini kA ThikAnA nAhIM / bahuri sarvakA jJAtA muni koI pratyakSa nAhI, jAke vacana pramANa kIjiye / bahuri dharma kA svarUpa yathArtha sUkSma hai, so kaise nirNaya hoya / tAteM jo baDA mArga calA Ave te se calanA, pravartanA / nirNaya hotA nAhIM, aise anadhyavasAya hai / * anavyavasAya, saMzaya va viparyayame antara de saMzaya 4 / ananugAmI- ---avadhijJAnakA eka bheda = de. avadhijJAna 1 / ananubhASaNa - yA sU./5/2/16/296 mitasya parirabhi hitasyApyapratyuccAraNamananubhASaNam // 16 // sabhA arthAt sabhAsadane jisa artha ko jAna liyA aura vAdIne jisako tIna bAra kaha diyA aise jAne aura tIna bAra kahe hueko sunakara bhI jo prativAdI kucha na kahe to usako 'nA' nAmaka nigrahasthAna kahate hai| ( zlo vA 4 / nyA 231 / 406 / 10 ) / anapAyI - navi /vR./1/86/365 anapAyI avyabhicArI yat iti / = - anapAyI avyabhicArIko kahate hai / / anabhivyakti-vyakti anaya- eka graha - de. graha / anayAbhAsa, naya 11/2 II / 1 anarthadaMDa - ra. ka. zrA / 74 Abhyantara digavadhera pArthikemya sapApayogebhya viramaNamanarthadaNDa vidutadharAgramya vidyAokI maryAdAke bhItara-bhItara prayojana rahita pAvoMke kAraNose virakta honeko vratadhAriyo meM agragaNya puruSa anarthadaNDa vrata kahate hai / sasi / 0/21/356 asatyupakAre pApAdAna heturanarthadaNDa upakAra na hokara jo pravRtti kevala pApakA kAraNa hai. vaha anartha daNDa hai / ( rA. mA./0/214/540/28) / jainendra siddhAnta koza Page #78 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anarthadaMDa anarthadaMDa cA.sA./16/4 prayojana vinA paapaadaanhetvnrthdnnddH|-binaa hI prayo janake jitane pApa lagate hoM unhe anarthadaNDa kahate hai| kA a//343 kajjaM ki pi Na sAhadi Nicca pAva karedi jo attho| so khalu hava di aNatyo paMca-payAro vi so viviho / -jisase apanA kucha prayojana to sadhatA nahIM kevala pApa bandhatA hai use anartha kahate hai| vasu zrA./216 aya-daNDa-pAsa-vikkaya-kUDa-tulAmANa-kUrasattANa / ja sagaho Na kIrai ta jANa guNavyayaM tadiyaM / -loheke zastra talavAra kudAlI vagairahake tathA daNDa aura pAza (jAla ) Adike becanekA tyAga karanA, jhUThI tarAjU tathA kUTa mAna Adike bA~TokA kama nahI rakhanA tathA biklI. kuttA Adi krUra prANiyokA sagraha nahI karanA so yaha tIsarA anarthadaNDa tyAgaM nAmakA guNavrata jAnanA cAhie 1216 // (guNa, shraa.142)| sA.dha/114 pIDA pApopadezA hAdyarthAdvinAGginAm / anarthadaNDastattyAgo'narthadaNDavata matam / = apane tathA apane kuTumbI janoMke zarIra, vacana tathA mana sambandho prayojanake binA, pApopadezAdikake dvArA prANiyoMko pIDA nahIM denA, anarthadaNDakA tyAga anarthadaNDavata mAnA gayA hai| 1. anarthadaNDake bheda ra ka. zrA./75 pApopadezahiMsAAdAnApadhyAnadu zrutI paJca |praahu prmaadcryaamnrthdnnddaandnndddhraaH| = daNDako nahI dharanevAle gaNadharAdika AcArya-pApopadeza hiMsAdAna, apadhyAna, duHzruti aura pramAdacaryA ina pA~coMko anarthadaNDa kahate hai| (sa si /7/21/360) (rA vA./7/21,21/546/5) ( cA. sA./16/4 ) / pusi /141-146 apadhyAna / 1411, pApopadeza / 1420, pramAdAcarita 143, hiMsAdAna / 144, dubhUti / 145, va takrIDA 146 // cA. sA /18/5 pApopadezazcaturvidha.-klezavaNijyA, tiryagvaNijyA, badhakopadeza , Arambhakopadezazca / - pApopadeza cAra prakArakA haiklezatraNijyA, tiryagbaNijyA, vadhakopadeza, Arambhakopadeza / (du zruti cAra prakArakI hai-strIkathA, bhogakathA, corakathA va rAjakathA-de. kthaa]| 2. apadhyAnAdi vizeSa anarthadaNDoMke lakSaNa 1. apadhyAna anarthadaNDa-de. apadhyAna / 2 pApopadeza anarthadaNDa ra ka. zrA./76 tikiglezavANijyAhisArambhapralambhanAdInAm / kathA prasaGgaprasava- smartavya pApa upadezaH ||76-tirygvnnijyaa, klezavaNijyA, hiMsA, Ara bha. ThagAI AdikI kathAoM ke prasaga uThAneko pApopadeza nAmakA anarthadaNDa jAnanA caahie| (sa si /7/21/60) rA, vA /9/21/546/7 klezatiyagna NijyAvadhakArambhAdiSu pApasayutaM vacana pApopaTeza / tadyathA asmin deze dAsA dAsyazca sulabhAstAnama deza nItvA vikraye kRte mahAnartha lAbho bhavatIti kleshvnnijyaa| gomahiSyAdIca amutra gRhItvA anyatra deze vyavahAre kRte bhUrivittalAbha iti tiryagvaNijyA / vAgurikasaukarikazAkunikAdibhyo mRgavarAhazakuntaprabhRtayo'muSmin deze santIti vacanaM vdhkopdesh',| Arambhakebhya' kRSIvalAdibhya kSityudakajvalanapacanabanaspatyArambhosnenopAyaina kartavya' ityAkhyAnamArambhakopadeza / ityevaM prakAra pApasaMyutaM vacana pApopadeza / -klezavaNijyA, tiryagvaNijyA, vadhaka tathA ArambhAdikameM pApa sayukta vacana pApopadeza kahalAtA hai / vaha isa prakAra ki-1 isa deza meM dAsa-dAsI bahuta sulabha hai| unako amuka dezameM le jAkara becanese mahAna artha lAbha hotA hai| ise klezavANijyA kahate haiM / 2 gAya, bhaisa Adi pazu amuka sthAnase le jAkara anyatra deza meM vyavahAra karanese mahAna artha lAbha hotA hai, ise tiryagvaNijyA kahate hai / 3. vadhaka va zikArI logoMko yaha batAnA ki hiraNa, sUara va pakSI Adi amuka dezameM adhika hote hai, aisA vacana vadhakopadeza hai| 4. khetI Adi karanevAloMse yaha kahanA ki pRthvIkA athavA jala, agni, pavana, vanaspati AdikA Arambha isa upAyase karanA caahie| aisA kathana Arambhakopadeza hai| isa prakArake pApa sayukta vacana pApopadeza nAmakA anarthadaNDa hai| (cA saa/18/5)| pu. si /142 vidyAvANijyamaSIkRSisevAzilpajIvinAM puMsAm / pApopadezadAna kadAcidapi naiva vaktavyam ||1425-minaa prayojana kisI puruSako AjIvikAke kAraNa, vidyA, vANijya, lekhanaklA, khetI, naukarI aura zilpa Adika nAnA prakArake kAma tathA hunara karanekA upadeza denA, pApopadeza anartha daNDa kahalAtA hai| pApopadeza anarthadaNDake tyAgakA nAma hI anarthadaNDavata kahalAtA hai| kA a./mU./345 jo uvaesodijjadi kisi-psu-paalnn-vnnijjpmuhes| purasitthI-sajAe aNattha-daDohave vidio| -kRSi, pazupAlana, vyApAra vagairahakA tathA strI-puruSake samAgamakA jo upadeza diyA jAtA hai vaha dUsarA anarthadaNDa hai| sA gha/117 pApApadeza yadvavAkya, hiMsAkRtyAdisazrayam / tajjIvibhyo na ta dadyAnnApi goSThyA prasajjayet // 7 // -hisA, khetI aura vyApAra AdikA viSaya karanevAlA jo vacana hotA hai vaha pApopadeza kahalAtA hai isalie anartha daNDavatakA icchuka zrAvaka hisA, khetI aura vyApAra Adise AjIvikA karanevAle, vyAdha, Thaga vagairahake lie usa pApopadezako nahI deveM aura kathA-vArtAlApa vagairahameM usa pApopadezako prasaMgameM nahI lAve / 3 pramAdAcarita anarthadaNDa ra ka zrA /mU./80 kSitimaliladahanapavanArambhaM viphala vanaspaticchedam / saraNaM sAraNamapi ca pramAdAcA prabhASante // 80 // binA prayojana pRthivI, jala, agni, aura pavana ke Arambha karaneko, vanaspati chedaneko, paryaTana karaneko aura dUsaroM ko paryaTana karAneko bhI pramAdacaryA nAmA anarthadaNDa kahate hai / ( kA.a/m /346) / sa. si /7/21/360 prayojanamantareNa vRkSAdicchedanabhUmikuTTanalilasecanAdyavadyakarma pramAdAcaritam / -binA prayojanake vRkSAdikA chedanA, bhUmikA kUTanA, pAnIkA socanA Adi pApa kArya pramAdAcarita nAma kA anartha daNDa he / (rA.vA./7/21,21/546/14) (caa.saa./17/2)| pu.si /143 bhUkhananavRkSamohanazADvaladalanAmbusevanAdIni / niSkAraNa na kuryAilaphalakusumoccayAnapi ca |-binaa prayojana jamInakA khodanA, vRkSAdiko ukhADanA, dUba Adika harI ghAsako raudanA yA khodanA, pAnI strIMcanA, phala, phUla, patrAdikA tor3anA ityAdika pApa kriyAokA kAnA pramAdacaryA anarthadaNDa hai / sA.dha /5/10 pramAdacayA~ viphalakSmAnilAgnyambubhUruhAm / khAtavyASAtavidhyApAsekcchedAdi nAcaret // 10 // - anarthadaNDakA tyAgI zrAvaka pRthivIke khodanerUpa kivADa vagairahake dvArA vAyuke pratibandha karane rUpa, jalAdise agniko bujhAne rUpa, bhUmi vagairahameM jala ke pheMkane tathA vanaspatike chedane Adi rUpa pramAdacaryA ko nahI kare 4. hiMsAdAna anarthadaNDa ra ka zrA/77 parazukRpANakhanitrajvalanAyudhazRGgazRGkhalAdInAm / vadhahetUnAM dAnaM hisAdAnaM ca vanti budhAH // 77 // = pharasA, talavAra, khanitra, agni, Ayudha, sIgI, zakila Adi hiMsAke kAraNoM ke mA~ga deneko paNDita jana hiMsAdAna nAmA anarthadaNDa kahate haiN| sa. si /7/21/360 viSakaNTakazastrAgnirajjukazAdaNDAdihisopakaraNapradAna hisApradAnam / = viSa, kA~TA, zastra, agni, rassI, cAbuka, aura lakaDI Adi hiMsAke upakaraNoMkA pradAna karanA hiMsApradAna nAmA anarthadaNDa hai (rA. vA./7/21.21/146/16) (cA. saa./17/3)| pacana bhAdikamai pApa zana dAsa-dAsI bahuta hotA hai / jainendra siddhAnta koza Page #79 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anarthadaMDa anavasthApya pu. si. 1144 asidhenuviSahutAzanalAgalakaravAlakArmukAdInAm / vitaraNamupakaraNAnAM hiMsAyA prihredytnaat| - asi, dhenu, jahara, agni, hala, karavAla, dhanuSa Adi aneka hiMsAke upakaraNoMko dUsaroMko mA~gA denekA tyAga karanA, hiMsApradAna anarthadaNDa hai| kA a./mU./347 majjAra-pahudi-dharaNa Auha-lohAdi-vikaNa ja ca / lakkhA-khalAdi-gahaNaM aNattha-daNDo have turio // 347 / - bilAvAdi hiMsaka jantuoMkA pAlanA, lohe tathA astra-zastrokA denA-lenA aura lAkha, viSa vagairahakA lenA-denA cauthA anarthadaNDa hai| sA, dha/5/8 hiMsAdAnaviSAstrAdi-hiMsAGgasparzana tyjet| pAkAdyartha ca nAgnyAdidAkSiNyAviSaye'rpa yeva / -viSa yA hathiyAra Adi hiMsAke kAraNabhUta padArthoMkA denA hisAdAna nAmaka anarthadaNDa vrata kahalAtA hai / usa hiMsAdAna anarthadaNDako choDa denA caahie| jisase apanA vyavahAra hai aise puruSoMse bhinna puruSoMke viSayameM pAkAdike lie agni nahI deve| 5 du zruti anarthadaNDa ra ka.zrA/71 ArambhasaMgasAhasamithyAvadveSarAgamadamadanai / ceta: kaluSayatAM zrutiravadhInAM duzrutirbhavati // 79 // -Arambha, parigraha, dusAhasa, mithyAtva, dveSa, rAga, garva, kAmavAsanA Adise cittako kleSita karanevAle zAstroMkA sunanA-bA~canA so du zruti nAmA anarthadaNDa hai| sa si./7/21/360 hiMsArAgAdiprabanaduSTakathAzravaNazikSaNavyApRtira shubhshruti| -hiMsA aura rAga Adiko baDhAnevAlI duSTa kathAokA sunanA aura unakI zikSA denA azubhazruti nAmakA anarthadaNDa hai| (rA. vA./7/21,21/546/17) (cA. sA /17/4 ) / pu.si / 145 rAgAdivarddhanAnau duSTakathAnAmabodhabahulAnAm / na kadAcana kurvIta zravaNArjanazikSaNAdIni // 15 // rAgadveSa Adika vibhAva bhAvoMke baDhAnevAlI, ajJAna bhAvase bharI huI duSTa kathAoMko sunanA, banAnA, ekatrita karanA, yA sIkhanA AdikA tyAga karanekA nAma du'zruti anarthadaNDa vrata hai| kA.a/mU./348 ja savarNa satthANa bhNddnn-vaasiyrnn-kaam-ssthaannN| paradosANaM ja tahA aNattha-daNDo have crimo| 348 / -jina zAkhoM yA pustakoMmeM gande majAka, vazIkaraNa, kAmabhoga bagairahakA varNana ho unakA sunanA aura parake doSoM kI carcA vArtA sunanA pA~cavA~ anarthadaNDa hai| sA.dha.// cittakAluSyakRrakAma-hiMsAdyarthazrutazrutim / na duHzrutimapadhyAnaM, nArtaraudrArama cAnviyAt / / =anarthadaNDavatakA icchuka zrAvaka citta meM kAluSyatA karanevAlA jo kAma tathA hisA Adika haiM tAtparya jinake aise zAstroke rUpa duHzruti nAmaka anarthadaNDako nahIM kare aura Arta tathA raudra dhyAna svarUpa apadhyAna nAmaka anarthadaNDako nahIM kre| 3. anarthadaNDavatake aticAra ta.sU /7/32 kandarpakautkucyamaukharyAsamokSyAdhikaraNopabhogaparibhogAnartha kyAni / -1 hAsyayukta aziSTa bacanakA prayoga, 2. kAyakI kuceSTA sahita aise bacanakA prayoga, 3. bekAra bolate rahanA, 4. prayojanake binA koI na koI toDa-phoDa karate rahanA yA kAvyAdikA cintabana karate rahanA, 5. prayojana na honepara bho bhoga-paribhogakI sAmagrI ekatrita karanA yA rakhanA, ye pA~ca anarthadaNDa batake aticAra hai| (ra. ka. shraa./81)| 4. bhogapabhoga parimAlavata va bhogopabhoga Anarthakya nAmaka aticArameM antara rA.bA.//32.6-7/556/26 yAvatA'rthana upabhogaparibhogau prakalpyetetasya tAbAnartha ityucyate, tato'nyasyAdhikyamAnartha kyam ||...syaadett--- upabhogaparibhogavate'ntarbhavatIti paunaruktyamAsajyata iti; tanna ki kAraNam / tdrthaanvdhaarnnaa| icchAvazAt upabhogaparibhogaparimANAvagraha sAvadhapratyAkhyAna ceti taduktama, iha puna' kalpyasyaiva Adhikya mityatikrama ityucyate / nanvevamapi tadbhavatAticArAntarbhAvAt ida vacanamanarthakam / nAnartha kama, sacittAdyatikramavacanAta |-jiske jitane upabhoga aura paribhogake padArthose kAma cala jAye vaha usake lie artha hai, usase adhika padArtha rakhanA upabhogaparibhogAnarthavaya hai| prazna-isakA to upabhoga paribhogaparimANavatameM antarbhAva ho jAtA hai ata isase punaruktatA prApta hotI hai| uttara--nahIM hotI, kyoMki isakA artha anya hai| upabhoga paribhogaparimANavatameM to icchAnusAra pramANa kiyA jAtA hai aura sAvadyakA parihAra kiyA jAtA hai, para yahA~ AvazyakatAkA vicAra hai| jo saMkalpita bhI hai para yadi AvazyakatAse adhika hai to aticAra hai| prazna-tama isakA antarbhAva bhogaparibhoga-parimANavatake aticArameM ho jAnese yaha kathana nirarthaka hai / uttara-nirarthaka nahIM hai kyoki vahA~ sacitta sambandha Adi rUpase maryAdAtikama vivakSita hai, ata isakA vahA~ kathana nahIM kiyaa| 5. anarthadaNDavatakA prayojana rA vA/7/21,22/546/16 digdezayoruttarayozcopabhogaparibhogayoravadhRtaparimANayoranarthaka caDkramaNAdiviSayopasevanaM ca niSprayojana na kartavyamitirekanivRttijJApanArtha madhye'narthadaNDavacana kriyate / -pahale kahe gaye digvata tathA dezavrata tathA Age kahe jAne vAle upabhoga-paribhoga parimANavatameM svIkRta maryAdAmeM bhI nirarthaka gamana Adi tathA viSaya sevana Adi nahIM karanA cAhie, isa atirekanivRttiko sUcanAke lie bIcameM anarthadaNDaviratikA grahaNa kiyA hai| 6. anarthadaNDavatakA mahattva pu. si |147 evaM vidhamaparamapi jJAtvA muJcatyanarthadaNDa ya / tasyAnizamanavadya' vijayamAhiMsAbata labhate ||14||-jo puruSa isa prakAra anya bhI anarthadaNDauko jAnakara unakA tyAga karatA hai, yaha nirantara nirdoSa ahiMsAvatakA pAlana karatA hai| apita-sa. si 15/32/303 ta dviparItamanarpitam / prayojanAbhAvAva sato'pyavivakSA bhvtiityupsrjniibhuutmnrpitmityucyte|-arpitse viparIta anarpita hai| arthAta prayojanake abhAva meM jisakI pradhAnatA nahIM rahatI vaha anarpita kahalAtA hai| tAtparya yaha hai ki kisI vastu yA dharmake rahate hue bhI usakI vivakSA nahIM hotI isalie jo gauNa ho jAtA hai vaha anarpita kahalAtA hai / (rA. vA./5/32,2/467/15) / anala-de agni / analakAyika-AkAzopapanna deva- de, deva 11/1/3 / anavadhRta anazana-de anazana / anavasthA-zlo vA./4/nyA /456/551/16 uttarottaradharmApekSayA vishraamaabhaavaanvsthaa| -uttara-uttara dharmomeM anekAntakI kalpanA baDhatI calI jAnese usako anavasthA doSa kahate hai| sa. bha ta/82/4 aprAmANikapadArtha paramparAparikalpanAvizrAntyabhAvazcAnavasthetyucyate / aprAmANika padArthoMkI paramparAse jo kalpanA hai, usa kalpanAke vizrAmake abhAvako hI anavasthA kahate hai| pa.dha.pU /382 api ko'pi parAyatta so'pi para sarvathA parAyattAt / so'pi parAyatta sthAdityanavasthAprasaGgadoSazca // 382 // -yadi kadAcit kaho ki (koI eka dharma) unameM se parake Azraya hai, to jisa parake Azraya hai vaha para bhI saba tarahase apanese parake Azraya honese, anya parake AzrayakI apekSA karegA aura vaha bhI para anyake AzrayakI apekSA rakhatA hai isa prakAra uttarottara anya-anya AzrayoM kI kalpanAkI sambhAvanAse anavasthA prasaMga rUpa doSa bhI aavegaa| anavasthApya-parihAra prAyazcittakA eka bheda-de. prihaar| jainendra siddhAnta koza Page #80 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anavasthita anavasthita--avadhijJAnakA eka bheda-de avadhijJAna 1 / anazana - yadyapi bhUkhA maranA koI dharma nahI, para zarorase upekSA ho jAneke kAraNa, athavA apanI cetana vRttiyoko bhojana Adike bandhanayukta karaneke lie, athavA sudhA Adine bho sAmparasame cyuta na hone rUpa Atmika bala kI vRddhike lie kiyA gayA azanakA tyAga mokSamArgIko avazya zreyaskara hai| aise hI tyAgakA nAma anazana tapa hai. anyathA to korA laghana hai, jisase kucha bhI siddhi nahI / 1. anazana sAmAnyakA nizcaya lakSaNa kAma-dina-bhaya-para-toya- somava rikkhaa| appANe viya NivasaI sajjhAya-parAyaNo hodi // 440 kammAma jara AhAra parihareha lolAe ema-dinAdi-pramANaM tassa tava aNasaNa haadi| jo mana aura indriyoko jItatA hai, isa bhava aura parabhavake viSaya sukhakI apekSA nahIM karatA, apane AtmasukhameM hI nivAsa karatA hai aura svAdhyAya meM tatpara rahatA hai // 440|| ukta prakArakA jo puruSa krmokI nirjarAke lie eka dina vagairahakA parimANa karake lIlA mAtra se AhArakA tyAga karatA hai, usake anazana nAmaka tapa hotA hai // 441 // pra sA / ta pra / 227/275 yasya sakalakAlameva sakalapudgalAharaNazUnyamAtmAnamatrabudvayamAnastra saklAzanatRSNA zUnyatvAtsvagramanazana eva svabhAva / tadeva tasyAnAna nAma tapA'ntaraGgamya balIyastvAt / - sadA hI samasta pudgalAhArase zUnya AtmAko jAnatA huA samasta anazana tRSNA rahita hAnemeM jisakA svayaM anazana hI svabhAva hai, vahI usake anazana nAmaka tapa hai, kyoki antara gakI vizeSa balavattA hai / 2. anazana sAmAnyakA vyavahAra lakSaNa rAvA / 6 /16.1/628/10 cinna mantrasAdhanAdyanudizya kriyamANamupamanamanamAidhanAdiSTa phako apekSA ke binA kiyA gayA upavAsa anazana kahalAtA hai| (cA sA./134/1) / bha. A / vi / 6 / 32/14 = anazanaM nAma azanatyAga / sa ca triprakAra manasA bhuje, bhAjayAmi, bhAjane vyApRtasyAnumati karomi / bhuje bhu, pacana kRti vacasA tathA caturvidhasyAhArasyAbhisaMdhi pUrvakaM kAyenAdAna hastamajJAyA pravartana anumaticanaM kAyena / eteSA manAvAkkAyakriyANA karmopAdAnakAraNAnAM tyAgo'nazana cAritrameva / cAra prakArake AhArokA tyAga karanA isako anazana kahate hai / yaha anazana tona prakArakA hai| mai bhojana karU, bhojana karAU~, bhojana karanevAleko anumati deU, isa taraha manameM saMkalpa karanA nai AhAra letA hU~ tU bhojana kara, tuma bhojana pakAo aisA bacanase kahanA, cAra prakArake AhArako sakalpa pUrvaka zarIrase grahaNa karanA, hAtha se izArA karake dUsareko grahaNa karane meM pravRtta karanA, AhAra grahaNa karaneke kArya meM zarorase sammati denA aisI jo mana, vacana, kAyako karma grahaNa karane meM nimitta hone vAlI kriyAe~ unakA tyAga karanA usako anazana kahate hai / dha 13 / 5.426/57 / 1 tattha cauttha chaTThama- dasama duvAla sa pakkha - mAsa uDu ayaNa savaccha resu esaNaparicAo aNesaNaM NAma tvo| =cauthe, chaThe, AThave, dasave aura bArahave eSaNakA grahaNa karanA tathA eka pakSa. eka mAsa. eka Rtu eka ayana athavA eka varSa taka eSaNakA tyAga karanA aneSaNa nAmakA tapa hai| bana. 7/99/664 caturyAcavarSAta upvaaso'thvaamRte| bhuktizca mukta tapA'nazanamiSyate // 11 // karmoMkA uddezya se bhojanakA tyAga karaneko anazana tapa kahate hai| 2. anazana rUpake bhe bha. A / / 206 addhANasaNa savvANasaNa duvihaM tu aNasaNaM bhaNiyaM / - ardhAnazana aura sarvAnazana aise anazana tapake do bheda hai| 5 sakRdra karane ke 65 yU. lA / 140 itiriyaM jAyajA duviha pUrNa asaNaM muNe - anazana tapake do bheda hai- itiriya tathA yAvajjIva / rA. vA / 1/26.2/618/18 taha vividhatAnava kAlabhedAta anazana anavadhRta aura avadhRtakAlake bhedase do prakArakA hotA hai / (cAsA / 134/2) | ana gha. /7/99/865 anazana // 140 // vaha - R yaha do prakAra hotA hai - sadatiyA proSa tathA dUsarA upavAsa / upavAsa do prakArakA mAnA hai- avadhRta kAla aura anavadhRtakAla / 4. anazanake bhedoke lakSaNa avadhRta kAla anazanakA lakSaNa sUlA / 240-248 itiriyamAnAm // 47 // madasamavAdasahi mAsamAsakhamaNANi / kaNagegAvali AdI nabovihANANi NAhAre | // 348 // kAlakI maryAdAse itiriya hotA hai // 347 // arthAt eka dinameM do bhojana belA kahI hai| cAra bhojana velAkA tyAga use caturtha upavAsa kahate hai / cha bhojana velAkA tyAga vaha do upavAsa kahe jAte hai / isIko SaSThama tapa kahate hai / SaSTama, aSTama dazama, dvAdaza, padraha dina, eka mAsa tyAga, kanakAvalI. ekAvalI, muraja, madya vimAnapaMkti, sihanI krIDita ityAdi jo bheTa jahA~ hai vaha saba sAkAMkSa anazana tupa hai // 348 // isIko avadhRta kAla anazana tapa kahate haiM / (cAsA / 134 / 2) | rAvA / 2 /16.2/618/20 samRddha vaTA caturthabhAdi / - eka bAra bhojana yA eka dina pazcAta bhojana niyatakAlIna anazana hai| bhajana (206/424/13 kadA tadubhayamieas kAlAva rantasya grahaNapratisevanakAlayorvartamAnasya advAnazanaM / = = grahaNa aura pratisevanA kAla meM advAnazana tapa muni karate hai / dIkSA grahaNa kara jaba taka sanyAsa grahaNa kiyA nahIM taba taka grahaNa kAla mAnA jAtA hai| tathA vratAdiko meM aticAra laganepara jo prAyazcitta se zuddhi karaneke lie kucha dina arthAt SaSThama, aSTama Adi anazana karanA paDatA hai, usako pratisevanAkAla kahate hai / anagha / 7 /11 / 665 vaha anazana do prakArakA hotA hai - sakRddhabhukti arthAt proSadha tathA dUsarA upavAsa dinameM eka bAra bhojana karaneko proSadha aura sarvathA bhojanake parihArako upavAsa kahate haiN| usameM avadhRtakAla upavAsake caturtha se lekara SANmAsika taka aneka bheda hote hai / 2. anavadhUta kAla yA sarvAnazanakA lakSaNa mUlA. / 346 bhattaNhaNNA iMgiNi pAubagamaNANi jANi maraNANi / aNNevi evamAdI bodhavvA NiravakakhANi // 346 // bhaktapratyAkhyAna, iginImaraNa. prAyopagamanamaraNa athavA anya bhI anekoM prakArake maraNoM meM jo maraNa paryanta AhArakA tyAga karanA hai vaha nirAkAMkSa kahalAtA hai| 1 rAmA / 2 / 11.2/18/20 anavadhUtakAla mAdeho prmaat| zarIra chUTane taka upavAsa dhAraNa karanA aniyamita kAla anazana kahalAtA hai / (pAsA / 114/3) (bana /7/19/64) (bha. khA / vi. / 201/42) / 5. sarvAnazana tapa kaba dhAraNa kiyA jAtA hai bha A./vi/206/425/14 parityAgottara kAlo jIvitasya ya sarvakAla' tasminnanazanaM azanatyAga' sarvAnazanam / .. carimate pariNAmakAlasyAnte / maraNa samayameM arthAt saMnyAsa kAlame muni sarvAnazana tapa karate haiN| jainendra siddhAnta koza 6. anazanake aticAra bha A / vi. / 487707 / 1 tapaso'nazanAderaticAra' / svayaM na bhuTate anyaM bhojayati, parasya bhojanamanujAnAti manasA vacasA kAmena ca / svayaM kSudhApIDita AhAramabhilaSati / manasA pAraNAM mama kaH prayacchati ka mA upasyAmIti cintA anazanAticAra-svayaM Page #81 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anastamI vrata anidriya bhojana nahIM karatA hai, parantu dUsaroko bhojana karAtA hai, koI bhojana kara rahA ho to usakI anumati detA hai, yaha aticAra manase, vacanase aura zarIrase krnaa| bhUgvase pIDita honepara svaya mana meM AhArakI abhilASA karanA, mereko kauna pAraNA degA, kisa ghara meM merA pAraNA hogA, aiso cintA karanA, ye anazana tapake aticAra hai| 7. anazana zaktike anusAra karanA cAhie ana-dha//6 dravya kSetra bala kAlaM bhAvaM vIrya samIkSya ca / svAsthyAya vartatAM sarva viddhazuddhAzanai sudhau // 65 // vicAra pUrvaka AcaraNa karanevAle sAdhuoko Arogya aura AtmasvarUpame avasthAna rakhaneke lie dravya, kSetra, kAla, bhAva, bala aura vIrya ina chaha bAtokA acchI taraha paryAlocana karake sarvAzana, viddhAzana aura zuddhAzanake dvArA AhArameM pravRtti karanA caahie| 8. anazanake kAraNa va prayojana sa si /8/16/438 dRSTaphalAnapekSa sayamasiddhirAgocchedakarmavinAzadhyAnAgamAyAptyarthamanazanam / = dRSTa phala mantrasAdhanA AdikI apekSA kiye binA sayamaka' siddhi, rAgakA uccheda, kA~kA vinAza dhyAna aura AgamakI prAptike lie anazana tapa kiyA jAtA hai / (rA vA/8/ 16.1/618/16) (cA sA/134/4) gha.13/5,4,26/55/3 kimaTThameso kiirde| pANidiyasajamaTTha , bhuttIe uhayAsajama aviNAbhAvada saNAdo-prazna-yaha aneSaNa kisa lie kiyA jAtA hai| uttara-yaha prANisa yama aura indriya sayamakI siddhike lie kiyA jAtA hai, kyoki bhojanake sAtha dono prakArake asayamakA avinAbhAva dekhA jAtA hai| 6. anazanameM aihalaukika phalako icchA nahI honI cAhie rA.vA /9/16,1/618/16 yatkicid dRSTaphala mantrasAdhanAdyanuddizya kriyamANamupavasanamanasanamityucyate / mantra sAdhanAdi kucha bhI dRSTa phalakI apekSAke binA kiyA gayA upavAsa anazana kahalAtA hai| (caa.saa./134/4)| rA.vA/9/16,161616/24 samyagyoganigraho gupti (8/2) ityata samyaka grahaNamanuvartate, tena dRSTaphananivRtti kRtA bhavati sarbatrA ='sabhyagyoganigraho gupti ' isa sUtrameM-se samyak zabdako anuvRtti hotI hai| isI 'samyaka' padakI anuvRtti Anese samaMtra (anazana tapameM bhI) dRSTaphala nirapekSatAkA honA tapomeM anivArya hai| isalie sabhI tapoM. meM aihalaukika phalakI kAmanA nahIM honI caahie| * adhika se adhika upavAsa karanekI sImA-de. proSa dhopvaas| anastamI vrata-tavidhAna saMgraha 1 16 kula samaya-jIvana paryanta / ___kizanasiMha kriyA koSa' vidhi-pratidina sUryake do ghaDI pazcAta tathA sUryodayase do ghar3I pahale bhojana kre| bocake zeSa samayoM meM cAro prakArake apahArakA tyAga / mantra-namaskAramantrakI trikAla jaap| anAkAMkSa kriyA-de kriyA 3/2 / anAkAra-de. aakaar| anAcAra- aticAra/pu si u "vrata kA sarvathA bhaga honA aticAra hai|" de aticAra/sAmAyika pATha "viSayoM meM atyanta Asakti so anAcAra anAdi-1. jJAname A jAneke kAraNa anAdi sAdi nahI ho jAtA -de anata 2,2 bhUta bhaviSyata kAlakA pramANa nizcita kara denepara anAdi bhI sAdi bana jaayegaa|-de kAla 3 / anAdinaya-sAdi anAdi paryAyArthika naya--de naya IV/4 / anAdi baMdha-sAdi anAdi bandhI-prakRtiyaoN-de prakRti badha 2 / anAdata kAyotsargakA eka aticAra-de vyutsarga 1 / anAdeya-de. aadey| anAbhogakRtAticAra-de. aticAra / anAbhoga kriyA-de kriyA 3/2 / anAbhoganikSepAdhikaraNa-de. adhikaraNa / anAyatana-de aaytn| anArambha- sA /ta pra/236 ni kriyanijazudvAtmadravye sthitvA manovacanakAyavyApAra nivRttiranArambha / -niSkriya jo nija zuddhAtma dravya, usameM sthita honeke kAraNa mana vacana kAyake vyApArase nivRtta ho jAnA anArambha hai| anAlabdha-kAyotsargakA eka aticAra de vyutsrg| anAlocya vacana-de asatya / anAvarta-1 eka yakSa-de. yakSa; 2. uttara jambUdvIpakA rakSaka vyantara deva-de vyantara 4 / anAhAraka-Sa kha 1/1/1/sU. 177/410/1 aNAhArA cadusu hANesu biggahagaisamAvaNNANaM kevaloNa vA samugdhAda-gadANaM ajogikevalI siddhA cedi // 177 = vigrahagatiko prApta jIvoke, mithyAtva, sAsAdana aura avirata samyagdRSTi tathA samudghAtagata kevalI, ina cAra guNasthAnoMmeM rahanevAle jIva aura ayogikevalI tathA siddha anAhAraka hote hai // 177 // (dha 1/1,15/153/2, (go jI.//666/1111) / / sa si /2/26/186 upapAdakSetra prati ajyA gatI AhAraka / itareSu triSu samayeSu anAhAraka = jaba yaha jIva upapATa kSetra ke prati Rjugatime rahatA hai taba AhAraka hotA hai| bAkI ke tIna samayoMmeM anAhAraka hotA hai| rA.vA/7/11/604'16 upabhogazarIraprAyogya pudgala grahaNamAhAra,tadviparIto'nAhAra / tatrAhAra zarIranAmodayAta vigrahagatinAmodayAbhAvAcca bhavati / anAhAra' zarIranAmatrayodayAbhAvAt vigrahagatinAmodayAcca bhavati / - upabhogya zarIrake yogya pudgalokA grahaNa AhAra hai, usase viparIta anAhAra hai| zarIra nAmakarma ke udaya aura vigrahagati nAmake udayAbhAvase AhAra hotA hai| tIno zarIra nAmakarmo ke udayAbhAva tathA nigrahagati nAmake udaya me anAhAra hotA hai| aniHsata-matijJAna kA eka bheda - de. matijJAna 4 / aniHsaraNAtmaka taijasa zarIra-de taijasa 1 / anidita-kinnara nAmA vyantara jAti kA eka bheda-de kinnara / aniditA-ma pu /62/ zloka 'magadha dezake rAjA zrISeNa kI patnI thI (40) / AhAra dAnakI anumodanA karanese bhoga bhUmikA bandha kiyA (348 350) antame putroke pArasparika kalahame dukhI ho viSa puSpa sUMghakara mara gayI (356) / yaha zAntinAtha bhagavAn ke cakrAyudha nAmA prathama gaNadharakA pUrvakA caudahavA~ bhava hai|-de cakrAyudha / anidriya-1. anindriyaka lakSaNa manake arthameM-de mana / 2. anindriyaka lakSaNa indriya rahitake arthame : dha 1/1,1,33/248/8 na santIndriyANi yeSA te'nindriyA / ke te / azarIrA siddhA / ukta ca 1. anAcAra va aticAra meM antara-de aticAra / anAtmabhUta kAraNa-de kAraNa 1/1 / anAtmabhUta lakSaNa-de lakSaNa / banAdara-jambUdvIpakA adhipati vyantara deva-de. vyantara 4 / jainendra siddhAnta koza Page #82 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anitthaM anivRttikaraNa dha. 1/1,1,33/gA 140/248 Na vi idiya-karaNajudA avaggahAdIhi gAyA atthe| Neba ya i diya-sokvA aNidiyANa taNANa-suhA // 140 // jinake indriyA~ nahI pAyI jAtI unhe anIndriya jIva kahate hai| prarana-ve kauna hai / uttara-zarIrarahita siddha ani ndriya hai| kahA bhI hai-ve siddha jIva indriyoke vyApArase yukta nahIM hai aura avagrahAdika kSAyopazamika jJAnake dvArA padArthoM ko grahaNa nahIM karate hai| unake indriya surakha bhI nahIM hai, kyoki unakA ananta jJAna va ananta sukha anindriya hai / (go jo /mU /174) / anitthaM--de ssthaan| anitya-de nitya / anitya anuprekSA-de anuprekSA / anitya naya-de naya I/4, sadbhAvAnityaparyAyAthika naya-de naya __ IV/4) anityasamA jAti-de nitysmaa| anitya svabhAva nirdeza-de svabhAva 1 / anibaddha maMgala-de magala / aniyati naya-de niyati / aniruddha-(ma pu /55/18) kRSNa kA potA tathA pradyumnakA putra thaa| anivartaka-bhAvikAlIna bosaveM tIrthakara / aparanAma kadarpa / (vizeSa-de tIrthakara 1) anidrava-de nihnava / anivattikaraNa-jobokI pariNAma vizuddhime taratamatAkA nAma guNasthAna hai| bahate-bahate jaba sAdhaka nirvikalpa samAdhimeM praveza karaneke abhimukha hotA hai to usakI sajJA anivRttikaraNa guNasthAna hai / isa avasthAko prApta sabhI jIvoke pariNAma taratamatA rahita sadRza hote hai| anivRttikaraNa rUpa parigAmokA sAmAnya paricaya 'karaNa' meM diyA gayA hai| yahA~ kevala anivRttikaraNa guNasthAnakA prakaraNa hai| 1. anivRttikaraNa guNasthAnakA lakSaNa 5 sa./prA1/20 21 ekkAmina kAlasamaye saThANAdohi jaha nnivttttti| Na Ni baTTati taha cciya pariNAme hiM miho jamhA // 20 // hoti aNiyaTTiNo te paDisamaya jesimekkprinnaamaa| vimalayarajhANahuyavahasihAhi NiddaDDhakamavaNA // 21 // -isa guNasthAnake antamahUta pramita kAnameM se vivakSita kisI eka samayamai avasthita jova sata saMsthAna (zarIrakA AkAra) Adi kI apekSA jisa prakAra nivRtti yA bhedako prApta hote hai, usa prakAra pariNAmoko apekSA paraspara nivRtti ko prApta nahIM hote hai, ataeva ve anivRtti karaNa kahalAte hai / anivRttikaraNa guNasthAnavartI jIvoMke pratisamaya eka hI pariNAma hotA hai| aise ye jIva apane ativimala dhyAnarUpa agniko zilAose karmarUpa vanako sarvathA jalA DAlate hai| (dha 1/1,1.17/186/gA 116-120) (go jo /mU / 56-57/146) (pa sa sN/1138,40)| rA vA /8/1,20560/14 anivRttipariNAmavazAta sthUla bhAvenopazamaka kSapakazcAnivRttibAdaramAmparAyau // 20 // tatra upazamanIyA kSapaNIyAzca prakRtaya uttaratra vsynte| =anivRttikaraNarUpa pariNAmokI vizudvise karma prakRtiyoko rathala rUpase upazama yA kSaya karanevAlA upazAmaka kSapaka anivRttikaraNa hotA hai| dha 1/1.1.17/183/11 samAnasamayAvathitajIvapariNAmAnA nirbhadena vRtti nivRtti / athavA nivRttiAvRtti , na vidyate nivRttiryeSA te'nivRttapa / sAmparAyA kaSAyA, bAdarA sthUlA , bAdarAzca te sAmparAyAzca bAdarasAmparAyA / anivRttayazca te bAdarasAmpagayAzca anivRttibAdarasAmparAyA / teSu praviSTA zuddhirmeSA sa yatAnA te'nivRttiyAdarasAmparAyacitrazudvara yatA / teSu santi upazamakA kSapakAzca / te sarve eko guNo'nivRttiriti / - samAna samayavartI jIvoM ke pariNAmoko bhedarahita vRttiko nivRtti kahate hai| athavA nivRtti zabda kA artha vyAvRtti bhI hai| ataeva jina pariNAmoM kI nivRtti arthAta vyAvRtti nahIM hotI hai unhe anivRtti kahate hai| sAmparAya zabda kA artha kSAya hai aura bAdara sthUla ko kahate hai| isalie sthUla kaSAyoko bAdarasAmparAya kahate hai aura anivRttirUpa bAdarasAmparAyako anivRttibAdarasAmparAya kahate hai| una anivRttibAdarasAmparAyarUpa pariNAmo me jina sa yatokI vizuddhi praviSTa ho gayI hai, unhe anivRttibAdarasAmparAyapraviSTazuddhi sayata kahate hai| aise sa yatoM meM upazAmaka va kSapaka donoM prakArake jIva hote hai aura una saba sayatokA mila kara eka anivRttikaraNa guNasthAna hotA hai| go, jI /jI pra/57/150/3 na vidyate nivRtti vizuddhipariNAmabhedo yeSAM te anivRttaya iti niruktayAzrayaNAta / te sarve'pi anivRttikaraNA jIvA tatkAlaprathamasamayAdi kRtvA pratisamayamanantaguNavizuddhivRddhayA vardhamAnena honAdhikabhAvarahitena vizuddhipariNAmena pravartamAnA' santi yata' tata prathamasamayavatijIva vizuddhipariNAmebhyo dvitIyasamayavartijIvavizuddhipariNAmA anantaguNA bhavanti / evaM pUrva pUrvasamayavartijIvavizuddhipariNAmebhyo jovAnAmuttarottarasmayavatijIvaRddhipariNAmA anantAnantaguNitakrameNa vardhamAnA bhUsvA gacchanti / = jAta nAhI vidyamAna hai nivRtti kahiye bizuddhi, pariNAmani viSe bheda jinake te anivRttikaraNa hai aisI nirukti jaannaa| jina jIvaniko anivRtti karaNa mADe pahalA dUsarA Adi samAna samaya bhaye ho hi, tini trikAlavartI aneka jIvani ke pariNAma samAna hohi / jaise-adha karaNa apUrva varaNa bdhaii samAna ha te the taiseM hahaoN naahiiN| bahuri anivRttikaraNa kAlakA prathama samayako Adi dekara samayasamaya prati vartamAna je sarva jIvate hIna adhika panAte rahita samAna vizuddha pariNAma dharai hai| tahA~ samaya samaya prati je vizuddha pariNAma anantaguNa anantaguNai upaja hai, tahA~ prathama samaya vibai je vizuddha pariNAma hai tinitai dvitIya samaya 'viSa bizuddha pariNAma anantaguNa ho hai| aise pUrva-pUrva samayavartI vizuddha pariNAmanitai jIvanive uttarottara samayavartI vizuddha pariNAma avibhAga praticchedanikI apekSA anantaguNA anantaguNA anukramaka ra ba tA huA pravarte hai| drasaM/TI /13/35 dRSTazrutAnubhratabhogAkADa yAdirUpasamasta saMkalpaviklaparahita nijanizcala paramAtmatvai kAgradhyAnayariNa mena kRtvA yeSAM jIvAnAmekasamaye ye paraspara pRthakkatu nAyAnti te varNa samthAnAdibhede'pyanivRttikaraNaupazamiklapaksajJA dvitIyakpAyAya kavizatibhedabhinnacAritramohaprakRtInAmupazamakSapaNa samarthA naba maguNasthAna vatino bhvnti| - dekhe, sune aura anubhava kiye hue bhogokI bAchAdi rUpa sampUrNa sakarUpa tathA vikalpa rahita apane nizcala paramAtmasvarUpake ekAgra dhyAnake pariNAmase jina jIvoke eka samayame paraspara antara nahIM hotA ve varNa tathA sa sthAna ke bheda hone para bhI anivRttikaraNa upazAmaka va dhapaka sajJA ke bAraka, apratyAkhyAnAvaraNa dvitIya kSAya Adi ikkosa prakArakI cAritra mohanIya kamakI prakRtiyoM ke upazamana aura kSapaNa me samartha navama guNasthAnavI jIva hai| 2. samyaktva va cAritra donokI apekSA aupazamika va kSAyika dono bhAyoko sambhAvanA dha 1/1,1.17/185/8 kAzcitprakRtIrupAmayati, kAzcidupariSTA dupazamayiSyatoti aupazamiko'ya guNa / kAzcit prakRtI kSaparyAta kAzcidupari STAta ApayiSyatIti thAyikazca / samyaktvApekSayA cAritramohalapakasya thAyika evaM guNastatrAnyasyAsa bhavAt / upazamakasyaupazamika zAyikazcobhayorapi tatrAvirodhAta / = isa guNasthAname jIva mohako ktinI hI prakRtiyokA upazamana karatA hai aura kitanI hI prakRtiyokA Age upazamana karegA isa apekSA yaha jainendra siddhAnta koza Page #83 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aniSTa guNasthAna aupazamika hai| aura kitanI hI prakRtiyokA kSaya karatA hai tathA kitanI hI prakRtiyoMkA Age kSaya karegA. isa dRSTi se kSAyika bhI hai / samyagdarzanakI apekSA cAritramohakA kSaya karanevAleke yaha guNasthAna kSAyika bhAvarUpa hI hai, kyoki kSapaka zreNI meM dUsarA bhAva sambhava hI nahIM hai| tathA cAritramohanIyakA upazama karanevAle ke yaha guNasthAna aupazamika aura kSAyika dono bhAvarUpa hai, kyo ki upazama zreNIkI apekSA vahaoNpara dono bhAva sambhava hai| 3. isa guNasthAnameM aupazamika va kSAyika hI bhAva kyoM gha/1.7,8/204/4 hodu NAma uvasatakasAyassa ovasamio bhAvo ubasamidAsesakasAyattAdo / Na sesANa, tattha asesmohssuvsmaabhaavaa| Na aNiyaTTibAdarasAparAya-suhamasAparAiyANa upasamidathokkasAyajaNiduvasamapariNAmANa auvasamiyabhAvassa asthittAvirohA / dha 5/1,7,6/205/10 bAdara-suhamasAparAiyANa pi kha viyamoheyadesANa kammakha yajaNidabhAtroklaMbhA / prazna- samasta kaSAyo aura nokSAyo ke upazamana karanese upazAnta kaSAya chadmastha jobake aupazAmika bhAva bhale rahA Ave, kintu apUrvakaraNAdi zeSa guNasthAnavI jIvo ke aupazamika bhAva nahI mAnA jA sakatA hai, kyoki, ina guNasthAnoMme samasta mohanoya karma ke upazamanakA abhAva hai| uttara- nahI, kyoki kucha kaSAyoke upazamana karanese utpanna huA hai upazama pariNAma jinake, aise anivRttikaraNa bAdarasAmparAya aura sUkSmasAmparAya sa yatake upazama bhAvakA astitva mAnane me kAI virodha nahI hai| mohanIya karma ke eka deza ke kSapaNa karanevAle bAdarasAmparAya aura sUkSmasAmparAya kSapako ke bhI kamakSaya janita bhAva pAyA jAtA hai| (dha.7/2,1,46/ 13/1) 4. anya sambandhita viSaya * isa gaNasthAnake svAmitva sambandhI jIvasamAsa, mArgaNAsthAnAdi 20 prarUpaNAe~-de sat / * isa guNasthAna sambandhI sara, saMkhyA, kSetra, sparzana, kAla, antara, bhAva, alpabahutva rUpa ATha prarUpaNAeM -de baha vaha nAma / * isa guNasthAname karma prakRtiyokA bandha, udaya va sattva - de vaha vaha nAma / * isa guNasthAname kaSAya, yoga va sajJAke sadbhAva va tatsambandhI zakA samAdhAna -de vaha vaha nAma / * anivRttikaraNake pariNAsa, Avazyaka va apUrvakaraNase antara, anivRttikaraNa labdhi-de. karaNa 6 / * anivRttikaraName yoga va pradeza bandhakI samAnatAkA niyama nahIM / de karaNa 6 / * puna puna yaha guNasthAna prApta karanekI sImA -de sayama 2 / * upazama va kSapaka zreNI-de zreNI 2.3 / / * bAdara kRSTi karaNa-de kRSTi / * sabhI guNasthAnome Ayake anusAra vyaya honekA niyama -de. maargnnaa| aniSTa-padArtha kI iSTatA-aniSTatA rAgake kAraNase hai| vAstavameM koI bhI padArtha iSTAniSTa nhii|-de rAga 2 / aniSTa pakSAbhAsa-de pakSa ! aniSTa saMyogaja ArtadhyAna-de Ata dhyaan| anisRSTa-vasatikA doSa-de. basati / AhArakA doSa -de AhAra II/4/4 / anIka-sa si/4/4/236 padAtyAdIni sapta anIkAni daNDasthAnIyAnI / = senAko taraha sAta prakAra ke padAti Adi anIka kahalAte hai| (rA. vA/4/4,7/213/6) / ti pa/3/67 sepovamA ynniyaa|67 = anIdeva senAke sulya hote hai| tri sA/224 bhASA je se rAjAke hasti Adi senA hai vaise devomeM anIka jAtike deva hI hasti Adi AkAra apane niyoga ta hoi hai|" 1. anIka devoke bheda ti pa/3/77 sattANIyaM hoti hu pattekka satta satta kakraba judA / pArma sasamANasamA tadguNA caramakavata // 77 // sAta anIkomeM se pratyeka anIka sAta-sAta kakSAose yukta hotI hai| unameM-meM prathama kakSAkA pramANa apane-apane sAmAnika devoke barAbara tathA isake Age antima kakSA taka uttarottara prathama kakSAse dUnA-dUnA pramANa hotA calA gayA hai [77 ja 5/4/158-146 sattANiyA pavavaravAmi / sohammakappavAsIidassa mahANubhAva ssa // 158 // basabharahatura yamayagalaNaccaNagadhabbabhiccavaragANa / sattANIyA diTThA sattahi kacchAhi sa juttA // 146 // = mahA prabhAvase yukta saudharma indra kI sAta anIkokA varNana karate hai // 148 // bRSabha, ratha, turaga, madagala (hAthI), nataMka, gandharva aura bhRtyavarga inakI sAta kakSAose sayukta sAta senAe kahI gayI hai| tri sA /280.230 kajaratura yapadAdorahagadhavA ya Na cavasahAtti / sattevaya aNIyA patteya satta satta kvakhajudA 280 // / paDhama sasamANasama taduguNa carimakavaravotti // 230 // hAthI, ghor3A, payAdA, stha, gandharva, nRtya ko aura vRSabha aise sAta prakAra anIka eka-eka hai / bahUri eka-eka anoka sAta-sAta katha kahiye phauja tina kari sayukta hai|280|| tahA~ prathama anIkakA kSa vipa pramANa apane-apane sAmAnika deva nike samAna hai / tAteM dUmA dUNA pramANa antakA kakSa viSai paryanta jaannaa| tahA~ camarendra ke bhaMsAnikI prathama phoni vi causaTha hajAra bhai se hai| tAta dUge dUsarI phauja virSa bhaise hai| aise sattAIsa phauja paryanta duNedUrNa jAnane / bahuri aise hI tathA itane hI ghATaka Adi jAnane / yAhI prakAra AranikA yatha' sambhava jAna lenA // 230 // * indro Adike parivArame anIkokA nirdeza-de bhavana vAso Adi bhed| 2. kalpavAsI anIkokI deviyokA pramANa ti. pa14/:28 sattANIya pahUNa puha puha devIo chasmayA hAti / doSNi sayA patteka devoo ANIya devANa ||328||-maat an| koke prabhuo ke pRthak pRthak cha sau aura pratyeka anoka ke dA sau deviyA~ hotI hai| anIkadatta-ha pu /34/ zloka "pUrva ke caturtha bhava meM bhAnU seThake thara nAmaka rAjaputra huA (17-18) / phira pUrva ke tIsare bhava meM citracUna vidAdharakA putra 'garuDadhvaja' huA (132-133) / phira dUsare bhavameM gagadeva rAjAkA putra 'gagarakSita' huA (142-14) / vartamAna bhavameM vasudeva kA pUtra tathA kRSNa kA bhAI thA (34/7) / kasake bhayame guptarUpame sudRSTi' nAmaka se Tha ke ghara pAlana-poSaNa huA thA (34/7) / dharma zravaNa kara dIkSA dhAraNa kara lo (56/115-120) / antame giranAra parvatase mokSa prApta kiyA (65/16-17) / " anIkapAla-'anokadatta' yat ho hai| nAmomeM zUrake sthAnapara _ 'suradeva' aura gagarakSitake sthAnapara 'nanda' pddhnaa| anIzvaranaya-de naya I/5 / ana-sa. si./2/26/183 anuzabdasyAnupUryeNa vRtti / 'anu'zabdakA artha 'yathAkrama kari' aimA hai / (rA yA /2/26,2/137/28) / jainendra siddhAnta koza Page #84 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anukaMpA duhi anukaMpA kA // 110/201 tisiddhaM bhUrikha damaNopakinalA tamezA hAri aNukapA // tRSAtura, kSudhAtura athavA dukhIko dekhakara jo jIva manameM dukha pAtA huA usake prati karuNAme vartatA hai, usakA vaha bhAva anukampA hai| sasi (9 / 12 / 020 anugrahAkRtacetama parapIDa kampanamanukampA anugrahame damAI binAle dUsareko pIDAko apanI hI mAnanekA jo bhAva hotA hai, use anukampA kahate hai| (rA vA / 6 / 12,3 / 522/16) / rAvA / 2 / 2.30 / 22/1 metrI anusA mA anukampA hai| prasA/tA vR / 268 tRSita vA vubhukSita vA du khitaM vA dRSTvA kamapi prANiyo hrisphuTa du khitamanA man pratipadyate svAkarAti dayApariNAmena tasya puruSasyepA pratyavIbhUtA zubhASayAgarUpAnukampA dayA bhavatIti / =pyAseko yA bhUkheko yA duvita kisI bhI prANIko dekhakara jo spaSTata dukhita mana hokara dayA pariNAmake dvArA (unakI sevA Adi) svIkAra karatA hai, usa puruSake pratyakSIbhUta zubhopayoga rUpa yaha dayA yA anukampA hotI hai / 4650anukampA kRpA jJeyA sarvamevanugraha metrIbhAvo'tha mAdhyastha ne zalya beravarjanAt // 446 // samatA sarvabhUteSu yAnukampA paratra sA / arthata svAnukampA syAcchatyavacchayavarjanAt || 150 || anukampA zandakA artha kRpA samajhanA cAhie athavA vara ke tyAgapUrvaka sarva prANiyoM para anugraha, maMtrIbhAva, mAdhyasthabhAva aura anya rahita vRtti anukampA kahalAtI hai // 46 // jA saba prANiyo meM samatA yA mAdhyasthabhAva aura dUsare prANiyoke prati dayAkA bhAva hai vaha saba vAstava meM zalyake samAna rAjyake tyAga honeke kAraNa strAnukampA hI hai // 150 // da pA./2/1 jayacanda "sarva prANIni viSe upakArakI buddhi tathA maitrI bhAtra so anukampA hai, so Apa hI viSe anukampA hai"| 1. anukampAke neva bha A / vi / 1834 / 2643/3 anukampA triprakArA dharmAnukampA, mizrAnukampA, sarvAnukampA ceti / anukampA yA dayA isaka tona bheda hai-dharmAmadhAnukaraNa aura sarvAnukampa 1 69 2. anukampAke bhedoke lakSaNa bhAni 1804 / 1641/2 ta dharmAnukampA nAma parizyAsayameSu mAnavamAtAmAtA samAnAnte yAnta karaNeSu mAtargamava muktimAzriteSu parihRtoprakaSAyaviSayeSu divyeSu bhogeSu doSAnvicintya virAgatAmupagateSu masAramahAsamudrAmena nizAstreSu, agIkRtanisa gat samAdiyAvidha dharmapariNayanukampayA dharmAnukampA yayA yukto jano vivekI tadyogyAnnapAnAvasatheSaNAdika sayamasAdhanaM yatibhya prayacchati / svAmini zakti upasopAnapasArayati ma karoti bhraSTamA panthAnamupadarzayati se prayogamavApya aho puNyAta hRSyati samAsa teSAm guNAn kI patismA guru miva pazyati teSA guNAnAmabhIkSNaM smarAta mahAtmabhikAmama samAgamati se saMyoga samIpsati tadIyAn guNAdaparera bhivayaMmAnAnnizamya tuSyati / itthamanukampApara sAdhurguNAnumananAnukArI bhavati / tridhA ca santo bandhamupadizanti svayaM kRte karaNAyA, para kRtasyAnumatezca eto mahAgujarAtirSA mahAda] puNyAsa mizrAnukampocyate pRthupApakarma mUlebhyo hisAdibhyo vyAvRtA' satoSavairAgyaparamaniratA divirati dezavirati anarthadaNDavirati ghoSagatAstadoSAt bhogopabhogAnnivRtya zeSe ca bhoge kRtapramANA' pApAparimocitA viziSTa kAle jisasamA pasyA ca anukaMpA rambhayoga sakalaM visRjya upavAsa ye kurvanti teSu saMyatAsaMyateSu mAjI kRtyAkRrasnAma budhyamAnA jinAvAhyA ye'myapAramaharatAnA kaSTAni santi yamANAyAsapi karma cinoti dezapravRtigRhiNAmamA visvadoSopahato'nyadharma irameSu mizrA bhavati dharmo mizrAnukampAmatragacchejjantu / sadRSTayo vApi kuzyA svabhAvato mArdavasaprayuktA / yA kurvate sarvakArI ra barge sarvAnumAyamAnaz mamamA nirenamA vA pari mRgAngA sarIsRpAlu pazu mAmAdi nimitta prahanyamAnAt paraloke parasparaM vAtAn hiMsato dRSTvA sUkSmAt kRtyu pipIlikAprabhRtiprANabhRto manu kambhayagrabha rituragAdibhiH samRyamAnAnabhivIkSya asAdhyarogoparimAnA mRto'smi nahI rogAnu dhUyamAnAnvAdibhirAkAli (1) sahasA vij svAnaznatama zokna upAya mAnAn pranaSTabandhU paryazilpavidyAhInAtyAtprajJAprazAzakAn nirIkSya du khamAtmasthamiva vicintya svAsthyamupazamanamanukampA / 1. dharmAnukampA - jinhone asaMyamakA tyAga kiyA hai| mAna apamAna, sukha, du gva, lAbha, alAbha tRNa, svarNa ityAdikoMmeM jinakA buddhi rAgadveSa rahita ho gayI hai, indriya aura mana jinhoMne apane kiye hai, mAtA kI bhA~ti yuktikA jinhone Azraya liyA hai, ugra pAya viSayakA jinhone chor3a diyA hai, divya bhogoMko dApayukta dekhakara jo vairAgya yukta ho gaye hai, sasAra samudrakI bhIti se rAta meM bhI alpa nidrA lenevAle hai| jinhone sampUrNa parigrahako chor3akarani sagatA dhAraNa kI hai, jo kSamAdi dasa prakArake dharmoM meM itane tatpara rahate hai ki mAno svayaM kSamAdi dazadharma svarUpa hI bhane hoM, aisayamI muniyoM ke Upara dayA karanA, usako dharmAnurUpA kahate hai / yaha antakaraNa meM jaba utpanna hotI hai taba vivekI gRhastha pratiyoMko yogya annajala, nivAsa, auSadhAdika padArtha detA hai| apanI dAktiko chipAkara vaha munike upasargako dUra karatA hai| he prabho AjJA dIjie, aisI prArthanA kara sevA karatA hai| yadi koI muni nAgabhraSTa hovara di ho gaye hoM to unako mArga dikhAtA hai| muniyokA saMyoga prApta honese 'hama dhanya hai' aisA samajhakara manameM Anandita hotA hai, sabhAmeM unake guNoMkA kIrtana karatA hai / manameM muniyoko dharmapitA va guru samajhatA hai| unake guNoMkA cintana sadA manameM karatA hai, aise mahAtmAokA phira kama sayoga hogA aisA vicAra karatA hai, unakA sahavAsa sadA hI honekI icchA karatA hai, dUsaro ke dvArA unake guNokA varNana sunakara santuSTa hotA hai| isa prakAra dharmAnukampA karanevAlA jIva mAdhuke guNoMko anumodana dene bAlA aura unake guNokA anuAraNa karanevAlA hotA hai| jAcArya bandhake tIna prakAra kahate hai-acche kArya svaya varanA, karAnA aura karanevAloko anumati denA, isase mahAn puNyAmava hotA hai, kyoMki mahAguNoM me prema dhAraNa kara jo kRta kArita aura anumodana pravRtti hAsI hai vaha mahArASyako utpanna 2. mizrA mahA pAThakoM ke mUla kAraNa rUpa hiMsAdiko rikta hokara arthAdi anumatI vanakara santoSa aura vairAgyameM tatpara rahakara jo digvirati dezavirati aura anartha daNDatyAga ina aNuvratoMko dhAraNa karate haiM, jinake sevana se mahAdoSa utpanna hote hai aise bhogopabhogoMkA tyAgakara bAko bhogopabhogakI vastuokA jinhone pramANa kiyA hai. jinakA mana pApa se bhaya yukta huA hai, pApase Darakara viziSTa deza aura kAlakI maryAdA kAra jinhone sarva pApokA tyAga kiyA hai arthAta jo sAmAyika karate hai, poMke dinameM sampUrNa ArambhakA tyAga kara jo upavAsa karate hai, aise sayatAsayata arthAt gRhasthoMpara jo dayA kI jAtI hai usako dhAnukampA kahate hai jo jIra dayA karate hai, parantu dayAkA pUrNa svarUpa jo nahI jAnate haiM, jo jina / jainendra siddhAnta koza Page #85 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anukRti 70 sUtrase bAhya hai, jo anya pAkhaNDI gurukI upAsanA karate hai, namra aura kaSTadAyaka kAyakleza karate hai, inake Upara kRpA karanA yaha bhI mizrAnukampA hai, kyoMki gRhasthokI ekadezarUpatAse dharmame pravRtti hai, vai sampUrNa cAritra rUpa dharma kA pAlana nahIM kara skte| anya janokA dharma mithyAtvase yukta hai| isa vAste gRhastha dharma aura anya dharma donoMke Upara dayA karanese mizrAnukampA kahate hai / 3 sarvAnukampAsudRSTi arthAt samyagdRSTi jana, kudRSTi arthAt mithyAdRSTi jana yaha donoM bhI svabhAvata mArda vase yukta hokara mampUrNa prANiyoke Upara dayA karate hai, isa dayAkA nAma samAnukampA hai| jinake avayava TUTa gaye, jinako jakhma huI hai, jo baoNdhe gaye hai, jo spaSTa rUpase lUTe jA rahe haiM. aise manuSyoMko dekhakara, aparAdhI athavA niraparAdhI manuSyoko dekhakara mAno apaneko hI dukha ho rahA ho, aisA mAnakara unake Upara dayA karanA yaha sarvAnukampA hai| hiraNa, pakSI, peTase reganevAle prANI, pazu inako mAsAdika ke lie loga mArate hai aisA dekhakara, athavA ApasameM uparyukta prANI laDate hai aura bhakSaNa karate hai aisA dekhakara jo dayA utpanna hotI hai, usako sarvAnukampA kahate hai| sUkSma kuthu, cITI vagairaha prANI, manuSya, U~Ta, gadhA, zarabha, hAthI, dhoDA ityAdikoke dvArA mardita kiye jA rahe hai, aisA dekhakara dayA karano caahie| asAdhya roga rUpI sarpase kATe jAnese jo dukhI hue hai, 'maiM mara rahA hU~' 'merA nAza huA''he jana dauDo' aisA jo du,khase zabda kara rahe hai, rAgokA jo anubhava karatA hai unake Upara dayA karanI caahie| putra, kalatra, patnI vagairahase jinakA viyoga huA hai, jo roga pIDAse zoka kara rahe hai, apanA mastaka vagairaha jo vedanAse pITate hai, kamAyA huA dhana naSTa honese jinako zoka huA hai, jinake mAndhava choDakara cale gaye haiM, dhairya, zilpa, vidyA, vyavasAya ityAdiko se rahita hai, unako dekhakara apaneko inakA dukha ho rahA hai aisA mAnakara una prANiyoko svastha karanA, unakI pIDAkA upazama karanA, yaha sarvAnukampA hai| anakRti-dha 11/4,2.6,246/34 /12 aNukaTThI NAma dvidi jjhava saeNNiTThaNANa samANattamasamANatta ca parUvedi / -aNukRti anuyogadvAra pratyeka sthiti ke sthitibandhAdhyavasAyasthAnoko samAnatA ba asamAnatAko batalAtA hai| anukRSTi-la sA./43/77/5 anukRSTaya vA ekasamayapariNAmamAnA khaNDasa khyetyartha / - anukRSTikA gaccha, eka eka samaya sambandhI pariNAni viSai ete ete khaNDa ho hai aisA artha hai| (vizeSa de. gaNita 1/6/2) / anukRSTi gaccha Adi-de gaNita 11/6/2 / anukRSTi caya-de. gaNita II/6/2, anukta-matijJAnakA eka bheda - de. matijJAna 4 / anugama-4 3/1,2,1/8/6 yathAvastvabodha anugama- kevalizrutakevali bhiranugatAnurUpeNAvagamo vaa| = vastu ke anurUpa jJAnako anugama kahate hai / athavA kevalI aura zrutakevaliyoke dvArA paramparAse Aye hue anurUpa jJAnako anugama kahate hai| dha.1/41,45/141/6 jamhi jeNa vA vattavva parudhijjadi so annugmo| ahiyArasapiNadANamaNiogaddArANa je ahiyArA tesimaNugamo tti saNNA, jahA veyaNAe padamImAMsAdi / athavA anugamyante jIvAdaya: padArthAH anenetyanugama pramANam / -1 jahA~ yA jisake dvArA vaktavyakI prarUpaNA kI jAtI hai, vaha anugama kahalAtA hai| 2. adhikAra saMjJA yukta anuyogadvAro ke jo adhikAra hote hai unakA 'anugama' yaha nAma hai, jaise-vedanAnuyogadvArake padamImAMsA Adi anugama / 3. athavA jisake dvArA jIvAdi padArtha jAne jAte hai vaha anugama arthAta pramANa kahalAtA hai| gha.1/4,1,46/162/4 athavA anugamyante paricchidyanta iti anugamAH SaDnamyANi trikoTipariNAmAtmakapASaNDya viSayavibhrAibhAvarUpANi anutseka prAptajAtyantarANi pramANaviSayatayA apasArita Trana yAni savizvarUpAnantaparyAyasapratipakSavividhaniyatabhaDagAramasattAsvarUpANIti pratipattavyam / evamaNugamaparUvaNA kdaa| -athavA jo jAne jAte hai' isa niruktike anusAra trikoTi svarUpa (dravya, guNa, paryAya svarUpa) pASaNDiyoke aviSaya bhUta avibhrAGbhAva sambandha arthAta katha cita tAdAtmya sahita. jAtyantara svarUpako prApta, pramANake viSaya honese durna yoko dUra karanevAle, apanI nAnArUpa ananta paryAyokI pratipakSa bhUta asattAse sahita aura utpAda, vyaya, dhauvya svarUpase sayukta, aise chaha dravya anugama hai, aisA jAnanA caahie| isa prakAra anugamakI prarUpaNA kI hai| anugAmI-avadhijJAnakA eka bheda-de avadhijJAna 1 / anugraha-sa si./7/38/372 svaparopakAro'nugraha / svopakAra' puNyasacaya , paropakAra' samyagjJAnAdivRddhi / -apanA tathA dUsarekA upakAra so anugraha hai / (dAna viSai) apanA upakAra to puNya sacaya hai aura parakA upakAra samyagjJAnAdikI vRddhi hai| (rA vA / 7/38,1/556/15) / rA. vA. 4/20,2/235/13 anugraha iSTapratipAdanam / - iSTa pratipAdana karanA anugraha hai| rA. vA/5/17,3/460/25 dravyANA zaktyantarAvirbhAva kAraNabhAvo'nugraha upagraha ityaakhyaayte| =dravyakI anya zaktiyoke pragaTa hone meM kAraNa bhAvako anugraha yA upagraha kahate hai / anugrahataMtra naya-de. naya 1/5 / anujIvI guNa-de. guNa 1 / anuttara- 13/5.5.50/283/3 uttara prativacanam, na vidyate uttara yasya zrutasya tadanuttara shrutm| athavA adhikamuttaram, na vidyate uttaro'bhyasiddhAnta asmAdityanuttara zrutam / -1 uttara prativacana kA dUsarA nAma hai, jisa zrutakA uttara nahI hai vaha zruta anuttara kahalAtA hai / athavA uttara zabdakA artha adhika hai, isase adhika ca ki anya koI bhI siddhAnta nahI pAyA jAtA, isalie isa zruta kA nAma anuttara hai / 2 kalpAtIta svargIkA eka bheda-de svarga 5/2 / anuttaropapAdaka-dha. 1/1,1,2/104/1 anuttareSvopapAdikA anuttaropapAdikA 1 -jo anuttaromeM upapAda janmase paidA hote haiM, unhe anuttaropapAdika kahate hai| 1. bhagavAn vIrake tIrtha meM daza anuttaropapAdakokA nirdeza dha.1,1,2/140/2 RSidAsa-dhanya-sunakSatra-kAttikeyAnanda-nandana-zAlibhadrAbhaya vAriSeNa-cilAtaputrA ityete daza barddhamAnatIrthakaratIrtha / - RSidAsa. dhanya, sunakSatra, kAttikeya, Ananda, nandana, zAlibhadra, abhaya, bAriSeNa aura cilAtaputra ye daza anuttaraupapAdika vardhamAna tIrthakarake tIrtha me hue hai| anuttaropapAdakadazAMga-davyazrutajJAnakA nazeM aga =de zruta jJAna / anutpattisamAjAti-nyA sU./5/1/12/292 prAgutpatte kAraNAbhAvAdanutpattisama // 12 // utpatti ke pahale kAraNake na rahanese 'ana - tpattisama' hotA hai| zabda anitya hai, prayatnakI koI AvazyakatA nahIM honese ghaTa kI nAI hai, aisA kahanepara dUsarA kahatA hai ki utpattike pahale anutpanna zabdameM prayatnAvazyaktA jo anityatvakI hetu hai, vaha nahIM hai / usake abhAvameM nityakA honA prAsa huA aura nitya kI utpatti hai nahIM, anutpattise pratyavasthAna honese anutpattisama huaa| (zlo vA 4/nyA. 373/51/4) / anutpAdanoccheda-de. vyucchitti / anatseka-sa si/6/26/340 vijJAnAdibhirutkRSTasyApi satasta jainendra siddhAnta koza Page #86 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anuprekSA anudiza skRtamada viraho'nahaGkAratAnutseka 1-jJAnAdikI apekSA zreSTha hote hue bhI usakA mada na karanA arthAt ahaMkAra rahita honA anutseka hai / anudiza-rA vA /4/16.5/225/1 kimanudizamiti / prtidishmityrthH| -prazna- anudizase kyA tAtparya hai / uttara-anudiza arthAt pratyeka dizAmeM vartamAna vimaan| arthAt jo pratyeka ATha dizAomeM pAye jAye, ve anudiza haiN| kyoki anudiza vimAna eka madhyameM hai tathA dizAo va vidizAomeM ATha hai / ata ina vimAnoM ko anudiza kahate hai| 2. karapAtIta svargoMkA eka bheda -- de. svarga 5/2 / anupakrama-de. kAla 1 / anupacarita naya-de naya V/s 1 anupamA-varAMga ca./sarga/zloka "samRddha purake rAjA dhRtisenakI putrI thI (2/11) / varAgakumArase vivAhI gayI (2/87) / antameM dIkSA dhAraNa kara lI (26/14) tathA ghAra tapazcaraNa kara svarga meM deva hUI (31/114) / anupalabdhi -de upalabdhi / anupasaMhArI hetvAbhAsa-zlo vA 4/nyA 273/425/22 tathaibAnupasahArI kevlaanvyipkssk| vyatireka nahI pAyA jAkara jisakA kevala anvaya hI vartatA hai usako pakSa yA sAdhya banAkara jisa anumAname hetu diye jAte hai, ve hetu anupasa hArI hetvAbhAsa hai| anupasthApanAparihAra prAyazcita-de. prihaar| anupAta-rA. vA./1/11.6/12/24 anupAtta prkaashopdeshaadipr| - anupAta upadezAdi 'para' hai| rAvA./8/7.1/6008 anupAttAni prmaannbaadiini| karmanokarmabhAvena AramanAgRhItAni / anupAta dravya ve paramANu Adi hai jo AtmAke dvArA karma va nokarma rUpase grahaNa kiye jAne yogya nahIM hai| dha. 12/4,2,7/220/166/6 ko'nupAta / trairAzikam / prazna-anupAta kise kahate hai / uttara-trairAzikako anupAta kahate haiM / 2. (ja. pa /pra. 127) Proportion. anupAlanAzuddhapratyAkhyAna-de. pratyAkhyAna 1 / anaprekSA-kisI bAtako puna -puna cintavana karate rahanA anuprekSA hai / mokSamArgameM vairAgyako vRddhike artha bAraha prakArakI anuprekSAoMkA kathana jainAgamameM prasiddha hai| inhe bAraha vairAgya bhAvanAe~ bhI kahate hai| inake bhAnese vyakti zarIra va bhogoMse niviNNa hokara sAmya bhAvameM sthiti pA sakatA hai| 11. bodhidurlabhAnuprekSA (nizcaya, vyavahAra) 12. lokAnuprekSA (nizcaya, vyavahAra) 13 saMvarAnuprekSA (nizcaya, vyavahAra) 14 sasArAnuprekSA (nizcaya, vyavahAra) 2. anuprekSA nirdeza 1. sarva anuprekSAokA cintavana saba avasaroMpara Avazyaka nahI 2 ekatva va anyatva anuprekSAme antara * dharma dhyAna va anaprekSAme antara-de. dharmadhyAna 3 // 3. Asrava, saMvara, nirjarA-ina bhAvanAoMkI sArthakatA 4. vairAgya sthirIkaraNArtha kucha anya bhAvanAe~ * dhyAname bhAne yogya kucha bhAvanAe~-de. dhyeya / 3 nizcaya vyavahAra anuprekSA vicAra 1 anuprekSAke sAtha samyaktvakA mahattva 2 anuprekSA vAstavame zubhabhAva hai| 3. antaraMga sApekSa anuprekSA saMvarakA kAraNa hai| 4. anuprekSAkA kAraNa va prayojana 1 anuprekSAkA mAhAtmya va phala 2 anuprekSA sAmAnyakA prayojana 3 anityAnuprekSAkA prayojana 4. anyatvAnuprekSAkA prayojana 5 azaraNAnuprekSAkA prayojana 6 azuci anuprekSAkA prayojana 7 AsravAnuprekSAkA prayojana 8 ekatvAnuprekSAkA prayojana 9. dharmAnaprekSAkA prayojana 1. nirjarAnuprekSAkA prayojana 11. bodhidurlabha anuprekSAkA prayojana 12 lokAnuprekSAkA prayojana 13. saMvarAnuprekSAkA prayojana 14 saMsArAnuprekSAkA prayojana 1bheda va lakSaNa 1 anuprekSA sAmAnyakA lakSaNa 2. anuprekSAke bheda 3. anityAnuprekSA (nizcaya, vyavahAra) 4 anyatvAnuprekSA (nizcaya, vyavahAra) 5. azaraNAnuprekSA (nizcaya, vyavahAra) 6. azucitvAnuprekSA (nizcaya, vyavahAra) 7. AsravAnuprekSA (nizcaya, vyavahAra) 8. ekatvAnuprekSA (nizcaya, vyavahAra) 9. dharmAnuprekSA (nizcaya, vyavahAra) 10 nirjarAnuprekSA (nizcaya, vyavahAra) 1. bheda va lakSaNa 1. anuprekSA sAmAnyakA lakSaNa ta sU./8/9 svaakhyaattvaanucintnmnuprekssaa| bAraha prakArase kahe gaye tattvakA puna puna: cintana karanA anuprekSA hai| sa. si /8/2/406 zarIrAdInAM svbhaavaanucintnmnuprekssaa| -zarIrAdikake svabhAvakA puna puna cintana karanA anuprekSA hai| (rAvA./ 6/2,4/561/34) sa, si /8/25/443 adhigatArthasya mnsaadhyaaso'nuprekssaa| -jAne hue arthakA manameM abhyAsa karanA anuprekSA hai| (rA vA./6/25,3/624) (ta.sA./0/20) (cA sA/153/3) (anagha/7/86/715) / jainendra siddhAnta koza Page #87 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 14 anuprekSA anuprekSA gha 6/4,1,55/263/1 kammaNijjaraNa?maTThi-majANumayassa sudaNANassa parimalaNamaNupekravaNA nnaam| = karmo kI nirjarAke lie asthi majjAnugata arthAta pUrNa rUpase hRdayagama hue zrutajJAnake parizIlana karanekA nAma anuprekSA hai| gha. 14/5,6,14/6/5 sudatthassa sudANusAreNa cintaNamaNupehaNa NAma / sune hue artha kA zrutake anusAra cintana karanA anuprekSA hai / 2. anuprekSAke bheda ta.sU./6/7 anityAzaraNasasAre katvAnyatvAzucyAsavasavaranirjarAlokabAdhidulaMbha maMsvAvyAtatvAnucintanamanuprekSA 7 // -anitya, azaraNa, sasAra, ekatva, anyatva, azuci, Asava, savara, nirjarA,loka, bodhidurlabha aura dharmambAkhyAtatvakA bAra-bAra cintana karanA anuprekSAe~ hai| (bA a/2) (ma A/662) (rA vA /1,7/14/40/14) (pa vi./6/43-44) (dra s.ttii/35/101)| bha. A /mU /1715/1547 adhuvamasaraNamegattamaNNattasa sAraloyamasuitta / AsavasavaraNijjaradhamma bodhi ca citijja |-adha va, azaraNa, ekatva, anyatva, saMsAra, loka, azucitva, Astrava, savara, nirjarA, dharma aura bodhi aise bAraha anuprekSAAkA bhI cintana karanA caahie| rA. vA./8/74/601/26 anyatva caturdhA vyavatiSThate-nAmasthApanAdravyabhAvAlambanena / =anyatva nAma, sthApanA, dravya aura bhAvake Azrayase cAra prakArakA hai| 3. anityAnuprekSA-1 nizcaya mA. a/7 parama?Na du AdA devAsuramaNuvarAyavivihehi / vadiritto so appA sassadabhidi citaye Nicca // 7 // -zuddha nizcayanayase AtmAkA svarUpa sadaiva isa taraha cintavana karanA cAhie ki yaha deva, asura, manuSya aura rAjA Adike vikalpose rahita hai| arthAta isameM devAdika bheda nahIM hai-jJAnasvarUpa mAtra hai aura sadA sthira rahanevAlA hai| rA. vA./8/7,1/600/7 upAttAnupAttadravyasayogavyabhicArasvAbhAvosnityalam / - upAtta aura anupAtta dravya sayogokA vyabhicArIsvabhAva anitya hai| dra. sa./To/35/102 tatsarva madha va miti bhAvayitavyam / tadbhAvanAsahita puruSasya teSA viyoge'pi satyucchiSTeSviva mamatva na bhavati tatra mamatvAbhAvAdavinazvaranijaparamAtmAnameva bhedAbhedaratnatrayabhAvanayA bhAvayati.yAdazamavinazvaramAtmAna bhAvayati tAdRzamevAkSayAnantasukhasvabhAva muktAtmAna praapnoti| ityA kAnaprekSA mtaa| -(dhana khI Adi) so saba anitya hai. isa prakAre 'cantavana karanA caahie| usa bhAvanA sahita puruSa ke una strI Adike viyoga hone para bhI jUThe bhojanoke samAna mamatva nahIM hotaa| unameM mamatvakA abhAva honesa avinAzI nija paramAtmAkA ho bheda, abheda ratnatrayakI bhAvanA dvArA bhAtA hai| jaisI atri nazvara AtmAko bhAtA hai, vaisI ho akSaya, ananta sukha svabhAvavAlI mukta AtmAko prApta kara letA hai| isa prakAra adhu va bhAvanA hai| 2. vyavahAra mA. a./6 jIvaNibaddha deha khIrodayamiva viNassade sigdha / bhogopa bhogakAraNadavva Nica kaha hodi // 6 // = jaba kSIranIravat jIvake sAtha nibaddha yaha zarIra hI zogha naSTa ho jAtA hai, to bhogApabhogake kAraNa yaha dUsare padArtha kisa taraha nitya ho sakte hai| (bhUdharakRta 12 bhAvanAeM) (zrImadkRta 12 bhaavnaae| sa.si./8/9/413 imAni zarIrendriyaviSayopabhogadravyANi jala budabuddhabadanavasthitasvabhAvAni garbhAdiSvavasthAvizeSeSu sadopalabhyamAnasayogaviparyayANi, mohAdatrAjJo nityatAM mnyte| na kicitasa sAre samudita bamasti Atmano jJAnadarzanopayogasvabhAvAdanyaditi cintnmnuprekssaa| -ye samudAya rUpa zarIra, indriya viSaya, upabhoga aura paribhoga dravya, jala budabudake samAna anava sthita svabhAvavAle hote haiM tathA garbhAdi avasthA vizeSoM meM sadA prApta honevAle sayogose viparIta svabhAvavAle hote hai| mohavaza ajJa prANI iname nityatAkA anubhava karatA hai, para vastuta AtmAke jJAnopayoga aura darzanopayogake sivA isa sasArameM koI bhI padArtha dha va nahIM hai, isa prakAra cintana karanA anityAnuprekSA hai| (bha A/mU./1716-1728/1543) (ma.A/663664) (rA vA /8/7,1/600/8) (pa 14 /3 sampUrNa) (pa vi /6/45) (cA sA./178/1) (ana dh/6/58-59/606)| 4. anyatvAnuprekSA-1 nizcaya bA.a/13 aNNa ima sarIrAdiga pija hoi bAhira dava / NANa daMsaNamAdA eva citehi aNNatta // 23 // - zarIrAdi jo bAhirI dravya hai, so bhI saba apanese judA hai aura merA AtmA jJAna darzana svarUpa hai, isa prakAra anyala bhAvanAkA cintavana karanA cAhie / (sa sA./mU./27,38) (sa saa/k./)| sa, si./8/7/415 zarIrAdanyatva cintnmnytvaanuprekssaa| tadyathA-bandha pratyekatve satyapi lakSaNabhedAdanyo'hamaindriyakaM zarIramatIndriyo'hamajJa zarIra jJo'hama nityaM zarIra nityo'hamAdyantaccharIramanAdyanto'ham / bahUni me zarIrazatasahasrANyatItAni sasAre paribhramata / sa evAhamanyastebhya ityeva zarIrAdapyanyatva me kimaga, punarvAhyebhya' parigrahebhya / ityeva hyasya mana samAdadhAnasya zarIrAdiSu spRhA norpdyte| - zarIrase anyatvakA cintana karanA anyatvAnaprekSA hai / yathA bandhakI apekSA abheda honepara bhI lakSaNa ke bhedase 'mai anya hai', zarIra aindriyaka hai, mai atIndriya huuN| zarIra ajJa hai, mai jJAtA hai| zarIra anitya hai, mai nitya huuN| zarIra Adi antavAlA hai aura mai anAdyananta huuN| sasArameM paribhramaNa karate hue mere lAkho zarIra atIta ho gaye hai| unase bhinna vaha hI mai huuN| isa prakAra zarIrase bhI jaba mai anya hU~ tama he vatsa / mai bAhya padArthoMse bhinna hoU~.tA isameM kyA Azcarya hai / isa prakAra manako samAdhAna yukta karanevAle isake zarIrAdime spRhA utpanna nahI hotii| (bha A /mU./1754) mU A /700-702) (rA.bA /8/7.5/ 601/31) (cA sA/170/4) (pa vi /6/46/210) (ana dha/6/6667/6/8). rA.vA /8/9.5/601/26 anyatva caturdhA vyavatiSThate--nAmasthApanAdravyabhAvAlambanena / AtmA jIva iti nAmabheda . kASThapratimeti sthApanAbheda , jIvadravyamajIvadravya miti dravyabheda , ekasminnapi dravye Alo yuvA manuSyo deva iti bhAvabheda / tatra bandha pratyektve satyApa lkssnnbhedaadnytvm| = nAma, sthApanA, dravya aura bhAvake avalambana bhedase anyatra cAra prakArakA hai| AtmA jIva ityAdi to nAma bheda yA nAmome anyatva hai, kASTha AdikI pratimAomeM bheda so sthApanA anyatva hai, jIba-ajIva Adi so dravyomeM anyatva hai aura eka hI dravyameM bAla aura yuvA, manuSya yA deva Adika bheda so bhAvoM se anyatva hai / bandha rUpase eka hote hue bhI lakSaNa rUpase ina sabame bheda honA so anyatva hai| 2. vyavahAra bA.a./21 maadaapidrshodrputtklttaadibdhusdoho| jIvassa Na saMbadho NiyakajjavaseNa vati // 21 // =mAtA, pitA, bhAI, putra, strI, Adi bandhujanokA samUha apane kAryake vaza sambandha rakhatA hai, parantu yathArtha me jIvakA inase koI sambandha nahIM hai| arthAta ye saba jIvase jude hai| dhammapada/5/3 puttA matthi dhana matthi idi bAlo vihaGajati / attA hi attano natthi kato putto kato dhana // -mere putra hai, merA dhana hai aisA ajJAnIjana kahate hai| isa sasArameM jaba zarIra hI apanA nahIM taba putra dhanAdi kaise apane ho sakate hai| dra.sa /TI./35/108 dehabandhujanasuvadyirthandriyasukhAdIni madhiInatve vinazvarANi- nijaparamAtmapadArthAnizcayanayenAnyAni bhinnAni / tebhyaH punarAtmApyanyo bhinna iti| ityanyatvAnuprekSA* // -deha, bandhujana, suvarNa Adi artha aura indriya sukha Adi karmoke AdhIna jainendra siddhAnta koza Page #88 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anuprekSA anuprekSA honese vinazvara hai| nizcaya neyase nija paramAtma padArtha se anya hai bhinna hai aura unase AtmA anya hai bhinna hai| isa prakAra anyatva anuprekSA hai| (bha.A./mU./1755-1767/1547) (bhUdharakRta bhAvanA sa. 4) (zrImadakRta 12 bhaavnaaeN)| 5. azaraNAnuprekSA-1 nizcaya mA. a/11 jAijarAmaraNarogabhayado rakvedi appaNo appaa| jamhA bAdA saraNaM adhodayasattakammavadi ritto // 11 // =janma, jarA, maraNa, roga aura bhaya Adise AtmA hI apanI rakSA karatA hai, isalie vAstavameM jo karmoMkI bandha, udaya aura sattA avasthAse judA hai, vaha AtmA ho isa sasArame zaraNa hai| arthAt saMsArame apane AtmAke sivAya apanA aura koI rakSA karanevAlA nahIM hai| yaha svaya hI karmoM ko khipAkara janma jarA maraNAdike kaSTose baca sakatA hai| (kA.a./31) (sa.sA/mU/74) kA.a./mU /30 dasaNaNANa-caritaM saraNa seveha prm-sddhaae| aNNaM ki pi Na saraNaM saMsAre saMsaraMtANaM // 30 // =he bhavya / samyagdarzana, samyagjJAna aura samyakacAritra zaraNa hai| parama zraddhAke sAtha unhIMkA sevana kr| saMsArameM bhramaNa karate hue jIvoMko unake sivAya anya kucha bhI zaraNa nahI hai / (bha.A./mU /1746) / dra.saM./TI./35/102-103 athAzaraNAnuprekSA kathyate-nizcayaratnatrayapariNata svazuddhAtmadravyaM tad bahiraGgasahakArikAraNabhUta paJcaparameSThayArAdhanaM ca zaraNam tasmAdbahirbhUtA ye devendra cakratratisubhaTakoTibhaTaputrAdicetanA giridurgabhUvivaramaNimantrAjJAprAsAdauSadhAdaya punaracetanAstadubhayAtmakA mizrAzca maragakAlAdau mahATavyA vyAghragRhItamRgabAlasyeva, mahAsamudre potacyutapakSiNa iva zaraNa na bhavantIti vijJeyam / tadvizAya bhAgAkAMkSArUpanidAnaanvAdinirAlambane svasaMvittisamutpannasukhAmRtasAvalambane svazuddhAtmanyevAlambana kRtvA bhAvanAM karoti / yAdazaM zaraNabhUtamAtmAnaM bhAvayati tAdRzameva sarva kAla zaraNabhUta zaraNagatavajrapaJjarasadRza nijazuddhAtmAnaM prApnoti / ityazaraNAnuprekSA vyaakhyaataa| nizcaya ratnatrayase pariNata jo zudvAtma dravya aura usako bahiraMga sahakAro kAraNabhUta paMcaparameSThiyoMkI ArAdhanA, yaha donoM zaraNa hai| unase bhinna jo deva. indra, cakravartI, subhaTa, koTibhaTa aura putrAdi cetana padArtha tathA parvata, kilA, bhaharA, maNi, mantra-tantra, AjJA, mahala aura auSadha Adi acetana padArtha tathA cetana-acetana mizrita padArtha ye koI bhI maraNAdike samaya zaraNabhUta nahIM hAte jaise mahAvanameM vyAgha-dvArA pakar3e hue hiraNake bacceko athvA samudra meM jahAjase chUTe pakSIko koI zaraNa nahIM hai| anya padArthoMko apanA zaraNa na jAnakara AgAmI bhogoMkI AkAMkSA rUpa nidAna bandha AdikA avalambana na lekara tathA svAnubhavase utpanna sukha rUpa amRtakA dhAraka nija zuddhAtmAkA hI avalambana karake, usa zuddhAramAkI bhAvanA karatA hai| jaiso AtmAko yaha zaraNabhUta bhAtA hai vaise hI sadA zaraNabhUta, zaraNameM Aye hueke lie vajrake piMjareke samAna. nija zuddhAramAko prApta hotA hai / isa prakAra azaraNa anuprekSAkA vyAkhyAna huaa| 2. vyavahAra bha. A./mU./1726 NAsa di madi udiNNe kammeNa ya tassa dIsadi uvAo / amadapi visa saccha taNa piNoyaM vi hU~ti aro| -karmakA udaya Anepara vicArayukta buddhi naSTa hoto hai, avagraha ityAdi rUpa matijJAna aura Aptake upadezase prApta huA zrutajJAna ina donause manuSya prANo hita aura ahitakA svarUpa jAna letA hai| anya upAyase hitAhita nahIM jAnA jAtA hai| asAtA vedanIya karma ke udayase amRta bhI viSa hotA hai aura tRNa bhI churIkA kAma detA hai, bandhu bhI zatru ho jAte haiN| (vistAra de. bha A./mU./1726-1745) mA a18 maNimatosaharakkhA hayagayarahao ya sayala vijaao| jIvANaM Na hi saraNaM timu loe maraNasamayamhi / / -marate samaya prANiyoMko tonoM lokoM meM.maNi, mantra, auSadha, rakSaka, ghoDA, hAtho, ratha aura jitanI vidyAe~, ve koI bhI zaraNa nahIM hai arthAt ye saba unhe maraneme nahIM bacA skte| sa, si-18/7/414 yathA-mRgazAbasyaikAnte balavatA kSudhitenAmiSaiSiNA vyAghraNAbhibhUtasya na kiciccharaNamasti, tathA janmajarAmRtyuvyAdhiprabhRtivyasanamadhye paribhramato janto zaraNa na vidyte| paripuSTamapi zarIraM bhojanaM prati sahAyIbhavati na vyasanopanipAte / yatnena sacitA arthA api na bhavAntaramanugacchanti / saMvibhaktasukhadu khA suhRdo'pi na maraNakAle pritraaynte| bAndhavA samuditAzca rujA parIna paripAlayanti / asti cetsucarito dharmo vyasanamahArNave taraNopAyo bhavati / mRtyunA nIyamAnasya sahasranayanAdayo'pi na zaraNam / tasmAda bhavavyasanasakaTe dharma eva zaraNa suhRdartho'pyanapAyI, nAnyakiciccharaNamiti bhAvanA azaraNAnuprekSA / - jaise hiraNake bacceko akele meM bhUkhe mAsake abhilASI va balavAn vyAgha-dvArA pakDe huekA kucha bhI zaraNa nahIM hai, taise janma, buDhApA, maraNa, pIDA ityAdi vipattike bocameM bhramate hue jIvakA koI rakSaka nahIM hai| barAbara poSA huA zarIra bhI bhojana karate tAI sahAya karanevAlA hotA hai na ki kaSTa aanepr| jatana kari ikaTThA kiyA huA dhana bhI paralokako nahIM jAtA hai / sukha-dukha meM bhAgI mitra bhI maraNa samayame rakSA nahI karate hai| ikaTThahue kuTumbo rogagrasitakA pratipAlana nahIM kara sakate hai| yadi bhale prakAra AcaraNa kiyA huA dharma hai to vipattirUpI baDe samudra meM taraNakA upAya hotA hai| kAla kari grahaNa kiye huekA indrAdika bhI zaraNa nahI hote hai| isalie bhavarUpI vipattimeM vA kaSTa meM dharma hI zaraNa hai, mitra hai, dhana hai, avinAzI bho hai / anya kucha bhI zaraNa nahIM hai| isa prakAra bAra-bAra cintavana karanA so azaraNa anuprekSA hai| (mU-A./665-667) (rA.va./8/7,2/600/15) (cA sA./178/4) (5.vi./6/46) (ana.dha/6/60-61/692) (dra sa /TI./35/103) / 6. azucitvAnuprekSA-1. nizcaya mA.a./46 dehAdo badiritto kammavirahio annNtmhnnilyo| cokkho haveha appA idi Nicca bhAvaNa kujjA // 46 // vAstavameM AtmA deha se judA hai, karmoMse rahita hai, ananta sukhokA ghara hai, isa lie zuddha hai, isa prakAra nirantara bhAvanA karate rahanA caahie| (mo pA./mU-18) (zrImada kRta 12 bhaavnaaeN)| dra saM./TI./35/106 saptadhAtumayatvena tathA nAsikA dinabarandhadvArairapi svarUpeNAzucitvAttathaiva mUtrapurISAdyazucimalAnAmutpattisthAnatvAcAzuciraya deha na kevalamazucikAraNatvenAzuci' svarUpeNAzucyutpAdakatvena cAzuciH / nizcayena zucirUpatvAcca paramAtmaiva zuciH / 'brahmacAro sadA zuci' iti vacanAttathAvidhabrahmacAriNAmeva zucitvaM ca kAmakrodhAdiratAnA jalasnAnAdizauce'pi / vizuddhAtmanadIsnAnameva paramazucitvakAraNaM na ca laukikagaGgAditIrthe snAnAdikam / / ityazucitvAnuprekSA gatA / - apavitra honese, sAta dhAtumaya honese, nAkAdi nau chidra dvAra honese, svarUpase bhI azuci honeke kAraNa tathA mUtra viSTA Adi azuci maloMkI utpattikA sthAna honese ho yaha deha azuci nahIM hai, kintu yaha zarIra svarUpase bhI azuci hai aura azuci mala AdikA utpAdaka hone se azuci hai nizcayase apane Apa pavitra honese yaha paramAtmA (AtmA) hI zuci yA pavitra hai |...'brhmcaarii sadA zuci' isa vacanase pUrvokta prakArake brahmacAriyoM (AtmA hI meM caryA karanevAle muni)ke ho pavitratA hai| jo kAma krodhAdimeM lIna jIva haiM unake jala snAna Adi karanepara bhI pavitratA nahIM hai|... AtmArUpI zuddha nado meM snAna karanA ho parama pavitratAkA kAraNa hai, laukika gaMgAdi tIrtha meM snAna karanA nhiiN|...is prakAra azucikha anuprekSAkA kathana huaa| 2. vyavahAra bha.A./mU /1813-1815 asuhA atthA kAmA ya hU~ti deho ya savvamaNuyANa / eo ceva subho Navari savvasokvAyaro dhammo // 1853 // jainendra siddhAnta koza Page #89 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anuprekSA anuprekSA ihalogiya paralogiyose purisassa Avahai Nicca / attho aNatthamulaM mahAbhaya suttipaDipa tho // 1814 // kuNimakuDibhavA lahugattakArayA appakAliyA kaamaa| ubadho loe duvakhAvahA ya Na ya huti te sulahA // 1815 // artha va kAma puruSArtha tathA sarva manuSyo kA deha azubha hai| eka dharma hI zubha hai aura sarva saukhyokA dAtA hai // 1813 // isa loka aura paralokake doSa artha puruSArtha se manuSyakA bhogane par3ate hai| artha puruSArtha ke vaza hokara puruSa anyAya karatA hai, corI karatA hai aura rAjAse daNDita hotA hai aura paraloka meM naraka me nAnA du khokA anubhava letA hai, isalie artha arthAta dhana anatha kA kAraNa hai| mahAbhayakA kAraNa hai, mokSa prAptike lie yaha argalAke samAna pratibandha karatA hai // 1814 // yaha kAma puruSArtha apavitra garIrame utpanna hotA hai, isase AramA halkI hoto hai, isakI sevAse AtmA durgatimeM dukha pAtI hai, yaha puruSArtha alpakAla meM hI utpanna ha kara naSTa ho jAtA hai| aura prApta honemeM kaThina hai| ba'.a/44 duggaMdha vIbhatvaM kalimalabhari aceyaNA sutta / maDaNa paDaNasahAva deha idi citaye Nicca // 4 // - yaha deha durgandhamaya hai, DarAvanI hai, malasUtrase bharI huI hai, jaDa hai, murtIka hai aura kSINa honevAlI hai tathA vinAzIka svabhAvavAlI hai| isa taraha nirantara isakA vicAra karate rahanA caahie| sa si /8/7/16 zageramidamatyantAzuciyonizukrazoNita zucisadhitamavaskarabada zucibhAjana tvaDmAtrapracchAditamatipUtirasaniSya ndilotobilamagAravadAtmabhAvamAzritamapyAzvevApAdayAta / snAnAnulepanadhUpapragharSabAsamAlyAdibhirapi na zakyamazucitvamapahartamasya / samyagadarzanAdi punarbhAvyamAnaM jIvasyAtyantiI zuddhimAviSayatIti tttvtobhaavnmshucitvaanuprekssaa| - yaha zarIra atyanta azuci padArthoM kI yoni hai / zukra aura zANita rUpa azuci padArthose bRddhiko prApta huA hai, zaucagRhake samAna azuci padArthokA bhAjana hai| tvacA mAtrase AcchAdita ha / ati durgandhita rasako bahAnevAlA jharanA hai| agAra ke samAna apane Azrayame Aye hue padArthIko bhI zIghra hI naSTa kara detA hai| snAna, anulepana dhUpakA mAliza aura sugandhita mAlA Adike dvArA bhI isakI azucitAko dUra kara sakanA zakya nahIM hai, kintu acchI taraha bhAvanA kiye gaye samyagadarzana Adike jIva kI Atyantika zuddhiko pragaTa karate hai| isa prakAra vAstavika rUSase cintana karanA azuci anuprekSA hai| (bha A / mU /1816-1820) (bhA.pA /m /37-42) (ma A /720-723) (rA vA / 6/6/602) (cA sA/10/6) (vi/6/50) ana dha/6/68-69) sa sA nATaka 4 (bhUdharakRta bhAvanA sa 6) (zrImadkRt 12 bhAvanAe~) (aura bhI dekho azucike bhed)| 7. AsnabAnuprekSA-1 nizcaya mA.a/60 puvvattAsavabheyo NicchayaNa graeNa Nasthi jIvassa / udayAsabaNimmubaka appANa citae Nicca // 60 // = pUrvokta Asaba mithyAtva Adi bheda nizcaya nayase jIvake nahI hote hai| isalie nirantara ho AtmAke dravya aura bhAvarUpa dono prakAra ke Asavose rahita cintavana karanA cAhie / (sa sAmU 51) (ma sA /A 178/ka 120) / 2 vyavahAra bA.a/56 pAra pajjaeNa du Asava kiriyAe Nasthi NibANa / sasAragamaNakAraNamidi Nida AsatroM jANa ||56||-krmaakaa Asrava karanevAlI kriyAse paramparAse bho nirmANa nahI hA saktA hai| isalie saMsArame bhaTakanevAle Akhakako burA samajhanA cAhie / mR.A./730 dhiddhI mAhassa sadA jeNa hidatyeNa mAhido sNto| Navi bujjhadi jigavayaNa hidasitramuhakAraNa maga // 730 // - mohako sadA kAla dhikkAra ho, dhikkAra ho, kyoki hRdaya meM rahanevAle jisa mohase mohita huA yaha jIva hitakArI mokSa sukhakA kAraNa aise jina bacanako nahI paha vaantaa| sa si./8/7/416 AsavA ihAmutrApAyayuktA mahAnadIsrotovegatIkSNA indriyakaSAyAvatAdaya tatrendriyANi tAvatsparzAdIni vanagajavAyasapannAgapataGgahariNAdIt vyasanArNavamavagAyanti tathA kSAyodayo'pIha badhabadhApayaza pariklezAdIna janayanti / amutra ca nAnAgatiSu bahuvidhadu khaprajvalitAsu paribhramayantItyevamAsavadoSAnucintanamAsabAnuprekSA- Asrava isa loka aura paralokame dukhadAyI hai| mahAnadIke pravAhake vaigake samAna to hai tathA indriya, kaSAya aura avata rUpa hai| unamese sparzAdika' indriyA~ banagaja, kauA, sa, patana aura hariNa Adiko dukharUpa samudra meM avagAhana karAtI hai| kaSAya Adi bhI isa lokameM, vadha, bandha, apayaza aura klezAdika dukhoko utpanna karate hai| tathA paralokameM nAnA prakAra ke dukhose prajvalita nAnA gatiyo me ribhramaNa karAte hai| isa prakAra Asravake doSoko cintavana karanA AsatrAnuprekSA hai| (bha A/mU0/1821-1835) (sa sA /mU / 164-165) (rA vA/6/7,6/602/22) (cA sA/11/2) (pa.vi /6/51) (ana.dha/6/70-71) (bhUdharakRta bhAvanA sN.)| dra. sa /TI /5/160 indriyANi * kaSAyA paJcAvatAni / paJcavizatikriyA rUpAstravANAdvArai majala praveze sati sasArasamudre pAto bhavati / na ca * muktivelApattana prApnotIti / evamAtrabagatadoSAnucintanamAsavAnuprekSA jJAtavyeti / pA~ca indriya, cAra kaSAya, pA~ca avata aura pacAsa kriyA rUpa Atraboke dvArose karmajala ke praveza ho jAnepara sasArasamudra meM patana hotA hai aura muktirUpI velApattanakI prApti nahI hoto| isa prakAra Asravake doSokA puna.-puna cintavana so AsravAnuprekSA jAnanA caahie| 8. ekatvAnuprekSA-1 nizcaya bha. A /mU /1752-1753 jo puNa dhammo jIveNa kado smmttcrnnsudmiyo| sA paraloe jIvassa hoi guNakAraksa hAo / 752 // baddhassa badhaNe va Na rAgo dehammi hoi jANissa / pisasarisesuNa rAgo asthesu mahAbhayemu tahA ||1753||=smygdrshn, samyak cAritra aura samyagjJAna rUpa arthAta ratnatraya rUpa dharma jA isa jIvane dhAraNa kiyA thA vahI lokame isakA kalyANa karanevAlA sahAyaka hotA hai // 1752 // rajjU Adise bandhA huA puruSa jisa prakAra una rajjU Adi bandhanome rAga nahI karatA hai, vaise hI jJAnI jano ke zarIra meM sneha nahIM hotA hai| tathA isI prakAra viSake samAna dukhada va mahAbhaya pradAyI artha meM arthAt dhaname bhI rAga nahIM hotA hai // 1756 // gaa/20 ekkoha NimmamA suddhonnaanndsnnlvnno| suda yattamupAdeyameva citeDa sambadA // 20 // - mai akelA hU~, mamatA rahita hU~. zuddha hU~, aura jJAna darzana svarUpa hU~, isalie zudra ekapanA hI upAdeya hai, aisA nirantara cintavana karanA cAhie / (sa sA /mU /73) (sAmAyika pATha amitagati 27) (sa sA nA /33) / dra sa TI/4/107 nizcayena kevala jJAnamebaika sahajazarIram / " na ca saptadhAtumayaudArikzarIram / nijAtmatattvamevaika sadA zAzvata paramahitakArI na ca putra kala traadi| svazuddhAtmapadArtha eka evAvinazvarahitakArI paramA'rtha na ca suvarNAdyA svabhAvAtmasukhamevaika suravaM na cAkulatvotpAdendriyasukha miti / svazuddhAtmaikasahAyo bhvti| eva ekatvabhAvanAphala jJAtvA nirantara nijazuddhAtmaikatvabhAvanA kartavyA / ityeva tvAnuprekSA gtaa| nizcaya se kevalajJAna hI eka sahaja yA svAbhAvika zarIra hai, saptadhAtumagrI yaha audArika zarIra nahI / nijAtma tattva hI eka sadA zAzvata va parama hitakArI hai, putra kalatrAdi nhiiN| svazuddhAtma padArtha hI eka avinazvara va parama hitakArI parama dhana hai, suvarNAdi rUpa dhana nahIM / svabhAvAtma sukha hI eka sukha hai, AkulatA utpAdaka indriya sukha nhii| svazuddhAramA hI eka sahAyI hai| isa prakAra ekaraca bhAvanAkA phala jAnakara nirantara zuddhAtmAmeM ekatra bhAvanA karanI cAhie / isa prakAra ekarava bhAvanA kahI gyii| jainendra siddhAnta koza Page #90 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anuprekSA 2. vyavahAra mA. a. / 14 eko karedi kammaM ekko hidi ya dohasaMsAre / ekko jAyadi maradi ya tassa phalaM bhaMjade ekko // 14 // yaha AtmA akelA ho zubhAzubha karma bAndhatA hai, akelA hI anAdi sasArameM bhramaNa karatA hai, akelA hI utpanna hotA hai, akelA hI maratA hai, akelA hI apane karmoM kA phala bhogatA hai, arthAda isakA koI sAthI nahIM hai| ( mU. A / 666) / sa si. / 6 / 7 / 415 janmajarAmaraNAvRttimahAdu khAnubhavanaM prati eka evAhaM na kazcinme sva paro vA vidyte| eka eva jAye'ham / eka eva mriye / na me kazcit svajana parajano vA vyAdhijarAmaraNAdoni duHkhAnyapaharati / bandhu mitrANi zmazAna nAtivartante dharma eva me sahAya' sadA anapAyIti cintanamekasvAnuprekSA-janma jarA maraNakI AvRtti rUpa mahAdu khavA anubhava karaneke lie akelA hI mai hU~, na koI merA sva hai aura na koI para hai, akelA ho mai janmatA akelA hI maratA huuN| merA koI svajana yA parajana, vyASi jarA aura maraNa Adike du khA~ko dUra nahIM krtaa| bandhu aura mitra zmazAnase Age nahIM jaate| dharma hI merA kabhI sAtha na chor3anevAlA sadAkAla sahAyaka hai / isa prakAra cintavana karanA ekatvAnuprekSA hai| (bha A / 17471751) ( mU A./668) (rA.vA./6/7,4/601 ) ( cA. sA / 187 / 2) tathA sampUrNa adhikAra sa 4, zloka se 21) na gha 6 / 64-65 ) ( bhUdharakRta bhAvanA sa 3) (zrImadrakRta 12 bhAvanAe~) / 6. dharmAnuprekSA - 1. nizcaya bA. a / 82 NicchayaNaeNa jovo sAgAraNagAradhammado bhiNNo / majjhasthabhAvaNAra suddhapaM citaye Nicca // 82 // jIva nizcaya nayase sAgAra aura anagAra arthAt zrAvaka aura suni dharmase bilakula judA hai, isalie rAga-dveSa rahita pariNAmose zuddha svarUpa AtmA hI sadA dhyAna karanA caahie| rA.vA./1/7,10/603/23 uktAni jovasthAnAni gugasthAnAni ca teSAM gatyAdiSu mArgaNAsthAneSu svatasyavicAraNAlakSaNo dharma jinazAsane svAkhyAta // pUrvokta jovasthAnI va guNasthAnoMkA una gati Adi mArgaNAsthAnoM meM anveSaNa karate hue svatatratvako vicAraNAlakSaNavAtA dharma jinazAsana meM bhalI prakAra kahA gayA hai| R 75 2. vyavahAra hu mA. a /68,81 eyarasadasabheya dhammaM sammattapubbayaM bhaNiyaM / sAgAraNagArANaM pratamaharA pazuhi // 68 // sAvayadhammaM cattA jamme jo vaTTae jovo / so Na ya vajjadi mokkha dhamma idi citaye Nicca. // 89 // - uttama sukhameM lIna jinadevane kahA hai ki zrAvako aura muniyoMkA dharma jo ki samyaktva sahita hotA hai, kramase gyAraha prakArakA aura dasa prakArakA hai // 68 // jo jova zrAvaka dharmako chor3akara muniyoMke dharmakA AcaraNa karatA hai, vaha mokSako nahI chor3atA hai, isa prakAra dharma bhAvanAkA nitya hI cintana karate rahanA cAhie / sa. si. / 6 / 7 / 416 aya jinopadiSTo dharmo'hiMsAlakSaNaH satyAdhiSThito vinayasUta kSamAmalo mahmacarya upazamapradhAno niyatilakSaNo niSparigraDtAlambana' asthAlAbhAdanAdisasAre jIvA' paribhramanti duSkarma vipAka dukhamanubhavanta asya punaH pratilam vividhA bhyudayapratipUrvikA nizreyasopalabdhirniyateti cintanaM dharmasvAkhyAtavAnuprekSA / - jinendradevane jo ahiMsAlakSaNa dharma kahA hai, satya usakA AdhAra hai / vinaya usakI jar3a hai, kSamA usakA bala hai, brahmacarya se rakSita hai, upazamakI usameM pradhAnatA hai, niyati usakA lakSaNa hai, parigraha rahitapanA usakA Alambana hai| isakI prApti nahIM honese karma vipAka jAyamAna dukhako anubhava karate hue ye jIna anAdi saMsArameM paribhramaNa karate hai / parantu isakA lAbha honepara nAnA prakAra ke abhyudayoMkI prApti pUrvaka mokSakI prApti honA nizcita hai, aisA cintana karanA dharmasvAkhyAtasyAnupekSA hai (bha.A.// / - anuprekSA 1847-1845) ( A / 726-144) (rA. nA //11/200/2) (cA. sA./ 201/2) (vi. 6/51) (ana. pa./6/80/613) (bhUdharakRta bhAvanA saM. 12) / i. saM./TI./12/145 caturazITiyokSeSu madhye du khAni sahamAna sambhramito'ma jono yadA punareva guNaviziSTasya dharmasya nAbho bhavati tadA "vividhAbhyudayasukhaM prApya pazcAdabhedaratnatrayabhAvanAbalenAkSayAnantasukhAdiguNAspadamarhatpadaM siddhapada ca labhate tena kAraNena dharma eva paramarasarasAyanaM nidhinidhAna kalpavRkSa kAmadhenuzcintAmaNiriti / iti sakSerpeNa dharmAnuprekSA gatA / =caurAsI lAkha yoniyo meM dukhoMko sahate hue bhramaNa karate isa jobako jaba isa prakAra ke pUrvo dharmakI prApti hotI hai taba yaha vividha prakArake amyudaya sukhoMko pAkara, tadanantara abheda ratnatrayakI bhAvanAke balase akSayAnanta sukhAdi guNokA sthAnabhUta arhantapada aura siMddha padako prApta hotA hai| isa kAraNa dharma hI parama rasakA rasAyana hai, dharma hI nidhiyoMkA bhaNDAra hai. dharma hI kalpavRkSa hai, kAmadhenu hai, dharma ho cintAmaNi hai...isa prakAra saMkSepase dharmAnuprekSA samAjha huI zrImata 12 bhAvanAe~) 10. nirjarAnuprekSA - 1. nizcaya ma. sA / mU/ 168 udaya vivAgo viviho kammANaM vaNNio jiNavarehiM / du te majjha sahAvA jANagabhAvo du ahamiko // 168 // kama udayakA rasa jinezvara devane aneka prakArakA kahA hai| ve karma vipAkase bhAva merA svabhAva nahI hai| mai to eka jJAyaka bhAva svarUpa hU~ / i.saM./TI./12/112 nijaparamAtmAnubhUtimasena nirjarA 1333 bhogAkAMkSAdivibhAga rAjyapariNAmavarttata iti / .. iti nirjarAnuprekSA gatA / nijaparamAtmAnubhUtike basa nirjarA karaneke lie Ta va anubhUta mogokI Adi rUpa vibhAva pariNAmake tyAga rUpa savega tathA vairAgya rUpa pariNAmoMke sAtha rahatA hai / isa prakAra nirjarAnuprekSA samApta huii| (sa. sA. /A./ 193 utthAnikA rUpa kalaza. 133) 2 vyavahAra bA. a / 67 sA puNa duvihA NeyA sakAlapakkA taveNa kayamANA / cAdugadINa paDhamA vayajuttANa have bidiyA // 67 // uparokta nirjarA do prakArakI hai - svakAla pakva aura tapa dvArA kI gyii| inameM se pahalI to cAro gativAle jIvoke hotI hai aura dUsarI kevala vratadhArI zrAvaka vA muniyoke hotI hai| (bhUdharakRta bhAvanA sa 10 ) / sasi /6/7/417 nirjarA vedanAvipAka ityuktam / sA dvedhA-abuddhipUrvA kuzasA ceti tatra narakAdiSu gatiSu karmaphalavipAkA apUrvA sA akuzalAnubandhA parivahanaye kRte kusalA sA zubhAnubandhA niranubandhA ceti / ityevaM nirjarAmA guNadoSabhAvana nirAnupekSA vedanAvikakA nAma nirjarA hai. yaha pahale kaha Aye haiN| vaha do prakArakI hai - abuddhipUrvA aura kuzalamUlA / narakAdi gatiyoM meM karmaphalake vipAkase jAyamAna jo abuddhipUrvA nirjarA hotI hai. vaha ajAnubandhA hai tathA paripake jItanepara jo nirjarA hotI hai. vaha nirjarA hai vaha mAnA aura niranubandhA hotI hai| isa prakAra nirjarAke guNadoSoMkA cintavana karanA nirjarAnuprekSA hai| (bha.A./mU. 1845-1856) (sU.A./744741) (rA bA./6/06/01/11) (pa./2/53) (anabha/6/04-05/ 620) | = jainendra siddhAnta koza 11. bodhidurlabhAnuprekSA-1 nizcaya mA. a / 83-84 uppajjadi saNNANaM jeNa uvAraNa tassuvAyassa / citA haveha bohI accataM dullahaM hodi // 83 // kammudayajapajjAyA heyaM lAosamayamANa khu sagadambAdeyaM hi hodisaNA // 84 // jisa upAya se samyagjJAnakI utpatti ho, usa upAyakI cintA karaneko atyanta durbodha bhAvanA kahate haiM, khokimo Page #91 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anuprekSA anuprekSA arthAt samyagjJAnakA pAnA atyanta kaThina hai // 83 // azuddha nizcaya nayase kSA popazamika jJAna ko ke udayase, jo ki paradravya hai, utpanna hotA hai, isalie heya arthAta tyAgane yogya hai aura samyagjJAna (bodhi) svadravya hai, arthAt AtmAkA nija svabhAva hai, isalie upAdeya hai // 84 // 2 vyavahAra sa, siha/7/418 ekasminnigotazarIre jovA siddhAnAmanantaguNA / evaM sarvaloko nirantara nicita sthAvarairatastatra prasatA vAlukAsamundre patitA vajrasikatAkaNikeva durlbhaa| tatra ca vikalendriyANA bhUyiSThatvAtpaJcendriyatA guNeSu kRtajJameva kRcchrlbhyaa| tatra ca tiryakSu pazumRgapakSisarIsRpAdiSu bahuSu manuSyabhAvazcatuSpathe ratnarAziriva durAmada / tatpracyave ca punastadupapattirda gdhatarupudgalatadbhAvopapattivad durlbhaa| tallAbhe ca dezakulendriyasaMpannArogatvAnyuttarottarato'tidurlabhAni / sarveSvapi teSu labdheSu saddharmapratilambho yadi na syAd vyartha janma vadanamiva dRssttiviklm| tameva kRcchalabhya dharmamavApya viSayasukhe rabjana bhasmArtha candanadahanamiva viphlm| viraktaviSayasukhasya tu tapobhAvanAdharmaprabhAvanAsukhamaraNAdilakSaNa samAdhiravApa / tasmin sati bodhilAbha' phalavAn bhavatIti cintanaM bodhidurlbhaanuprekssaa| eka nigoda zarIrameM siddhoMse ananta guNe jIva hai| isa prakArake sthAvara jIvoMse sarva loka nirantara bharA huA hai| ata isa lokameM prasa paryAyakA prApta honA itanA durlabha hai, jitanA ki bAlukAke samudra meM paDI huI vajrasiktAkI kaNikAkA prApta honA durlabha hotA hai| isameM bhI vikalendriya jIvoMkI bahulatA honeke kAraNa guNomeM jisa prakAra kRtajJatA guNakA prApta honA bahuta durlabha hotA hai usI prakAra pacendriya paryAyakA prApta honA bahuta durlabha hai| usameM bhI pazu, mRga, pakSI aura sarIsRpa tiryacaukI bahulatA hotI hai| isIlie jisa prakAra caurAhepara ratnarAzikA prApta honA ati kaThina hai, usI prakAra manuSya paryAyakA prApta honA ati kaThina hai| aura manuSya paryAyake milaneke mAda usake cyuta ho jAnepara puna usakI prApti honA itanA kaThina hai jitanI ki jale hue puganokA puna' usa vRkSa paryAya rUpase utpanna honA kaThina hotA hai| kadAcida puna isakI prApti ho jAye to deza, kula, indriya, sampata aura nIrogatA inakA prApta honA uttarottara durlabha hai| ina sabake mila jAnepara bhI yadi samIcIna dharmakI prApti na hove to jisa prakAra dRSTike binA mukha vyartha hotA hai usI prakAra manuSya janmakA prApta honA vyartha hai| isa prakAra ati kaThinatAse prApta hone yogya usa dharmako prApta kara viSaya sukha meM ramamANa honA bhasmake lie candanako jalAneke samAna niSphala hai| kadAcita viSaya sukhase virakta huA to bhI isake lie tapako bhAvanA, dharmakI prabhAvanA aura sukhapUrvaka maraNa rUpa samAdhikA prApta honA atidurlabha hai| isake honepara hI bodhilAbha saphala hai, aisA vicAra karanA bodhidurlabhAnuprekSA hai| (bha A (m /1866-1873) (mU A./755762) (rA.vA./8/7,6/603) (cA sA /168/4) (pa.vi./6/55) (ana,dha./41 78-76/631) (bhUdharakRta bhAvanA saM. 11) / dra.sa./TI/35/144 kathaMcit kAkatAlIyanyAyena (ete manuSyagati AryatvatatvazravaNAdi sarve) labdheSvapi tallabdhirUpabodhe phalabhUtasvazuddhAtmasa vittyAtmakanirmaladharmadhyAna zukladhyAnarUpa paramasamAdhidurlabha' / tasmAtsa eva nirantara bhAvanIya' / samyagdarzanajJAnacAritrANAmaprAptaprApaNaM bodhisteSAmeva nirvighnena bhavAntaraprApaNaM smaadhiriti| eva sakSepeNa durlabhAnuprekSA smaaptaa| -yadi kAkatAlIyanyAyase ina manuSya gati. Aryatva, tattvazravaNAdi sabakI labdhi ho jAye to bhI inako prApti rUpa jo jJAna hai, usameM phalabhUta jo zuddhAramAke jJAna svarUpa nirmala dharmadhyAna tathA zukladhyAna rUpa paramasamAdhi hai, vaha durlabha hai 1 - "isalie usako ho nirantara bhAvanA karanI caahie| pahale nahIM prApta hue samyagdarzana, samyagjJAna aura samyakacAritrakA prApta honA to bodhi kahalAtA hai aura unhIM samyagdarzanAdikoko nirvidhana anya bhava meM sAtha le jAnA so samAdhi hai / aisA saMkSepase bodhidurlabha anuprekSAkA kathana samApta huaa| 12. lokAnuprekSA-1 nizcaya bA.a /42 asuheNa Niraya tiriya suhaupajogega divijaNarasovarana / suddheNa lahai siddhi evaM loya vicitijjo // 4 // - yaha jIva azubhavicArose naraka tathA tiyana gati pAtA hai, zubha vicArose devo tathA manuSyoke sukha bhogatA hai aura zuddha vicArose mokSa prApta karatA hai, isa prakAra loka bhAvanAkA cintana karanA caahie| (bhA pA./mU./76, 77,88) (zrImadakRta 12 bhaavnaaeN)| bha A /vi./1718/1614/18 yadyapyaneka prakAro lokastathApIha loka zabdena jIvadravyaM loka evocyte| sUtreNa jIvadharmapravRttikramanirU: NAt / yadyapi (nAma, sthApanAdi vikalpose) lokake aneka bheda haiM tathApi yahA~ loka zabdase jIva dravya loka hI grAhya hai kyoMki jIvake dharma pravRttikA yahA~ krama kahA gayA hai| dra saM/To /35/143 AdimadhyAntamukte zuddhabuTTai svabhAve paramAtmani sakala vimalakevalajJAnalocanAdarza bimbAnIva zuddhAtmAdipadArthA lokyante dRzyante jJAyante paricchidyante yatastena kAraNena sa eva nizcayalokastasminnizcayalokAkhye svakIyazuddhaparamAtmani avalokana vA sa nizcayaloka / ...iti nijazudvAtmabhAvanotpannaparamAhAdai kasukhAmRtasvAdAnubhavanena ca yA bhAvanA saiva nishcylokaanuprekssaa| Adi. madhya tathA anta rahita zuddha, buddha eka svabhAva tathA paramAtmameM pUrNa vimala kevalajJAnamayI netra hai, usake dvArA jaise darpaNa meM pratibimboMkA bhAna hotA hai usI prakArase zuddhAtmAdi padArtha dekhe jAte hai, jAne jAte hai| isa kAraNa vaha zuddhAtmA hI nizcaya loka hai athavA usa nizcaya lokavAle nija zuddhaparamAtmAmeM jo avalokana hai vaha nizcaya loka hai| isa prakAra nija zuddhAtmAkI bhAvanAse utpanna paramAhvAda sukharUpI amRtake AsvAdake anubhavase jo bhAvanA hotI hai vahI nizcayase lokAnuprekSA hai| 2. vyavahAra mU.A/715-711 tatthaNuvahati jIvA sakammaNivvattiyaM maha duvakheM / jammaNamaraNapuNabhavamaNa tabhavasAyare bhiime| // 715 // AdA ya hodi dhUdA dhUdA mAduttaNaM puNa uvedi| purisovi tattha itthI pumaM ca apumaM ca hoi jage // 716 // hoUNa teyasattAdhio du balaviriyarUvasaMpaNNo / jAdo baccavare kimidhigatthu saMsAravAsassa 717 // vibhakdu logadhamma devAviya sUravadIya mhdhiiyaa| bhottUNa ya suhamatulaM puNavi dukkhAbahA hoti // 718 // NAUNa logasAra NissAra dIhagamaNasasAra / logaggasiharavAsa jhAhi payatteNa suhavAsaM // 716 // - isa lokameM ye jIva apane karmose upArjana kiye sukha-dukhako bhAgate hai aura bhayakara isa bhavasAgarameM janma-maraNako bArambAra anubhava karate hai // 715 // isa saMsArameM mAtA hai, vaha putrI ho jAtI hai, putrI mAtA ho jAtI hai| puruSa strI ho jAtA hai aura strI puruSa aura napuMsaka ho jAtI hai // 716 // pratApa sundaratAse adhika bala vIryayukta inase paripUrNa rAjA bhI karmavaza azuci (maile) sthAnameM laTa hotA hai| isalie aise saMsArameM rahaneko dhikkAra ho // 717 // lokake svabhAvako dhikkAra ho jisase ki deva aura mahAna RddhivAle indra anupama sukhako bhoga kara pazcAva dukha bhoganevAle hote hai // 718 // isa prakAra lokako nissAra (tuccha) jAnakara tathA usa saMsArako ananta jAnakara ananta sukhakA sthAna aise mokSakA yatnase dhyAna kara // 716 // bha A /mU./1768, 1812 AhiMDaya purisassa va imassa NIyA tahiM hoti / savve vi imo patto sabaMdhe savvajIvehi // 1768 // vijjU vi cacala pheNaduvvalaM bAdhimayimaccuhada / NANI kiha pecchato ramejja dukkhudhudaM loga // 18125 - eka dezase dUsare dezako jAnevAle puruSake samAna isa jIvako sarva jagameM bandhu lAbha hotA hai, amuka jIvake sAtha jainendra siddhAnta koza Page #92 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anuprekSA isakA pitA putra vagairaha rUpase sambandha nahIM huA aisA kAla hI nahIM thA, ata: sarva jIva isake sambandhI hai | 1768 // yaha jagat bijalIke samAna caMcala hai, samudra ke phenake samAna balahIna hai, vyAdhi aura mRtyuse pIDita huA hai| jJAnI puruSa ise du khose bharA huA dekhakara usameM kaisI proti karate hai arthAt jJAnI isa lokase prema nahIM karate / isake Upara mAdhyasthabhAva rakhate hai / sasi / 6 / 7 / 418 lokasasthAnAdividhirvyAkhyAta / samantAdanantasyAlokAkAzasya bahumadhyadezabhAvino loksya saMsthAnAdividhikhyAta / tatsvabhAvAnucintana lokAnurakSA lokavA AkAra va prakRti AdikI vidhi varNana kara dI gayI hai| arthAt cAro orase ananta alokAkAzake bahumadhya dezameM sthita lokake AkArAdikkI vidhi kaha dI gyii| usake svabhAvakA anucintana karanA lokAnuprekSA hai (sUkhA / 011-014) (rA. vA /6/08/201) (cAsA / 116/4) (paM.vi. / 6 / 54 ) ( ana dha. 6/76-77) (bhUdharakRta bhAvanA sa 5) / 13 saMvarAnuprekSA - 1 nizcaya bA a / 65 jIvassa Na savaraNa paramaTTaNaeNa suddhbhaavaado| saMvarabhAvavimukka appANa citaye Nicca // 65 // zUddha nizcaya nayase jIvake sabara ho nahIM hai isalie saMvarake vikalpase rahita AtmAkA nirantara cintavana karanA cAhie (sasA / 181/ka 127) khasa / TI / 35 / 111 atha savarAnuprekSA kathyane-yathA tadeva jalapAtra chidrasya kampane sati jalapravezAbhAve nirvighnena velApattanaM prApnoti / tathA jalapAtra nijazuddhAtmavittimatena indriyAyAsa drANI jhampane pati jalAbhAve nirvighnena kevalajJAnAnantaguNaratnapUrNa muktibelA patana prApnoti evaM saMgataguNAnucintana saMvarAnuprekSA jJAtavyA / aba saMvara anuprekSA kahate hai| vahI samudrakA jahAja apane chedoke banda ho jAneme jalake na ghusaneme nirvighna velApattanako prApta ho jAtA hai / usI prakAra jIvarUpI jahAja apane zuddha Atma jJAnake bala se indriya Adi AsarvAchidroke mu~ha banda ho jAnepara karmarUpI jala na ghusanese kevalajJAnAdi ananta guNa ratnose pUrNa muktirUpI velApattanako nirvighna prApta ho jAtA hai| aise sabarake guNoke cintana rUpa savara anuprekSA jAnanI cAhie / 2 vyavahAra mA 14 hoge pavitI saMvaraNa kuNadi asahayogasma muha jAgassa girA va sabho dhamma sukkaca hodi jovassa / tamhA saMva rahedU jhANo ti vicitaye ziva // 64 // mana, vacana, kAyako zubha pravRttiyo azubhapayogakA sabara hotA hai aura kevala ArA ke dhyAna rUpa zuzubhayoga kA saMvara hotA hai // 63 // isake pazcAta zuddhopayogase jAvake dharmadhyAna aura zukladhyAna hote hai / isalie savarakA kAraNa dhyAna hai, aisA nirantara vicArate rahanA cAhie // 64 // = - sa.si / 6 / 7 / 417 yathA mahArNave nAvo vivarapidhAne'sati kramAt tajalAbhiplave sati tadAzrayANA vinAzo'vazyabhAtrI, chidrapidhAne ca nirupadravamabhilaSitadezAntaraprApaNaM, tathA karmAgamadvArasavaraNe sati nAsti deva pratibandha iti guNAnucintanaM savarAnumeyA jisa prakAra mahAnavameM nAva chidrake nahIM ruke rahanepara kramase jhire hue jalase usake vyApta honepara usake Azrayapara baiThe hue manuSyoM kA vinAza avazyambhAvI hai aura chidra ke ruke rahanepara nirupadrava rUpase abhilaSita dezAntarakA prApta honA avazyambhAvI hai| usI prakAra karmAgamadvArake ruke honepara kalyANakA pratibandha nahIM hotaa| isa prakAra savaraMke guNoMkA cintavana karanA savarAnuprekSA hai| (bha A./mU./1836-1844) (mu.A./ 738-743) (rA. bA. / 6 / 7, 6/602 / 32) ( cA sA / 166/2) (paM. mi. /6/2) (ana. /6/02-03) (dharakRta 12 bhAvanAe~) / 14 saMsArAnuprekSA-1. nizcaya a / 17 kammaNimittaM jovo hiMDadi sasAraghorakAMtAre jIvassa Na 1 anuprekSA sasAro NizcayaNayakammaNimmuko // 17 // yadyapi yaha jIva karmake nimittase saMsAra rUpI bar3e bhArI vaname bhaTakatA rahatA hai, parantu nizcaya nayase yaha karma se rahita hai aura isIlie isakA bhramaNa rUpa sArase koI sambandha nahIM hai / = * i. sa. / To. / 35 / 105 eva pUrvoktaprakAreNa dravyakSetrakAla bhavabhAvarUpa paJcaprakAra sAraM bhAvayato'sya jIvasya sasArAtItasyazuddhAtma vibhi vinAzameSu sasAravRddhikAraNeSu mithyAtvAviratimAdAya pariNAmo na jAyate kintu khasArAtItasukhAsvAde rato tyA svazuddhAtmasa vittivazena sasAravinAzaka nija niraJjanaparamAtmani eva bhAvanA karoti / tatazca yAdRzameva paramAtmana bhAvayati tAdRzameva labdhvA sasAra vilakSaNe mokSe'nantakAlaM tiSThatIti / iti sasArAnuprekSA gatA / isa prakArase dravya kSetra, kAla, bhava aura bhAva rUpa pA~ca prakAra ke sasArako cintavana karate hue isa jIvake, sasAra rahita nija zuddhAtma jJAnakA nAza karanevAle tathA sasArakI vRddhike kAraNabhUta jo mithyAtva avirati, pramAda, kaSAya aura yoga hai unameM pariNAma nahIM jAtA, kintu vaha saMsArAtIta sukhake anubhavameM lIna hokara nija zuddhAtmajJAnake bala se sasArako naSTa karanevAle nija nirajana paramAtmAmeM bhAvanA karatA hai| tadanantara jisa prakArake paramAtmAko bhAtA hai usI prakAra ke paramAtmAko prApta hokara sasArase vilakSaNa mokSameM ananta kAla taka rahatA hai / isa prakAra sasArAnuprekSA samApta huI / + 2. vyavahAra bA a / 24 paMcavihe sasAre jAijarAmaraNarogabhayapaure / jiNamazgamapecha to jIvI paribhramadi cirakAla // 24 // - yaha jova jinamArga kI ora dhyAna nahIM detA hai, isalie janma, buDhApA, maraNa, roga aura bhayase bhare hue pA~ca prakArake sasArame anAdi kAlase bhaTaka rahA hai| sasi / 6 / 7 / 415 karmavipAkvazAdAtmano bhavAntarAvApti ssAra / sa purastAtpaJcavidhaparivartanarUpeNa vyAkhyA tasminnane+yonila koTika saMsAre paribhrama jIva pitA bhUtvA bhrAtA putra pautrazca bhavati / mAtA bhUtvA bhaginI bhAryA duhitA ca bhavati / svAmI bhUtvA dAso bhavati / dAso bhUtvA svAmyapi bhavati naTa iva raGga / athavA ki bahunA, svayamAtmana putro bharatotvAdi sasArasyabhAvacintanamanuprekSA karma vipAya vazase AtmAko bhavAntara kI prApti honA so saMsAra hai| usakA pahale pA~ca prakArake parivartana rUpame vyAkhyAna kara Aye hai / aneka yoni aura kula koTilAkha se vyApta usa saMsAra meM paribhramaNa karatA huA yaha jIva karmayantra se prerita hokara pitA hokara bhAI, putra aura pautra hotA hai| mAtA hokara bhaginI, bhAryA aura putrI hotA hai| svAmI hokara dAsa hotA hai tathA dAsa hokara svAmI bhI hotA hai| jisa prakAra ra gasthala me naTa nAnA rUpa dhAraNa karatA hai usI prakAra yaha hotA hai / athavA bahuta kahane se kyA prayojana, svayaM apanA putra hotA hai / ityAdi rUpa se saMsArake svabhAvakA cintana karanA saMsArAnuprekSA hai| (bha.A / mU / 1768- 1767 ) ( mU A / 703-710 ) ( rA vA / 1/7,3/600-601) (cAsA / 186/5) pavi /6/47) (ana dha / 6 / 62-65) / 4 rA bA 6/02/200/28 catuvidhArAvasthA sasAra asaMsAra nosaMsAra tatritayavyapAyazceti / tatra saMsArazvatamRSu gatiSu nAnAyo nivikalpAsu paribhramaNam anAgatirasasAra / zivapadaparamAmRtasukhapratiSThA / nosa sAra sayogakevalina caturgatibhramaNAbhAvAt asasAraprAptyAbhAvAcca ISatsasAro nosaMsAra iti / ayogakevalana tatritayavyapAya | abhavyatvasAmAnyApekSayA sasAro'nAdyananta bhavya vizeSApekSayA anAdiparyavasAna / (nosa sAro jaghanyenAntarmuhUrta utkRSTena deza | pUrvakoTi sAthi samAna sasA jaghanyenA utkRSTe vAganakAla saca saMsAro iyakSetrAbhAvabhedAt paJcavidho // (cA sA ) / = AtmAkI cAra avasthAe~ hotI haisasAra, asasAra, nosaMsAra aura tInose vilakSaNa / aneka yoni jainendra siddhAnta koza " Page #93 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nupekSA vAlI cAra gatiyoM meM bhramaNa karatA sasAra hai| zivapadake paramAmRta sukha bhatiThA asaMsAra hai| catuti pramaNa na honese aura mokSakI prApti na honese sayogakevalIko jIvana mukti avasthA ISada saMsAra yA nosaMsAra hai| ayogakevalI ina tInose vilakSaNa hai / abhavya tathA bhavya sAmAnyakI dRSTise sasAra anAdi-ananta hai| bhavya vizeSakI apekSA anAdi aura ucchedavAlA hai| nosasAra sAdi aura sAnta hai / asamAra sAthi ananta hai| priyAn hai| mosasArakA jaghanya kAla antarmuhurta aura utkRSTa dezona eka lAkha kroDa pUrva hai / sAdi sAnta sasArakA jaghanya kAla antarmuhUrta aura utkRSTa arddha pudgala parAvartana kAla hai / aisA vaha saMsAra, dravya, kSetra kAla, bhava va bhAvake bhedase pA~ca prakArakA hai / zrImadrarAjacandra - bahu puNya kerA puJja pI zubha deha mAnava no manyo / toye are bhava cakra to ATo nahI eke Talo / re Atma tAro / Atma tAro // zodha ene onnkho| sarvAtma mA samadRSTi dyo A vacanane hRdaya lkho| bahuta puNyake udayase yaha mAnavakI uttama deha milI, parantu phira bhI bhavacakra meM vicitra hAni na kara sakA / are / aba zIghra apanI AtmAko pahicAnakara sarva AtmAoko samadRSTi se dekha, isa bacanako hRdayame rakha / (vizeSa de - sasAra 3 meM paca parivartana) 2 anuprekSA nirdeza 1. sarva anuprekSAoM kA cintavana saba avasaroM para Avazyaka nahI ana dha /6/82/634 ityeteSu dviSeSu pravacanadRganuprekSamANo'vAdiSvaddhA yatkicidanta. karaNakaraNa jidvetti ya sva svayaM sve / uccairucce yadAzAbhavirAmbhodhipArA rAjapUtakoTiprapati pareskyU paramAgama hI hai netra jisake aisA jo mumukSu adha vAdi bAraha anuprekSAo meM se yathA ruci eka aneka athavA sabhIkA tattvata. hRdaya meM dhyAna karatA hai vaha mana aura indriya donopara bijaya prApta karake AtmA hI meM svayaM anubhava karane lagatA hai / tathA jahA~ para cakravartI tIrtha karAdi unnata padoko prApta karaneko abhi lASA lagI huI hai aise sasArake du kha samudra se pAra pahu~ca kara kRtakRtyatAko prApta kara letA hai / isa prakAra vaha mumukSu pavitra yaza aura vacanoko dhAraNa karake jovanmukta banakara antameM apane samyagdarzanAdi utkRSTa guNoM dvArA tIna lokke Upara pradIpta hotA hai / 2. eka va anyasva anuprekSAmeM antara dra. sa / 8 / 35 / 108 ekatvAnuprekSAyAmai ko'hamityAdividhirUpeNa vyAsthAna anyatvAnusAyA tu dehAdayo matsakAzAdanye madIyA na bhavantIti niSedharUpekSA vidhiniSedharUpa eva vizeSastAtparyaM tadeva / - ekatva anuprekSA meM to 'mai akelA hU~' ityAdi prakArase vidhirUpa vyAkhyAna hai aura anyatva anupremAmeM 'deha Adi padArtha mujhase bhinna hai, ye mere nahIM hai' ityAdi niSedha rUpa se varNana hai| isa prakAra ekatva aura anyatva ina dono anuprekSAoMmeM vidhi - niSedha rUpakA ho antara hai| tAtparya donokA eka hI hai| 2. Akhava, saMvara, nirjarA ina bhAvanAokI sArthakatA rAyA 6000/602 samaranirjarANamAditi cet natadguNadoSAnveSaNaparatvAt // 7 // - prazna- Asrava saMvara aura nirjarAkA kathana pahale prakaraNo me ho cukA hai ata: yahA~ anuprekSA prakaraNa meM inakA grahaNa karanA nirarthaka hai| uttara-nahI, unake doSa vicAraneke lie yahA~ unakA grahaNa kiyA hai| 4. dagya sthirIkaraNArthaM kucha anya bhAvanAeM tasU / 7/12 jagatkAyasvabhAvau vA savegavairAgyArtham ||12|| - savega aura vairAgya ke lie jagatke svabhAva aura zarIrake svabhAvakI bhAvatA karanI caahie| (jJA / 27 / 4) / anuprekSA ma.pu. / 21/66 viSayeSvanabhiSvaGga kAyatazvAnucintanam / jagatsvabhAvacintyeti vairAgyasthairyabhAvanA // 16 // = viSayo meM Asakta na honA, zarIra ke svarUpakA bAra-bAra cintavana karanA aura jagata ke svabhAvakA cintavana karanA ye vairAgyako sthira rakhanevAlI bhAvanAe~ hai / 3. nizcaya vyavahAra anuprekSA vicAra 1. anuprekSAke sAtha samyaktvakA mahattva sa.si /6/0/416 tatastasvajJAnabhAvanApUrva ke niyanti kasya mokSasyAsita isase (arthAta zarIra va AtmAke bhinna rUpa samAdhAna se ) tattvajJAnakI bhAvanA pUrvaka Atyantika mokSasukhakI prApti hotI hai| 78 B 2 anuprekSA vAstava meM zubha bhAva hai| I ra. sA / 64-65 davvattha kAyachapaNatacca payatthesu sattaNavasu / badhaNamubakhe takkAraNarUpe bArasaNuvevakhe // 46 // rayaNattayassa rUve ajjAkammo dayAhasaddhamme / cacaiva mAigo jo bahasa hoi subhAna pacAsti kAya, chaha dravya, sAta tattva, navapadArtha, badhamokSake kAraNa bAraha bhAvanA, ratnatraya, ArjavabhAva, kSamAbhAva aura sAmAyikAdi cAritramaya jina bhavya jIvoke bhAva hai ve zubha bhAva hai| bA a / 63 suhajogesu pavittI savaraNa kuNadi asuhajogassa / suhaja gassa giroho subajogeNa sabhavadi // 63 // - mana, vacana kAyakI zubha pravRttiyo se azubha yogakA savara hotA hai aura kevala AtmA ke dhyAna rUpa zuddhopayogase zubhaya gakA saMvara hotA hai| isa TI 141 ema matasamitimaMdrAdazAnukSAropayacAriNAM bhAvasavarakAraNabhUtAnA yadvyAkhyAna vRtta, tatra nizvayaratnatrayasAdhakavyavahAraratnatraya rUpasya zubhopayogasya pratipAdakAni yAni vAkyAni tAni pApAsatra saMvaraNAni jJAtavyAni / yAni tu vyavahAraratnatraya sAdhyasya zuddhopayogalakSaNanizcayaratnatrayasya pratipAdakAni tAni puNyapApadvayasaMvarakAraNAni bhavantIti jJAtavyam / = isa prakAra bhAga ke kAraNabhUta mata samiti guchi dharma dvAdazAnuprekSA parISahajaya aura cAritra, ina sabakA jo vyAkhyAna kiyA, usameM nizcaya ratnatrayakA sAdhaka vyavahAra ratnatraya rUpa zubhopayogake varNana karanevAle jo vAkya hai ve pApAsava ke sabarameM kAraNa jAnane caahie| jo vyavahAra ratnatraya ke sAdhya zuddhopayoga rUpa nizcaya ratnatraya ke pratipAdaka bAkya hai, ve puNya pApa ina dono Asravoke savara ke kAraNa hote hai, aisA samajhanA cAhie / 3. antaraMga sApekSa anuprekSA saMvarakA kAraNa hai tasA /6/43/351 eva bhAvayata sAdhobhaveddharmamahodyama / tato hi niSpra mAdasya mahAn bhavati savara // 43 // - isa prakAra ( antaraga sApekSa) bAraha anuprekSAoMkA cintavana karane se sAdhuke dharmakA mahAn udyota hotA hai| usase vaha niSpramAda hotA hai, jisase ki mahAn savara hotA hai| 4. anuprekSAkA kAraNa va prayojana 1. anuprekSAkA mAhAtmya va phala yA a./86.60 mogA purisA agAikAle bAra asukha paribhaviUNa samma paNamAmi puNo puNo tesi // 86 // ki pala biyeNa bahuNA je siddhA NaravarA gaye kAle / seti ya je (bha) viyA tajjANaha tassa mAhappaM // 60 // jo puruSa ina bAraha bhAvanAokA cintana karake anAdi kAla se Aja taka mokSako gaye hai unako mai mana, vacana, kAya pUrvaka bArambAra namaskAra karatA hU~ | // 86 // isa viSaya me adhika kahanekI jarUrata nahI hai itanA hI bahuta hai ki bhUtakAla meM jitane zreSTha siddha hue aura jo Age hoge ve saba inhI bhAvanAokA cintana karake ho hue hai / ise bhAvanAokA hI mahattva samajhanA cAhie / puruSa jainendra siddhAnta koza Page #94 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anuprekSA anuprekSA jJA/13/2/6 vidhyAti kaSAyAgnigilati rAgo bilIyate dhvAntam / unmipati bodhadIpo hRdi puMsA bhAvanAbhyAsAta / ina dvAdaza bhAvanAoke nirantara abhyAsa karanese puruSoke hRdayameM kaSAya rUpa agni bujha jAtI hai tathA para dravyoke prati rAga bhAva gala jAtA hai aura ajJAnarUpI andhakArakA vilaya hokara jJAnarUpa dIpakA prakAza hotA hai| pa./vi 14/42 dvAdazApi sadA cintyA anuprekSA mahAtmabhi / tadbhAvanA bhavatyeva karmaNa. kSayakAraNam // 42 // - mahAtmA puruSoko nirantara bAraho anuprekSAokA cintavana karanA caahie| kAraNa yaha hai ki unakI bhAvanA (cintana) kamake kSayakA kAraNa hotI hai| 2. anuprekSA sAmAnyakA prayojana bha A/mU /1874/1676 iya AnaMbaNamaNupehAo dhamassa hoti jjhANassa / jjhAyatANaviNassadi jjhANe Ala baNehi muNI ||1874|-dhrmdhyaanmeN jo pravRtti karatA hai usako ye dvAdazAnuprekSA AdhAra rUpa hai, anuprekSAke balapara mAtA dharmadhyAnameM sthira rahatA hai, jo jisa vastu svarUpameM ekAgracitta hotA hai vaha vismaraNa honepara usase cigatA hai, parantu bAra-bAra usako ekAgratAke lie AlaMbana mila jAvegA to vaha nahIM cigegaa| sa si /8/6/413 kasmArakSamAdInayamamalambate nAnyathA pravartata ityucyate yasmAttaptAya piNDavakSamAdipariNatenAtmahitaiSiNA kartavyA / / sa /si /8/7/416 madhye anuprekSAvadhanamubhayArtham / anuprekSA hi bhAva yannuttamakSamAdIzca pratipAlayati parISahAzca jetumutshte| tapAye hue loheke goleke samAna kSamAdi rUpase pariNata hue Atmahitako icchA karane vAloko ye nimna dvAdaza anuprekSA bhAnI caahie| boca meM anuprekSAo kA kathana dono artha ke lie hai| kyoki anuprekSAokA cintavana karatA huA yaha jIva uttama kSamAdikA ThIka tarahase pAlana karatA hai aura pariSahoko jItaneke lie utsAhita hotA hai| 3. anityAnuprekSAkA prayojana sa.si./8/7/414 eva hyamya bhavyasya cintayatasteSvabhiSvanAbhAvAd bhuktojjhitagandhamAlyAdiSviva viyogakAle'pi vinipAte nopapadyate / - isa prakAra vicAra karanevAle isa bhavyake una zarIrAdime AsaktikA abhAva honese bhoga kara choDe hue gandha aura mAlA Adake samAna viyoga kAla meM bhI santApa nahI hotA hai| (rA vA /6/7 6/600/12) / kA a./mU./22 caiUNa mahAmoha visae muNiUNa bhagure savve / Nibisaya kuNaha maNaM jeNa suha uttama lahai // 22 // - he bhavya jiivo| samasta viSayoMko kSaNabha gura jAnakara mahAmohako tyAgo aura manakA viSayo ke sukhase rahita karo, jisase uttama sukhakI prApti ho / (cA saa./178/2)| 4. anyatvAnuprekSA kA prayojana sa si./8/9/416 ityeva hyasya mana samAdadhAnasya zarorAdiSu spRhA notpdyte| tatastattvajJAnabhAvanApUrva kavairAgyaprakarSa sati Atyantikasya mokSamuvisthAvAptirbhavati / - isa prakAra mana ko samAdhAna yukta karanevAle isake zarIrAdimeM spRhA utpanna nahIM hotI hai aura isase tattvajJAnako bhAvanApUrvaka vairAgya kI vRddhi honepara Asyantika mokSasukhakI prApti hotI hai| (rA vA /8/7.5/602/3) (cA sA /160/4) / kA a/mU/82 jo jANiUNa deha jora-sarUvAda du, tacca dobhiNNa / appANa pi ya sevadi kajjaraM tassa aNNattaM / jo AtmasvarUpako yathArtha meM zara rame bhinna jAnakara apanI AtmAkA hI dhyAna karatA hai usake anyatvAnuprekSA kAryakArI hai| (cA sA 18/2) / 5. azaraNAnuprekSA kA prayojana sa si /8/9/214eva hyasyAdhyAvasato nityamazaraNo'smIti bhRzamudvignasya sAmArikeSu bhAveSu mamatva vigamo bhavati / bhagavadarhatsarvajJapraNIta eva' mArga prayatno bhavati / isa prakAra vicAra karanevAle isa jIvake 'mai sadA azaraNa hai' isa taraha atizaya udvigna honeke kAraNa saMsAra ke kAraNa bhUta padArthome mamatA nahI rahatI aura vaha bhagavAn arhanta sarvajJa praNIta mArga hI prayatnazIla hotA hai| (rA vA/8/71/600/25 kA aham (31 appANa pi ya saraNaM khamAdi-bhAvehi pariNado hodi / tivva kasAyAviTTho appANa hada appeNa // 31 // AtmAko uttama samAdi bhAvose yukta karanA bhI zaraNa hai| jisakI tIvra kSAya hotI hai vaha svayaM apanA ghAta karatA hai / (cA sA /180/2) / 6 azuci anuprekSAkA prayojana sa si /8/7/416 eva hyasya sasmarata zarIranirvedo bhavati / niviNNAzca janmodadhitaraNAya citta samAdhatte / -isa prakAra cintavana karanese zarorase nirveda hotA hai aura niviNNa hokara janmodadhiko taraneke lie cittako lagAtA hai / (rA vA./8/7.6/602/17) (cA sA /162/6) / kA a/mU /87 jo paradehaviratto Niyadehe Na ya karedi annuraay| appa sarUva-suratto asuitte bhAvaNA tassa / -jo dUsaro ke zarIrase virakta hai aura apane zarIrase anurAga nahIM karatA hai tathA AtmadhyAnameM lIna rahatA hai usake azuci bhAvanA saphala hai| 7 AtravAnaprekSAkA prayojana sa.si./8/7/417 evaM hyasya cintayata kSamAdiSu zreyastva buddhirna prcyvte| sarva ete AsravadoSA kUrmavatsa vRtAtmano na bhavanti / isa prakAra cintana karanevAle isa jIvake kSamAdikameM kalyANa rUpa buddhikA tyAga nahI hotA tathA kchueke samAna jisane apano AtmAko savRta kara liyA hai usake ye saba Asrava ke doSa nahIM hote hai| (rA.vA./8/05/ 602/30) cA.sA /165/5) / kA.a./18 ede mohaya bhAvA jo parivajajeDa udhasame lINo heya ti maNNamANo Asaba aNuvehaNa tassa // 64 / / - jo muni sAmyabhAvameM lIna hotA huA, mohakarma ke udayase honevAle ina pUrvokta bhAvo kA tyAganeke yogya jAnakara, unhe chor3a detA hai, usIke AkhavAnuprekSA hai| 8 ekatvAnuprekSAkA prayojana sa si /8/9/415 eva hyasya bhAvayata svajaneSu prItyanubandho na bhavati / parajaneSu ca dvaSAnubandho nopajAyate / tatA ni saGgatAmabhyupagato mokSAyaiva ghttte|= isa prakAra cintavana karate hue isa jIvake svajanoM meM prItikA anubandha nahIM hotA aura parajano meM dvaSakA anubandha nahIM hotA isalie ni saGgatAkA prApta hokara mokSake lie hI prayatna karatA hai / (rA bA 1/7,44601/27) (cA sA /188/3) / kA a/ma /76 savvAyareNa jANaha ekka jIva sarIradA bhinna / jamihada muNide jIve hodi asesaMkhaNe heyaM 76 pUre prayatnase zarIrase bhinna eka jIvako jaano| usa jobake jAna lenepara kSaNa bharameM hI zarIra, mitra, strI, dhana, dhAnya vagairaha sabhI vastue~ heya ho jAtI hai| 9 dharmAnuprekSAkA prayojana sa mi JE/7/416 eva hyasya cintayato dharmAnurAgAtsadA pratiyatno bhavati / - isa prakAra cintana karanevAle isa jIvake dharmAnurAgavaza usakI prAptike lie sadA yatna hotA hai| (rA vA /6/7,11/607/4) (caa.saa/2013)| kA a//437 iya paccavarava pecchaha dhammAdhammANa vivihamAhappa / dhamma Ayaraha sayA pAva dUre pariharaha ||437||-he prANiyo, isa dharma aura adharmakA aneka prakAra mAhAtmya dekhakara sadA dharmakA AcaraNa karo aura pApase dUra ha rhaa| 10. nirjarAnuprekSAkA prayojana sa si /8/9/417 eva hyasyAnusmarata karmanirjarAyai pravRttirbhavati ! = isa prakAra cintavana karanevAle isakI karma nirjarAke lie pravRtti hotI hai| rA vA/8/7,7/603/3) (cA sA /167/2) / kA a/m/114 jo samasovarakha NilINo bAra bAra sarei appaann| idiya-vasAya vijaI tAsa have NijjarA paramA / 114 / / jo muni jainendra siddhAnta koza Page #95 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anubhava samatA-rasameM lIna huA, bAra-bAra AtmAkA smaraNa karatA hai, indriya aura kaSAya jotanevAle usIke utkRSTa nirjarA hotI hai / 11. bodhidurlabha anuprekSAkA prayojana sasi / 6/7 / 416 eva hyasya bhAvayato bodhi prApya pramAdo na bhavati / * isa prakAra vicAra karanevAle isa jovake bodhiko prApta kara kabhI pramAda nahI hotA ( rA vA / 1 / 7.1/603/22) (cA. sA / 201/3) / kA a / mU / 309 iya saba-dulaha dulaha dasaNa NANa tahA caritta ca / muNiUNaya saMsAre mahAyara kuNaha ti0ha pi // 309 // - isa samyagdarzana, samyagjJAna va samyak cAritrako sasArakI samasta durlabha vastuo meM bhorlabha jAnakara ina tonokA atyanta Adara karo / 12 lokAnuprekSAkA prayojana 1= sasi / 6 / 7/418 evaM hyasyAdhyavasyatastattvajJAna vizuddhirbhavati / - isa prakAra lokasvarUpa vicAranevAle ke tattvajJAnakI vizuddhi hotI hai / ( rA vA /6/7.8/603/6) (cA sA / 118/3) / kA a / mU/ 283 eva loyasahA jo jhAyadi uvasamekka sambhAvo / so khariya kamma paja tilloya sihAmaNI hodi // 283 // -jo puruSa upazama pariNAmasvarUpa pariNata hokara isa prakAra lokake svarUpakA dhyAna karatA hai vaha karmapujako naSTa karake usI lokakA zikhAmaNi hotA hai| 13 saMvarAnuprekSAkA prayojana sasi / 6 / 7 / 417 eva hAmya cintayata saMvare nityodyaktatA bhavati / tatazca nizreyasapadaprAptiriti / isa prakAra cintavana karanevAle isa jova ke sazme nirantara ucca utA hotI hai aura isase mokSa parakI prApti hotI hai / 14 saMsArAnuprekSAkA prayojana bA a / 38 saMsArama dikka to jIvovAdeyamidi vicitijjo saMsArato jogI so miti||18|| jo jIva saMsArase pAra ho gayA hai, vaha to upAdeya arthAta dhyAna karane yogya hai aisA vicAra karanA cAhie aura jo sasArarUpI dukhose ghirA huA hai vaha heya hai aisA cintavana karanA caahie| - isa prakAra sasi / 6 / 7 / 414 eva hyasya bhAvayata sasAradu khabhayAdudvignasya tato nirvedo bhavati / nirviNNazca sasAraprahANAya prayatate / = cintana karate hue masArake dukhake bhaya se udvigna hue isake sasArase nirveda hotA hai aura nirviNNa hokara sasArakA nAza karaneke lie prayatna karatA hai ( rA vA /6/7,3/601/17) kA a / mU/73 iya sasAra jANiya moha savvAyareNa cauUNa / ta bhAyaha sa sarUva sasaraNaM jeNa NAseha // 73 // isa prakAra sasArako jAnakara aura samyak vrata, dhyAna Adi samasta upAyo se mohako tyAga kara apane usa zuddha jJAnamaya svarUpakA dhyAna karo, jisase pA~ca prakArake sasAra - paribhramaNakA nAza hotA hai| - laukika athavA pAramArthika sukha-dukhake vedanako anubhava anubhavakahate hai / pAramArthika AnandakA anubhava hI zuddhAtmAkA anubhava hai, jo ki mokSa mArga meM sarvapradhAna hai| sAdhakakI jaghanya sthiti se lekara usakI utkRSTa sthitiparyanta yaha anubhava barAbara tAratamya bhAvase bar3hatA jAtA hai aura eka dina use kRtakRtya kara detA hai| isI viSayakA kathana isa adhikArameM kiyA gayA hai / - 1. bheva va lakSaNa 1. anubhavakA artha anubhAga 2. anubhavakA artha upabhoga 3 anubhavakA artha pratyakSavedana 80 4. anubhUtikA artha pratyakSavedana 5 svasaMvedana jJAnakA artha anta sukhakA vedana 6 saMvittikA artha sukhasaMvedana anubhava nirdeza 1 svasaMvedana mAnasa acakSudarzanakA viSaya hai / 2 AtmAkA anubhava svasaMvedana dvArA hI saMbhava hai| 3 anya jJeyose zUnya hotA huA bhI sarvathA zUnya nahI hai / 4. AtmAnubhava karaneko vidhi | * AtmAnubhava va zudhyAnakI ekArthatA pddhti| * sukha * AtmAnubhavajanya sukha / / prmukhaanubhv| rAga 3. mokSamArga meM AtmAnubhavakA sthAna 1 AtmAko jAnaneme anubhava hI pradhAna hai| anubhava 2 padArthakI siddhi Agamayukti va anubhavase hotI hai / 3 tattvArthazraddhAname AtmAnubhava hI pradhAna hai / 4 AtmAnubhava ke binA samyagdarzana nahI hotA / * zuddhAtmAnubhavakA mahatya va phala upayogaII/2 * jo ekako jAnatA hai vahI sarvako jAna sakatA hai / 26 / - de. / / 4. svasavedanajJAna kI pratyakSatA 1 svasavedana dvArA AtmA pratyakSa hotA hai / 2 svasaMvedana me kevalajJAnavat AtmapratyakSa hotA hai / 3. samyagdRSTiko svAtmadarzanake viSayame kisIse pUchanekI AvazyakatA nahI / 4 matiyutajJAnakI pratyakSatA va parokSatAkA samanvaya / 5 mati zrutajJAnakI pratyakSatAkA prayojana / * svasaMvedana jJAname vikalpakA kathaMcit sadbhAva va asdbhaav|| * mati zrutajJAnakI pAramArthika parokSatA / de, parokSa * svasaMvedana jJAnake aneko nAma hai| - de mokSamArga 2/5 5 alpa bhUmikAoMmeM AtmAnubhava viSayaka carcA 1 samyagdRSTiko svAnubhUtyAvaraNa karmakA kSayopazama avazya hotA hai / 2 samyagdRSTiko kathacit AtmAnubhava avazya hotA hai * laukika kArya karate bhI samyagdRSTiko jJAnacetanA rahatI hai / - de. samyagdRSTi 2 / * samyagdRSTiko jJAna cetanA avazya hotI hai| jainendra siddhAnta koza - de. cetanA 2 / 3. dharmadhyAname kathacit AtmAnubhava avazya hotA hai| Page #96 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anubhava anubhava 4. dharmadhyAna alpabhUmikAoMme bhI yathAyogya hotA hai| * paMcamakAlame zuddhAnubhava saMbhava hai|-de dharmadhyAna 5 / 5. nizcaya dharmadhyAna maniko hotA hai, gahasthako nhii| 6. gRhasthako nizcaya dhyAna kahanA ajJAna hai| 7. sAdhu va gRhasthake nizcaya dhyAname antara * zubhopayoga muniko gauNa hotA hai aura gRhasthako mukhya |-de. dharma hai| * 1-3 guNasthAna taka azubha aura 4-6 guNasthAna taka zubha upayoga pradhAna hai| -de upayoga II/4 | 8. alpabhUmikAme AtmAnubhavake sadbhAva asadbhAvakA samanvaya / * zuddhAtmAnubhUtike aneko nAma |-de. mokSamArga 2/5 / zuddhAtmAke anubhava viSayaka zaMkA samAdhAna 1. azuddha jJAnase zuddhAtmAkA anubhava kaise kare / 2. azuddhatAke sadbhAvame bhI usakI upekSA kaise kreN| 3. dehasahita bhI usakA deharahita anubhava kaise kreN| 4 parokSa AtmAkA pratyakSa kaise kare / * mithyAdRSTi va samyagdRSTi ke anubhavame antara / -de, mithyAdRSTi 4 / 1.bheda va lakSaNa 1. anubhavakA artha anubhAga ta. sU /8/21 vipAkA'nubhava / vipAka arthAta vividha prakArake phala dene kI zaktikA (karmomeM) par3anA hI anubhava hai| degvo vipAka-dravya, kSetra, kAla Adike nimittase utpanna pAka hI anubhava hai| 2. anubhavakA artha upabhoga rA vA./3/273,161 anubhava upabhogaparibhogasampata / -anubhava upa- bhoga paribhoga rUpa hotA hai / (sa si /3/27/222) / 3. anubhavakA artha pratyakSavedana i.sa./To /12/184 svasavedanagamya Atma sukhakA vedana hI svAnubhava hai -de Age svasa vedn| nyA. do/3/8/56 idantolle vijJAnamanubhava / 'yaha hai aise ullekhase cihnita jJAna anubhava hai| 4 anubhUtikA artha pratyakSavedana sa sA /A/14/ka 13 AtmAnubhUtiriti zuddhanayAtmikA yA jJAnAnubhUtiriyameva kile ti baddhvA / AtmAnamAtmani nivezya suniSprakampameko'sti nityamayabAghana samantAt // 13 // = zudvanayasvarUpa AtmAko anubhUti ho jJAnakI anubhUti hai / ata AzmAmeM AtmAko nizcala sthApita karake sadA sarva ora eka jJAnadhana AtmA hai isa prakAra dekho| pa kA /tA pra/36/76cetanAnubhUtyupalabdhivedanAnAmekArthatvAt / cetanA, anubhava, upalabdhi aura vedanA ye ekArthaka hai| paMdha pu/651-652 svAramAdhyAnAviSTastatheha kazcinnaro'pikli yAvat / ayamahamAramA svayamiti myAmanubhavitAhamasya nayapakSa // 51 // ciramacira vA daivAt sa eva yadi nirvikalpakazca syAt / svayamAtmetyana bhavanAt syAdiyamAtmAnubhUtiriha tAvata 52 // -svAramadhyAnase yukta koI manuSya bhI jahA~ taka "mai hI yaha AtmA hU~ aura maiM svayaM hI usakA anubhava karanevAlA hU~" isa prakAra ke vikalpase yukta rahatA hai, taba taka vaha nayapakSa vAlA kahA jAtA hai // 651 // kintu yadi vahI daivavazase adhika yA thoDe kAlameM nirvikalpa ho jAtA hai, to 'mai svaya AtmA hU~' isa prakArakA anubhava karanese yahA~ para usI samaya AtmAnabhUti kahI jAtI hai| 5. svasaMvedanajJAnakA artha antaHsukhakA vedana ta.anu 161 vedyatvaM vedakatvaM ca yat svasya svena yoginaH / tatsvasaMvedana prAhurAtmano'nu bhava dRzam // 161 // -- 'svasa vedana' AtmAke usa sAkSAda darzanarUpa anubhavakA nAma hai jisameM yogI AtmA svayaM hI zeya tathA jJAyaka bhAvako prApta hotA hai| pa.pra/TI/12 antarAtmalakSaNavItarAganirvikalpasvasa vedanajJAnena...ye paramAtmasvabhAvam jJAta' / antarAtma lakSaNa bItarAga nirvikalpa svasaMvedanajJAnake dvArA jo yaha paramAtmasvabhAva jAnA gayA hai| dra.saM TI/41/176 rAgAdivikalpopAdhirahitaparamasvAsthyasa vittisaMjAtasadAnandakalakSaNasukhAmRtarasAsvAda- / -rAgAdi vikalpoMkI upAdhise rahita parama svAsthya lakSaNa saMvitti yA svasaMvedanase utpanna sadAnanda rUpa eka lakSaNa amRtarasakA prAsvAda- (dra. sa.TI./40/ 163:42/184) / dra, sa /TI/11/177 zuddhopayogalakSaNasvasa vednjnyaanen| - zukhopayoga lakSaNa svasa vedana jJAnake dvArA / dra sa /TI /2/21 tasyaiva zuddhAtmano nirupAdhisvasa vedanalakSaNabhedajJAnena mithyAtvarAgAdiparabhAvebhya pRthaparicchedana samyagjJAnam / -usI zudvAtmAke upAdhirahita svasavedarUpa bhedajJAna-dvArA mithyAtva rAgAdi parabhAvose bhinna jAnanA samyagjJAna hai / 6. saMvittikA artha sukhasaMvedana na ca //350 lakSaNado Niyalakkhe agrahavayANassa ja have sopavaM / sAsaM vittIbhaNiyA sayala viyappANa NihahaNA // 30 // -nijAtmAke lakSyase sakala vikalpoko dagdha karane para jo saukhya hotA hai use saMvitti kahate hai| 2. anubhava nirdeza 1. svasaMvedana mAnasa acakSudarzanakA viSaya hai pa pra/TI./2/34/155 atra catuSTayamadhye mAnasamacakSurdarzanamAramagrAhaka bhvti| - cAroM darzanoM meM-se, mAnasa acakSudarzana AramagrAhaka hai| paMdha pU/711-712 tadabhijJAnaM hi yathA zuddhasvAtmAnubhUtisamaye'smin / sparzanarasanamANaM cakSu' zrotaM ca nopayogi matam // 711 // kevalamupayogi manastatra ca bhavatIha tanmanI dvedhaa| dravyamano bhAvamano noiMdriyanAma kila svArthAt // 712 - zuddha svAtmAnubhUtike samayameM sparzana, rasanA, prANa, canu aura zrotra indriyA~ upayogI nahIM mAnI jAtI // 711 // tahA~ kevala eka mana hI upayogI hai aura baha mana do prakArakA hai-dravyamana va bhAvamana / 2. AtmAkA anubhava svasaMvedana dvArA hI saMbhava hai ta anu/166-167 mohIndriyAdhiyA dRzyaM rUpAdirahitaravataH / vitarkAstatra pakSyanti te hyavispaSTatarkaNA // 166 // ubhayasminniruddha tu syAdvispaSTa matIndriyam / svamavedya' hi tadrUpa svasaM vityaiva dRzyatAma // 167 // -rUpAdise rahita honeke kAraNa vaha AtmarUpa indriyajJAnase dikhAI denevAlA nahIM hai| tarka karanevAle use dekha nahIM paate| ve apanI tarkaNAmeM bhI vizeSa rUpase spaSTa nahIM ho paate||16|| indriya aura mana donoM ke niruddha honepara atIndriya jJAna vizeSa rUpase spaSTa hotA hai| apanA vaha jo svasaMvedanake gocara hai, use svasaMvedanake dvArA hI dekhanA cAhie / // 16 // jainendra siddhAnta koza Page #97 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anubhava anubhava 3. anya jJeyoMse zUnya hotA huA bhI sarvathA zUnya nahIM hai ta. anu/160,172 cintAbhAvo na jainAnA tuccho midhyAdRzAmiva / egbodhasAmyarUpasya svasya savedana hi sa 160 // tadA ca paramaikApradhAdabahirarthaSu stsvpi| anyatra kicanAbhAti svamevAramani pazyata' 17za-cintAkA abhAva jainiyoMke matameM anya mithyApTiyoMke samAna tucchAbhAva nahIM hai kyoMki vaha vastuta' darzana, jJAna aura samatArUpa AtmAke savedana rUpa hai||160|| usa samAdhikAlameM svAzmAmeM dekhanevAle yogIkI parama ekAgratAke kAraNa bAhya padArthoke vidyamAna hote hue bhI AtmAke (sAmAnya pratibhAsake) atirikta aura kucha bhI pratibhAsita nahIM hotA // 172 // de. dhyAna 4/6 (AlekhyAkAravat anya jJeya pratibhAsita hote hai)-ina donoMkA samanvaya de darzana 2 / 4. AtmAnubhava karanekI vidhi sa. sA./A/144 yata prathamata zrutajJAnAvaSTambhena jJAnasvabhAvAtmAna nizcitya tataH khambAtmakhyAtaye parakhyAtihetRnakhilA evendriyAnindriyabuddhIravadhArya AtmAbhimukhI kRtamatijJAnatattvata , tathA nAnAvidhanayapakSAlambanenAne kavikalpairAphuyantI zrutajJAnabuddhirapyavadhArya zrutajJAnatattvamapyAtmAbhimukhIkurvannatyantama vikalpo bhUtvA jhagityeva svarasata eva vyaktIbhavantamAdimadhyAntavimuktamanAkula meka kevalamakhilasyApi vizvasyopa ra tarantamimAravaNDapratibhAsamayamanantaM vijJAna dhanaM paramAtmAnaM samayasAra vindannaivAtmA samyagdRzyate jJAyate ca / -prathama zrutajJAna ke avalambanase jJAnasvabhAva a.tmAkA nizcaya karake, aura phira AtmAko prasiddhike lie. para padArtha kI prasiddhi ke kAraNabhUta indriyoM aura manake dvArA pravartamAna buddhiyoko maryAdAmeM lekara jisane matijJAna tattvako Atmasammukha kiyA hai, tathA jo nAnA prakArake nayapakSoke Alambanase honevAle aneka vikalpoMke dvArA AkulatA utpanna karanevAlI zrutajJAnakI buddhiyoko bhI maryAdAmeM sAkara zratajJAna tattvako bhI Aramasammukha karatA huA, atyanta vikalpa rahita hokara, tatkAla nijarasase ho prakaTa hotA huA, Adi, mAya aura antase rahita, anAkula, kevala, eka, sampUrNa hI vizva para mAno tairatA ho aise akhaNDa pratibhAsamaya, ananta, vijJAnadhana, paramAtmArUpa samayasArakA jaba AtmA anubhava karatA hai, taba usI samaya AramA samyaktayA dikhAI detA hai. aura jJAta hotA hai| se sA./A./381/ka223 rAgadveSavibhAvamuktamahaso nityaM svabhAvaspRza', pUrvAgAmisamastakarmabikalA bhinnaastdaatvodyaat| dUrArUDhacaritravaibhavamalAvaJcidacirmayoM, vindanti svarasAbhiSiktabhuvanA jJAnasya saMcetanAm // 22 // = jinakA teja rAjadveSarUpI vibhAvase rahita hai, jo sadA svabhAvako sparza karanevAle hai, jo bhUtakAlake tathA bhaviSyaskAlake samasta karmose rahita hai, aura jA vartamAnakAlake karmodayase bhinna haiM, ve jJAnI atiprabala cAritrake vaibhavake balase jJAnakI sacetanAkA anubhava karate hai -jo jJAna cetanA camakatI huI caitanya jyotimaya hai aura jisane apane rasase samasta lokako sIMcA hai| 3. mokSamArgame AtmAnubhavakA sthAna 1 AtmAko jAnane meM anubhava hI pradhAna hai ma. sA./5 ta eyattavihatta dAeha appaNo savihaveNa / jadi dAejja pamANaM cudhijja chala ghetavva // 5 // - usa ekatva vibhakta AtmAko meM nijAtmAke vaibhavase dikhAtA huuN| yadi mai dikhAU~ to pramANa karanA aura yadi kahIM cUka jAUM to chala grahaNa na karanA / (sa. sA/ mU./3), (vi./1/110), (paMdha. u/963) (paM.dha. puu/71)| s.saa./aa| yadi darzaya tadA svayameva svAnubhavapratyakSeNa parIkSya pramANIkarsamyam / -mai jo yaha dikhAU~ use svayameva apane anubhava pratyakSase parIkSA karake pramANa krnaa| pra. sA./ta.pra/pariziSTa/prArambha-nana ko'yamAtmA kthe cAbApyata iti ceva / AtmA hi tAvaccaitanyasAmAnyavyAptAnantadharmAdhiSThAtraka dravyamanantadharmavyApakAnantanayavyApyekaztadhAnalakSaNapUrvakasvAnubhava prmiiymaanntvaat| -prazna -yaha AtmA kauna hai aura kaise prApta kiyA jAtA hai 1 uttara-AtmA vAstavameM caitanyasAmAnyase vyApta ananta dhokA adhiSThAtA eka dravya hai, kyoMki ananta dhamomeM vyApta honevAlA jo eka zrutajJAnasvarUpa pramANa hai, usa pramANapUrvaka svAnubhavase prameya hotA hai| paM kA./tA vR/20/44 tadityabhUtamAtmAgamAnumAnasvasaMvedanapratyakSajJAnAta zuddho bhavati / - vaha isa prakArakA yaha AtmA Agama, anumAna aura svasaMvedana pratyakSase zuddha hotA hai / 2. padArthakI siddhi Agama, yukti va anubhavase hotI hai sA, sA /A/14 na khanavAgamayuktisvAnubhavairvAdhitapakSatvAt tadAramapAdina paramArthabAdina / -jo ina adhyavasAnAdikako jIva kahate hai, ve vAstava meM paramArthavAdI nahI hai, kyoMki Agama, yukti aura svAnubhavase unakA pakSa bAdhita hai| (aura bhI de. pakSAbhAsa va akicitkrhetvaabhaas)| 3. tattvArthazraddhAnameM AtmAnubhava hI pradhAna hai sa sA A./17-18 parai samarmakatvAdhyavasAyena vimUDhasyAyamahamanu bhUtirityAtmajJAna noplabate tadabhAvAdajJAtavarazRGagazraddhAnasamAnatvAcchUddhAnamapi notplbte| = parake sAtha ekarava ke nizcayase mUDha ajJAnI janako 'jo yaha anubhUti hai vahI mai hU~' aisA AtmajJAna udita nahI hotA aura usake abhAvase, ajJAtakAzcaddhAna gadheke sauMgake samAna hai, isalie zraddhAna bhI udita nahIM hotaa| paMdha/u/115-20 svAnubhUtisanAthazceta santi zraddhAdayo guNA / svAnubhUti vinAbhAsA nAcchraddhAdayo guNA 41 // naiva yata' samavyApti zraddhA svAnubhavadvayo / nUna nAnupalabdheya zraddhA kharaviSANabada // 420 // - yadi zraddhA Adi svAnubhava sahita ho to ve samyagdRSTike guNa lakSaNa kahalAte hai aura vAstabameM svAnubhavake binA ukta zraddhA Adi samyagdarzanake lakSaNa nahIM kahalAte kintu lakSaNAbhAsa kahalAte hai // 41 // zraddhA aura svAnubhava ina donomeM samadhyApti hai, kAraNa ki nizcayase samyagjJAnake dvArA agRhIta padArtha meM samyaktramA kharaviSANake samAna ho hI nahI sakatI // 420 // (lA sN/3/60,66)| 4. AtmAnubhavake binA samyagdarzana nahIM hotA ra sA /30 Niyataccuvaladdhi viNA sammatta vaddhi gasthi NiyameNa / sammattakladdhi viNA NivvANa Nasthi jiNudRDha 10||-nij tatvopalabdhi ke binA samyaktva kI upalabdhi nahIM hotI aura samyavasvakI upalabdhike binA nirvANa nahI hotA // 10 // sa sA/A /12/kaI ekatve niyatasya zuddha nayato vyApsuryadasyAtmanaH pUrNa jJAnaghanasya darzana miha dravyAntarebhya' pRthak / samyagdarzanameta deva niyatamAtmA catAvAnaya,tanmuktvAnavatattvasa tatimimAtmAya me ko'stu na'6 -isa AtmAko anya dravyose pRthak dekhanA hI niyamase samyagdarzana hai| yaha AtmA apane guNa paryAyomeM vyApta rahanevAlA hai aura zuddha nayase eka tasvameM nizcita kiyA gayA hai tathA pUrNa jJAnaghama hai| evaM jitanA sabhyagdarzana hai utanA hI AtmA hai, isalie isa nava tattvakI santatiko choDakara yaha AramA eka hI hameM prApta ho| 4. svasavedanajJAnakI pratyakSatA 1. svasaMvedana dvArA AtmA pratyakSa hotA hai na. ca. vR/266 paccakkho aNuhavo jamhA // 266 // ArAdhanAkAla meM yukti AdikA Alambana karanA yogya nahIM, kyoMki anubhava pratyakSa hotA hai| ta anu/168 bapRSo'pratibhAse'pi svAtantryeNa ca kaastii| cetanA jJAnarUpeyaM svaya dRzyata eva hi ||168)-svtntrtaase camakatI huI yaha jainendra siddhAnta koza Page #98 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anubhata anubhava jJAnarUpI cetanA zarIra rUpase pratibhAsita na honepara bhI svayaM hI dikhAI par3atI hai| paM. kA /tA vR./127/160 yadyapyanumAnena lakSaNena parokSajJAnena vyavahAranayena dhUmAdagnivadazuddhAtmA jJAyate tathApi svasavedanajJAnasamutpanna sukhAmRtajalena. bharitAvasthAnAM paramayoginAM yathA zuddhAtmA pratyakSo bhavati tathetarANA na bhavati / - yadyapi anumAna lakSaNa parokSajJAnake dvArA vyavahAranayase dhumase agnikI bhaoNti azuddhAramA jAnI jAtI hai, parantu svasaMvedana jJAnase utpanna sukhAmRta jalase paripUrNa paramayogiyoko jaisA zuddhAramA pratyakSa hotA hai, vaisA anyako nahIM hotaa| (pra. sA./tA. vR)| 2. svasaMvedanameM kevalajJAnavat AtmapratyakSa hotA hai sa. sA /tA vR/160 prakSepaka gAthA-ko vididaccho sAhU saMpaDikAle bhaNijjarUvamiNaM / paccavarakhameva diTTha parokravaNANe paTataM / vartamAnameM hI parokSa jJAname pravartamAna svarUpa bhI sAdhuko pratyakSa hotA hai| ka pA/1/1/631/44 kevalaNANassa sasaMveyaNapacchavakheNa NivbAheNuvalaM bhaado| -svasavedana pratyakSake dvArA kevalajJAnake azarUpa jJAnakI nirvAdharUpase upalabdhi hotI hai| sa, sA./A /143 yathA khalu bhagavAnkevalI vizvasAkSitayA kevala svarUpameva jAnAti, na tu nayapakSa parigRhNAti, tathA kila ya . zrutajJAnAtmakavikalpapratyudbhagamane'pi paraparigrahapratinivRttaurasukyatayA svarUpameva kevalaM jAnAti, na tu svayameva vijJAnaghanabhUtasvAta.. nayapakSa parigRhNAti, sa khalu nikhila vikalpebhya paratara' paramAtmA jJAnAtmA pratyagjyotirAtmakhyAtirUpo'nubhUtimAtra samayasAra / -jaise kevalI bhagavAn vizvake sAkSIpaneke kAraNa, svarUpako hI mAtra jAnate hai, parantu kisI bhI nayapa ko grahaNa nahIM karate: isI prakAra zrutajJAnAtmaka vikalpa utpanna honepara bhI parakA grahaNa karaneke prati utsAha nivRtta huA honese svarUpako hI kevala jAnate hai parantu svayaM hI vijJAnadhana honese naya pakSako grahaNa nahIM karatA, vaha vAstavame samasta vikalpo separa paramAtmA jJAnAtmA pratyagjyoti, Atma khyAti rUpa anubhUtimAtra samayasAra hai / (aura bhI de, naya 1/3/5-6) / sa. sA./A [14/12 bhUta bhAntamabhUtameva rabhasAnnibhidya bandha sudhAryadyanta kila ko'pyaho klayati vyAhatya mohaM haThAt / AtmAtmAnubhavaikagamyamahimA vyakto'yamAste dhaba, nityaM karmakalakapaDUkavikalo deva svayaM zAzvataH // 12 // = yadi koI subuddhi jIva bhUta, vartamAna va bhaviSyata kamauke bandhako apane AtmAse tatkAla bhinna karake tathA usa karmodayake balase hone vAle mithyAtvako apane malase rokakara antaraMgameM abhyAsa kare, to yaha AtmA apane anubhava se hI jAnane yogya jimako pragaTa mahimA hai, aisA vyakta, nizcala, zAzvata, nitya karmakala kase rahita svaya stuti karane yogya deva virAjamAna hai| (sa sA/A./203/ka 240) / jJA./32/44 susavRttendriyagrAme prasanne cAntarAtmani / kSaNaM sphurati yattatva tadrUpaM parameSThina // 44 // = indriyoM kA savara karake antara gameM antarAtmAke prasanna honepara jo usa samaya tatva sphuraNa hotA hai, vahI parameSThIkA rUpa hai / (sa sh./muu./30)| sa.sA/tA 7 /110 idamAtmasvarUpaM pratyakSameva mayA dRSTaM caturtha kAle kevalajJAnikada / - yaha Atma-svarUpa mere dvArA caturtha kAla meM kevala zAniyoMkI bhA~ti pratyakSa dekhA gayA / pra sA./tA vR./33 yathA ko'pi devadatta Adityodayena divase pazyati rAtrau kimapi prdopeneti| tathAdityodayasthAnIyena kevala jJAnena divasasthAnIyamAkSaparyAye bhagavAnAtmAnaM pshyti| saMsArI vivekijana punatizAsthAnIyasaMsAraparyAye pradIpasthAnIyena rAgAdivikalaparahivaparamasamAdhinA nijAtmAna pazyatIti / - jaise koI devadatta sUryodayake dvArA dinameM dekhatA hai aura dIpakake dvArA rAtriko kucha dekhatA hai| usI prakAra mokSa paryAyameM bhagavAna AtmAko mevalajJAnake dvArA dekhate hai| saMsArI vivekI jana saMsArI paryAyameM rAgAdi vikalpa rahita samAdhike dvArA nijAtmAko dekhate hai| ni.sA./tA vR/146/ka,253 sarvajJavItarAgasya svavazakhAsya yoginaH / na kAmapi bhidA kvApi tA vidmo hA jaDA' bayam // 253 // -- sarvajJa vItarAgameM aura isa svabaza yogImeM kahIM kucha bhI bheda nahIM hai; tathApi are / hama jaDa hai ki unameM bheda mAnate haiM / 253 // ni sA./tA vR/178/ka 267 bhAvA paJca bhavanti yeSu satataM bhAva para' paJcama / sthAyI saMsRtinAzakAraNamaya samyagdRzA gocara // 2671 -bhAva pA~ca haiM, jinameM yaha parama paMcama bhAva (pAriNAmika bhAva) nirantara sthAyI hai / sa sArake nAzakA kAraNa hai aura samyagdRSTiyoMke gocara hai| paMdha /u (210,486 nAtivyAptirabhijJAne jJAne vA sarva vedina / tayo. sa vedanAbhAvAt kevala jJAnamAtrata // 210 // asti cAtmaparicchedijJAnaM samyagdRgAtmana / svasa vedanapratyakSa zuddha siddhAspadopamam // 48 // -svAnubhUti rUpa mati-zrutajJAnameM athavA sarvajJake jJAnameM azuddhopalabdhikI vyApti nahIM hai, kyoki una donoM jJAnoM meM sukha dukhakA saMvedana nahIM hotA hai| ve mAtra jJAna rUpa hote hai // 210 // samyagdRSTi jIvakA apanI AtmAko jAnanevAlA svasaMvedana pratyakSajJAna zuddha aura middhoke samAna hotA hai // 48 // sa.sA /143 5 jayacanda "jaba nayapakSako choDa vastusvarUpako kevala jAnatA hI ho, taba usa kAla me zrutajJAnI bhI kevalIkI taraha bItarAgake samAna hI hotA hai| 3. samyagdRSTikosvAtmadarzanake viSayameM kisIse pUchanekI AvazyakatA nahIM sa.sA /A/206 AtmatRptasya ca vAcAmagocaraM saukhya bhaviSyati / tatta tatkSaNa evaM tvameva svayameva drakSyasi mA anyAn prAkSI / - Atmase tRpta aise tujhako vacana agocara sukha prApta hogA aura usa sukhako usI kSaNa tU hI svaya dekhegA, dUsarose mata pUcha / 4. mati-zrutajJAnako pratyakSatA va parokSatAkA samanvaya sa sA /tA. /160 yadyapi kevalajJAnApekSayA rAgAdiviksparahitasvasavedanarUpa bhAva zrutajJAnaM zuddhanizcayanayena parokSa bhaNyate. tathApi indriyamanojanitasa vikalpajJAnApekSayA pratyakSam / tena kAraNena AtmA svasavedana jJAnApekSayA pratyakSo'pi bhavati, kevala jJAnApekSayA puna' parokSo'pi bhavati / sarvathA parokSa eveti vaktuM naayaati| kita caturtha kAle'pi kevalina kimAtmAna haste gRhItvA darzayanti / te'pi divyadhvaninA bhaNitvA gacchanti / tathApi zravaNakAle zrotRNAM parokSa eva pazcAtparamasamAdhikAle pratyakSo bhvti| tathA idAnI kAle'pIti bhaavaarth:| -yadyapi kevalajJAnakI apekSA rAgAdi vikalparahita svasavedanarUpa bhAva zrutajJAna zuddha nizcayase parokSa kahA jAtA hai. tathApi indriya manojanita savikalpa jJAnakI apekSA pratyakSa hai| isa prakAra AtmA svasaMvedanajJAnakI apekSA pratyakSa hotA huA bhI kevalajJAnakI apekSA parokSa bhI hai| 'sarvathA parokSa hI hai' aisA kahanA nahIM bntaa| caturthakAlameM kyA kevalI bhagavAn AtmAko hAthameM lekara dikhAte haiN| ve bhI to divyadhvanike dvArA kahakara cale hI jAte hai| phira bhI sunaneke samaya jo zrotAke lie parokSa hai, vahI pIche parama samAdhikAla meM pratyakSa hotA hai| isI prakAra vartamAna kAla meM bhI smjhnaa| paM.kA /tA.vR/08/156 svasavedanajJAnarUpeNa yadAtmagrAhakaM bhAvazruta tatpratyakSaM yatpunAdazAGgacaturdazapUrvarUpaparamAgamasajJa tacca mUrtAbhobhayaparicchittiviSaye vyAptijJAnarUpeNa parokSamapi kevljnyaansdRshmitybhipraay'|=svsvedn jJAnarUpase AtmagrAhaka bhAva tajJAna hai vaha pratyakSa hai aura jo bAraha aga caudaha pUrva rUpa paramAgama nAmavAlA jJAna hai, vaha mUrta, amUrta va ubhaya rUpa arthoke jAnaneke viSayameM anumAna jJAnake rUpame parokSa hotA huA bhI kevalajJAnasahaza hai| jainendra siddhAnta koza Page #99 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anubhava anubhava dra.sa /TI./5/16/1 zabdAtmaka zrutajJAnaM parokSameva tAvat, svargApavargAdibahirviSayaparicchittiparijJAna vikalparUpa tadapi parokSam yatpunarabhyantare sukhadukha vikalparUpo'hamanantajJAnAdirUpo'hamiti vA tadISaraparokSam / yacca nizcayabhAvazrutajJAnaM tacca zuddhAtmAbhimukhasukhasa vittisvarUpa svasa vityAkAreNa savikalpamapIndriyamanojanitarAgAdivikalpajAlarahitatvena nirvikalpam / abhedanayena tadevAtmazabdavAcya vItarAgasamyakacAritrAvinAbhUta kevalajJAnApekSayA parokSamapi sasAriNA kSAyijJAnAbhAvAta kSAyopazamikamapi prtykssmbhidhiiyte| atrAha ziSya ---- Adya parokSamiti tattvArtha sUtre matizrutadvayaM parokSa bhaNita tiSThati, katha pratyakSa bhavatIti parihAramAha - tadutsargavyAkhyAnam, ida punarapavAda vyAkhyAnam, yadi tadutsargavyAkhyAna na bhavati tahi matijJAnaM katha tatvArthe parokSa bhaNita tisstthti| tarkazAstresAvyava hArika pratyakSa katha jAtam / yathA apavAdavyAkhyAnena matijJAnaM parokSamapi prazyakSajJAna tathA svAtmAbhimukha bhAva tajJAnamapi parokSa satpratyakSa bhnnyte| yadi punarevAntena parokSa bhavati tahi sukhaduHkhAdisavedanamapi parokSa prApnoti, na ca tthaa| -zrutajJAnake bhedo meM zabdAtmazrutajJAna to parokSa ho hai aura svarga mokSa Adi bAhya viSayokI paricchitti rUpa vikalpAtmaka jJAna bhI parokSa hI hai| yaha jo abhyantarameM sukha dukhake vikalpa rUpa yA ananta jJAnAdi rUpa mai hU~ aisA jJAna hotA hai vaha ISatparokSa hai| parantu jo nizcaya bhAva zrutajJAna hai, vaha zuddhAramAbhimukha svasaM vitti svarUpa hai| yaha yadyapi sa vittike AkAra rUpase savikalpa hai, parantu indriya manojanita rAgAdi vikalpa jAlase rahita hone ke kAraNa nirvikalpa hai| abheda nayase vahI jJAna AtmA zabdase kahA jAtA hai tathA vaha vItarAga samyakcAritra ke binA nahIM hotaa| vaha jJAna yadyapi kevalajJAnakI apekSA parokSa hai tathApi sasAriyo ko kSAyika jJAnakI prApti na honese kSAyopazamika hone para bhI 'pratyakSa' kahalAtA hai| prazna-'Adya parokSam' isa tattvArtha sUtrameM maMti aura zruta ina dono jJAnoko parokSa kahA hai, phira zrutajJAna pratyakSa kaise ho sakatA hai| uttara - tattvArthasUtra meM utsarga vyAkhyAnakI apekSA kahA hai aura yahA~ apavAda vyAkhyAnakI apekSA hai / yavi tattvArtha sUtra meM utsargakA kathana na hotA to tattvArtha sUtra meM matijJAna parokSa kaise kahA gayA hai| aura yadi sUtrake anusAra baha sarvathA parokSa hI hotA to tarkazAstrameM sAvyavahArika pratyakSa kaise huA / isalie jaise apavAda vyAkhyAnase parokSarUpa bhI matijJAnako sAbyavahArika pratyakSa kahA gayA hai vaise hI svAtmasanmukha jJAnako bhI pratyakSa kahA jAtA hai| yadi ekA tase mati, zruta dono parokSa hI ho to sukha dukha Adi kA jo savedana hotA hai vaha bhI parokSa ho'hogaa| kintu vaha svasavedana parokSa nahI hai| paM. dha //706-707 api nicAbhinibodhibodhadvaita tadAdima yAvat / svAtmAnubhUtisamaye pratyatha tatsamakSamiva nAnyata // 706 // tadiha dvaitamidaM citsprshaadiindriyvissyprigrhnne| vyomAdyavagamakAle bhavati paroSa na samakSamiha niyamAt // 707 // = svAtmAnubhUti ke samayameM mati va bhUta jJAna pratyakSakI bhaoNti honeke kAraNa pratyakSa hai, parokSa nahIM // 706 // spAdi indriya ke viSayoko grahaNa karate samaya aura AkAzAdi padArthoM ko viSaya karate samaya ye dono hI parokSa hai pratyakSa nhiiN| ( dha/u/460-462) / rahasyapUrNa ciThThIpa ToDaramala-"anubhavameM AramA to parokSa hI hai| parantu svarUpame pariNAma magna hote jo svAnubhava huA vaha svAnubhavapratyakSa hai svaya hI isa anubhavakA rasAsvAda vede hai| 5. mati-zrutajJAnakI pratyakSa tAkA prayojana paM kA./tA vR/43/86 nirvikArazudvAtmAnubhUtyabhimukha yanma tijJAna tadevopAdeyabhUtAnantasukhasAdhakaravAnnizcayenopAdeyaM tatsAdhaka bahiraGga punarvyavahAreNe ti taatprym| abhedaratnatrayAtmaka yadbhAva zruta tadevopAdeyabhUta paramAtmatattvasAdhakatvAnnizcayenopAdeya, tatsAdhaka bahiraGga tu vyavahAreNeti tAtparyam / =nirvikAra zuddhAtmAnubhUtike abhimukha jo matijJAna hai vahI upAdeyabhUta ananta sukha kA sAdhaka honese nizcayase upAdeya hai aura usakA sAdhaka bahiraga matijJAna vyavahArase upAdeya hai| isI prakAra abheda ratnatryAtmaka jo bhAva tajJAna hai vahI upAdeyabhUta paramAtmatattvakA sAdhaka honese nizcayase upAdeya hai aura usakA sAdhaka bahira ga zrutajJAna vyavahArase upAdeya hai, aisA tAtparya hai| 5 alpa bhUmikAome AtmAnubhava viSayaka carcA 1. samyagdRSTiko svAnubhUtyAvaraNa karmakA kSayopazama avazya hotA hai| dhapa/u /407,856 hetustatrApi samyaktvotpattikAle'styavazyataH / tajjJAnAvaraNasyoccairastyavasthAntara svata' // 407 // avazya sati samyaktve tallabdhyAvaraNakSati // 56 // -samyaktvake hone para niyamapUrvaka labdhi rUpa svAnubhUtike rahane meM kAraNa yaha hai ki samyaktvakI utpattike samaya avazya hI svaya svAnubhUtyAvaraNa karmakA bhI yathAyogya kSayopazama hotA hai // 4071 samyaktva hote hI svAnubhUtyAvaraNa karmakA nAza avazya hotA hai // 856 // 2. samyagdRSTiko kathaMcit AtmAnubhava avazya hotA hai sa sA /mU /14 jo passadi appANa abaddhapuTTa' aNaNNaya Ni yada / avisesamasa jutta ta suddhaNaya biyANIhi // 14 // -jo naya AtmA bandha rahita, parake sparza rahita, anyatva rahita, calA calatA rahita, vizeSa rahita, anya saMyogame rahita aise pA~ca bhAva rUpase dekhatA hai use he ziSya / tU zuddha naya jAna // 14 // isa nayake Azrayase hI samyagdarzana hotA hai // 11 // (padha./u/233) / dha.1/1,1.1/38/4 samyagdRSTInAmavagatAptasvarUpANA jJAnadarzanAnAmAbaraNaviviktAnantajJAnadarzanazaktikha citAtmasmatRNA vA pApakSayakAritvatastayostadupapatte / -Aptake svarUpako jAnanevAle aura AvaraNarahita anantajJAna aura anantadarza narUpa zaktime yukta AtmAkA smaraNa karanevAle samyagdRSTiyoke jJAna meM pApakA kSayakArIpanA pAyA jAtA hai| sa.sA /A /14/5 13 AtmAnubhUtiriti zuddhanayAtmikAyA, jJAnAnubhUtiriyameSa kleiti buddha vA // 13 // = jo pUrva kathita zuddhanagna svarUpa AtmAko anubhUti hai, vahI vAstavameM jJAnakI anubhUti hai (sa.sA / aa/17-18)| pa kA /ta pra /166/236 ahaMdAdibhaktisa panna katha cicchudra saprayogo'pi san jIvA jIvadrAgalabatvAcchabhopayogatAmajahata bahuza puNya banAti, na khalu makalakarmakSayamArabhate / arhantAdike prati bhakti sampanna jIva kathati zudva saprayogavAlA honepara bhI rAga laba jo vita honese zubhopayogako na choDatA huA bahuta puNya baoNdhatA hai, parantu vAstava me sakla karmokA bhaya nahI krtaa| jJA./12/43 syAdyadyatpIye'jJasya tattadevApadAspadam / vibhetyaya punaryasmistadevAnandamandiram // 43 // ajJAnI puruSa jisa-jisa viSayameM prIti karatA hai, ve saba jJAnI ke lie ApadAke sthAna hai tathA ajJAnI jisa-jisa tapazcaraNAdise bhaya karatA hai vahI jJAnI ke AnandakA nivAsa hai| prasA/tA vR /248 zrAvakANAmapi sAmAyikAdikAle zuddhabhAvanA dRzyate / - zrAvakoke bhI sAmAyikAdi kAlame zuddha bhAvanA dikhAI detI hai| paM kA /tA vR /140 caturtha guNasthAna yogyamAtmabhAvanAmaparira jat san devaloke kAla gamayati, tato'pi svargAdAgatya manuSyabhave cakravAdivibhUti labdhvApi pUrvabhavabhAvitazuddhAtmabhAvanAbalena moha na karoti / - caturtha guNasthAnake yogya jAtmabhAvanAko nahIM choDatA huA vaha devalokame kAla gaeNvAtA hai| pIche svargase Akara manuSya bhavameM cakravartI AdikI vibhUtiko prApta karake bhI, pUrvabhavameM bhAvita zuddhAtmabhAvanAke bala se moha nahI karatA hai| jainendra siddhAnta koza Page #100 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anubhava 1 padha / pU / 710 iha samyagdRSTe kila mithyAtvodaya vinAzajA zakti / kAnIyAtyametadasti yathASTajanake nizcaya ho midhyAtvakarma ke abhAva koI anirvacanIya zakti hotI hai jisase yaha AtmapratyakSa hotA hai| momA/0/306/6 mocI dazAvipa keI jIvani zubhogayoga aura zudroyogAtapanA pAye hai| sA.sa/bhASA/4/266/112 cauthe guNasthAna meM sampadarzanake sAtha hI svarUpAcaraNa cAritra bho AtmAmeM pragaTa ho jAtA hai / yu a. / 51 pa jugala kizora "svAbhAvikatvAcca mama manaste // 51 // * asayata samyagdRSTike bhI strAnurUpa mana sAmyakI apekSA manakA sama honA banatA hai, kyoMki usake sayamakA sarvathA abhAva nahIM hai / 3. dharmadhyAna meM kiMcit AtmAnubhava avazya hotA hai isa /To /40/26 niyamamArga tatheva vyavahAramokSamArga ca vidhamapi nirvikArasya vizyAtmakapara madhyAnena muni prApnoti / - nizcaya mokSamArga tathA vyavahAra mokSamArga ina donoko muni nirvikAra svasavedanarUpa paramadhyAnake dvArA prApta karatA hai / isa TI 36/225 tasmindhyAne sthitAnAM mahItarAga paramAnanda surkha pratibhAti tadeva nizvayamamArgasvarUpa taca paryAyanAmAntareNa ki kiM bhaNyate tadabhidhIyate / tadeva zuddhAtmasvarUpa, tadeva paramAtmasvarUpa tadevaikadezavyaktirUpa paramahaMsasvarUpam / tadeva zudrapAri sa eva zudvApayoga paDAvazyaka svarUpa. sAmAyika catuvidhArAdhanA, dharmadhyAna, zukrudhyAna. zUnyadhyAna, paramasAmyaM, bhedajJAna, paramasamAdhi, paramasvAdhyAya ityAdi 66 bola / usa dhyAna meM sthita jovokA jo vItarAga paramAnanda sukha pratibhAsatA hai, vaha nizcaya mokSamArgakA svarUpa hai| vahI paryAyAntarase kyA-kyA kahA jAtA hai, so kahate hai / vahI zuddhAtmasvarUpa hai, vahI paramAtmasvarUpa tathA ekadeza paramahasasvarUpa hai| vahI zuddhacAritra, zuddhopayoga, SaDAvazyakasvarUpasAmAyika, catuvidhArAdhanA, dharmadhyAna, zukradhyAna, zUnyadhyAna, paramasAmya, bhedajJAna, parama samAdhi, paramasvAdhyAya Adi haiN| 4. dharmadhyAna alpa bhUmikAo meM bhI yathAyogya hotA hai prasA/tA vR / 11 dhyAyati ya kartA / kam / nijAtmAnam / ki kRtvA / svamavedanajJAnena jJAtvA kathabhUtaH / yati gRhastha / ya eva guNaviziSTa apayati sa mohadugranthim / =jo yati yA gRhastha svasavedanajJAnase jAnakara nijAtmAkA dhyAtA hai usakI mAhagranthi naSTa ho jAtI hai / da = isa Ta 48/201-20 (201) tAratamyavRddhikameNAsayatasamyagdRSTidezaviratapramattasa yatApramattAbhidhAna caturguNasthAnavartti jAvasaMbhava mukhyavRttyA puNyabandhakAraNamapi paramparayA muktikAraNaM ceti dharmadhyAna vadhyate // 202 // adhyAtmabhASayA puna sahajazuddhaparamadayAsini nirAnandamAlinI bhagavati nijAtmanyupAdeyabuddhi kRtvA pazcAnantajJAno'hamanansulA'hamityAdibhAvanArUpamabhyantara dhrmdhyaanmucyte| paJcaparameSThibhaktyAdi tadanukUlazubhAnuSThAnaM punarma hira dharmadhyAnaMbha vati (204) / -Agama bhASA ke anusAra tAratamya rUpase asaMyata sampati vaizasayata pramattasayata aura anantasaMyata ina cAra guNAvartI jIvomeM sambhava, mukhyarUpase puNyandhakA kAraNa hote hue bhI paramparAse muktikA kAraNa dharmadhyAna kahA gayA hai| adhyAtma bhASA ke anusAra sahaja zuddha parama caitanya zAlinI nirbharAbhanda mAlinI bhagavatI nijAtmAmeM upAdeya buddhi karake pIche mai ananta jJAnarUpa hU~, mai ananta sukha rUpa hU~' aisI bhAvanA rUpa abhyantara dharmadhyAna kahA jAtA hai / paJcaparameSThIkI bhakti Adi tathA tadanukUla zubhAnuSThAna bahiraMga dharmadhyAna hotA hai / " paMdha./u /688,615 dRDmohe'sta gate puMsa zuddhasyAnubhavo bhavet / na bhavenikara kavicAritrAvaraNodaya // 688 // pramattAnAM vikalpatvAnna syAmA zuddhatanA astoti vAsanonmeSaH kecitsana sahi 1960 anubhava AramA darzanamohakarmakA abhAva honepara zuddhAtmAkA anubhava hotA hai| usame kisI bhI cAritrAvaraNakarmakA udaya bAdhaka nahIM hotA // 688 // *pramattaguNasthAna taka vikalpakA sadbhAva honese vahA~ zuddha cetanA sambhava nahIM' aisA jo kinhoMke vAsanAkA udaya hai, so ThIka nahIM hai // 15 // 5. nizcaya dharmadhyAna muniko hotA hai gRhasthako nahIM jJA 4/17 khapuSpamathavA zRGgaM kharasyApi pratIyate / na punardezakAle'pi dhyAna siddhigR hAthame // |17|| AkAzapuSpa athavA kharaviSANakA honA kadAcit sambhava hai, parantu kisI bhI dezakAlameM gRhasthAzramameM dhyAnakI siddhi honI sambhava nahI // 17 // ta anu/27 mukhyopacArabhedena dharmadhyAnamiha dvidhA jamateSu tammukhyamitareSvaupacArikam // 47 // - dharmadhyAna mukhya aura upacArake bheda se do prakArakA hai / atramatta guNasthAno meM mukhya tathA anya pramattaguNasthAnoM meM aupacArika dharmadhyAna hotA hai| sasA / tA vR / 16 nanu vItarAgasvasavedanajJAnavicArakAle vItarAgavizeSaNa kimiti kriyate pracureNa bhavadbhi ki sarAgamapi svasavedanajJAnaMmastIti anubhavAnandarUpaM svasavedanAnaM sarvajana sarAgamapyasti zurU svedajJAnaM vItarAgamiti / ida vyAkhyAnaM svasaMvedanavyAkhyAnakAle sarvatra jJAtavyamiti bhAvArtha / prazna- vItarAga svasaMvedana jJAnakA vizcAra karate hue Apa sarvatra 'bItarAga' vizeSaNa ksilie lagAte hai / kyA sarAgako bhI svamavedanajJAna hatA hai ? uttara- viSaya sukhAnubhava ke Ananda rUpasavedanajJAna sarvajana prasiddha hai / vaha sarAgako bhI hotA hai / parantu zuddhAtma sukhAnubhUti rUpa svasbedanajJAna vItarAgako hI hotA hai / svasavedanajJAna ke prakaraNa meM sarvatra yaha vyAkhyAna jAnanA caahie| sAtA 204/347 viSayanimito pannemA raudrayAnana pariNatAnA gRhasthAnAmAtmAzritanizcayadharmasyAko nAstiviSaya kaSAyake nimittase utpanna Arta raudra dhyAno meM pariNata gRhasthajanako AramAthita dharmakA avakAza nahIM hai| dra sa / TI / 34/66 asayatasamyagdRSTizrAvakapramatta saMyateSu pAramparyeNa vRddhoyogasAdhaka tAratamyena zubhapayogo vartate tadanantaramamasAdikSINakaSAyaparyantaM jaghanyamadhyameza nayarUpa zuddhopayogo vartate / asayata samyagdRSTisepramattasaMyata taka ke tIna guNasthAnoM meM paramparA rUpapayogakA sAdhaka tathA UparaUpara adhika adhika vizuddha bhopayogakartA hai aura usake anantara apramattAdi kSINakaSAya paryantake guNasthAnoM meM jaghanya, madhyama, utkRSTa bhedako liye vivakSita ekadeza namarUpa zuddhatA hai| mo pATo /2/206/6 munInAmeva paramAtmadhyAnaM ghaTate lohagolasamAnagRhiNI paramAtmadhyAnaM na saMgacchate / muniyoM ke hI paramAtmadhyAna ghaTita hotA hai| taptalohake goleke samAna gRhasthoM ko paramAtmadhyAna prApta nahIM hotA (devana sUrikRta bhAdra 301-310, 605) bhA pA./TI./81/232/24 hobhaH parISopasarganipAte cittasya cahana tAbhyAM vihIno rahita mohakSobhavihIna / evaM guNaviziSTa AtmanaH zuddhabuddha svabhAvasya cicamatkArAnandarUpa pariNAmo dharma ityucyate sa pariNAmo gRhasthAnAM na bhavati pnycsunaashittvaad| = pariSaha va upasargake Anepara cittakA calanA kSobha hai| usase rahita moha-kSobha vihIna hai| aise guNoMse viziSTa zuddhabuddha ekasvabhAvI AtmA kA cicamatkAra lakSaNa cidAnanda pariNAma dharma kahalAtA hai| paMcasUna doSa sahita honeke kAraNa vaha pariNAma gRhasthIko nahIM hotA / 6. gRhasthako nizcayadhyAna kahanA ajJAna hai| mo.pA/TI./2/305 ye gRhasthA api santI manAgAtmabhAvanAmAsAdya vayaM dhyAnina iti bravate te jinadharmavirAdhakA midhyAdRSTayo jJAtavyAH / = jo gRhastha hote hue bhI manA AtmabhAvanAko prApta karake 'hama jainendra siddhAnta koza Page #101 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anubhava dhyAnI hai| aisA kahate haiM, ve jinadharma virAdhaka mithyAdRSTi jAnane caahie| bhAvasaMgraha/385 (gRhasthoMko nirAlamba dhyAna mAnanevAlA mUrkha hai)| 7. sAdhu va gRhasthake nizcaya dhyAnameM antara mo.pA.//83-86 NicchayaNayassa evaM appammi appaNe surdo| so hodisucaritto joI so lahai NivvArNa // 83 // eva jiNahi kahi savaNANa sAvayANa puNa suNam / sasAraviNAsayara siddhiyara kAraNaM paramaM 85 gahiUNa ya sammattaM muNimmala muragirIva NikkaM / ta jANe jjhAijjai sAtraya / dukkhakkhayaTThAe // 86 // - nizcaya nayakA aisA abhiprAya hai ki jo AtmA hI virSe ApahIke arthi bhale prakAra rasa hoya so yogI dhyAnI muni samyagcAritravAn bhayA saMtA nirvANaka pAvai hai // 83 // isa prakArakA upadeza zramaNoke lie kiyA gayA hai| mahuri aba zrAvakanika kahiye hai, so suno| kaisA kahiye hai-sasArakA to vinAza karanevAlA aura siddhi jo mokSa tAkA karanevAlA utkRSTa kAraNa hai // 8 // prathama tau zrAvakake bhalai prakAra nirmala aura merubava acala ara cala, malina, agADha dUSaNa rahita atyanta nizcala aisA sabhyakkU grahaNakari, tisaLU dhyAnavirSe dhyAbanA, kauna arthiduHkhakA kSayake arthi dhyAvanA // 86 // jo jova samyaktvaka dhyAva hai, so jIva sabhyagdRSTi hai, bahuri samyaktvarUpa pariNayA satA duSTa je ATha karma tinikA kSaya karai hai // 875 8. alpamUmikAmeM AtmAnubhavake sadbhAva-asadbhAvakA samanvaya sa.sA./tA../10 yo bhAvazrutarUpeNa svasaMvedanajJAnabalena zuddhAtmAna jAnAtisa nizcayazrutakevalIbhavati / yastu svazuddhAtmAnaM na savedayati na bhAvayati, bAhirviSayaM dravyazrutArthaM jAnAti sa vyavahArazrutakevalI bhavatIti / nanu tarhi-svasa vedanajJAnabalenAsmin kAle'pi zrutakevalI bhavati / tatra yAdRzaM pUrvapuruSANAM zukladhyAnarUpa svasa bedanajJAna tAdRzamidAnoM nAsti kiMtu dharmadhyAnayogyamastItyartha / jo bhAvazrutarUpa svasaMvedanajJAnake balase zuddhAtmAko jAnatA hai, vaha nizcaya zrutakevalI hotA hai / jo zuddhAtmAkA savedana to nahIM karatA parantu mahiviSayarUpa dravya zrutako jAnatA hai vaha vyavahArazrutakevalI hotA hai| prazna-taba to svasaMvedana jJAnake balase isa kAla meM zrutakevalI ho sakatA hai| uttara-nahIM, kyoMki jisa prakArakA zukladhyAnarUpa svasavedanajJAna pUrva puruSoM ko hotA thA vaisA isa kAla meM nahIM hai, kintu dharmadhyAnake yogya hai| pra.sA/tA../248 nanu zubhopayoginAmapi kApi kAle zuddhopayogabhAvanA harayate, zuddhopayoginAmapi kApi kAle zubhopayogabhAvanA dRshyte| zrAvakANAmapi sAmAyikAdikAle zuddhabhAvanA dRzyate, teSAM kathaM vizeSo bhedo jJAyata iti| parihAramAha -yuktamukta bhavatA paraM kiMtu ye pracureNa zubhopayogena vartante, yadyapi kApi kAle zuddhopayogabhAvanA kurvanti tathApi zubhopayogina eva bhnnynte| ye'pi zuddhopayoginaste yadyapi kApi kAle zubhopayogena vartante tathApi zuddhopayogina ev| kasmAt / bahupadasya pradhAnatvAdAvananimbavanavaditi - praznazubhopayogiyoMke bhI kisI kAla zuddhopayogakI bhAvanA dekhI jAtI hai aura zuddhopayogiyoMke bho kisI kAla zubhopayogakI bhAvanA dekhI jAtI hai| zrAvakoMka bhI sAmAyikAdi kAla meM zuddhabhAvanA dikhAI detI hai| inameM kisa prakAra vizeSa yA bheda jAnA jaaye| uttara-jo pracura rUpase zubhopayogameM vartate hai ve yadyapi kisI kAla zuddhopayogakI bhAvanA bhI karate hai tathApi zubhopayogI hI kahalAte hai aura isI prakAra zuddhopayogI bhI yadyapi kisI kAla zubhopayoga rUpase partate hai tathApi zuddhopayogI hI kahe jAte hai| kAraNa ki Aghavana va nimbavanakI bhA~ti mahupadakI pradhAnatA hotI hai| ba.sa./To./34/10/1tatrAzuddhanizcaye zuddhopayogo kathaM ghaTate iti cettatrotaram-zuddhopayoge zuddhabuddha kasvabhAvo nijAramAdhyeyastiSThati tena kAraNena zuddhadhyeyatvAcnaddhAvalambanasvAraddhAtmasvarUpasAdhatvAca zuddhopayogI ghaTate / sa ca saMvarazabdavAcya zuddhopayoga sasArakAraNabhUtamithyAtvarAgAdyazuddhaparyAyavadazuddho na bhavati phalabhUta kevalajJAnaparyAyatrata zuddho'pi na bhavati kiMtu tAbhyAmazuddhazuddhaparyAyAbhyA vilakSaNaM ekadezanirAvaraNa ca tRtIyamavasthAntara bhnnyte| -praznaazuddha nizcaya meM zuddhopayoga kaise ghaTita hotA hai| uttara-- zuddhopayogameM zuddha-buddha eka svabhAva AtmA dhyeyarUpase rahatI hai| isa kAraNase zuddha dhyeya honese, zuddha avalambana honese aura zuddhAtmasvarUpakA sAdhaka honese zuddhopayoga gharita hotA hai| savara zabdakA vAcya vaha zuddhopayoga na to mithyAtvarAgAdi azuddha paryAyavata azuddha hotA hai aura na hI kevalajJAnaparyAyavata zuddha hI hotA hai| kintu azuddha va zuddha donoM paryAyose vilakSaNa ekadeza nirAvaraNa tRtIya avasthAntara kahI jAtI hai / (pra sA./tA 7 /181/245/11) / 6. zuddhAtmAke anubhava viSayaka zakA-samAdhAna 1. azuddha jJAnase zuddhAtmAkA anubhava kaise kareM sa.sA/tA /414/508/23 kevalajJAna zuddha chadyastha jJAna punarazuddha zuddhasya kevalejJAnasya kAraNa na bhvti| naivaM chadmastha jJAnasya kathaM - cicchuddhAzuddhatvam / tadyathA-yadyapi kevalajJAnApekSayA zuddha na bhavati tathApi mithyAtvarAgAdirahitatvena vItarAgasamyakcAritrasahitatvena ca zuddham / abhedanayena chadmasthAnAM samandhibhedatrAnamAtmasvarUpameva tata kAraNAttenaikadezavyaktirUpeNApi saklavyaktirUpa kevalajJAna jAyate nAsti doSa 1.. kSAyopazamimapi bhAvatajJAna mokSakAraNa bhavati / zuddhapAriNAmika bhAva ekadezavyaktilakSaNAyA kathaMcidabhedAbhedarUpasyadravyaparyAyAtmakasya jIvapadArthasya zuddhabhAvanAvasthAyAM dhyeyabhUtadravyarUpeNa tiSThati na ca dhyAnamaryAyarUpeNa / prazna-kevalajJAna zuddha hotA hai aura chadmasthakA jJAna ashuddh| vaha zuddha kevalajJAnakA kAraNa nahI ho sakatA-uttara-aisA nahI hai, kyoki chadmasthajJAnameM bhI katha civa zuddhAzuddhatva hotA hai| vaha aise ki yadyapi kevalajJAnako apekSA to vaha zuddha nahIM hotA, tathApi mithyAtva rAgAdise rahita honeke kAraNa tathA vItarAga samyakpAribase sahita honeke kAraNa vaha zuddha bhI hai| abheda nayase chadmastho sambandhI bhedajJAna bhI AtmasvarUpa hI hai| isa kAraNa eka deza vyaktirUpa usa jJAnase sakala vyaktirUpa kevalajJAna ho jAtA hai, isameM koI doSa nahI hai| kSAyopazamika bhAvabhutajJAna bhI (bhale sAvaraNa ho para) mokSakA kAraNa ho sakatA hai| zuddha pAriNAmikabhAva ekadeza vyaktilakSaNarUpase kathacita bhedAbheda dravyaparyAtmaka jIvapadArthakI zuddhabhAvanAkI avasthAmeM dhyeyabhUta dravyarUpase rahatA hai, dhyAnakI paryAyarUpase nhiiN| (aura bhI dekho pIche 'anubhv/5/7')| 2. azuddhatAke sadbhAvameM bhI usakI upekSA kaise kareM padha./u./156.162 na cAzaGkayaM satastasyasyAdupekSA katha javAta // 15 // yadA tadvarNamAlAyAM dRzyate hema kevalam / na dRzyate paropAdhiH sveSTa dRSTena hema tava // 162 // - usa satsvarUpapara saMyukta dravyakI sahasA upekSA kaise ho jAyegI-aisI AzaMkA nahIM karanI cAhie // 156 // kyoki jisa samaya azuddha svarNa ke rUpo meM kevala zuddha svarNa dRSTigocara kiyA jAtA hai, usa samaya paradravyakI upAdhi dRSTigocara nahIM hotI, kintu pratyakSa pramANase apanA abhISTa vaha kevala zuddhasvarNa hI dRSTigocara hotA hai| 3. deha sahita bhI usakA deha rahita anubhava kaise kareM jJA /32/1-11 kathaM tarhi pRthak kRtvA dehAdyarthakadambakAra / AramAnamabhya seyogI nirvikalpamatIndriyam ||6apaasy bahirAramAna sthirennaantraatmnaa| dhyAyedvizuddhamatyantaM paramAtmAnamavyayam // 10 // saMyojayati dehema cidAtmAnaM bimuuddhdhii| bahirAtmA tato jJAnI pRthak pazyati dehinAm // 11 // prazna-yadi AtmA aisA he to ise dehAdi padArthoMke samUhase pRthaka karake nirvikalpa va atIndriya, aisA kaise dhyAna jainendra siddhAnta koza Page #102 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anubhava prakAza anubhAga kareM uttara -yogo nahirAtmAko choDakara bhale prakAra sthira antarAtmA hokara atyanta vizuddha avinAzI paramAtmAkA dhyAna karai // 10 // jo bahirAtmA hai, so caitanyarUpa AtmAkI dehake sAtha sayojama karatA hai aura jJAnI dehako dehIse pRthak ho dekhatA hai // 11 // 4 parokSa AtmAkA pratyakSa kaise kareM jJA/33/4 alakSya lakSyasabandhAta sthUlAtsUkSma vicintayet / sAlambAcca nirAlamba tattvavittattvamaJjasA // 4 // tattvajJAnI isa prakAra tatvako pragaTatayA cintavana kare ki lakSya ke sambandhase to alakSyako aura sthUlase sUkSmako aura sAlamba dhyAnase nirAlamba vastu svarUpako cintavana karatA huA usase tanmaya ho jAye / sa.sA/tA vR /110 parokSasyAtmana katha dhyAna bhavatIti / upadezena parokSarUpa yathA draSTA jAnAti bhaNyate tathaiva dhriyate jIyo dRSTazca jJAtazca // 1 // AtmA svasaMvedanApekSayA pratyakSo bhavati kevalajJAnApekSayA parokSo'pi bhvti| sarvathA parokSamiti vaktu nAyAti / prazna-parokSa AtmAkA dhyAna kaise hotA hai / uttara- upadezake dvArA parokSarUpase bhI jaise draSTA jAnatA hai, use usI prakAra kahatA hai aura dhAraNa karatA hai| ata: jIva draSTA bhI hai aura jJAtA bhI hai // 1 // AtmA svasa vedanakI apekSA pratyakSa hotA hai aura kevalajJAnakI apekSA parokSa bhI hotA hai sarvathA parokSa kahanA nahIM bntaa| sa sA./tA.bR/266 katha sa gRhyate AtmA 'dRSTiviSayo na bhavatyamUrtatvAta' iti prazna' / prajJAbhedajJAnena gRhyate ityuttaram / prazna-vaha AtmA kaise grahaNa kI jAtI hai, kyoMki amUrta hone ke kAraNa vaha dRSTikA viSaya nahI hai| uttara-prajJArUpa bhedajJAnake dvArA grahaNa kiyA jAtA hai| anubhava prakAza-paM dIpacandajI zAha (I 1722) dvArA racita hindI bhASAkA eka AdhyAtmika grantha / anubhAga-anubhAga nAma dravyako zaktikA hai| jIvake rAgAdi bhAvoko taratamatAke anusAra, usake sAtha bandhanevAle karmoMkI phaladAna zaktimeM bhI taratamatA honI svAbhAvika hai| mokSake prakaraNameM kokI yaha zakti hI anubhAga rUpase iSTa hai| jisa prakAra eka da bhI pakatA huA tela zarIrakI damAnemeM samartha hai aura mana bhara bhI kama garma tela zarIrako jalAne meM samartha nahIM hai, usI prakAra adhika anubhAga yukta thoDe bho karma pradeza jovake guNo kA ghAta karanemeM samartha hai, parantu alpa anubhAga yukta adhika bhI karmapradeza usakA parAbhava karane meM samartha nahIM hai| ata karmabandhake prakaraNameM karma pradezoMkI gaNanA pradhAna nahI hai, malika anubhAga ho pradhAna hai / hIna zaktivAlA anubhAga kevala ekadeza rUpase guNakA ghAta karaneke kAraNa dezadhAto aura adhika zaktivAlA anubhAga pUrNa rUpeNa guNakA ghAtaka honeke kAraNa sarvaghAtI kahalAtA hai| isa viSayakA hI kathana isa adhikAra meM kiyA gayA hai| * anubhAga adhyavasAyasthAna / -de. adhyavasAya / * anubhAgakANDakaghAta / -de, apakarSaNa 4 / 2. anubhAgabandha nirdeza 1. anubhAga bandha sAmAnyakA kAraNa / 2 zubhAzubha prakRtiyoke jaghanya va utkRSTa anubhAga bandhake kaarnn| 3. zubhAzubha prakRtiyoMke catu'sthAnIya anubhAga nirdeza / * kaSAyokI anubhAga shktiyaaN| -de kaSAya 2 / * sthiti va anubhAga bandhokI prdhaantaa|-de. sthiti 3 / * prakRti va anubhAgame antara / -de prakRtibaMdha 4 / 4. pradezoke binA anubhAga bandha sambhava nahI / 5. parantu pradezokI hInAdhikatAse anubhAgako hInA dhikatA nahIM hotii| 3. ghAtI aghAtI anubhAga nirdeza 1 ghAtI va aghAtI prakRtike lakSaNa / 2. ghAtI aghAtIkI apekSA prakRtiyokA vibhAga / 3. jIvavipAkI prakRtiyoko ghAtiyA na kahanekA kAraNa / 4. vedanIya bhI kathaMcit ghAtiyA hai| 5. antarAya bhI kathacit aghAtiyA hai| 4. sarvaghAtI va dezaghAtI anubhAga nirdeza 1. sarvadhAtI va dezaghAtI anubhAga nirdeza / 2. sarvaghAtI va dezaghAtIke lakSaNa / 3. sarvaghAtI va dezaghAtI prakRtiyoMkA nirdeza / 4. sarva va dezaghAtI prakRtiyoMme catu sthAnIya anubhAga / 5. karmaprakRtiyome yathAyogya catu sthAnIya anubhAga / 1 jJAnAvaraNAdi sarvaprakRtiyokI sAmAnya prruupnnaa| 2 mohanIya prakRtikI vizeSa prruupnnaa| 6 karmaprakRtiyome sarva va dezaghAtI anubhAga viSayaka zakA samAdhAna / 1 mati Adi jJAnAvaraNa dezaghAtI kaise haiM ? 2 kevalajJAnAvaraNa sarvadhAtI hai yA dezaghAtI? 3 samyaktva prakRti dezaghAtI kaise hai ? 4 samyagamithyAtva prakRti sarvaghAtI kaise hai ? 5 mithyAtva prakRti sarvaghAtI vaise hai ? 6. 'pratyAkhyAnAvaraNa kaSAya sarvaghAtI kaise hai? 7. mithyAtvakA anubhAga catu'sthAnIya kaise ho sakatA hai ? 8. mAnakaSAyakI zaktiyoMke dRSTAnta mithyAtvAdi prakRtiyoMke ana bhAgoMme kaise lAgU ho sakate hai ? ___ * sarvaghAtIme dezaghAtI hai, para dezaghAtIme sarvaghAtI nhii| -de. udaya 4/2 / 1.bheda va lakSaNa 1. anubhAga sAmAnyakA lakSaNa va bheda / 2 jIvAdi dravyAnubhAgoke lakSaNa / 3. anubhAgabandha sAmAnyakA lakSaNa / 4. anubhAga bandhake 14 bhedoMkA nirdeza / 5. sAdi anAdi dhruva-adhruva Adi anubhAgoMke lakSaNa / 6. anubhAga sthAna sAmAnyakA lakSaNa / 7. anubhAga sthAnake bhed| 8. anubhAga sthAnake bhedoMke lakSaNa / 1. anubhAga satkarma; 2. anubhAgabandhasthAna; 3. bandhasamutpattika anubhAga satkarmasthAna; 4. hatasamutpattika anubhAgasatkarmasthAna;5.hatahatasamutpattikasatkarmasthAna jainendra siddhAnta koza Page #103 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anubhAga 5. anubhAga bandha sambandhI kucha niyama va prarUpaNAe~ 1. prakRtiyoMke anubhAgakI taratamatAsambandhI sAmAnya niyama | 2. prakRti vizeSome anubhAgakI taratamatAkA nirdeza 1 jJAnAvaraNa aura darzanAvaraNake anubhAga paraspara samAna hote hai / 2. kevalajJAnadarzanAvaraNa, asAtA va antarAyake anubhAga paraspara samAna haiM / 3. ticA se manuSyAyukA anubhAga anantaguNA hai / 3. jaghanya va utkRSTa anubhAgake bandhako sambandhI niyama utkRSTa anubhAgakA bandhaka hI utkRSTa sthitiko bAndhatA hai / - de sthiti 4 / * * utkRSTa anubhAgake sAtha hI utkRSTa sthiti bandhakA kAraNa / de sthiti 5 / 1. aghAtiyA karmoMkA utkRSTa anubhAga samyagdRSTiko hI ba~dhatA hai, mithyAdRSTiko nahI / 2. gotrakarmakA jaghanya anubhAgabandha teja va bAtakAyikoMme hI sambhava hai / 4. prakRtiyoke jaghanya va utkRSTa anubhAga baMdhakoMkI prarUpaNA / 5. anubhAga viSayaka anya praruNAoMkA sUcIpatra / anubhAga sattva ' * prakRtiyoke catuHsthAnIya anubhAga bandhake kAla, aMtara kSetra, sparzana, bhAva alpabahutva va saMkhyA sambandhI prarUpaNAe~ / - vaha vaha nAma * 1. bheda va lakSaNa 1. anubhAga sAmAnyakA lakSaNa va bheda gha. 13/505,82/349/5 chadavvANa sattI aNubhAgo NAma / so ca aNubhAgo hallihojImA paggAbhAgo dhammathiya bhAgo ammatthiya aNubhAgo AgAsasthima aNubhAga kAladavANubhAgo caidi / chaha dravyokI zaktikA nAma anubhAga hai| vaha anubhAga cha' prakArakA hai - jIvAnubhAga, pudgalAnubhAga, dharmAstikAyAnubhAga, adharmAstikAyAnubhAga, AkAzAstikAyAnubhAga aura kAladravyAnu = bhAga / 2. jIvAdi dravyAnubhAgoMke lakSaNa gha./11/52,82/346/7 rAratha asesaiyAgamo jIvANubhAgo jarakRTThalayAdivAsanaM tadupAya colAgI jogapAhuDe bhagada matatIyo poggalANubhAgo thyo| joyagoggalAya gamaNAgamaNahetutta dhammatthiyANubhAgI / tesimabaTThANahedutta adhammasthiyANubhAgo jIvAdidamAgamAhArasamAgAsa sviyAbhAgo mesi vvANa' kamAkamehi pariNamaNahedutta kAladavbANubhAgo / evaM dusajogAdiNA aNubhAgaparUvaNA kAyavtrA / jahA [maTTiA ] piMDa daDa-cakkacIvara-jala-kuMbhArAdINa pappASANubhAga samasta ibyoMkA jAnanA jIvAnubhAga hai| jvara, kuSTa aura kSaya AdikA vinAza karanA 88 anubhAga aura unakA utpanna karanA, isakA nAma pudgalAnubhAga hai / yoniprabhU kahe gaye mantra tantra zaktiyo kA nAma pugAnubhAga hai. aisA yahA~ grahaNa karanA caahie| jIva aura galoke gamana aura Agamana meM hetu honA, dharmAstikAyAnubhAga hai| unhoMki avasthAname hetu honA, adharmAstikAyAnubhAga hai / jIvAdi dravyoMkA AdhAra honA, AkAzAstikAyAnubhAga hai / anya dravyoMke krama aura akramase pari manameM hetu honA, kAladravyAnubhAga hai / isI prakAra dvisayogAdi rUpase anubhAgakA kathana karanA caahie| jaise- mRttikApiNDa, daNDa, cakra, cIvara, jala aura kumbhAra AdikA ghaTotpAdana rUpa anubhAga | 3. anubhAga bandha sAmAnyakA lakSaNa sa. su./8/21.22 vipAko'nubhava. 1996 yathAnAma 122- vividha prakArake pAka arthAt phala denekI zaktikA paDanA hI anubhava hai // 21 // vaha jisa karmakA jaisA nAma hai usake anurUpa hotA hai // 22 // mu.A./ 1240 kammA jo raso abhavasAyiha aho bA badho so aNubhAgo padesabadho hamo hoi // 1240 // jJAnAvaraNAdi kamakA jo kaSAyAdi pariNAmajanita zubha athavA azubha rasa hai vaha anubhAgabandha hai / / - sa.si./8/2/206 savizeSo'nubhava yathA ajago mahiSyAdi kSIrANAM tIvramandAdibhAvena rasavizeSa tathA karmapragalAnA svgtsaamrthyvishesso'bhvH| usa (karma) ke rasa ko anubhava haiM / jisa prakAra bakarI, gAya aura bhaisa Adike dUdhakA alaga alaga tIma] manda Adi rasa vizeSa hotA hai, usI prakAra karma-goMkA alaga-alaga svagata sAmarthya vizeSa anubhava hai / ( pa sa / prA./4/514) (rA. bA /8/3.2/567) (paM.saM./saM./4/368) (va. /TI./23/12) gha. 12/4.2,7,111/19/8 aNNaM vi kammANaM jIvANu gamahedupariNAmo - anubhAga kise kahate hai ATha karmoM aura pradezoMke paraspara meM anvaya (ekarUpatA) ke kAraNabhUta pariNAmako anubhAga kahate haiN| 1 ka. pA 5/4-23/11/2/3 ko aNubhAgo / kammANaM sagakajjakaraNa satI aNubhAgo NAmA / karmoMke apanA kArya karane ( phala dene) kI zaktiko anubhAga kahate haiN| nisA /tA vR / 40 zubhAzubhakarmaNA nirjarAsamaye sukhadukhaphaladAnazaktiyukto hyanubhAgabandha | zubhAzubhakarmakI nirjarAke samaya sukhadukharUpa phala denekI zaktivAlA anubhAgamandha hai| 4. anubhAga bandhake 14 mevoMkA nirdeza prA. / 4/441 sAdi anAdiya aTTha ya pasatthidaraparUvaNA tahA saNNA / paracaya vivAya aisA sAmiSeNAha anubhAgo 14413- anubhAgake caudaha bheda hai| ve isa prakAra haiM-1 sAthi anAdi 24.a 5. jaghanya 6 ajaghanya 7 utkRSTa, 8. anutkRSTa, 6. prazasta. 10. aprazasta, 19. dezaghAti va sarvadhAti, 12 pratyaya, 13. vipAka, ye teraha prakAra to anubhAga bandha aura 14 va svAmitva / ina caudaha bhedoMkI apekSA anubhAga bandhakA varNana kiyA jAtA hai / 5. sAdi anAdi dhruva adhruva Adi anubhAgoMke lakSaNa jI./11/05 yeSAM karma kRteAmeva karmaNA utkRSTa sthityanubhAgapradeza sAcAdibhedAcatuvidho bhata ajaghanye'pi evameva cturvidh| teSAM lakSaNaM. atrodAharaNamAtra kicitpradarzyate / tadyathA-upazamazreNyArohaka sUkSmasAmparAya sUkSmasAmparAya ubhA utkRSTa baddhvA upazAntakaSAyo jAta / punaravarohaNe sUkSmasAmparAyo bhUtvA tadanubhAgamanutkRSTaM bhAsitasya saadiym| tatsUkSmasAmparAya paramAdadho'nAditvam anukRSTaM utkRSTa nAti tadA abhavatvamiti / ajaghanye'pyevameva caturvidha / tadyathAsamapRthivyA prathamopazamasamyayazvAbhimukho midhyAdRSTiramasamaye jainendra siddhAnta koza Page #104 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anubhAga nanubhAga janya mahayA samyagdRSTiyA tadanubhAgamajaghanya nAti tadAsya sadasya dvitovAdisamayeSu anAdisvamiti catuvidha yathAsambhava draSTavyam / - anubhAga va pradeza bandha sAdi, anAdi, dhava. aba bhedateM cAra prakAra ho he / bahuri ajaghanya bhI aise hI anutkRSTavada cyAra prakAra ho hai / inake lakSaNa yahA~ udAharaNa mAtra kicit kahiye hai - upazama zreNI caDhanevAlA jIva sUkSma sAmparAya guNasthAnavartI bhayA tahA~ utkRSTa uccagotrakA anubhAgabandha kari pIche upazAntakaSAya guNasthAnavartI bhayA / bahuri ihA~ te utara kari sUkSmasAmparAya guNasthAnavartI bhayA / tahA~ anutkRSTa uccagotrakA anubhAgabandha kiyaa| tahA~ isa anutkRSTa uccagatri ke anubhAgako sAdi khiye| jAte anutkRSTa umro anubhAgakA abhAva ho mahari sadbhAva bhayA tAtaM sAdi kahiye bahuri sUkSmasamyaguNasthAna nIce guNasthAnavartI jIva hai tinake so bandha anAdi hai| bahuri abhavya jIva viSai so bandha dha va hai / bahuri upazama zreNIvAleke jahA~ anutkRSTako utkRSTa bandha ho hai tahA~ so bandha adhra uva hai aise anutkRSTa uccago ke anubhAga mayavidhai sAdi anAdi va abhayAra dha prakAra khai| aise hI jaghanya bhI cyAri prakAra hai, so kahiye hai| saptama naraka pRthivIvirSe prathamopazama samyaktvakA sanmukha bhayA midhyAdRSTi jIva tahA~ mithyAdRSTi guNasthAnakA antasamaya viSai jaghanya nIcagotrake anubhAgako bAndhe hai bahuri so jo sampandaSTi ho pIche mithyAtva ke udayakari mithyAdRSTi bhayA tahA~ ajaghanya nocagotra ke anubhAgako bAndhe hai / tahA~ isa ajaghanya nIcagotra ke anubhAgako sAdi khiye| bahUra tisa midhyAdRTike tisa asamaya pahile so bandha anAdi hai / abhavya jIvake so bandha dhruva hai / jahA ajaghanyako choDa jaghanya ko prApta bhayA tahA~ so bandha adhruva haiM / aise ajaghanya novagotra ke anubhAgaviSe sAdi anAdi dha va adha uva cyAri prakAra kahe / aise hI yathA sambhava aura bhI bandha viSai sAdi anAdi adha cyAri prakAra jAnane / prakRti bandha viSai utkRSTa anutkRSTa jaghanya ajaghanya aise bheda nAhIM hai| sthiti, anubhAga, pradezabandha ni viSai ve bheda yathA yogya jAnane / 89 6. anubhAga sthAna sAmAnyakA lakSaNa ma. 12/4,20,200/119/12 enjIvasi ekahi samaye jo dosadi kammAbhAgo se ThAma nAma eka jIva eka samaya jo karmAnubhAga dikhatA hai use sthAna kahate haiN| 1 ka. pA /5/4-22/6/02/238/1 anubhAga zAma carimaphaDyacarimabagnagAe eparamANuhi diaNubhAgahANa vibhAga viccheda kAyo / so ukkaDaNAra vaTTadi / antima spardhakakI antima vargaNAke eka paramANu sthita anubhAga abibhAga pratiyeoke samUhako anubhAga sthAna kahate hai / prazna- aisA mAnanepara 'eka anubhAga sthAna meM ananta spardhaka hote hai' isa sUtra ke sAtha virodha AtA hai ? uttaranahIM, kyoki jaghanya anubhAga sthAnake jaghanya spardhakase lekara Upara ke sarva spardhaka usameM pAye jAte hai / prazna- to eka anubhAga sthAna meM jaghanya vargaNA se lekara utkRSTa sthAnakI utkRSTa vargaNA paryanta kramase baDhate hue pradeza ke rahane kA jo kathana kiyA jAtA hai usakA abhAva prApta hotA hai 1 uttara- aisA kahanA Thoka nahIM, kyoki jahA~ yaha utkRSTa anubhAgavAlA paramANu hai, vahAM kyA yaha eka hI paramANu hai yA anya bhI paramANu hai / aisA pUchA jAnepara kahA jAyegA ki vahA~ vaha eka hI paramANu nahIM hai. kintu vahA~ ananta karmaskandha hone cAhie aura una karma skandhoM ke avasthAnakA yaha krama hai, yaha batalAneke lie anubhAga sthAnakI ukta prakArase prarUpaNA kI hai| prazna- jaise yogasthAnameM jIvake saba pradezo kI saba yogoke avibhAga praticchedoMko lekara sthAna prarUpaNA kI hai vaisA kathana yahA~ kyoM nahIM karate / uttara-nahIM, kyoki vaisA kathana karanepara adha sthita galanAke dvArA aura anya prakRti rUpa sakramaNake dvArA anubhAga kANDakako antima phAlI anubhAga ko chor3akara Dicarama Adi phAsiyoMmeM anubhAgasthAnake yAtakA prasaMga AtA hai / kintu aisA hai nahI, kyoMki kANDakaghAtako choDakara anyatra usakA ghAta nahIM hotA / sa. sA / A. 52 yAni prativiziSTaprakRtirasapariNAmalakSaNAni anubhAgasthAnAni 1 bhinna-bhinna prakRtiyo ke rasake pariNAma jinakA lakSaNa' hai, aise jo anubhAga sthAna / 7. anubhAga sthAnake bheda 6. 12/4.02.200/1912/13 vibhAgadvA bhAgasaMta ThANaM cedi / vaha sthAna do prakArakA hai - anubhAga bandha sthAna va anubhAga savasthAna / ka. pA /5/4-22/ThANaprarUpaNA sUtra / 1330 / 14 sammaTTApANi tithihAmi baMdhamupativAditANa dahamupattiyANi / - satkarmasthAna (anubhAga) tIna prakAra ke hai- manyasamutpatti, itarA mutpattika aura hatahatasamutpattika / (kapA / 5 / 4-22/1186/125/8) / 8. anubhAgasthAnake medoM ke lakSaNa 1. anubhAga satkarmakA lakSaNa gha./12/4,2.4.200/112 / 1 jamapubhAgaTTA ghAdimA dhAnubhAgaTThANa sarisaNa hodi. badhaaTTha ka uvva kANaM vizvAle heTThima uvva kodo apasaguNaM ubarima aTThAro anataguNahI hoNa di ma bhAgasaMtakammaTThANa - - ghAtA jAnevAlA jo anubhAgasthAna bandhAnubhAga sadRza nahI hotA hai, kintu bandha sadRza aSTAka aura uvaMkake madhya meM adhastana urva kase anantaguNA aura uparima aSTAkase anantaguNA hona hokara sthita rahatA hai, vaha anubhAga satkarmasthAna hai| 2 anubhAgabandhasthAnakA lakSaNa dha. / 12 / 4,27,200 /13 tattha ja badheNa niSkaNNaM taM baMdhadvANa NAma / bhAbhAge vAdiyamANe mahAbhAgena garisaM hoNa padadi pi badhaTThANa caiva tatsa risaaNubhAgava dhruvala bhAdo / -jo bandhase utpanna hotA hai vaha bandhasthAna kahA jAtA hai| pUrva baddha anubhAgakA ghAta kiye jAnepara jo bandha anubhAgake sadRza hokara paDatA hai vaha bhI bandhasthAna hI hai, kyoMki, usake sadRza anubhAga bandha pAyA jAtA hai| 3 bandha samutpattika anubhAga satkarmasthAnakA lakSaNa ka./5/4-22/1500/321/1 bandhAtsamutpatiryeSA tAnibandhasamutpati kaani| jina sarapharma sthAno kI utpati manyase hotI hai, unheM nyasamutpattika kahate hai / ka. pA./5/4-22/1986/ 124/1 dasamucayAvinodajahaNAnubhAga rAdvANasamAgamadvApamAdi kA jAyacayapajjatasavvukkassANu bhAgava dhaTTANe ti tAva edANi asakhe0 logamettachaTTANANi badhasamutpattiyadvANANi ti bhaNNa ti. badheNa vaNa smuynntaado| aNubhAgasataTThANaghAdeNa jamuppaNNamaNubhAgasa taTThANaM ta pi emANamidapetamya mANasAmANasAta samutpatti satkarma ko karake sthita hue sUkSma nigodiyA jIva jaghanya anubhAga sattvasthAnake samAna bandhasthAna se lekara sajJI paMceMdriya paryAke sarvotkRSTa anubhAgamandhasthAna paryanta jo asaMkhyAta lokapramANa SaTsthAna hai unhe bandha samutpattikasthAna kahate hai. kyoMki ve sthAna bandhase utpanna hote hai / 2 anubhAga sasthAnake ghAta se jo anubhAga satvasthAna utpanna hote hai unhe bhI yahA~ bandhasthAna hI mAnanA cAhie, kyoki ve bandhasthAnake samAna hai (sArAMza yaha hai ki apane sthAnoko hI banyasamutpattirasthAna nahIM kahate, kintu pUrvavada anubhAgasthAnoMmeM bhI rasadhAta honese parivartana hokara samAnatA rahatI hai to ve sthAna bhI dhasthAna hI kahe jAte hai / jainendra siddhAnta koza Page #105 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anubhAga 4 hatasamutpattika anubhAga satkarmasthAnakA lakSaNa dha. 12/4,2,7,35/26/5 'hadasamupattiyakammeNa ' iti butte cillamabhAgasatakamma savva ghAdiya aNataguNahINaM kADhUNa 'TirudeNa' iti buta hoditasamutpattika karmavAle aisA kahanepara pUrva ke samasta anubhAga savakA ghAta karake aura use ananta guNA hona karake sthita hue jIvake dvArA, yaha abhiprAya samajhanA cAhie / kapA /5/4-22/200/331/2 te tAni hatasamutpattikAni / ghAta kiye jAnepara jina satkarmasthAnokI utpatti hotI hai, unheM hatasamutpattika kahate hai| ka pA./5/4-22/1986/ 125 / 24 puNo edesimasa khe0 logamettachuTThANANa majjanaguDa aguNikukANA sakhe logaNANi hRdaya maNi bhaNati / baghaTaThANaghAdeNa badhaTThANANa viccAlesu jacca tarabhAveNa uppnntaado| ina asaMkhyAta lokapramANa paTsthAnoke madhya meM aSTAMka aura urvaka rUpa jA aNa taguga vRdviyoM aura aNata guNahAniyoM hai unake madhyameM jo asaMkhyAta lokapramANa SaTsthAna hai, unhe hatasamutpattika satkarmasthAna kahate hai | kyoMki badhasthAnakA ghAta honese bandhasthAnoke boca me jAtyantara rUpase utpanna hue hai / 5 hatahata samutpattika anubhAga satkarmasthAnakA lakSaNa kapA /5/4-22/970 / 331/2 hatasya hati hatahati tata samutpattiryeSA sAni tatasamutpattikAni pAte huekA puna dhAye jAnepara jina satkarmasthAnokI utpatti hotA hai, unhe hatahatasamutpattika kahate hai| ka. pA./2/4-22/1188/06/2 puNo emimama0 lokametAnaM hadasamupatiyasa ta kammAnapataguNahANi avakAza vidyAlesu asaMkhe0 logametadvANANi hRdahadasamuppattiyasa takamma dvANANi, cati amAgaDDANANi yadANu bhAgadvAhito visari sANi dhArayadhasamupayayabhAgAvisarisabhAveNa uppAidattAdo / ina asakhyAta lAkapramANa hatasamutpattikasatkarmasthAnA ke jo ki aSTAka aura ubakrUpa anantaguNa vRddhi - hAnirUpa hai, bIca meM jA ama khyAta loka pramANa SaTsthAna hai, unhe hatahatasamutpatti satkarmasthAna kahate hai badhasthAno se vilakSaNa jo anubhAgasthAna rasaghAta se utpanna hue hai, unakA ghAta karake utpanna hue ye sthAna anyasamutpatika aura hatasamutpatika anubhAgasthAnoM se vilakSaNarUpase hI ve utpanna kiye jAte hai / 2. anubhAgabandha nirdeza 1. anubhAga bandhasAmAnyakA kAraNa 12/4-2812/288 vi anubhAgaveyA 130 kaSAya pratyaya se sthiti va anubhAga vedanA hotI hai| (sa si./8/3/ 376) (rAvA./8/3,10/567 (12/4-2-8-13/gA 2/486) (na.ca. bR 155), (go, ka. 250/264) (23) 2. zubhAzubha prakRtiyoMke jaghanya va utkRSTa anubhAga bandhake kAraNa 1 2 paM. saM. / 4/451-452 suhapayaDINa visohI tibbaM asuhANa saMkileseNa / vivarIe jahaNo abhAva // 451 mAyAtaM pipasthA sohi tivvAo bAya anyathA miki hissa 1442 // zubha prakRtiyoMkA anubhAgabandha vizuddha pariNAmoMse [tI] arthAda utkRSTa hotA hai| azubha prakRtiyoMkA anubhAgabandha saMkleza pariNAmoM se utkRSTa hotA hai| isase viparIta arthAta zubha prakRtiyoMkA sakleza aura azubha prakRtiyoMkA vizuddhise jaghanya anubhAga bandha hotA hai // 451 // jo byAlIsa prazasta prakRtiyA~ haiM, unakA utkRSTa ana bhAgabandha vizuddhiguNakI utkaTatA vAle jIva ke anubhAga hotA hai tathA byAsI jo aprazasta prakRtiyA~ hai unakA utkRSTa ana bhAgabandha utkRSTa saklezavAle mithyAdRSTi jIva hotA hai // 452 // ( sa sa /8/21 / 368) (rA. vA /8/21.1/58 / 14 ) ( go ka. mU/ 163164 / 161) ( sa. 12/201274 / 3. zubhAzubha prakRtiyo ke catuHsthAnIya anubhAga nivaza paMsa / prA . / 4/487 suhapayaDINa bhAvA guDaDasiyAmayANa khalu sarisA / isa du zirasihAlAhale ahamAI zubha prakRtiyoM ke anubhAga guDa khA~Da zakkara aura amRtake tulya uttarottara miSTa hote hai pApa pratiyokA anubhAga nima, kAMjIra, vihAkAla ke samAna nizcaya se uttarAtara kaTuka jAnanA / (paM.saM / 4 / 316 ) (go ka / mU/ 184 / 216) (dra sa /TI./36/ :1) / 4. pradezIke binA anubhAgabandha sambhava nahIM dha. 6/1,6,7,43/201/5 aNubhAgabadhAdI padesabaMdhI takkAraNa jogANA siddhANapaNA anubhAgo = anubhAga bandhase pradeza bandha aura usake kAraNabhUta yogasthAna siddha hote haiM, kyoMki pradezo ke binA anubhAga bandha nahIM ho sktaa| 5. parantu pradezoMkI honAdhikamAse anubhAgakI hInAdhikatA nahIM hotI kapA /5/4-22/1550/330/11 udIe i pasalamA anumapAdo Natthi tti jANAvaNaTTha / pradezo ke galanese jaise sthiti ghAta hotA hai, vaise pradezo ke galane se ana ubhAgakA ta nahIM hotA ka. pA/5/4-22/1572/336/1 ukkaTThade aNubhAgaTThANAvibhAgapaDi chedA vaDhI abhaavaado| ...Na so ukkaNAeM baDhada, bagheNe vi dukhaNANusIdo utkRSaNa ke honepara anubhAga sthAnake ai bhAga dokI vRddhi nahIM hotI hai| anubhAga ke avibhAga praticchedokA samUharUpa vaha anubhAga sthAna utkarSaNase nahIM bar3hatA, kyoki bandhake binA unakA utkarSaNa nahIM bana sakatA / dha. 12/4,2,7,201/115/5 jogabaDhIdo aNubhAgamaDIe abhAvAdo - yoga vRddhise anubhAga vRddhi sambhava nahIM / 3. ghAtI aghAtI anubhAga nirdeza 1. ghAtI va aghAtI prakRtike lakSaNa 7/2.1.16/62/63 keralA-sa-sammata pAritayariyANamaneyabhebhinASa jIvaguNAvirohita sesi pAvivadesAdI - kevaladarzana, samyayasya pAritra aura vIrya rUpa jo aneka bhedabhina jIvaguNa haiM, unake ukta karmavirodhI arthAta ghAtaka ho se hai aura isalie ve ghAtiyAkarma kahalAte haiM / (go ka / jI pra / 1018) (gh118)| = gha 7/2.1.14/12/0 se sammAna pAdiyaya deso kiyA hodi na si jIvaguNaviNAsa satISa abhAvA zepa karmoMko pAhiyA nahIM kahate kyoMki unameM jIvake guNoMkA vinAza karanekI zakti nahIM pAyI jaatii| ( paMdha /u. / 166) / 2. pAtI aghAtIkI apekSA prakRtiyoMkA vibhAga rAvA./8/23.7/584/18 tA punaH karmaprakRtayo dvividhApAlikA amArikAzyeti rAtra jJAnadarzanAvaraNamohAntarAyAkhyA paattikaa| itarA adhAtikA karma prakRtiyoM do prakArakI hai- dhAriyA va aghAtiyA / tahA~ jJAnAvaraNa, darzanAvaraNa, moha va antarAya me to ghAtiyA hai aura doSa cAra vedanIya, Ayu nAma gotra) aghAtiyA / (dha.7/2.1.15/62). (go../mU./06/7) 2. jIvavipAkI prakRtiyoMko ghAtiyA na kahanekA kAraNa gha.7/2.1.12/13/1 jIva vivAiNAmakammayeyaNiyANa pAdivamyayamako ki hodijIvassa adhyavasubhagabhagAdisamupAya jainendra siddhAnta koza Page #106 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anubhAga anubhAga vAvadANa jov-gunnvinnaasyttvirhaado| jovassa muMhaviNAsiya dukkhappAyaya asAdAvedaNIya ghAdivavaesa kiNNa lhde| Na tassa ghAdikammasahAyassa ghAdikamme hi viNA sakalakaraNe asamasthassa sado tattha pauttI Nasthi tti jANAdhaNa tbbbesaakrnnaado|-prshnjovvipaakii nAmama evaM vedanIya koMko dhAtiyA karma kyoM nahI mAnA / uttara-nahI mAnA, kyo ki, unakA kAma anAtmabhUta subhaga durbhaga Adi jova kI paryAye utpanna karanA hai, jisase unhe jovaguNa vinAzaka mArane meM virodha utpanna hotA hai| prazna- jovake sukhako naSTa karake dukha utpanna karanevAle asAtAvedanIyako vAtiyA karmanAma kyo nahI diyaa| uttara-nahIM diyA, kyoki, vaha ghAtiyAkarmoMkA sahAyaka mAtra hai aura ghAtiyA karmoM ke binA apanA kArya karane meM asamartha tathA usameM pravRtti rahita hai| isI bAtako batalAneke lie asAtA vedanIyako ghAtiyA karma nahIM khaa| 4. vedanIya bhI kathaMcita ghAtiyA hai go ka / P9/12 ghAdiva veyaNIyaM mohassa baleNa dhAdade jiivN| idi ghAdIrNa majjhe mohassAdi mhi paDhidaM tu // 19 // - vedanIyakarma ghAtiyA kamavata mohanIyakarmakA bheda jo rati ati tinike udayakAla kari hI jIvako ghAte hai| isI kAraNa isako ghAtI karmoMke bIca meM mohanoyase pahile ginA gayA hai| 5. antarAya bhI kathaMcita aghAtiyA hai go ka /mU /17/11 ghAdIvi aghAdi vA NissesaM ghAdaNe askkaado| NAmatiyaNi mittAdo vigdha paDidaM aghAdi carimamhi // 171 -antarAyakarma ghAtiyA hai tathApi aghAtiyA karmavata hai| samasta jIvake guNa ghAtaneko samartha nAhIM hai / nAma, gotra, vedanIya ina tIna manike nimittate hI isakA vyApAra hai| isI kAraNa aghAtiyAnike pIche anta virSa antarAya karma kahA hai| dha. 1/1.1,1/44/4 rahasyamantarAya', tasya zeSaghAtitritayavinAzAvinAbhAvino bhraSTavojavanni zaktIkRtAdhAtikarmaNo hnnaadrihntaa| -rahasya antarAyakarmako kahate hai| antarAya karmakA nAza zeSa tIna ghAtiyA karmoM ke nAzakA avinAbhAvI hai aura antarAyakarmake nAza honepara aghAtiyA karma bhraSTa bojake samAna nizakta ho jAte hai| 4. sarvaghAtI va dezaghAtI anubhAga nirdeza 1. sarvaghAtI va dezaghAtI anubhAga nirdeza rA.vA /8/23,7/584/26 dhAtikAzcApi dvividhA' sarvaghAtikA dezaghAtikAzceti / ghAtiyA prakRtiyA~ bhI do prakAra hai-sarvaghAtI va deshghaatii| (dha.7/2,1,15/63/6) (go ka /jI pra/38648/2) / 2. sarvaghAtI va dezaghAtIke lakSaNa ka pA. 5/63/3/11 sabaghAdi tti ki| sagapaDibaddha jIvaguNa savvaMgiravasesa ghAiu viNAsi sIla jassa aNubhAgassa so aNubhAgo sabba ghaado| -sarvaghAtI isa padakA kyA artha hai, apanese pratibaddha jIvake guNako pUrI taraha se ghAtanekA jisa anubhAgakA svabhAva hai usa anubhAgako sarvaghAtI kahate hai| dra. saM /TI /34/69 sarvaprakAreNAtmaguNapracchAdikA karmazaktaya sarvaghAtisparddhakAni bhaNyante, vivakSitaikadezemAramaguNapracchAdikAH zaktayo dezaghAtisparddhakAni bhnnynte| -sarvaprakArase AtmaguNapracchAdaka koMko zaktiyA~ sarvaghAtI spardhaka kahe jAte hai aura vivakSita, ekadeza rUpase AtmaguNapracchAdaka zaktiyA~ dezaghAtI sparddhaka kahe jAte haiN| 3. sarvaghAtI va vezaghAtI prakRtiyoMkA nirdeza pa.sa.prA/483-484 kevalaNANAvaraNa dasaNachakkaM ca mohavArasayaM / tA sambadhAisaNNA missa micchattameyavIsadima // 483 // NANAvaraNacaukka dasatigamaMtarAige pNc| tA hoMti dezapAI sammaM saMjalaNa NokasAyA ya 484 // -- kevalajJAnAvaraNa, darzanAvaraNaSaTka arthAva pA~ca nidrAyeM va kevaladarzanAvaraNa, mohanIyakI bAraha arthAt anantAna mandhI, apratyAkhyAna aura pratyAkhyAna catuSka, mithyAtva aura samyagmithyAtva ina 21 prakRtiyokI sarvaghAtI saMjJA hai // 48 // jJAnAvaraNake zeSa cAra, darzanAvaraNakI zeSa tIna, antarAyakI pA~ca. samyaktvaprakRti, sajvalanacatuSka aura nau nokaSAya-ye .chabbIsa dezaghAtI prakRtiyA~ hai // 18 // (rA vA /8/23,7/584/30) (go ka./ mU /36-40/43) (pa. sa s./4/310-313)|| go ka /jI.pra/546/708/14 dvAdaza kaSAyANa spardhakAni sarvadhAtInyeva na dezaghAtIni / bAraha kaSAya arthAta anantAnabandhI, apratyAkhyAna aura pratyArakhyAna catuSkake spardhaka sarvaghAtI hI hai, dezaghAtI nhiiN| 4. sarva va dezaghAtI prakRtiyoM meM catuHsthAnIya anubhAga dha.7/2,1,15463/gA14 savvAvaraNIya pUNa ukkassaM hodi daarugsmaanne| hechA desAvaraNaM savvAvaraNa ca uvarilaM // 14 // ghAtiyA karmoMkI jo anubhAga zakti latA, dAru, asthi aura zaila samAna kahI gayI hai, usameM dAru tulyase Upara asthi aura zaila tulya bhAgomeM to utkRSTa sarvAvaraNIya yA sarvaghAtI zakti pAyI jAtI hai, kintu dAru sama bhAgake nicale anantima bhAgameM ( va usase nIce saba latA tRSya bhAgameM ) dezAvaraNa yA dezaghAtI zakti hai, tathA Uparake anamtamA bhAgoMmeM (madhyama ) sarvAvaraNa zakti hai| go ka./mU 180/211 sattI ya ladAdArU aTThoselovamAhu dhAdINaM dAru aNaM timabhAgotti desaghAdI tado savyaM / -ghAtiyA prakRtiyoM meM savA dAru asthi va zaila aisI cAra zaktiyA~ hai| unameM dArukA anantima bhAga (tathA latA) to dezaghAtI hai aura zeSa sarvadhAtI hai| (.se.. ttii./33/63)| kSa sA./bhASA TI./46/540/11 tahA~ jaghanya spardhakarmI lagAya ananta spardhaka latA bhAga rUpa hai| tinake Upara ananta spardhaka dAru bhAga rUpa haiN| tinike Upara ananta spardhaka asthi bhAga rUpa hai / tinike Upara utkRSTa spadha ka paryanta ananta spardhaka zaila bhAga rUpa hai| tahA~ prathama spardhaka dezaghAtIkA jaghanya-spardhaka hai tahA~ ta lagAya latA bhAgake sarva spardhaka ara dAru bhAgake anantavA~ bhAga mAtra (nicale) spardhaka dezaghAtI hai| tahAM anta virSe dezaghAtI utkRSTa spardhaka bhayA / bahuri tAke Upari sarvaghAtIkA jaghanya spardhaka hai| tAteM lagAya uparike saba spardhaka sarvaghAtI hai / tahA~ anta spardhaka utkRSTa sarvaghAtI jaannaa| 5. karma prakRtiyomeM yathAyogya catuHsthAnIya anubhAga 1. jJAnAvaraNAdi sarva prakRtiyoMkI sAmAnya prarUpaNA pa.sa prA./4/486 AvaraNadesaghAyaMtarAyasajalaNapurisasattarasa / caubihabhAvapariNa yA tibhAvasesA sayaM tu sattahiyaM / "matijJAnAvaraNAdi cAra, cakSudarzanAvaraNAdi tIna, antarAyakI pA~ca, saMjvalana catuSka aura puruSaveda, ye sattaraha prakRtiyA~ latA, dAru, asthi aura zaila rUpa cAra prakArake bhAvose pariNata hai| arthAta inakA anubhAga bandha ekasthAnoya, dvisthAnIya, tristhAnIya aura cetu sthAnIya hotA hai| zeSa 107 prakRtiyA~ dAru, asthi aura zailarUpa tIna prakArake bhAvoMse pAraNata hotI hai / u kA eka sthAnIya-( kevala latA rUpa) anubhAga bandha nahIM hotA // 48 kSa. sA./bhASA TIkA/465/540/17 kevalake vinA dhyAri jJAnAvaraNa, tIna darzanAvaraNa, ara samyaktva mohanIya, saMjvalana catuSka, nokavAya nava, antarAya pA~ca ina chabbosa prakRtinikI latA samAna spardhakakI prathama vargaNA so eka-eka vargake avibhAga praticchedakI apekSA samAna hai| bhahuri mithyAtva minA kevalajJAnavaraNa, kevaladarzanAvaraNa, nidrA pA~ca, mizramohanIya, saMjvalana bhinA 12 kAya ina sarvadhAvI 20 jainendra siddhAnta koza Page #107 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anubhAga prakRtinike dezadhAtA spardhaka hai nAhIM / tAta sarvaghAtI jaghanya / spardhaka vargaNA tese hI paraspara samAna jAnano / tahA~ pUrvokta dezaghAtI chabbIsa prakRtinikI anubhAga racanA dezavAtI jaghanya spardhaka te lagAya utkRSTa dezaghAtI spardhaka paryanta hoi / tahA~ samyaktvamohanIyakA tau ihA~ ho utkRSTa anubhAga hoi nivryaa| avazeSa 25 prakRtiniko racanA tahA~ tai Upara sarvaghAtI utkRSTa spardhaka paryanta jaannii| bahuri sarvaghAtI bIsa prakRtinikI racanA sarvaghAtokA jaghanya spardhakatai lagAya utkRSTa spardhaka paryanta hai| yahA~ vizeSa itanA-sarvaghAtI dAru bhAgake spardhakanikA anantavA bhAgamAtra spardhaka paryanta mizra mohanIyake spardhaka jAnane / upari nahIM hai| bahuri ihA~ paryanta mithyAtvake spardhaka nAhI hai| ihaoNtai upari utkRSTa spardhaka paryanta mithyAtvake spardhaka hai| 2 mohanIya prakRtikI vizeSa prarUpaNA ka. pA.5/4-22/cUrNa sUtra/6186-213/126-151 uttarapaya DiaNubhAgavihatti vattaissAmo / 18 / puThvaM gaNijjA imA parUvaNA / 110 / sammattassa paDhama desaghAdiphaddayamAdi kAdUNa jAva carima ghAdiphaddagaM tti edANi phaddayANi // 6111 // mammAmicchattassa aNubhAgasaMtakmma savvadhAdiAdiphaddayamAdi kAdUNa dArubasamANassa aNatabhAge diM 161420 micchattassa aNubhAgasaMta kammaM jammi sammAmicchattassa aNubhAgasaMtakammaM Nihida tado aNaM taraphaddayamADhattA uvari appaDisiddha 193 / bArasaksAyANamaNubhAgasaMtaka mma savvaghAdINa duTThANiyamAdiphaddayamAdi kAdUNa uvarimappaDisiddha 6164 / cadusajalaNaNavaNAkasAyANa maNubhAgasaMtakamma desavAdINamAdiphaddayamAdi kAdUNa uvari sadhaghAdi tti appaDisiddha 165 / tattha duvidhA saNNA ghAdi saNNA cha NasaNNA ca / 166 / tAo do vi ekkado Nijjati / 1971 micchattassa aNubhAgasaMtakammaM jahaNNaya mantra dhAdi duTThANiya / 6168 / ukkassayamaNubhAgasaMtakammaM savvadhAdicaduThANiyaM / 62001 eva bArasakasAyachaNNokasAyaNa / 6201 / sammattassa aNubhAgasaMtakamma desaghAdi egaThANiyaM vA duThANiya vA / 2021 sammAmicchattassa aNubhAgasaMtakammaM savaghAdi duTThANiya / 6203 / ekkaM ceva ThANa sammAmicchatANubhAgassa / 204 / cadusaMjalaNAmaNubhAgasatakarma sadhaghAtI vA desadhAdI vA egaTThANiyaM vA duTThANiya vA tiThANiyaM vA cauTThANiyaM vA / 205 / itthi vedassa aNubhAgasaMtakamma sayaghAdau duThANiya vA tihANiya vA caudrANiya vA / 206 / mottUNa khavagaca rimasamayaisthivedaya udayaNisegaM / 207 / tassa desaghAdA egaTThANiyaM / 6208 purisaghedassa aNubhAgasa takammaM jahaNNayaM desaghAdI egahANiya / 206 / ukkassANubhAgasatakamma sambadhAdI caduThThANiyaM / 6210 // NavaMsayavedayassa aNubhAgasa takmma jahaNNayaM sammaghAdI duDhANiya / 6211 / ukkassayamaNubhAgasatakamma sabaghAdI cauTThANiya 1212 // Navari khavagassa carimasamayaNa sayavedayassa aNubhAgasaMtakamma desaghAdI egaTThANiyaM 18214 / aba uttara prakRti anu bhAga vibhaktiko kahate hai // 18 // pahile isa prarUpaNAko jAnanA cAhie // 10 // samyaktva prakRtike prathama dezaghAtI spardhakase lekara antima dezaghAtI spardhaka paryanta ye spardhaka hote hai / 161 // samyagmithyAtva prakRtikA anubhAgasarakarma prathama sarvaghAtI spardhakase lekara dAruke anantave bhAga taka hotA hai // 162 // jisa sthAna meM samyagmithyAtva kA ana bhAgasatkarma samApta huA usake anantaravartI spardha kase lekara Age binA pratiSedhake mithyAtva satkarma hotA hai // 11 // bAraha kaSAyokA anubhAgasatkarma sarvaghAtiyoMke dvisthAnika prathama spardhakase lekara Age binA pratiSedhake hote haiN| ( arthAta dAruke jisa bhAgase sarvaghAtI spardhaka prArambha hote hai usa bhAgase lekara zela paryanta unake spardhaka hote hai ) // 164 // cAra saMjvalana aura nava nokaSAyokA ana bhAgasatkarma dezadhAtiyoke prathama spardhakase lekara Age binA pratiSedhake sarvaghAtI paryanta hai / (to bhI una sabhake antima spardhaka samAna nahIM hai ) // 16 // unameM se sajJA anubhAga do prakArakI hai-ghAti sajJA aura sthAna saMjJA // 16 // Age una donoM saMjJAoko eka sAtha kahate hai // 16 // mithyAtvakA jaghanya anubhAga satkarma sarvadhAtI aura visthAnika (latA dAru rUpa ) hai // 18 // mithyAtvakA utkRSTa anubhAga satkarma sarvaghAtI aura catu sthAnika ( latA, dAru. asthi, zaila ) rUpa hai // 200 // isI prakAra bAraha sAya aura cha nokSAyo ( triveda rahita ) kA anubhAga sarma hai / 201 // samyaktvakA anubhAga satkama dezaghAtI hai aura eksthAnika tathA dvisthAnika hai (latA rUpa tathA latA dAru rUpa) // 202 // samyagmithyAtvakA anubhAgasatkama sarvaghAtI aura dvisthAnika ( latA dAru rUpa) hai // 20 // samyagmithyAtva ke anubhAgakA eka (dvisthAnika ) hI sthAna hotA hai // 20 // cAra saMjvalana kaSAyokA anubhAgamatkama sarvaghAtI aura dezaghAtI tathA eka sthAnika (latA) dvisthAnika ( latA dAru), tristhAnika (latA, dAru, asthi ) aura catu sthAnika (latA dAru, asthi va zela) hAtA hai // 20 // skhI veda kA anubhAga satkarma sarvaghAtoM tathA dvisthAnika, tristhAnika aura catu sthAnika hotA hai ( kevala latArUpa nahIM hotA ) // 286 // mAtra antima samayavartI kSapaka strIvedIke udayagata niSekakA choDakara zeSa anubhAga sarvaghAtI tathA dvisthAnika, tristhAnika aura catu sthanika hotA hai // 207 // kintu usa (pUrvokta kSapaka ) kA anubhAga satkarma dezaghAtI aura eka sthAnika hAtA hai // 208 // puruSvedakA jaghanya anubhAga satkarma dezaghAtI aura eka sthAnika hai // 206 // tathA utkRSTa anubhAga marakama saba ghAtI aura catu sthAnika hotA hai // 210 // nae sakvedakA jaghanya anubhAgasatkarma sarvadhAtI aura visthAnika hotA hai // 21 // tathA ( usIkA) utkRSTa anubhAgasatkarma sarvaghAtI aura catu sthAnika hotA hai // 212 // itanA vizeSa hai ki antima samayavartI nAsamavedI kSapakkA anubhAgasatkarma dezaghAtI aura eka sthAnika hotA hai / / 6. karmaprakRtiyoMme sarva va dezaghAtI anubhAga viSayaka zaMkA-samAdhAna 1 mati Adi jJAnAvaraNa dezaghAtI kaise hai jJAnabindu-prazna-mati Adi jJAnAbaraNa dezAbAtI kaise hai| uttaramati, zruta, avadhi, mana paryaya cAra jJAnAvaraNa jJAnAzako ghAta karaneke kAraNa dezaghAto hai, jabaki kevalajJAnAbaraNa jJAnake pracura azoko ghAtane ke kAraNa sarvaghAtI hai| (avadhi va mana parpa ya jJAnAvaraNa me dezaghAtI maghAtI dono spardhaka hai / de --udaya 4 / 2) / 2 kevalajJAnAvaraNa sarvaghAtI hai yA dezaghAtI gha 13/5.5.21/214/10 kevalaNANAvaraNIya ki savvaghAdI Aho desghaado| Na tAva savabAdI, kevalaNANassa NisseNAbhAve sate jIvAbhAvappasaMgAdo Avara NijjAbhAveNa sesAvaraNANamabhAvappasa gAdo vaa| Na ca desaghAdo, 'kevalaNANa-kevaladasaNAvaraNIyapanaDIo savvadhAdiyAo'tti sutteNa saha virAhAdA estha parihAro-Na tAva kevalaNANAvaraNIya desaghAdo, kitu savadhAdI cetra, pissesmaavridkevlnnaannttaado| Na ca jIvAbhAvo, kevalaNANe Avaride vica daNNaNANANaM sa tubalaM bhaado| jIvammi ekka kevalaNANa', taMca pise samAva rida / katto puNa caduNNa NANANaM sbhvo| Na, chAracchaNNagIdAbAphuppattIe iva saba dhAdiNA AvaraNeNa AvaridakevalaNANAdo caduNNa NANANamuppattIe virohAbhAvAdo / edANi cattAri viNANANi kevalaNANassa avayavA Na hoti |-prshn - kevalajJAnAvaraNIyarma kyA sarva ghAtI hai yA dezaghAtI / (ka) sarvaghAtI to ho nahI saktA, kyoki kevalajJAnakA ni zeSa abhAva mAna lenepara jIvake abhAvakA prasaMga AtA hai| athavA AvaraNIya jJAnokA abhAva honepara zeSa AvaraNoke abhAvakA prasaga prApta hotA hai / (kha) kevalajJAnAvaraNIya karma dezaghAtI bhI nahIM ho sakatA, kyoki aisA mAnanepara kevalajJAnAvaraNIya aura kevala jainendra siddhAnta koza Page #108 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anubhAga darzanAvaraNIya karma sarvaghAtI hai| isa sUtrake sAtha virodha AtA hai / uttara--kevala jJAnAvaraNIya dezaghAtI to nahIM hai, kintu sarvaghAtI hI hai, kyoki vaha kevalajJAnakA ni zeSa AvaraNa karatA hai, phira bhI jIvakA abhAva nahI hotA, kyoki kevalajJAnake AvRta honepara bhI cAra jJAnokA astittra upalabdha hotA hai| prazna-jIvameM eka kevalajJAna hai| use jaba pUrNa tayA AvRta kahate ho, taba phira cAra jJAnokA sadbhAva kaise ho sakatA hai| uttara-nahI, kyoki jisa prakAra rAkhase DhakI huI agnise vASpakI utpatti hotI hai, usI prakAra sarvadhAtI AvaraNa ke dvArA kevala jJAnake AvRta honepara bhI umase cAra jJAnokI utpatti hone meM koI virodha nahIM aataa| prazna-cAro jJAna kevalajJAnake avayava hai yA svatantra / uttara-de jJAna I/4| 3 samyaktva prakRti dezaghAtI kaise hai ka pA 1/4-22/8161/130/1 ladAsamANa jahaNNaphahayamAdi kAdUNa jAva desaghAdidArU asamANuvassa phaddaya ti TidasammattANubhAgassa kudo desaghAdita / Na, sammattassa egadesa vAde tANa tadaviroho / ko bhAgo sammattassa teNa ghAijjadi / thiratta Nikkavaravana / prazna-latA rUpa jaghanya spardhakme lekara dezaghAtI dArurUpa utkRSTa spardhaka paryanta sthita samyaktvakA anubhAga dezaghAto kaise hai| uttara-nahIM, kyoMki samyaktva prakatikA anubhAga mamyagdarzanake ekadezako dhAtatA hai| ata usake dezaghAtI hAnemeM koI virodha nahIM hai| prazna- samyaktvake kauna-se bhAgakA samyaktva prakRti dvArA ghAta hotA hai| uttara-usakI sthiratA aura niSkAkSitAkA ghAta hatA hai| arthAt usake dvArA ghAte jAne me samyagdarzanakA mUlame vinAza to nahIM hotA kintu usameM cala, mala Adi doSa A jAte hai| 4 mamyagmithyAtva prakRti sarvaghAtI kaise hai ka pA // 4-22/6162/1:0/10 sammAmicchattaphahayANa kudo savva ghAditta / Nissemasammatta ghaaynnaadaa| Na ca sammAmiccha se sammattassa gaMdho bi asthi, micchattasammanehito jAca tarabhAveNuppaNNe sammAmichatte sammatta-micchatta nnmtyittviraahaado|- prazna-samyagmithyAtvake spardhaka sarvaghAtI kaime hai| uttara kyoki ve sampUrNa sabhyakatvakA ghAta karate hai| samyagmidhyAtva udayameM samyaktvakI gandha bhI nahI rahatI, kyoki mithyAtva aura samyaktvakI apethA jAtyantararUpase utpanna hue samyAgmiyavimeM samyaka aura mithyAtvake astitvakA virodha hai| arthAt usa samaya na samyaktva hI rahatA hai aura na mithya tva hI rahatA hai, kintu milA huA dahI-guDake samAna eka vicitra hI mizrabhAva rahatA hai| dha/1,74/18/ha sammAmicchatta khaovasa miyamidi ce evaM vihavivakaravAe sammAmichatta khaobasamiya mA hodu, kitu avayavyavayavanirAkaraNAnirAkaraNa pacca kha ovasamiyaM sammAmicchattadavvakamma pisavvaghAdI ceva hodU, jascatarassa sammAmicchattassa smmttaabhaavaado| ktui saddahaNabhAgo Na hodi, sahahaNAsahahaNANa meyattavirohA / samyagmithyAtvakA udaya rahate hue avayavI rUpa samyaktva guNakA to nirAkaraNa rahatA hai kintu samyavatva guNa kA avayava rUpa aza pragaTa rahatA hai, isa prakAra bhAyopazamika bhI vaha samyagmithyAva dravyakarma sarvaghAtI hI hove, kyoMki jAtyantara samyagmithyAtva kamake samyaktvatAkA abhAva hai| kintu zradvAna bhAga azraddhAna bhAga nahIM ho jAtA hai, kyoki zradvAna aura azraddhAnake ektAkA virodha hai| dha 1/1,1,11/168/5 samyagdRSTeniranbaya vinAzAkA riNa samyagmithyAsvasya ktha sarvadhAtitvamiti cenna, samyagdRSTe sAkSyapratibandhitAmapekSya tasya tathopadezAta prazna-samyagmithyAtvakA udaya samyagdarzanakA niranvaya vinAza to karatA nahI hai phira use sarvaghAtI kyoM kahA 1 uttara-aisI zakA ThIka nahIM hai, kyoMki vaha samyagdarzanakI pUrNatAkA pratibandha karatA hai, isa apekSAse samyagmidhyAtvako sarvaghAtI kahA hai| dha 7/2,1,76/110/8 hoduNAma sammattaM paDDacca sammAmicchataphayANa savvaghAditta, kitu asuddhaNae vivakrikhae Na sammAmicchattaphahyANa savvadhAdittamatthi, tesimudae sate vi micchattasalidasammattakaNassuvala bhAdo / - samyaktvakI apekSA bhale hI samyagmithyAtva spardhakoMmeM sarvaghAtIpana ho, kintu azuddhanayakI vivakSAse samyagmidhyAtva prakRtike spardhakoM meM sarvaghAtIpana nahIM hotA, kyoki unakA udaya rahanepara bhI mithyAtvamizrita samyaktvakA kaNa pAyA jAtA hai| (dh.14/5.6.16/21/6)| 5. mithyAtva prakRti sarvaghAtI kaise hai ka. pA 1/4-22/1200/136/7 kudo svvdhaaditt| sammattAsesAvayavaviNAsaNeNa / prazna-yaha sarvaghAtI kyoM hai| uttara-kyoki yaha samyaktvake sava avayavokA vinAza karatA hai, ata sarvaghAtI hai| 6 pratyAkhyAnAvaraNakaSAya sarvaghAtI kaise hai dha11,77/202/5 e sate paccakkhANAvaraNassa savvaghAdisa phiTTadi tti utte Na phiTTadi, paccavakhANaM savva ghAdayadi tti ta savva ghAdI uccdi| sabbamapaccakravANaM Na ghAdedi, tassa tattha bAvArAbhAvA |prshn- yadi aisA mAnA jAye (ki pratyAkhyAnAvaraNa catuSkake udayake sarva prakAra ke cAritra vinAza karanekI zaktikA abhAva hai| to pratyAkhyAnAvaraNa kaSAyakA sarvaghAtIpana naSTa ho jAtA hai| uttara-nahIM hotA, kyoki pratyAraNyAnAvaraNa kaSAya apane pratipakSI bharva pratyA. rakhyAna (sayama) guNako ghAtatA hai, isalie vaha savaghAtI kahA jAtA hai| kintu sarva apratyAkhyAnako nahIM ghAtatA hai, kyoMki isakA isa viSayameM vyApAra nahIM hai| 7 mithyAtvakA anubhAga cata sthAnIya kaise ho sakatA hai ka pA/1/4-22/198-200/137-140/12 micchattANubhAgassa dAruaTThi-selasamANANi tti tiSNi ceva ThANANi latAsamANaphaddayANi ulla dhiya dArusamANammi avaThidasammAmicchattu kassaphaddayAdo aNa ta. guNabhAveza micchattajahaNNaphaddayassa avtthaannaado| tado micchattassa jahaNNAsa bhAgasanakmma duTThANiyamidi vutte dAru-aTThi-samANaphahayANa gahaNa kAyavya, aNNahA tassa duThANiyattANuvavattIdo ...latAdArusthAnAbhyAM kenacida zAntareNa samAnatayA ekatvamApannasya dArusamAnasthAnasya tadvayapadezopapate / samudAye pravRttasya zabdasya tadavayave'pi pravRtyupalambhAdvA // 137 138 // ladAsamANaphaddaehi viNA kadha micchattANubhAgassa caduThThANiyatta / micchattakassaphahayammi ladAdAru-Thi-selasamANaTThANANi cattAri vi asthi, tesi phaTyAvibhAgapalicchedANasaMbhavo,"micchattakassANubhAgasaMtakammaM caduTThANiyamidi vutte micchattegukkassaphaddayassetra kadha gahaNaM / Na, miccha su. kassaphadayacariyavaggaNAe egaparamANuNA dharidaaNa tAvibhAgapalicchedaNipaNNa aNa ta phayANamukkassANubhAgasatakmmavava esaado| -praznamithyAtvake anubhAgake dAruke samAna, asthike samAna aura zailake samAna, isa prakAra tIna hI sthAna hai| kyoMki latA samAna spardhakoMko ullaMghana kara ke dArusamAna anubhAgameM sthita samyagmithyAtvake utkRSTa spardhakase mithyAtvakA jaghanya anubhAgasatkama dvisthAnika hai aisA kahanepara dArusamAna aura asthisamAna spardhakoMkA grahaNa karanA cAhie. anyathA vaha dvisthAnika nahIM bana sakatA ! uttara-ksiI aMzAntarakI apekSA samAna honeke kAraNa latA samAna aura dAru samAna sthAnose dArusthAna abhinna hai, ata usameM dvisthAnika vyapadeza ho sakatA hai| athavA jo zabda samudAyameM pravRtta hotA hai, usake avayavameM bhI usakI pravRtti dekhI jAtI hai, ataH kevala dArusamAna sthAnoMko bhI dvisthAnika kahA jAtA hai| prazna-jana mithyAtvake spardhaka latA samAna nahIM hote to usakA anubhAga catu sthAnika kaise hai| uttara-mithyAtyake utkRSTa spardhakameM latA samAna, dAru-samAna, asthisamAna aura zailasamAna cAroM hI sthAna haiM kyoMki unake jainendra siddhAnta koza Page #109 -------------------------------------------------------------------------- ________________ hanumA" anubhAga spardhakoMke avibhAga praticchedoM kI saMkhyA yahA~ pAyI jAtI hai| aura bahuta avibhAga praticchedoMmeM stoka avibhAga praticchedokA honA asabhava nahIM hai, kyoMki eka Adi sakhyAke binA avibhAga pratichedoM kI saMkhyA bahuta nahIM ho sktii| prazna-mithyAtvakA utkRSTa anubhAgasatkarma catu'sthAnika hai. aisA kahanepara mithyAtvake eka utkRSTa spardhakakA hI grahaNa kaise hotA hai / uttara-nahIM, kyoki mithyAtvake utkRSTa spardhakakI antima vargaNAmeM eka paramANuke dvArA dhAraNa kiye gaye ananta avibhAga praticchedoMse niSpanna ananta spardhakoMkI utkRSTa anubhAga satkarma saMjJA hai| 8. mAnakaSAyakI zaktiyoke dRSTAnta mithyAtvAdi prakRtiyoke anubhAgoMme kaise lAgU ho sakate hai ka. pA./5/4-22/1166/136/1 ladA dAru aThThi-selasaNNAo mANANubhAgaphaddayANa layAo kadhaM micchattammi payaTaTaMti / Na, mANammi avaTThidacaduhaM sapANamaNubhAgAvibhAgapalicchedehi samANatta pevikhaTUNa paya DivirudamicchattAdiphaddaesu bipabuttIe vi rohaabhaavaado| prazna-latA, dAru, asthi aura zaila saMjJAeM mAna kaSAyake anubhAga spardhakoM meM kI gayI hai| (de. kaSAya 3), aisI dazAmeM ke saMjJAe~ mithyAtva meM kaise pravRtta ho sakatI hai| uttara-nahIM, kyoMki. mAnakaSAya aura mithyAtvake anubhAgake avibhAgI paticchedoke paraspara meM samAnatA dekhakara mAnakaSAyame honevAlI cAro saMjJAo kI mAnakaSAyase viruddha prakRtivAle mithyAtvAdi (sarva karmoM ke anubhAga) spardhakomeM bhI pravRtti hone meM koI virodha nahI hai / 5. anubhAga bandha sambandhI kucha niyama va prarUpaNAe~ 1 prakRtiyoMke anubhAgakI taratamatA sambandhI sAmAnya niyama gha. 12/4.2,7,65/55/4 - mahAbisayassa aNubhAgo mahallo hodi, thovavisayassa aNubhAgo thovo hodi| khavagaseDIe desadhAdibaMdhakaraNe jassa pukhyameva aNubhAgabadho desaghAdI jAdo tassANubhAgo thovo| jassa pacchA jAdo tassa bahuo / mahAn viSayavAlI prakRtikA anubhAga mahAna hotA hai aura alpa viSayavAlI prakRtikA anubhAga alpa hotA hai| yathA-kSapaka zreNI meM dezaghAtI bandhakaraNa ke samaya jisakA anubhAga bandha pahale hI dezaghAtI ho gayA hai usakA anubhAga stoka hotA hai aura jisakA anubhAgabandha pIche dezaghAtI hotA hai usakA anubhAga bahuta hotA hai / (dha 12/4,2,7,124/66/15) / . prakRti vizeSoMmeM anubhAgakI taratamatAkA nirdeza 1 jJAnAvaraNa va darzanAvaraNake anubhAga paraspara samAna hote hai pa.kha./12/4,2,7/43/33/2 NANAvaraNIya-dasaNAvaraNIyavegraNAbhAvado jahaNiyAo do vi tullAo aNaM taguNAo-bhAvakI apekSA jJAnAvaraNIya aura darzanAvaraNIyakI jaghanya bedanAe~ dono hI paraspara tulya hokara anantaguNI hai| 2. kevalajJAna, darzanAvaraNa, asAtA va antarAyake anubhAga paraspara samAna hai pakha/12/4,2,7/sU 76/46/6 kevalaNANAvaraNIyaM kevaladasaNAvaraNIya asAda vedaNIya vI riyatarAiyaM ca cattAri vi tullANi aNa taguNahINANi 76 // kevala jJAnAvaraNIya, kevaladarzanAvaraNIya, asAtAvedanIya aura vIryAntarAya ye cAroM ho prakRtiyA~ tulya hokara usase anaMtaguNI haiM // 76 // 3. tiryaMcAyuse manuSyAyukA anubhAga anantaguNA hai pa.12/4,2,13,162/431/12 sahAvado ceva tirikrabAuANubhAgAdo maNusAuabhAvassa aNa taguNattA svabhAva se hI tithaMcAyuke anubhAgase manuSyAyukA bhAva ananta guNA hai| 3. jaghanya va utkRSTa anubhAgake bandhakoM sambandhI niyama 1. aghAtiyA karmoMkA utkRSTa anubhAga samyagdRSTiko hI bandhatA hai, mithyAdRSTiko nahI dha. 12/4,2,13/250/456/4 Na ca micchAiTThIsu adhAdikammANamukkassabhAvo atthi sammAiTThosa NiyamidaukkassANubhAgassa micchaiThIsu sabhava virohaado| -mithyAdRSTi jIvoMmeM adhAtikamoMkA utkRSTa bhAva sa bhava nahIM hai, kyoki samyagdRSTi jIvomeM niyamase pAye jAnevAle aghAti karmoke utkRSTa anubhAgake mithyAdRSTi jIvoMmeM honekA virodha hai| dha 12/4,2,13,256/456/2 asaMjadasammAdiThThiNA micchAdichiNA bA baddhassa devAua pekhidUNa appasatthassa ukssttvirohaado| teNa aNaMtaguNahINA / - samyagdRSTi aura mithyAdRSTike dvArA bAndhI gayI manuSyAyu ~ ki devAyukI apekSA aprazasta hai, ataeva usake utkRSTa honekA virodha hai| isI kAraNa vaha anantaguNI hIna hai| 2. gotrakarmakA jaghanya anubhAgabandha teja va vAtakAyikoM___ me hI sambhava hai dha. 12/4,2,13,204/441/8 bAdarateukkAiyapajjattaesa jAdajahaNNANubhAgeNa saha aNNattha uppattIe abhaavaado| jadi aNNatya upparadi to NiyamA aNa taguNavaDhIe vddiddhd| ceva upajjadi Na annnnhaa| - bAdaratejakAyika va vAyukAyika paryAptaka jIvoMmeM utpanna jaghanya anubhAgake sAtha anya jIvomeM utpanna honA sambhava nhii| yadi vaha anya jIvAmeM utpanna hotA hai to niyamase vaha anantaguNa vRddhise vRddhiko prApta hokara hI utpanna hotA hai, anya prakArase nhiiN| 4. prakRtiyoMke jaghanya va utkRSTa anubhAga bandhakoMkI prarUpaNA pramANa-1. (paM.sa.prA/4/460-482) (de sthiti 6), (ka.pA/4-22/ 6226-276/151-185/kevala mohanIya karma vissyk)| saketa-ani08-anivRttikaraNa guNasthAnameM usa prakRtikI mandhavyucchitti se pahalA samaya; apU0 = apUrvakaraNa guNasthAnameM usa prakRtikI bandhavyucchittise pahalA samaya; apra0 - apramattasaM yata, avi0 - aviratasamyagdRSTi, kSapaka0-kSapakazreNI, catu0-caturgatike jIva; ti0= tiryaca, tIghra0 -- tIna sakleza yA kaSAyayukta jIva, dezadezasa yata, nA0 nArakI, pra0-pramattasayata, madhya0 madhya pariNAmoM yukta jIva, manu0-manuSya, mi0-mithyAdRSTi, vizu0- atyanta vizuddha pariNAmayukta jIva; samya0-samyagdRSTi; sA0 mi0-sAtizaya mithyASTiH sU0 sA0-sUkSmasAmparAyakA carama smy| nAma prakRti | uskRSTa anubhAga | jaghanya anubhAga jJAnAvaraNIya tIba0 catu0 mi0 | sU0 sA0 darzanAvaraNIya 4 nidrA, pracalA apU0 nidrA nidrA,pracalA pracalA sA0mi0/carama styAnagRddhi antarAya sU0 sA0 mithyAtva sA0mi0/carama anantAna bandhI catu0 apratyAkhyAna catu0 pra0sanmukha avi0 pratyAkhyAna catu0 pra0 sanmukha deza0 saMjvalana catu0 ali hAsya, rati arati, zoka apra0 sanmukha pra0 bhaya, jugupsA | apU0 jainendra siddhAnta koza Page #110 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anubhASaNa nAma prakRti strI napuMsaka veda puruSa veda sAtA asAtA narakAyu ticAyu manuSyAsu devAyu naraka dvi0 tiryak dvi0 manuSyA Dio deva dvi0 ekendriya jAti 2-4 indriya jAti paMcendriya jAti audArika diva vaikika Dio AhAraka dvi0 tejasa zarIra kArmaNa zarIra nirmANa prazasta varNAdi 4 aprazasta varNAdi 4 samacaturasrasasthA zeSa pA~ca saMsthAna vajra RSabha nArAca vajra nArAca Adi 4 asaprApta sRpATikA agurulaghu upaghAta paraghAta nAma prakRti utkuSTa anubhAga tIvra0 catu0 mi0 kSapaka0 tIvra0 catu0mi0 mi0 manu0 ti0 apra0 mi0 manu0 ti0 mi0 deva0 nA0 samya0 deva0 nA0 kSapaka0 mi0 deva 13 mi0 manu0 ti0 kSapaka0 sabhya0 deva nA0 kSapaka0 kSapaka0 tIvra0 catu0 mi0 kSapaka totra catu0 mi0 samya0 deva nA0 tIma0 catu0 mi0 mi0 deva nA0 kSapaka0 tIca0 catu0 mi0 kSapaka 2. uttaraprakRti saMnikarSa bhagavicaya viSaya jaghanya anubhAga tIvra0 catu0 mi0 ani0 madhya0 mi0 samya0 mi0 manu0 ti0 saptama pU0 nA0 madhya0 mi0 adhyavasAya sthAna sambandhI sarva prarUpaNAe~ - mi0 manu0 ti0 madhya0 mi0 deva0 manu0 ti0 mi0 manu0 ti0 tIvra0 catu0 mi0 mi0 deva0 nA0 mi0 10 manu0 ti0 5. anubhAga viSayaka anya prarUpaNAoMkA sUcIpatra | pra0 sanmukha apra0 tova0 0 catu0 mi0 " 11 apU0 madhya0 mi0 madhya0 mi0 11 tIvra0 catu0 mi0 apU0 tIvra0 catu0 mi0 1. prakRtisanikarSa bhaMgavicaya ana bhAga adhyavasAya sthAna sambandhI sarva prarUpaNAe~ - 4 / 301-386 / 168-176 4/371-386/168-176 5/1-208/1-126 95 ja. u. pada ma ba. pu. / ... pR. 4/102-181/042006 4/182-185/76-81 anubhASaNa - zuddha pratyAkhyAna - de. pratyAkhyAna 1 / anubhUti -- anubhava anumata-- anumti| de anumati svaya to koI kArya na karanA, para anyako karanekI rAya denA, athavA usake dvArA svaya kiyA jAnepara prasanna honA, anumati kahalAtA hai / 5/626 658/372-368 nAma prakRti Atapa udyota ucchvAsa prazasta vihAyo0 apraza0 vihAyo0 pratyeka sAdhAraNa trasa sthAvara subhaga durbhaga susvara dussvara zubha azubha sUkSma bAdara paryApta paryA sthira asthira Adeya anAdeva yaza-kIrti apakIrti tIrthaMkara ucca gotra nIca gotra antarAya 5 bhujagArAdi pada ma.na.pU./ pR 5/301-312/126-121 2/41241050278 4/284/131122 jainendra siddhAnta koza utkRSTa anubhAga mi0 deva sR0 sA0 kSapaka0 tIvra0 catu0 mi0 kSapaka mi0 manu0 ti0 kSapaka0 mi0 deva kSapaka0 tIvra0 catu0 mi0 kSapaka0 tIvra0 catu0 mi0 kSapaka0 tIvra0 catu0 mi0 mi0 manu0 ti0 kSapaka mi0 manu0 ti0 kSapaka0 tIvra0 catu0 mi mi0 kSapaka0 totra0 catu0 mi0 kSapaka0 tIvra0 catu0 mi0 kSapaka0 anumati jaghanya anubhAga tIvra0mi0 bhavanatrikase IzAna0 mi0 deva nA0 tIvra0 catu0 mi0 madhya0 mi0 vRddhi ja. u. ma ba. pu. / 8 pR TIja0 catu0mi0 mi0 manu0 ti0 tIva0 catu0 mi0 madhya0 mi0 deva manu0 ti0 madhya0 mi0 1+ 15 15 madhya0 mi0 samya0 19 mi0 manu0 ti0 tIvra0 catu0 mi0 mi0 manu0 ti0 madhya0 mi0 samya0 madhya0 mi. " madhya0 mi0 samya0 nA0 sanmukha avi0 madhya0 mi0 saptama pR0 nA0mi0 kSepaka0 riik bru si - de0 darzanAvaraNIya ke pazcAt SaDa guNa vRddhi ma. ba. pu / 8. pR. 8/340-348/347-18 5/617/362 1. anumati sAmAnyakA lakSaNa rAjA /8/8.3/514/11 anumatavAnda prayojakasya mAnasapariNAma pradarza nArtha // 1 // yathA maunamaricakSuSmAn kriyamANasya kAryasthApratiSedhAt abhyupagamAt anumantA tathA kArayitA prayoktRtvAt tatsamarthAcaraNAvahitamana pariNAma anumantekaranevAleke mAnasa pariNAmoM kI svIkRti anugata hai jaise koI maunI vyaki kiye jAnevAle kAryakA yadi niSedha nahIM karatA to vaha usakA I Page #111 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anumAna anumodaka mAnA jAtA hai, usI taraha karAnevAlA prayoktA honese aura una pariNAmokA samarthaka honese anumodaka hai| (sa.si (9/8/225) (cAsA./88/6) / 2. anumatike meda sU. A /494 pani paDivAsa va agadI timihA-pratisevA praviNa samAsa me tIna bheda anumati hai| 3. pratisevA anumati mU A. / 414 uddiSTa yadi bhukte bhogayati ca bhavati pratisevA / - uddiSTa bAhArakA bhojana karanevAle sAmuLe pratiseyA anumati nAmakA doSa hotA hai| 4. pratizravaNa anumati sUjA /495 udi jadi vizvaradi pUrva pacchA va hodi paNiM / - "yaha AhAra Apake nimitta banAyA gayA hai' AhArase pahile yA pIche isa prakArake vacana dAtAke mukhase suna lenepara AhAra kara lenA yA santuSTa tiSThanA sAdhuke lie praviNa anumati hai| 5. saMvAsa anumati 3. A / 415 sAvajja sakiliTTho mamattibhAvo du saMvAso // 1415 // - yadi sAdhu AhArAdike nimitta aisA mamatvabhAva kare ki ye gRhasthaloka hamAre hai, vaha usake lie savAsa nAmakI anumati hai / 6. anumati sthAna pratimA rathA 146 anumatiramye yA parigrahe vaihikeSu karmasu vA nAsti khalu yasya samadhoranumativirata samantavya // 146 // - jisako ArambhameM athavA parigrahame yA isa loka sambandhI kAryoMmeM anumati nahIM hai, vaha samaddhilA nizcaya karake anumati tyAga pratimAkA dhArI mAnane yogya hai / (kA a/mU./388) (basu zrA / 300) (guNabhadra zrA./182) / sAtha 7/32-34 devAlayastha svAdhyAya kuryAnmadhyAvandanAt / Urdhva mAmantrita so'dyAd gRhe svasya parasya vA // 31 // yathAprAptamadan siddhayarthaM bhojana dehazca dharma samupekSyate // 32 // sAme kasyAddiSTa sAvadhAnimana kahi bhekSAmRta bhokSye iti cejjatendriya // 33 // yAyArakiyo ko niSkramiSyanasI gRhAya AvRSyeta gurUdanam putrAdozca yathocitam // 341 - isa anumativirati zrAvakako jinAlaya meM rahakara hI zAstrokA svAdhyAya karanA cAhie tathA madhyAhna vandanA Adi kara leneke pazcAt kisIke bulAne para putrAdike ghara athavA kisI anyake ghara bhojana kare // 31 // bhojanake sambandha meM ise aisI bhAvanA rakhanI cAhie ki mumukSumana zarIrakI sthiti ke artha ho bhojanako apekSA rakhate haiM aura zarIrakI sthiti bhI dharmasiddhike artha karate hai | parantu uddiSTa AhAra karanevAle ko usa dharmakI siddhi kaise ho sakatI hai. kyoMki yaha to sAvadyayoga tathA jaghanya kriyAoke dvArA utpanna kiyA gayA hai| vaha samaya kaba AyegA jaba ki mai bhikSA rUpI amRtakA bhojana karUMgA // 33 // pacAcAra pAlana karanevAle tathA gRhatyAga kI icchA rakhanevAle usako mAtA-pitAse, bandhuvargase tathA putrAdikoM se yathocita rUpase pUchanA cAhie // 34 // yaha parokSa pramANakA eka bheda hai, jo jaina va jainetara sarva anumAnadarzanakAroM ko samAna rUpase mAnya hai| yaha do prakArakA hotA haisvArtha va parArtha / liga parase liMgokA jJAna ho jAnA svArtha anumAna hai jaise dhue~ ko dekhakara agnikA jJAna svata ho jAtA hai aura hetu tarka Adi dvArA padArthakA jo jJAna hotA hai vaha parArthAnumAna hai| isameM pA~ca avayava hote hai-pakSa, hetu, udAharaNa, upanaya va nigamana / inakA ucita rotise prayoga karanA 'nyAya' mAnA gayA hai| isI viSayakA kathana isa adhikAra meM kiyA gayA hai| 95 1. bheda va lakSaNa 2 anumAna sAmAnya nirdeza 1. anumAna sAmAnyakA lakSaNa / 2. anumAna sAmAnyake do bheda (svArtha va parArdha) / 3. svArthAnumAnake tIna bheda ( pUrvavat zeSavat Adi) / 4. svArthAnumAnakA lakSaNa / 5 parArthAnumAnakA lakSaNa / 6. anvaya va vyatireka vyAptiliMgaja anumAnoMke lakSaNa / 7. pUrvavat anumAnakA lakSaNa / 8. zeSavat anumAnakA lakSaNa / 9. sAmAnyatodRSTa anumAnakA lakSaNa / * anumAna vAcitakA lakSaNa | de. bAdhita 1 anumAnajJAna zrutajJAna hai / 2. anumAnazAna koI pramANa nahI / * anumAnazAna parokSa pramANa hai| parokSa * smRti Adi pramANake nAma nirdeza de parokSa * smRti AdikI ekArthatA tathA inakA parasparame 'kArya-kAraNa sambandha anumAna 3. anumAnajJAna bhrAnti yA vyavahAra mAtra nahI hai balki pramANa hai / 4. kAryapararI kAraNakA anumAna kiyA jAtA hai / 5 sthUlaparase sUkSmakA anumAna kiyA jAtA hai| 6. parantu jIva anumAnagamya nahI hai / * anumAna apUrvAgrAhI hotA hai| ye pramANa 2 anumAna svapakSa sAdhaka parapakSa dUSaka honA caahie| hetu 2 * 3. anumAnake avayava 1. anumAnake pA~ca avayavoMkA nAma nirdeza / 2 pA~coM avayavokI prayoga vidhi / 3. svArthAnumAname do hI avayava hote hai / 4. parArthAnumAname bhI zeSa tIna avayava vItarAga kathAmeM hI upayogI hai, bAdame nahI / jainendra siddhAnta koza 1. bheda va lakSaNa 1. anumAna sAmAnyakA lakSaNa 1 nyA. vi./mU./2.1/1 sAdhanAtsAdhyajJAnamanumAnam / sAdhana se sAdhyakA jJAna honA anumAna hai (pa.mu. 3/14) (kA.a./5/260) nyA. dI./3/117) (myA, vi/11/9/16) (kapA/pU. 2/1-15/6301/ 341/3) / 2. anumAna sAmAnyake bheda (svArtha va parArtha) pa./2/52-53numAnaM dveSA // 2 // svArtha parArthameva // 3 // svArtha va parAya ke bhedase vaha anumAna do prakArakA hai (sama. / 28/322/9) (myA. dii./3/23)| Page #112 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anumAna anumAna 3. svArthAnumAnake tIna bheda (pUrvavat Adi) nyA. mU./mU./1-1/5 atha tatpUrvaka vividhamanumAna pUrvavaccheSavarasAmAnyatodRSTaM ca // 5 // pratyakSa pUrvaka anumAna tIna prakArakA hai-pUrvavat, zeSavat aura sAmAnyatodRSTa / (rA vaa/1/20,15/78/11)| 4. svArthAnumAnakA lakSaNa pa. mu /3/14,14 svArtha muktalakSaNam // 54 // sAdhanAtsAdhyavijJAmanumAnam // 14 // -svArthakA lakSaNa pahile kaha diyA gayA hai // 54 // ki sAdhanase sAdhyakA vijJAna honA anumAna hai // 14 // sa.ma./28/322/2 tatrAnyathAnupapattyekalakSaNahetugrahaNasabandhasmaraNakAraNaka sAdhyavijJAnaM svArtham / anyathAnupapatti rUpa eka lakSaNabAle hetuko grahaNa karaneke sambandhake smaraNapUrvaka sAdhyake jJAnako svArthAnumAna kahate hai| (sa. ma /20/256/13) / nyA. dI./3/128/75 meM uddhRta "paropadezAbhAve'pi sAdhanAtsAdhyabodhanam / yadgadraSTurjAyate svArtha manumAna tducyte||-propdeshke abhAvameM bhI kevala sAdhanase sAdhyako jAna jo jJAna dekhanevAleko utpanna ho jAtA hai use svArthAnumAna kahate haiN| nyA. do./3/123/71 paropadezamanapekSya svayameva nizcitAtprAktAnubhUtavyAptismaraNasahakRtAdhUmAde. sAdhanAdutpannaparvatAdI dharmiNyagnyAde, sAdhyasya jJAna straarthaanumaanmityrthH|-propdeshkii apekSA na rakhakara svayaM hI nizcita tathA tarka pramANase jisakA phala pahile hI anubhava ho cukatA hai aisI vyAptike smaraNase yukta, aise dhUma Adi hetuse parvatAdi dharmI meM utpanna honezale jo agni Adika sAdhyakA jJAna, usako svArthAnumAna kahate hai| (nyA. dii./3/617)| aura bhI de. pramANa 1, (svArtha pramANa jJAnAtmaka hotA hai)| 5. parArthAnumAnakA lakSaNa pa. mu /3/55-56 parAthaM tu tadartha parAmazivacanAjjAtam // 55 // tadvacanamapi taddhetusvAta // 56 // = svArthAnumAna ke viSayabhUta hetu aura sAdhyako avalambana karanevAle vacanose utpanna hue jJAnako parArthAnumAna kahate haiM // 55 // parArthAnumAnake pratipAdaka vacana bhI usa jJAnakA kAraNa honese upacArase parArthAnumAna haiM, mukhyarUpase nahIM // 56 // (sa.ma /28/322/3) / nyA. dI./3/126 paropadezamapekSya sAdhanAtsAdhyavijJAnaM parArthAnumAnam / pratijJAheturUpaparopadezavazAcchroturutpannaM sAdhanArasAdhyavijJAnaM praarthaanumaanmityrthH| yataH parvato'yamagnimAna bhavitumarhati dhUmavattvAnyathAnupapatteriti vAkye kenacitprayukte tadvAkyAtha paryAlocayata smRtavyAptikasya shroturnmaanmupjaayte| -- paropadezase jo sAdhanase sAdhyakA jJAna hotA hai vaha parArthAnumAna hai| arthAta pratijJA aura heturUpa dUsarekA upadeza sunanevAleko jo sAdhanase sAdhyakA jJAna hatA hai use parArthAnumAna kahate haiN| jaise ki isa parvatameM agni honI cAhie, kyoMki yadi yahaoNpara agni na hotI to dhUma nahIM ho sakatA thaa| isa prakAra kisIke kahanepara sunanevAleko ukta vAkyake arthakA vicAra karate hue aura vyAptikA smaraNa honese jo anumAna hotA hai vaha parArthAnumAna hai| aura bhI de pramANa 1/3 (parArtha pramANa vacanAtmaka hotA hai)| 6. anvaya va vyatireka vyAptiliMgaja anumAnoMke lakSaNa sa.ma/16/216/6 yadyana saha niyamenopalabhyate tata tato na bhidyate, yathA snycndraadsnycndrH| niyamenopalabhyate ca jJAnena sahAtha iti vyApakAnupalabdhi - jo jisake sAtha niyamase upalabdha hotA hai, vaha usase bhinna nahIM hotaa| jaise yathArtha candramA bhrAnta candramAke sAtha upalabdha hotA hai, ataeva bhrAnta candramA yathArtha candramAse bhinna nahI hai| isI prakAra jJAna aura padArtha eka sAtha pAye jAte hai, ataeva jJAna padArtha se bhinna nahIM hai / isa byApakAnupalabdhi anumAnase jJAna aura padArtha kA abheda siddha hotA hai| vaizeSika sUtropaskAra (caukhambA kAzI)/2,1/1 vyatirekavyAptikAli gAd yadanumAnaM kriyate tadvayatirekiliGgAnumAnamucyate / sAdhyAbhAve sAdhanAbhAvapradarzanaM vyatirekvyApti / tathA ca prakRte anumAne sarvarUpasAdhyAbhAve nirdoSatvarUpasAdhanAbhAva' pradarzita vyatirekavyAptivAle liMgase jo anumAna kiyA jAtA hai use vyatireka liMgAnumAna kahate hai| sAdhyake abhAva meM sAdhanakA bhI abhAva dikhalAnA vyatirekavyApti hai| prakRtameM sarvajJarUpa sAdhya ke abhAbameM nidoSatva rUpa sAdhanAkA bhI abhAva darzAyA gayA hai| arthAta yadi sarvajJa nahIM hai to nirdoSapanA bhI nahIM ho sktaa| aisA anumAna vyatirekavyApti anumAna hai| 7. pUrvavat anumAnakA lakSaNa rA vA /1/20,15/78/12 tatra yenAgneni saran pUrva dhUmo dRSTa. sa prasidvAgnighUmasabandhAhitasaMskAraH pazcAidhUmadarzanAi 'astyatrAgni iti pUrvavadagni gRhNAtIti pUrvadanumAnam / -jisane agnise nikalate hue dhUmako pahile dekhA hai, vaha vyakti agni aura dhUmake prasiddha sambandha vizeSako jAnaneke saMskArase sahita hai| yaha vyakti pIche kabhI dhUmake darzana mAtrase 'yahA~ agni hai| isa prakAra pahilekI bhA~ti agniko grahaNa kara letA hai| aisA pUrvavat anumAna hai| (nyA. sU / bhA /1-1/5/13/1) / nyA. sU 11-1/5/12/24 pUrvavaditi yatra kAraNena kAryamanumIyate yathA meghonnatyA bhaviSyati vRSTiriti / - jahA~ kAraNase kAryakA anumAna hotA hai use pUrvavata anumAna kahate haiM, jaise bAdaloMke dekhanese AgAmI vRSTikA anumAna krnaa| 8 zeSavat anumAnakA lakSaNa rA vA /1/20,15/08/14 yena pUrva viSANaviSANino' saMbandha upalabdha tasya viSAgarUpadarzanAdviSANinyanumAnaM zeSavat / =jisa vyaktine pahile kabhI sauMga va sIgavAle ke sambandhakA jJAna kara liyA hai, usa vyaktiko pIche kabhI bhI sIga mAtrakA darzana ho jAnepara sIMgavAlekA jJAna ho jAtA hai / athavA usa pazuke eka avayavako dekhanepara bhI zeSa aneka avayavoM sahita sampUrNa pazukA jJAna ho jAtA hai, isalie vaha zeSavata anumAna hai| nyA sa /bhA /1-1/12/25 zeSavaditi yatra kAryeNa kAraNamanumIyate / pUrvodakaviparItamudakaM nadyA pUrNa tvaM zIghratva ca dRSTvA srotaso'na mIyate bhUtA vRSTiriti / = kAryase kAraNakA ana mAna karanA zeSavat anumAna kahalAtA hai| ase nadIkI bADhako dekhakara usase pahile haI varSAkA ana mAna hotA hai. kyoMki madIkA caDhanA varSAkA kArya hai| 9. sAmAnyatodRSTa anumAnakA lakSaNa rA vA./1/20,15/78/15 devadattasya dezAntaraprApti gatipUrviko dRSTvA saMbandhyantare savitari dezAntaraprAptidarzanAda gateratyantaparokSAyA anumAna sAmAnyatodRSTam / - devadattakA dezAntarameM pahu~canA gatipUrvaka hotA hai, yaha dekhakara sUryakI dezAntara prAptiparase atyanta parokSa usakI gatikA anumAna kara lenA sAmAnyatodRSTa hai| (nyA. sU./ bhA /1-1/5/12/26 / / 2. anumAna sAmAnya nirdeza 1. anumAna jJAna zrutajJAna hai rA. vA/1/20.15/08/16 tadetastritayamapi svapratipattikAle anakSarazruta parapratipattikAle akSarazrutam / tInoM (pUrvanta zeSata va sAmAnyatodRSTa) anu mAna svapratipatti kAlameM anakSarazUta haiM aura para pratipattikAlameM akSarazruta hai| ka. pA /pU./1/1-15/341/3 dhUmAdiatyaliMga puNa aNumANaM NAma / dhUmAdi padArtharUpa ligase jo zrutajJAna utpanna hotA hai vaha arthaligaja zrutajJAna hai| isakA dUsarA nAma anumAna bhI hai / jainendra siddhAnta koza Page #113 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anumAno anumAna 2. anumAna jJAna koI pramANa nahIM gha.6/1,1,6.6/151/1 pavayaNe aNumANassa pamANassa pmaannttaabhaavttaado| pravacana (paramAgama) meM ana mAna pramANake pramANatA nahI mAnI gayI hai| 3 anumAna jJAna parIkSa pramANa hai si. vi //6/11-12/386 yathAsva na cedbudre svasa vidanyathA puna / svAkAra vibhramAta sidhyed bhrAntirapyanumAnadhI // 11 // svavyaktasa vRtAtmAnau vyApnotyeka svalakSaNam / yadi hetuphalApamAnau vyApnAtyeka svalakSaNam na buddhe grAhakAkArI bhrAntAva svayamekAntahAne // 12 // -yadi jJAna yathAyogya apane svarUpako nahI jAnatA to apane svarUpame bhI vibhrama honese svalakSaNa buddhi bhI bhrAntirUpa siddha hogii| yadi kahoge ki anumAnase jAnege to anumAna buddhi bhI to bhrAnta hai // 11 // yadi eka stralathaNa (buddhivastu), suvyakta (bodhasvabhAva pratyakSa)aura savRta (usase viparIta rUpo me vyApta hotA hai, arthAt eka sAtha vyakta aura avyakta svabhAva rUpa hotA hai to usa svalakSaNake apane kAraNa aura kArya meM vyApta hone meM kyA rukAvaTa ho sakatI hai| buddhike grAhya aura grAhaka AkAra sarvathA bhrAnta nahIM hai aisA mAnanese svayaM bauddhake ekAntakI hAni hotI hai // 12 // si vi././6/8/387/21 pramANata siddhA, kimucyate vyavahAriNeti / pramANa siddhatyobhayorapi abhyupagamAItvAta anyathA tparata prAmANikatvAdvo yena (parasyApi na praamaanniktvm)| vyavahAryabhyupagamAta ceva, ataeva pratibandhAntaramastu / na ca apramANA-yupagasiddha dvavaisa sa (. ardhavaizasya) nyAyo bhyAyAnusAriNA yukta / yadi pUrva aura uttara kSaNameM tadutpatti sambandha pramANase siddha hai to use vyavahAra siddha kyoM kahate ho ! jo pramANa siddha hai vaha to vAdI aura prativAdI donoMke hI svIkAra karane yogya hai| anyathA yadi vaha pramANasiddha nahIM hai to dUsareko bhI prAmANikapanA nahIM hai| yadi vyavahArIke dvArA svIkRta honese use svIkAra karate hai to isIse una donoke nIcameM anya pratibandha mAnanA cAhie / apramANa bhI ho aura amyugama (svIkRti) siddha bhI ho yaha ardha vaizasanyAya nyAyAnusAriyoMke yogya nahIM hai| 4. kAryapara-se kAraNakA anumAna kiyA jAtA hai Ama. mI./mU 68/66 kAryaliGga' hi kAraNam / = kAryaliMgata hI kAraNa kA anumAna kariye hai| paM. dha./u./312 asti kAryAnumAnAdvai kAraNAnumiti. kacit / darzanAnadapUrasya devo vRSTo yathopari ||312||-nishcyse kAryake amumAnase kAraNakA anumAna hotA hai / jaise nadomeM pUra AyA dekhanese yaha anumAna ho jAtA hai ki Upara kahIM varSA huI hai / (anumAna 1/8) 5. sthUlapara-se sUkSmakA anumAna kiyA jAtA hai jhA./33/4 alakSya lakSyasabandhAt sthUlAtsUkSma vicintayet / sAlambAcca nirAlamba tattva vittattvamaJjasA 18 tattvajJAnI isa prakAra tattvako pragaTatayA cintavana kare ki-lakSyake sambandhase to alakSyako aura sthUlase sUkSma padArthako cintavana krai| isI prakAra kisI padArtha vizeSakA avalambana lekara nirAlamba svarUpase tanmaya ho| 6. parantu jIva anumAnagamya nahIM hai pra sA /ta. pra/972 Atmano hi . aliGgagrAhyatvam * na liGgAdindriyagamyAda dhUmAdagneriva grahaNaM ysyetiindriyprtyksspuurvkaanumaanaavissysvsy| AtmAke aliMgagrAhyatva hai| kyoki jaise dhueNse agnikA grahaNa hotA hai, usI prakAra indriya pratyakSapUrvaka anumAnakA viSaya nahIM hai| 3. anumAnake avayava 1. anumAnake paoNca avayavokA nAma nirdeza nyA sU / /1-1/32 pratijJAhetUdAharaNopanayanigamanAnyavayavA // 32 // - pratijJA, hetu, udAharaNa, upanaya aura nigamana, ye anumAna vAkyake pA~ca avayava hai| 2 paoNco avayavokI prayogavidhi pa mu/3/65 pariNAmI zabda kRtakatvAt / ya evaM sa eva dRSTA yathA dhaTa / kRtana zvAya tsmaatprinnaamii| gastu na pariNAmI sa na kRtako dRSTa! yayA bandhyAstanadhaya / kRtakAya tasmAtpariNAmI // 65 // - zabda pariNAmasvabhAvI hai (pratijJA), kyoki vaha kRtaka hai (hetu)| jo-jo padArtha kRtaka hotA hai vaha-vaha pariNAmA dekhA gayA hai, jaise ghaTa (anya udAharaNa), jo pariNAmI nahI hotA, vaha kRtaka bhI nahIM hAtA jaise bandhyAputra (vyatirekI udaahrnn)| yaha zabda kRtaka hai (upanayo isalie pariNAmI hai (nigmn)| dra.sa/TI/50/213 antaritA sUkSmapadAryA, dhamiNa kasyApi puruSa vizeSasya pratyakSA bhavantIti sAdhyA dharma iti dhamidharmasamudAyena pakSavacanam / kasmAditi cet, anumAna viSayatvAditi hetuvacanam / kiMvat / yadyadanumAnaviSaya tattat kasyApi pratyakSa bhavati, yathAgnyAdi. ityanvayadRSTAntavacanam / anumAnena viSayAzceti ityupanayavacanam / tasmAta kasyApi pratyakSA bhavantIti nigama nvcnm| idAnI vyatirekadRSTAnta kthyate - yantra kasyApi pratyakSa tadanumAnaviSayamapi na bhavati yathA rakhapuSpA'da, iti vya tire dRSTAntavacanam / anumAnaviSayAzceti punarapyupanayavacanam / tasmAt pratyakSA bhavantIti punarapi nigamanavacamiti / - antarita va sakSma padArtha rUpa dharmI ksiI bhI puruSa vizeSa ke pratyakSa hote hai| isa prakAra sAdhya dharmI aura dharma ke samudAyase pakSavacana athavA pratijJA hai| kyoki ve anumAna ke viSaya hai, yaha hetu vacana hai| ksikI bhaoNti / jo-jo anumAnakA viSaya hai vaha-vaha kisAke pratyakSa hotA hai, jaise agni Adi, yaha anvaya dRSTAntakA vacana hai| aura ye padArtha bhI anumAnake viSaya hai, yaha upanayakA vacana hai| isalie kisI ke pratyakSa hote hai. yaha nigamana vAkya hai| __ aba vyatireka dRSTAnta kahate hai-jo kisI ke bhI pratyakSa nahIM hote ve anumAnake viSaya bhI nahI hote, jase ki AkAzake puSpa Adi, yaha vya tirekI dRSTAnta vacana hai| aura ye anumAnake viSaya hai, yaha puna upanayakA vacana hai| isIlie kisI ke pratyakSa bhI avazya hote hai, yaha puna nigamana vAkya hai| 3. svArthAnumAnameM do hI avayava hote hai nyA dI /3/624-25/72 asya svArthAnumAnasya trINyaGgAni-dharmI, sAdhya, sAdhanaM ca // 24 // pakSo heturityadvayaM svArthAnumAnasya, sAdhyadharmaviziSTasya dharmiNaH pksstvaat| tathA ca svArthAnumAnasya dharmIsAdhyasAdhanabhedAtrINyaGgAni pakSasAdhanabhedAdadvaya ceti siddha , vivakSAyA vaicitryAta // 25 // - isa svArthAnumAnake tIna aMga haidharma, sAdhya va sAdhana // 24 // athavA pakSa va hetu isa prakAra do aga bhI svArthAnumAna ke hai, kyo ki, sAdhya dharmase viziSTa honeke kAraNa sAdhya va dharmI donok| pakSameM antarbhAva ho jAtA hai aura sAdhana va hetu ekArthavAcaka hai| (yahA~ pratijJA nAmakA koI aga nahIM hotA, usake sthAnapara pakSa hotA hai)| isa prakAra svArthAnumAnake dharmI, mAdhya va sAdhanake bhedase tIna aMga bhI hote hai aura pakSa va hetuke bhedase do aga bhI hote hai / aisA siddha hai| yahA~ kevala vivakSAkA hI bheda hai // 25 // 4.parArthAnumAnameM bhI zeSa tIna avayava vItarAga kathA meM hI upayogI haiM, vAdameM nahIM pa mu./3/37,44,46 etaddvayamevAnumAnADga nodAharaNam // 37 // na ca tadaG // 44 // * bAlavyutpattya tattrayopagame zAkha evAsau navA de,anupa jainendra siddhAnta koza Page #114 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anumAnita anuyoga 4 padamImAsA Adi anuyogadvAra nirdeza / * vibhinna anuyogadvAroke lakSaNa |-de. vaha vaha 'naam'| 3 anuyogadvAra nirdeza 1 sata, saMkhyA Adi anuyogadvAroke kramakA kAraNa / 2 anuyogadvArome paraspara antr| * upakrama va prakramame antara / -de upakrama / 3. anuyogadvAroMkA paraspara antarbhAva / 4. ogha aura Adeza prarUpaNAokA viSaya / 5. prarUpaNAo yA anuyogokA prayojana / * anuyoga va anuyoga samAsa jJAna -de zrutajJAna II yogaat||46|| == pAla aura hetu ye donoM hI anumAnake aga hai, udAharaNa nahIM // 37 // na hI upanaya va nigamana aga hai // 44 // kyoki bAla vyutpattike nimitta ina tInokA upayoga zAstrameM hotA hai,vAda meM nahIM, kyoMki vahA~ ve anupayogI hai // 46 // nyA dI /3/31,34,66/76,81,82 parArthAnumAnaprayojakasya ca bAkya sya dvAvavayavau, pratijJA hetuzca // 31 // pratijJAhetuprayogamAtrai vodAharaNAdipratiNAsyArthasya gamyamAnasya vyutpannena tu zakyatvAta / gamyamAnasyApyabhidhAne paunaruktaprasaGgAt // 34 // vItarAgakathAyaryA tu pratipAdyAzayAnurodhena pratijJAhetU dvAvavayavau, prarijJAhetUdAharaNAni traya , pratijJAhetUdAharaNopanayAzcatvAra pratijJAhetUdAharaNopanayanigamanAni vA paJceti yathAyogya pryogpripaatii| tadeva pratijJAdirUpAlparopadezAdutpannaM parArthAnumAnam // 36 // - parArthAnumAna prayojaka vAkyake do avayava hote hai - pratijJA va hetu // 31 // pratijJA va hetu ina do mAtrake prayogase hI vyutpanna jano ko udAharaNAdike dvArA pratipAdya va jAnA jAne yogya arthakA bho jJAna ho jAtA hai| jAna liye gayeke prati bhI inako kahaneme punaruktikA prasaga AtA hai // 34 // parantu vItarAga kathAmeM pratipAdya abhiprAyake anurodhase pratijJA va hetu ye do avayava bhI hai, pratijJA, hetu va udAharaNa isa prakAra tIna avayava bhI hai. pratijJA, hetu, udAharaNa aura upanaya isa prakAra cAra bhI hai tathA pratijJA, hetu, udAharaNa, upanaya aura nigamana isa prakAra pA~ca bhI hai| yathAyogya paripATIke anusAra ye saba hI vikrUparita ho jAte hai| isa prakAra pratijJAdi rUpa paropadezame utpanna hone ke kAraNa vaha parArthAnumAna hai // 36 // anamAnita-AlocanAkA eka doSa-de AlocamA 2 / anumodanA-de anumati / anayoga-jenAgama cAra bhAgome vibhakta hai, jinheM cAra anuyoga kahate hai-prathamAnuyAga, karaNa nRyoga, caraNAnuyAga aura dravyAnuyoga / ina cAromeM kramase kathae va purANa, ma middhAnta va loka vibhAga, jIvakA AcAra-vicAra aura cetanAcetana dravyokA svarUpa va tattvokA nirdeza hai| isake atirikta vastukA kthana karane meM jina adhikAroM kI AvazyaktA hotI hai unhe anuyogadvAra kahate hai| ina dono ho prakArake anuyogokA kathana isa adhikAra meM kiyA gayA hai| 1. Agamagata cAra anuyoga 1 AgamakA cAra anuyogome vibhAjana / 2. Agamagata cAra anuyogoke lakSaNa / 3. cAroM anuyogokI kathana paddhatime antara / 4. cAro anuyogokA prayojana / 5. cAro anuyogokI kathaMcit mukhyatA gauNatA / 6 cAro anuyogokA mokSamArgake sAtha samanvaya / * cAro anuyogoke svAdhyAyakA krama / -de svAdhyAya 1 2. anuyogadvAroke bheda va lakSaNa 1. anuyAgadvAra sAmAnyakA lakSaNa / 2. anuyogadvAroke bheda-prabhedoke nAma nirdeza / 1. upakrama Adi cAra anuyogadvAra / 2 nirdeza, svAmitva Adi cha anuyogdvaar| 3 satu, saMkhyAdi ATha anuyogadvAra tathA unake bheda / 1. Agamagata cAra anuyoga ArAma 1. AgamakA cAra anuyogoMmeM vibhAjana kiyAkalApameM samAdhibhakti--"prathamaM karaNa caraNaM dravya nama / prathamA nuyoga, karaNAnuyoga, caraNAnuyoga aura dravyAnuyogako namaskAra hai| dra sa/TI./42/182 prathamAna yogo caraNAna yogo. karaNAna yogo.. dravyAna yogo ityuktalakSaNAna yogacatuSTarUpeNa caturvidha bhUtajJAnaM jJAtavyam / = prathamAnu yoga, caraNAna yoga, karaNAna yoga aura dravyAna yoga aise ukta la* govAle cAra ana yogoMrUpase cAra prakArakA zrutajJAna jAnanA cAhie / (pa kA /tA. /173/254/15) / 2. Agamagata cAra anuyogoke lakSaNa 1 prathamAnuyogakA lakSaNa ra.ka.zrA /43 prathamAna yogamAkhyAna carita purANamapi puNyam / bodhi samAdhinidhAna bodhAtibodha samIcIna // 43 // - samyagjJAna hai so paramArtha viSayakA athavA dharma, artha, vAma mokSakA athavA eka puruSake Azraya kthAkA athavA presaTha puruSoke caritrakA athavA puNyakA athavA ratnatraya aura dhyAnakA hai kathana jisameM so prathamAna yoga rUpa zAstra jAnanA cAhie / (ana dh/3/8/258)| ha pu/10/71 padai paJcasahasra stu prayukta prathame puna' / anu yoge purANArthaviSaSTirupavarNyate // 79 // sa dRSTivAdake tIsare bheda ana yogameM pA~ca hajAra pada haiM tathA isake avAntara bheva prathamAna yoga, tresaTha zalAkA puruSoMke purANakA varNana hai // 71 // (ka.pA/1/6103/138) (go ka / jI pra/361-362/773/3) (dra sa./TI./42/182/8) (paM kA./tA../ 173/254/15) / dha, 2/1,1,2/1.1.2/4 paDhamANiyogo paMcasahassapadehi purANaM vaNNedi / prathamAna yoga arthAdhikAra pA~ca hajAra padoke dvArA purANoM kA varNana karatA hai| 2 caraNAnuyogakA lakSaNa ra ka zrA/45 gRhamedhyanagArANA caaritrotpttivRddhirkssaanggm| 'caraNAna yogasamaya samyagjJAnaM vijAnAti // 45 // - samyagjJAna hI gRhastha aura muniyoMke cAritrakI utpatti, vRddhi, rakSAke aMgabhUta caraNAnu yoga zAstrako vizeSa prakArase jAnatA hai / (ana dh/3/11/251)| dra saM./To /12/182/6 upAsakAdhyayanAdau zrAvakadharmam, AcArArAdhano yatidharma ca yatra mukhyatvena kathayati sa caraNAnu yogo bhaNyate / upAsakAdhyayana AdimeM zrAvakakA dharma aura mUlAcAra, bhagavatI ArAdhanA AdimeM yatikA dharma jahA~ mukhyatAse kahA gayA hai, vaha dUsarA caraNAna yoga kahA jAtA hai / (paM kA/tA vR./173/254/16) / jainendra siddhAnta koza Page #115 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anuyoga anuyoga 3. karaNAnuyogakA lakSaNa ra.ka zrA./44 lokAlokavibhaktaryagaparivRttazcaturgatInA ca / Adarza miva tathAmatiravai ti karaNAnayogaM ca // 41 // == loka alokake vibhAgako, yugoke parivartanako tathA cAroM gatiyoko darpaNake samAna pragaTa karanevAle karaNAna yogako samyagjJAna jAnatA hai| (ana dha /3/10/260) / drasa /To /12/182/10 triloksAre jinAntaralAvibhAgAdigranthavyA khyAnaM karaNAna yogo vijJeya / - triloksArame tIrthakarokA antarAla aura lokavibhAga Adi vyAkhyAna hai| aise grantharUpa karaNAn - yoga jAnanA cAhie / (pa kA /tA vR/173/154/17) / 4 dravyAnuyogakA lakSaNa ra ka zrA./46 jIvAjIvasutatve puNyApuNye ca bandhamAkSau ca / dravyAnuyogadIpa zruta vidyAlAkamAtanu te // 46 // =dravyAnu yogarUpI dIpaka jIva-ajIva rUpa sutattvo ko, puNya-pApa aura bandha-mokSako tathA bhaavshrutruup| prakAza kA vistAratA hai / (ana dha/2/12/261) / dha 1/11.7/18/4 rAtANiyogamhi jamatthitta utta tarasa pamANa parUvedi dvaannige| satprarUpaNAme jA padArtho / astitva kahA gayA hai unake pramANakA baNa na dravyAnuyAga karatA hai| yaha lakSaNa ana yogdvaar|ke antargata dravyAna yogakA hai| dra,sa/TI/42/18211 prAbhRtatattvArtha siddhAntAdaura zuddhAzuddhajIvAdiSaD dravyAdInA mukhyavRttyA vyAkhyAna kriyate sa dravyAna yogo bhnnyte| jasama pasAra Adi prAbhRta aura tattvArtha sUtra tathA siddhAnta Adi zAstra meM mukhyatAse zuddha-azuddha joba Adi cha dravya AdikA jo varNana kiyA gayA hai vaha dravyAna yoga kahalAtA hai| (paM kA /tA bR /173/254/18) / 3. cAroM anuyogoko kathana paddhanimeM antara 1. dravyAnuya ga va karaNAnuyogame dra sa /TI /13/40/5 eva puDha vijalateubAU ityAdigAthAdvayena tRtIyagAthApAdatrayeNa ca dhavalaja yadhavalamahAdhava laprabandhAbhidhAna sidvAntatrayabojapada mucitam / 'sanesuddhA hu mudraNayA iti zuddhAtmatattvaprakAzaka tRtIyagAthAcaturtha pAdena paJcAstikAyapravacanasAramamayasArA bhidhAnaprAbhRtatra yasyApi boja pada sUcitam / saccAdhyAtmagranthasya bIjapadabhUta zudvAtmasvarUpamukta tatpunarupAdeyameva / isa rItise caudaha mArgaNAoke kathana ke antargata 'puDha bijalateuvAU' ityAdi do gAthAo aura tosarI gAthAke tIna padose dhavala, jayadhavala aura mahAdhavala prabandha nAmaka jo tIna (karuNAnuyogake) sidvAnta grantha hai, unake bIjapada kI sUcanA granthakArane kI hai| savve suddhA ha suddhaNayA' isa tRtIya gAthAke cauthe pAdase zuddhAtmatattva ke prakAzaka pacAstikAya, pravacanasAra aura samayasAra ina tIno prAbhRtokA bIjapada sUcita kiyA hai / tahA~ jo adhyAtmagranthakA bIja padabhUta zuddhAtmAkA svarUpa kahA hai vaha to upAdeya hI hai| noTa-(dhavala Adi varaNAnuyogake zAstroke anusAra jIva tattvakA vyAkhyAna pRthivI jala Adi asadbhUta vyavahAra gata paryAyoke AdhArapara kiyA jAtA hai, aura paMcAstikAya Adi dravyAnuyogake zAstroke anusAra umo jIva tattvakA pArupAna usakI zuddhAzudva nizcaya nayAzrita paryAyoke AdhArapara kiyA jAtA hai| isa prakAra karaNAnuyogame vyavahAra nayakI mukhyatAse aura dravyAnuyogame nizcayanayakI mukhyatAse kathana kiyA jAtA hai| mo.mA 5/8/7/404/4 karaNAnuyAgavi vyavahAranaya kI pradhAnatA liye vyAkhyAna jaannaa| mo.mA.pra/818/407/2 karaNAnuyogavirSa bhI kahI upadezako mukhyatA liye vyAkhyAna ho hai tAkau sarvathA taise ho na maannaa| mo.mA pra./414/406 14 karaNAnuyoga virSe tau yathArtha padArtha jalAvanekA mukhya prayojana hai / AcaraNa karAvanekI mukhyatA naahii| rahasyapUrNa ciTThI pa0 ToDaramala-samayasAra Adi grantha adhyAtma hai aura Agamako carcA gomaTTasAra (karaNAnuyoga) me hai| 2 dravyAnuyoga va caraNAnuyogame mo mA pra/8/14/426/7 (dravyAnuyogake anusAra) rAgAdi bhAva ghaTe vAhya aisai anukramate zrAvaka muni dharma hoya / athavA aise zrAvaka muni dharma agIkAra kyei pacama SaSThama Adi guNasthAna ni viSa rAgAdi ghaTAvanerUpa pariNAma nikI prApti ho hai| aisA nirUpaNa caraNAnuyogavi kiyaa| 3. karaNAnuyoga va caraNAnuyoga me mo mA pra /8/7/406/14 karaNAnuyoga virSe to yathArtha padArtha janAvanekA mukhya prayojana hai / AcaraNa karAvaneko mukhyatA naahii| tAtai yahu tau caraNAnuyogAdikake anusAra pravaH. tisatai jo kArya honA hai so svayameva ho hoya hai| jaise Apa karmanikA upazamAdi kiyA cAhe to kaise hoy| ___4. cAro anuyogokA prayojana 1 prathamAnuyogakA prayojana go jI |jI pra/361-362/773/3 prathamAnuyAga prathama mithyASTimaviratikamavyutpanna vA pratipAdyamAnitya pravRtto'nuyogo'dhikAra prathamAnuyoga / prathama ka ye mithyAdRSTi avatI, vizeSa jJAnarahita, tAko upadeza dene nimitta jA pravRtta bhaSA adhikAra anuyoga kahie so prathamAnuyoga khie| mo mA pra /8/2/364/11 je jIva tuccha buddhi hoya te bhI tisa kari dharma sanmukha hoye hai| jAte ve jIva sUkSma nirUpaNako pahicAna nAhI, laukika vArtAnika jAnai / tahA~ tinikA upayoga laagai| bahuri prathamAnuyogaviSai laukika pravRttirUpa nirUpaNa hoya, tAkI te nIkai samajha jaay| 2 karuNAnayogakA prayojana mo mA pra/8/3/365/20 je jIva dharma viSai upayoga lagAya cAhai aise vicAraviSai (arthAt karaNAna yoga viSaya unakA) upayoga rami jAya, taba pApa pravRtti chUTa svayameva tatkAla dharma u jai hai| tisa abhyAsakari tattvajJAna kI prApti zIghra ho hai| bahuri aisA sUkSma kathana jinamata virSe hI hai, anyatra nAhI, aise mahimA jAna jinamatakA zraddhAnI ho hai / bahuri je jIva tattvajJAnI hAya isa karaNAnuyogako abhyAsai hai, tinako yahu tisa kA (tattvanikA) vizeSarUpa bhAsa hai| 3 caraNAnuyogakA prayojana mo.mA pra/8/4/367/7 je jIva hita-ahitako jAnai nAhI, hiMsAdi pApa kAryAna vipai tatpara hoya rahe hai, tiniko jaise ve pApa kAryako choDa dharmakAryaniviSai lAgai, taise upadeza diyaa| tAkau jAni dharma AcaraNa karane ko sammukha bhye| aisai sAdhanateM kaSAya manda ho hai| tAkA phalatai itanA to ho hai, jo kugati viSe dukha na pAvai, ara mugatividhai surakha paavai| bahuri (jo) jIvatattvake jJAnI hoya kari caraNAna yogako abhyAsa hai, tinako e sarva AcaraNa apane vItarAgabhAvake anu sArI bhAsai hai / ekadeza vA sarva deza vItarAgatA bhaye aisI zrAvakdazA aura munidazA ho hai| 4 dravyAnuyogakA prayojana momA pra/12/368/4 je jAvAdi dravyAniko kA tattvaniko pahicAna nAhI, ApAparako bhinna jAne nAhI tiniko hetu dRSTAnta yuktikari vA pramANanayAdi kari tinikA svarUpa aise dikhAyA jaise yAke pratIti hoya jaay| unake bhAvoko pahicAnanekA abhyAsa rAkhai to zIgha ho tattvajJAna kI prApti hoya jaay| bahuri jinikai tattvajJAna bhayA hoya, te jovadravyAnuyoga ko abhyAsai / tiniko apane zraddhAnake anusAri so sarva kathana bhatibhAsa hai| jainendra siddhAnta koza Page #116 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anuyoga 5. cAroM anuyogokI kathacit mukhyatA gauNatA 1 prathamAnuyogako yoNatA mo. mA pra / 8 /6/401 / 6 grahA~ (prathamAn yogameM) upacArarUpa vyavahAra varNana kiyA hai, aise yAko pramANa kojiye hai / yAkau tAratamya na mAni lenA / tAratamya karaNAna yoga viSai nirUpaNa kiyA hai so jAnanA / mahuri prathamAnuyoga upacArarUpa koI dharmakA jaga bhane sampUrNa dharma bhayA kahie hai| - ( jaise ) nizcaya samyaktvakA tau vyavahAra viSai upacAra kiyA, bahuri vyavahAra samyaktvake koI eka aga sampUrNa vyavahAra samyaktvakA upacAra kiyA, aise upacAra kari samyaktva bhayA kahie hai| 2. karaNAnuyogakI gauNatA momA / 8 /7/404/15 karaNAna yoga viSai vyavahAra nayakI pradhAnatA liye vyAkhyAna jAnanA, jAtai vyavahAra binA vizeSa jAna sake nAhIM / bahuri kahI nizcaya varNana bho pAiye hai / mo.mA.pacio/zoor karaNAnuyogaviye bhI kahIM upadezakI mukhyatA lie vyAkhyAna ho hai, tAkau sarvathA te se hI na mAnanA / moma ca/06/24 karaNAnuyoga viyeM to yathArtha padArtha janAvanekA mukhya prayojana hai, AcaraNa karAvane kI mukhyatA nAhIM / 3 caraNAnuyogakI gauNatA momA /8/8/407/16 caraNAnuyogaviSai jaise jIvanikai apanI buddhigocara dharmakA AcaraNa hoya so upadeza diyA hai| tahA~ dharma tau nizcayarUpa mokSamArga hai, soI hai tAke sAdhanAdika upacAra dharma hai, so vyavahAranayakI pradhAnatAkari nAnA prakAra upacAra dharma ke bhedAdikakA yA viSe nirUpaNa karie hai / 1 4 dravyAnuyogakI pradhAnatA momA 18/15/20/2 mohamArgakA mUla upadeza to yahA~ (dayAnuyoga vidhe) hI hai| 6. cAroM anuyogoMkA mokSamArga ke sAtha samanvaya 1. prathamAnuyogakA samanvaya mI mA /8/6/400/16 prazna - (prathamAnuyoga meM) aisA jhUThA phala dikhAvanA to yogya nAhIM, aise kathanako pramANa kaise kIjie 1 uttara - je ajJAnI jIva bahuta phala dikhAe binA dharma viSai na lAgeM, pApa taiM na DareM, tinikA bhalA karaneke arthi aise varNana karie hai / mo mA pra./8/12/424/15 prazna (prathamAnuyoga ) rAmAdikA nimitta hoya, so kthana ho na karanA thaa| uttara sarAgI jIvanikA mana kevala vairAgya kathama viSailA nAhIM, tAte jese ko batAsA Azraya opaca dIjiye, tese sarAgI bhogAdi kathana ke Azraya dharmavi ruci karAI hai| 2 karaNAnuyogakA samanvaya mo mA pra./8/13 / 427/13 prazna -dvIpa samudrAdikake yojanAdi nirUpe jinameM kahA siddhi hai ? uttara- tinako jAne ki tiniviSa iSTa ani buddhi na hoya teM pUrvokta siddhi ho hai prazna to jisateM kina prayojana nAhIM, aisA pASANAdikako bhI jAne yahA~ iTa aniSTapanoM na mAnie hai, so bhI kAryakArI bhayA' uttara sarAgI jIva rAgAdi prayojana binA kAiko jAnanekA udyama na kareM jo svayameva unakA jAnanA hoya to tahA~te upayogako chuDAyA hI cAhe hai| yahA~ udyamakari dvIpa samudrAdikako jAne hai, tahA~ upayoga lagAne hai| so rAgAdi ghaTe aisA kArya ho hai bahuri pASANAdivi lokakA koI prayojana bhAsa jAya tau rAgAdika hoya Avai / ara pAki isa loka sambandhI kArya kA nAhIM, sAteM rAgAdikA kAraNa nAhIM / ... bahuri yathAvat racanA jAnane kari bhrama miTe upayogakI nirmalatA hoyAteM yaha banyAsakArI hai| 101 anuyoga 3 caraNAnuyogakA samanvaya pra.sA.rA.pra./200/ 12-13 pAnusAri caraNaM caraNAnusAri miyo iyamidaM nanu samyapes tasmAnmumukSuradhirohatu mokSamArga. dravyaM pratItya yadi vA caraNaM pratItya // 12 // dravyasya siddhau caraNasya siddhi dravyasya siddhizcaraNasya siddhI budhyeti karmAviratA' pare'pi caraNaM carantu // 13 // caraNa dravyAnusAra hotA hai aura dravya caraNAnusAra hotA hai. isa prakAra ve donoM paraspara sApekSa haiM, isalie yA to dravyakA Azraya lekara mumukSu mokSamArga meM ArohaNa karo // 12 // dravyakI siddhimeM caraNakI siddhi hai aura caraNakI siddhimeM dravyakI siddhi hai, yaha jAnakara karmose (zubhAzubha bhAva) se avirata dUsare bhI, dravyase aviruddha caraNa (cAritra) kA AcaraNa karo // 13 // momA.pra /8/14/428/20 prazna caraNAnuyogaviSai bAhyatAdi sAdhanakA upadeza hai, so inate ki siddhi nAhIM apane pariNAma nimaMta cAhie. bAhya cAho jaime prvttauN| uttara - Atma pariNAmanike aura bAhyavRttinimita-mittika sambandha haiN| jAteM samastha kriyA pANAmapUrvaka ho hai / athavA bAhya padArthanikA Azraya pAya parinAma ho hai pariNAma meTaneke artha mAhA mastukA niSedha karanA samayasArAdibhide (sa sA./e. 285) kA hai| mahuri jo bAhyasya ki siddhi na hoya kI samarthasiddhike vAsI deva samyadRSTi bahuta jJAnI tinikai to cauthA guNasthAna hoya ara gRhastha zrAvaka manuSya ke paMcama guNasthAna hoya. so kAraNa khaa| bahuri tIrthaMkarAdi gRhastha pada choDi kAheko saMyama hai| I 7 4 dravyAnuyogakA samanvaya moma /8/15/426/11 prazna- dravyAnuyogavi vrata-sayamAdi vyava hAradharmakA honapanA pragaTa kiyA hai / ityAdi kathana suna jIva hai| so svacchanda hoya puSpa chor3a pApavi pravaroMge sAyeM inakA nA sunanA yukta naahiiN| uttara- jaise gardabha mizrI khAe mare to manuSya tau mizrI khAnA na chADe / tesai viparItabuddhi adhyAtma grantha suni svacchanda hoya tau vivekI tau adhyAtmagranthanikA abhyAsa na chodd'eN| itanA kare jAkI svacchanda hotA jAne, tAkI jaise vaha svacchanda na hoya, taise upadeza de / bahuri adhyAtma granthaniviSai bhI jahA~ tahA~ svacchanda honekA niSedha kIjiye hai| bahuri jo jhUThA doSakI kalpanAkari adhyAtma zAstrakA bA~canA-sunanA niSedhiye to mokSamArgakA mUla upadeza to tahA~ hI hai / tAkA niSedha kiye mokSamArga kA niSedha hoya / 2. anuyogadvAroMke bheda va lakSaNa 5. anuyogadvAra sAmAnyakA lakSaNa kapA 3/3-22/17/3 kimaNi gaddAra NAma / ahiyAro bhaNNamANasthassa angovaao| anuyogadvAra kise kahate hai kahe jAnevAle artha ke ke upAyabhUta adhikArako anuyogadvAra kahate hai / dha 1/1,1,5/100-101 / 143/8 aniyogo niyogo bhASA vibhASA vAttiketyartha / ukta ca - aNiyogo ya niyogo bhAsA vibhAsA ya maDiyA ceya evaM asinAmA eaa||100|| sU muddA pahi saMbhavadala bahiyA ceya abhiyoganirutIe ditA hoti pace // 101 // anuyoga niyoga, bhASA, vibhASA aura vArttika ye pA~co paryAyavAcI nAma hai| kahA bhI hai- anuyoga, niyoga, bhASA, vibhASA aura vArtika meM pA~ca anuyoga ke ekArthabAcI nAma jAnane cAhie |2001 anuyogI niruti meM sUcI, mudrA, pratigha, sabhavadala aura vArttikA ye pA~ca dRSTAnta hote haiM // 101 // vizeSArtha lakaDIse kisI vastuko taiyAra karaneke lie pahile lakar3I ke nirupayogI bhAgako nikAlaneke lie usake Upara eka rekhAmeM jo DorA DAlA jAtA hai, vaha sUcIkarma hai| anantara usa DArAse lakar3I ke Upara jo cihna kara diyA jAtA hai vaha mudrA karma jainendra siddhAnta koza Page #117 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anuyoga hai| isake bAda usake nirupayogI bhAgako chA~Takara nikAla diyA jAtA hai| ise hI pratigha yA pratighAta karma kahate hai / phira isa lakaDoke AvazyakatAnusAra jo bhAga kara liye jAne hai vaha sambhavadalakarma hai aura anta meM vastu taiyAra karake usapara pAliza Adi kara dI jAtI hai. vahI vArttikA karma hai| isa taraha ina pA~ca karmoMse jaise vivakSita vastu taiyAra ho jAtI hai usI prakAra anuyoga zabdase bhI AgamAnuGgala sampUrNa arthakA grahaNa hotA hai| niyoga, bhASA, vibhASA aura vArtika ye cAroM anuyoga zabdake dvArA pragaTa honevAle artha ko hI uttarottara vizada karate hai, ataeva ve anuyogake hI paryAyAco nAma hai (. 4.1.24/122-123/260) / .saM./TI./42/183/2 anuyogo'dhikAra pariccheda prakaraNamizyAents | anuyoga, adhikAra, pariccheda, prakaraNa, ityAdika saba zabda ekArthavAcI haiM / L 2. anuyogadvAroMke meva prabhedoMke nAma nirdeza 1. upakrama Adi cAra anuyogadvAra sa. ma. / 28/306/22 cazvAri hi pravacanAnuyogamahAnagarasya dvArANi upakramaH nikSaipa' anugama' nayazceti / pravacana anuyogarUpI mahAnagarake cAra dvAra haiM- upakrama, nikSepa, anugama aura naya / (inake prabheda va lakSaNa - de, vaha vaha nAma ) 2. nirdeza, svAmitva Adi chaH anuyogadvAra rA.sU./1/0 nirdezasvAmitva sAdhanAdhikaraNa sthitividhAna nirdeza svAmitva sAdhanA (kAraNa) adhikaraNa (AdhAra), sthiti (kAla) tathA vidhAna (prakAra) - aise chaH prakArase sAta tattvoMko jAnA jAtA hai va pU. 15) / gha. 1/1.1.2/18/14 ki kasma ke karama va kevaciraM karividho ya bhAvo ti| chaha aNagArehi sambabhAvApuratacyA 3983 padArtha kyA hai (nirdeza) kisakA hai (svAmitva ), kisake dvArA hotA hai ( sAdhana ), kahA~ para hotA hai (adhikaraNa), kitane samaya taka rahatA hai (sthiti), kitane prakArakA hai (vidhAna ), isa prakAra ina chaha anuyogadvAroMse sampUrNa padArthoMkA jJAna karanA cAhie / 3. sat saMkhyAdi 8 anuyogadvAra tathA unake bheda - prabheda anuyogadvAra sa sU /1/8. sata I gha. kha. 1/1. 1.8/156 1 1 ogha Adeza saMkhyA bhAgAbhAga gha. kha, 13/5.3/ sUtra 2 / pR 2 / / I 1/12/7/955 / | 1. 1 I II dravyapramANa kSetra sparzana kAla antara bhAva alpabahutva 1 Sa. kha 7/2, 1/ sU. 1,2/25 1 1 eka jIva nAnAjI kI apekSA kI apekSA 1. sparza nikSepa 2. sparzanAmavibhISaNatA 3. sparzanAma vidhAna 4. spazadravyavidhAna 5. sparza kSetra vidhAna 4. spazaMkAla vidhAna 7. sparzabhAva vidhAna gha. 10/4,2,4,28/69/2 T prarUpaNA I pramANa 8. sparzapratyayavidhAna 1. sparzasvAmitvavidhAna 10. sparzasparza vidhAna 11. sparzagatividhAna 12. sparza antara vidhAna 13. sparzasannikarSa vidhAna 14. sparzaparimANavidhAna 15. sparzabhAgAbhAgavidhAna - 16. sparza alpabahutva 1 102 T 1 zreNI / ca. vaM. 19/4,2,6/su. 252/352 1 avahAra bhAgahAra T alpabahutva anantaropanidhA / dha. 10/42,4,28/66/6 / / avasthita bhAgAhAra 2. rUpAdhika bhAgAhAra 1. 3. rUpona bhAgAhAra 4. cheda bhAgAhAra jainendra siddhAnta koza prarUpaNA anuyoga I paramparopanidhA T 1 | dha 10/4.2,4,28/74/3 I pramANa alpabahutva 4. pakSmImAsAdi anuyogadvAra nirdeza - 5. naM. 10/4.1.4/1/18 yAdavyavahAramA siNi abhiyogadvArANi nAdavvANi bhavati padamImAMsA sAmisamappA mahue tti // 1 // - aba vedanA dravya vidhAnakA prakaraNa hai| usameM padamImAMsA, svAmitva aura tva, ye TIma anuyogadvAra jJAtavya hai // 1 // gha. 10/4.1.4.9/18/5 tatpadaM duniyApadaM bhedapadamidi dha. 10/4, 2, 4, 1/11/2 etthabhedapadena ukkassAdisarUveNa ahiyAro / uccassAkassa-jaNAjaNa sAdi-anAdi-dhupa-a va oja-jumma oma visiddha-momaNovi simena etthaterasa padAni / gha. 10/4.2.4.1/gA. 2/11 padamImAMsA sakhA guNayArI ca sAmanta khoja adhyAna ThANAni ya jIvasamuhAro - pada do prakArakA hai-vyavasthApada aura bhedpd| yahA~ utkRSTAdi bhedapadakA adhikAra hai / utkRSTa anutkRSTa, jaghanya, ajaghanya, sAdi, anAdi dha va adhava, oja, yugma, oma, viziSTa aura nooma viziSTa padake bheda se yahA~ teraha pada hai / padamImAsA, saMkhyA, guNakAra, cauthA svAmitva, oja, alpabahutva, sthAna aura jIva samudAhAra me bAra anuyogadvAra hai| 3. anuyogadvAra nirdeza 1. sat, saMkhyAvi anuyogadvAroMke kramakA kAraNa 1 gha. 9/9.9.0/156-158/0 sAthiyogI sANiyogadvArA jena jozIdo tena paDhamaM saMtAniyogo cena bhaNNade niya-saMkhA-guNidogAna kheta uccade di eva cena adIda-phusaNeNa saha phosaNa uccade / tado do vi ahiyArA sakhA joNiNo NANega-jIye assiUNa uccamANa-kAlaM tara parUvaNA vi saMkhA-joNI / ida thovamidaM ca bahuvamidi bhaNNamANa - appAbahuga pi saMkhA-joNI / teNa edAnamAhi davyamANAgamo bhava-joggo 1. bhAvo tassa bahuvaNNAdo |... avagaya-baTTamANa phAso suheNa do vi pacchA jANadutti phosaNaparUvaNAdI hodu NAma puvvaM khettassa parUvaNA, aNavagayakhettaphosaNassa takkAla tara jANaNuvAyAbhAvAdo / tahA bhAvappAbahugANa pAkheta phosaNAnugamamaMtareNa NataviSamA hoti vimena khetta-phosaNa-parUvaNA kAyavvA / Na tAva aMtaraparUSaNA ettha bhaNaNajaggA kAlajoNitAdI / Na bhAvo vi tassa tado heTThima ahiyArajonitA appAmahUgaM pi tassa vi vesAniyoga-joNitAdo parisesAdI kAlo cetra tattha parUvaNA- jogI tti / bhAvappA bahugANaM' jogisAdo vyamevaM tara utA upajonitAdo mena bhAvaparUvaNA ucca de| satprarUpaNArUpa anuyogadvAra jisa kAraNa se zeSa anuyogadvAroMkA yonita hai, usI kAraNa sabase pahale satprarUpaNAkA hI nirUpaNa kiyA hai . 155 // apanI-apanI saMkhyA guNita avagAhanArUpa kSetrako hI kSetrAnugama kahate haiN| isI prakAra atItakAlIma sparza ke sAtha sparzamAgama kahA jAtA hai| isalie hama donoM Page #118 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anuyoga anuyogasamAsa ho adhikArokA sakhyAdhikAra yonibhUta hai| usI prakAra nAnA jIva aura eka jIvakI apekSA varNana ko jAne vAlI kAla prarUpaNA aura antara prarUpaNAkA bhI saMkhyAdhikAra yonibhUta hai| tathA yaha alpa hai aura yaha bahuta hai isa prakAra kahe jAnevAle akpabahutvAnu yogadvArakA bhI sakhyAdhikAra yonibhUta hai| isalie ina sabake AdimeM dravyapramANAnugama yA saMkhyAnuyogadvArakA hI kathana karanA cAhie / bahuta viSayavAlA honeke kAraNa bhAva prarUpaNAkA varNana yahA~ nahIM kiyA gayA hai |pR. 156 // jisane vartamAnakAlIna sparzako jAna liyA hai, vaha anantara saralatApUrvaka atIta va vartamAnakAlIna sparzako jAna leve, isalie sparzanaprarUpaNAse pahile kSetraprarUpaNAkA kathana rahA aave| jisane kSetra aura sparzanako nahI jAnA hai, use tatsambandhI kAla aura antarako jAnane kA koI bhI upAya nahIM ho sktaa| usI prakAra bhAva aura alpanna hutvakI prarUpaNA kSetra aura sparzanAnugamake binA kSetra aura sparzanako viSaya karanevAlI nahIM ho sktii| isalie ina sabake pahile hI kSetra aura sparzanAnugamakA kathana karanA cAhie // 157 / yahA~para antaraprarUpaNAkA kthana to kiyA nahIM jA sakatA hai, kyoki antaraprarUpaNAkI yonibhUta kAlaprarUpaNA hai| sparzanaprarUpaNAke bAda bhAvaprarUpaNAkA bhI varNana nahI kara sakate hai, kyoki kAlaprapaNAme nIcekA adhikAra bhAvaprarUpaNAkA yonibhUta hai| usI prakAra sparzanaprarUpaNAke bAda alpabahUkhakA bhI kathana nahIM kiyA jA sakatA, kyo ki zeSAnuyoga (bhAvAnuyoga) alpabahutva prarUpaNAkA yonibhRta hai| taba parizeSanyAyase vahA~para kAla ho prarUpaNAke yogya hai yaha bAta siddha ho jAtI hai |pR 157 // bhAva prarUpaNA aura alpabahumva prarUpaNAkI gonibhUta honese ina donAke pahile hI antara prarUpaNAkA ullekha kiyA gayA hai tathA alpabahutva kI yoni honege isake pIche hI bhAvaprarUpaNAkA kathana kiyA hai ||pR 158 // (rA vA /1/8,2-6/11) / 2. anuyogadvAroMmeM paraspara antara 1. kAla antara va bhaMga vicayame antara dha 7/2.1,2/27/10 NANAjIvehi kAla-bhaMgavicayANaM ko viseso| Na, jANAjIvehi bhagavicayassa maggaNANa vicchedAvicchedasthittaparUvayassa maggaNakAla tarehi saha eyatta virohaado| prazna-nAnA jIvokI apekSA kAla aura nAnA jIvokA apekSA bhaga vicaya ina dono meM kyA bheda hai 1 uttara--nahIM, nAnA jIvoM kI apekSA bhaMgavicaya nAmaka anayogadvAra mArgaNAoke biccheda aura vicchedake astitvakA prarUpaka hai| ata' usakA mArgaNAoke kAla aura antara batalAnevAle anuyogadvAroke sAtha ekatva mAnane meM virodha AtA hai| 2 utkRSTa vibhakti sarvasthiti addhAcchedame antara ka.pA.3/3-22/120/11/12 maba TThidIe addhAcheda mmi bhaNida ukkassadidIe ca ko bhedo / buccade-carimaNiseyassa jo kAlo so ukkassaadvAchedammi bhaNi da ukkassaTi ThadI nnaam| tatthataNasamvaNiseyANa samUho samvaThThidI NAma / teNa doNhamatthi bhedo| ukkassavihattIe ukkassaaddhAchedassa ca ko bhedo| buccade-carimaNi seyassa kAlo ukkassaaddhAcchedo nnaam| ukkassadiauvihattI puNa savvaNiyANaM savvaNi seyapadesANaM vA kaalo| teNa edesi pi asthi bhedo|-prshnsrv sthiti aura adbhAcchedameM kahI gayI utkRSTa sthiti meM kyA bheda hai| uttara-antima niSekakA jo kAla hai vaha utkRSTa addhAccheda meM kahI gayI utkRSTa sthiti hai tathA vahA~para rahanevAle sampUrNa niSekoMkA jo samUha hai vaha sarva sthiti hai, isalie ina donoM meM bheda hai| prazna-utkRSTa vibhakti va utkRSTa addhAcchedameM kyA bheda hai / uttaraantima niSeka ke kAlako utkRSTa addhAccheda kahate hai aura samasta niSekoMke yA samasta niSekoMke pradezoMke kAlako utkRSTa sthiti vibhakti kahate haiM, isalie ina donoMmeM bheda hai| 3 utkRSTa vibhakti va sarvasthitime antara ka.pA.3/3-22/120/15/5 eva saMte sabbukkassavihattINaM Nasthi bhedo tti NAsa kaNijjaM / tANaM piNayavisesavaseNa kathaMci bhevalaM bhaado| taM jahA-sasudAyapahANA ukAssa vihttii| avayavapahANA savva bihatti tti / =aisA (uparokta zakAkA samAdhAna) hote hue sarva vibhakti aura utkRSTa vibhakti ina donomeM bheda nahI hai, aisI AzakA nahIM karanI cAhie, kyoki, naya vizeSa kI apekSA una donomeM bhI kathaMcita bheda pAyA jAtA hai| vaha isa prakAra hai-utkRSTa vibhakti samudAyapradhAma hotI hai aura sarva vibhakti avayavapradhAna hotI hai| 3. anuyogadvArokA paraspara antarbhAva ka pA 2/2-22/SEE/81/5 kamaNiyogaddAra kammisaMgahiyaM / vuccade, samukittaNA tAva pudha Na vattavyA sAmittAdiaNiyogahArehi ceva egegapayaDINa masthittasiddhIdo avagayatyaparUvaNAe phlaabhaavaado| savvavihattINomavyavihattI ukassavihattI aNukkassavihattI jahaNNavihattI ajahaNNa bahattIo ca Na battavbAo, sAmitta-saNNiyAsAdiaNiogaddAresu bhaNNamANesu avagayapayaDisaMkhassa sissassa ukaassaannukssjhnnnnaajhssnnpyddisrvaabisypddivohuppttiido| sAdi-aNAdidhuva-addha va ahiyArA vi Na battavyA kAlaM taresu parUvijamANesu tdvgmuppttiidaa| bhAgAbhAgI Na battavo avagayaappAbahUga (ssa) sakha visypddivaahupttiidaa| bhAvo vi Na battabvo; uvadeseNa viNA vi mAhodaeNa mohapayADivihattIe saMbhavo hodi tti avgsuppttiido| eva sapahiyasesaterasa atyAhiyArattAdo ekArasaaNi ogahAraSarUvaNA caubIsaaNiyogahAraparUvaNAe maha virujjhde| - aba kisa anuyogadvArakA kisa anuyogadvArameM sa graha kyiA hai isakA kathana karate hai| yadyapi samutkIrtanA anuyogadvAra meM prakRtiyokA astitva batalAyA jAtA hai to bhI use alaga nahI kahanA cAhie, kyoki svAmityAdi anuyAgo ke kthanake dvArA pratyeka prakRtikA astitva siddha ho jAtA hai ata jAne hue arthakA kathana karaneme koI phala nahI hai / tathA sarva vibhakti, nausarva vibhakti, utkRSTa vibhakti, anutkRSTavibhakti, jaghanya vibhakti aura ajaghanya vibhaktikA bhI alagase kathana nahI karanA cAhie, kyoMki svAmitva, sannikarSa Adi anuyogadvAroMke kathanase jisa ziSyane prakRtiyokI sakhyAkA jJAna kara liyA hai use utkRSTa, anutkRSTa tathA jaghanya aura ajaghanya prakRtiyokI saMkhyAkA jJAna ho hI jAtA hai tathA sAdi, anAdi, dhruva aura adha va adhikAroMkA pRthak kathana nahIM karanA cAhie, kyoki kAla aura antara anuyoga dvAroke kathana karanepara unakA jJAna ho jAtA hai| tathA bhAgAbhAga anuyogadvArakA bhI pRthak kathana nahIM karanA cAhie, kyoki jise asapamahatvakA jJAna ho gayA hai use bhAgAbhAgakA jJAna ho hI jAtA hai| usI prakAra bhAva anuyogadvArakA bhI pRthaka kathana nahIM karanA cAhie, kyoMki mohake udayase mohaprakRtivibhakti hotI hai, ye bAta upadezake binA bhI jJAta ho jAtI hai| isa prakAra zeSa teraha anuyogadvAra gyAraha anuyogadvAroMmeM hI saMgrahIta ho jAte haiN| ata' gyAraha anuyogadvArokA kathana caubIsa anuyogadvAroMke kathanake sAtha virodhako nahIM prApta hotaa| 4. ogha aura Aveza prarUpaNAoMkA viSaya rA.vA.hi./1/8/68 sAmAnya kari to guNasthAna virSe kahiye aura vizeSa kari mArgaNA virSe khie| 5. prarUpaNAoM yA anuyogoMkA prayojana gha2/1,1/415/2 prarUpaNAryA kiM prayojanamiti ceducyate, sUtreNa sacitAnA spaSTIkaraNArtha viMzatividhAnena prruupnnocyte|-prshnprruupnnaa karane meM kyA prayojana hai / uttara-sUtrake dvArA sAcita padArthoke spaSTIkaraNa karaneke lie bosa prakArase prarUpaNA kahI jAtI hai| anuyogasamAsa-zrutajJAnakA eka bheda-de. zrutajJAna III jainendra siddhAnta koza Page #119 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anuyogI anekAnta A.pa/6 guNaparyAyAdhikAra 'ekasyApyanekasvabhAvopalambhAdanekasvabhAva / eka dravyake aneka svabhAvakI upalabdhi honeke kAraNa vaha aneka svabhAvavAlA hai| sa, sA/A/pari zakti naM.32 ekadravyavyApyAnekaparyAyamayatvarUpA anekatva zakti 1 eka dravyase vyApya (vyApane yogya) aneka paryAyamayapanArUpa anekatva zakti hai / anekAnta-vastumeM eka hI samaya anekoM kramavI va akramavartI virodhI dharmoM guNoM, svabhAvoM va paryAyoMke rUpameM- bhalI prakAra pratIti ke viSaya bana rahe hai| jo vastu kisI eka dRSTise nitya pratIta hotI hai vahI kisI anya dRSTise anitya pratIta hotI hai, jaise vyakti vahakA vaha rahate hue bhI bAlakase bUDhA aura ga~vArase sAhaba bana jAtA hai| yadyapi virodhI dharmokA eka hI AkArameM rahanA sAdhAraNa janoMko svIkAra nahI ho sakatA para vizeSa vicArakajana dRSTibhedakI apekSAo ko mukhya gauNa karake virodhameM bhI avirodhakA vicitra darzana kara sakate hai| isI viSayakA isa adhikArameM kathana kiyA gayA hai| anayogI--(yaha zabda naiyAyika va vaizeSika darzanakAra AdhAra va Azrayake artha meM prayukta karate hai| dravya apane guNokA anuyogI hai, parantu guNa apane dravyakA nahIM, kyoMki dravya hI guNakA Azraya hai, guNa dravyakA nhiiN)| anurAga-de raag| anurAdhA-eka nakSatra-de. nakSatra / anuloma-(5 dha/pU./288/bhASAkAra) sAmAnyakI mukhyatA tathA vizeSakI gauNatA karanese jo astinAstirUpa vastu pratipAdita hotI hai, usako anulomakrama kahate hai| anavAda-dha 1/1,1.24/201/4 gatiruktalakSaNA, tasyAH vadanaM vAda / prasiddhasyAcArya paramparAgatasyArthasya anu pazcAta vAdo'nuvAda / -gatikA lakSaNa pahile kaha Aye hai| usake kathana karaneko vAda kahate haiN| AcArya paramparAse Aye hue prasiddha arthakA sadanusAra kathana karanA anuvAda hai| dha.1/1,1.111/346/3 tathopadiSTamevAnuvavanamanuvAda. prasiddhasya kathanamanuvAda / -jisa prakAra upadeza diyA hai, usI prakAra kathana karaneko anuvAda kahate hai| * athavA prasiddha artha ke anukUla kathana karameko ana vAda kahate hai| anuvIcibhASaNa-rA.vA./7/5,1/536/12 anuvI cibhASaNa anu. lAmabhASaNamityartha / -- anuvIcibhASaNa arthAda vicArapUrvaka bolanA (cA s./63/3)| cA.pa./TI/46/11 vIcI bAglaharI tAmanukRtya yA bhASA vartate so'nuvIcibhASA, jinasUtrAnusAriNI bhASA anu vIcibhASA pUrvAcAryasUtraparipATImana bala dhya bhASaNIyamityartha / -bIcI vAglaharIko kahate hai usakA ana saraNa karake jo bhASA bolI jAtI hai so ana vIcibhASaNa hai| jinasUtrakI anu sAriNIbhASA ama vIcI bhASA hai| pUrvAcAryakRta sUtrakI paripATIko ukla ghana na karake bolanA, aisA artha hai| anavatti-sa.si.1//33140/6 dravya sAmAnyamutsarga anuvRtti rityartha / - dravyakA artha sAmAnya utsarga aura anuvRtti hai| syA ma./4/16/2 ekAkArapratItirekazabdavAcyatA cAna vRtti| -eka nAmase jAnanevAlI pratItiko anuvRtti athavA sAmAnya kahate hai| kisI dharmako vidhirUpase vRtti yA anusyUtiko anavRtti kahate hai| jaise ghaTameM ghaTatvako anu vRtti hai / (nyA dii/3/676)| anaziSTa-bha.A./vi./68/166/4 aNusiTTi sUtrAnusAreNa zAsanam / - aziSTa arthAta Agamake aviruddha upadeza karanA / anazreNI-ja.pa./pra 105 Along a world line arthAta eka pradeza, pNkti| anuzreNIMgati-de. vigraha gti| anusamayApavartanA-1. kANDakaghAta va ana samayApavartanAmeM antara -de. apkrssnn/4| anusmaraNa-rA.vA /1/12,11/55/16 pUrvAnubhUtAnusAreNa vikalpanamanusmaraNam - pUrva kI anubhUtiyoMke anusAra vikalpa karanA anusmaraNa hai| 1 bheda va lakSaNa 1. anekAntasAmAnyakA lakSaNa / 2. anekAntake do bheda (samyak va mithyaa)| 3 samyak va mithyA anekAntake lakSaNa / 4. krame va akrama anekAntake lakSaNa / 2. anekAnta nirdeza 1. anekAnta chala nahI hai| 2 anekAnta saMzayavAda nahI hai / * anekAnta pramANasvarUpa hai| -de. naya I/2 / 3. anekAntake binA vastukI siddhi nahIM hotii| 4. kisI na kisI rUpame saba anekAnta mAnate haiN| 5. anekAnta bhI anekAntAtmaka hai| 6. anekAntame sarva ekAnta rahate hai para ekAntame ane kAnta nahIM rhtaa| 7. nirapekSa nayokA samUha anekAnta nahI hai| 8. anekAnta va ekAnta kA samanvaya / * sarva darzana milakara eka jainadarzana bana jAtA hai| -de. anekAnta 26 / * evakArakA prayoga va kAraNa Adi / -de. ekAnta 2 / * syAtkArakA prayoga va kAraNa aadi| -de. syAdvAda 9. sarva ekAntavAdiyoke mata kisI na kisI nayame garbhita hai| 3.anekAntakA kAraNa va prayojana 1. anekAntake upadezakA kAraNa / * zabda alpa hai aura artha ananta / 2. anekAntake upadezakA prayojana / 3. anekAntavAdiyoMko kucha bhI kahanA aniSTa nahI / 4. anekAntakI pradhAnatA va mhttaa| anRta-de. satya / aneka-1.dravyameM eka aneka dharma (de. anekAmta 4) / 2.SadravyoM meM eka aneka vibhAga (de. dravya 3) / anekatva-na. ca. vR./62/65 aNekarUvA hu vivihbhaavsthaa||6||... aNekka...pajjapado 1653 - aneka rUpa arthAta vividha bhAvoM yA paryAyoM meM sthita za dravya paryAyakI apekSA aneka hai // 6 // jainendra siddhAnta koza Page #120 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anekAnta 4. vastumeM virodhI dharmokA nirdeza 1. vastu aneko virodhI dharmose gumphita hai / 2 vastu bhedAbhedAtmaka hai| 3 sat sadA apane pratipakSIkI apekSA rakhatA hai / 4. sva sadA parakI apekSA rakhatA hai / 5. vidhi sadA niSedhakI apekSA rakhatI hai / 6 vastume kucha virodhI dharmokA nirdeza / 7 vastume kacit svapara bhAva nirdeza / 5. virodhameM avirodha * vastuke virodhI dharmo me kathaMcit vidhi niSedha va bhedAbheda / - de saptabhagI 5 / * anekAntake svarUpame kathaMcit vidhiniSedha | - de saptabhraMgI 3 / 1. virodhI dharma rahanepara bhI vastume koI virodha nahI paDatA / 2 sabhI dharmo me nahI balki yathAyogya dharmo me hI avirodha hai / 3. apekSAbhedase virodha siddha hai| 4. vastu eka apekSAse ekarUpa hai aura anya apekSAse anyarUpa / 5. nayoMko ekatra milAnepara bhI unakA virodha kaise dUra hotA hai / 6. virodhI dharmo meM apekSA lagAne kI vidhi / 7 virodhI dharma batAnekA prayojana / * apekSA va vivakSA prayoga vidhi / - de. syAdvAda / * nityAnitya pakSame vidhi niSedha va samanvaya / -de utpAda, vyaya dhauvya 2 / * va advaita athavA bheda va abheda athavA ekatva va pRthaktva pakSame vidhi niSedha va samanvaya / - de dravya 4 / 1. bheda va lakSaNa 1. anekAnta sAmAnyakA lakSaNa dha. 15/25 / 1 ko ayaMto NAma / jaccatarataM / anekAnta kisako kahate haiN| jAyyantarabhAvako anekAnta kahate haiM (arthAda aneka dharmo yA svAdoMke ekarasAtmaka mizraNase jo jAtyantarapanA yA svAda utpanna hotA hai, vahI anekAnta zabdakA vAcya hai) / " B. sA./A./pari yadena tattadevAya devaikaM devAne yadeva ta devAsava, deva nityaM tadevAniSyamityekavastuni stutvaniSpAdaka para sparavirudvatiyaprakAzanamanekAnta jo tada hai vahI ataya hai. jo eka hai vahI aneka hai, jo sat hai vahI asata hai, jo nitya hai vahI anitya hai, isa prakAra eka vastumeM vastutvakI upajAnevAlI paraspara viruddha do zaktiyoMkA prakAzita honA anekAnta hai (aura bhI dekho Age samyaganekAntakA ma 1 105 anekAnta = nyA. dI /3/976 aneke antA dharmA sAmAnyavizeSaparyAyA guNA yasyeti siddho'nekAnta' / - jisake sAmAnya vizeSa paryAya va guNarUpa aneka anta yA dharma hai, vaha anekAnta rUpa siddha hotA hai / ( sa.bha. /30 / 2) 2. anekAntake do bheda - samyak va mithyA rA. vA / 1/6,7/35/23 anekAnto'pi vividha samyagamekAnto mithyA'nekAnta iti / anekAnta bhI do prakArakA hai- samyaganekAnta va mithyA anekAnta / ( sa bha ta / 73 / 10) / 3. samyak va mithyA anekAnta ke lakSaNa samyaganekAntakA lakSaNa rA. vA / 1/6 0/35/26 ekatra sapratipakSAnekadharmasvarUpanirUpaNa yuvA gamAbhyAmaviruddha samyaganekAnsa yukti va Agamase aviruddha eka hI sthAnapara pratipakSI aneka dharmoke svarUpakA nirUpaNa karanA samyaganekAnta hai / (sa. bha ta / 74 /2) / 2. mithyA anekAntakA lakSaNa rA. vA./1/6,7/35/27 tadatatsvabhAvavastuzUnya parikalpitAnekAtmakaM kevala vAgvijJAnaM mithyAnekAnta' / tat va atava svabhAvavastuse zUnya kevala vacana vilAsa rUpa parikalpita aneka dharmAtmaka mithyA anekAnta hai| ( sa bha ta / 74 /3) / 4. krama va akrama anekAntake lakSaNa sAtA/649/200/ ciyA tiryaksAmAnyamiti vistArasAmAnyamiti akramanekA sAmAnya mityAyatasAmAnyamiti kamAnekAnta iti ca bhvyte| - tiryakpracaya, tiryaka sAmAnya vistAra sAmAnya aura akamAnekAnta yaha saba zabda tiryak pracayake nAma haiM aura isI prakAra Urdhva pracaya, Urdhva sAmAnya, AyatasAmAnya tathA kramAnekAnta ye saba zabda Urdhva pracayake vAcaka hai| ( arthAt vastukA guNasamUha akramAnekAnta hai, kyoMki guNoko vastumeM yugapat vRtti hai aura paryAyakA samUha kamAnekAnta hai, kyoMki paryAyoMkI vastumeM krama vRddhi hai| 2. anekAnta nirdeza 1. anekAnta chala nahIM hai .. = rAvA./1/6.8/36/1 syAmmata tavAsti tadeva nAsti tadeva niyaM tadevAnityam' iti cAnekAntaprarUpaNaM chalamAtramiti, tannaH kuta' / chalalakSaNAbhAvAta / chalasya hi lakSaNamuktam- "vacanAvighAto'rthavipazyata yathA nayakambalo'yam ityavizeSAbhihite'rthe vakturabhiprAyAdarthAntarakalpanam navAsya kambalA na catvAra iti navo vAsya kambalo na purANa" iti navakambala / na tathAnekAntavAda / yakSa ubhayavadhAnabhAvApAditApitAnativyavahArasiddhivizeSalAbhaprAyuktipuSkalArtha anekAntavAda' prazna yahI vastu hai aura vahI vastu nahIM hai, vahI vastu nitya hai aura vahI vastu anitya hai. isa prakAra anekAntakA prarUpaNa chala mAtra hai ? uttara- anekAnta chala rUpa nahIM hai, kyoki, jahA~ raktAke abhiprAyase bhinna arthakI kalpanA karake bacana vidhAta kiyA jAtA hai, vahA~ chala hotA hai / jaise 'navakambaloM devadatta" yahA~ 'nava' zabda ke do artha hote hai / eka 6 saMkhyA aura dUsarA nayA to 'nUtana' vivakSA kahe gaye 'nava' zabdakA sakhyA rUpa artha vikalpa karake bAke abhiprAyase bhinna artha - kI kalpanA chala kahI jAtI hai / kintu sunizcita mukhya gauNa kSA samma aneka dharmokA nirNIta rUpase pratipAdana karanevAlA anekAntavAda ghala nahIM ho sakatA, kyoki isameM bacanavighAta nahIM kiyA gayA hai, apitu yathAvasthita vastutattvakA nirUpaNa kiyA gayA hai / ( sa bha ta / 71 / 10) / 2. anekAnta saMzayavAda nahIM hai rA. vA / 1/6, 6-12/36/8 syAnmatam - sazaya heturanekAntavAda / katham / ekatrAdhAre virodhino'nekasyAsambhavAta / tacca naH ksmaat| vizeSa jainendra siddhAnta koza Page #121 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anekAnta lakSaNopalabdhe / iha sAmAnyapratyakSAdvizeSasmRtezca sazaya / na ca vanekAntamA vizeSAlaya yata svarUpAdyAdezazIkRtA vizeSA uktAvaNyA pratyakSamupalabhyante tato vizeSa sazayahetu // // virodhAbhAvAt saMzayAbhAva // 10 // uktAdabhedAha ekAvirodhenAvazeSo dharmANAM pitAputrAdibandha // 11 sapakSAsa pakSApekSapatisattvAsattvAdibhedApacidharmA | 12 // - praznaM anekAntasaMzayakA hetu hai, kyoMki eka AdhAra meM aneka virodhI dharmokA rahanA asambhava hai uttara nahIM kyoMki yahA~ vizeSa lakSaNakI upalabdhi hotI hai / ... sAmAnya dharmakA pratyakSa honese vizeSa dharmo pratyakSa na honepara kintu ubhaya vizeSokA smaraNa honepara saMzaya hotA hai| jaise dhuMdhalI rAtrimeM sthAyu aura puruSagata U~cAI afe sAmAnya dharma kI pratyakSatA honepara, sthANugata pakSI nivAsa va koTara tathA puruSagata sira khujAnA, kapaDA hilanA Adi vizeSa dharmoke na dikhane para kintu una vizeSoMkA smaraNa rahanepara jJAna do koTimeM dolita ho jAtA hai, ki yaha sthANu hai yA puruSa / ise saMzaya kahate hai / kintu isa bhA~ti banekAntavAdameM vizeSokI anupA nahIM hai| kyoMki svarUpAdikI apekSA karake kahe gaye aura kahe jAne yogya sarva vizeSoMkI pratyakSa upalabdhi hotI hai| isalie anekAnta saMzayakA hetu nahIM hai | ina dharmoM meM paraspara virodha nahIM haiM, isalie bhI saMzayakA abhAva hai // 10 // pitA-putrAdi sambandha mukhyagINa vikAse avirodha siddha hai (dekho Age anekAnta 5) // 11 // tathA jisa prakAra vAdI yA prativAdI ke dvArA prayukta pratyeka hetu svapakSakI apekSA sAdhaka aura parapakSakI apekSA dUSaka hotA hai, usI prakAra eka hI vastumeM vividha apekSAoMse sattva asattvAdi vividha dharma raha sakate hai, isalie bhI virodha nahIM hai // 12 // ( sa bha ta / 81-13 / ATha doSokA nirAkaraNa) / 3 anekAntake binA vastukI siddhi nahIM hotI ba. sto./22, 24, 25 anekamekaM ca tadeva tattvaM bhedAnvayajJAnamida hi satya / mRSopacAro'nyatarasya sope, taccheSanopo'pi tato'nupAsyam // 22 // na sarvathA nityamudetyapaiti na ca kriyAkArakamaMtra yuktam / | nevAsato janma sato na nAzo, dIpastamaH pudgalabhAvato'sti // 24 // vidhiniSedhazca kacidivivakSayA mukhyaguNavyavasthA mukti nIta vastutattva bheda - abheda jJAnakA viSaya hai aura aneka tathA eka rUpa hai bheda jJAnase aneka aura abheda jJAnase eka hai| aisA bhedAbheda grAhaka jJAna hI satya hai / jo loga inameM se ekako hI satya mAnakara dUsare meM upacArakA vyavahAra karate hai vaha mithyA hai, kyoMki donoM dharmoma-se ekakA abhAva mAnanepara dUsarekA bhI abhAva ho jAtA hai| donoMkA abhAva ho jAnepara vastutattva anupAkhya arthAt ni svabhAva ho jAtA hai // 22 // yadi vastu sarvathA nitya ho to vaha udaya astako prApta nahIM ho sakatI aura na usameM kriyAkArakakI hI yojanA bana sakatI hai| jo sarvathA asana hai usakA kabhI janma nahIM hotA aura jo sat hai usakA kabhI nAza nahIM hotA / dIpaka bhI bujhanepara sarvathA nAzako prApta nahIM hotA kintu andhakAra rUpa paryAyako dhAraNa kiye hue apanA astitva rakhatA hai | // 24 // vAstavameM vidhi aura niSedha dono katha cit iSTa haiN| vivakSAvaza unameM mukhyagauNakI vyavasthA hotI hai // 25 // (sva. so./42-44 62-63), (paM.pU. 498-433) / ma. 2/1.1.19/10/2 nAtmano'nekAntatvamasiddhamanekAntamantareNa tasyArtha kAritvAnupapateH / AtmAkA anekAntaramA asiddha nahIM hai, kyoMki anekAnta ke binA usake artha kriyAkArIpanA nahIM bana sakatA / (rato. mA. 2/9.9.120/560) 4. kisI na kisI rUpameM saba anekAnta mAnate haiM rA.mA./1/6, 14 / 37 nAtra prativAdino visaMvadante ekamanekAtmakamiti / ke cittAvadAhu-satvarajastamasA sAmyAvasthA pradhAna' iti teSAM prasAdalAghava zoSatApAvaraNasAdanAdibhinnasvabhAvAnAM pradhAnAtmanA mithezca na virodha atha manyethAna pradhAna nAmaka guNebhyo'thantira - 106 anekAnta 1 1 bhUtamasti, kintu ta eva guNA sAmyApannA pradhAnAkhya labhante' iti / yadyadevaM bhUmA pradhAnasya syAt / syAdetat-teSAM samudaya pradhAnamekamitiH ataevAvirodha' siddha guNAnAmavayavAnAM samudAyasya ca / apare manyante - 'anuvRttivinivRttibuddhayabhidhAnalakSaNa sAmAnyavizeSa" iti / teSAM ca sAmAnyameva vizeSa sAmAnyavizeSa ityekasyAtmana ubhayAtmaka na virudhyate / apare Ahu - 'varNAdiparamANusamudayo rUpaparamANu iti teSAM kasrAdinipA ramanA mithazca na virodha / atha matam 'na paramANurnAmaiko'sti bAhya', kintu vijJAnameva tadAkArapariNataM paramANuvyapadezArha ityucyate atrApi grAhaka viSayAbhAsa se vizikArAdhikarasyaikaraNabhyupagamA virodha kiM sarveSAmeva teSAM pUrvorabhAvAvasthAvizeSA rpaNAbhedAdevarUpa kAryakAraNasamayayo na vizeSasyAspadamirayavirodhasiddhi / 'eka vastu aneka dharmAtmaka hai' isameM kisI vAdIko vivAda bhI nahIM hai / yathA sAkhya loga satva raja aura tama ina bhinnasvabhAvavAle dharmokA AdhAra eka pradhAna mAnate hai| unake mata meM prasAda, lAghava, zoSaNa, apavaraNa, sAdana Adi bhinna-bhinna guNoM kA pradhAnase athavA paraspara meM virodha nahIM hai / vaha pradhAna nAmaka vastu una guNo se pRthaka hI kucha ho so bhI nahIM hai, kintu ve hI guNa sAmyAvasthAko prApta karake 'pradhAna' saMjJAko prApta hote hai aura yadi aise hoM to pradhAna bhUmA (vyAgaka) siddha hotA hai| yadi yahA~ yaha kaho ki unakA samudAya pradhAna eka hai to svayaM hI guNarUpa avayavo ke samudAya meM avarodha siddha ho jAtA hai| vaizeSika pRthivotva Adi sAmAnya vizeSa svIkAra karate hai| eka hI pRthivI svavyaktiyo me anugata hone se sAmAnyAtmaka hokara bhI jalAdise vyAvRtti karAneke kAraNa vizeSa kahA jAtA hai| unake yahA~ 'sAmAnya hI vizeSa hai' isa prakAra pRthivIva Adiko sAmAnyavizeSa mAnA gayA hai| ata: unake yahA~ bhI eka AtmA ke ubhayAtmakapana virodhako prApta nahIM hotA / bauddha jana karkaza Adi vibhinna lakSaNAne paramANuoke samudAyako ekarUpa] svalakSaNa mAnate hai inake matane bho vibhinna paramANuoM meM rUpakI dRSTise koI virodha nahIM hai| vijJAnAdvaitavAdI yogAcAra bauddha eka hI vijJAnako grAhyAkAra, grAhakAkAra aura savedanAkAra isa prakAra prayAkAra svIkAra karate hI hai / sabhI vAdI pUrvAvasthAko kAraNa aura uttarAvasthAko kArya mAnate hai ata ekahI padArtha meM apanI pUrva aura uttara paryAyoMkI dRSTise kAraNa kArya vyavahAra nirvirodha rUpase hotA hai / usI taraha sabhI jIvAdi padArtha vibhinna apekSAose aneka dharmo ke AdhAra siddha hote hai (gItA/13/14-15) (iishopniss8)| 5 anekAnta bhI anekAntAtmaka hai svasto / 103 nanubhavanmate yena rUpeNa jIvAdi vastu nityAdisvabhAvaM tena kiM katha cittathA sarvathA vA / yadi sarvathA tadekAntaprasaGgAdanekAntakSati atha kathacidAnavasthecyA mAha- anekAnto'SyanekAntaH pramANanayasAghana anekAntaH pramANAtte tadekAnto'rpitAtrayAt / = prazna- bhagavAnke mata meM jIvAdi vastukA jisa rUpa se nityAdi svabhAva batAyA hai, vaha katha cit rUpase hai yA sarvathA rUpase / yadi sarvathA rUpase hai taba to ekAntakA prasaga Aneke kAraNa anekAntakI kSati hotI hai aura yadi kathacit rUpase haiM to anavasthA doSa AtA hai| isI AzakAke uttara meM AcArya deva kahate haiN| uttara- Apake mata meM anekAnta bhI pramANa aura naya sAdhanoko liye anekAntahue svarUpa hai| pramANa kI dRSTise anekAntarUpa siddha hotA hai aura vivakSita nakI apekSA anekAnta meM ekAntarUpa siddha hotA hai / rA.vA./106/0/25/28 nathArpaNAdekAnto bhavati ekanizcayapramaNAta; pramANAmAranekAnto bhavati anekanizcayAdhikaraNatvAda - eka aMgakA nizcaya karAnevAlA honeke kAraNa nayakI mukhyatAse ekAnta hotA hai aura aneka aMgokA nizcaya karAnevAlA honeke kAraNa pramANakI vivakSA se anekAnta hotA hai| " jainendra siddhAnta koza Page #122 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anekAnta 107 anekAnta zlo, bA /2/1.6,56/474 na caivamekAntopagame kazciddoSa sunayApitasyai kAntasya samIcInatayA sthizcAt pramANApitasyAstitvAnekAntasya prasiddhe / yenAtmanAnekAntastenAtmanAnekAnta evetyekAntAnuSaDgo'pi naanissttH| pramANasAdhanasyaivAnekAntatvasiddha. nayasAdhanasyaikAntavyavasthiteranekAnto'pyanekAnta iti pratijJAnAta / taduktam- "anekAnto'pyanekAntaH- (dekho Upara nN01)|" isa prakAra ekAntako svIkAra karanepara bhI hamAre yahA~ koI doSa nahIM hai, kyoki zreSTha nayase vivakSita kiye gaye ekAntakI samIcIna rUpase siddhi ho cukI hai aura pramANase vivakSita kiye gaye astitva ke anekAntakI prasiddhi ho rahI hai| jisa vivakSita pramANasvarUpase anekAnta hai, usa svarUpase amekAnta hI hai', aisA ekAnta honekA prasaMga bhI aniSTa nahIM hai, kyoMki, pramANa karake sAdhe gaye viSayako hI anekAntapanA siddha hai, aura nayake dvArA sAdhana kiye gaye viSayako ekAntapanA vyavasthita ho rahA hai / hama to sabako anekAnta honekI pratijJA karate hai. isalie anekAnta bhI aneka dharmavAlA hokara anekAnta hai| zrI 108 samantabhadrAcAryane kahA bhI hai, ki anekAnta bhI anekAntasvarUpa hai.. ityAdi (dekho Upara naM.1 sva sta /103) / ma ca.vR/181 eyaMto eyaNayo hoi aNeyaMtamassa smmuuho| -ekAnta eka nayarUpa hotA hai aura anekAnta nayoM kA samUha hotA hai| kA. a./mU./261 ja batthU aNeyata eyaMta taM pi hodi savipekkha / suyaNANeNa Naehi ya Niravekrakha dIsade Neva |2611-jo vastu anekAntarUpa hai vahI sApekSa dRSTise ekAntarUpa bhI hai / zrutajJAnako apekSA anekAnta rUpa hai aura nayoMkI apekSA ekAnta rUpa hai // 261 // 6. anekAntameM sarva ekAnta rahate hai para ekAntameM anekAnta nahIM rahatA na. ca. 4/57meM uddhRta "nityaikAntamataM yasya tasyAnekAntatA katham / anekAratamataM yasya tasyaikAntamataM sphuTam / -- jisakA mata nitya ekAntasvarUpa hai usake anekAntatA kaise ho sakatI hai| jisakA mata anekAnta svarUpa hai usake spaSTa rUpase ekAntatA hotI hai| naca.vR/176 jaha saddhANamAI sammattaM jaha tabAiguNaNilae / dhAo vA eyaraso taha NayamUlaM aNeyato ||1761-jis prakAra tapa dhyAna Adi guNoMmeM, zraddhAna, samyaktva, dhyeya Adi eka rasarUpase rahate hai, usI prakAra nayamUlaka anekAnta hotA hai / arthAta anekAntameM sarva naya eka rasarUpase rahate haiN| smA.meM 1201336/11 srvnyaatmkrvaattnekaantbaaddhsy| yathA vizakalitAnA muktAmaNInAmekasUtrAnusyUtAnA hAravyapadeza', eva pRthagabhisabandhinA nayanAM syAdvAdalakSaNa kasUtraprItAnAM zrutAkhyapramANavyapadeza iti |-anekaantvaad sarvanayAtmaka hai / jisa prakAra bikhare hae motiyoMko eka sUtra meM piro denese motiyoMkA sundara hAra bana jAtA hai usI prakAra bhinna-bhinna nayoM ko syAdvAdarUpI satameM piro denese sampUrNa naya 'zruta pramANa' kahe jAte hai| syA.ma./30/336/26 na ca pAcya tahi bhagavatsamayasteSu kathaM nopalabhyate iti| samudrasya sarvasarinmayatve'pi vibhaktAsu tAsu anupalambhAt / tathA ca vaktRvacanayorakyamadhyavasya zrIsiddhasenadivAkarapAdA (I. 550) udadhAviva sarva sindhava' samudIrNAstvayi nAtha dRsstty'| na ca tAsu bhavAn pradRzyate pravibhaktAsu sririsvboddhi'| -prazna-yadi bhagavAnakA zAsana sarvadarzana svarUpa hai, to yaha zAsana sarvadarzanoM meM, kyoM nahIM pAyA jaataa| uttara-jisa prakAra samudra ke aneka nadI rUpa honepara bhI bhinna-bhinna nadiyImeM samudra nahIM pAyA jAtA usI prakAra bhinna-bhinna darzano meM jainadarzana nahIM pAyA jaataa| vaktA aura usake vacanoMse abheda mAnakara zrI siddhasena divAkara (I. 550) ne kahA hai, 'he nAtha' jisa prakAra nadiyA~ samudra meM jAkara milatI hai vaise hI sampUrNa dRSTiyokA Apame samAveza hotA hai / jisa prakAra bhinna-bhinna nadiyoMmeM sAgara nahI rahatA usI prakAra bhinna-bhinna darzanomeM Apa nahIM rhte| 7. nirapekSa nayokA samUha anekAnta nahIM hai| Apta mI /108 mithyAsamUho mithyA cenna mithyakAntatAsti naH / nirapekSA nayA mithyA sApekSA vastuto'rtha kRta // 108 // -- mithyA nayoMkA samUha bhI mithyA hI hai, parantu hamAre yahA~ nayokA samUha mithyA mahI hai, kyoki, paraspara nirapekSa naya mithyA hai, parantu jo apekSA sahita naya hai ve vastusvarUpa hai| pa su/661-62 viSayAbhAsaM sAmAnya vizeSo dvaya vA svatantram // 61 // tathA pratibhAsanAt kAryAkaraNAJca // 62 // vastuke sAmAnya va vizeSa donoM azoMko svatantra viSaya mAnanA viSayAbhAsa hai // 6 // kyoMki na to aise pRthaka sAmAnya yA vizeSokI pratIti hai aura na hI pRthakpRthak ina donose koI artha kriyA sambhava hai| nyA dI /3/686 nanu pratiniyatAbhiprAyagocaratayA pRthagAtmanA parasparasAhacaryAnapekSAyA mithyAbhUtAnAmekatvATInAM dharmANA sAhacaryalakSaNasamudAyo'pi mithyaiveti cettadanIkurmahe, parasparopakAryopakArabhAva vinA svatantratayA nai rapekSyApekSAyAM parasvabhAvavimuktasya tantu samUhasya zItanivAraNAdyartha kriyAvadeva tyAne tyAnAmatha kriyAyo sAmarthyAbhAvAtkatha cinmithyAtvasyApi sa bhavAt |-prshn-ek-ek abhiprAyake viSayarUpase bhinna-bhinna siddha honevAle aura parasparameM sAhacaryakI apekSA na rakhanepara mithyAbhUta hue ekatva anekatva Adi dharmokA sAhacarya rUpa samUha bhI jo ki anekAnta mAnA jAtA hai, mithyA hI hai / tAtparya yaha ki paraspara nirapekSa ekatvAdi ekAnta jaba mithyA hai to unakA samuharUpa anekAnta bhI mithyA hI kahalAyegA uttaravaha hame dRSTa hai / jisa prakAra parasparake upakArya-upakAraka bhAva ke binA svatantra honese eka dUsare kI apekSAna karanepara vastrarUpaavasthAse rahita tantuokA samUha zIta nivAraNa Adi kArya nahI kara sakatA hai, usI prakAra eka dUsare kI apekSA na karanepara ekatvAdika dharma bhI yathArtha jJAna karAne Adi artha kriyAmeM samartha nahIM hai| isalie una paraspara nirapekSa dharmo meM kthacita mithyApana bhI sambhava hai| 8. anekAnta va ekAntakA samanvaya rA,vA /1/6,7/35/26 yadyanekAnto'nekAnta eva syAnnai kAnto bhaveta, ekAntAbhAvAt tatsamUhAtmakasya tasyApyabhAva syAvAzAkhAdyabhAve vRkSAdAbhAvavat / yadi caikAnta eka syAta, tadavinAbhAvizeSanirAkaraNAdAtmalope sarvalApa syAt / evam uttare ca bhar3A yojayitavyA / -yadi anekAntako anekAnta hI mAnA jAye aura ekAntakA sarvathA lopa kiyA jAye to samyagekAntake abhAvameM, zAkhAdike abhAvameM vRkSaka abhAvakI taraha tatsamudAyarUpa anekAntakA bhI abhAva ho jaayegaa| yadi ekAnta hI mAnA jAye to avinAbhAvI itara dhokA lopa honepara prakRta zeSakA bhI lopa honese sarva lopakA prasaMga prApta hotA hai| isI prakAra (asti nAsti bhaMgavata ) anekAnta va ekAntameM zeSa bhaMga bhI lAgU kara lene cAhie / (sa bha.ta /75/4) / 9. sarva ekAntavAdiyoke mata kisI na kisI nayameM gabhita hai syA. maM /28/316/7 eta eva ca parAmarzA abhipretadhavidhAraNAtmakatayA zeSadharmatiraskAreNa pravartamAnA durna yasa jnyaamshnuvte| tabalaprabhAvitasattAkA hi khatvete parapravAdA / tathAhi-gamanayadarzanAnusAriNI naiyAyika-vaizeSiko / saMgrahAbhiprAyapravRttA sarve'jyadvaitavAdA sArakhyadarzana c| vyavahAranayAnupAtiprAyazcArvAkadarzanam / jusuutraakRtprvRttbuddhystthaagtaaH|shbdaadinyaavlmbino vaiyaakrnnaadyH| jisa samaya ye naya anya dharmoM kA niSedha karake kevala apane eka abhISTa dharmakA hI pratipAdana karate hai, usa samaya durnaya kahe jAte haiN| ekAntavAdI loga vastuke eka dharmako satya mAnakara anya dhokA niSedha karate hai, isalie ve loga durna yavAdI kahe jAte hai| vaha aise kinyAya-vaizeSika loga naigamanayakA anusaraNa karate hai, vedAntI athavA jainendra siddhAnta koza Page #123 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anekAnta 108 anekAnta sabhI advaitavAdo tathA sArUpa darzana sagrahanayako mAnate haiN| cArvAka loga vyavahAranayavAdI hai, bauddha loga kevala RjusUtranayako mAnate hai tathA vaiyAkaraNa zabdAdi tIno nayakA anukaraNa karate hai| noTa - [ina nayAbhAsoMke lakSaNa (de. nayaIII)] / 3. anekAntakA kAraNa va prayojana 1. anekAntake upadezakA kAraNa sa sA./pari "nanu yadi jJAnamAvatve'pi Atmavastuna svayamevAnekAnta' prakAzate tarhi kimarthamarha dbhistatsAdhanatvenAnuzAsyate'nekAnta / ajJAninAM jJAnamAtrAramavastuprasidvyartha miti brama / na svatvanekAntamantareNa jJAnamAtramAtmavastveva prasidhyati / tathA hi-iha svabhAvata eva bahubhAvanirbharavizve savabhAvAnAM svabhAvenAdvaite'pi dvaitasya niSeddha mazakyatvAta samastameva vastu svapararUpapravRttivyAvRttibhyAmubhayabhAvAdhyAsitameva / = prazna -yadi Atmavastuko jJAnamAtratA honepara bhI, svayameva anekAnta prakAzatA hai, taba phira ahanta bhagavAna usake sAdhana ke rUpameM anekAntakA upadeza kyo dete hai ? uttara-ajJAniyoMke jJAnamAtra AtmavastukA prasiddhi karaneke lie upadeza dete hai, aisA hama kahate hai| vAstava meM anekAntake binA jJAnamAtra Arama vasva hI pramida nahI ho sktii| imoko isa prakAra samajhAte hai| svabhAvase hI bahuta-se bhAvose bhare hue isa vizva meM sarva bhAvIkA svabhAvame advaita hAnepara bhI, dvetakA niSedha karanA azakya hone se samasta vastu svarUpameM pravRtti aura pararUpame vyAvRttike dvArA dAno bhAtrose adhyAsita hai| (arthAta samasta vastu svarUpa meM pravatamAna honese aura para rUpase bhinna rahaneme pratyeka vastumeM dAnoM bhAva raha rahe hai)| pakAta.pra /10 avizeSAdravyasya satsvarUpameva lakSaNam, na cAne. kasya dravyasya sanmAtrameva svarUpam / sattAse dravya abhinna hAneke kAraNa sat svarUpa hI dravya kA lakSaNa hai, parantu anekAntAtmaka dravyakA sanmAtra ho svarUpa nahIM hai| aura bhI de naya I/2/5-(aneka dharmoMko yugapat jAnanevAlA jJAna hI pramANa hN|) aura bhI de naya I/2/8 (vastumeM sarva dharma yugapata pAye jAte hai|) 2 anekAnta ke upadezakA prayojana na ca vR/260-261 tacca pi heyamiyara heyaM khalu bhaNiya tANa paradabdha / Niya daba pi ya jANasu heyAheyaM ca Nayajoge // 260 // micchAsarAgabhUyo heyo AdA haveI NiyameNa / tabivarIA bheA NAyavvA siddhikAmeMna ||261||-tttv bhI heya aura upAdeya rUpase do prakArakA hai| tahA~ paradravyarUpa tattva to heya hai aura nijadravyarUpa tattva upAdeya hai| aisA naya yogame jAnA jAtA hai // 26 // niyamame mithyAtva va rAga sahita AtmA heya hai aura usame viparIta dhyeya hai // 261 // kA.a./mU /311-312 jo taccamaNeyata NiyamA sahadi sattabhagehi / loyANa paNhavasado vavahArapavattaNa ca // 311 // jo yAyareNa maNNadi jIvAjIvAdi Nava viha attha / sudaNANeNa Naehi ya so sahiTThI have suddho // 312 // - jo logoM ke praznoke vazase tathA vyavahAra calAne ke lie saptabhagoke dvArA niyamase anekAnta tattvakA zraddhAna karatA hai vaha samyagdRSTi hotA hai // 311 // jo zrutajJAna tathA nayoM ke dvArA jIvaajIva Adi nava prakArake padArthoMko Adara pUrvaka mAnatA hai, vaha zuddha samyakadRSTi hai // 312 // 3. anekAntavAdiyoMko kucha bhI kahanA aniSTa nahIM lo,vA.2/5.2-14/180 vyaktirapi tathA nityA syAditi cet na kicidaniSTaM, paryAyArthAdezAdeva vizeSaparyAyasya sAmAnyaparyAyasyavAnityatvopagamAva / prazna -yadi koI kahe ki isa prakAra to dravyakI vyaktiyeM arthAta ghaTa paTa Adi paryAyeM bhI nitya ho jAyeMgI ! uttaraho jAne do| hama syAdvAdiyoMko kucha bhI aniSTa nahIM hai / hamane paryAyArthika nayase hI sAmAnya va vizeSa paryAmoMko anitya svIkAra kiyA hai, dravyAdhika namase to sampUrNa padArtha nitya haiM hii| 4. anekAntakI pradhAnatA va mahattA sva sto./68 anekAntAtmadRSTiste satI zunyo viparyayaH / tata. sarva mRSoktaM syAttadayuktaM svadhAtata ||18-aapkii anekAnta dRSTi saccI hai / viparIta isake jo ekAnta mata hai vaha vanyarUpa asata hai, ata' jo kathana anekAnta dRSTise rahita hai, vaha sama mithyA hai| dha.1/1,1,27/222/2 utsuttaM lihatA AiriyA kathaM bajjabhIruNo / idi ce Na esa doso, doNha majjhe ekasseva saMgahe kIramANe bajjabhIruttaM nnivttttti| doNhaM pisagaha karatANamAiriyANaM vjjbhiiruttaavinnaasaado| prazna-utsutra likhanevAle AcArya pApabhIra kaise mAne jA sakate hai 1 uttara-yaha koI doSa nahIM hai, kyoMki donoM prakArake vacanoMse kisI eka hI vacanake saMgraha karanepara pApabhIrutA nikala jAtI hai arthAta uccha khalatA A jAtI hai| ataeva donoM prakArake vacanoMkA saMgraha karane vAle AcAryoM ke pApabhIrutA naSTa nahIM hotI hai| go ka /mU /8/1074 ekAntavAdiyoMkA sarva kathana mithyA aura ane____ kAntavAdiyokA sarva kathana samyaka hai| (de. syAdvAda5 / pramA/ta.pra /27 anekAnto'tra balavAn / yahA~ anekAnta balavAn hai / pa kA /ta pra/21 sa khalvayaM prasAdo'nekAntavAdasya yadIdRzo'pi virodhI na virudhyate / - yaha prasAda vAstavameM anekAntavAdakA hai ki aisA virova bho virodha nahIM hai / padha/pU/227 tatra yato'nekAnto balavAniha khaluna sarvathe kAntaH / sarva syAdavirudra tatpUrva tadvinA viruddha syAt // 227 // =jena siddhAntameM nizcayame anekAnta balavAna hai, sarvathA ekAnta alavAna nahI hai / isalie anekAnta pUrvaka saba hI kathana aviruddha phlatA hai aura anekAntake binA sarva ho kathana viruddha ho jAtA hai| 4. vastume virodhI dharmokA nirdeza 1. vastu anekoM virodhI dharmoMse gumphita hai sa sA / /pari. "atra yadeva tattadevAtat, yadevaika tadevAneka, yadeva sattadevAsat, yadeva nitya tadevAnityamityekavastu vastutvaniSpAdakaparasparaviruddhazaktidyaprakAzanamanekAnta anekAnta / 1/1 (sa saa/aa/pri)| nyA.dI/3/157 sarvasminnapi jIvAdivastuni bhAvAbhAvarUpatvamekAnekarUpatvaM nityAnityarUpatva mityevamAdikamanekAntAtmakatvam / -sarva hI jIvAdi vastuoM me bhAvapanA-abhAvapanA, ekarUpapanA-anekarUpapanA. nityapanA-anityapanA, isa prakAra anekAntAtmakapanA hai| pa.dha/pU /262-253 syAdasti ca nAstIti ca nityamanityaM tvanekameka c| tadatacceti catuSTayayugmairiva gumphita vastu // 262 // atha tadyathA yadasti hi tadeva nAstIti taccatuSkaM c| dravyeNa kSetreNa ca kAlena tathAthavApi bhAvena / 263 // - katha cita hai aura nahI hai yaha tathA nityaanitya aura eka-aneka, tata-atata isa prakAra ina cArayugaloM ke dvArA vastu gaMthI huI kI taraha hai // 262 // isakA khulAsA isa prakAra hai ki nizcayase sva dravya, kSetra, kAla va bhAva ina cAroke dvArA jo sat hai vahI para dravyAdime asata hai| isa prakArase dravyAdi rUpase astinAstikA catuSTaya ho jAtA hai // 263 // 2. vastu bhedAbhedAtmaka hai| yu.anu./7 abhedabhedAtmakamartha tattvaM, tava svatantrAnyataratva puSpam // - he prabhu / ApakA artha tattva abhedabhedAtmaka hai| abhedAtmaka aura bhedAtmaka donoMko svatantra svIkAra karanepara pratyeka AkAza puSpake samAna ho jAtA hai| 3. sat sadA apane pratipakSIko apekSA rakhatA hai paM.kA / 8 sattA saba payatthA savvissarUvA anntpjjaayaa| bhaMguSpAda dhuvattA sappaDivakkhA va di ekkA // 8 // sattA utpAda-vyaya-dhauvyAsmaka, eka, sarva padArthasthita, savizvarUpa, anantaparyAyamaya aura sapratipakSa (ka pA1/1-1/6/53) (dha 14/5-6-128 18/234) / jainendra siddhAnta koza Page #124 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anekAnta anekAnta paM.kA /ta pra/8 evabhUtApi sA na khalu niraGkuzA kitu sapratipakSA / pratipakSI hya sattA sattAyA', atrilakSaNatva vilakSaNAyA anekatvamekasyA , ekapadArtha sthitatva sarva padArtha sthitAyA, ekarUpatva savizvarUpAyA , ekaparyAyatvamanantaparyAyA iti |-aisii honepara bhI vaha (sattA) bAstabameM nira kuza nahIM hai, kintu sapratipakSa hai| 1. sattAko asattA pratipakSa hai, 2 vilakSaNako avilakSaNapanA pratipakSa hai, 3 ekako anekapanA pratipakSa hai, 4 savapadArtha sthitako ekapadArtha sthitapanA pratipakSa hai: 5 savizvarUpako ekarUpapanA pratipakSa hai, 6 anantaparyAyamayako ekaparyAyamayapanA pratipakSa hai / (pa dha./pU /15) (na.ca shru/53)| ni.sA/tA vR./34 astitva nAma sttaa| sA kiviziSTA / sapratipakSA, avAntarasattA mahAsatteti = astitva nAma sattAkA hai| vaha kaisI hai| mahAsattA aura avAntarasattA-aisI satipakSa hai| sa bhata/51/3 sattA sapratipakSe kA iti vacanAt |-smpuurnn dravya, kSetra, kAlAdi rUpa jo eka mahAsattA hai vahI vikala dravya, kSetra Adise pratipakSa sahita hai| aisA anyatra AcAryakA vacana hai| 4 sva sadA parako apekSA rakhatA hai syA maM /16/218/11 katha panyathA strazabdasya prayoga / pratiyogIzabdo hyaya paramapekSamANa eva pravataM te|='sv' zabda kA prayoga anyathA kyo kiyA hai / sva-zabda pratiyogI zabda hai / ataeva svazabdase para zabdakA bhI jJAna hotA hai| 5 vidhi sadA niSedhakI apekSA rakhatI hai| na ca vR./257,304 ekkaNiruddha iyaro pahivakkho aNavarei sambhAvo / samvesiM ca sahAve kAyavvA hoi taha bhagI 257 // asthitta No NatthisahAvassa jo hu sAvekkha / NatthI viya taha dave mUDho mUDho du samvattha // 304 // - eka svabhAvakA niSedha honepara dUsarA pratipakSI svabhAva anuvRtti karatA hai, isa prakAra sabhI svabhAvoM meM saptabhaMgI karanI cAhie // 257 // jo astitvakonAstitva sApekSa aura nAstitvako astitva sApekSa nahI mAnatA hai, vaha dravyameM mUDha aura isalie sarvatra mRDha hai| rAvA./1/6.13/37/6 yo heturupadizyate sa sAdhako dUSakazca svapakSa sAdhayati parapakSa dUSayati / jo hetu kahA jAtA hai vaha sAdhaka bhI hotA hai aura dUSaka bhI, kyoki svapakSako siddha karatA hai para pakSame doSa nikAlatA hai (sa bha ta./80/3) / paM.dha/pU./665 vidhipUrva pratiSedha pratiSedhapurassaro vidhistvnyo.| maitrI pramANa miti vA svaparAkArAvagAhiM yajjJAnam / vidhipUrvaka pratiSedha aura pratiSedha pUrvaka vidhi hotI hai, parantu ina donokI maitrI svaparAkAragrAhI jJAna rUpa hai / vahI pramANa hai| 6. vastumeM kucha virodhI dharmoMkA nirdeza de anekAnta/zIrSaka "sakhyA sava-asata, eka-aneka; nitya-anitya, tava-atat / (4/1),bheda abheda (4/2) / sattA-asattA, vilakSaNatvaatrilakSaNatva; ekatva-anekatva, sarva padArtha sthita-eka padArtha sthita, savizvarUpa-ekarUpa, anantaparyAyamayatva-ekaparyAyamayatva, mahAsattA avAntarasattA; sva-para, (4/3) / " na ca vR/70/ TIkA "sadrUpa-asadrUpa, nitya anitya, eka aneka, bheda abheda; bhavya-abhavya, svabhAva-vibhAva, caitanya-acaitanya, mUrtaamUrta, ekapradezatva-anekapradezatva, zuddha-azuddha, upacarita-anupacaritaH ekAnta-anekAnta ityAdi svabhAva hai| syA ma /mU/25 anitya-nitya, sadRza-visadRza, vAcya-avAcya, sata asat / dha/pU zlo na. "deza-dezAza // 745, sva dravya - mahAsattA-avAntara sattA // 264 // , svakSetra-sAmAnya-vizeSa; arthAt akhaNDa dravya tathA usake pradeza, sva kAla sAmAnya-vizeSa arthAt akhaNDa dravyakI eka paryAya tathA pRthak-pRthak guNoko paryAya; svabhAva sAmAnya va vizeSa arthAta dravya tathA guNa va paryAya // 270-280 // (aura bhI de. jIva 3/4) 7. vastumeM kathaMcita svapara bhAna nirdeza rA vA /1/6.5/34/36 caitanyazaktevAkArau jJAnAkAro jJeyAkArazca.. tatrajJa yAkAra svAtmA tanmUlatvAda ghaTavyavahArasya / jJAnAkAra parAtmA sarvasAdhAraNatvAt / caitanya zaktime do AkAra rahate hai-jJAnAkAra va jJeyAkAra / tahA~ jJAnAkAra to ghaTavyavahArakA mUla honeke kAraNa svAtmA hai tathA sarvasAdhAraNa honeke kAraNa jJayAkAra paramAtmA hai| rAvA /9/6,5/33/36,40,41,43 ghaTatva nAmaka dharma 'ghaTa'kA svarUpa hai aura paTatvAdi pararUpa hai| nAma, sthApanA, dravya, bhAvAdiko meM jo vivakSita hai, vaha svarUpa hai aura jo avivanti hai, vaha pararUpa hai / ghaTa vizeSake apane sthaulyAdi dharmose viziSTa ghaTatva to usakA svarUpa hai aura anya ghaTAkA ghaTatA usakA pararUpa hai| aura usa hI ghaTa vizeSameM pUrvottarakAlavartI piNDa kuzUlAdi usakA pararUpa hai aura una piNDa kuzUlAdimeM anusyUta eka ghaTatva usakA svarUpa hai| jusUtra nayakI apekSA vartamAna ghaTaparyAya svarUpa hai aura pUrvottara kAlavartI ghaTaparyAya pararUpa hai| usa kSaNa meM bhI tatkSaNavartI rUpAdi samudAyAtmaka ghaTameM rahanevAle pRthubudhnodarAdi AkAra to usake svarUpa hai aura isake atirikta anya AkAra usake pararUpa hai| tarakSaNavartI rUpAdikoMmeM bhI rUpa usakA svarUpa hai aura anya jo rasAdi ve usake para rUpa hai, kyoki cakSu indriya dvArA rUNmukhena hI ghaTakA grahaNa hotA hai| samabhirUDha nayase ghaTanakriyA viSayaka katRtva hI ghaTakA svarUpa hai aura anya kauTilyAdi dharma usake pararUpa hai| mRta dravya usakA sva-dravya hai aura anya svargAdi dravya usake paradravya hai| ghaTakA svakSetra bhUtala Adi hai aura parakSetra bhIta Adi hai| ghaTakA svakAla vartamAnakAla hai aura parakAla atItAdi hai| (sa bha ta / 36-45) / sa bha.ta./46.51 prameyakA prameyatva usakA svarUpa hai ghaTatvAdika jJeya usakA pararUpa hai / athavA prameyakA svarUpa to prameyatva hai aura pararUpa aprameyatva hai // 4-50 // chaho dravyokA zudra astitva to unakA svarUpa hai aura unakA pratipakSI azuddha astitva unakA pararUpa hai| zuddha dravya meM bhI usakA sakala dravya kSetra kAla bhAvakI upekSA satva hai aura vikala dravya kSetrAdikI apekSA asattva hai // 51 // pa.dha./3/368 jJAnAtmaka AtmAkA eka jJAna guNa svArtha hai aura zeSa sukha Adi guNa parArtha hai| rA.vA /1/6.4 35/11 evamiya saptabhaGgI jIvAdiSu samyagdarzanAdiSu ca dravyAthikaparyAyArthikana yArpaNAbhedAyojayitavyA / isa prakAra yaha saptabha gI jIvAdika va samyagdarzanAdika sarva viSayoM meM dravyArthika va paryAyArthika nayakI apekSA bheda karake lAgU kara lenI caahie| 5 virodhame avirodha 1 virodhI dharma rahanepara bhI vastameM koI virodha nahIM par3atA dha1/1,1,11/166/6 akrameNa samyaggithyArucyAtmako jIva samyagmidhyAdRSTiriti prtijaaniimhe| na birodho'pyanekAnte Atmani bhUyasA dharmANAM sahAnavasthAlakSaNa virodhAsiddha |yugpt samIcIna aura asamIcIna zraddhAvAlA jIva samyagmidhyAdRSTi hai, aisA mAnate hai aura aisA mAnane meM virodha bhI nahIM AtA, kyoMki AtmA anekadharmAtmaka hai, isalie usame aneka dharmoMkA sahAnavasthAlakSaNa virodha asiddha hai| paM.vi.8/13/151 yatsUkSmaM ca mahacca zUnyamapi yanno zUnyamutpadyante, nazyatyeva ca nityameva ca tathA nAstyeva cAstyeva c| ekaM yadyadanekameva tadapi prApte pratIti dRDhA, siddhajyotirabhUti ciramukhamaya kenApi __ tallakSyate // 1 // pa.vi /10/14/172 nirvinAzamapi nAzamAzrita zUnyamatyatizayena sabhRtam / ekameva gatamapyanekatA tattvamIhagapi no virudhyate // 14 // jainendra siddhAnta koza Page #125 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhanekAnta jnaar - jo siddhajyoti sukSma bhI hai aura sthUla bhI hai, zUnya bhI hai aura paripUrNa bhI hai, utpAda-vinAzazAlI bhI hai aura nitya bhI hai, sadbhAvarUpa bhI hai aura abhAvarUpa bhI hai tathA eka bhI hai aura aneka bhI hai, aisA baha dRDha pratItiko prApta huI amatika cetana eva sukhasvarUpa siddha jyoti kisI birale hI yogI puruSake dvArA dekhI jAtI hai // 13 // vaha Atmatattva vinAzame rahita hokara bhI nAzako prApta hai, zUnya hokara bhI atizayase paripUrNa hai tathA eka hokara bhI anekatAko prApta hai| isa prakAra naya vivase aisA mAnane meM kucha bhI virodha nahIM AtA hai (gItA/13/14-16) (IzopaniSada/8) (aura bhI de, anekAnta/2/5) / 2. sabhI dharmoM meM nahI balki yathAyogya dharmoM meM hI avirodha hai dha 1/1.1.11/167/3 astvekasminnAtmani bhUyasA sahAvasthAnA pratyaviruddhAnA sabhavo nAzeSANAmiti cetka evamAha samastAnApyavasthitiriti caitanyAcaitanyabhavyAbhavyAdidharmANAmapyakramaNe kAtmanyavasthitiprasaGgAt / kintu yeSA dharmANA nAtyantAbhAvo yasminnAtmani tatra kadAcitkvacidakrameNa teSAmastitva prtijaaniimhe| = prazna-jina dhokA eka AtmAmeM eka sAtha rahane meM virodha nahIM hai, ve rahe, parantu sampUrNa dharma to eka sAtha eka AtmAmeM raha nahIM sakte hai / uttarakauna aisA kahatA hai ki paraspara virodhI aura avirodhI samasta dharmoM kA eka sAtha AtmAmeM rahanA sambhava hai| yadi sampUrNa dharmokA eka sAtha rahanA mAna liyA jAye to paraspara viruddha caitanya-acaitanya, bhavyatva-abhabyatva Adi dharmo kA eka sAtha eka AtmAmeM rahanekA prasaga A jAyegA / isalie 'sampUrNa paraspara virodhI dharma eka AtmAmeM rahate hai,' anekAntakA yaha artha nahIM samajhanA caahie| kintu jina dharmoMkA jisa AtmAmeM atyanta abhAva nahIM (yahA~ samyagmidhyAva bhAvakA prakaraNa hai) ve dharma usa AtmAmeM pisI kAla aura kisI kSetrakI apekSA yugapat bhI pAye jA sakate hai, aisA hama mAnate hai / 3. apekSA bhedase avirodha siddha hai sa. si 11/12/303 tAbhyA siddha sarpitAnapitAsiddhanAsti virodha / tadyathA--ekasya devadattasya pitA putro bhrAtA bhagineya ityevamAdaya sabandhA janakatvajanyatvAdinimittAna virudhyante, arpaNAbhedAt // putrApekSayA pitA, pitrapekSayA putra ityevamAdi / tathA dravyamapi sAmAnyA"NayA nityama, vizeSANa yAnityamiti nAsti virodha / - ina donokI apekSA eka vastu meM paraspara virodhI bo dhamoM kI siddhi hotI hai, isalie koI virodha nahI hai| jaise devadattake pitA putra, bhAI aura bhAnaje, isI prakAra aura bhI janakatva aura janyatvAdike nimittase honevAle sambandha virodhako prApta nahIM hote| jaba jisa dharmakI pradhAnatA hotI hai usa samaya usame vahI dharma mAnA jAtA hai| udAharaNArtha-putrakI apekSA vaha pitA hai aura pitAko apekSA vaha putra hai aadi| usI prakAra dravya bhI sAmAnyakI apekSA nitya hai aura vizeSakI apekSA anitya hai, isalie koI virodha nahI hai| (rA.vA 1/8.19/36/22) / rA.vA./2/312/467/4 viyadeva na vyeti, utpadyamAna eva notpadyate iti virodha, tato na yuktamiti: tanna ki kAraNam / dharmAntarAzrayaNAta / yadi yena rUpeNa vyayodayakalpanA tenaiva rUpeNa nityatA pratijJAyeta syAdvirodha janakatvApekSayaiva pitAputravyapadezavat, nantu dharmAntarasaMzrayaNAt / -prazna - 'jo naSTa hotA hai vahI naSTa nahIM hotA aura jo utpanna hotA hai vahI utpanna nahIM hotA,'yaha bAta paraspara virodhI mAlUma hotI hai| uttara-vastuta virodha nahIM hai, kyoki jisa dRSTi se nitya kahate hai yadi usI dRSTise anitya kahate to virodha hotA jaise ki eka janakatvako hI apekSA kisIko pitA aura putra kahane meN| para yahA~ dravya dRSTise nitya aura paryAya dRSTise anitya kahA jAtA hai, ata. virodha nahI hai / dono nayokI dRSTi se dono dharma bana jAte hai / na.ca /zru/65 yathA svasvarUpeNAstitva tathA pararUpeNApyastitva mAbhUditi syaacchbd| yathA dravyarUpeNa nityatva tathA paryAyarUpeNa (api) nityatva mAbhUditi syAcchabda | = jisa prakAra vastukA svarUpase astitva hai, usI prakAra pararUpase bhI astitva na ho jAye, isalie syAta zabda yA apekSAkA prayoga kiyA jAtA hai| jisa prakAra dravyarUpase bastu nitya hai, usI prakAra paryAyarUpase bhI vaha nitya na ho jAye isalie syAt zabdakA prayoga kiyA jAtA hai / (syA meM 23/276/7) / pa kA/tA vR/18/38 nanu yA pAdavinAzau tarhi tasyaiva padArthasya nityatva katham / nityaM tarhi tasyaivotpAdavyayadvaya ca katham / parasparaviruddhamida zItoSNavaditi pUrva pakSe parihAramAhu / yeSo mate sarvathai - kAntena nityaM vastu kSaNikaM vA teSAM dUSaNa midam / kathamiti cet / yenaiva rUpeNa nityatva tenaivAnityatva na ghaTate, yena ca rUpeNAnityatva tenaiva na nityatva ghttte| kasmAt / ekasvabhAvatvAdvastunastanmate / jainamate punara nekasvabhAva bastu tena kAraNena dravyAthika nayena dravya rUpeNa nityatva ghaTate paryAyAthikanayena paryAya rUpeNAnityatvaM ca ghttte| tau ca dravyaparyAyau paraspara sApekSau-tena kAraNena.. ekadevadattasya janyajanakAdibhAvavat ekasyApi dravyasya nityAnityatvaM ghaTate nAsti virodha / == prazna- yadi utpAda aura vinAza hai to usI padArtha meM nityatva kaise ho sakatA hai| aura yadi nitya hai to utpAda-vyaya kaise ho sakate hai / zota va uSNa kI bhA~ti ye paraspara viruddha hai| uttarajinake matameM vastu sarvathA ekAnta nitya yA kSaNika hai unako yaha dUSaNa diyA jA sakatA hai| kaise / vaha aise ki jisa rUpase nityatva hai, usI rUpase anityatva ghaTita nahIM hotA aura jisa rUpame anityatva hai, usI rUpase nityatva ghaTita nahIM hotaa| kyoMki unake matameM vastu eka svabhAvI hai| jaina mata meM vastu anekasvabhAvI hai isalie dravyAthik nayase nityatva aura paryAyAthikanayase anityatva ghaTita ho jAtA hai aura kyoki ye dravya va paryAya paraspara sApekSa hai, isalie eka devadattake janya-jana ktvAdi bhAvavat eka hI dravya ke nityAmityatva ghaTita hone meM koI virodha nahI hai| syA ma/24/2608 tadA hi virodha syAnya dyakopAdhikaM satva masacca ca syAt / na caivam / yato na hi yenaivAzena saca tenaivAsattvamapi / kirana nyopAdhika sancama, anyopAdhikaH punarasanyam / svarUNNa satya pararUpeNa cAsattvam / = sattva asattva dharmoM meM taba to virodha huA hotA jaba donoM ko eka hI apekSAse mAnA gayA hotaa| parantu aisA to hai nahIM, kyoki, jisa azase sarava hai usI azase asattva nahIM hai| kintu anya apekSAse sattva hai aura kisI anya hI apekSAse asattva hai| svarUpame sattva hai aura pararUpase asattva hai| 1. vastu eka apekSAse ekarUpa hai aura anya apekSAse anyarUpa rA,vA /1/6/12/37/1 sapathAsapakSApekSayopala kSitAnA sattvAsattvAdInAM bhedAnAmAdhAreNa pakSadharmeNe kena tulanaM sarvadravyam / -jaise eka hI hetu sapakSa meM sata aura vipakSa meM asata hotA hai usI taraha vibhinna apekSAose astitva Adi dharmoM ke rahane meM bhI koI virodha nahI hai| (tathA isI prakAra anya apekSAoM se bhI kathana kiyA hai)| na.ca vR/58 bhAvA NeyasahAvA pamANagaNeNa hoti nnivttaa| ekasahAvA vi pUNo te ciya NanabheyagahaNeNa // 58 pramANakI apekSA karanepara bhAva anekasvabhAvose niSpanna bhI hai aura naya bhedakI apekSA karanepara ve eka svabhAvI bhI hai| sa sA /A /pari. "atra svAtmavastujJAnamAtratayA anuzAsyamAne'pi na tatparikopa, jJAnamAtrasyAtmavastuna svamevAnekAntatvAt / .. antazcakacakAyamAnajJAnasvarUpeNa tattvAi bahirunmiSadanantazeyatApannasvarUpAtiriktapararUpeNAtattvAt / sahakramapravRttAnantacidaMzasamudayarUpA. vibhAgadravyeNa ktvAta. avibhAgaikdravyaprAptasahakramapravRttAnanta cidazarUpaparyAyairanekatvAta, svadravyakSetrakAlabhAvabhavanazasisvabhAvavatvena jainendra siddhAnta koza Page #126 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anekAnta anyatva sattvAva. paradravyakSetrakAlabhAvAbhavanazaktisvabhAvavatvenAsattvAva, anAdinidhanAvibhAga kavRttipariNatatvena nityatvAta, kramapravRttai kasamayAvacchinnAnekavRttyazapariNatatvenAnityatvAttadattvamekkAnekatvaM sadasattvaM nityAnityatva ca prakAzata eva / isalie Atmavastuko jJAnamAtratA hone para bhI, tattva-atattva, ekatva-anekatva, sattva-asattva aura nityatva panA prakAzatA hI hai, kyoki usake antara gameM cakacakita jJAnasvarUpake dvArA tatpanA hai; aura bAhara pragaTa hote, ananta jJeyatvako prApta, svarUpase bhinna aise pararUpake dvArA atat panA hai| sahabhUta pravartamAna aura kramaza pravartamAna ananta caitanya azoke samudAyarUpa avibhAga dravyake dvArA ekatva hai aura avibhAga eka dravyameM vyApta, sahabhUta pravartamAna tathA kramaza pravartamAna ananta caitanya azarUpa paryAyoke dvArA anekatva hai| apane dravya, kSetra, kAla, bhAvarUpame hAneko zaktirUpa jo svabhAva hai usa ravabhAvavAnapaneke dvArA sattva hai aura parake dravya, kSetra, kAla bhAvarUpa na hAnekI zaktirUpa jA svabhAva hai, usa svabhAvavAnapaneke dvArA asatva hai, anAdi nidhana avibhAga eka vRttirUpase pariNatapaneke dvArA nityatva hai, aura kramazaH pravartamAna eka samayakI maryAdAvAle aneka vRtti azIrUpasa pariNatapaneke dvArA anityatva hai|-de nayaX/8/21 5. nayoko ekatra milAnepara bhI unakA virodha kaise dUra hotA hai sva, sto/61 ya eva nityakSaNikAdayA nayA mithA'napekSA svaparapraNAzina / ta eva tatya vimalasya te mune, parasparekSA svpropkaari| --jo ho ye nitya kSaNikAdi naya parasparameM anapela honese sva-para praNAzI hai, ve hI naya he pratyakSajJAno vimana jina / Apake matameM paraspara sApekSa honese sva-para upakArI hai| syA ma 120/336/13 nanu pratyeka nayAnAM viruddhatva katha samuditAnAM nividhitA / ucyate / yathA hi samIcIna madhyastha nyAyanirNatAramAsAdya paraspara vibadamAnA api vAdino divAdAda viramanti, eva nayA anyo'nya rAyamANA api sarvajJazAsanamupetya syAcchandaprayogopazamitavipratipattaya. santa parasparamatyantaM suhRbhuuyaavticnte| prazna-yadi pratyeka naya paraspara viruddha haiM to una nayoM ke ekatra milAnese unakA virodha kisa prakAra naSTa hotA hai| uttara - paraspara bAda karate hue bAdI loga kisI madhyastha nyAyIke dvArA nyAya kiye jAnepara vivAda karanA banda karake ApasameM mila jAte hai, vaise hI paraspara viruddha naya sarvajJa bhagavAnake zAsanakI zaraNa lekara 'syAda' zabdase virodhake zAnta ho jAnepara maitrI bhAvase ekatra rahane lagate hai| (syAdvAda/5 meM dekho syAva pada prayogakA mhttv)| 6. virodhI dharmo meM apekSA lagAnekI vidhi .. sat asat dharmokI yojanA vidhi-(de. saptabhagI 4) / 2. eka aneka dharmokI yojanA vidhipaM.dha./pU./zloka sa / kevala bhAvArtha --"dravya, kSetra, kAla aura bhAvake dvArA vaha sat akhaNDa yA eka kaise siddha hotA hai, isakA nirUpaNa karate hai|437|| 1 dravyako apekSA-guNaparyAyavAn dravya kahanese yaha artha grahaNa nahI karanA cAhie ki usa sabake kucha aMza guNa rUpa hai aura kucha aza paryAya rUpa hai, balika una guNaparyAyauMkA zarIra vaha eka sata hai // 438 // tathA vahI sat dravyAdi catuSTayake dvArA akhaNDita hote hue bhI aneka hai, kyoki vyatirekake binA anvaya bhI apane pakSakI rakSA nahIM kara sakatA hai // 414 // dravya, guNa vaparyAya ina tInoMmeM saMjJA lakSaNa prayojanakI apekSA bheda siddha hone para vaha sava aneka svapa kyo na hogA // 415 // 2 kSetrakI apekSA-kSetrake dvArA bhI akhaNDita hone ke kAraNa sat eka hai 0454 // akhaNDa bhI usa dravya ke pradezoMko dekhanepara-jo sat eka pradezameM hai vaha usI meM hai usase bhinna dUsare pradeza meM nhiiN| arthAt pratyeka pradezakI sattA judA-judA dikhAI detI hai| isalie kauna kSetrase bhI savako aneka nahIM mAnegA // 46 // 3 kAlakI apekSA-vaha sava bAra-bAra pariNamana karatA huA bhI apane pramANake barAbara rahanese athavA khaNDita nahIM honese kAlakI apekSAse bhI eka hai // 478 // kyoMki satakI paryAyamAlAko sthApita karake dekheM to eka samayakI paryAyameM rahanevAlA jo jitanA va jisa prakArakA sata hai, vahI utanA tathA usI prakArakA sampUrNa sava samudita saba samayoM meM bhI hai| kahIM kAlakI vRddhi-hAni hAnese zarIrako bhA~ti usameM vRddhi-hAni nahI ho jAtI // 472-474 // pRthaka-pRthaka paryAyoko dekhane para jo sata eka kAlameM hai, vaha sata arthAt vivakSita paryAya viziSTa dravya usase bhinna kAlameM nahIM hai| isalie kAlase vaha sat aneka hai // 47 // 4 bhAvakI apekSA-(yadi sampUrNa satkA guNokI paktirUpase sthApita karake kevala bhAvamukhena dekho to ina guNoM meM saba saca hI hai aura yahA~para kucha bhI nahIM hai| isalie vaha sava eka hai||48|| jisa-jisa bhAvamukhase jisa-jisa samaya satko vivakSA kI jAyegI, usa-usa samaya vaha saba usa-usa bhAvabhaya hI kahA jAyegA yA pratItimeM AyegA anya bhAva rUpa nhiiN| isa prakAra bhAvako apekSA vaha sada aneka bhI hai // 468 // 3. anitya va nitya dharmokI yojanA vidhi padha/pU. zloka sa. "jisa samaya kevala vastu dRSTigata hotI hai aura pariNAma dRSTigata nahIM hotA usa samaya dravyArthika nayakI apekSA sarva vastu nitya hai // 334aa jisa samaya yahA~ kevala pariNAma dRSTigata hotA hai aura vastu dRSTigata nahIM hotI, usa samaya paryAyArthika nayakI apekSAse, navIna paryAya rUpase utpanna aura pUrva paryAyarUpase vinaSTa hAnese saba vastu anitya hai| 4 tat va atat dharmokI yojanA vidhi pa.dha./pU./zlo. sa. "pariNamana karate hue bhI apane sampUrNa pariNamanoM meM tajjAtIyapanA ullaghana na karaneke kAraNa vaha saba tava rUpa hai // 3523 parantu sata asatakI taraha paryAyAthika nayakI apekSA dekhane para pratyeka paryAyameM vaha sat anya anya dikhaneke kAraNa atava rUpa bhI hai // 333 // 7 virodhI dharma batAnekA prayojana paM.dha./pU /332,442 ayamartha sadasadvattadatadapi ca vidhiniSedharUpaM syAt / na punanirapekSatayA tadadvayamapi tattvamubhayatayA // 32 // syAdekatvaM prati prayojaka syAdarakhaNDavastutvam / prakRta yathAsadeka dravyeNArakhaNDi mataM taavt|-st-aslkii taraha tava-atava bhI vidhiniSedha rUpa hote hai, kintu nirapekSapane nahIM kyoMki paraspara sApekSapanese ve donoM tataatata bhI tattva hai|332|| kathaMcita ekatva bavAnA vastukI akhaNDatA kA prayojaka hai| na.ca./zru./pR. 65-67/ bhAvArtha "syAva nityakA phala cirakAla taka sthAyIpanA hai| syAdanityakA phala nija hetuoM ke dvArA anitya svabhAvI karmake grahaNa va parityAgAdi hote haiN|" anaikAntika hetvAbhAsa-de vyabhicAra / anojIvikA-de. saavdy||| anna-1. annaM mugAdi (lA.sa /2/16) mUga, moTha, canA, gehU~ Adi anna kahalAtA hai| 2. bIdhA va saMdigdha anna abhakSya hai-ve. bhakSyAbhakSya 2 / annaprAzanakriyA-de. saMskAra 2 / anyatva-rA.vA./2/7,13/112/1 abhyatvamapi sAdhAraNaM sarvadravyANA parasparato'nyavAda / karmodayAdyapekSAbhAvAda tadapi pAriNAmikas / - eka dravya dUsarese bhinna hotA hai, ataH anyasva bhI sarvasAdhAraNa hai| karmodaya AdikI apekSAkA abhAva honeke kAraNa, yaha pAriNAmika bhAva hai, arthAt svabhAvase hI samameM pAyA jAtA hai| jainendra siddhAnta koza Page #127 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anyatvAnuprekSA 192 apakarSaNa sa.sA./A./355/ka 213 vastu caikamiha nAnyavastuna', yena tena khalu vastu vastu tat / nizcayo'yamaparo'parasya kA, kiM karoti hi bahiluThannapi // 213 // isa lokameM eka vastu anya vastukI nahIM hai, isalie vAstavameM vastu vastu ho hai / aisA honese koI anya vastu anya vastu ke bAhara loTatI huI bhI usakA kyA kara sakatI hai| prasA/tapra./106 atadbhAvo hyanyatvasya lakSaNa tattu sattAdravyayo vidyata eca guNaguNinostadbhAvasyAbhAvAt zuklottarIyavadeva / atadbhAva anyatvakA lakSaNa hai, vaha to sattA aura dravya ke hai hI, kyoMki guNa aura guNIke tadbhAvakA abhAva hotA hai-zukla va vastrakI bhA~ti / * do padArthoke madhya anyatvakA vizeSa rUpa-de. kAraka, kAraNa / anyatvAnuprekSA-de anuprekssaa| anyathAnupapatti-de. hetu / anyathAyukti khaNDana-(ja.pra /pra 105) Reductio-ad-abour dum. anyadRSTiprazaMsA-sa si /9/22/364 prazasAsastavayo ko vizeSa / manasA mithyAdRSTenicAritraguNodbhAvanaM prazasA, bhUtAbhUtaguNodbhAvabaccana sastava ityayamanayorbheda / prazna - prazasA aura sastava meM kyA antara hai| uttara-mithyAdRSTike jJAna aura cAritra guNoMko manase udbhAvana karanA prazaMsA hai, aura mithyAdRSTimeM jo guNa hai yA jo guNa nahIM hai ina donoMkA sadbhAva batalAte hue kathana karanA saMstava hai, isa prakAra ina donoM meM antara hai |(raa vA /7/23,1/552) (cA sA /7/2) / anyayogavyavaccheda 1. anyayogavyavacchedAtmaka evakAra-de eva / 2. anyayogavyavaccheda nAmakA grantha-zvetAmbarAcArya zrI hemacandra sUri (I 1088-1173) dvArA racA gayA eka nyAyaviSayaka grantha hai| isapara zrI malliSeNa sUri (I 1262) ne syAdvAdamaMjarI nAmakI TIkA likhI hai / anyonyaguNakArazalAkA-'ja pra/pra.105) Mutual mult iple log. anyonyAbhAva-re abhAva / anyonyAmyastarAzi-go ka / /637/1137 iTTasalAyapamANe dugasaMbagge kadedu ittttss| payaDissa ya aNNoNNAbhatthapamANa have nniymaa| -apanI-apanI iSTa zalAkA jo nAnA guNahAni zalAkA tIhiM pramANa doyake aka mADi paraspara guNe apanI iSTa prakRtikA anyonyAbhyasta rAzikA pramANa ho hai / (go ka /bhASA/622/1.06/3) (mo.jI /bhASA/16/156/6/) (vizeSa de gnnit/II/6/2)| 2. pratyeka karmakI anyonyAbhyasta rAzi- de gaNita II/6/4 / anyonyAzraya hetvAbhAsa-zlo.bA /4/nyA. 456/555/6/bhASAkAra "parasparameM dhArAvAhI rUpase eka-dUsarekI apekSA lAgU rahanA anyonyAzraya hai" (jise khaTakeke tAleko cAbI to AlamArImeM raha gayI aura mAharase tAlA banda ho gyaa| taba cAbI nikale to tAlA khule aura tAlA khule to cAbI nikale, aisI parasparakI apekSA lAgU hotI hai)| anvaya-rA.vA./5/2,436/21 svajAtyaparityAgenAvasthitiranvayaH / -apanI jAtiko na choDate hue usI rUpase "avasthita rahanA hai| uttara-anugatAkAra (yaha vahI hai aisI) buddhi aura anugatAkAra zabda prayogake dvArA anumAna kiye jAnevAle tathA nitya rithata svAtmabhUta astitvAdi guNa anvaya kahalAte hai| sa sA./tA.vR/223 anvayavyatirekazabdena sarvatra vidhiniSedhau jnyaatvyau| __-anvaya aura vyatireka zabdase sarvatra vidhi-niSedha jAnanA caahie| paM.dha./pU /"43 sattA sattvaM sadvA sAmAnyaM dravyamanvayo vastu / artho vidhira vizeSAdekArthavAcakA amI shbdaa||14|| sattA. sattva, sadA sAmAnya, dravya, anvaya, vastu, artha aura vidhi ye saba zabda avizeSarUpase ekArthavAcaka hai| 2. anvaya vyatirekako paraspara sApekSatA-de.'saptabhagI 4 / 3. anvaya dravyAthi naya-de. naya IV/2 / anvayI-sa.si.15/38/306 anvayino gunnaaH| = guNa anvayI hote hai| (rA vA /4/42,11/252/14) pra.sA./ta.pra./80) (paM dha/pU /144) / paM.dha/pU/138 tadvAkyAntarametadyathA guNA' sahabhuvo'pi cAnvayinaH / arthAccaikArthatvAdarthAdekArthavAcakA' sarve // 138 // -- guNa, sahabhU aura anvayI tathA artha ye saba zabda arthako dRSTise ekArthaka honeke kAraNa ekArthavAcaka hai| anvartha-pa.kA./tA.va./1/7/6 anvarthanAma ki yAdRza nAma tAdR zo'rthaH yathA tapatIti tapana Aditya ityarthaH / = jaisA nAma ho vaisA hI padArtha ho use anvartha nAma kahate hai-jaise jo tapatA hai so tapana arthAta sUrya hai| apa-de. jl| apakarSa-go jI/jI.pra./518/613/17 bhujyamAnAyurapakRSyApakRSya parabhavAyubadhyate ityapakarSa / / -bhujyamAna Ayuko ghaTA-ghaTAkara AgAmI parabhavakI Ayuko baoNdhai so aparSa kahiye (arthAt bhujyamAna AyukA 2/3 bhAga bIta jAnepara Ayubandhake yogya prathama avasara AtA hai| yadi vahA~ na baMdhe to zeSa 1/3 AyukA puna 2/3 bhAga bIta jAnepara dUsarA avasara AtA hai| isa prakAra Ayuke antaparyanta ATha avasara Ate hai| inhe ATha apakarSa kahate haiM / (vizeSa de, Ayu 4) / apakarSaNa-apakarSaNakA artha ghaTanA hai| samyagdarzana jJAna cAritrake kAraNa svata athavA tapazcaraNa Adike dvArAsAdhaka pUrvopArjita karmokI sthiti va anubhAga barAbara ghaTAtA huA athavA ghAtatA huA Age baDhatA hai| isIkA nAma mokSamArgameM apakarSaNa iSTa hai / sasArI jIvoMke bhIpratipala zubha yA azubha pariNAmoMke kAraNa puNya yA pApa prakRtiyokA apakarSaNa huA karatA hai| vaha apakarSaNa do prakArase hotA haisAdhAraNa va guNAkAra ruupse| inameM pahileko apakarSaNa va apasaraNa tathA dUsareko kANDakaghAta kahate hai, kyoMki isameM karmoMke gar3ha ke gaDhe eka-eka ArameM toDa diye jAte hai| yaha kANDakaghAta hI mokSakA sAkSAt kAraNa hai aura kevala U~ce darje ke dhyAniyoko hotA hai| isI viSayakA paricaya isa adhikArameM diyA gayA hai| 1 bheda va lakSaNa 1. apakarSaNa sAmAnyakA lakSaNa / 2 apakarSaNake bheda (avyAghAta va vyaaghaat)| 3. avyAghAta apakarSaNakA lakSaNa / 4 vyAghAta apakarSaNakA lakSaNa / 5 atisthApanA va nikSepake lakSaNa / * jaghanya utkRSTa nikSepa va atisthApanA / -de apakarSaNa 2/1:4/2 / rA.tA./4/42.11/252/14 ke punaranvayA / buddhayabhidhAnAnuvRttiliGgana anumIyamAnAbicchedA' svAtmabhUtAstitvAdaya' / prazna-anvaya kyA jainendra siddhAnta koza Page #128 -------------------------------------------------------------------------- ________________ apakarSaNa 2. apakarSaNa sAmAnya nirdeza 1. avyAghAta apakarSaNa vidhAna / 2. apakarSaNa yogya sthAna va prakRtiyA~ | 2. apakRSTa dravyame bhI puna parivartana honA sambhava hai / 4. udayAbalise bAhara sthita niSekakA hI apakarSaNa hotA hai bhItaravAlo kA nahI / 2. apasaraNa nirdeza 1. cautIsa sthitibandhApasaraNa nirdeza / (pRthak-pRthak cAroM gatiyoMke jIvoMkI apekSA) 2. sthiti satvApasaraNa nirdeza / 3. 34 bandhApasaraNoMkI abhavyome sambhAvanA va asambhAvanA sambandhI do mt| * sthiti bandhApasaraNa kAlakA lakSaNa -- de. apakarSaNa 4 /4 4. vyAghAta yA kANDakaghAta nirdeza 1. sthitikANDakaghAta vidhAna * cAritramohopazama vidhAname sthitikANDakapAta / 113 - de. la sA /7778/112 * cAritramohakSapaNA vidhAname sthitikANDakaghAta / - de. kSa. sA / 405-407/461 2. kANDakaghAta ke binA sthitighAta sambhava nahI / 3. AyukA sthitikANDakapAta nahI hotA / 4. sthitikANDakaghAta va sthitibandhApasaraNa me antara / 5. anubhAgakANDaka vidhAna / 6. anubhAga kANDakaghAta va apavartanAcAtame antara / anubhAga kANDakaghAtame antaraMgakI pradhAnatA / de. kAraNa II/ 2 7. zubha prakRtiyoMkA anubhAgapAta nahI hotA / 8. pradezacAtase sthiti ghaTatI hai, anubhAga nhiiN| 9. sthiti va anubhAvacAtame paraspara sambandha / * Ayukarmake sthiti va anubhAgadhAta sambandhI / -- de. Ayu /5 1. bheda va lakSaNa 1 apakarSaNa sAmAnyakA lakSaNa 10/452.4.21/51/2 padesANaM hidIpamomaNA bobA grAma karmapradezakI sthitiyoMke ghaTane kA nAma apakarSa hai| go.jI.pra./438/311 sthityanubhAga yonirapakarSa kAma sthiti aura anubhAgakI hAni arthAta pahile bAndhI thI usase kama karanA, apakarSaNa hai / la. sA / bhASA / 55/87 sthiti ghaTAya Uparike niSekanikA dravya nIcale niSekani viSai jahA~ dIjiye tahA~ apakarSaNa kahiye / ( pIche udaya Ane yogya dravyako UparakA aura pahile udayameM Ane yogyako mIkA jAnanA caahie| go jI, /bhASA/258/566/16) / 2. apakarSaNake bheda (apakarSaNa do prakArakA kahA gayA hai-avyAghAta apakarSaNa aura vyAghAta apakarSaNa / vyAghAta apakarSaNakA hI dUsarA nAma kANDakaghAta bhI hai, jaisA ki isa saMjJAse hI vidita hai) / 3. avyAghAta apakarSaNakA lakSaNa lasA / bhASA/ 56/88/1 jahA~ sthitikANDakaghAta na pAie so avyAghAta kahiye / 4. vyAghAta apakarSaNakA lakSaNa tasA bhASA/1/12/1 jahA~ sthitikANDapATha hoi sovyApAta kahiye / 5. atisthApanA va nikSepake lakSaNa sAjI 56/80/12 apakRSTadravyasya nikSepasthAna nikSepa, nikSipyate'sminniti nirvacanAt / tenAtikramyamANaM sthAnamatisthApana, ati atikramyate'sminniti atisthApanam apakarSaNa 1 kiye gaye dravyakA nikSepaNasthAna, arthAt jina niSekoMme unheM milAte hai ve niSeka nikSepa kahalAte hai, kyoMki, jisameM kSepaNa kiyA jAye so nikSepa hai. aisA vacana hai, usake dvArA atikramaNa yA ullaMghana kiyA jAnevAlA sthAna, arthAt jina niSekoM meM nahIM milAte ve saca, atisthApanA haiM, kyoMki, 'jisameM atisthApana yA atikramaNa kiyA jAtA hai, so atisthApanA hai' aisA isakA artha hai / (la sA / bhASA / 25/80/2) saa/bhaassaa/89/116/18)| 2. apakarSaNa sAmAnya nirdeza 2 apakarSaNa sAmAnya nirdeza 1. avyAghAta apakarSaNa vidhAna sa.sA.va TIkA 56-58/88-10 kevala bhAvArtha noTa-sAtha Age diyA gayA yantra dekhie| dvitIyAvalI ke prathama niSekakA apakarSaNa kari nIce (prathamAvalI meM ) nikSepaNa kariye sahA~ bhI kucha niSeko ho nikSepaNa karate haiM, aura kucha niSeka atisthApanA rUpa rahate haiN| unakA vizeSa pramANa batAte haiM / ] prathamAvalI ke niSekani viSai samayaghATa AvalIkA tribhAgase eka samaya adhika pramANa niSeka to nikSepa rUpa haiM (arthAt yadi AvalI 16 samaya pramANa to 16- 1+1= 6 niSeka nikSepa rUpa hai / ) isa viSai soI dravya dIjiye hai / bahuri avazeSa (naM. 9 takaDe 10) niSeka pratisthApanA rUpa hai de, yaMtra naM. 2) / 0 niveka * = atisthApanA * = apakRSTaniSeka jainendra siddhAnta koza (naM.1) --> 11 eka samayaprabaddha ke sarva niSeka karma kI kula sthiti = 50 varSa' =1576800000 udaya yogya niSeka AbAdhA (naM. prathama sthiti ke 16 niSeka 2) dvitIya sthiti ke niSeka isa dravya ko nIce se Upara kI tarapha kramapUrvaka uThA uThAkara nIce nikSepa bhAga me nikSepaNa kariye ati sthApanA bhAga me nkriye| jaghanya ati-, sthApanA ke 10 niSeka adyanyanikSepake 6 niSeka 0000000000000XXXXXXXXXXXX00 yAtai Upara dvitIyAvalI ke dvitIya niSekkA apakarSaNa kiyA / tahA~ eka samaya adhika jAvalI mAtra (16+1-17) yAke boca niSeka haiM / tini viSai nikSepa to vahI pahale vAlA arthAta ) niSeka ghATa ---- 16 Page #129 -------------------------------------------------------------------------- ________________ apakarSaNa 1 AvalIkA tribhAgase eka samaya adhika hI hai ati sthApanA pUrva eka samaya adhika hai kyoMki dvitIyAvalIkA prathama samaya jisake vyako pahile apakarSaNakara diyA gayA hai, na khAr3I hokara atisthApanA ke samaya meM sammilita ho gayA hai / ) aise kramateM dvitIyAvalI ke tRtIyAdiniSekanikA apakarSaNa hote nizeSa to pUrNe pramANa hI aura atisthApanA eka eka samaya adhika kramateM jAnanA / (isI prakAra bar3hate-baDhate ) atisthApanA AvalI mAtra ( arthAta 16 niSeka pramANa) hA hai, so utkRSTa atisthApanA hai yahA~ se Age Upara niSe nikA dravya (arthAt dvitIya sthitike naM 7 Adi niSeka) apakarSaNa kiye sarvatra atisthApanA to AvalI mAtra hI jAnanA ara nikSepa eka-eka samaya kramateM baMdhatA jaaye| 1 (maM. 30) dvitIya sthiti ise dravyako krama pUrvaka nikSepa meM DAlate jaaiye| krama pUrvaka eka eka samaya milate rahane para yahAM Akara 16 niSeka yA AvalI pramANa / utkRSTa ati10 sthApanA ho jaghanya nikSepa ke 6 niSeka AbAdhA 0000000000000 (naM.4) antima niSeka (AvalI) utkRSTa nikSepa kula sthiti - (AbAdhA + ati sthApanA + antima niSeka) AbAdhA (AyasI) xxxxx 00 00 tahA~ sthitikA anta niSekakA dravyako apakarSaNa kari nIcale niSekani niratetisa an niSekake nIce AyatI mAtra niSeka tau atisthApanA rUpa hai, aura samaya adhika dAya AvalI kari hIna utkRSTa sthiti mAtra nikSepa haiM / so yaha utkRSTa nikSepa jAnanA / (kula sthitimeMse eka AvalI to AbAdhA kAla aura eka AvalI atisthApanA kAla tathA eka samaya antima niSekakA kama karanepara yaha utkRSTa nikSepa prApta hotA hai| de, yantra naM 4) / 2. apakarSaNa yogya sthAna va prakRtiyA~ go.44448/512-18 carimonti / khoNa muhumaMtANaM khayademaM sAvalIyasamayoni // 445 // uvasaMtotti surAU micchattiya khavagasolasa Na ca / khayamemoni ya khabage akasAyAdivasA // 446 // micchata sanasANa unasamamedami sahamati dIpti have ||447 // paDhamakasAyANaM ca visajojaka votti agradademAtti / ritirivAjAnamudIraNasatoTyA siddhA // 4484 yogi sattvarUpa vahI picyAsI prakRti ( pA~ca zarIra, pA~ca bandhana, 5 5 paca saMghAta, cha saMsthAna, tIna agopAga, cha sahanana, pA~ca varNa, 6 5 6 3 5 do gadha, pA~ca rasa, ATha sparza, sthira asthira, zubha-azubha, susvara 2 5 8 2 2 2 dusvara, devagati va AnupUrvI, prazasta va aprazasta vihAyogati durbhaga, 2 2 1 nirmANa, ayaza kIrti, anAdeya apane aru upA 1 1 1 1 1 paraghAta, ucchvAsa, anudayarUpa anyatama vedanIya, noca gotra- ye 1 1 1 1 1 prakRtiko yogake dvi carama samaya satahota hai bahuri jinakA udaya ayogi viSai pAiye aise udayarUpa anyatama 1 2 paNa sAmAnya nirdeza vedanIya, manuSyagati, paMcendriya, subhaga, zaMsa, bAdara, paryApta Aya 1 1 1 1 1 1 1 yaza kIrti, tIrthaMkarakha, manuSyAyu ma AnupUrvI, ucca gatri ina 1 1 194 1 2 teraha prakRtiyoMkI ayogike anta samaya hotI hai| 4 2 * sarva mili 85 bhaI / ) tinikai ( 85 prakRtini ke ) sayogikA anta samaya paryanta apakarSaNa jAnanA / mahuri kSINakaSAya viSaya sattva se vyucchitti bhaI solaha aura sUkSma sAmparAyaviSai sattvatai vyucchitti bhayA sUkSma lobha ina teraha prakRtinike deza paryanta apakarSaNakaraNa jAnanA / ( pA~ca jJAnAvaraNa, cAra darzanAvaraNa, pA~ca antarAya, nidrA5 5 pracalA ye solaha tathA sUkSma lobha / sarva mili 7 bhaI / ) tahA~ kSayadeza kahA so kahiye hai - je prakRti anya prakRtirUpa udaya deya vinase hai. aisA paramukhodayI hai. niketa phAli kSayadeza bahuri apane ho rUpa phasa deha vimase hai aisI svamukhodaya prakRti, tinaka eka eka samaya adhika AvalI pramANa kSayadeza hai. tAte tini sataraha prakRtinikai eka samaya AvalI kAla paryaMta apakarSaNa pAiye // 44 // upazAntakaSAya paryanta devAyuke apakarSaNakaraNa hai| mahuri midhyAtva samyagmidhyAstha samyavAda prakRti sIma aura 'vizva digvakhA' ityAdi sUtrokta anivRtikaraNa vidheya bha solaha prakRti ( naraka gati va AnupUrvI, tiyaMcagati va AnupUrvI, 2 2 vitra styAnagRddhatrika udyota Apa ekendriya sa dhAraNa 3 3 1 1 1 1 sUkSma, sthAvara, ina solaha prakRtinikI anivRttikaraNa ke pahile bhAga 1 1 ) sabase hai inake deza paryanta upakaraNa hai - antakANDakakA antakA phAli paryanta hai aisA jAnanA / bahuri Aune Adi dekara ravi kSaya bhaI aisI mosa prakRti ( apratyAkhyAna kaSAya, pratyAkhyAna kaSAya, napuMsaka veda, strI veda 1 1 4 4 chaha nokaSAya, puruSaveda, saMjvalana krodha mAna va mAyA / sarva mili 1 6 3 20 bhaI timi apane apane deza paryanta apakarSaNakaraNa hai| jisa sthAnaka bhaya bhayA sAkSya deza kahiye // 446 // uSTAma zreNI viSai mithyAtva mizra, samyaktva prakRti ye tIna aranaraka 'ikAdika sAlaha (abhivRtti yuki 16 ) inaka upazAntampAya paryanta avarSaNa hai / bahuri aSTa vaSAyAdika anivRttikaraNa prApta pUrvokta 20) tinake apaneapane upazamaneke TikAne paryanta apakarSaNakaraNa hai // 447 // anantAnubandhI catuSkaka dezasaMyata, pramatta, apramattani viSai yathA sambhava jahA~ visayAjanA hAI tahA paryanta apakarSaNakaraNa hai // 448 // 3. apakRSTa dravyame bhI punaH parivartana honA sambhava hai ca 6 / 11-8, 16/22 / 347 okaDudi je asese kAle te ca hoti bhaji. davvA ! baDDIe atraThThANe hANIe sakame udae // 22 // - jina kama zoMka apakarSaNa karatA hai ve anantara kAla meM sthityAdikI vRddhi, avasthAna, hAni, sakramaNa, aura unase bhI hai. arthAta apakarSaNa kiye jAne ke anantara samaya meM hI unameM vRddhi Adika ukta kriyAoMkA honA sambhava hai // 22 // 4 udayAvalise bAhara sthita niSekoMkA ho apakarSaNa hotA hai bhItaravAloMkA nahIM kapara pUrNa sUtra / 423-424/231 okAdo kI diyaM grAma ki jainendra siddhAnta koza Page #130 -------------------------------------------------------------------------- ________________ apakarSaNa 3 apasaraNa nirdeza // 423 // jaM kammamudayAvaliyambhatare TThiyaM tamokkaDaNAdo jhiinnhidiye| jamudayAvalibAhirai ThThida tamokkaDDaNAdo ajjhINachidiyaM // 424 // -prazna-ve kaunase karmaparamANu hai jo apakarSaNase jhIna (rahita) sthitivAle hai // 423 // uttara-jo karmaparamANu udayAvalike bhItara sthita haiM ve apakarSaNase jhIna sthitivAle hai aura jA karmaparamANu udayAvalike bAhara sthita haiM ve apakarSaNase ajhIna sthitivAle hai| arthAta udayAvalike bhItara sthita karma paramANuokA apakarSaNa nahIM hotA, kintu udayAvalike bAhara sthita karmaparamANuoMkA apakarSaNa ho sakatA hai| 3. apasaraNa nirdeza 1.cauMtIsa sthiti bandhApasaraNa nirdeza 1 manuSya va tiryaMcoMkI apekSA la.sA./mU. va jo pra818-16/47-53 kevala bhASArtha "prathamopazama samyakvako sanmukha bhayA mithyAdRSTi jIva so vizuddhatAkI vRddhikari varddhabhAna hotA satA prAyogyalandhikA prathama samayateM lagAya pUrva sthiti bandhakai (1) saMkhyAtaveM bhAgamAtra anta'koTAkoTI sAgara pramANa Ayu vinA sAta karmanikA sthitibandha karai hai tisa anta'koTAkoTI sAgara sthitibandha te patyakA saMkhyAtavAM bhAgamAtra ghaTatA sthitibandha antarmuhUrta paryanta samAnatA liye karai / bahuri tAteM patyakA saMkhyAtavA bhAgamAtra ghaTatA sthitibandha antarmuharta paryanta rai hai| aise krama saMkhyAta sthitibandhApasaraNani kari pRthaktvasau (800 yA 600) sAgara ghaTai pahilA sthiti bandhApasaraNa sthAna hoi / 2 bahuri tisa ho kramate tisa te bhI pRthaktvasau ghaTai dUsarA sthitibandhApasaraNa sthAna ho hai| aise isa ho kramateM itanA-itanA sthiti mandha ghaTa eka-eka sthAna hoi / aise sthiti bandhApasaraNake cautIsa sthAna hoi / cautIsa sthAnanivirSe kaisI prakRtikA (bandha ) vyuccheda ho hai so kahie // 10 // 1. pahilA narakAyukA vyucchitti sthAna hai| ihAM tai lagAya upazama samyaktva paryanta narakAyukA bandhana hoi, aise hI Age jaannaa| 2. dUsarA tiryaMcAyukA hai| (isI kramase) 3 manuSyAyaH 4. devAyu: 5. narakagati va Ana pUrvI; 6 saMyogarUpa sUkSma aparyApta sAdhAraNa (saMyoga rUpa arthAta tInoMkA yugapata bandha);7. saMyogarUpa sUkSma aparyApta pratyeka; 8. sayogarUpa bAdara aparyApta sAdhAraNa: saMyogarUpa bAdara aparyApta pratyeka; 10. saMyogarUpa veindriya aparyApta 11. saMyogarUpa teindriya aparyApta; 12 saMyogarUpa cauindriya aparyApta; 13. saMyogarUpa asaMjJI paMcendriya aparyAptaH 14 saMyogarUpa saMjJI paMcendriya paryApta // 11 // 15 sayogarUpa sUkSma paryApta sAdhAraNa; 16. saMyogarUpa sUkSma paryApta pratyeka; 17. saMyogarUpa bAdara paryApta sAdhAraNa; 18. sa yogarUpa vAdara paryApta pratyeka ekendriya Atapa sthAvaraH 16. saMyogarUpa veindriya paryApta: 20. saMyogarUpa teindriya paryAptaH 21. cauindriya paryApta, 22, asaMjJI, paMcendriya, paryApta // 12 // 23 saMyogarUpa tithaMca va Ana pUrvI tathA udyota; 24 nIca gotra; 25. saMyogarUpa aprazasta vihAyogati durbhaga-duHsvaraanAdeya, 26. huMDakasaMsthAna, sRpATikA sahanana, 27. napuMsakaveda; 28. vAmana saMsthAna, kIlita saMhanana; // 13 // 26. kubjaka saMsthAna, ardhanArAca saMhananaH 30 strIveda: 31 svAti saMsthAna, nAroca sahanana. 32. nyagrodha saMsthAna. vajranArAca saMhanana; 33. saMyogarUpa manuSyagati va AnupUrvI-audArika zarIra va agopAMga-bajra-vRSabhanArAca saMhananaH 34. saMyogarUpa asthira-azubha-ayaza- // 14 // arati-zoka asaataa-| aise ye cautIsa sthAna bhavya aura abhavyake samAna ho hai // 15 // manuSya tiyAnaka to sAmAnyokta cautIsa sthAna pAiye hai tinake 117 bandha yogyameM-se 46 kI vyucchitti bhaI, avazeSa 71 bAndhiye hai // 16 // (dha.6/1,6-2, 2/135/5) (la.sA./222-223/267) (ka.pA.sa./10-14/40/5. 617616) (ma.na./pu,2/115-116) / 2. bhavanatrika va saudharma yugalako apekSA la.sA /mU.va.TI./16/53 kevala bhASArtha "bhavanatrika va saudharma yugalavireM dUsarA, tIsarA aThArahavA~ aura teIsavA~ Adi dasa (23-32) aura antakA cautIsavA~ ye caudaha sthAna hI sabhava hai| tahA~ 31 prakRtini kI vyucchitti ho hai aura bandha yogya 103 virSe 72 prakRtinikA bandha avazeSa rahe hai // 16 // 3. prathama chaha narakoM tathA sanatkumArAdi 10 svargoko apekSA la, sA /ma. va TI /17/54 kevala bhASArtha- "ratnaprabhA Adi chaha naraka pRthivI niviSa aura sanatkumAra Adi daza svarganivirSe pUrvokta ( bhavanatrikake ) 14 sthAna aThArahave binA pAiye hai| tini teraha sthAnanikari aThAIsa prakRti vyucchitti ho hai| tahA~ baMdhayogya 100 prakRtinivirSe 72kA bandha avazeSa rahe hai // 17 // 4. Anatase uparima veyaka takakI apekSA la.sA/mU va TI./18/55 kevala bhASArtha-"Anata svargAdi uparima gheve yaka paryanta viSai (uparokta) 13 sthAna dUsarAva teIsavA~ minA paaiye| tahA~ tini gyAraha sthAnanikari caubIsa ghaTAi mandhayogya 66 prakRtiniviSai 72 bA~dhiye hai // 18 // 5. sAtavI pRthivIkI apekSA la.sA./ma.va.TI/16/55 kevala bhASArtha-"sAtavIM naraka pRthivI viSai je (uparokta) 11 sthAna tIsarA kari hIna aura dUsarA kari sahita tathA caubIsavA~ kari hIna paaiye| tahA~ tini 10 sthAnani kari teIsavA~ udyota sahita ye caubIsa ghaTAi mandha yogya 66 prakRtinivirSe 73 vA 72 bA~dhiye hai, jAnai udyotako bandha vA abandha donoM saMbhave hai // 16 // 2.sthiti satvApasaraNa nirdeza kSa.sA /mU va.TI./427-428/506 kevala bhASArtha - "mohAdikakA krama lie jo kramakaraNa ( de kramakaraNa ) rUpa bandha bhayA, tAtai para isa hI krama liye titane hI saMkhyAta hajAra sthiti bandha bhaye asaMhI paMcendriya samAna (sAgaropamalakSapRthaktva ) sthiti satva hai| bahuri tAta parai jaise-jaise mohanIyAdikakA kramakaraNa paryanta sthiti bandhakA vyAkhyAna kiyA taise hI sthiti sattvakA honA anukrama teM jAnanA / tahA~ eka pAya sthiti paryanta patyakA saMkhyAtavA~ bhAgamAtra tAteM dUrApakRSTi paryanta panyakA saMkhyAtavA bhAgamAtra, tArauM saMkhyAta hajAra varSa sthiti paryanta pakSyakA asaMkhyAtA bahubhAgamAtra AyAma liye jo sthiti bandhApasaraNa tinikari sthiti bandhakA ghaTanA kahA thA, taise hI ihA~ titane AyAma liye sthiti kANDakanikari sthitisattvakA ghaTanA ho hai| bahuri tahA~ saMkhyAta hajAra sthiti bandhakA vyatIta honA kahA taise ihA~ bhI kahie hai, vA tahA~ titane sthiti kANDanikA vyatIta honA kahie / jAteM sthiti mandhApasaraNa aura sthitikANDotkaraNakA kAla samAna hai| bahuri tahA~ sthiti bandha jahA~ kahyA thA yahA~ sthiti satva tahA~ khnaa| bahari akpa bahutva trairAzika Adi vizeSa mandhApasaraNabata hI jaannaa| so sthiti sattvakA krama kahie-pratyeka saMkhyAta hajAra kANDaka gaye kramate asaMjJI paMcendriya,cauindriya, teindriya, ve indriya, ekendriyanikai sthiti bandha ke samAna karmanikI sthiti sattva hajAra, sau, pacAsa paccIsa, eka sAgara pramANa ho hai| bahuri saMkhyAta sthiti kANDaka bhaye bosayani (nAma gotra )kA eka palya : tIsiyani (jJAnAbaraNa, darzanAvaraNa. vedanIya, antarAya) kA jyoDha paga, mohakA doya paNya sthiti sattva ho hai| 1. tAtai para pUrva satvakA saMkhyAta mahabhAgamAtra eka kANDaka bhaye bIsayanikA pakSya ke saMkhyAta bhAgamAtra sthiti sattva bhayA tisa kAlavirSe mIsayaniketa tIsayanikA saMkhyAta jainendra siddhAnta koza Page #131 -------------------------------------------------------------------------- ________________ apakarSaNa 4 nagAmAta gA kANDakaghAta nirdeza guNA mohakA vizeSa adhika sthiti sattva bhyaa| 2 bahuri isa kramatai saMraNyAta hajAra sthiti kANDa bhaye tIsayanikA (eka ) palyamAtra, mohakA vibhAga adhika palya (17) mAtra sthiti sattva bhyaa| tAke para eka kANDaka bha ye tIsayanikA bhI patyake saMrakhyAta bhAgamAtra sthiti satva ho hai / tisa samaya bImayanikA mtoka tAte tIsayanikA saMkhyAtaguNA tAteM moha kA saMkhyAtaguNA sthiti sattva ho hai| 3 bahuri isa krama liye sakhyAta sthitikANDaka bharI mahakA palyamAtra sthiti sattva ho hai| bahuri eka kaDaka bhaye mAhakA bho palyake sarakhyAtave bhAgamAtra sthiti satya ho hai| tI hi samaya sAto karmanikA sthiti satva patyake sakhyAtave bhAgamAtra bhaa| tahA~ vIsayanikA stoka, tImaganikA saravyAtaguNA tAtai mohakA sarUpAtaguNA sthiti sattva ho hai| 4 tAtai para isa krama liye sakhyAta hajAra sthiti kANDaka bhaye bosayanikA sthitisattva dUrApakRSTiko usalaM ghi patyake asaMkhyAtave bhAgamAtra bhyaa| tisa samaya bAsayanikA stoka tAte tosayanikA asa khyAtaguNA tAte mAhakAsaMkhyAtaguNA sthiti satva ho hai| 5 tAte para isa krama liye sakhyAta hajAra sthitikANDaka bhaye tIsayanikA sthitisattva dUrApakRSTiko unalaMghi patya ke asakhyAta bhAgamAtra bhyaa| taba sarva hI manikA sthitisattva patyake amarakhyAtave bhAgamAtra bhyaa| tahA~ bosayanikA stoka tAtai tIsayanikA asakhyAtaguNA tAtai mAhakA asakhyAtaguNA siithata satva ho hai| 6 bahuri isa kramakari sakhyAta hajAra sthitikANDaka bhaye nAma-gotrakA staka tAta mohakA asaMkhyAta guNA tAtai tosayanikA asarUpAtaguNA sthitisattva ho hai / 7. bahuri isa krama liye saraNyAta hajAra sthitikAnDaka bhaye mohakA stoka tAtai bosa nakA asa khyAtaguNA tAtai tosayanikA asa khyAtaguNA sthitisattva ho hai| 8. bahuri isa krama liye sakhyAta hajAra sthiti kANDaka bhaye moha kA stoka tAtai bIsayanikA asa khyAtaguNA tAte tIna ghAtiyAnikA asarakhyAtaguNA tAtai vedanIyakA asaMkhyAtaguNA sthitisattva ho hai| 6. bahuri isa krama liye sakhyAta hajAra sthitikANDaka bhaye mohakA stoka tAtai tIna ghAtiyAnikA asakhyAtaguNA sAta nAma-gotrakA asaraNyAtaguNA tAtai bedanIyakA vizeSa adhika sthitisattva ho hai| 10 aise aMtaviSai nAmagotrata vedanIyakA sthitisattva sAdhika bhayA taba mohAdikai krama liye sthiti sattvakA kramakaraNa bhagA // 427 // bahuri isa kramaraNata parai sarakhyAta hajAra sthitibandha vyatIta bhaye jo palya kA asa khyAtA bhAgamAtra sthitihoi tAkau hote satai tahA~ asakhyAta samaya pravadanikI udaraNA ho hai| ihA~ te pahile apakarSaNa kyiA dravyako udayAlo virSe deneke arthi asarakhyAta lokapramANa bhAgahAra sabhaH thaa| tahA~ samayaprabaddhake asa khyAtavA bhAga mAtra udIraNAdravya thaa| aba tahA~ patyakA asa. khyAtavaoN bhAgapramANa bhAgahAra honeta asaNyAta samayaprabadamAtra udoraNAdradhya bhayA // 428 // 3 34 bandhApasaraNoko abhavyoMmeM saMbhAvanA va asaMbhA vanA saMbandhI do mata 1. abhavyako bhI sabhava hai la sA /mU /15/47 baMdhApasaraNa sthAnAni bhavyAbhavyeSu sAmAnyAni |cautiis bandhApasaraNasthAna bhadhya vA abhavya ke samAna ho hai| 2 abhavyakA sabhava nahI ma.ba.3/11/11 pacidiyANa sapaNINa micchAdiTThINa abhavasiddhiyA. pAogga atokoDAkoDipudhattaM baMdhamANasa Naritha hidivdhvaacchedo| -paMcendriya saMjJI mipAdRSTi jIvome abhanyo ke yogya anta koDAko DIpRthaktvapramANa sthitikA bandha karanevAle jIva ke sthitikI bandha vyucchitti nahIM hotI hai| 4. vyAghAta yA kANDakaghAta nirdeza 1. sthitikANDaka ghAta vidhAna la sA /ma-60/12 kebala bhASArtha "jahA sthiti kANDakyAta ha i so vyAghAna kahie / tahA~ kahie hai-koI jIva utkRSTa sthiti bAndhi pIche kSayopazamana bdhikari vizuddha bhayA taba bandhI thI jA sthiti tIhI viSai bAdharUpa bandhAcalIko vyatIta bhaye pIche eka antamahata kAlakAra sthiti kANDakA ghAta kiyaa| tahA~ jo utkRSTa sthitibAdhA thI, tisa virSe anta kATAkoTI sAgara pramANa sthiti avazeSa rArikha anya sarva sthitikA ghAta tisa kANDaka karihA hai| tahA~ kANDakavi jetI sthiti ghaTAI tAke sarva niSekanikA paramANUniko samaya samaya prati as khyAtaguNA krama liye, avazeSa gasvI sthitividha antarmahurta paryanta nikSepaNa karie hai| so samaya-samaya prati jo dravya nikSepaNa kiyA soI phAli hai| tahA~ antako phAliviSai, sthitike anta niSekkA jo dravya tAkau prahi avazeSa rAkhI sthitivi diyaa| tahA~ anta koTAkoTI sAgara kari hIna utkRSTa sthiti pramANa utkRSTa atisthApanA ho hai, jAte isa viSa mo dravya na diyaa| ihA~ utkRSTa sthitiviSa anta koTAkoTI sAgaramAtra sthiti avazeSa rahI tisavidhe dravya diyA, so yahU nikSepa rUpa bhyaa| tAtai yaha ghaTAyA ara eka anta niSekakA dravya grahyA hI hai tAtai eka samaya ghaTAyA hai aka sadRSTikari jaise hajAra samayanikI ritiviSai kANDa pAra kara sau samayakI sthiti raakhii| (tahA~ sau samaya utkRSTa nidheSa rUpa rahe arthAt, hajAravaoN samaya sambandhI niSekkA dravyako Adike sau samayasambandhI niSekanivi diyaa)| tahA~ zeSa bace 866 mAtra samaya utkRSTa atisthApanA ho hai // 56-60 // sattAsthitaniSeka-0 . utkI rita niSeka-x antima niSeka noTa - [avyAdhAta vidhAname atisthA- kula sthiti-(AbAdhAx panA kevala AvannI + nikSepakAla+1antima x mAtrathI aura nikSepa : niSekakA samaya) eka eka samaya bar3ha itanI sthiti praNa tA huA lagabhaga pUrNa sthiti pramANa hI ra naSTa ho gii| rahatA thA, isalie tahA~ smitikA ghAta honA gabhava na thaa| zitighaTAkarazeSa DaoN pradezokA apa rAravI sthiti karSaNa tA huA para sthitikA nhii| anta harla jamANa 000 yahA~ sthita 'vANDakaghAta kAla" 000 kANDaka ghAta viSa AbAdhA AvalI nikSepa atyanta alpa hai aura zeSa sarva sthiti atisthApanA rUpa rahatI hai, arthAta apakRya dravya kevala alpa mAtra niSeko meM hI milAyA jAtA hai zeSa sarva sthitime nhii| usa sthAnakA dravya haTA kara nikSeSame milA diyA aura tahA~ diyA kucha na gayA / isalie vaha sarvasthAna niSekose zUnya ho gyaa| yahI sthitikA ghaTanA hai| ( de aprssnn/2/1)| se avyAghAta vidhAna meM AvalI pramANa utkRSTa atisthApanA prApta hone ke pazcAt, UparakA jo niSeka uThAyA jAtA thA usakA samaya to atisthApanAke AvalI pramANa samayo meM se nIcekA eka samaya nikSepa rUpa bana jAtA thaa| kyoki nikSepa rUpa anya niSeko ke sAtha-sAtha usameM bhI apakRSTa dravya milAyA jAtA thaa| isa prakAra atisthApanAmeM to eka-eka samayakI vRddhi va hAni barAbara anI rahane ke kAraNa vaha tA TaatisthApanA xxxxxxxxxxxxx100000000 00000000 00000000 utkara jainendra siddhAnta koza Page #132 -------------------------------------------------------------------------- ________________ apakarSaNa 117 4. vyAdhAta yA kANDakaghAta nideza anta taka AvalI pramANa hI rahatI thI, aura nikSepameM barAbara ekaeka samaya kI vRddhi hone ke kAraNa vaha kula sthitise kevala atisthApanAvanI kari hIna rahatA thaa| yahA~ vyAdhAta vidhAna viSe ulaTA krama hai| yahA~ nikSepameM vRddhi hone kI bajAye atisthApanAmeM vRddhi hotI hai| apakarSaNa-dvArA jitanI sthiti zeSa rakhI gayI utanA hI yahA~ utkRSTa nikSepa hai| jaghanya nikSepakA yahA~ vikalpa nahIM hai| tathA usase pUrva sthitike antima samaya taka sarvakAla atisthApanA rUpa hai| yahA~ UparavAle niSekokA dravya pahile uThAyA jAtA hai aura nIce vAlokA krama pUrvaka usake pIche / avyAghAta vidhAnameM prati samaya eka hI niSeka uThAyA jAtA thA para yahA~ prati samaya asaMkhyAta niSekokA dravya ikaTThA uThAyA jAtA hai / eka samaya meM uThAye gaye sarva dravyako eka phAli kahate hai| vyAghAta vidhAnakA kula kAla kevala eka antarmuhUrta hai, jisameM ki uparokta marva sthitikA ghAta karanA iSTa hai / antarmuhUrta ke asakhyAtoM khaNDa haiM / pratyeka khaNDameM bhI prati samaya eka eka phAlike kramase jitanA dravya samaya uThAyA gayA use eka kANDaka kahate haiN| isa prakAra eka eka antarmuhUrta meM eka eka kANDakakA nikSepaNa karate hue kula vyAghAtake kAla meM asaMkhyAta kANDaka uThA liye jAte hai, aura nikSepa rUpa niSekoMke atirikta Upara ke anya sarva niSekoM ke samaya kArmANa dravyase zunya kara diye jAte hai / isIlie sthitikA dhAta huA kahA jAtA hai| kyoMki isa vidhAnameM kANDaka rUpase dravyakA nikSepaNa hotA hai. isalie ise kANDaka vAta kahate hai, aura sthitikA ghAta honeke kAraNa vyAghAta kahate haiM / ) 2. kAnDakaghAtake binA sthitighAta sambhava nahIM gha 12/4.2.14.30/486/8 khaDayadhAdeNa viNA kampaTTidIe ghaadaabhaavaado| - kANDakaghAtake binA karmasthitikA ghAta sambhava nahIM hai| 3. AyukA sthitikANDakaghAta nahIM hotA gha 6/1,6-80/224/3 apuvakaraNassa AyugavajjANe savvakammANa TThidikhaMDao hodi / -- (apUrvakaraNake prakaraNa meM ) yaha sthitikhaNDa Ayu karmako choDakara zeSa samasta karmoMkA hotA hai| (anyatra bhI sarvatra yaha niyama lAgU hotA hai| 4.sthitikANDakaghAta va sthiti bandhApasaraNameM antara kSa, sA./mU. 418/46 badhosaraNA badho ThidikhaMI saMtamosaradi // 418 // -sthitibandhApasaraNa kari sthitibandha ghaTa hai aura sthiti kANDakanikari sthitisattva ghaTai hai| noTa-(sthiti bandhApasaraNameM vizeSa hAnikamase bandha ghaTatA hai aura sthitikANDakaghAtameM guNahAnikramase sattva ghaTatA hai|) la. sA jI pra./74/114 ekaikasthitikhaNDanipatanakAla , ekakasthitibandhApasaraNakAlazca smaanaavntrmuhuurtmaatrau| - jAkari eka bAra sthiti sattva ghaTAiye aisA kAnDakotkaraNakAla aura jAkari eka bAra sthitibandha ghaTAiye so sthiti bandhApasaraNakAla e doU samAna hai, antarmuhUrta mAtra hai| 5. anubhAgakANDakaghAta vidhAna la.sA/mU va TokA 80-81/114-116kevala bhASArtha ' aprazasta je asAtA prakRti tinikA anubhAga kANDakAyAma anantabahubhAgamAtra hai| apUrvakaraNakA prathama samaya virSe (cAritramohopazamakA prakaraNa hai ) jo pAie anubhAga sattva tAkau anantakA bhAga dIe tahA~ eka kANDaka kari bahubhAga ghttaavai| eba bhAga avazeSa rAkhe hai| yaha prathama khaNDa bhyaa| yAko anantakA bhAga dIe dUsare kANDaka kari bahubhAga ghaTAi eka bhAga avazeSa rAkhe hai| aise eka eka antarmuhUrta kari eka eka anubhAga kANDakaghAta ho hai| tahA~ eka anubhAga kANDakotkaraNa kAla virSe samaya-samaya prati eka-eka phAlikA ghaTAvanA ho hai 1200 anubhAgako prApta aise karma paramANu sambandhI eka guNahAnivirSe spardhakanikA pramANa so stoka hai| hAse ananta guNe atisthApanArUpa spardhaka haiN| tAteM anantaguNe nikSepa spardhaka hai| tAta anamtaguNA anubhAga kANDakAyAma hai| ihA~ aisA jAmanA ki karmanike anubhAga virSe anubhAga racanA hai| tahA~ prathamAdi spardhaka stoka anubhAga yukta hai| Uparike spardhaka bahu anubhAga yukta haiN| aise tahA~ tini sarva spardha kanikau anantakA bhAga diye mahubhAgamAtra je Uparike spardhaka, tinike paramANUniko eka bhAgamAtra je nicale spardhaka tini virSe, keteika Uparike spardhaka choDi avazeSa nicale spardhakanirUpa pariNamAvai hai| tahA~ keteika paramANu pahile samaya pariNamAvai hai, keteika dUsare samaya pariNamAvai haiN| aise antarmahurta kAlakari sarva paramANU pariNamAi tini uparike spardha kanikA abhAvakara hai|tinikaa dravyako je kANDakaghAta bhaye pIche avazeSa spardhaka rahai tiniviSa tini prathamAdi spardhakanivirSe milAyA, te to nikSepa rUpa hai. ara mini Uparike spardhakani virSe na milAyA te attisthApanA rUpa hai| (kSa.sA/ma.va TI/408406/463) 6. anubhAga kANDakaSAta va ayavartanadhAtameM antara dha. 12/1,2.7,41/32/1 eso aNubhAgakha DayaghAdo tti kiNNa buJcade / Na, pAraddhapaDhamasamayAdo aMtomuhatteNa kAleNa jo dhAdo Nippajvadi so aNUbhAgava vAdo jAma, jo puNa ukkoraNakAleNa viNA egasamaraNeva padadi sA aNusamaovaTTaNA / aNNaM ca, aNusamobaTTaNAe NiyameNa aNatA bhAgA hammaMti, aNubhAgavaMDayaghAde puNa Natthi aiso Niyamo, chbihhaanniiekhddyghaaduvlbhaado|prshn-ise (anasamayApavartanAghAtako) anubhAgakANDakaghAta kyoM nahIM kahate ' uttara-nahIM, kyoMki, prArambha kiye gaye prathama samayase lekara antarmuhUrta kAlake dvArA jo ghAta niSpanna hotA hai, vaha anubhAgakANDakaghAta hai| parantu urakIraNa kAlake binA eka samaya dvArA ho jo ghAta hotA hai, vaha anasamayApavartanA hai| dUsare anusamayApavataM nAmeM niyamase ananta bahabhAga naSTa hotA hai parantu anubhAga kANDakyAtameM yaha niyama nahIM hai, kyoMki chaha prakArako hAni dvArA kANDakaghAta kI upalabdhi hotI hai| vizeSArtha- kANDaka porako kahate hai| kula anubhAgake hisse karake, eka eka hissaikA phAli kramase antarmuhUrta kAla dvArA abhAva karanA anubhAga kANDaka ghAta kahalAtA hai / aura prati samaya ananta bahubhAga anubhAgakA abhAva karanA anusamayApavartanA kahalAtI hai| mukhya rUpase yahI ima donoM antara hai| 7. zubha prakRtiyoM kA anubhAga ghAta nahI hotA dha 12/4.2,7.14/18/1 suhANa payaDINaM visohido kevalisamugdhAdeNa je gaNirohaNa vA aNubhAgaghAdo Nasthi tti jANavedi / vINakasAyasajogIsu dvidiaNubhAgadhAdesu saMtesu vi suhANaM payaDINaM aNubhAgaghAdo tti siddha dvidi aNubhAgavajjide suhANaM payaDINamukassANubhAgo hodi Natthi tti atthAvattisiddha-zubha prakRtiyoM ke anubhAgakA ghAta vizuddhi, kevala muddyAta athavA yoganirodhase nahIM hotaa| kSINa kaSAya aura sayogI guNasthAno meM sthitighAta va anubhAgaghAtake honepara bhI zubha prakRtiyoM ke anubhAga ghAta vahA~ nahIM hotA, yaha siddha honepara 'sthiti va anubhAgase rahita ayogI guNasthAnameM zubha prakRtiyokA utkRSTa anubhAga hotA hai, 'yaha arthApattise siddha hai| la.sA /mU./80/114 suhapayaDINaM NiyamA Nasthi tti rasassa baMDANi / - zubha prakRtiyoMkA anubhAgakANDakaghAta niyamase nahIM hotA hai| 8. pradezaghAtase sthiti ghaTatI hai, anubhAga nahIM ka.pA.14-2216572/337/11 hidIe iva padesagalaNAe aNubhAgadhAdo Nasthi tti / pradezoMke galanese jaise sthitighAta hotA hai, vaise pradezoMke galanese anubhAgakA ghAta nahIM hotaa| 9. sthiti va anubhAga ghAtameM paraspara sambandha dha.1/1,1,27/216/10 aMtomuhutteNa ekkevaka dvidikaMDayaM ghAdeto jainendra siddhAnta koza Page #133 -------------------------------------------------------------------------- ________________ apakarSaNa 118 appaNI kAlambhatare sajahassAni dvipAdedi / ciyANi cena dvidibaMdhosaraNANi vikAredi tehito sasejasahasvaguNe aNubhAgakaDabA karedi 'ekabhAga kaDa-uraNakAlA eka diditi sutaaho| - eka-eka antarmuhUrta meM eka-eka sthitikANDakakA ghAta karatA huA apane kAlake bhItara sakhyAta hajAra sthitikANDako kA ghAta karatA hai / aura usane hI sthitibandhApasaraNa karatA hai tathA unase saMkhyAta hajAra guNe anubhAgakANDakokA ghAta karatA hai, kyoMki, eka anubhAgakAnDakake utkIraNakAlase eka sthitikANDakakA utkIraNakAla saMkhyAta guNA hai (sA./ /71/114) gha. 12/4.2.12,40/323 / 92 Digganmasamaya jAmo kAlo Na gado tAva aNubhAgakhaMDavAdAbhAvAdo / gha. 12/4,2,13,64/413/7 atomuhuttacarimasamayassa kdhasukkassANubhAgasabhavo Na, tassa aNubhAgakhaM DayavAdAbhAvAdo / - - pratibhagna honeke prathama samayase lekara jaba taka antarmuhUrtakAla nahIM bIta jAtA taba taka anubhAgakANDakaghAta sambhava nahI / * praznaantarmuhUrta ke antima samaya meM utkRSTa anubhAgakI sabhAvanA kaise hai uttara- nahIM, kyoMki, usake anubhAgakANDaka ghAtakA abhAva hai| gha. 12/4.2,13,41/1-2/364 TThidighAde hamate aNubhAgA AUANa sasi anubhAge vibhAvi huAvajAga hidipAdo // 1 // azubha maMdipAdo Au sammA vihu AuvavajjANamaNubhAgo // 2 // = sthitighAta honepara (hI) saba yuke anubhAgakA nAza hotA hai (parantu Ayuko choDakara zeSa kamakA anubhAgake binA bhI sthitighAta hotA hai // 1 // (isI prakAra ) anubhAgakA pAta honepara hI sama AyuoMkA sthitighAta hotA hai ( parantu ) Ayuko chor3akara zeSa karmoMkA sthitighAta ke binA bhI anubhAgapAta hotA hai isa gha. 12/4.2.16.165/432/13 ussa labhagaDhI passa guNaseDi jirAbhAvo va didi-aNubhAgAta pAdAbhAvAdapazreNImeM Ayukarmake pradezoMkI guNazreNI nirjarake abhAva ke samAna sthiti aura anubhAga ghAtakA abhAva hai isIlie yahA~ ghATako prApta huA anubhAga anantaguNA ho jAtA hai ) / apakarSasamA - nyA. su. /5/1/4/288 sAdhyadRSTAntayordharma vikalpAdubhayasAdhyatvAcorakarSApakarSa vayama vikalpa sAdhyasamA 11 nyA. mA./5/1/2/288 sAye dharmAbhAve dRSTAntAya prato'pakarSasama / khala kiyAyAvirahaH kAmamAtmApi kriyAmAna vibhurastu viparyaye vA vizeSo vaktavya iti / sAdhya meM dRSTAntase dharmAbhAva ke prasagako apakarSasama kahate hai jaise ki 'loSTha nicaya kriyAvAlA avibhu dekhA gayA hai ata ( isa dRSTAnta dvArA sAdhya ) AtmA bhI kiyAbAda va avi honA cAhie jo aisA nahIM hai to vizeSatA dikhAnI cAhie / 1 jo mA4/myA 244/400/4 vidyamAnadharmApanayo'pakarSa / zlo. vA. 4 /nyA 341/476 tatraiva kriyAvajjIvasAdhane prayukte sati sAdhyadharmiNi dharmasyAbhAvaM dRSTAntAt samAsajayat yoM vakti so'pakarSasamAjAti vadati / yathA loSTha kriyAzrayo'sarvagato dRSTastadvadAtmA sadApyasarvo'stu viparyaye vA vizeSa iti vidyamAna ho rahe dharmakA pakSa se alaga kara denA apakarSa hai kiyAbAda jIvake sAdhanekA prayoga prApta honepara jo prativAdI sAdhyadharmI meM dharmake abhAvako dRSTAntase bhale prakAra prasaMga karAtA huA kaha rahA ho ki yaha apakarSasamA jAti hai| jaise ki jo ho rahA adhyApaka dekhA gayA hai. usIke samAna AtmA bhI sarvadA asarvagata ho jAo apanA viparIta mAnanepara koI vizeSatAko karanevAlA kAraNa batalAnA cAhie, jisase ki DhalekA eka dharma (triyAvAnpanA ) aparAjita de upakAra | to AtmAmeM milatA rahe aura dUsarA dharma ( asarvagatapanA ) AtmAmeM na Thahara sake / apakAraapakRSTa sA / bhASA /588/006 guNazreNI Adhike adhi jo sarva sthitiko AkarSaNa kari mahine so apakRSTi (apakRSTa) dravya kahie hai| apakSaya-rAvA. / 4/42/4/250 / 16 krameNa pUrva bhAvaikadezanivRttirapakSaya kramapUrvaka pUrvabhAvakI ekadeza nivRtti honA apakSaya hai / apadarzanI pastha kUTa va usakA svAmI deva deto apadezasA / 1 /15 apadizyate'rtho yena satyapadeza zabda drvymiti| jisake dvArA artha nirdezita kiye jAye so apadeza hai| vaha zabda arthAt dravyazruta hai| apadhyAna kathA //78 madhamancacchodA pAgA parakalatrAde | AdhyAnamadhyAnaM zAsati jinazAsane vizada // 78 // jinazAsaname catura puruSa, rAgase athavA dveSase anyakI strI Adi ke nAza hone, kaida hone, kaTa jAne Adike cintana karaneko AdhyAna yA apadhyAnanAmA anarthadaNDa kahate hai / 1 sa.si / 7 / 21 / 360 pareSA jayaparAjayavadhabandhanAGgaccheda parasvaharaNAdi katha syAditi manasA cintanamapadhyAnam = dUsarokA jaya parAjaya, mAranA, bA~dhanA, agokA chedanA, aura dhanakA apaharaNa Adi kaise kiyA jAye isa prakAra manase vicAra karanA apadhyAna hai| ( rA vA / 7 / 21/29/5/46/7) cA sA./16/5) (pu. si.u. / 141) cA.sA / 171/3 ubhayamapyetadapadhyAnam / ye dono Arta va raudradhyAna apadhyAna hai / (sAdha /5/6) - - kA a./mU 344 paradosANa vi gahaNaM paralacchINaM samIhaNaM jaM ca / paraitthI abaloo parakala hAloyaNa paDhama // 344 // parake doSokA grahaNa karanA, parakI lakSmIko cAhanA, parAyI strIko tAknA tathA parAyI kalahako dekhanA prathama (avadhyAna) anarthadaNDa hai / 60 dra. sa / TI / 22/66/1 svaya viSayAnubhavarahito'pyayaM jIva parakIya viSayAnubhava dRSTa zruta ca manasi smRtvA yadviSayAbhilASa karoti tadapadhyAna bhaNyate / = svaya viSayo ke anubhava se rahita bhI yaha jIva anya ke dekhe hue tathA sune hue viSaya ke anubhavako manameM smaraNa karake viSayoko icchA karatA hai, usako apadhyAna kahate hai ( pra sA / tA vR / 158 / 216) | apara videha 1. sumeru parvata ke pazcima sthita gamyamAnI Adi 16 kSetra apara yA pazcima videha kahalAte haiM - de loka /5 / 2. nola pavatastha eka kUTa va usake rakSaka devakA nAma bhI aparavideha hai - de. loka /5 / aparavyavahAra -- AgamakI 7 nayomeM vyavahAranayakA eka bhedade, naya V/4 | aparasaMgraha -- AgamakI nayome saMgrahanayakA eka bheda naya 111/8 aparAjita -1 eka yakSa-de, yakSa, 2 eka graha- de. graha; 3. pA tIta devokA eka bhedade svarga / 2/1 4. aparAjita svarga de svarga/5/4, 5 jammUdIpakI vedikAkA uttara dvAra0. zara - 6. apara videhastha va pravAna kSetrakI mukhya nagarI-de loka / 5 / 2: 7 rucakara parvatakA chUTa de loka/5/12 vijayArdhakI dakSiNa zreNIkA eka maga de vidyAdhara vijayArdhako uttara zreNIkA eka 6. nagara ke vidyAdhara 10 ma.pU./52/ralo. 7) ghAtakI khaNDameM musImA dezakA rAjA thA (2-3) pravajyA grahaNakara tIrthaMkara prakRtikA bandha kiyA aura Urdhva vaiyakameM ahamindra ho gaye (12-14) yaha padmaprabha - jainendra siddhAnta koza Page #134 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aparAjita saMgha apavAda bhagavAnakA pUrvakA tIsarA bhava hai| 11 (ma.pu/62/zlo) vatsakAvatI napUchanepara bhI jo unhe anyapara pragaTa na kare, vaha aparikhAvI guNakA dezakI prabhAkarI nagarIke rAjA stamitasAgarakA putra thA (492-413) dhAraka hai| rAjya pAkara nRtya dekhane meM Asakta ho gayA aura nAradakA satkAra aparyApta-de paryApta / karanA bhUla gayA (430-431) kudra nArada ne zatru damitAriko yuddhArtha apavarga-nyA sU./m 1-1/22 tadatyanta vimokSo'pavarga 1- usa dukhaprastuta kiyA (443) inhone nartakIkA veza banA usakI laDakIkA haraNa kara liyA aura yuddhame usako harA diyA (461-484) tathA balabhadra dAyI janmase atyanta vimuktikA nAma apavarga hai| pada pAyA (510) / antameM dIkSA le samAdhi-maraNa kara acyutendra pada apavartanapAyA (26-27) yaha zAntinAtha bhagavAna kA pUrvakA 7vA~ bhava hai| 1. apavartanAghAta sAmAnyakA lakSaNa 12 (ma pu/62/zlo.) sugandhilA dezake siMhapura nagara ke rAjA ahaM dAsa sa si /2/53/201 bAhyasyopaghAta nimittasya viSazasvAde sati saMnidhAne kA putra thA (3-10) pahile aNuvrata dhAraNa kiye (16) phira eka mAhakA hrasva bhavatItyapavaryam / upaghAtake nimitta viSa zastrAdika bAhya utkRSTa sanyAsa dhAraNa kara acyutendra huA (45-50) yaha bhagavAn nimittoke milanepara jo Ayu ghaTa jAtI hai vaha apavartya Aya neminAtha kA pUrvakA pA~cavA~ bhava hai| 13 (ha pu/36/zlo.) kahalAtI hai| jarAsandhakA bhAI thA, kasako mRtyu ke pazcAt kRSNake sAtha yuddha meM mArA ka.pA 11,18/6315/347/5 kimobaTTaNaM NAma / sayavee khapide sesaNIgayA (72-73) / 14 zrutAvatArake anusAra Apa bhagavAn vIrake pazcAta kasAyakhavaNamobaTTaNaM NAma / -prazna-apavartanA kise kahate hai| tRtIya zrutakevalo hue the| samaya-vI ni 12-114, I pU 434-412 / uttara- napuMsakavedakA kSapaNa ho jAnepara zeSa nokaSAyoMke kSapaNa honeko de itihAsa / 4/4 / 15. (si vi./pra. 34/paM. mahendrakumAra) Apa yahA~ apavartanA kahA hai| sumati AcArya ke ziSya the / samaya-vi 464 (I.437) / 16 (bha A | go /ka /jI.pra./644827116 Ayubandha kurvatAM jIvAnAM pariNAmavazena pra/pa nAthUrAma premI) Apa candranandike praziSya aura baladevasUrike badhyamAnasyAyupo'pavartanamapi bhavati tadevApavartanadhAta ityucyate, ziSya the| ApakA apara nAma vijayAcArya thA / Apane bhagavatI udoyamAnAyurapavartanasyaiva dliidhaataabhidhaanaat| -Ayuke pandhako karate jIva tinikai pariNAma nike bazata badhyamAna AyukA apavartana ArAdhanAra vistRta saskRta TokA likhI hai| samaya - zaka 658 bhI hotA hai| apavartana nAma ghaTanekA hai, so yAko apavartanapAta (vi 763) me TokA pUrI kii| kahie, jAneM udaya AI (bhujyamAna) Ayukai apavartanakA nAma aparAjita saMgha-AcArya arhadali-dvArA sthApita digambara sAdhu kadalIdhAta hai| (arthAta bhujyamAna Ayuke ghaTanekA nAma kadalIghAta bhavome-se eka thaa| de itihAsa/4/6 / aura bapamAna Ayuke ghaTanekA nAma apavartanaghAta hai|) aparAjitA-1. bhagavAna munisuvratanAtha ko zAmikA yakSiNI 2. anusamayApapartanAkA lakSaNa de tortha kara/5/3, 2.pUrva videhastha mahAvatsA dezakI mukhya nagarI-de. ka pA5/4 22/6625/366/13 kA aNusamaovaTTaNA / udaya-udayAvalilAka/2,3 nandIzvara dvIpake pazcima meM sthita eka vApI, de. yAsu pavissamA gahidINamaNubhAgassa udayAvalimAhiraTThiINamaNuloka/5/11.4 rucakaparvata nivAsinI dikkumArI-de. loka/5/13 / bhAgassa ya samaya paDi aAMtaguNahINakmeNa ghaado| -prazna-prati aparAdha-sa. sA /mU /304 sa siddhirAddhasiddha sAdhiyamArAdhiya ca samaya apavartanA kise kahate haiN| uttara-udaya aura udayAvalimeM praveza karanevAlI sthitiyoke anubhAgakA tathA udayAvalIse mAharakI eyadu / avagayarAdho jo khalu ceyA so hoi avarAdho // 304 // sa siddhi, sthitiyoke anubhAgakA jo prati samaya anantaguNahIna kramase ghAta rAdha, sidra, sAdhita aura ArAdhita. ye ekArthavAcI zabda haiN| jo hotA hai use pratisamaya apavartanA kahate hai| AramA apagatarAdha arthAt rAdhase rahita hai vaha mAramA aparAdha hai| dha 12/1,2,7,41/12/12/2 ukIraNakAleNa viNA egasamaraNeva padadi sA (ni sA./tA vR/84)| annusmeovttttnnaa| aNNa ca, aNusamaovaTTaNAe NiyameNa aNaMtAbhAgA mA sA /A /100/ka186 paradravyagraha kurvana badhyetaivAparAdhavAn / babhyatA hammati / utkIraNakAlake binA eka samaya dvArA jo ghAta hotA naparAdho ma svadravye saMvRto yati // 186 // =jo paradravyako grahaNa karatA hai vaha anusamayApavartanA hai| athavA anusamayApavartanAmeM niyamase hai vaha aparAdhI hai, isa lie bandha meM par3atA hai| aura jo sva dravyameM hI ananta bahubhAga naSTa hotA hai| (arthAt eka samayameM hI anantoM savRta hai. aisA pati niraparAdhI hai, isalie bandhatA nahIM hai kANDakokA yugapat ghAta karanA anusamayApavartanA hai|) (sa sA./A /301) / aparAla-dinakA tIsarA phr| * anusamagApavartanA va kANDakaghAtame antaraaparigahotA-sasi /7/28/368 yA gaNikAtvena puMzcalItvena vA de apakarSaNa * Ayake apavartana sambandhI-de. Ayu 5 / parapuruSagamanazIlA asvAmikA sA aprigRhiitaa| -jo vezyA yA vyabhicAriNI honese dUsare puruSoke pAsa AtI-jAtI rahatI hai, aura * akAla mRtyu vaza AyukA apavartana-de maraNa 4 / jisakA koI puruSa svAmI nahIM hai, vaha aparigRhItA kahalAtI hai| * apavartanodvartana-de. azvakarNa karaNa / apariNata-AhArakA eka doSa-de. AhAra II/4/4 / 3. gaNitake sambandhameM apavartana apariNAmI-de. pariNamana / samAna mUlyoM meM badalanA jaise 18/72-1/4-2. gaNita II/1/10 / aparisrAvitA-bha.A./mU /486,465 loheNa padImudayaM va jassa: apadhAda-yadyapi mokSamArga kevala sAmyatA kI sAdhanA kA nAma hai, AlocidA adIcArA / Na parissabaMti aNNatto so aparissabo hodi parantu zarIrasthiti ke kAraNa AhAra-vihAra Adime pravRtti bhI karanI // 486 // iccevamAdidosA Na hoti guruNo rhssdhaariss| puTheva paDatI hai| yadi isase sarvathA upekSita ho jAye to bhI sAdhanA honI apuTThe bA aparissAissa dhArissa // 41 // - jaise tapA huA lohekA sambhava nahIM aura yadi kevala isahIkI caryA meM nirargala pravRtti karane golA cAroM taraphase pAnIkA zoSaNa kara letA hai, vaise hI jo AcArya lage to bhI sAdhanA sambhava nhiiN| ata sAdhakako donoM hI mAtoMkSapakake doSoMko sunakara apane andara hI zoSaNa kara pUchanepara athavA kA santulana karake calanA Avazyaka hai| tahAM sAmyatAkI vAstavika jainendra siddhAnna kora, Page #135 -------------------------------------------------------------------------- ________________ apavAda sAdhanAko utsarga aura zarIra caryAko apavAda kahate hai| ina dono ke sammela sambandhI viSaya hI isa adhikAra me prarUpita hai| 1. bheda va lakSaNa 1. apavAda sAmAnyakA lakSaNa | 2 apavAdamArgakA lakSaNa | 3 utsargamArgakA lakSaNa * utsarga va apavAda liMgake lakSaNa 2. apavAdamArga nirdeza 1 mokSamArga me kSetra kAla AdikA vicAra Avazyaka hai| 2. apanI zaktikA vicAra Avazyaka hai| 3. Atmopayogame vighna na paDhe aisA hI tyAga yogya hai| 4. Atmopayoga vipna paDatA jAne to apavAda mArgakA Azraya le / prathama va antima tIrthame chedopasthApanA cAritra pradhAna hote hai / - de0 chedopasthApanA | * utsarga va apavAda vyAkhyAname antara / 3. paristhitivaza sAdhuvRttimeM kucha apavAda 1 kadAcit 9 koTi zuddhakI apekSA 5 koTi zuddha AhArakA grahaNa | 2. upadezArthaM zAstrokA aura vaiyAvRttyartha auSadha AdikA saMgraha | AcAryakI vaiyAvRttya ke lie AhAra va upakaraNAdika mA~gakara lAnA / 3 kSapakake lie AhAra mA~gakara lAnA / 4. kSapakako kurale va telamardana AdikI AjJA / 5. kSapakake lie zItopacAra va anImA Adi / 6. kSapakake mRtazarIrake agopAgokA chedana | * / / kAlAnusAra cAritrame hInAdhikatA sambhava hai / - de0 niryApakameM/bha, A mU 679 / * kadAcita laukika sasagaMkI AjJA de0 gata * kadAcit mantra prayogakI AjJA / - de0 mantra / 7. puropakArArtha vidyA va zastrAdikA pradAna / * kadAcit akAlame svAdhyAya / 8. kadAcita rAtrikI bhI bAtacIta | -de0 svAdhyAya 2/2 / * kadAcit rAtriko karavaTa lenA-denA * kadAcit naukAkA grahaNa va jalame praveza / * de liMga 1 | 120 - - de. vihAra / de bhikSA * zUdrase chU jAnepara snAna / * mArgame koI padArtha milanepara uThAkara AcAryako - de. asteya / de de / * ekAntame AryakA saMgatikA vidhi-niSedha | * * * kadAcit strIko nagna rahanekI AjJA / apavAda 4. utsarga va apavAdamArgakA samanvaya 1 vAstavame utsarga hI mArga hai apavAda nahI / 2 kAraNavaza ho apavAdakA grahaNa nirdiSTa hai sarvataH nahI / 3 apavAdamArgame yogya hI upadhi Adike grahaNakI AjJA hai ayogyakI nahI / sAdhuke yogya upadhi / de sagati / -de liga 1/4 / svacchandAcArapUrvaka AhAra grahaNakA niSedha | ----de, AhAra 11/2/7 / 5 apavAdakA grahaNa bhI tyAgake artha hotA hai | 6. apavAda utsargakA sAdhaka honA cAhie / 7. utsarga va apavAdameM paraspara sApekSatA hI zreya hai| 8 nirapekSa utsarga yA apavAda zreya nahI -de parigraha / 1 1. bheda va lakSaNa 1. apavAda sAmAnyakA lakSaNa /9/2/949 paryAya vizeSo'do vyAvRttirityartha paryAyakA artha vizeSa apavAda aura vyAvRtti hai / jainendra siddhAnta koza dapA / TI / 24/21/20 vizeSokto vidhirapavAda iti paribhASaNAta 1 - vizeSa rUpa se kahI gayI vidhiko apavAda kahate hai / 2. apavAdamArgakA lakSaNa pramA/sapra / 230 zarIrasya zuddhAtmatattvasAdhanabhUtasayamasAdhanatvena mUlabhUtasya chedo na yathA syAttathA bAlavRdvabhAntaglAnasya svasya yogya mRdvenAcaraNamAcaraNIyamityapavAda / =bAla, vRddha, zrAnta va glAna muniyokA zuddhAtma tattva ke sAdhanabhUta sayamakA sAdhana honeke kAraNa jA mUlabhUta hai, usakA cheda jisa prakAra na ho usa prakAra apane yogya mRdu AcaraNa hI AcaranA, isa prakAra apavAda hai| sAtA 230 asamartha puruSa zuddhAtmabhAvanAsahakArita kimapi kAhArAnIparAdhika gRhAtotpAdo vyavahAra ekadezaparityAgastathA cAtasayama sarAgadhArita zubhapayoga iti yAvadekArya - asamartha jana zuddhAtmabhAvanA sahakArIta jo kucha bhI prAka AhAra jJAna va upakaraNa AdikA grahaNa karate hai, usIko apavAda, vyavahAranaya, ekadezatyAga, apahRta sayama, sarAga cAritra, zubhopayoga ina nAmose kahA jAtA hai| 3. utsarga mArgakA lakSaNa prasA/222 Atmadravyasya dvitIyabhAmAsa evopi pratiSiddharasarga mArga yaha hai jisameM ki sarva parigrahakA tyAga kiyA jAye, kyoMki, AtmAke eka apane bhAvake sivAya paradravyarUpa] dUsarA pudgalabhAva nahI hai| isa kAraNa utsarga mArga parigraha rahita hai| prasa / 230 mAlAmA saMyamasya zuddhAtmasAdhanatyena mUlabhUtasya chedo na yathA syAttathA sayatasya svasya yogyamatikarkazamAcaraNIyamityutsargaH / bAla, vRddha, amita yA glAna (rogI zramaNa ) ko Page #136 -------------------------------------------------------------------------- ________________ apavAda 121 bhI saMyamakA jo ki zuddhAtmatattvakA sAdhana honese mUlabhUta hai, usakA cheda jese na ho usa prakAra sayatako apane yogya atikarkaza AcaraNa hI AcaranA, isa prakAra utsarga hai| pra. sA./tA vR / 230 / 315/5 zuddhAtmanaH sakAzAdanyadvAhyAbhyantaraparigraharUpa sarva syAjyamirara 'nizcayanaya sarvaparisyAna paramopekSAsayamA vItarAgacAritra zuddhopayoga iti yAvadekArtha / zuddhAtmA ke sivAya anya jo kucha bhI bAhya avabhyantara parigraha rUpa hai, usa sarva kA tyAga hI utsarga hai| nizcayanaya kaho yA sarva parityAga kaho yA paramopekSA saMyama kaho, yA vItarAgacAritra kaho yA zuddhopayoga kaho, ye sama ekArthavAcI hai| 2. apavAdamArga nirdeza 1. mokSamArga meM kSetra kAlAdikA vicAra Avazyaka hai ana dha./5/65/558 dravya kSetraM bala bhAvaM kAla vIya samIkSya ca / svA sthAya yA sarva vizuddhAzana sUcI ||3||vicaarpuurvk AparaNa karanevAle sAdhuoMko Arogya aura AtmasvarUpa meM avasthAna rakhaneke lie dravya kSetra, kAla, bhAva, bala aura vIrya ina cha' bAto kA acchI taraha paryAlocana karake sarvAzana, vidvAzana aura zuddhAzana ke dvArA AhArameM pravRtti karanA caahie| (ana dha. /7/16-17) / 2. apanI zaktikA vicAra Avazyaka hai| . gha 13/5.4,28/5/12 pittapyako upavAsa akkhayehi bajrAhAraga uvAsAdo ahiyaparissamehi" / jo pittake prakopavaza upavAsa karanemeM asamartha hai jinhe Adhe AhArakI apekSA upavAsa karane adhika thakAna hotI hai unhe yaha anodarya tapa karanA caahie| ana 2/5/26-10- palevAlA. 2/1 / ma.sA./tA.vR./230 (asamartha puruSako apavAdamArgakA Azraya lenA cAhie de. pahale saM. 1/2) / 3. Atmopayoga meM vighna na par3e aisA hI tyAga yogya hai| pra. sa./ta.pra./ 215 tathAvidhazaroravRtya virodhena zuddhAtmadravyanIraGga nistarAnusAreNa pravartamAne kSapaNe tathAvidha zarIrakI vRttike sAtha virodharahita zuddhAtma dhyameM noraMga aura nistaraMga vidhAntikI racanAnusAra pravartamAna anadAna meM- 4. Atmopayoga meM vighna par3atA jAne to apavAdamArgakA Azraya kare spA meM / 12/138 para uddhRta 'sambara saMjama saMjamAo bappANameva ravikhajjA / muJcaha ahavAyAo puNo visohI nayAviraI / muniko sarva prakAra se apane sayamakI rakSA karanI caahie| yadi sayamakA pAlana karane meM apanA maraNa hotA ho to sayamako choDakara apanI AtmAkI rakSA karanI cAhie, kyoMki isa taraha muni doSoM se rahita hotA hai| vaha phirase zuddha ho sakatA hai, aura usake vrata bhagakA doSa nahIM lagatA / 3. paristhitivaza sAdhuvRttime kucha apavAda 19 koTiko apekSA 5 koTi zuddha AhArakA grahaNa svA.maM. 11/128/6 yathA jenAnAM sayamaparipAlanArtha mamakoTivizuddhA haargrhnnmutsrg| tathAvidhadravya kSetra kAlabhAvApatsu ca nipatitasya matyantarAbhAve paJcakAdiyatayA aneSaNIyamivAdaH so'pi ca saMyamaparipAlanArthameva jaina muniyoM ke vAste sAmAnyarUpase saMyamakI rakSA ke lie nama koTise vizuddha AhAra grahaNa karane kI vidhi batAyI gayI hai / parantu yadi kisI kAraNase koI dravya, kSetra, kAla aura bhAvajanya ApadAoMse grasta ho jAye aura use koI mArga 'sUpha na par3e, to aisI dazA meM vaha pA~ca koTise zuddha AhArakA grahaNa kara 3 paristhitivaza sAdhuvRttime kucha apavAda sakatA hai| yaha apavAda niyama hai / parantu jaise sAmAnya vidhi sayamako rakSA ke lie hai, vaise hI apavAda vidhi bhI rAmakI rAke lie hai| 2. upadezArtha zAstra tathA vaiyAvRtyartha auSadha saMgraha bhAga 100/213 kicitkAraNamudizya grahaNa pareSAmApadezam AcAryA divaiyAvRttyAdikaM vA paribhuktaM vyavahRtam / uvadhi parigrahamauSadhaM atirikajJAnopAni yA apupadhi ISatpa rigraham ..basatirucyate / varjayitvA Acarati / zAstra paDhanA, dUsaroko khopadeza denA, AcAryoMkI vaiyAvRtya karanA ityAdi kAraNoMke uddezyase jo parigraha saMgRhIta kiyA thA, athavA auSadha va rAdvayatiriSTha jJAnopakaraNa aura sayamopakaraNa saMgrahIta kiyA thA. usakA (isa sallekhanAke antima avasarapara ) vyAgakara vihAra kare / tathA paraparigraha arthAt satikA bhI tyAga kre| 3. kSapakake lie AhAra Adi mAMgakara lAnA bha A/mU./162-638 pacArijAta agitAe pAkhoggaM / cha diyamavagadadosaM amAiNo laddhisaMpaNNA // 662 // cantAri jaNA pANayamutrakappaMti aDilAe pAoggaM / cha diyamavagadadosaM amAiNa / laddhi sNpnnaa||66|| cacAri janA rakta daviyamupayaM yaM tehi| agilAe appamattA khavayassa samAdhimicchati // 664 // kAiyamAdI savvaM cattAri padiTThavati khavayassa / paDilehaMti ya uvadhokAle sejjuvadhisAraM // 665 // qhavagassa gharadubAra sAravakha tijaNA cattAri / cAri samoravA rati NAe ||666caar sAmra to paka ke lie udgamAdidoSarahita AhAra ke padArtha (zrAvaka ke ghara se mA~gakara ) - lAte hai| cAra sAdhu pIneke padArtha lAte hai| kitane dina taka lAnA par3egA, itanA vicAra bhI nahI karate hai / mAyA bhAva rahita ve suni vAta, pitta, kapha sambandhI doSoko zAnta karanevAle hI padArtha sAte hai| bhikSA se sampanna barbAda jinheM bhikSA vAsAnI se mila jAtI hai, aise muni hI isa kAma ke lie niyukta kiye jAte haiM // 662-663 // uparyukta muniyoM dvArA lAye gaye AhAra pAnakI cAra muni pramAda choDakara rakSA karate hai, tAki una padArthoM meM trasa jIvoMkA praveza na hone pAve / kyoki jisa prakAra bhI kSapakakA mana ratnatrayameM sthira ho vaisA hI ve prayatna karate hai // 664 // cAra muni kSapakakA malamUtra nikAlane kA kArya karate hai tathA sUryake udayakAla aura astakAsake samaya meM ve vasatikA, upakaraNa aura sastara inako zuddha karate haiM, svaccha karate hai // 66 // cAra paricAraka muni kSapakako vasatikAke daravAjekA prayatna se rakSaNa karate hai, arthAt asaMyata aura zikSakoM ko ve andara Aneko manA karate hai aura cAra muni samosaraNake dvArakA prayatnase rakSaNa karate hai, dharmopadeza deneke maDapake dvArapara cAra suni rakSaNa ke lie baiThate hai // 6660 (bha.A./mU./1963) / bha.A./ghU./1678/1742 navasyapadAvaNaM upasagahidaM sutasya uma karaNaM sAmAriya ca duvihaM paDihAriyamapaDihAra mA 83 = kSapakakI zuzrUSA karaneke lie jina upakaraNokA sagraha kiyA jAtA thA unakA varNana isa gAthAmeM kiyA gayA hai ! kucha upakaraNa gRhasthoMse lAye jAte the jaise auSadha, jalapAtra, thAlI vgairh| kucha upakaraNa tyAgane yogya rahate hai. aura kucha upakaraNa tyAgane yogya nahIM hote / jotyAjya nahIM haiM ve gRhasthoMko vApisa diye jAte haiN| kucha kapar3A vagairaha upakaraNa tyAjya rahatA hai| de. lekhanA / 2 /12 (ginI maraNa dhAraka kSapaka apane sastarake lie svayaM gA~va se tRNa mA~gakara lAtA hai / ) 4. kSapakako kurale va telamadana Adi bha.A./ /688 laksAvAdIhi ya bahuso ganukhyA du cetavyA jibhAkaNNANa mala hohi di tuMDaM ca se visadaM // 688 // - tela aura kAyale ke ko bahuta mAra karane karane caahiye| phurase karane se jainendra siddhAnta koza Page #137 -------------------------------------------------------------------------- ________________ apavAda 122 4. utsarga va apavAda mAgakA samanvaya jIbha aura kAnomeM sAmarthya prApta hotI hai / karNa meM tela DAlanese zravaNa zakti bar3hatI hai // 6 // 5. kSapakake lie zItopacAra Adi meM A /mU /1166 basalI hi apavaNatAvaNehi Ale vasIdakiriyAhi / abhagaNaparimaddaNa AdI hi tigichade khavaya // 1466 // -- vasti karma (anImA karanA), agnise saikanA, zarIra meM uSNatA utpanna karanA, auSadhikA lepa karanA, zotapanA utpanna karanA, sarva aga marda na karanA, ityAdike dvArA kSapakako vedanAkA upazamana karanA caahie| mU A /To/375 pratirUpakAla kriyA -uSNakAle zIta krayA, zItakAle uSNakriyA, varSAkAle tadyogya kryaa| = uNakAla meM zItakriyA aura zItakAla meM uSNakriyA varSAkAla meM tadyogya kriyA karanA pratirUpakAla kriyA hai (jisake karanekA mUla gAthAmeM nirdeza kiyA hai)| ta vR./8/47/316/12 kecidasamarthA maharSaya zItakAlAdau kambalazabdabAcyaM kauzeyAdika gRhanti / * keciccharIre utpannadoSAglajjitvAva tathA kurvantIti / vyAkhyAnamArAdhanAbhagavatIproktAbhiprAyeNApavAdarUpaM jJAtavyam / -koI-koI asamartha maharSi zota adi kAlame kambala zabdakA vAcya kuza ghAsa yA parAnI Adika grahaNa kara lete hai / koI zarIrameM utpanna hue doSa vaza lajjA ke kAraNa aisA karate hai| yaha vyAkhyAna bhagavatI ArAdhana me kahe hue abhiprAyase apavAda rUpa hai| (bha aa/vi/421/611/18)| bo,pA./To /17/85 tasya AcAryasya-vAtsalya bhojana pAna pAdamardana zudatailAdinAGgA paJjana tatprakSAlana cetyAdikaM karma sarva tIrthakaranAma karmopArjanahetubhUta vaiyAvRttya kuruta yUyam / - una AcArya (upAdhyAya va sAdhu) parameSThI kI vAtsalya, bhAjana, pAna, pAdamardana, zuddhatela Adike dvArA agamardana, zarIra prakSAlana Adika dvArA vaiyAvRtti karanA, ye saba karma tIrthaMkara nAma karmopArjanake hetubhUta hai| 6.kSapakake mRta zarIrake aMgopAMgoM kA chedana bha A/mU /1976-1977 gIdatthA kadakajjA mahAbalaparakamA mhaasttaa| baMdhati ya chidaMti ya karacaraNa guThThayapadese // 1976 // jadi vA esa Na kIrejja vidhI to tattha devadA koI / AdAya ta kalevaramuTThijja ramijja bAdhejja // 1677 // mahAt parAkrama ora dhairya yukta muni kSapaka ke hAtha aura paoNva tathA agUThA inakA kucha bhAga bAndhate hai athavA chedate hai // 1176 // yadi yaha vidhi na kI jAyegI to usa mRtazarIrame kIDA karanekA svabhAvavAlA koI bhUta athavA pizAca praveza karegA, jisake upakaraNa vaha zarIra uThanA, baiThanA, bhAganA Adi bhISaNa kriyAyeM karegA // 1677 // 7. paropakArArtha vidyA va zastrAdikA pradAna ma.pU/65/18 kAmadhenvabhidhA vidyaamopsitaarthprdaayiniim| tasyai vizrANayAcakre samantraM parazuM ca sa // 18 // = unhone (munirAjane reNukAko, usake samyaktva va vrata grahaNase santuSTa hokara) manavAMchita padArtha denevAlI kAmadhenu nAmakI vidyA aura mantra sahita eka pharasA bhI usake lie padAna kiyA // 18 // 8. kadAcit rAtriko bhI bolate hai| pa.pu/18/38 smareSuhatacitto'so tAmuddizya bjnishi| muninAvadhiyuktena maivamityabhyabhASata / 38 // -(daridrokI bastI meM kisI sundarIko dekhakara kAma bANose usakA (yakSadattakA) hRdaya harA gyaa| so vaha rAtrike samaya usake uddezyase jA rahA thA, ki avadhijJAnase yukta sunirAjane 'mA arthAta nahIM' isa prakAra (zabda) uccAraNa kiyaa| 4. utsarga va apavAda mArgakA samanvaya 1. vAstavameM utsarga hI mArga hai, apavAda nahIM gha.sA./ta.pra./224 tato'vadhAryate utsarga eva vastudharmo na punrpvaad| idamatra tAtparya vstudhrmtvaatprmnnthymevaavlmvym| -isase nizcaya hotA hai ki utsarga hI vastudharma hai apavAda nhii| tAtparya yaha hai ki vastu dharma hone se parama nirgranthatva hI abalambana yogya hai| 2. kAraNavaza hI apavAdakA grahaNa nirdiSTa hai, sarvataH nahIM bha A /vi /4211612/13 tasmAdvastraM pAtra cArthAdhikAramaSekSya sUtreSu bahuSu yadukta tatkAraNamapekSya nirdiSTamiti grAhyam / - isalie arthAdhikAra kI apekSAse bahuta-se sUtrome jo bastra aura pAtrakA grahaNa kahA gayA hai, vaha kAraNako apekSAse nirdiSTa hai, aisA samajhanA caahie| ma.pu/74/314 caturtha jJAnanetrasya nisargabala zAlina / tasyAdyameva cAritraM dvitIya tu pramAdinAm // 3141 - mana paryayajJAnarUpI maitrako dhAraNa karanevAle aura svAbhAbaka balase suzobhita una bhagavAnke pahilA sAmAyika cAritra hI thA, kyoki dUsarA chedopasthApanA cAritra pramAdI jIvoke hI hotA hai / (go ke jI.pra /547/714/5) / prasA/ta pra '222 aya tu viziSTa kAla kSetravazArakazcidapratiSiddha ityapavAda / yadA hi zramaNa' sarvopadhipratiSedhamAsthAya paramupekSAsayama pratipattukAmo'pi viziSTakAlakSetravazAdavasa nazaktirna pratipakSamate tadApakRSya saMyama pratipadyamAnastabahara isAdhanamAtramupadhimAtiSThate / = viziSTa kAla, kSetrake vaza koI upadhi aniSiddha hai| aisA apavAda hai| jaba zramaNa sarva upadhi ke niSedhakA Azraya lekara paramopekSA sayamako prApta karanekA icchuka honepara bhI viziSTa kAla, kSetrake vaza hIna zaktivAlA honese use prApta karane meM asamartha hotA hai, taba usame apakarSaNa karake (anutkRSTa) sayama prApta karatA huA usakI bAhya sAdhanamAtra upadhikA Azraya letA hai| 3 apavAda mArgameM bhI yogya hI upadhi Adike grahaNakI AjJA hai ayogyako nahIM pra.sA /mU /223 appaSTikuTa uvadhi apatyANijja asaMjayajage hi / mucchAdijaNaNarahida gehadu samaNo 'jadi bi appa // 223 // bhale hI alpa ho tathApi jo anindita ho, asaM yata janose aprArthanIya ho aura mUrkhAdi utpanna karanevAlI na ho. aisI hI upadhiko zramaNa grahaNa kro| bha A/vi /162/375/16 upavinAma picchAntara kamaNDatvantaraM vA tadAnI saMyamasiddhau na karaNa miti sayamasAdhanaM na bhavati / athavA jJAnApakaraNa avaziSTApadhirucyate / == eka hI picchikA aura eka hI kamaNDala rakhatA hai, kyoki usase hI makA sayama sAdhana hotA hai| dUsarA kamaNDala va dUsaro picchikA usako sayama sAdhaname kAraNa nahIM hai| avaziSTa jJAnopakaraNa (zAkha) bhI usa (sallekhanAke) samaya parigraha mAnA gayA hai| prasA/ta pra/222 kI utthAnikA "kasyacitkadAcitkatha citkazcidapa dhirprtissiddho'dhystiitypvaadmupdishti| -kisIke kahIM kabhI kisI prakAra koI upadhi aniSiddha bho hai, aisA apavAda kahate hai| prasA./tA vR /223 gRhNAtu zramaNo yamapyasapa tathApi pUrvoktAcitalakSaNameva grAhya na ca tadviparAtamadhika vetyabhiprAya / -zramaNa jo kucha bhI alpamAtra upadhi grahaNa karatA hai vaha pUrvokta ucita lakSaNavAlI hI grahaNa karatA hai, usase viparIta yA adhika nahIM, aisA abhiprAya hai| 4. apAvadakA artha svacchanda vRtti nahIM hai ma A /631 jo ja? jahA lavadhaM geNhadi aahaarmuvdhiyaadiiy| samaNaguNamukkajAgI sasArapabaDhao hodi // 631 // jo sAdhu jisa zuddhaazuddha deza meM jaisA kaisA zuddha-azuddha milA AhAra va upakaraNa prahaNa karatA hai. vaha zramaNa guNase rahita yogI saMsArako baDhAnevAlA hI hotA hai| pa.pra./mU /2/61 je jiNa ligu dharevi muNi iTTha pariggaha leti| yahi karaviNu te ji jiya sA puNu chiddi gilaMti // 11 // -jo muni dina jainendra siddhAnta koza Page #138 -------------------------------------------------------------------------- ________________ apavAda 123 apAdAna kAraka liMgako dhAraNa kara phira bhI icchita parigrahakA grahaNa karate haiM. he jIva / ve hI vamana karake phira usa bamanako pIche nigalate hai| pra.sA/tA.va./250 yo'sau svazarIrapoSaNArtha ziSyAdimohena vA sAvadha necchati tasyedaM (apavAdamArga) vyAkhyAnaM shobhte| yadi punaranyatra sAvadyamicchati vaiyAvRttyAdisvakIyAvasthAyogye dharmakArye necchati sadA tasya samyaktvameva naastiiti| prasA/tA vR /252 atredaM tAtparyam svabhAvanAvighAtakarogAdiprastAve vaiyAvRttyaM karoti zeSakAle svakIyAnuSThAnaM karotIti / -jo sva zarIrakA poSaNa karane ke lie athavA ziSya Adike mohake kAraNa sAvadyakI icchA nahIM karatA hai. usako hI yaha apavAda mArgakA vyAkhyAna zobhA detA hai| yadi anyatra to sAvadyakI icchA kare aura vaiyAvRtti Adi svakIya avasthAke yogya dharmakAryameM icchA na kare, taba to usake samyaktva hI nahI hai / 250 // yahA~ aisA tAtparya hai ki svabhAva vighAtaka rogAdi A jAnepara to baiyAvRtti karatA hai, parantu zeSa kAla meM svakIya anuSThAna (dhyAna Adi) hI karatA hai // 252 // 5. apavAdakA grahaNa bhI tyAgake artha hotA hai pra.sA./ta pra./222 ayaM tu ..AhAranihArAdigrahaNa visarjanaviSayacchedapratiSedhArtha supAdIyamAna' sarvathA zuddhopayogAvinAbhUtatvAcchedapratiSedha eka syAt / -yaha AhAranIhArAdikA grahaNa-visarjana sambandhI bAta chedake niSedhArtha grahaNa karane meM AyI hai, kyoki sarvatra zuddhopayoga sahita hai| isalie vaha cheda ke niSedha rUpa hI hai| 6 apavAda utsargakA sAdhaka honA cAhie syA meM/12/138/6 anyArtha mutsRSTam .. anyasmai kAryAya prayuktam-utsargavAkyam. anyArtha prayuktena vAkyena naapodyte-naapvaadgocriikriyte| yamevArthamAzritya zAstreSUtsarga pravartate, tamevAzrityApavAdo'pi pravartate, tayonimnonnanAdivyavahAravata parasparasApekSatvenaikArtha sAdhanaviSayatvAt / so'pi ca saMyamaparipAlanArtha mev| -sAmAnya (utsarga) aura apavAda donoM vAkya zAstroke eka hI artha ko lekara prayukta hote hai| jaise U~ca-nIca AdikA vyavahAra sApekSa honese eka ho arthakA sAdhaka hai. vaise hI sAmAnya aura apavAda dono paraspara sApekSa honese eka hI prayojanako siddha karate hai|-(udaahrnnaarth nava koTi zuddha kI majAye paristhitikA sAdhu jo paMcakoTi bhI zuddha AhArakA grahaNa kara letA hai| jaise sAmAnya vidhi saMyamakI rakSAke lie hai. taise hI vaha apavAda bhI saMyamakI rakSA ke lie hI hai| 7. utsarga va apavAdameM paraspara sApekSatA hI zreya hai prasA./ma/230 bAlo vA buDa Dho vA mamabhido vA puNo gilANo vaa| cariyaM carau sajogga mUlacchedaM jadhA Na havadi // 230 // bAla, vRddha, zrAnta athavA glAna zramaNa, mUlakA cheda jisa prakArase na hoya usa prakAra apane yogya AcaraNa aacro| pra.sA./ta pra/230 bAlavRddhazrAntaglAnenApi saMyamasya zuddhAtmatattva sAdhanaravena mUlabhUtasya chedo na yathA syAttathA saMyatasya svasya yogyAtikarkazamevAcaraNamAcaraNIyamityutsarga / zarIrasya chedo na yathA syAttathA.. svasya yogya mRdvevAcaraNamAcaraNIya mityapavAda / saMyamasya - chedona yathA syAttathA saMyatasya svasya yogyamatikarkazamAcaraNamAcaratA zarIrasya...chedo yathA na syAttathA svasya yogya mRtapyAcaraNamAcaraNIyamityayamapavAdasApekSa utsrgH| zarIrasya chedo na yathA syAttathA svasya yogyaM mRdvAcaraNamAcaratA saMyamasya chedo na yathA syAttathA sayatasya svasya yogyamatikarkazamapyAcaraNamAcaraNIyamityutsargasApekSo'pavAda / ataH sarvathotsargApavAdamaitryA sausthitasyamAcaraNasya vidheyam / bAla, vRddha, zrAnta athavA glAna zramaNako bhI saMyamakA, ki jo zuddhAtma tattvakA sAdhana honese mUlabhUta hai, usakA cheda jisa prakAra na ho usa prakAra saMyatakA aisA apane yogya atikarkaza AcaraNa hI AcaranA utsarga hai|.. saMyamake sAdhanabhUta zarIrakA cheda jisa prakAra na ho usa prakAra apane yogya mRda AcaraNa hI AcaranA apavAda hai| saMyamakA veda jisa prakAra na ho usa prakAra apane yogya atikarkaza AcaraNa Acarate hue bhI zarIrakA cheda jisa prakAra na ho usa prakAra apane yogya mRd AcaraNakA AcaranA apavAdasApekSa utsarga hai| zarIrakA cheda jisa prakAra na ho usa prakAra apane yogya mRdu AcaraNako AcArate hue bhI saMyamakA cheda jisa prakAra na ho usa prakAra apane yogya atikarkaza AcaraNako bhI AcaranA utsargasApeSTa apavAda hai| isase sarvathA utsarga apavAdakI maitrI ke dvArA AcaraNako sthira karanA caahie| 8. nirapekSa utsarga yA apavAda zreya nahIM pra.sA / ta.pra.,231 atha dezakAlajJasyApi...mRdvAcaraNapravRttatvAdarUpI lepI bhavatyeva tadvaramutsarga / mRdvAcaraNa pravRttatvAdarUpa eva lepo bhavati tadvaramapavAda' / alpalepabhayenApravartamAnasyAtikarkazAcaraNIbhUyAkrameNa zarIra pAtayitvA muralokaM prApyodvAntasamastasaMyamAmRtabhArasya tapaso'navakAzatayA'zakyapratikArA mahAna lepo bhavati / tanna zreyAnapavAda nirapekSa utsarga. / dezakAlajJasyApi AhAravihArayorarUpalepatva vigaNayya yatheSTa pravattaM mAnasya mRdvAcaraNIbhUya sayama virAdhyA sayatajanasamAnIbhUtasya tadAtve tapaso'navakAzatayAzakyapratikAro mahAna lepo bhavati, tatra zreyAnutsarganirapekSo'pavAda' / ata...parasparasApekSotsargApavAdavija bhitavRttiH syAdvAdaH / -dezakAlajJako bhI mRdu AcaraNa meM pravRtta hAnese alpa lepa hotA hI hai, isalie utsarga acchA hai| aura mRdu AcaraNa meM pravRtta honese alpa (mAtra) hI lepa hotA hai, isalie apavAda acchA hai| aspalepake bhayase usameM pravRtti na kare to atikarkaza AcaraNa rUpa hokara akramase hI zarIrapAta karake devaloka prApta karatA hai| tahA~ jisane samasta sayamAmRtakA samUha bamana kara DAlA hai, use tapakA avakAza na rahanese, jisakA pratikAra azakya hai, aisA mahAn lepa hotA hai| isalie apavAda nirapekSa utsarga zreyaskara nhiiN| dezakAlajJako bhI, AhAra-vihAra Adise honevAle ampalepako na ginakara yadi vaha usameM yatheSTa pravRtti kare to, mRdu AcaraNarUpa hokara sayamavirodhI asaMyatajanake samAna hae usako usa samaya tapakA avakAza na rahanese, jisakA pratikAra azakya hai aisA mahAna lepa hotA hai| isalie utsarga nirapekSa apavAda zreyaskara nahIM hai| isalie paraspara sApekSa utsarga aura apavAdase jisakI vRtti pragaTa hotI hai aisA syAdvAda sadA anugamya hai| apazabda hADana-A.zubhacandra (I01516-146) dvArA racita nyAya viSayaka eka grantha / apasaraNa-de, apakarSaNa/3 / apasiddhAnta-nyA. su /mU 12/23 siddhAntamabhyupezyAniyamAta kthaaprsnggo'siddhaant| (zlo. vA.4/nyA.268/422/11) -kisI artha ke siddhAntako mAnakara niyama-viruddha 'kathAprasaMga' karanA 'apasiddhAnta' nAmaka nigrahasthAna hotA hai| arthAta svIkRta Agamake viruddha arthakA sAdhana karane laga jAnA apasiddhAnta hai| paMdha/pU./568 jaise zarIrako jIva batAnA apasiddhAnta rUpa viruddha vacana hai| apahRta-saMyama-de. sNym/1| apAcya-pazcima dishaa| apAtra-1. dAna yogya apAtra-de. pAtra / 2. jJAna yogya apAtra -de. shrotaa| apAdAna kAraka-prasA/ta.pra./16 zuddhAnantazaktijJAna vipariNama jainendra siddhAnta koza Page #139 -------------------------------------------------------------------------- ________________ apAdAna kAraNa 124 apUrvakaraNe nasvabhAvasamaya pUrvapravRttavikalajJAnasvabhAvApagame'pi sahajajJAnasva * isa guNasthAname mRtyukA vidhi-niSedha |-de. maraNa 3 / bhAvena vatvAlambanAdapAdAnatvamupAdadAna / =zuddhAnanta zaktimaya jJAnarUpase pariNamita hone ke samaya pUrvame pravartamAna vikala jJAnasvabhAva * sabhI guNasthAnome Ayake anusAra vyaya honekA kA nAza hone para bhI sahaja jJAnasvabhAvase svaya hI dhra batAkA ava niym| -de. maargnnaa| lambana karanese (AtmA) apAdAnatAko dhAraNa karatA hai| 1 apUrvakaraNa guNasthAnakA lakSaNa apAdAna kAraNa-de upaadaan| paM.saM /prA./1/17-16 bhiNNasamayaTThiehi du jIvehi Na hoi savvahA apAdAna zakti-sa. sA/A/pari zakti na 45 utpAdavyayA sriso| karaNe hi esamaya TThiehi sariso visario vA // 17 // eyammi guNa ThANo visarisamaTThie hi jIvehi / puvbamapattA jamhA liGgitabhAvApAyanirapAyadha vatvamayI apAdAnazakti / - utpAda vyaya hoti apuvA hu pariNAmA // 1 // tArisapariNAmaTTiyajIvA hu se Aligita bhAvakA apAya (hAni yA nAza) honese hAniko prApta jiNe hi gliytimirehi| mohassa'pubbakaraNArakhavaNuvasamaNujjayA na honevAlo 5 vatvamayI apAdAna zakti hai| bhaNiyA // 16 // - isa guNasthAnameM, bhinna samayavartI jIvomeM karaNa apAna-sa.si. 16/288 AtmanA bAhyo vAyurabhyantarI kriyamANo arthAta pariNAmokI apekSA kabhI bhI sAdRzya nahI pAyA jaataa| niHzvAsalakSaNo'pAna ityAkhyAyate / AtmA jisa bAharI vAyuko kintu eka samayavartI jIroM meM sAdRzya aura vaisAdRzya dono hI pAye bhItara karatA hai ni zvAsa lakSaNa usa vAyuko apAna kahate hai| jAte hai // 14 // isa guNasthAname yata vibhinna samayasthita jIvoMke pUrva(rA.vA./5/16/36/473) (go.jo /jI.pra./06/1062/12 / meM aprApta apUrva pariNAma hote hai, ata unhe apUrvakaraNa kahate hai // 18 // apApa-bhAvI terahaveM tIrthakara/apara nAma 'niSpApa', va 'puNyamUrti' isa prakArake apUrvakaraNa pariNAmA~meM sthita jIva mohakarma ke kSapaNa yA va 'niSkaSAya vizeSa de tiirthkr|| upazamana karanemeM udyata hote haiM, aisA ajJAna timira vItarAgI jinone kahA hai // 17-16 // (dha.1/1,1,17/116-118/183), (go.jii| apAya-sa.si.//8/347 abhyudayani zreyasArthAnAM kriyANAM vinAzaka. pryogo'paay|-svrg aura mokSakI kriyAoM kA vinAza karane mU./5152,54/140), (pa.sa./sa. 1/35-37) / / gha 1/1.1.16/180/1 karaNA pariNAmAH, na pUrvA apUrvA / nAnAjIvAvAlI pravRtti apAya hai| pekSayA pratisamayamAditaH kramapravRddhAsaMkhyeyalokapariNAmasyAsya guNarA.vA/7/6/1/537 abhyudayani zreyasArthAnAM kriyAsAdhanAnAM nAzako. sthAntarvivakSitasamayavartiprANino vyatiricyAnyasamayavatiprANibhiraunathe. apAya ityucyte| athavA aihalaukikAdisaptavidha bhayamapAya prApyA apUrvA atratanapariNAmairasamAnA iti yAvata / apUrvAzca te iti kathyate / - abhyudaya aura ni zreyasake sAdhanoM kA anartha apAya karaNAzcApUrva karaNA' / - karaNa zabda kA artha pariNAma hai, aura jo hai| athavA ihalokamaya paralokabhaya Adi sAta prakArake bhaya apAya hai| pUrva arthAta pahile nahIM hue unhe apUrva kahate hai| isakA tAtparya yaha apAya vicaya-dharmadhyAnakA eka bheda va lakSaNa / de. dharmadhyAna/1 / hai ki nAnA jIvokI apekSA Adise lekara pratyeka samayameM kramase apArthaka-nyA.sU /5/2/10 porvAparyAyogAdapratisaMbandhArthamapArtham / maDhate hue asa khyAtaloka pramANa pariNAmavAle isa guNasthAnake --jahA~ aneka pada yA vAkyoMkA pUrva-para kramase anvaya na ho ataeva antargata vivakSita samayavartI jIvoko choDakara anya samayavartI eka dUsarese mela na khAtA huA asambandhArthatva jAnA jAtA hai, vaha jIvoMke dvArA aprApya pariNAma apUrva kahalAte haiN| arthAta vivakSita samudAya artha ke apAya (hAni) se 'apArthaka' nAmaka nigrahasthAna samayavartI jovoke pariNAmose bhinna samayavartI jIvoMke pariNAma kahalAtA hai| udAharaNa jaise daza anAra, cha pUye, kuNDa, carma, ajA, asamAna arthAt vilakSaNa hote hai / isa taraha pratyeka samayameM honevAle kahanA Adi / vAkyakA dRSTAnta jaise yaha kumArIkA gairuka (mRgacarma) apUrva pariNAmoMko apUrvakaraNa kahate haiN| zarayA hai usakA pitA soyA nahIM hai| aisA kahanA apArthaka hai| abhidhAna rAjendrakoza/apuvakaraNa "apUrvamapUrvA kriyAM gacchatItyapUrva(zlo.mA-4/nyA 206/287 11) karaNam / tatra ca prathamasamaya eva sthitighAtarasaghAtaguNazreNiguNasaMkramAH anyazca sthitibandha' ityete pazcApyadhikArA yogapadyana pUrvamapravRttA' aparvakaraNa-jIvoMke pariNAmoM meM kramapUrvaka vizuddhikI vRddhiyoMke pravartante ityapUrvakaraNam / = apUrva-apUrva kriyAko prApta karatA honese sthAnoMko guNasthAna kahate haiN| mokSamArgameM 14 guNasthAnoMkA nirdeza apUrvakaraNa hai| tahA~ prathama samayase hI-sthitikANDakadhAta, anubhAgakiyA gayA hai| tahA~ apUrvakaraNa nAmakA AThavA~ guNasthAna hai| kANDakaghAta, guNazreNInirjarA, guNasaMkramaNa aura sthitibandhApasaraNa * isa guNasthAnake svAmitva sambandhI guNasthAna, jIva ye pA~ca adhikAra yugapat pravartate hai| kyoki ye isase pahile nahIM pravartate isalie ise apUrvakaraNa kahate hai| samAsa, mArgaNA sthAnAdi 20 prruupnnaaeN| va saM./TI/13/34 sa evAtItasaMjvalanakaSAyamandodaye satyapUrva paramA -de. sd| lAdai kamukhAnubhUtilakSaNApUrvavaraNopazamakSapakasajJo'dhmaguNasthAnavI * isa guNasthAnakI sat (astitva), saMkhyA, kSetra, bhavati-vahI (saptaguNasthAnavartI sAdhu) atIta saMjvalana kaSAyakA sparzana, kAla, antara, bhAva va alpabahutva rUpa ATha manda udaya honepara apUrva, parama AhvAda sukhake anubhavarUpa apUrva karaNameM upazamaka yA kSapaka nAmaka aSTama guNasthAnavartI hotA hai| prruupnnaaeN| -de. vaha vaha nAma / * apUrvakaraNake cAra Avazyaka, pariNAma tathA ani* isa guNasthAnameM karma prakRtiyoMkA bandha, udaya va buttikaraNake sAtha isakA bheda / -ye. karaNa 5 // sttv| -. vaha vaha naam| * apUrvakaraNa labdhi / de karaNa / * isa guNasthAname kaSAya, yoga va saMjJAoMkA sadbhAva 1. isa guNasthAnameM kSAyika va aupazamika vo hI bhAva tathA satsambandhI shNkaaeN| -ke. vaha vaha maam| sambhava haiM * isa guNasthAnako punaH punaH prAptikI siimaa| dha.1/1.1.16/182/4 paJcasu guNeSu ko'tranaguNazcetkSapakasya kSAyikaH -de. saMyama 2 / upazamakasyaupazamika ...samyaktvApekSyA tukSpakasya kSAyiko bhAva: nainendra siddhAnta koza Page #140 -------------------------------------------------------------------------- ________________ apUrvakaraNa 125 apratikarma darzanamohanIyakSayamavidhAya kSapaka zreNyArohaNAnupatte / / upazamakasyaupazamika kSAyiko vA bhAva., darzanamohopazamakSayAbhyA vinopazamazreNyArohaNAnupalambhAt / prazna-pA~ca prakArake bhAvo meM-se isa guNasthAname kauna-sA bhAva pAyA jAtA hai| uttara-(cAritrakI apekSA) kSapakake kSAyika aura upazamake aupazamika bhAva pAyA jAtA hai| samyagdarzanakI apekSA to kSapakake kSAyika bhAva hotA hai, kyoki, jisane darzanamohanIyakA kSaya nahIM diyA hai, vaha kSapaka zreNIpara nahIM caDha sakatA hai| aura upazamake aupazamika yA kSayikabhAva hotA hai, kyoki, jisane darzanamohanIyakA upazama athavA kSaya nahI kiyA hai, vaha upazamazreNI para nahIM car3ha sakatA hai| 3. isa guNasthAnameM eka bhI karmakA upazama yA kSaya nahIM hotA rA vA /8/1/14/560/11 tatra karmaprakRtInAM nopazamo nApi kssyH| -tahA~ apUrvakaraNa guNasthAnameM, karma prakRtiyokA na upazama hai aura na kssy| dha 1/1.1,27/211/3 apukhya karaNe Na ekkaM pi kmmmuvsmdi| kiMtu apubdhakaraNo paDisamayamaNaM taguNa-visohIe vaDhaDhaMto aMtomuhutteNa ekkekkaMTidikha Daya ghAdeto sakhejasahassANi TThidikha DayANi ghAdedi, tattiyamettANi TThidibadhosaraNANi kredi / - apUrva varaNa guNasthAnameM eka bhI karmakA upazama nahI hotA hai| kintu apUrvakaraNa guNasthAnavAlA jIva pratyeka samayame anantaguNI vizuddhise bar3hatA huA eka-eka antarmuhUrta meM eka eka sthitikhaNDokA ghAta karatA huA saMkhyAta hajAra sthitikhaNDokA ghAta karatA hai| utane hI sthiti bandhA pasaraNoM ko karatA hai| dha.1/1.1,27/216/6 so Na ekka vi kamma vakhavedi, kitu samayaM paDi asa khejaguNasarUveNa padesa Nijjara karedi / atomuhutteNa ekkevaka ThidikaDaya ghAdeto appaNo kAlabhatare sakhejjasahassANi didikhaDayANi ghAdedi / tattiyANi ceva ThThidibadhosaraNANi vikredi / tehito sakhegjasahassaguNe aNubhAgakaDayavAde krdi| - vaha eka bhI kargakA kSaya nahIM karatA hai, kiMtu pratyeka samayameM asaMkhyAtaguNita rUpase karmapradezoko nirjarA karatA hai| eka-eka antarmahata meM eka sthiti kANDakakA bAta karatA huA apane kAla ke bhItara saMkhyAta hajAra sthiti kANDakokA ghAta karatA hai| aura utane hI sthiti bandhApasaraNa karatA hai / tathA unase sakhyAta hajAraguNe anubhAgakANDakoMkA ghAta karatA hai| 4. upazama va kSaya kiye binA bhI isameM ve bhAva kaise sambhava haiM rA vA //1/16/560/12 pUrvatrottaratra ca upazama kSayaM vApekSya upazamakaH kSapaka iti ca ghRtghttbdupcryte|aage honevAle upazama yA kSayakI dRSTise isa guNasthAnameM bhI upazamaka aura kSapaka vyavahAra pIke ghaDekI taraha ho jAtA hai| gha.1/1,116/181/4 akSapakAnupazamakAnA kathaM tadvayapadezazcena, bhAvini bhUtabadupacAratastatsiddha / satyevamatiprasaGga syAditi cenna, asati pratibandhari maraNe niyamena cAritramohakSapaNopazamakAriNA tadunmukhAnAmupacArabhAjAmupalambhAta / prazna-AThaye guNasthAnameM na to kokA kSaya hI hotA hai, aura na upazama hI phira isa guNasthAnavartI jIvoMko kSapaka aura upazamaka kaise kahA jA sakatA hai| uttara-nahIM, kyoki, bhAvI arthame bhUtakAlona artha ke samAna upacAra kara lenese AThave guNasthAnameM kSapaka aura upazamaka vyavahArakI siddhi ho jAtI hai| prazna-isa prakAra mAnanepara to atiprasaga doSa prApta ho jaayegaa| uttara-nahI, kyoki pratibandhaka maraNake abhAvameM niyamase cAritramohakA upazama karanevAle tathA caritramohakA kSaya karane vAle, ataeva upazamana va kSapaNake sanmukha hue aura upacArase kSapaka yA upazamaka sajJAko prApta honevAle jIvoMke AThave guNasthAnameM bhI kSapaka yA upazamaka sajJA bana jAtI hai (dha,41,7,6/2044) dha/1,7,6/201/2 uvasamasamaNasattisamaNNidaapuvyakaraNasya tdsthittaavirohaa|- upazamana zaktise samanvita apUrvakaraNasayatake aupazamika bhAvake astitvako mAnane meM koI virodha nahIM hai| dha5/1,7,6/206/1 apuvakaraNassa aviNaThakammassa kdha khaiyo bhAvo / Na tassa vi kammakkhaya NimittapariNAmuvala bhaado| uvayAreNa vA apuvvakaraNassa khaio bhaavo| uvayAre AsayijamANe aippasaMgo kiNNa hodIdi ce Na, paccAsattIdo apasagapaDisehAdo |-prshn kisI bhI kamake naSTa nahI karanevAle apUrvakaraNa sa yatake kSAyikabhAva kaise mAnA jA sakatA hai| uttara - nahIM, kyoki, usake bhI karma kSayake nimittabhUta pariNAma pAye jAte hai| athavA upacArase apUrvavaraNasayatake kSAyikabhAva mAnanA caahie| prazna-isa prakAra sarvatra upacArakA Azraya karanepara atiprasaga doSa kyo na aayegaa| uttaranahI, kyoki pratyAsatti arthAt samIpavartI artha ke prasaMgase atiprasaMga doSakA pratibadha ho jAtA hai| dha7/2,1,46/63/5 khabaguvasAmagaapuvvakaraNapaDhamasamayappara Di thova thovkkhvnnuvsaamnnkjjnnippttidsnnaado| paDisamaya kajjaNippattIe viNA carimasamae ceva NippajjamANakajjANuvalabhAdo ca / -kSapaka va upazAmaka apUrvakaraNake prathama samayase lagAkara thor3e-thor3e kSapaNa va upazAmana rUpa kAryakI niSpatti dekhI jAtI hai| yadi pratyeka samaya kAryakI niSpatti na ho to antima samayameM bhI kArya pUrA hotA nahI pAyA jA sktaa| de samyagdarzana/IV/2/10 darzanamohakA upazama karane vAlA jIva upadrava Ane para bhI usakA upazama kiye binA nahIM rhtaa| apUrva kRSTi-de, kRsstti| apUrvaspardhaka-de sprdhk| rtha-(pa mu /1/4-5)-anizcito'pUrvArtha // 4 // dRSTo'pi samAropAttAhaka ||5||-jo padArtha pUrva meM kisI bhI pramANa dvArA nizcita na huA ho use apUrvArtha kahate hai // 4 // tathA yadi kisI pramANase nirNIta honeke pazcAta puna usameM sazaya, viparyaya athavA anadhyava sAya ho jAye to use bhI apUrvArtha samajhanA // 5 // apekSA-de syAdvAda/21 apoha- kha /13/5,5,38/sU38/242 IhA UhA apohA maggaNAgavesaNA mImAMsA // 38 // - IhA, uhA, apohA, mArgaNA, gaveSaNA, aura mImAsA ye IhAke paryAya nAma hai| dha/13/5,5,38/242/8 apohyate saMzaya nibandhanavikalpa anayA iti apohaa| jisake dvArA saMzayake kAraNabhUta vikalpakA nirAkaraNa kiyA jAtA hai vaha apoha hai| apoharUpatA-eka padArtha ke abhAvase dUsare padArtha ke sadbhAvako darzAnA-jaise ghaTakA abhAva hI paTa hai, yA dravyakA abhAva hI guNa hai ityAdi / (pra sA /ta.pra/108) / apohI-na vi vR/2/25/50 apohinAm vijAtIyavizeSavAM khaNDAdInAm / -vijAtIyavizeSavAnake khaNDAdi / apauruSaya-AgamakA pauruSeya va apaurusseypnaa| -de. Agama/6 apraNItavAka-de vacana / apratikarma-prasA/tA bR./205 paramopekSAsaMyamabalena dehapratikArarahitatvAdapratikarma bhavati / - paramopekSA sayama ke balase dehake pratikAra rahita honese apratikarma hotA hai| jainendra siddhAnta koza Page #141 -------------------------------------------------------------------------- ________________ apratikramaNa 126 abaMdha apratikramaNa-de. pratikramaNa / pratyAkhyAnAvaraNa krodha, mAna, mAyA aura lobha hai| (rA.vA./8/8// apratighAtaRddhi-de. Rddhi/3 / 575/1) (dha 6/1-6,1,23/4,4/4 (dha 13/5,5,65/360/10 (go.ka / jo pra/45/46/12) (go.jI/jI/jI/13/28/4) go jI./jI pra./ apratighAtI-pakSma padArthoM kA aprtighaatopnaa|-de suukssm/1| 283/608/14) apraticakrezvarI- padmaprabhuko zAsaka ythinnii| -de tIrthakara 15/3 / * apratyAkhyAnAvaraNa prakRtikI baMdha udaya sattva prarUapratipakSI prakRtiyaoN-3 prakRti andha/2 / paNAe~ va tatsambandhI niyama va zaMkA samAdhAna apratipatti-lo vA /4/nyA 456/551/20 anupalambho'prati de vaha vaha naam| patti |-anuplbdhiko apatipatti kahate hai| jisakI apratipatti * apratyAkhyAnAvaraNakA sarvaghAtIpanA-de anubhAga 4 / hai usakA abhAva mAna liyA jAtA hai| * apratyAkhyAnAvaraName dazo karaNokI saMbhAvanA apratipAtI-1 apratipAto adhijJAna -de, abadhijJAna/6 / -de karaNa 21 2 apratipAtI mana paryaya jJAna-de mana pryyjnyaan/2| 2. apratyAkhyAnAvaraNa kaSAya dezavratako ghAtatI hai apratibaddha-sa sA /m/16 kamme Nokamhi ya ahamidi ahaka ca paM.sa /prA/1/115 paDhamo dasaNaghAI bidio taha ghAi desavirai tti / kamma Nokamma / jA esA khalu buddhI apaDibuddho havadi tAva // 16 // prathama anantAnubandhI to samyagdarzanakA ghAta karatI hai, aura in jaba taka isa AtmAkI jJAnAcaraNAdi dravyakarma bhAva karma aura dvitIya apratyAkhyAnAvaraNa kaSAya dezaviratikI ghAtaka hai / (go.ka/ zarIrAdi nAmakarmameM 'yaha mai hu~' aura 'mujhameM yaha karma nokarma hai' aiso mU/45/46) (go jI /mU /283/608) (8.sa /sa /1/2015) buddhi hai, taba taka yaha AtmA apratibuddha hai|| 3. apratyAkhyAnAvaraNa kaSAyakA vAsanA kAla apratibhA-nyA./sU./ /52/2/18 uttarasyApratipattipratibhA // 18 // go.ka /mU va TI/46/47 antarmuhUta pakSa' SaNmAsA saravyAsa khyayA-parapakSakA khaNDana karanA uttara hai| so yadi kisI kAraNase vAdI nantabhavA / saMjvalanAdyAnA vAsanAkAla ta niyamena / apratyAkhyAnAsamayapara uttara nahI detA to yaha usakA apratibhA nAmaka nigraha- varaNAnA SaNmAsA / - sajvalanAdi kaSAyokA vAsanAkAla niyamase sthAna hai| (zlo bA4/nyA 245/414/14) antarmuhUrta, eka pakSa cha mAsa tathA saMkhyAta asaMkhyAta va ananta bhava apratiyogI-jisa dharma meM jisa kisI dharmakA abhAva nahIM hotA hai / apratyAkhyAnAvaraNakA cha mAsa hai| hai, vaha dharma usa abhAvakA apratiyogI hai| jaise ghaTa meM ghaTatva / * kaSAyokI tIvratA mandatAme apratyAkhyAnAvaraNa nahI apratiSThAna-saptama narakakA indraka bila-de. naraka/5 / batki lezyA kAraNa hai| -de kssaay/3| apratiSThita-apratiSThita pratyeka banaspati-de, banaspati / apradezAsaMkhyAta-de. asakhyAta / apratyavekSita-nikSepAdhikaraNa-de adhikaraNa / apradezI--sa.si /5/1/266 yathANo pradezamAtratvAd dvitIyAdayo'sya apratyavekSitotsarga-de utsrg| pradezA na santItyapradezo'Nu tathAkAlaparamANurapyeka pradezatvAdapradeza iti |-jis prakAra aNu eka pradezarUpa honeke kAraNa usake dvitIyAdi apratyAkhyAna pradeza nahI hote, isalie aNuko sapra dezI kahate hai usI prakAra kAla 1. saMyamAsaMyamake arthame paramANu bhI eka adezarUpa hone ke kAraNa apradezI hai| dha.6/1,6-1,23/43/3 pratyAkhyAna saMyama', na pratyAraNyAnamapratyAkhyA apramattasaMyata-de. saMyata / namiti dezasaMyama' = pratyArakhyAna sayamako kahate hai| jo pratyA- apramAjitotsargade utsarga / khyAna rUpa nahI hai vaha apratya jyAna hai| isa prakAra 'apatyakhyAna' aprazasta-sa si /7/14/152/7 prANipADAvara yattadaprazastam / yaha zabda dezamayamakA vAcaka hai / (dha 6/16-1,23/44/3) --jisase prANiyoko pIr3A hotI hai, use (aise kArya ko) aprazasta dha 13/5,5,65/360/10 ISatpratyAkhyAnamatyAraNyAnamiti vyutpatte aNuvatAnAmapratyAraNyAnasajJA ='ISada pratyAkhyAna apratyAravyAna hai| kahate hai| isa vyutpattike anusAra aNuvatIko apratyAkhyAna sajJA hai / (go jI./ sa si /8/28/445 aprazastamapuNyAyavakAraNatvAt / jo pApAsabakA jI pra | 283/608/14) ___ kAraNa hai, vaha (dhyAna) aprazasta hai| 2 viSayAkAkSAke arthame aprazastopazama-de upazama/1 / sa.sA/tA vR/283 rAgAdi viSayAkAGkSArUpamapratyAkhyAnamapi tathaiva aprAptakAla-nyA sU /mU 11/2/11 avayava viparyAsavacanamaprAptadvividha vijJeya dravyabhAvarUpeNa / rAgAdi viSayoko AkAkSArUpa kAlam // 11 // = pratinA Adi avayavokA jaisA lakSaNa kahA gayA hai. apratyAkhyAna bhI do prakArakA jAnanA cAhie-dravya apratyAkhyAna usase viparIta Age pIche khnaa| arthAta jisa avayavake pahile yA va bhAva apratyAkhyAna / pIche jisa avayavake kahanekA samaya hai, usa prakArase na kahaneko aprApta apratyAkhyAna kriyA-3, kriyA/1/2 1 kAla nAmaka nigrahasthAna kahate hai| kyoki kramase viparIta avayavoke kahane se sAdhyakI siddhi nahIM hotii| (zlo bA/pu 4/nyA 211/161/1) apratyAkhyAnAvaraNa aprAptisamA-de praaptismaa| 1. apratyAkhyAnAvaraNa karmakA lakSaNa aprApyakArI-aprApyakArI indriya-de. indriy/2| sa.si 10/8/386/7 yadudayAGza virati sayamAsa yamAraNyAmapAmapi katuM na zaknoti te dezapratyAkhyAnamAvaraNavanto'pratyAkhyAnAdharaNA apriyavAka-de. vacana / krodhmaanmaayaalobhaa.|-jinke udayase sa yamAsayama nAmavAle deza- abaMdha-1 amandhakA lakSaNa-de. bdh/1| 2 abandha prakRtiyA~-de. biratiko yaha jIva svalpa bhI karane meM samartha nahI hotA hai ve deza prakRtibaMdha/2 / jainendra siddhAnta koza Page #142 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 125 abhAva abata-paM.dha./3/84 mohakarmAvRto baddha' syaadbddhstdtyyaav| --mohakarmase yukta jJAnako baddha tathA moha karma ke abhAvase jJAnako abaddha kahate hai| abuddhi-de buddhi / abbahala-ti pa./2/16 abbahulo vi bhAga salilasarUvassavo hodi // 16 // abahula bhAga (adholokameM prathama pRthivI) jalasvarUpake Azrayase hai| * lokame isakA avasthAna-de. rtnprbhaa| abbhobbhava-1. AhArakA eka doSa-de AhAra/11/4 / 2. vasati kA eka doSa-de. vsti| abrahma-ta sU./7/16 maithunamabrahma / = maithuna karanA abrahma hai| (ta saa/4/77)| abrahmaniSedha Adi-de. brhmcry/3,4| abhakSya-de bhakSyAbhakSya / abhayaMkara-eka graha-de graha / abhaya-1 bhagavAna vIrake tIrtha meM hue anuttaropapAdakomeM-se ek-de| anuttaropapAdaka / 2 zrutAvatArake anusAra Apa eka AcArya the jinakA apara nAma yazobhadra va bhadra thA-de 'yshobhdr'| abhayakumAra-(ma pu./74/zlo. sa.) pUrva bhava saM 3 meM brAhmaNakA putra tathA mahAmithyAtvI thaa| eka zrAvakake upadezase mUDhatAokA tyAga karake phira pUrva ke dUsare bhavameM saudharma svarga meM deva huaa| vartamAna bhavameM rAjA zreNikakI brAhmaNI rAnIse putra utpanna huA // 426 // abhayacandra-1. ( si vi /pra/43 pa mahendrakumAra ) Apa I. za 13 ke AcArya hai| Apane laghIyastraya' para syAdvAdabhUSaNa nAmakI tAtparyavRtti likhI hai| 2. bAlacanda tathA zrutamuni (I 1611) ke guru, gomaTTasArakI manda prabodhinI TIkAke racayitA / samaya I za. 14 kA pUrvArdha / e ena upAdhyeke anusAra I 1976 meM mRtyu / pa. kailAza candako mAnya nahI / 466/ (jai/6/470); (tI/3/316) abhayadatti-de dAna / abhayadAna de daan| abhayadeva-1 vAda mahArNava tathA sanmatitarka TIkAke racayitA zvetAmbarAcArya / samaya-za. 10 (si. vi/pra 40/5 mhendr)| 2 navAgavRttike racayitA zvetAmbarAcArya / samaya-I. 1031 1078 / (jai/1/366) abhayanaMdi-nandisaMgha dezIyagaNa (de. iti/7/5) ke anusAra Apa indranandi aura nemicandra siddhAnta cakravartI ( I. za 10-11) ke samavayaska dIkSAguru aura vIra nandike zikSAguru the| Apako kyoki siddhAntacakravartIkI upAdhi prApta thI isalie ina tInoM ziSyoMko bhI vaha sahaja mila gii| ina tInomeM AcArya vIranandi pahile A. meghacandra ke ziSya the, pIche vizeSa jJAna prAptike artha ApakI zaraNameM cale gaye the| kRtiye-1. binA saMdRSTikI gomaTTasAra TIkA; 2 karmaprakRti rahasya, 3. tattvArtha sUtrako tAtparya vRtti TIkA, 4 zreyo vidhA: pUjAkalpa, 6 pa. kailAzacandajI ke anusAra sambhavataH jainendra vyAkaraNako mahAvRtti TokA bhii| samaya-vyAkaraNa mahAvRttike anusAra vi za 11 kA prathama caraNa AtA hai| dezIyagaNakI guvila meM vaha I. 630-650 darzAyA gayA hai / (jai..1/387); (tI/2/414); (itihAsa 4) / jaina sAhitya itihAsa /270/ nAthUrAmajI premii)| abhayasena-punnATa saMghakI gurvAvalI ke anusAra Apa aA. siddhasenake bhArata_patrATa saMghakI garvAnI: ziSya tathA A. bhImasenake guru the / de, itihAsa 7/8 / abhavya--de bhvy| abhAva-yaha vaizeSikoM dvArA mAnya eka padArtha hai / jaina nyAya zAstra. __ meM bhI ise svIkAra kiyA hai, parantu vaizeSikovata sarvathA niSedhakArI ___ rUpase nahIM, balki eka katha cit rUpase / 1. bheda va lakSaNa 1. abhAva sAmAnyakA lakSaNa nyA sU /bhA/2-2/10/110yatra bhUtvA kicinna bhavati tatra tasyAbhAva upapadyate / ma jahA~ pahile hokara phira pIche na ho vahA~ usakA abhAva kahA jAtA hai| jaise kisI sthAnameM pahile ghaTa rakkhA thA aura phira vahA~se vaha haTA liyA gayA to vahA~ke ghaDekA abhAva ho gyaa| zlI.vA. 4/nyA. 456/551/20 sadbhAve doSaprasakta' siddhivirahAnnAstitvApAdanamabhAva / - sadbhAvameM doSakA prasaMga A jAnepara, siddhina honeke kAraNa jisakI nAsti yA apratipatti hai usakA abhAvamAna liyA jAtA hai| prasA/tA vR/100 bhAvAntarasvabhAvarUpI bhavatyabhAva iti vcnaav| bhAvAntara svabhAva rUpa hI abhAva hotA hai, na ki sarvathA abhAva rUpa jaise ki mithyAtva paryAyake bhaMgakA samyaktvaparyAya rUpase pratibhAsa hotA hai| nyAya bhASAmeM prayoga-jisa dharmI meM jo dharma nahI rahatA usa dharmI meM usa dharmakA abhAva hai| 2. abhAvake bheda nyA.sU /2-2/12 prAgupapatterabhAvopapattazca / -abhAva do prakArakAeka jo utpatti honeke pahile (prAgabhAva); aura dUsarA jaba koI vastu naSTa ho jAtI hai (pradhva saabhaav)| jaina siddhAnta pravezikA/181 abhAva cAra hai- prAgabhAva, pradhvaMsAbhAva, anyonyAbhAva va atyantAbhAva / 3. abhAvake bheda dha. 7/2.6,4/476/24 vizeSArtha-abhAva do prakArakA hotA hai--paryudAsa aura prasajyA 4. prAgabhAva 4.da/1/1/1 kriyAguNavyapadezAbhAvAt prAgasata / =kriyA va guNake vyapadezakA abhAva hAneke kAraNa prAgasat hotA hai| arthAt kArya apanI utpattise pahile nahIM hotaa| Apta mI /pa.jayacanda/10 prAgabhAva kahie kArya ke pahile na honaa| jaina siddhAntapravezikA/182 vartamAna paryAyakA pUrva paryAyameM jo abhAva hai use prAgabhAva kahate hai| ka.pA 11,13-14/6205/gA.104/250 vizeSArtha-kArya ke svarUpalAbha karaneke pahile usakA jo abhAva rahatA hai vaha prAgabhAva hai| 5. pradhvaMsAbhAva vai.da /8-1/2 sadasat // 2 // = kArya kI utpattike nAza honeke pazcAtake abhAvakA nAma pradhvaMsAbhAva hai| Apta. mI./1 jayacanda/10 pradhvaMsa kahie kArya kA vighaTananAmA dhrm| phona siddhAnta pravezikA/183 agAmI paryAyameM vartamAna paryAyake abhAvako pradhvaMsAbhAva khie| ka.pA/1/1,13-14/6205/gA 104/250 bhASArtha-kAryakA svarUpalAbhake pazcAta jo abhAva hotA hai vaha pradhva sAbhAva hai| 6. anyonyAbhAva vai.da./E-1/4 saccAsata // 4 // jahA ghar3ekI upasthitimeM usakA varNana jainendra siddhAnta koza Page #143 -------------------------------------------------------------------------- ________________ abhAva 128 2 abhAvome paraspara antara va phala kiyA jAtA hai ki gau UTa nahI aura UTa gau nhii| unameM tAdAramyAbhAva arthAt usameM usakA abhAva aura usameM usakA abhAva hai| usakA nAma anyonyAbhAva hai| Apta mI/pa jayacandra/11 anya svabhAva rUpa ghastute apane svabhAvakA bhinnapanA yAkU itaretarAbhAva khiye| jaina siddhAnta pravezikA/184 pudgala kI eka bartamAna paryAyameM dUsare pudgalakI vartamAna paryAyake abhAvako anyonyAbhAva kahate hai| ka pA /1/1,13-14/6205/gA.105/251 vizeSArtha-eka dravyakI eka paryAyakA usakI dUsarI paryAyameM jo abhAva hai use anyApoha yA itaretarAbhAva kahate hai| (jaise ghaTakA paTameM abhAva ) / 7. atyantAbhAva vai.da /8-1/5 yaccAnyadasadatastadasat // 5 // una tIno prakArake abhAvoke atirikta jo abhAva hai vaha atyantAbhAva hai| Apta mI /paM jayacanda/11 atyantAbhAva hai so dravyAthikanayakA pradhAna panAkari hai / anya dravyakA anyadravyaviSe atyantAbhAva hai| jaina siddhAnta pravezikA/185 eka dravyameM dUsare dravya ke abhAvako atyantA bhAva kahate hai| ka.pA.1/1,13-14/6204/gA 105/251/bhASArtha-rUgAdikakAsvasamavAyI pudgalAdikase bhinna jIvAdikameM samaveta honA anyatrasamavAya kahalAtA hai / yadi ise svIkAra kiyA jAtA hai. arthAta atyantAbhAva kA abhAva mAnA jAtA hai to padArthakA kisI bhI asAdhAraNarUpameM kathana nahIM kiyA jA sakatA hai| 8. paryudAsa abhAva dha,7/2.6,4/476/24 vizeSArtha-paryudAsake dvArA eka bastuke abhAva meM dUsarI vastukA sadbhAva grahaNa kiyA jAtA hai| rA vA/2/8/18/122/8 pratyakSAdanyo'pratyakSa iti paryudAsa / pratyakSase anya so apratyakSa-aisA paryudAsa huaa| 9 prasajya abhAva rA.vA /2/8/18/122/8 pratyakSo na bhavatItyapratyakSa iti prasajyapratiSedho jo pratyakSa na ho so apratyakSa aisA prasajya abhAva hai| gha.7/2,6,4/476/24 vizeSArtha-prasajyake dvArA kevala abhAvamAtra samajhA jAtA hai| ka pA.1/13-14/6110/227/1 kArakapratiSedhavyApRtAt / = kriyAke sAtha niSedhavAcaka 'na' kA sambandha / 10. svarUpAbhAva yA atadbhAva prasA./mU /106.108 pavibhattapadesatta pudhuttamidi sAsaNaM hi vIrassa / aNNattamatabhASI Na tabbhaya hodi kdhmeg| jaM davvaM taNNa gaNo jo vi guNo so Na taccamatthAdo // 106 // eso hi atabbhAvo Neva abhAvo tti Ni viTTho // 108 // -vibhakta pradezatva pRthaktva hai-aisA vIrakA upadeza hai / atadbhAva anyatva hai| jo usa rUpa na ho vaha eka kaise ho sakatA hai // 106 // svarUpapezAse jo dravya hai vaha guNa nahIM hai aura jo guNa hai vaha dravya nahIM hai| yaha atadbhAva hai| sarvathA abhAva atadbhAva nhiiN| aisA nirdiSTa kiyA gayA hai| pra.sA/ta.pra./106-107 atadbhAvA hyanyatvasya lakSaNa, tattu sattA dravya yorvidyata eva guNaguNinostadbhAvasyAbhAvAda zuklottarIyavadeva // 106 // yathA-ekasminmuktAphalakhagdAmni ya zuklo guNa- sa na hAro na sUtra na muktAphalaM, yazca hAra sUtra muktAphala vA sa na zuklo guNa itItaretarasyAbhAvaH sa tadabhAvalakSaNo'tadbhAvo'nyatva nibandhanabhUta / tathai kasmin dravye ya: sattAguNastanna dravya nAnyo guNona paryAyo yacca dravyamanyo guNa paryAyo vAsa na sattAguNa itItaretarasya yastasyAbhAva sa tadabhAvalakSaNo'tadbhAvo'nyatva nibandhanabhUta // 107 // =atadbhAva anyatvakA lakSaNa hai, vaha to sattAguNa aura dravyake hai hI. kyo ki guNa aura guNIke tadbhAvakA abhAva hotA hai- zuklatva aura vastra (yA hAra ) kI bhaoNti // 106 // jaile eka motiyokI mAlAmeM jo zukla guNa hai, vaha hAra nahI hai dhAgA nahIM hai, yA motI nahIM hai. aura jo hAra,dhAgA yA motI hai vaha zuklatva guNa nahIM hai- isa prakAra eka-dUsareme jo usakA abhAva' arthAt tadrUpa honekA abhAva hai' so vaha 'tadabhAva' lakSaNavAlA atadbhAva' hai,jo ki anyatvakA kAraNa hai / isI prakAra eka dravyameM jo sattAguNa hai vaha dravya nahIM hai, anya guNa nahIM hai yA paryAya nahIM hai, aura jo dravya anya guNa yA paryAya hai, vaha sattAguNa nahIM hai| isa prakAra ekadUsaremeM jo 'usakA abhAva' adi tapa honekA abhAva hai vaha 'tadabhASa' lakSaNa 'atadbhAva' hai, jo ki anyatvakA kAraNa hai| pra.sA /tA vR./107/146/2 parasparaM pradezAmeSe'pi yo'sau saMjJAdibheda sa tasya pUrvoktalakSaNaptadbhAmasvAbhAvastadabhAvo bhaNyate / / atajhAva havAzakSaNaprayojanAdimeda ti| - paraspara pradezomeM abheda hAnepara bhI bo yaha sajJAdikA bheda hai vahI usa pUrvokta lakSaNa rUpa tabAbakA abhAva yA tadabhAva kahA jAtA hai| usako atadbhAva bhI kahate haisajJA lakSaNa prayojana bArise bheda honA, aisA artha hai| 11. abhAvavArakA lakSaNa ma. anu /25 abhAvamAtraM paramArthavRtte, sA savRti srv-vishess-myaa| tasyA vizeSau kina mandhamokSI hetvAtmaneti tvadanAthavAkyam // 26 // -paramArtha vRttise tattva abhAvamAtra hai, aura vaha paramArtha vRtti saMvRtirUpa hai / aura mavRti marma vizeSose zunya hai| ukta avidyArimakA evaM sakala tAtvika viSayamA savRti bhI jo bandha aura mokSa vizeSa hai ve hetvAbhAsa haiN| "isa prakAra yaha una (saM vittAdvaitavAdI bauddhoM ) kA vAkya hai| (jaina darzana dravyAdhika nayase abhAvako svIkAra nahIM karatA para paryAyAthikanayase karatA hai|-de utpAda vyayadhauvya 2/7) / 2. abhAvoMme paraspara antara va phala 1. paryadAsa va prasajyameM antara bhyA.vi vR/2/123/153 nayabuddhivazAdabhAvaudAsInyena bhAvasya,tadaudAsInyena cAbhAvasya prAdhAnyasamarpaNe paryudAsaprasajyayovizeSasya vikarUpanAt / -naya vivakSAke vazase bhAvakI udAsInatAse bhAva kA aura abhAvakI udAsInatAse abhAvakA prAdhAnya samarpaNa hone para paryudAsa va prasajya ina donome vizeSatAkA vikalpa ho jAtA hai| arthAt-kisI eka vastuke abhAva-dvArA dUsarI vastukA sadbhAva darzAnA to paryaMdAsa hai, jaise prakAza kA abhAva hI andhakAra hai| aura vastukA abhAva mAtra darzAnA prasajya hai, jaise isa bhUtalapara ghaTakA abhAva hai| 2. prAka, pradhvaMsa va anyonyAbhAvoMmeM antara vai.da /bhA./6-1/4/272 yaha (anyonyAbhAva) abhAva do prakAra ke abhAvase pRthak tIsare prakArakA abhAva hai| vastukI utpatti se prathama nahI aura aura na usake nAzake pazcAta usakA nAma anyonyAbhAva hai / yaha abhAva hamezA rahanevAlA hai, kyoMki, ghaDekA kapaDA aura kapaDekA ghaDA honA hara prakAra asambhava hai / ve sarvadA pRthak-pRthak hI rhege| isa vAste jisa prakAra pahilI va dUsarI tarahakA abhAva / prAgabhASa aura pradhvaM sAbhAva) anitya hai, yaha abhAva usake viruddha nitya hai / Apta mI/paM. jayacanda (aSTasahasrI ke AdhArapara )/11 / prazna-prAgabhAva, pradhva sAbhAva, itaretarAbhAvame vizeSa kahA hai| uttara-jo kAryadravya ghaTAdika, tAkai pahilai ( piDa Adika ) avasthA thI. so, so to prAgabhAva hai (arthAta ghaTAdikakA piNDAdikameM prAgabhAva hai) bahari kAryadravyake pIche jo avasthA hoya so pradhva sAbhAva hai (arthAta ghaTameM piNDa AdikakA abhAva pradhva sAbhAva hai ) / bahuri itaretarAbhAva hai. so aisA nahIM hai| jo doya bhAvarUpa vastu nyAre-nyAre yugapata dIse jainendra siddhAnta koza Page #144 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nabhAva 129 abhinibodha tonike paraspara svabhAva bhedakari vAkA niSedha vAmaiM aura vAkA niSedha vAmaiM itaretarAbhAva hai| (jaise ghaTakA paTameM aura paTakA ghaTameM abhAva anyonyAbhAva hai| 3. anyonyAbhAva va atyantAbhAvameM antara vai.da./bhA 18-15/273 una tInoM prakArake abhAvoMke atirikta jo abhAva hai, vaha atyantAbhAva hai, kyoMki prAgabhAvake pazcAt nAza ho jAtA hai, arthAta vastukI utpatti honepara usa (prAgabhAvakA ) abhAva nahIM rhtaa| aura vidhvaMsAbhAvakA nAza honese prathama abhAva hai| arthAta jaba taka kisI vastukA nAza nahIM huthA taba taka usakA vidhvaMsAbhAva upasthita hI nhiiN| aura anyonyAbhAva vipakSImeM rahatA hai aura apanI sattAmeM nahIM rhtaa| parantu atyantAbhAva ina tInoMkA vipakSI abhAva hai| aSTasahasrI 11/pR. 106 tata sUktamanyApohalakSaNaM svabhAvAntarAtsvabhAvabyAvRttiranyApoha iti| tasya kAlatrayApekSe'tyantAbhAve'pyabhAvAitivyAptyayogAta / na hi ghaTapaTayo ritaretarAbhASa kAlatrayApekSaH kadAcipaTasyApi ghaTatvapariNAmasaMbhavAda, tathA pariNAmakAraNasAkaNye tadavirodhAta, pudagalapariNAmAniyamadarzanAt / na caivaM cetanAcetanayoH kadAcittAdAtmyapariNAma', tattvavirodhAt / aSTasahasrI 11/pR. 144 na ca kiMcispAtmanyeva parAtmanApyupalabhyate tataH kicisveSTa tattvaM kvacidaniSTe'tha satyAramanAnRpalabhyamAna' kAlapraye'pi tattatra tathA nAstIti pratipadyate eveti siddho'tyntaabhaavH| -isa prakAra svabhAvAntarase svabhAvako vyAvRttiko anyApoha kahate haiM, yaha lakSaNa ThIka ho kahA hai. yaha lakSaNa kAlatraya sApekSa atyantAbhAvameM bhI rahatA hai / ataH isameM ativyApti doSa nahIM aataa| ghaTa aura paTakA itaretarAbhAva kAlatrayApekSI nahIM hai| kabhI paTakA bhI ghaTa pariNAma sambhava hai, usa prakAra ke pariNamanameM kAraNa samudAyake milanepara, isakA avirodha hai| pudgaloMmeM pariNAmakA niyama nahIM dekhA jAtA hai, kintu isa taraha cetana-acetanakA kabhI bhI tAdAtmya pariNAma nahIM ho sakatA, kyoMki ve donoM bhinna tatva hai-unakA parasparameM virodha hai| bApta, mI /pa. jayacanda (aSTasahasroke AdhArapara) 11 itaretarAbhAva hai so jo doya bhAvarUpa vastu nyAre-nyAre yugapada dIsai tinikai paraspara svabhAva bhedakari vAkA niSedha vAmaiM aura vAkA niSedha vAmaiM itaretarAbhAva hai| yaha vizeSa hai ki yaha to paryAyArthika nayakA vizeSapaNA pradhAnakari paryAyanike paraspara abhAva jAnanA / bahuri atyantAbhAva hai so dravyAthikanayakA pradhAnapaNAkari hai| anya dravpakA anya dravya virSe atyantAbhAva hai| jJAnAdika tau kAhU kAla virSe pudagala meM hoya naahiiN| bahuri rUpAdika jova dravyamai kAhu kAla virSe hoi naahiiN| aise itaretarAbhAva aura atyantAbhAva ye doU (hai)| * anyonyAbhAva kevala pudagala me hI hotA hai -de0 abhAva 2/3 4. cAroM abhAvoMko na mAnane meM doSa Apta mo. m 10,11 kAryadravyamanAdi syAt prAgabhAvasya nihnave / pradhvasasya ca dharmasya pracyave'nantatA bajeda // 10 // sarvAtmakaM tadekaM syaadnyaapohvytikrme| anyatra samavAye na vyapadizyeta sarvathA // 11 // -prAgabhAvakA apalApa karanepara kAryadravya ghaTa paTAdi anAdi ho jAte hai| pradhvaMsAbhAvakA apalApa karanepara ghaTa paTAdi kArya ananta arthAt antarahita avinAzI ho jAte haiM // 10 // itaretarAbhAvakA apalApa karane para pratiniyata vyakI sabhI paryAye sarvAtmaka ho jAtI haiN| rUgadikakA svasamavAyI pudgalAdikase bhinna jIvAdikameM samaveta honA anyatrasamavAya kahalAtA hai / yadi ise svIkAra kiyA jAtA hai, arthAta yadi atyantAbhAvakA abhAva mAnA jAtA hai to padArthakA kisI bhI asAdhAraNa rUpase kathana nahIM kiyA jA sakatA // 11 // (Azaya yaha hai ki itaretarAbhAvako nahIM mAnanepara eka dravyako vibhinna paryAyoM meM koI bheda nahIM rahatA-saba paryAye sabarUpa ho jAtI hai| tathA atyantAbhAvako nahIM mAnanepara sabhI vAdiyoke dvArA mAne gaye apane-apane mUla tattvomeM koI bheda nahIM rahatA-eka tattva dUsare tattvarUpa ho jAtA hai| aisI hAlatameM jIvadravya caitanyaguNakI apekSA cetana hI hai aura pudagala dravya acetana ho hai, aisA nahIM kahA jA sktaa|) (ka. pA. 1/7205/gA. 104.105/250) / 5. ekAnta abhAvavAdameM doSa Apta. mI.mU./12 abhAvaikAntapakSe'pi bhAvApahnavavAdinAm / bodhavAkyaM pramANaM na kena sAdhaga-dUSaNam // 106 -jo vAdI bhAvarUpa vastuko sarvathA svIkAra nahIM karate hai, unake abhAvaikAnta pakSameM bhI bodha arthAt svArthAnumAna aura vAkya arthAta parArthAnumAna pramANa nahIM manate haiN| aisI avasthAmeM ve svamatakA sAdhana kisa pramANase kareMge, aura paramatameM dUSaNa kisa pramANase deNge| abhAva zakti-de, bhAva / abhighaTa-1. AhArakA eka doSa-de. AhAra II/4/4 / 2. vasati kA eka doSa-de. vasati / abhicandra-(ma pu./3/126) daza kulakara (vizeSa de. zalAkA purussaa)| abhijita eka nakSatra / de. nksstr| abhidhAna- saM TI./1// yadeva vyAkhyeyasUtramuktaM tadevAbhidhAnaM vAcakaM pratipAdaka bhaNyate / -jo vyAkhyAna kiye jAne yogya sUtra kahe gaye haiM, vahI abhidhAna arthAt vAcaka yA pratipAdaka kahalAte haiN| abhidhAnacintAmaNi koza-de. shbdkosh| abhidhAnanibaMdhananAma-dha. 15/2/5 jo NAmasaddo pavutto saMto appANaM ceka jANAvedi tamabhihANaNibaMdhaNaM NAma / -jo sajJA zabda pravRtta hokara apane Apako jatalAtA hai, vaha abhidhAna nivandhana (nAma) kahA jAtA hai| abhidhAnamala-de. ml| abhidheya-dra.saM TI/1/7/6 anantajJAnAdyanantaguNAdhAraparamAtmAdisvabhAvo'bhidheyo vAcyaH prtipaadyH|-anntjnyaanaadi anantaguNoM kA AdhAra jo paramAtmA AdikA svabhAva hai, vaha abhiSeya hai, arthAt vAcya yA pratipAdya athavA kathana karane yogya viSaya hai| abhinaMdana-dra sa.TI/13 abhinndnmbhivRddhiH| -abhinandana ___ arthAta abhivRddhi / abhinandana (ma.pu 150 zlo.sa.) pUrvake tIsare bhavameM maMgalAvatI deza kA rAjA mahAbala thA / 2-3 // dUsare bhavameM vijaya nAmaka vimAnameM ahamindra hue // 13 // aura vartamAna bhavameM cauthe tIrthakara hue| Apa ayodhyA nagarIke rAjA svayaMvarake putra the // 16-16 // eka hajAra rAjAoMke saga dIkSA dhAraNa kara lii| usI samaya mana.paryAyajJAnakI prApti ho gayI 146-53 // anta meM mokSa prApta kiyA 6566 // (vizeSa de tIrthakara 5) / abhinibodha-sa si./1/13/106 abhinimodhnmbhinimodhH| -sAdhanake sAdhyakA jJAna abhinibodha jJAna hai| dha.6/1,6-1,14/15 ahimuha-Niyamiya asthAvaboho abhinniyoho| thUla-baDhamANa-arNa tarida asthA ahimuhaa| cavikhadie rUvaM NiyamidaM, sodidie saddo, pANidie gadho, jibhidie raso, phAsidie phAso, jainendra.siddhAnta koza Page #145 -------------------------------------------------------------------------- ________________ abhiniveza koIdie disudAdatthA niyamidA ahimuha-niyami jo modI sonodho ahiginodha eva jAhiniyo dhiyaNA / * abhimukha aura niyamita arthake atrabodhako abhinibodha kahate haiN| sthUla vartamAna aura anantarita arthAta vyavadhAna rahita arthoMko abhimukha kahate haiN| riDiyameM rUpa niyamita hai. zrotrendriya samma mAndriyagandha, jiye driyameM rasa, sparzanendriyameM sparza aura indriya arthAt manameM dRSTa, zruta aura anubhUta padArtha niyamita haiN| isa prakAra abhimukha aura niyamita padArthoMmeM jo moma hotA hai, vaha abhinibodha hai| abhinibodha ho Abhinibodhika jJAna kahalAtA hai / ( aura bhI de. matijJAna 1/1/2) / * smRti Adi jJAnoMkI kacit ekArthatAkI siddhide matijJAna 3 / abhinivezI/17 meM udhRta mamedamityabhiniveza / dAspadanAtmIyeSu svamukheSu karmajaniteSu AtmoyAbhinivezo mamakAro mayA yathA deha / 'yaha merA hai' isa bhAvako abhiniveza kahate hai 'zAzvata rUpa se anAtmIya tathA karmajanita svazarIra Adi dravyo meM AtmIyapanekA bhAva abhiniveza kahalAtA hai - jaise 'yaha zarIra merA hai' aisA kahanA / sasto / TI / 12/26 ahamasya sarvasya stryAdiviSayasya svAmIti kriyA aha kriyA / tAbhi prasakta' saMlagna pravRtto vA mithyA asatyo, adhyavasAyo, abhiniveza / saiva doSo / maiM ina sarva strI Adi viSayoMkA svAmI hU~, aisI kriyAko ahaM kriyA kahate hai / inase prasakta yA salagna pravRtti mithyA hai, asatya hai, adhyavasAya hai, abhiniveza hai| vaha hI mahAn doSa hai / abhinna -- eka graha / - de. graha / 120 abhinnakArakI vyavasthA ka de. 1 / abhinnapUrvI abhi daza pUrvI va abhinna caturdaza pUrvI de. kelI / - abhimanyu pApu // zlo naM0- zubhadrA rAmose arjunakA putra thA / 16/101|| kRSNa jarAsandha yuddha meM anekoko mArA / 16/178 // antameM kauravo ke madhya ghira jAnepara sanyAsa maraNa kara devatva prApta kiyA / 20 / 26-36 // abhimAna-sasi./4/21/232 mAnaSAyAdutpanno'haM kAro'bhi mAnaH / =mAna kaSAyake udayase utpanna ahaMkArako abhimAna kahate haiM / ( rA vA /4/21/4/236) / abhiyoga (deva) - rA. vA. /4/4/6/213/10 yatheha dAsA vAhanAdi - vyApAraM kurvanti tathA taH yogyA vAhanAdibhAvenopakurvanti / - jisa prakAra yahA~ dAsa jana vAhanAdi vyApAra karate hai, usI prakAra vahA~ (devo meM) abhiyogya nAmA deva vAhanAdi rUpase upakAra karate hai (.sa 2/4/142) (3/68) (ma.pu. 22/23) tribhASA / 224) | rAvA /4/13/6/220/10 karma hi pite tatasteSA patipariNati karmamA vicitratA sekatA hai| isalie gatipariNatimukhena hI unake karmakA phala jAnanA caahie| * devake parivArome ina devoMkA nirdezAdi -- de. bhavanavAsI Adi bheda 2. ina devakA gamanAgamana acyuta svarga paryanta hI hai A./1933mAbhijagA devIo cAvi raNoti aura abhiyogya jAtike devara-ata svarga kada hai| abhIjJAnapayoga abhiyogI bhAvanA - (bha.A./ /.5) matAbhiyogako dugadIyammaM pau jade jo hu / iDiTarasasAdahedu abhioga bhAvaNaM kuNai // 182 // = mantra prayoga karanA, kautukakAraka akAla vRSTi Adi karanA tathA vRddhi, rasa va sAta gauravayukta anya isI prakArake kArya karanA munike lie abhiyogI bhAvanA kahalAtI hai / abhilApana na vi /vR/1/135 /2 abhilapanamabhidheyapratipAdana m abhilApa / - abhilapana arthAta abhidheyakA pratipAdana karanA abhilApa hai / abhilASA madha / 005-700 nyAyAdakSArtha kozAyA hA nAnyatra jAti // 205 // naiva heturativyApterArAdAkSINamohiSu / vayasyaniratApaterbhavenmukterasambhava 1000] nyAyAnusAra indriyoM ke viSayokI abhilASA ke sivAya kabhI bhI ( anya koI icchA ) abhilASA nahIM kahalAtI // 705 // icchAke binA kriyAke na mAnane se somakapAtha aura usake samIpa ke (11 12.13) guNasthAnoM meM anicchApUrvaka kriyAke pAye jAneke kAraNa ukta lakSaNa (kriyA karanA mAtra abhilASA hai) meM ativyApti nAmakA doSa AtA hai| kyoki yadi ukta guNasthAno meM kriyAke sadbhAvase icchAkA sadbhAva mAnA jAyegA to bandhake niyakA prasaMga Anese muktikA honA bhI asambhava ho jAyegA ||707 // tAtparya hai indriya bhogokI icchA hI abhilASA hai / mana, vacana, kAyakI kriyA parase usa icchA kA sadbhAva yA asadbhAva siddha nahIM hotaa| * abhilASA yA icchAkA niSedha, rAma abhivyakti de. vyakti / abhiSava- sa si / 7/35 / 371 dravo vRSyo vAbhiSava / drava, vRSya aura abhiyana inakA eka artha hai (rA.bA./7/25/5/668) de / abhihata pUjA --- abhiSeka - vasati viSayaka eka doSa-de vasati / abhIkSNajJAnopayoga - sa. si / 6 / 24 / 338 jIvAdipadArtha svatattva = viSaye samyagjJAne nityaM yuktatA abhIkSNajJAnopayoga | = jIvAdi padArtharUpa svasvaviSayaka samyagjJAnameM nirantara lage rahanA abhIkSNajJAnopayoga hai (sA.bhaTo / 77/221/61 rAnA / 6 / 24/4/521 madhyAdivijJAna jIvAdipadArtha svatazvaviSaya pratyakSa parokSalakSaNam ajJAnanivRttyavyavahitaphala hitAhitAnubhayaprAptiparihAra pekSAvyavahitaphala yat, tasya bhAvanAyAM nityayuktatA jJAnopayoga | =jIvAdi padArthoMko pratyakSa aura parokSarUpase jAnanevAle mati Adi pA~ca jJAna hai| ajJAnanivRtti inakA sAkSAt phala hai tathA hitaprApti ahitaparihAra aura upekSA vyavahita yA paramparA phala hai / isa jJAnakI bhAranAme sadA tatpara rahanA abhIjJAnopayoga hai| (1/21/3) gha. 8/3,41/11/4 abhikvaNamabhikkhaNa NAma bahubAramidi bhaNida hodi / jogati bhAvasukhade I titthayaraNAmakamma bajjhai / abhIkSNakA artha bahuta bAra hai / jJAnopayogase bhAvazruta athavA dravyazrutakI apekSA hai| una (dravya va bhAvazruta) meM bArabAra udyata rahanese tIrthaMkara nAma karma bandhatA hai / 2. abhIkSNajJAnopayogakI 15 bhAvanAoke sAtha vyApti sanidAdIhi viNA edisse avantIdo 4111 darzana vizuddhatA adika (anya 15 bhAvanAo ke binA yaha abhI jJAnopayutA mana nahIM kii| -- * eka abhIkSNajJAnopayogase hI torthakaratvakA bandha sambhava hai --~~~de, bhAvanA/2 / jainendra siddhAnta koza Page #146 -------------------------------------------------------------------------- ________________ abhUtArtha abhyutthAna abhUtArtha--sa.sA., jayacanda/11 jisakA viSaya vidyamAna na ho, sa ca smatihetu samAna iti| -eka viSaya meM mAra mAra jJAna honese yA asatyArtha ho use abhUtArtha kahate hai| (gadheke soga vidyamAna na jo saMskAra utpanna hotA hai, usIko abhyAsa kahate hai| yaha bhI hone ke kAraNa abhUtArtha hai aura ghaTa paTa Adi sayogo padArtha asatyArtha smaraNakA kAraNa hai| honeke kAraNa abhUtArtha haiN)| 2. mokSamArgameM abhyAsakA mahattva abhUtodbhAvana-de. asatya / sa.za/mU./37 avidyAbhyAsasaMskAraravazakSipyate mnH| tadevajJAnasaskAra abheda-na vi va /2/36/66 abheda tiryaksAmAnyam / -tiryaka svatastattve'vatiSThate // 37 // - zarIrAdikako zuci sthira aura AtmIya mAnane rUpa jo avidyA yA ajJAna hai usake puna' puna, pravRttirUpa sAmAnya arthAt dravyoM va guNokI yugapat vRtti hI abheda hai| abhyAsase utpanna hue saskAro dvArA mana svavaza na rahakara vikSipta * anya viSaya-de bheda / ho jAtA hai| vahI mana Atma dehake bheda vijJAnarUpa saskAroM ke dvArA abheda vatti-rA vA /4/42/14/253/1 dravyArthatvenAzrayeNa tadavya- svaya hI AtmasvarUpameM sthira ho jAtA hai| tirekAdabhedavRtti / -dravyAthika nayake Azrayase dravya guNa AdikA mo.pA.TI /63/351 zanai zanai Aharo'lpa viyate / zanaiH zanairAsana vyatireka na honeke kAraNa abheda vRtti hai / (sa bha ta 16/13) / padmAsanaM udbhAsana caabhysyte| zanaiH zana. nidrApi stokA stokA kriyate ekasminneva pAveM pArzva parivartanaM na kriyte| eva sati abheda svabhAva-A.5/6 guNaguNyAdya kasvabhAvaravAdabhedasvabhAva / sarvo'pyAhArastyaktu zakyate / AsanaM ca kadAcidapi tyakta(na) shkyte| -guNa va guNI Adi kameM ekapanA honeke kAraNa abheda svabhAva hai| nidrApi kadAcidapyakatta shkyte| abhyAsAta ki na bhavati / tasmA(na.ca vR/62)| deva kAraNAskevalibhiH kadAcidapi na bhujyte| padmAsana eva varSANAM abhedopacAra-rAvA./4/42/14/253/1 paryAyArtha tvenAzrayeNa paraspara sahasrarapi sthIyate, nidrAjayenApramattai yate, svapno na dRshyte| - vyatireke'pi ekatvAdhyAropa tatazcAbhedopacAra' / = paryAthika dhIre dhIre AhAra alpa kiyA jAtA hai, dhIre dhIre padmAsana yA khagAnayake Azrayase vibhinna paryAyoMmeM paraspara vyatireka hote hue bhI unameM sana kA abhyAsa kyiA jAtA hai| dhIre dhIre hI nidrAko kama kiyA jAtA ekatvakA adhyAropa karanA abhedopacAra hai| (sa.bha t./11/13)| hai| karavaTa badale binA eka hI karavaTapara sonekA abhyAsa kiyA abhedya-ja.pa/pra 105 -Indivisiblet jAtA hai / isa prakAra karate karate eka dina sarva hI AhArakA tyAga karane meM samartha ho jAtA hai, Asana bhI aisA sthira ho jAtA hai, ki abhoktRtva naya-de. naya 1/5 / kabhI bhI na chuutte| nidrA bhI kabhI na Aye aisA ho jAtA hai| amyAsa abhoktatva zakti-sa.sA /A./pari /zakti. naM 22 sakalakarma se kyA kyA nahIM ho jAtA hai| isIlie to kevalI bhagavAna kabhI kRtajJAtRmAtrAtiriktapariNAmAnubhavoparamAtmikA abhokttvshkti| bhI bhojana nahIM karate, tathA hajAro vaSo taka padmAsanase hI sthita raha kA samasta karmoM se kiye gaye, jJAtRtvamAtrase bhinna pariNAmoM ke anubhavakA jAte hai| nidrAjayake dvArA apramatta hokara raha sakate hai, kabhI svapna (bhaktRitvakA) uparamasvarUpa abhoktRtva zakti hai| nahIM dekhate / arthAta yaha saba unake pUrva abhyAsakA phala hai| abhyaMtara-masi /8/20/436 kathamasyAbhyantaratvam / manoniyama- 3. dhyAna sAmAyikameM abhyAsakA mahattva nArthatvAt / - prazna-isa tapake abhyantarapanA kaise hai| uttara dha. 13/54,26/gA 23-24/67-68 egavAreNeva buddhIe thirattANuvavattIdo manakA niyamana karanevAlA honese ise Abhyantara tapa kahate hai / ettha gAhA-puvakayambhAso bhAvaNAhijmANassa joggadamuvedi / tAo ya NAgada saNacaritta-verAggajaNiyAo // 23 // NANe cinbhAso kuNAha abhyaMtara iMdriya-de indriy/1|| maNobAiNa visuddhi ca / NANaguNamaNiyasAro to jamAyai NizcalamaabhyaMtara kAraNa-de. kAraNa II | Io // 24 // = kevala eka bArame hI buddhimeM sthiratA nahIM aatii| isa abhyasta-gaNitakI guNakAra vidhimeM-guNyako guNakAra-dvArA viSayameM gAthA hai-jisane pahile uttama prakArase abhyAsa kiyA hai vaha puruSa hI bhAvanAoM dvArA dhyAnakI yogyatAko prApta hotA hai aura ve abhyasta kiyA gayA kahate hai / de gaNita 11/1/5 / / bhAvanAe~ jJAna darzana cAritra aura vairAgyase utpanna hotI hai // 23 // abhyAkhyAna-rAvA./1/20/12/75/12 hisAde karmaNa kartRvira jisane jJAnakA nirantara abhyAsa kiyA hai vaha puruSa hI manonigraha tasya viratAviratasya vAyamasya kartetyabhidhAnam abhyAkhyAnam / aura vizuddhiko prApta hotA hai kyoki jisane jJAnaguNake balase sAra-hisAdi kArya karake hiMsAse virakta muni yA zrAvakako doSa lagAte bhUta vastuko jAna liyA hai nizcala mati ho dhyAna karatA hai // 24 // hue 'yaha isakA kArya hai, arthAt yaha kArya isane kiyA hai' aisA kahanA sA.dha./5/32 sAmAyika sudu sAdhya pyAbhyAsena saadhyte| nimnIkaroti abhyAkhyAna hai| (dha /1/1,2/116/12) (dha6/4,1,45/217/3) vAbindu. ki nAzmAnaM muha patan / 32 // - atyanta du sAdhya bhI sAmA(go.jI /jii.pr./366/778/16)| yika vrata abhyAsake dvArA siddha ho jAtA hai, kyo ki, jaise ki bAra dha, 12/4,2,8,10/285/4 krodhamAnamAyAlobhAdibhi pareSvavidyamAna- bAra girane vAlI jalakI banda kyA pattharameM gaDDhA nahIM kara dossodbhaavnmbhyaakhyaanm| -krodha mAna mAyA aura lobha Adike detI // 32 // kAraNa dUsaromeM avidyamAna doSoMko pragaTa karanA abhyAkhyAna kahA ana.dha /8/07/805 nityenetthamathetareNa duritaM nirmUlayan karmaNA, yosjAtA hai| bhyAlena vipAcayatyamalayan jJAnaM triguptizrita / sa prodbuddhanisargaabhyAgata-mA dha /To /5/42 meM uddhRta tithiparvotsavAH sarve zuddha paramAnandAnuviddhasphuradvizvAkArasamagrabodhazubhagaM kaivalyamAstityaktA yena mhaatmnaa| atithi ta vijAnIyA cheSamabhyAgata viduH / dhnute // 77 // nitya aura naimittika kriyAoM ke dvArA pApakarmoM kA -tithi parva tathA utsava Adi dinokA jisa mahAtmAne tyAga kiyA nirmUlana karate hue aura mana vacana kAyake vyApAroM ko bhale prakAra hai, arthAta saba tithiyA~ jinake samAna hai, use atithi kahate hai, nigraha karake tIno guptiyoke Azrayase jJAnako nirmala banAtA hai, vaha aura zeSa vyaktiyoMko abhyAgata kahate hai| usa kaivalya nirvANako prApta kara letA hai| abhyAsa-nyA sU./bhA /3-2/43 abhyAsastu samAne viSaye jJAnA abhyutthAna-pra.sA/tA vR/262 abhimukhagamanamabhyutthAnam / - nAmabhyAvRttirabhyAsajanita. saMskAra AtmaguNobhyAsazabdenocyate vinayapUrvaka munike sammukha jAnA abhyutthAna hai / (vizeSa de.viny)| jainendra siddhAnta koza Page #147 -------------------------------------------------------------------------- ________________ abhyudaya 132 amUha abhyadaya-2 ka zrA./pU /135 pUjArthAjJaizvaryaMbalaparijanakAmabhoga- amitateja-ma pu./62/zlo.naM.-arkakIrtikA putra thA // 152 // bhUyiSTha / atizayitabhuvanamadbhutamabhyudaya phalati saddharma. // 135 // azanighoSa dvArA bahana sutArA curAye jAnepara mahAjvAlA vidyA - sallekhanAdise upArjana kiyA huA samIcIna dharmapratiSThA dhana siddha kara azanighoSako harAyA // 268-80 // aneko vidyAe~ siddha kI AjJA aura aizvaryase tathA senA naukara-cAkara aura kAma bhogokI aura bhogoke nidAna sahita dIkSA le terahaveM svarga meM deva huA bahulatAse lokAtizayI adbhuta abhyudayako phalatA hai / (laukika sukha) // 387-411 // yaha zAntinAtha bhagavAnkA pUrva kA navamAM bhava hai| dh.1/1.1.1/56|| tatrAbhyudayasukha nAma sAtAdiprazastakama-tIvAnabhAgo amitasena-punnATasaMghakI gurvAvalIke anusAra Apa AcArya jayadayajanitendrapratIndra-sAmAnikatrAyastrizadAdideva-cakravartimaladevanA sena ke ziSya tathA kIrtiSeNa ke guru the| samaya-vi. 800-850 (I. rAyaNArdha maNDalIka-maNDalIka-mahAmaNDalIka - rAjAdhirAja-mahArAjA 743-763)-de. itihAsa/7/8 / dhirAja-paramezvarAdi-divyamAnuSasukham / -sAtA vedanIya prazasta karma prakRtiyoMke tIba anubhAgake udayase utpanna huA jo-indra, pratIndra, amukha maMgala-de. magala / sAmAnika, trAyastriMza Adi deva sambandhI divya sukha; aura cakra- amUDhadRSTivartI, baladeva, nArAyaNa, ardhamaNDalIka, maNDalIka, mahAmaNDalIka, rAjAdhirAja, mahArAjAdhirAja, paramezvara (tIrthaMkara) Adi sambandhI . amUDhadRSTikA nizcaya lakSaNamAnuSa sukhako abhyudaya sukha kahate hai / (dha 1/1,1,1/gA.45/58) / sa.sA /mU /232-jo havai ammUDho cedA saddiThi savabhAveSu / sA khalu abhyupagamasiddhAnta-de sidvAnta / / amUDhadiThThI sammAdiThI suNeyavyo // 232 // jo cetayitA samasta abhra-saudharma svargakA 21vaoN paTala va indrk| -de. svarga//3 / bhAvomeM amUDha hai| yathArtha dRSTivAlA hai, usako nizcayase amUDhaSTi samyagdRSTi jAnanA cAhie / (sa sA /aa.232)| amama-kAla-viSayaka eka pramANa --de gaNita /1/4 / rA.vA /6/24/1/526/12 "bahuvidheSu du yadarzanavarmasu tattvavadAbhAsaamamAMga-kAla viSayaka eka pramANa - de gaNita 1/1/4 / mAneSu yuktayabhAvaM parIkSAcakSuSA vyavasAyya virahitamohatA amUDha dRSTitA-bahuta prakArake mithyAvAdiyoke ekAnta darzano meM tattva buddhi amaraprabha-yaha vAnara vaMza kA saMsthApaka vAnaravaMzI rAjA thaa| aura yuktiyuktatA choDakara parIkSArUpI cakSudvArA satya asatyakA de itihaas/10/13| nirNaya karatA huA moha rahita honA amUDhadRSTitA hai| amaryAdita -1 amaryAdita bhojana-de. bhakSyAbhakSya/2/4 / 2 bhakSya dra saM vR /TI/11/173/6 nizcayena punastasyaiva vyavahAramUDhaSTiguNasya padArthoM kI maryAdAe~-de, bhakSyAbhakSya 117 / / prasAdenAntastattvabahistattvanizcaye jAte sati samastamithyAtvaamalaprabha-bhUtakAlIna navama tIrthaMkara-de, tIrthakara / rAgAdizubhAzubhasaMkalpa-vikalpeSTAtmabuddhimupAdeyabuddhi hitabuddhi amAtya---tri.sA /To./683 amAtya kahie dezakA adhikaarii| mamatvAbhAva tyaktvA niguptirUpeNa vizuddhajJAnadarzanasvabhAve nijAtmani yannizcalAvasthAna tadevAmUDhadRSTitvamiti / " nizcayanayase amAvasyA-ti.pa./7/211-212 sasivibassa diNaM paDi ekkekka vyavahAra amUDhadRSTiguNake prasAdase jaba antaraMga aura bahira ga tattvapahammibhAgamekkekkaM / pacchAdedi hu rAhU paNNarasakalAo pari- kA nizcaya ho jAtA hai, taba sampUrNa mithyAtva rAgAdi zubhAzubha yata // 21 // iya ekkekkalAe AvaridAe khu rAhUbibeNaM / cadevakakalA sakalpa vikalpomeM iSTa buddhiko choDakara triguptirUpase vizuddha jJAnamagge jarisa dissaidi so ya amavAso // 212 // -rAhu pratidina darzanasvabhAvI nijAtmAme nizcala avasthAna karatA hai, vahI amUr3ha(candramAke ) eka eka pathameM pandraha kalA paryanta candrabimbake eka eka dRSTiguNa hai| bhAgako AcchAdita karatA hai // 211 / isa prakAra rAhUbimbake dvArA 2. amUDhadRSTikA vyavahAra lakSaNa eka eka kalAoMke AcchAdita ho jAnepara jisa mArgame candramA kI eka hI kalA dikhatI hai vaha amAvasyA divasa hotA hai // 212 // mU. A/256 loiyavediyasAmAiemu taha aNNadevamUDhattaM / ccA vizeSa de. jyotissii/28| dasaNadhAdI Na ya kAyavvaM sasattIe // 256 // = mUDhatAke cArabheda haiamitagati-1. mAthura saMghakI gurvAvalIke anusAra (de. itihAsa laukika mUDhatA, vaidika mUDhatA, sAmAyika mUDhatA, anyadevatAmUDhatA ina cAroko darzanaghAtaka jAnakara apanI zaktikara nahIM karanA 7/11) Apa devasenake ziSya tathA nemiSeNa ke guru the| kati caahie| (pu.si u/p/14) / yogasAra. samaya-vi.680-1020 (I 113-663) / (subhASita ra.ka.zrA/14 kApaye pathi dukhAnAM kApathasthe'tyasammati / asapRktiranu ratnasaMdohakI prazasti), (papra./pra.121 meM A.N. Up.) (tI /2/ rakI tiramUDhA dRSTirucyate // 14- kumArga va kumArgiyomeM manase sammata 284 ) / 2 (subhASita ratna saMdohako prazasti )-mAthura saMghakI na honA, kAyase sarAhanA nahI karanA, vacanase prazaMsA nahIM karanI gurvAvalI ke anusAra Apa amitagati prathama ke ziSya mAdhavasenake ziSya so amUDhadRSTinAmA aga kahA jAtA hai| the| Apa muJjarAjAke rAjyakAla meM hue the| katiyaoN-1. paMca sagraha dra saM/TI/41/173/5 dRSTibhiryapraNItaM-- ajJAnijanavittacamatkAro saMskRta (vi. 1073), 2. jambUdvIpa prajJapti, 3. candraprajJapti, 4 sArddha tpAdakaM dRSTvA zrutvA ca yo'sau mUDhabhAvena dharmabuddhyA tatra ruci bhakti dvaya dvopaprajJapti, 5. vyAkhyAprajJapti; 6 dharma parIkSA, 7 sAmAyika na kurute sa eva vyvhaaro'muuddhdRssttirucyte| kudRSTiyo ke dvArA banAye pATha;8 subhASita ratnasaMdoha, bhagavatI ArAdhanAke saMskRta zloka hue, ajJAniyoke cittameM vismayako utpanna karanevAle rasAyanAdika 10. amitagati zrAvakAcAra / samaya vi 1040-1080 (I. 183 zAstroko dekhakara yA sunakara jo koI mUDhabhAvase dharmabuddhi karake 1023) / kA a/pra.35/A.N.Up ); (subhASita ratna sandoha/pra. unameM prIti tathA bhakti nahIM karatA hai usako vyavahArase amUDhapaM. pannAlAla ); (yo.sA/a/pra 2 pa. gajAdharalAla), (a.ga zrA/pra. dRSTi kahate hai| paM. gajAdharalAla), (jai/1/380-381), (tI./2/384); (de pa.dha /u /586-565,566,775atattvetattvazraddhAna mUDhadRSTi svalakSaNAt / itihaas/7/11)| nAsti sA yasya jIvasya vikhyAta. so'styamUDhadRk 3583 // adeve amitagati zrAvakAcAra - A. amitagati (I 683-1023) devabuddhi syAdadharme dharmadhI rih| agurau gurubuddhiryAkhyAtA devAdidvArA saMskRta chandomeM racita grantha hai| isameM 15 pariccheda hai aura mUDhatA // 56 // kudevArAdhana kuryAdai hikazreyase kudhI / mRSAlokopacAkula 1352 padya hai| (de amitagati) ratvAdazreyA lokamUDhatA // 66 // deve gurau tathA dharme dRSTistattvArtha jainendra siddhAnta koza Page #148 -------------------------------------------------------------------------- ________________ amUrta 133 arati dshinii| khyAtA'pyamUDhadRSTiH syAdanyathA mUDhadRSTitA ||775-muuddh dRSTi lakSaNakI apekSAse atattvoMmeM tattvapaneke zraddhAnako mUDhadRSTi kahate hai| vaha mUDhadRSTi jisa jIvako nahI hai so amUDhadRSTivAlA pragaTa samyagdRSTi hai // 586 // isa lokameM jo kudeva hai, unameM devabuddhi, adharmameM dharmabuddhi, tathA kugurumeM gurubuddhi hotI hai vaha devAdimUr3hatA kahane meM AtI hai // 56 // isa loka sambandhI zreyake lie jo mithyAdRSTi jIva mithyAdevoM kI ArAdhanA karatA hai, vaha mAtra mithyAlokopacAravat karAnemeM AyI honese akalyANakArI lokamUDhatA hai // 56 // devameM, gurumeM aura dharmameM samIcIna zraddhA karanevAlI jo dRSTi hai vaha amUDhadRSTi kahalAtI hai aura asamIcIna zraddhA karanevAlI jo dRSTi hai vaha muDhadRSTi hai // 775 // ( sa. sA/236/ paM. jayacanda ) ( da. pA/paM. jayacanda/2) 3. kuguru Adike niSedhakA kAraNa ana, dha/2/85/211 samyakatvagandhakalabha' prblprtipksskriittsghttttm| kurvanneva nivArya: svapakSa kalyANamabhilaSatA ||8||-jis prakAra apane yUthako kuzala cAhanevAlA senApati apane yUthake madonmata hAthIke bacceko pratipakSiyoke prabala hAthIse rakSA karatA hai, kyoMki vaha baccA hai| baDA hone para usa prabala hAthokA ghAta karane yogya ho jAyegA taba svayaM usakA ghAta kara degaa| aise hI pahilI bhUmikAmeM anyadRSTike sAtha bhiDanese apaneko bcaaye| * kuguru AdikI vinayakA niSedha-de. vinaya/4 / * devaguru dharma mUr3hatA-de. muuddhtaa| amUrta- gaNita sambandhI artha (ja. pa/pra. 105) Abstract 2. amUrtatva sAmAnya va amUrtatva zakti-de. mUrta' 3 jIvakA amUrtatva nirdeza-de. jIva/3: 4. dravyoMmeM mUrtAmUrta kI apekSA vibhAjana-de dravya/3 5. amUrta jIvase mUrtakarma kaise bandhede.baMdha/2, 6. amUrta dravyoMke sAtha mUrta dravyoMkA sparza kaise sambhava hai-de. sparza/2 amRtacandra-Apa eka prasiddha AcArya hue hai| koI inhe kASThAsaMghI kahate hai| kRtiyA~-1. samayasAra para AtmakhyAti TIkA, 2. pravacanasArapara tattvadIpikA TIkA,3 pacAstikAya para tattvapradIpikA TIkA, 4. paramAdhyAtma taraMginI, 5. puruSArtha siddhayupAya, 6. tattvArthasAra; 7. laghu tatva sphoTa / samaya-paTTAvalImeM inakA paTTArohaNa kAla vi. 162 diyA gayA hai| paM.kailAzacandake anusAra vi. za. 10 / ataH I.105-655 / ( jai./2/173, 186, 336 ): (tii./2/405)| amatadhAra-vijayAdha kI dakSiNa zreNIkA eka ngr| de, vidyAdhara / amRtarasAyana-ha. pu./33 zlo.-girinagarake mAMsabhakSI rAjA citrarathakA ragoiyA thA // 15 // muniyoMke upadezase rAjAne dIkSA tathA rAjaputrane aNuvata dhAraNa kara liye // 152-153 // isase kupita ho isane muniyauMko kaDavI tumbIkA AhAra de diyA, jisake phalase ta sare naraka gayA // 154-156 // yaha kRSNajIkA pUrva paMcama bhava hai| amRtasrAvI Rddhi-de. Rddhi / amRtAzIti-AcArya yogendudeva (I za. 6) dvArA racita upadezamUlaka vibhinna chandabaddha apabhraza bhASAke 82 padya hai| premIjIke anusAra ye chanda inhoM dvArA viracita adhyAtma sandohake hai| (pa.pra/pra 116 H L. Jain) amecaka-ma. sA/A/16/ka. 18 paramArthena tu vyaktajJAtRtvajyotiSai. kakaH / sarvabhAvAntaradhvaMsisvabhAvatvAdamecaka * 618- zuddha nizcayanayase dekhA jAye to pragaTa jJAyakatva jyotimAtrase AtmA eka svarUpa hai / kyoMki zuddha dravyArthika nayase sarva anya dravyake svabhAva tathA anyake nimittase honevAle vibhAvoM ko dUra karanerUpa usakA svabhAva hai| isalie vaha amecaka hai-zuddha ekAkAra hai| amogha-1. navagraM veyaka svarga kA dvitIya paTala-de. svarga/1/3 / 2. mAnuSottara parvatattha aMkakUTakA svAmI bhavanavAsI suparNakumAra deva-de. lok/110| 3 rucaka parvatastha eka kUTa-de. loka/5/13 / amoghavarSa-. amoghavarSa prathama-mAnyakheTa ke rAjA agattu (govinda tR ) ke putra the| pitAke pazcAta rAjyArUDha hue / baDe parAkramI the| inhoMne apane cAcA indrarAjake putra karkarAjakI sahAyatAse za. saM.757 meM lATa dezake rAjA dhra va rAjAko jItakara usakA deza bhI apane rAjya meM milA liyA thaa| inakA rAjya samasta rASTrakUTa meM phailA huA thaa| Apa jinadharmavatsala the| AcArya bhagavajinasenAcArya ( mahApurANake kartA ) ke ziSya the / isIlie pichalI avasthAmeM rAjya choDakara unhoMne vairAgya le liyA thaa| inakA bacapanakA nAma 'bAchaNarAya' thA tathA upAdhi 'nRpatuMga' thii| 'govindacaturtha bhI inhe hI kahate hai| akAlavarSa (kRSNa dvi.) inakA putra thaa| inhoMne eka 'praznottara mAlA' nAmaka grantha bhI likhA hai| samaya-niSitarUpase ApakA samaya za saM 736-800; bi.873-635, I.814-878 hai| vizeSa dekho-itihAsa/35 (A. anupra/A. N. Upa.) (Sa. kha1/pra/A.N. Upa.) Sa. va1/36/H. L. Jain). (ka. pA 1/73/pa. mahendrakumAra ), (jJA/pra7/pa. pannAlAla bAkalIvAla); (ma pu/pra 41pa. pannAlAla bAkalIvAla)2 amoghavarSa dvitIyaamoghavarSa pra. ke putra akAlavarSa ( kRSNarAja dvitIya ) kA nAma hI amoghavarSa dvi. thA-de. itihAsa/3/5, 3. amoghavarSa tRtIyaakAla varSa ke putra kRSNarAja tRtIyakA nAma hI amoghavarSa tRtIya thaa| de kRSNarAja tRtIya-itihAsa/3/5 / ayana-1, kAlakA eka pramANa - de. gaNita 1/9/4 / 2 (ja. pra/pra 105) solstice | ayaza kIrti-de, yaza kIrti / ayutasiddha-de. yut| ayoga-de. yog| ayoga kevalI-de. kevlii/1| ayogavyavaccheda-1. ayogavyavacchedAtmaka evakAra-de ev| 2. ayogavyavaccheda nAmaka eka nyAya viSayaka grantha, jise zvetAmbarAcArya hemacandra sUri (I 1088-1973) ne kevala 32 zlokoM meM racA thA, aura isI kAraNase jisako dvAtrizitikA bhI kahate hai| malliSeNasUrine I 1262 meM isapara syAdvAdamajarI nAmakI TIkA rcii| ayodhyA-1. apara videhastha gandhamAlinI kSetrako mukhya nagarIde0 loka/5/2, 2. ayodhyA, sAketa, sukauzalA aura vinItA ye saba eka hI nagarake nAma hai (ma. pu. mU/12/63 ) / arakSA bhaya-de. bhy| arajaskA -vijayAdha kI dakSiNa zreNIkA eka nagara-de, vidyaadhr| arajA-1 apara videhastha zaMkha kSetrakI pradhAna nagarI-de. loka/1/2 2. nandIzvara dvIpako dakSiNa dizAmeM sthita vApI-de. loka/5/11 / araNya-ni. sAtA. vR./58 manuSyasacArazUnyaM vanaspatijAtavallI___ gulmaprabhRtibhiH paripUrNa maraNyaM / = manuSyasa cArase zUnya vanaspati, beloM va vRkSAdise paripUrNa araNya kahalAtA hai| arati-arati kaSAya dveSa hai-de. kssaay/4| jainendra siddhAnta koza Page #149 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aratipariSaha artha arati pariSaha--sa si /8/8/422/7 saMyatasyendriyeSTaviSaya- ariNA-1 naraka kI pA~cavI pRthvI-de. dhUmaprabhA (nrk/5/1)| sambandha prati nirutsukasya gItanRtyavAditrAdivirahiteSu zUnyAgAra- 2 pUrva videhastha kaccha dezakI mukhyanagarI-de lokaa/2| devakula taru koTara zilAguhAdiSu svAdhyAyadhyAnabhAvanAratimAskandato aruNa-1. saudharma svargakA chaThA paTala va indraka-dai. svarga/5/3, dRSTa zrutAnubhUtara tismaraNatatkathAzravaNakAmazarapraveza nirvivarahRdayasya prA 2. laukAntika devokA eka bheda-de. laukAtika, 3. dakSiNa aruNavara NiSu sd| sadayasyAratipariSajayo'vaseya / =jo sayata indriyo dvIpakA rakSaka deva-de, bhavana/4, 4. dakSiNa aruNavara samudrakA rakSaka ke iSTa viSaya sambandhake prati nirutsuka hai, jo gIta, nRtya aura vAditra deva-de. bhvn/4| Adime rahita zUnyaghara, devakula, tarakoTara, aura zilAguphA Adime svAdhyAya, dhyAna aura bhAvanAme lIna hai, pahile dekhe hue sune hue aruNaprabha-1. uttara aruNavara dvIpakA rakSaka deva-de. bhavana/4 aura anubhava kyei hue viSaya bhogake smaraNa, viSaya bhoga sambandhI 2. uttara aruNavara samudra kA rakSaka deva-de. bhavana/4 kathAke zravaNa aura kAmazara pravezake lie jisakA hRdaya nizchidra hai aruNamaNi-Apa eka kavi the| Apane 'ajita purANa' grantha rcaa| aura jA prANiyoke Upara sadAkAla sadaya hai, usake arati pariSahajaya samaya-vi. 1716 (I. 1656) meM uparokta grantha pUrNa kiyA thaa| (ma. jAnanA caahie| (rA vA/8/8/11/606/36 ) cA. sA /115/3) pu/pra 20/paM. pannAlAla) (tii/4/83)| 2 arati va anya pariSahomeM antara / aruNavara-madhyalokakA navama dvIpa va sAgara-de. loka/5 / aruNA-pUrva Arya khaNDastha eka nadI-de. manuSya/4 / rA vA /8/8/12/610/3 syAdetata-zrudhAdInA sarveSAmaratihetutvAda pRthagaratigrahaNamanartha kamiti / tanna, ki kaarnnm| kSudhAdyabhAve'pi aruNI-vijayAIkI uttara zreNIkA ekanagara- de. vidyAdhara / mAhAdayAttatpravRtta / mohodayAkulitacetasA hi kSudhAdivedanAbhAve'pi aruNIvara-madhyalokakA navama dvIpa va sAgara-de. lok/41| sayame'ratirupajAyate / - prazna-kSudhA Adika sarva ho pariSaha aratike hetu hAneke kAraNa arati pariSahakA pRthak grahaNa anartha ka hai / uttara-- arUpatva-de muurt| nahI, kyoki, kSudhAdike na hone para bhI moha karmake udayase honevAlI arUpI-de. muurt| sayamako arati kA saMgraha karaneke lie 'arati' kA pRthak grahaNa arkakoti--(ma. pu./sarga/zlo na.)-bharata cakravartIkA putra thaa| kiyA hai| 47/186-187 / sulocanA kanyAke artha senApati jayasena-dvArA yuddhameM arati prakRti-sa si /8/6/385/13 yadudayAddezAdipvautsukya parAsta kiyA gayA /44/71,72,344-45 / gRhapati akampana-dvArA sA rati / artistdvipriitaa| jisake udayase deza AdimeM samajhAyA jAnepara 'akSamAlA' kanyAko prAptakara santuSTa huA/45/10. utsukatA hotI hai, vaha rati hai| arati isase viparIta hai| (rA. 30 / isIse sUryavazakI utpatti huI / (pa. pu.(5/4), (pa. pu./5/260vA/8/6/4/574/17 ) (dha 12/4,2,8,10/28546 ) 261) ha pu./3/1-7)| arativAka-de vacana mala-vijayArdhakI dakSiNa zreNIkA eka nagara-de, vidyAdhara / aranAtha-1. (ma. pu/65/zlo naM)-pUrvake tIsare bhavameM kacchadeza- arcaTa-Apa eka bauddha naiyAyika the| apara nAma dharmAkaradatta thaa| ko lemapurI nagarIke rAjA 'dhanapati' the| 2 pUrva ke bhavameM jayanta Apa dharmottarake guru the| kRtiyaoN-1. hetu bindu TIkA. 2 kSaNabhaGgavimAnameM ahamindra hue| 8-1 / vatamAnabhavameM 18ve tIrthakara he| siddhi, 3. pramANadvaya siddhi / samaya-I za 7-8/. (si vi pra (vizeSa de tIrthakara/5) (yugapata sarva bhava de ma pu/65/50) 32/5, mahendrakumAra ) / 2. bhAvI bArahave tothaMkarakA bhI yahI nAma hai| apara nAma pUrva- arcana--(de pUjA/4/1 me dh.8)| buddhi hai / ( vizeSa de tIrthakara/5) arjana-(pA pu /sarga/zlo na ) pUrva ke tIsare bhavameM somamUti Arajaya--1. vijayAdha ko uttara zreNIkA eka nagara-de vidyAdhara, brAhmaNakA putra thA /23/82 / pUrva ke dUsare bhava meM acyuta svarga meM deva) 2. vijayAkI dakSiNa zreNIkA eka nagara-de vidyAdhara / 23/106 / vartamAna bhavame rAjA pANDukA kuntI rAnose putra utpanna ari-dha. 1/1,1,1/42/6 narakatiryakkumAnuSyapretAvAsagatAzeSadu kha- huA/8/170-73 / apara nAma dhana jaya va dhRSTadya mna bhI thA/11/212 / prAtinimittatvAdarirmoha / naraka, tiryaca, kumAnuSa aura preta ina droNAcAryase zabdavedhanI dhanuvidyA pAyI/8/208-216 / tathA svayavaraparyAyome nivAsa karanese honevAle samasta du.khokI prAptikA nimitta meM gANDIva dhanuSa caDhAkara draupadIko varA/15/105 / yuddhameM duryodhana kAraNa honese mohako 'ari' arthAt zatru kahate hai| (vizeSa de. Adika kauravoko parAsta kiyA/16/11 / antameM dIkSA dhAraNakara lii| ryodhanake bhAnajekRta upasarga ko jIta mokSa prApta kiyA/25/12mohanIya/1/5) 17.51-133 / arikesarI-Apa cAlukyavazI rAjA the| inakA putra 'va'ga' thA arjana (bhAratIya itihAsa 1/186)-Apa eka kavi the, apara nAma jo kRSNarAja tRtIyake AdhIna thaa| tadanusAra inakA samaya vi. azvamedha datta thA-samaya I. pU 1500 / 618 (I. 646-674) AtA hai| inake samayameM kannaDa jaina kavi arjana varmA-(da sA./pra. 36-37/nAthUrAmajI premI) Apa subhaTa'pampa' ne 'vikramArjana vijaya' nAmakA grantha likhakara pUrA kiyA thaa| ( yazastilaka campU/pra. 20/-pa. sundaralAla ) varmAke putra aura devapAla ke pitA the| mAlavA (magadha) ke rAjA the / ariSa-1. laukAntika devokA eka bheda-de. lokAMtika, 2 brahma dhArA va ujjainI nagarI rAjadhAnI thii| samaya-I01207-1218 / -bijayA kI uttara zreNIkA eka nagara-de vidyAdhara / svargakA prathama paTala - de. svrg/5/3| 3. rucaka parvatastha eka kUTade. loka/5 arthaariSpara-pUrva videhastha kacchaka dezako mukhya nagarI-de. loka/2 1. artha = jo jAnA jAye ___ sa.si./12/8 aryata ityartho nizcIyata iti yAvat / - jo nimaya ariSTasaMbhavA-AkAzopapanna devokA eka bheda-de, deva II/21 kiyA jAtA hai use artha kahate hai / jainendra siddhAnta koza Page #150 -------------------------------------------------------------------------- ________________ artha rA.mA./1/2/5/11/21 agamyate jJAyate ityrth| o jAnA jAye yA nizcaya kiyA jAye use artha kahate haiN| (rA.vA./1/33/1/15/4), (gha12/4.2.14,2/478/0). (4.13/5.6.20/281 / 12) (myA vi / bR/1/1/165 / 23) (sa.ma. 28/300/15) (1 / 10 / 958) / 2. artha - dravya guNa paryAya = sa.si./1/10/116/2 iti paryAyasta'yaMta hatyarthI dravyaM... = jo paryAyoMko prApta hotA hai, yA jo paryAyoMke dvArA prApta kiyA jAtA hai. yaha artha samdako pati hai| isake anusAra artha dravya ThaharatA hai / (rAvA / 1/17/65/30) / sa.si /6/44/455 arthaM dhyeyo dravya paryAyo vA / = artha dhyeyako kahate haiN| isase dravya aura paryAya liye jAte hai / rAvA/2/13/9/12/4 ardhagamyate niSpAdyata ityartha kArya jo jAnA jAtA hai, prApta kiyA jAtA hai, yA niSpAdana kiyA jAtA hai| vaha 'artha' kArya yA paryAya hai / [pra.13/5.5.201281/12 arthate gamyate paricita iti arthoM nava padArthA' / =jAnA jAtA hai vaha artha hai / yahA~ artha padase nau padArtha liye gaye hai / pa.mu /4/1 sAmAnyavizeSAtmA tadartho viSaya / sAmAnya aura vizeSa strarUpa arthAta dravya aura paryAya svarUpa padArtha pramANa (jJAna) kA viSaya hotA hai| |= prasA /ta.pra /87 guNaparyAyAniyati guNaparyAyairyanta iti vA arthA imyANi dravyAnyAzrayatveneti dravyanta iti mA arthA guNA dravyANi kamapariNAmenAryanta iti vA artha paryAya jo guNoM aura paryAyoMko prApta karate hai, athavA jo guNoM aura paryAyoM ke dvArA prApta kiye jAte hai aise 'artha' dravya hai| jo dravyoM ko Azrayake rUpameM prApta karate hai athavA jo AzrayabhUta dravyoM ke dvArA prApta kiye jAte hai aise 'artha' guNa hai / jo dravyoMko krama pariNAmase prApta karate hai, athavA jo dravyoke dvArA krama pariNAmase prApta kiye jAte haiM, aise 'artha' paryAya hai / 1 na do / 3 / 76 ko'yamartho nAma ucyate / artho'nekAntaH / - artha kise kahate hai - anekAntako artha kahate haiN| 3. artha = zeyarUpa vizva prasA./ta pra / 124 tatra ka khanvartha, svaparavibhAgenAvasthitaM vizva | -artha hai hama parake vibhAgapUrvaka avasthita vizva hI artha hai| (3/41) (1.dha. / 131) de naya / samasta vizva zabda, artha va jJAna ina tIna meM vibhakta hai / 4. artha = zrutajJAna dha.14/5,6,12/8/8 atyo gaNaharadevo, AgamasutteNa viNA sayalasudaNANapajjAeNa prinndttaado| teNa samaM sudaNANaM atthasama athavA attho bIjapada, tatto uppaNaM sayalasudaNANamatyasama / ' * 'artha' gaNadharadevakA nAma hai, kyoki ve Agama sUtrake binA saphala zrutajJAnarUpa paryAyase pariNata rahate hai / inake samAna jA zrutajJAna hotA hai vaha arthasama zrutajJAna hai ? athavA artha boja padako kahate hai, isase jo samasta jJAna utpanna hotA hai vaha artha sama lahAna hai| 5. artha = prayojana 135 3 sa.si./1/6/21 dravyamartha prayojanamasyetyasI prArthika drazya hI artha yA prayojana jisakA so pratyAdhika naya hai (rA.vA./1/13/165/8) (ca. 1/1.1.2/83/11) (6.6/4.1.45/100/1) (A. 1. 1) rA. vA / 4/42 / 15 arthAkaraNasambhava abhiprAyAdizabdaH nyAyAtkalpito arthAdigamya' / artha, akaraNa, sambhava, abhiprAya Adi zabda nyAyaseka kiye hue arthAdhigamya lAte haiM, jaise roTI khAte hue 'sendhava lAo' kahane se namaka hI lAnA, ghor3A nahIM aisA spaSTa abhiprAya nyAya se siddha hai / dRSTi 1 yAdI./3/303 artha svAsAparyata iti yAvada artha eva tAtparyameva vacasItyabhiyuktavacanAt artha pada tAtparya meM rUr3a hai, arthAt prayo janArthaka hai, khA~ki 'artha ho yA tAtparya hI vacanoM meM hai aisA artha vacana hai / 6 'artha' padake anekoM artha rA.vA./1/2/11/20/31 artha zabdo'rtha manekArtha - kacihna dravyaguNakarmasu vartate 'artha iti dravyaguNakarmasu (bai sU./7/2/3 ) iti vacanAt / kacida prayojane vartate kimarthamihAgamana ki prayojanaMmiti kaciddhane vartate arthavAna devadatta dhanavAniti kaci bhidheye vartate zabdArtha sambandha iti / 'artha' zabdake aneka artha hai -1 vaizeSika zAstrameM dravya guNa karma ina tIna padArthoM arthA hai / 2. 'Apa yahA~ kisa artha Aye haiM' yahA~ artha zabdakA artha prayojana hai| 3. 'devadata arthamAna hai' yahA~ artha zabda dhana artha grahaNa kiyA gayA hai -- arthavAna arthAt dhanavAna / 40 'zabdArthasambandha' isa padameM artha zabda kA artha abhidheya yA vAcya hai / prA.vi. / /9/7/140/15 artho'bhidyeva / - artha arthAta abhiSeya (bha A / vi. / 113/269/12) / pa.dha / pU / 143 sattA sattvaM sadvA sAmAnyaM dravyamanvayo vastu | artho vidhi ravizeSAdekArthavAcakA amI zabdA // 143 // santtA, sattva athavA sat, sAmAnya, dravya. anvaya, vastu, artha aura vidhi ye nau zabda sAmAnya rUpa se eka dravya rUpa artha ke ho vAcaka haiN| * vartamAna paryAyako hI artha kahane sambandhI zaMkA - ye kevalajJAna/3/2 zabda artha sambandha - de Agama / 4 / arthakI apekSA vastumeM bhedAbheda - de. 'saptabhaMgI/5/8 arthanaya -- de. naya I/4 artha pada- de. pada / artha paryAya - paryAya / 3 / / artha punarukta, punaruta artha puruSArtha de. puruSArtha artha malamala | / zuddha sAvadhAnI se artha vAda - arthavAda rUpa vAkya- de. vAkya / artha zuddhi - / /285 vijaya sutaM atyi tadubhayavisuddha padena ca janto nAma viddho va eso // 285 // = jo sUtrako akSarazuddha artha zuddha athavA donoM kara 'paDhatA paDhAtA hai, usIke zuddha jJAna hotA hai / bha.A / vi / 113/261/12 atha artha zabdena kimucyate / daza zabdAbhidheye vartate tena sutrArthI tasya kA zuddha viparItarUpeNa sutrArtha nirUpaNAryA rUpaNAyA avaiparItyasya arthazuddhirityucyate 'artha' kyA samajhe ? artha zabda vyaJjana zabda ke samIpa hone se zabdoM kA uccAraNa honepara manameM jo abhiprAya utpanna hotA hai vaha artha zabdakA bhAva hai| arthAda gaNadhara Adi racita sUtroMke artha ko yahA~ artha samajhanA caahie| 'suddhi'kA artha isa prakAra jAnanA viparIta rUpase sUtrArthakI nirUpaNA artha hI AdhArabhUta hai| ataH aisI nirUpaNA arthazuddhi nahIM haiN| saMzaya, viparyaya, anadhyavasAyAdi doSoMse rahita sUtrArtha nirUpaNako artha zuddhi kahate haiN| artha dRSTi nemicandra siddhAnta cakravartI (10 663-011) kRta gomasAra sandhisAra va pasAra ina tInoM granthoMmeM prayukta jainendra siddhAnta koza vyaJjana zabdasya iti gRhyate / dhArAzabdase hama Page #151 -------------------------------------------------------------------------- ________________ arthasama arhanta gaNitake AdhArapara pa0 ToDaramalane tIno sambandhI tIna artha saMdRSTiyA~ racI hai / samaya-lagabhaga vi0 1814 I0 1757 (tI / 4/886) / arthasama-arthasabha dravya nikSepa / de. nikSepa/1/8 / arthasamaya-de, smy| artha samyaktva-de, samyagdarzana / arthAMtara-(nyA sU./m / 5-2/7) prakRtArthAdapratisambandhArtha mantiram / - prakRta arthase sambandha na rakhanevAle arthako arthAntara nigrahasthAna kahate hai, udAharaNa jaise koI kahe ki zabda nitya hai, asparzatva honese / hetu kise kahate hai| 'hi' dhAtuse 'tuni' pratyaya karanese hetu yaha kRdanta pada huA aura nAma, AraNyAta, upasarga aura nipAta ye pada hai| yaha prakRta artha se kucha sambandha nahIM rakhatA / (zlo vA 4/ nyA 161/380/7) arthAdhigama-de. adhigama / arthApatti-rA.vA/6/6/6/516/yathA hi asati hi meghe vRSTi stiItyukte arthAdApannaM sati meghe vRSTistIti / =jaise 'medhake abhAvameM vRSTi nahIM hoto' aisA kahane para arthApattise hI jAnA jAtA hai ki medhake honepara vRSTi hotI hai| 2 arthApattimeM anekAntika doSakA nirAsa rA.vA /4/8/6/516/10 satyapi meghe kadAcidbhavRSTinAstItyarthApattiranaikAntikIti. tanna kiM kAraNam / prayAsamAtratvAt / prayAsamAtrametata arthApattiranaikAntikIti / 'ahiMsA dharma' ityukte arthApattyA 'hisA adharma" iti na sidhyti| sidhyatyeva / asati medhe na vRSTirityukte sati meghe vRSTirityatrApi satyeva meghe iti nAstidoSa / -- prazna-meghoke honepara bhI kadAcita vRSTi nahI hotI hai, isalie arthApatti anaikAntikI hai uttara nahIM, kyoki, isa prakAra arthApattiko anaikAntikI siddha karane kA yaha ApakA prayAsa mAtra hai| 'ahiMsA dharma hai 'aiso kahanepara arthApatti se hI kyA yaha siddha nahI ho jAtA ki "hisA adharma hai" hotA hI hai| kabhI meghake honepara hI vRSTike na dekhe jAnese itanA hI kaha sakate hai, ki vRSTi medhake honepara hI hogI' abhAvameM nhii| 3. arthApattikA zrutajJAnameM antarbhAva rA.vA /1/20/15/78/23 eteSAmapyarthApattyAdInAm anuktAnAmanumAnasamAnamiti pUvat zrutAntarbhAva / - na kahe gaye jo arthApatti Adi pramANa hai una sabakA, anumAna samAna honeke kAraNa zrutajJAnameM antarbhAva ho jAtA hai| arthApatti samA jAti-nyA.sU /mU./5/1/21 arthApattita. pratipakSasiddhairarthApattisamaH / - arthApattise pratipakSake sAdhana karanevAle hetuko arthApattisamA kahate hai / jaise vAdI-dvArA zabdake anityatvameM prayatnAnantarIyakasvarUpa hetu ke 'diye jAnepara, prativAdI kahatA hai, ki yadi prayatnAntarIyakatva rUpa anitya dharmake sAdhaya'ke kAraNa zabda aniraya hai to asparzavatvarUpa nitya dharmake sAdharmyase vaha nitya bhI ho jaao| (zlo vA.4/nyA,402/516/27) / arthApadatva-dha /1,1,7/157/2 Na ca saMtamatthamAgamo Na parUveI tassa asthAvayattappasaMgAdo / = Agama, jisa prakArase vastu vyavasthA hai usI prakArase prarUpaNa na kare, aisA nahIM ho sktaa| yadi aisA mAnA jAve to usa Agamako arthApadatva arthAt anartha kapadatvakA prasaMga prApta ho jaaygaa| arthAvagraha-ve. avgrh| ArTa kathAnaka-vi. 1668, I01641 mepa banArasIdAsa dvArA racita apanI AtmakathA/(to/4/255) / arddhakrama-(dha.15/pra.27)Operation of mediation arddha golaka-(ja.pa /pra.105) Hemisphere. arddhaccheda-(dha 5/pra.27) 1 The number of times a num ber is halved Mediation/Logarithm 2. (ja pa./pra 105) log to the base 2 (vizeSa de gaNita II/2/1) / arddha nArAca-de. sahanana / igala parAvartana-de ana ta / arddha phAlaka-zvetAmbara sampradAyakA Adima rUpa-de.zvetAmbara / arddha maMDalIka-de rAjA / arddhandrA-pA~cave narakakA cauthA paTala-de. naraka/5 / apita-sa.si./5/32/303 anekAntAtmakasya vastunaH prayojanavazAdyasya kasyaciddharmasya vivakSayA prApita prAdhAnyamarpitamupanItamiti yAvata / tadviparotamanapitam / = vastu anekAntAtmaka hai / prayojanake anusAra usake kisI eka dharmako vivakSAse jaba pradhAnatA prApta hotI hai to vaha arpita yA upanIta kahalAtA hai| aura prayojanake abhAvameM jisakI pradhAnatA nahIM rahatI vaha anarpita kahalAtA hai| noTa-isa zabdakA nyAyaviSayaka artha yojita hai| arhanta-jaina darzanake anusAra vyakti apane karmoMkA vinAza karake svaya paramAtmA bana jAtA hai| usa paramAtmAkI do avasthAe~ haieka zarIra sahita jIvanmukta avasthA, aura dUsarI zarIra rahita deha mukta avsthaa| pahalI avasthAko yahA~ arhanta aura dUsarI avasthAko siddha kahA jAtA hai| arhanta bhI do prakArake hote hai-tIrthakara va sAmAnya / vizeSa puNya sahita aInta jinake ki kalyANaka mahotsava manAye jAte hai tIrtha kara kahalAte hai, aura zeSa sarva sAmAnya arhanta kahalAte hai| kevalajJAna arthAt sarvajJatva yukta honeke kAraNa inhe kevalI bhI kahate hai| 1. arhantakA lakSaNa 1. pUjAke mahattvase arhanta vyapadeza mU A /mU./505,562 arihaM ti NamokkAra arihA pUjA suruttamA loe| // 50 // ariha ti vadaNaNamasaNANi ariha ti pUyasakkAra / arihaM ti siddhigamaNaM arahatA teNa ucca ti ||562=jo namaskAra karane yogya haiM, pUjAke yogya hai aura devo meM uttama hai, ve arhanta haiM // 50 // bandanA aura namaskArake yogya hai. pUjA aura satkArake yogya haiM,mokSa jAne ke yogya hai isa kAraNase arhanta kahe jAte haiM // 562 // dha.1/1,1,1/44/6 atizayapUjAhaM tvAdvAInta / - atizaya pUjAke yogya honese arhanta sajJA prApta hotI hai| (ma pU./33/186) (na.ca.vR /272) (cA paa/ttii./9/31/5)| dra.sa/TI/50/211/1 paJcamahAkalyANa rUpA pUjAmaha ti yogyo bhavati tena kAraNena aIna bhaNyate |-pc mahAklyANaka rUpa pUjAke yogya hotA hai, isa kAraNa ahaMna kahalAtA hai| 2. karmo Adike hanana karanese arhanta hai bo. pA/mU/30 jaravAhijammamaraNaM caugaigamaNe ca puNNa pAca / hatUNa dosakamme huu NANamayaM ca arahaMto // 30 // =jarA aura vyAdhi ara janmamaraNa, cAra gati viSai gamana, puNya aura pApa ina doSanike upajAnevAle karma hai| tinikA nAza kari ara kevalajJAna maI huA hoya so arahata hai| jainendra siddhAnta koza Page #152 -------------------------------------------------------------------------- ________________ arhanta 137 arhanta mU. A//505,561 rajahaMtA arihaM ti ya arahatA teNa usacade // 50 // jidakohamANamAyA jidalohA teNa te jiNA hoNti| tA ariMca jamma arahatA teNa buccati ||5614-ari arthAta moha karma, raja arthAt jJAnAvaraNa va darzanAvaraNa karma aura anantarAya kama ina cArake hanana karanevAle hai| isalie 'ari' kA prathamAkSara 'a', 'raja' kA prathamAkSara 'ra' lekara usake Age hananakA vAcaka 'hanta zabda joDa denepara arhanta banatA hai // 50 // krodha,mAna, mAyA, lobha ina kSAyoMko jIta leneke kAraNa 'jina' hai aura karma zatruoM va saMsArake nAzaka hone ke kAraNa ahaMta kahalAte hai // 5610 dha. 141,1,1/42/8 arihnnaadrihntaa| azeSadu khaprAptinimittatvA drirmohH| * rajohananAdvA arihaMtA / jJAnahagAvaraNAni rajAMsIva... vastuviSayabodhAnubhavapratibandhakatvAdrajAMsi / .. rahasyAbhAvAdvA arihntaa| rahasyamantarAya tasya zeSaghAtitritayavinAzAvinAbhAvino bhraSTavojanizaktokRtAghAtikarmaNo hnnaadrihntaa| - 'ari' arthAta zatruoMkA nAza karanese arihaMta yaha sajJA prApta hotI hai| samasta dukhA~ko prAptikA nimitta kAraNa honese mohako ari kahate hai| athavA raja arthAta AvaraNa kokA nAza karanese 'arihanta' yaha saMjJA prApta hotI hai| jJAnAvaraNa aura darzanAvaraNa rajakI bhA~ti vastu viSayaka bodha aura anubhavake prativandhaka honese raja kahalAte hai|.. athavA rahasyake abhAvase bhI arihata sajJA prApta hotI hai| rahasya antarAya karmako kahate hai| antarAya karmakA nAza zeSa tIna uparokta karmoM ke nAzakA avinAbhAvo hai, aura antarAyakarma ke nAza hone para zeSa cAra aghAtiyA rma bhI bhraSTa bIjake samAna nizakta ho jAte haiN| (ma ca vR /272), (bha A/vi/46/153/12) (ma.pu./33/ 186), (dra. sa./TI/10/210/8) (cA. pA/TI/1/31) / dha.8/3,41/86/2, "kha vidaghAdikammA kevalaNANeNa diTThasavvaTThA arahatA nnaam| adhavA, NividaTThakammANa ghAidaghAdikammANaM ca arahaMtetti saNNA, arihaNaNaM padidoha bhedaabhaavaado|"=jinhoNne dhAtiyA karmoMko naSTa kara kevalajJAnake dvArA sampUrNa padArthoMko dekha liyA hai ve arahanta hai| athavA AThoM kauMko dUra kara denevAle aura ghAtiyA karmoM ko naSTa karadenevAloMkA nAma arahanta hai| kyoMki karma zatruke vinAzake prati donoM meM koI bheda nahIM hai| (arthAt ahaMta va siddha jina donoM hI arahanta hai)| 6. cautIsa atizayoMke nAma nirdeza ti. pa/4/866-614/ kevala bhASArtha-1. janmake 10 atizaya 1. svedarahitatA, 2. nirmala zarIratA, 3. dUdhake samAna dhavala rudhiraH 4, vajraRSabhanArAca sahanana, 5 samacaturasra zarIra ssthAna, 6 anupamarUpa, 7 nRpacampakake samAna uttama gandhako dhAraNa karanA, 8 1008 uttama lakSaNoMkA dhAraNa, 6. ananta bala, 10.hita mita eva madhura bhASaNa, ye svAbhAvika atizayake 10 bheda hai jA tIrthakaroke janma grahaNase hI utpanna ho jAte hai / 866-868 / 2 kevalajJAnake 19 atizaya - 1 apane pAsase cAro dizAAmeM eka sau yojana taka subhikSatA, 2 AkAzagamana, 3 hisAkA abhAva, 4. bhojanakA abhAva, 5. upasargakA abhAva, 6.sabakI ora mukha karake sthita honA, 7. chAyA rahitatA,8 ninimeSa dRSTi, 6. vidyAokI IzatA, 10. sajIva hote hue bhI nakha aura romokA samAna rahanA, 11 aThAraha mahA bhASA tathA sAta so kSudrabhASA yukta divyadhvani / isa prakAra dhAtiyA koke kSayase utpanna hue ye mahAna Azcaryajanaka 11 atizaya tIrthakaroMke kevala jJAnake utpanna hAnepara pragaTa hAte hai / 866-606 // 3. devakRta 13 atizaya-1 tIrthaMkaroMke mahAtmyase sakhyAta yojanoM taka bana asamayameM hI patraphUla aura phaloko vRddhise sayukta ho jAtA hai| 2 kaTaka aura retI Adiko dUra karatI huI sukhadAyaka vAyu calane lagatI hai, 3, jova pUrva vairako chor3akara maitrIbhAvase rahane lagate haiM; 4 utanI bhUmi darpaNatalake sadRza svaccha aura ratnamaya ho jAtI hai; 1. saudharma indrakI AjJAse meSakumAradeva sugandhita jalakI varSA karate hai,6. deva bikriyAse phaloMke bhArase namrobhUta zAli aura jau Adi sasyako racate haiM, 7. saba jIvoMko nitya Ananda utpanna hotA hai| 8. vAyukumAradeva vikriyAse zItala pavana calAtA hai; 6. kUpa aura tAlAba Adika nirmala jalase pUrNa ho jAte haiM; 10. AkAza dhuA~ aura ulkApAtAdise rahita hokara nirmala ho jAtA hai; 91. sampUrNa jIvoMko roga AdikI bAdhAyeM nahIM hotI hai; 12, yakSendroM ke mastakoMpara sthita aura kiraNoMse ujjvala aise cAra divya dharma cakroMko dekhakara janoMko Azcarya hotA hai; 13. tIrthaMkaroM ke cAroM dizAoMmeM (va vidizAoM meM) chappana suvarNa kamala, eka pAdapITha, aura divya evaM vividha prakArake pUjana dravya hote haiM/107-114 / cautIsa atizayoMkA varNana samApta huA/(ja. pa./12/13-114) (da.pA./TI./35/28) 7. itane hI nahIM aura bhI anantoM atizaya hote haiM sa.ma./1/8/4 yathA nizIthacUNau~ bhagavatAM zrImadarhatAmaSTottarasahasrasaMkhyAmAhyalakSaNasaMkhyAyA upalakSaNatvenAntaraNalakSaNAnAM sttvaadiinaamaanntymuktm| evamatizayAnAmadhikRtaparigaNanAyoge'pyaparitatvamaviruddham / - jisa prakAra nizItha cUrNi' nAma granthameM zrI arhanta bhagavAnke 1008 bAhya lakSaNoMko upalakSaNa mAnakara sattvAdi anta raMga lakSaNoMko ananta kahA gayA hai, usI prakAra upalakSaNase atizayoMko parimita mAna karake bhI unhe ananta kahA jA sakatA hai| isameM koI zAstra virodha nahIM hai| 8. bhagavAnake 8 prAtihArya ti.pa./4/15-627/bhAvArtha-1. azoka vRkSa; 2. tIna chatra; 3. ratna khacita siMhAsana, 4, bhakti yukta gaNoM dvArA veSTita rahanA 1. dundubhi nAdaH 6. puSpavRSTiH 7. prabhAmaNDala; 8. causaTha camarayuktatA (ja. p./13/122-130|| * aSTamaMgala dravyoMke nAma-ve. caitya/1/19 / * arhantako jaTAoMkA sadbhAva va asadbhAva-ve.kezaloca/4 * arhantoMkA pItarAga zarIra-de caitya/1/12 / 2. arhantake bheda sattAsvarUpa/38 sAta prakArake ahaMta hote haiN| gA~ca, tIna va do kaNyANakayukta (dekho tIrthakara/1). sAtizaya kevalI arthAta gandhakuTI yukta kevalI, sAmAnya kevalI arthAta mUka kevalI, utsarga kevalI, aura antakRta kevalI / aura bhI de. kevlii/1| 3. bhagavAna meM 18 doSoMke abhAvakA nirdeza ni. sA/mU/4 "nahatAhabhIruroso rAgo moho ciMtAjarArujAmiccU / sveda kheda mado raha vimpiNihAjaNuvvego 6-1. kSudhA, 2. tRSA, 3. bhaya, 4, roSa (krodha), . rAga, 6. moha, 7.cintA, 8. jarA. 1.ro 10. mRtyu, 11. sveda, 12.kheda, 13, mada, 14.rati, 15. vismaya, 16. nidrA, 17. janma aura 18. udvega (arati-ye aThAraha doSa haiM) (ja. pa./13/85-87) dra, s/ttii/10/210)| 4. bhagavAnuke 46 guNa cAra ananta catuSTaya, 34 atizaya aura ATha pratihArya, ye bhagavAnke 46 guNa haiN| 5. bhagavAnke ananta catuSTaya (ananta darzana, ananta jJAna, ananta mukha aura ananta vIrya-ye cAra ananta catuzya kahalAte haiM-vizeSa de. catuSTaya / cainendra siddhAnta koza Page #153 -------------------------------------------------------------------------- ________________ arhanta 138 alakA * arhantoMke mRta zarIra sambandhI kucha dhAraNAe~-de __mokssaa| * arhantokA vihAra va divya dhvani-de vaha vaha nAma / * bhagavAnke 1008 nAma-de ma. pu /25/100-217 / 9. bhagavAnke 1008 lakSaNa ma pu/15/37-44/kevala bhASArtha-zrIvRkSa, zakha, kamala, svastika, akuza, toraNa, camara, sapheda chatra, sihAsana, patAkA, do mIna, do kumbha, kacchapa, cakra, samudra, sarovara, vimAna. bhavana, hAthI, manuSya, striyA~, siMha, bANa, dhanuSa, meru, indra, devagaMgA. pura, gopura, candramA, sUrya, uttama ghoDA, tAla vRnta (parakhA), bA~surI, vINA, mRdaMga, mAlAe~, rezamI vastra, dukAna, kuNDala Adi lekara camakate hue citra vicitra AbhUSaNa, phala sahita upavana, pake hue vRkSose suzobhita kheta, ratnadvIpa, vajra, pRthivI, lakSmI, sarasvatI, kAmadhenu, vRSabha, cUDAmaNi, mahAnidhiyoM, kalpalatA. suvarNa, jambUdvIpa, garuDa, nakSatra, tAre, rAjamahala, sUryAdi graha, siddhArtha vRkSa, ATha prAtihArya, aura ATha magala dravya Adi, inhe lekara ekasau ATha lakSaNa aura masUrikA Adi nau sau vyajana bhagavAna ke zarIrameM vidyamAna the| (isa prakAra 108 lakSaNa + 100 vyajana-1008) (da pA To/3/27) * arhantake cAritrameM kathazcit malakA saddhAva (de.kevlii| 2/sayogI va ayogImeM antr)| * sayoga kevalI--de. kevalI / 10. sayoga kevalI va ayogakevalI donoM ahaMnta hai dha./8/3,41/8/2 kha vidadhAdikammA kevalaNANeNa divasabahA arahatA NAma |-jinhone ghAtiyA karmoko naSTa kara kevalajJAnake dvArA sampUrNa padArthoko dekha liyA hai ve arahanta hai| (arthAta sayoga va ayoga kevalo dono ho arhanta sajJAko prApta hai|) * sayoga va ayoga kevalImeM antara--de kevalI/2 / 11. arhantoMko mahimA va vibhUti ni, sA /mU 71 ghaNaghAikammarahiyA kevalaNANAiparamaguNasahiyA / cottisaadisayajuttA arihatA erisA hoti |-ghnghaatikrm rahita kevalajJAnAdi paramaguNo sahita, aura cautIsa atizaya yukta aise arhanta hote hai / (kri ka./3-1/1) ni. sA/tA vR/7 meM uddhRta kundakudAcAryako gAthA-"tejo diTTI NANa iDDho sokava taheva iisriy| tihubaNapahANadaiya mAhappa jassa so ariho / teja (bhAmaNDala), kepaladarzana, kevala jJAna, Rddhi (samavasaraNAdi) ananta sauravya, aizvarya, aura tribhuvanapradhAnavallabhapanA -aisA jinakA mAhAtmya hai, ve arhanta hai| bo. pA./mU /26 dasaNa aNa taNANe mokkho nnddttkmmbNdhenn| 'NirupamaguNamArUDho arahato eriso hoi // 26 // jAke darzana aura jJAna ye tau ananta hai, bahuri naSTa bhayA jo aSTa karmanikA bandha tAkari jAke mokSa hai, nirupama guNopara jo ArUDha hai aise arhanta hote haiM / ( saM / mU./50) (paMdha/u./607) dha.1/1.1.1/23-25/45/kevala bhAvArtha-moha, ajJAna va vighna samUhako naSTa kara diyA hai // 23 // kAmadeva vijetA, trinetra dvArA sakalArtha va trikAlake jJAtA, moha, rAga, dveSa rUpa tripura dAhaka tathA muni pati haiM // 24 // ratnatrayarUpA trizUla dvArA moharUpI andhAsurake vijetA, AtmasvarUpa niSTha, tathA dunayakA anta karane vAle // 25 // aise arhanta hote hai| ta. anu. / 123-128 kevala bhAvArtha-devAdhideva, ghAtikama vinAzaka ananta catuSTaya prApta // 123 // AkAza talameM antarikSa virAjamAna, paramaudArika dehdhaaro||124|| 34 atizaya va aSTa prAtihArya yukta tathA manuSya tiryaMca va devo dvArA sevita/125 // pacamahAkalyANakayukta, kevalajJAna dvArA sakala tattva darzaka/126 // samasta lakSaNoMyukta ujjvala zarIradhArI,advitIya tejavanta, paramAtmAvasthAko prApta/127128 // aise arhanta hote hai| arha (satra)-bha A /vi /67/164/1 arihe arha. yogya / savicArabhaktapratyAkhyAnasyAya yogyo neti prathamo'dhikAra / ariha -arha arthAta yogy| savicArabhakta pratyAkhyAna sallekhanAke lie kauna vyakti yogya hotA hai aura kauna nahI, isakA varNana 'ahaM' sUtrase kiyA jAtA hai| yaha prathamAdhikAra hai| ( vistArake lie de. bha A /mU./71-76) arhata-de arhanta / arhatpAsA kevalI-kavi vRndAvana (I 1761-1858) dvArA hindI bhASAmeM racita, bhAgya nirNaya viSayaka choTA-sA eka grantha hai| isameM eka lakaDIkA pAsA phaikakara usapara die gae cihnoke AdhArapara bhAgya sambandhI bAte jAnI jAtI hai| arhatsena-sena laghakI gurvAvaloke anusAra Apa divAkarasenake ziSya tathA lakSamaNasena ke guru the|-smy-vi 680-720 (I. 623663) vizeSa de itihaas/96|1 (pa pu/mU /123/167), 2. (pa pu/ pra. 16/pa pannAlAla) aIdatta-mUlasaMgha kI paTTAvalI ke anusAra bhagavAna mahAvIrakI mUla paramparAmeM lohAcArya ke pazcAdavAle cAra AcAryome ApakA nAma hai| samaya-vI. ni 565-585, I 38-58 / vizeSa de itihaas/4/4| Idatta seTha--(pa pu/sarga/zlo na.) varSAyogameM AhArArtha padhAre gagana vihArI muniyoko DhogI jAnakara unhe AhAra na diyaa| pIche AcArya ke dvArA bhUla sujhAI jAnepara bahuta pazcAttApa kiyA/12/ 20-31) / phira mathurA jAkara ukta muniyoko AhAra dekara santuSTa huaa| (62/42) / arhadabali-(Sa kha 1/pra. 14,28/H. I Jan) pUrva dezastha puNDravardhana dezake nivAsI Apa baDe bhArI saghanAyaka the| paMcavarSIya yuga-pratikramaNake samaya Apane dakSiNa dezastha mahimA nagara (jilA satArA) me eka baDA bhArI yati sammelana kiyA thaa| yatiyomeM kucha pakSapAtakI gandha dekhakara usI samaya Apane mUla saMghako pRthaka pRthaka aneka saghAmeM vibhakta kara diyA thA // 14 // A dhara senakA patra pAkara isa sammelanamese ho Apane puSpadanta aura bhUtabalA nAmaka do navadIkSita sAdhuoko unako sevAme bhejA thaa| ekadezAgadhArI hote hue bhI sadha bheda nirmAtA honeke kAraNa ApakA nAma zrutadharokI paramparAme nahIM rakhA gayA hai| samaya-vI. ni, 565563 (I 38-66) / (vizeSa de pariziSTa/2/7) ahaMdbhakti-de bhkti/1| alaMkArodaya-(pa.pu/4/zlo na.)-pRthivIke bhItara atyanta gupta eka sundara nagarI thii/162-164| isako rAvaNake pUrvaja meghavAhanake lie rAkSasAke indra bhoma subhomane rakSArtha pradAna kI thii| alaMbhaSA-rucaka parvata nivAsinI eka dikakumArI devI-de, loka 5/13 / alaka-eka graha-de grh| alakA-1 vijayAdha kI uttara zreNIkA eka nagara-dai vidyAdhara, 2. pUrvake dUsare bhavame 'revatI' nAmakI dhAya thii| isane kRSNa ke pUrva bhavameM arthAt ni mikako paryAyame usakA pAlana kiyA thA/144145 / vartamAna bhava me bhadrilA nagarameM sudRSTi nAmA seThakI strI huii| jainendra siddhAnta koza Page #154 -------------------------------------------------------------------------- ________________ alAbha 139 alpabahutva 167 / isane kRSNa ke cha bhAiyoM ko apane cha mRta putroke badale meM pAlA thaa| 35-36 / alAbha-de laabh| alAbha pariSaha-sa. si./6/6/425 vAyuvadasaMgAdanekadezacAriNo'bhyupagatekakAlasabhojanasya vAca yamasya tatsasamitasya vA sakRtsvatanudazanamAtratantrasya pANipuTamAtrapAtrasya bahuSu divaseSu bahuSu ca gRheSubhikSAmanavApyApyasa kliSTacetaso dAtRvizeSaparIkSAnirutsukasyalAbhAdapyalAbho me parama tapa iti satuSTasyAlAbhavijayo'vaseya / vAyuke samAna ni saga honese jo aneka dezo meM vicaraNa karatA hai, jimane diname eka bArake bhojanako svIkAra kiyA hai, jo mauna rahatA hai yA bhASA samitikA pAlana karatA hai, eka bAra apane zarIrako dikhalAnA mAtra jisakA siddhAnta hai, pANipuTa hI jisakA pAtra hai, bahuta dino taka yA bahuta gharome bhikSA na prApta hAnepara jisakA citta saklezase rahita hai, dAtAvizeSakI parIkSA karane meM jo nirutsuka hai, tathA lAbhase bhI alAbha mere lie parama tapa hai, isa prakAra jo santuSTa hai, usake alAbha pariSahajaya jAnanA caahie| (rA vA/8/8/20/611/18) (cA saa/123/4)| alevaDa-bha A/vi /700/882/7 alevaDa alepasahita, yanna hastatala vilimpti| -alevaDa-hAthako na cipaknevAlA mADa tAka vgairh| aloka-alokAkAza-de AkAza 1,2 / alaukika-de. lokottara / alaukika gaNanA pramANa-de pramANa 5 / alaukika zuci-de zuci / alpatara baMdha-de. prakRti bdh1|| alpabahatva-padArthAkA nirNaya aneka prakArase kiyA jAtA haiunakA astitva va lakSaNa Adi jAnakara, unakI saravyA yA pramANa jAnakara tathA unakA avasthAna Adi jaankr| tahA~ padArthokI gaNanA kyoki sakhyAko ullaghana kara jAtI hai aura asakhyAta va ananta kahakara unakA nirdeza kiyA jAtA hai, isalie yaha Avazyaka ho jAtA hai ki kisI bhI prakAra usa anantA asakhyameM taratamatA yA vizeSatA darzAyI jAya tAki vibhinna padArthAkI vibhinna gaNanAo kA ThIka-ThIka anumAna ho ske| yaha alpabahUtva nAmakA adhikAra jaisA ki isake nAmase hA vidita hai iso prayAjanakI siddhi karatA hai| 2. SaT dravyokA SoDazapadika alpa bahutva / 3 jIva dravyapramAName ogha prruupnnaa| 1 pravezako apekssaa| 2. sacayakI apekssaa| 3 samyaktvameM saMcayakI apekSA / 4. gatimArgaNA 1-2. pA~ca gati ba ATha gatikI apekSA sAmAnya prruupnnaa| 3-6, cAro gatiyokI pRthak-pRthak sAmAnya, ogha va Adeza prruupnnaaeN| 5 indriya mArgaNA 1. indriyokI apekSA sAmAnya prarUpaNA / 2 indriyome paryAptAparyAptakI apekSA sAmAnya prruupnnaa| 3 ogha va Adeza prruupnnaa| 6. kAya mArgaNA 1 trasa sthAvarakI apekSA sAmAnya prarUpaNA / 2 paryAptAparyApta sAmAnyakI apekSA sAmAnya prarUpaNA / 3. bAdara sUkSma sAmAnyakI apekSA sAmAnya prruupnnaa| 4 bAdara sUkSma paryApta aparyAptako apekSA sAmAnya prarUpaNA / 5 odha va Adeza prarUpaNA / 7. gati indriya va kAyako sayogI parasthAna prarUpaNA / 8 yoga mArgaNA 1 sAmAnyakI apekSA sAmAnya prrupnnaa| 2 vizeSakI apekSA sAmAnya prruupnnaa| 3 odha va Adeza prarUpaNA / 9 veda mArgaNA 1 sAmAnyako apekSA sAmAnya prarUpaNA / 2. vizeSako apekSA sAmAnya prruupnnaa| 3 tIno vedokI pRthaka-pRthaka ogha va Adeza prarUpaNA / 10 kaSAya mArgaNA 1 kaSAya catuSkakI apekSA sAmAnya prarUpaNA / 2 kaSAya catuSkakI apekSA ogha va Adeza prruupnnaa| 11. jJAna mArgaNA 1. sAmAnya prruupnnaa| 2. ogha va Adeza prruupnnaa| 12 saMyama mArgaNA 1 sAmAnyakI apekSA sAmAnya prarUpaNA / 2 vizeSakI apekSA sAmAnya prruupnnaa| 3. ogha va Adeza prarUpaNA / 13. darzana mArgaNA 1. sAmAnya va 2. ogha va Adeza prarUpaNA / 14. lezyA mArgaNA 1 sAmAnya va 2. odha va Adeza prarUpaNA / 15. bhavya mArgaNA 1 sAmAnya va 2. ogha va Adeza prruupnnaa| 16 samyaktva mArgaNA 1 sAmAnya va 2. ogha va Adeza prruupnnaa| 17. saMjJI mArgaNA 1 sAmAnya va 2. ogha va Adeza prruupnnaa| 1. alpabahatva sAmAnya nirdeza va zakAe~ 1 alpabahutva sAmAnyakA lakSaNa / 2 alpabahatva prarUpaNAke bheda / 3. saMyatakI apekSA asayatakI nirjarA adhika kaise / 4. siddhoke alpabahutva sambandhI shkaa| 5 vargaNAoke alpabahutva sambandhI dRSTibheda / 6. pacazarora visra sopacaya vargaNAke alpabahutva dRSTibheda / 7. moha prakRtike pradezAgro sambandhI daSTibheda / 2. ogha Adeza prarUpaNAe~ * prarUpaNAo viSayaka niyama tathA kAla va kSetra ke AdhAra-para gaNanA karanekI vidhi / de sakhyA/2 / 1. sAraNIme prayukta saMketoke artha / jainendra siddhAnta koza Page #155 -------------------------------------------------------------------------- ________________ alpabahutva sUcIpatra 18. AhAraka mArgaNA 1 sAmAnya va 2. ogha va Adeza prarUpaNA / 3 anAhArakakI ogha va Adeza prarUpaNA / 3. prakIrNaka prarUpaNAe~ 1. siddhokI aneka apekSAose alpabahatva prarUpaNA 1 saharaNa siddha va janma siddhakI apekssaa| 2. kSetrako apekSA (kevala saharaNa siddho meN)| 3 kAlako apekssaa| 4. antarakI apekssaa| 5 gatiko apekSA / 6. vedanAnuyogako apekssaa| 7. tIthaMkara ba sAmAnya kevalIkI apekSA / 8. cAritrako apekssaa| 1 pratyekabuddha va bodhitabuddhakI apekssaa| 10 jJAnako apekSA 11 avagAhanAkI apekSA / 12 yugapada prana siddhoMkI sakhyA kI apekssaa| 2. 1-1, 2-2 Adi karake sacaya honevAle jIvokI alpa bahutvaprarUpaNA 1. gati Adi 14 mArgaNAkI apekSA / 3. 23 vargaNAo sambandhI prarUpaNAe~ 1. eka zreNI vargaNAke dravya pramANa kI apekssaa| 2 nAnA zreNI vargaNAke dravyapramANakI apekssaa| 3. nAnA zreNI pradeza pramANakI apekSA / 4. uparokta tInoMkI sva va parasthAna prarUpaNA 4. paMca zarIra baddha vargaNAokI prarUpaNA 1 paca vargaNAoke dravya pramANakI apekSA / 2 paMca vargaNAokI avagAhanAkI apekssaa| 3 paMca zarIrabaddha vinasopacayokI apekssaa| 4. pratyeka vargaNAmeM samaya prabaddha pradezokI apekssaa| 5 zarIra badra visrasopacayoko sva va parasthAnakI apekssaa| 6. paca zarIrabaddha pradezokI apekssaa| 7. audArika zarIrabaddha pradezokI apekSA / 8. indriya baddha pradezokI apekSA / * pA~co zarIromeM prathama samaya prabaddhase lekara antima samaya prabaddha taka bandhe pradezapramANakI apekSA / de (pa.kha.14/5,6/ sU 263-286/336-352) / * paoNco zarIrokI ja. va u. sthiti yA niSekoMke pramANakI apekSA |-de (dha kha 14/5.6/sU 320-336/366-364) / pA~co zarIroke ja u va ubhaya sthitigata niSekoM meM pradeza pramANakI apekSA / -de. (ss.kh.14/5,6/suu.340-386/372-387)| uparokta pradezAgoM meM eka va nAnA guNahAni sthAnAntaroM kI apekssaa|-de (Sa kha 14/5.6/sU 360-406 / 387-362) / * uparokta niSeko ke ja. u. va ubhaya pradezAgra pramANakI apekSA / -de. (ss.kh.14/5.6/suu.407-415/362-365)| pA~co zarIroMmeM bandhe pradezAgroM ke avibhAga praticchedoMkI apekSA |-de. (Sa kha.14/5.6/sU.515-516/437 38 / * paca zarIroMke pudgalaskandhoMko saMghAtana, parizAtana, ubhaya va anubhayAdi kRtiyoMkI apekSA |-de. (dh.6/4,1,71/246-354)| 5. paMca zarIroMkI alpabahutva prarUpaNAe~ 1 sUkSmatA va sthUlatAkI apekssaa| 2. audArika zarIra vizeSakI avagAhanAkI apekssaa| * paMca zarIroMke pudagalaskandhoMkI saMghAtana parizAtana Adi kRtiyoM meM gRhIta paramANuoMke pramANakI apekSA |-de. (dha// 4.1,71/346-354) / * ja u avagAhanA kSetrokI apekSA |-de (dh.19/pR.28)| 3 paMcendriyoMkI avagAhanAko apekssaa| 6. pA~co zarIroke svAmiyokI ogha va Adeza prarUpaNA 7 jIvabhAvoMke anubhAga va sthiti viSayaka prarUpaNA 1 saMyama vizuddhi yA landhi sthAnoMkI apekssaa| 2 14 jova samAsoM meM saMkleza va vizuddhi sthAnoMkI apekSA / 3. darzana jJAna cAritra viSayaka bhAva sAmAnyake avasthAnoM kI apekSA sva va parasthAna prruupnnaa| 4. upazamana va kSapaNa kAlakI apekssaa| 5. kaSAya kAla kI apekssaa| 6. nokaSAya bandhakAlakI apekSA / 7 mithyAtvakAla vizeSakI apekssaa| (arthAt bhinna-bhinna jIvoMke mithyAtvakAlakA alpbhutv)| * adha pravRtti karaNakI vizuddhiyoMmeM taratamatAkI apekSA / -de. (dh.6/11-8,16/175-378)| * saMyamAsaMyama labdhisthAno meM taratamatAko apekssaa|-de.dh.5/ 1,6-8,14/276/7) / 8. jIvoke yoga sthAnokI apekSA alpabahatva prarUpaNAeM 1. yoga sAmAnyake yavamadhya kAlakI apekSA / 2 yogasthAnoM ke svAmitva sAmAnyakI apekssaa| 3 yoga sthAna sAmAnya meM paraspara alpbhtv| 4. jIva samAsoM meM jaghanyotkRSTa yogasthAnoMko apekSA 1. pratyeka yogake avibhAga praticchedokI apekSA / 9. karmoke sattva va bandhasthAnokI alpabahutva prarUpaNAe~ 1. jIvoMke sthiti bandhasthAnokI apekssaa| 2. sthiti bandhameM jaghanya va utkRSTa sthAnoM kI apekssaa| 3. sthitibandhake niSekoMkI apekssaa| anivRtti guNasthAnameM sthitibandhako apekSA |-de (dha. 16-8,14/267/4) / upazAntakaSAyase utare anivRttikaraNa meM sthitibandhakI apekSA |-de. (dha.6/1,6,8,14/324/3) / cAritramoha kSapaka anivRttikaraNake sthitibandhakI apekSA / -de. (dha 6/1,6-8,14/350/2) (vizeSa de. Age alpbhutv/2/11| mohanIya karma ke sthitisasvasthAnoMkI apekssaa| 1. bandhasamutpattika anubhAga sattvake jaghanya sthAnoMkI apekSA / 6 hatsamutpattika anubhAgasattvake jaghanya sthAnokI apekssaa| aSTakarmaprakRtiyoM ke utkRSTa anubhAgakI64 sthAnIya svasthAna ogha va Adeza prruupnn| aSTakarma prakRtiyoM ke jaghanya anubhAgakI64sthAnIya svasthAna ogha ba Adeza prruupnnaa| aSTakarma prakRtiyoMke utkRSTa anubhAgakI64sthAnIya parasthAna ogha prruupnnaa| uparokta viSayaka Adeza prruupnnaaeN|--ve. (ma../1436 442/231-233) / aSTakarma prakRtiyoMke jaghanya anubhAgakI 64 sthAnIya parasthAna odha prruupnnaa| jainendra siddhAnta koza Page #156 -------------------------------------------------------------------------- ________________ alpabahutva 1 alpa bahutva sAmAnya nirdeza va zaMkAe~ * uparokta viSayaka Adeza prarUpaNA--de (ma 5/6444 450/235-236) / eka samayaprabadra pradezAgrame sarva va dezapAtI anubhAgake vibhAgakI apeyaa| eka samayaprabaddha pradezAgromeM nipeka sAmAnyake vibhAgakI apekssaa|ek samayaprabaddha meM aSTa karma prakRtiyoke pradezAgra vibhAgako apekssaa| 14 jova samAso meM vibhinna pradezabandho kI ape| 15 ATha apakarSoM kI apekSA Ayubandhaka jIvo kI prarUpaNA 16 ATha apakarSoM me Ayubandhake kAlakI apekssaa| 10 aSTakarma sakramaNa va nirjarAkI apekSA alpabahatva prarUpaNA bhinna guNadhArI jIvomai guNazreNI rUpa pradeza nirjarAkI 11 sthAnIya sAmAnya prarUpaNA / bhinna gugavAro jokome gugavego pradeza nija rAke kAla kI 11 sthAnIya prruupnnaa| paoNca prakArake sakramaNo dvArA hata karmapradezoke parimANa meM alpbhuutv| prathamopazama samyaktva prApti vidhAna me apUrvakaraNake kANDaka ghAtakI apekSA |--de (dha 6/1,6,8,5/228/1) / dvitIyopazama prApti vidhAna meM uparokta viklp|--de.(dh 6/ 1,6.8.15/286.10) / azvakarNa prasthApaka cAritramoha kSapakake anubhAgasattvakI apethaa|-de (dha 6/1,6,8,12 / 263/6) / apUrvaspardhakakaraName anubhAga kANDakaghAtakI apekSA / -de (dha 6/1,6,8,16/366/11) / cAritramoha pakke apUrvakaraNa meM sthiti kANDakaghAtakI apekSA |---de (dha 1,6,8,16/344/8) / trikaraNa vidhAnako avasthA vizeSoM ke utkIraNa kAlo tathA sthiti bandha va matya Adi vikalpokI apekSA prruupnnaae| prathamApazama samyaktva kA apekSA |--de. (dha 6/16-8,7/ 236/8) / prathamopazama ba vedaka samyaktva tathA sayamAsayamako yugapat grahaNa karane kI apekSA |--de (dha 6/16-8/11/247/1) / puruSaveda sahita kAdhake udayase ArohaNa va avarohaNa karanevAle nAritramohopazAmaka apUrvakaraNa ke bhinna-bhinna prakRtiyo ke Azraya sarva vikalparUpa utkIraNa kAloko apekSA -de (dha 6/1,6-8,14/335/11) / daSanamoha kSapakakI apekSA |-de. (dha 6/1,6-8.12/ 260/6) / anavRttikaraNa guNasthAnameM cAritramohakI yathAyogya prakRtiyoke upazamanako apekSA / -(dha.6/1,6-8,14/ 303/6) / 51. aSTakarma bandha udaya sattvAdi 10 karaNokI apekSA bhajagArAdi padome alpabahatvakI ogha va Adeza prarUpaNAeM 1. udIraNAkI apekSA aSTakarma prarUpaNA 2 udaya . . . upazamanA 4 sakramaNa . . bandha 6 mohanIyakarma vizeSake sattva kI apekssaa| 7 aSTakarmabandha vedanAmeM sthiti, anubhAga, pradeza va prakRti andhokI apekSA ogha va Adeza sva-para sthAna apabahutva prruupnnaaeN| * prayoga va samanadAna Adi SaTkarmokI apekSA alpabahutva prarUpaNA 14 mArgaNA AmeM jIvo kI tathA uname sthita karmoMkI uparokta SaT karmoM kI apekSA prarUpaNA / - de. (dha.13/5, 4.31/175-165) / * nigAda jIvokI utpatti Adi viSayaka alpabahatva prarUpaNA sAdhAraNa zarIrameM nigoda jIvoMkA utpttikrm| nirantara va sAntara kAlokI apekSA |-(p.kh.1/14/5/. 587-628/-74) / uparokta kAloM se utpanna honevAle jIvoM ke pramANakI apekSA -de (Sa, kha 14/5.6/sU 587-628/474) / 1 alpabahatva sAmAnya nirdeza va zaMkAe 1 alpabahutva sAmAnyakA lakSaNa sa si /10/6/473 kSetrAdibhedabhinnAnAM parasparata. saMkhyA vizeSo'spabahutvam / -kSetrAdi bhedokI apekSA bheda ko prApta hue jIvaukI paraspara sakhyAkA vizeSa prApta karanA alpabahutva hai| (rA vA /10/6/14) 647/27) rA vA /1/8/10/42/16 makhyAtAdiSvanyatamena parimANena nizcitAnAmanyonya vizeSapratipayartha malpamahatvavacana kriyate-hame ebhyo'tpA ime bahava iti / -maraNyAta Adi padArtho meM anyatama ksiI ekke parimANakA nizcaya ho jAnepara unakI paraspara vizeSa pratipattike lie alpabahUtva karane meM AtA hai| jaise yaha inakI apekSA alpa hai, yaha adhika hai ityAdi / (sa si./1/8/26)| dha/1,8,1/242/7 kimppaabhuaN| saMkhAdhammo edamhAdo evaM tiguNaM caduguNa mi di buddhigejho| -prazna-alpabahutva kyA hai / uttarayaha usase tiguNA hai, athavA caturguNA hai isa prakAra buddhike dvArA grahaNa karane yogya sakhyAre dharmako alpabahutva kahate hai| 2. alpabahutva prarUyaNAke bheda dha 1/1,8,1/241/10 (dravya kSetra kAla bhAva Adi nikSepoMkI apekSA alpanahuna aneka bheda rUpa hai| (vizeSa de nikSepa) 3. saMyatako apekSA asaMyatakI nirjarA adhika kaise dha 12/4,2,7,178/6 sajamapariNAmehito aNa tANubaMdhi visaMjoe tassa asaMjadasammAdiTThassa pariNAmo aNa taguNahINo, kadha stto asNkheujgunnpdesnnijjraa| Na esa doso sa jamapariNAme hito aNatANubadhINaM visajojaNAe kAraNabhUdANaM sammattapariNAmANamaNa sgunnttblbhaado| jadi sammattapariNAme hi aNa tANubadhIrNa visaMjojaNA korade to savvasammAiTThosu tabbhAvo pasajjadi tti butte Na, visi Thehi cetra sammatta pariNAme hi tavisajoyaNabhuvagamAdi ti| prazna--sayamarUpa pariNAmokI apekSA anantAnubandhIkI visayojanA karanevAle amatasamyagdRSTikA pariNAma anantaguNahIna hotA hai| aisI avasthAmeM usame asaMkhya taguNI pradeza nirjarA kaise ho sakatI hai / uttara--yaha koI doSa nahI hai--kyoki sa yamarUpa pariNAmoMkI apekSA anantAnubandhI kSAyokI visaMyojanAmeM kAraNabhUta samyaktvarUpa pariNAma anantaguNe upalabdha hote hai| prazna-yadi samyaktvarUpa pariNAmoke dvArA anantAnubandhI kaSAyoM kI visayojanA kI jAtI hai to sabho samyagdRSTi jIvomeM usakI visayojanAkA prasaMga AtA hai| uttara--saba samyagdRSTiyomeM usakI visaM yojanAkA prasaMga jainendra siddhAnta koza Page #157 -------------------------------------------------------------------------- ________________ alpabahutva 142 2. oSa Adeza prarUpaNAe~ aMgula aMta. apa nahIM A sakatA, kyoki viziSTa samyaktvarUpa pariNAmoke dvArA hI anantAnubandhI kaSAyoko visaM yojanA svIkArakI gayI hai| 4. siddhoke alpabahatva sambandhI zaMkA gha/4,1,66/318/7 edamappAbahuga solasava diyaappAbahueNa saha virujjhade, siddhakAlAdo siddhANa saMkhejjaguNattaM phiTTidUNa visesAhiyattappasagAdo / teNettha uvaesaM laTi egadaraNiNNao kAyavo / = yaha alpabahutva (siddhomeM kRti sacaya sabase stoka hai, avyakta sacita asakhyAtaguNe hai, ityAdi) SoDazapadAdika alpabahattva (alpabahutva 2/2) ke sAtha virodhako prApta hotA hai, kyoki siddhakAlakI apekSA siddhoMke saMrakhyAtaguNatva naSTa hokara vizeSAdhikapanekA prasaga AtA hai| isa kAraNa yahA~ upadeza prApta kara do-meM-se kisI ekakA nirNaya karanA cAhie / 5. vargaNAoMke alpabahutva sambandhI dRSTibheda dha 14/5.6,63/111/4 jahaNNAdo puNa ukkassabAdaraNigodavaggaNA asaMkhejjaguNA / ko gunnkaaro| jagaseDIe asNkhejjdibhaago| ke vi AiriyA guNagAro puNa AvaliyAe asa khejjadibhAgo hodi tti bhaNati. taNNa ghaDade / kudo| bAdaraNigodavaggaNAe ukkasiyAeseDIe asaMkhejjadibhAgametto NigodANa tti edeNa cUliyAsutteNa sa virohaado| apanI jaghanyase utkRSTa bAdaranigodavargaNA asakhyAtaguNI hai| guNakAra kyA hai / jagazreNIke asaMkhyAtaveM bhAgapramANa guNakAra hai| kitane hI AcArya guNakAra Avalike asaNyAtave bhAga pramANa hotA hai, aisA kahate hai, parantu vaha ghaTita nahIM hotA, kyoMki, 'utkRSTa vAdaranigodavargaNAmeM nigoda jIvoMkA pramANa jagazreNike asaMkhyAtaveM bhAgamAtra hai', isa cUlikAsUtra ke sAtha virodha AtA hai| dha. 14/5,6,116/166/7 ettha ke vi AiriyA ukkassapatteyasarIravaggaNAdo uvarimadhubasuNNaegaseDI asakhejjaguNA / guNagAro vighaNAbaliyAe asaMkhejjadibhAgo tti bhaNaM ti taNNa ghaDade / kudo| sakhejjehi asaMkhejjehi vA jovehi jhssnnvaadrnnigodvggnnaannuppttiido|..tmhaa aNaMtalogA guNagAro ti eda cevaghettavyaM / - yahA~para kitanehI AcArya utkRSTa pratyeka zarIravargaNAme uparimadha va zUnya eka zreNi asaMkhyAtaguNIhai,aura guNakAra bhI ghanAva like asaMkhyAtave bhAgapramANa hai, 'aisA kahate haiM, parantu vaha ghaTita nahIM hotA, kyoki sakhyAta yA asaMkhyAta jovoMse jaghanya bAdaranigodavargaNAkI utpatti nahIM ho sktii| isalie 'ananta loka guNakAra hai' yaha vacana hI grahaNa karanA caahie| dha.14/5.6.116/216/13 kammaiyavaggaNAdo heThimAhAravaggaNAdo uparimaagahaNavaggaNamadANaguNagArehito AhArAdivaggaNANaM atANappAyaNahUM ThavidabhAgahAro aNaMtaguNo tti ke viAiriyA icchati, tesimahippAraNa pucillamapAbahUgaM parUvidaM / bhAgAhArehito guNagArA aNataguNA ttike viAiriyA bhaNaM ti| tesimahippANaM edamappAbahagaM parUvijjade, teNeso Na doso| kArmANavargaNAse adhastana AhAra vargaNAse uparima agrahaNavargaNAke adhvAnake guNakArase AhArAdi vargaNAoM ke adhvAnako utpanna karane ke lie sthApita bhAgAhAra anantaguNA hai / aisA kitane hI AcArya kahate hai, isalie unake abhiprAyAnusAra pahilekA alpabahutva kahA hai| tathA bhAgahAroMse guNakAra anantaguNe hai aisA AcArya kahate haiM isalie unake abhiprAyAnusAra yaha alpabahutva kahA jA rahA hai| isalie yaha koI doSa nahIM hai| 6.paMcazarIra visrasopacaya vargaNAke alpabahutva-dRSTibheda dha. 14/5,6,512/45/457/6 savvatha guNagAro savvajovehi annNtgunno| edamappAbahuga bAhiravagNAe pudhabhUda tti kAUNa ke vi AiriyA jIvasaMbaddhapacaNNaM sarIrANaM vissassuvacayassuvari parUveti taNNa ghaDade, jahaNNapatteyasarIravagaNAdo ukkassapatteyasarIravaggaNAe annNtgunnppsgaado| - sarvatra guNakAra saba jIvoMse anantaguNA hai| yaha alpabahutva bAhya vargaNAse pRthagbhUta hai, aisA mAnakara kitane hI AcArya jIva sambaddha pA~ca zarIroke visasopacayake Upara kathana karate hai, parantu vaha ghaTita nahI hotA, kyoki aisA mAnane para jaghanya pratyeka zarIravargaNAse utkRSTa pratyeka zarIravargaNAke anantagaNe honekA prasaMga prApta hotA hai| 7 moha prakRtike pradezAgoM sambandhI dRSTibheda ka. pA. 4/3-22/6336/334/11 sammattacarimaphAlIdo sammAmicchatta carimaphAlI asakhye. guNahoNA tti ego uveso| abarego sammAmicchattacarimaphAlI tatto visesAhiyA tti / ettha edesi doNDa pi uvaesANaM Nicchaya kAumasamatyeNa jaibasahAirieNa ego ettha vilihidA avarego hidisNkmme| teNede ve vi ubadesA thappa kAdUNa vattavvA tti / - samyaktvako antima phAlise samyagmithyAtvako antima phAli asakhyAtaguNI hIna hai, yaha pahilA upadeza hai| tathA samyagmithyAtvakI antima phAli usase vizeSa adhika hai yaha dUsarA upadeza hai / yahA~ ina dono hI upadezoMkA nizcaya karanemeM asamartha yativRSabha AcArya ne eka upadeza yahA~ likhA aura eka upadeza sthiti sakramaNameM likhA, ata ina dono hI upadezoMko sthagita karake kathana karanA cAhie / 2. ogha Adeza prarUpaNAe~ 1. sAraNImeM prayukta saMketoMke artha saMketa artha | saMketa artha agu ja.pra jagapratara atarmuhUrta ja zre. jagazreNI aparyApta te tejasa zarIra apra. apratiSThita ni. apa. nivRtyaparyApta asarakhyAta ni. pa. nivRtti paryApta AvalI, AhAraka pace. paMcendriya zarIra paryApta utkRSTa pari. pariNAma yoga sthAna upazama samyaktva yA pRthivI upazamazreNI upapAda prati. pratiSThita yoga sthAna bAdara ekAntAnuvRddhi la,apa labdhayaparyApta yogasthAna vanaspati audArika zarIra vedaka samyaktva kArmaNa zarIra vai kriyika zarIra kSapaka zreNI sakhyAta kSAyika samyaktva sammUrchana guNakAra yA guNasthAna sAmAnya jaghanya sUkSma 2. SaT dravyoMkA SoDazapadika alpabahatva dha.3/1,2,3/30/7 dravya alpabahutva gumakAra vartamAna kAla stoka abhavyaya rAzi ananta guNI ja yuktAnanta siddha kAla siddha jIva asa guNe zata puthaktva asiddha kAla sa. AvalI atIta kAla vizeSAdhika siddha kAla bhavya mithyASTi ananta guNe bhavya sAmAnya vizeSAdhika samyagdRSTi mithyA dRSTi abhavya sasArI jIva bhavya A, bA. vana jainendra siddhAnta koza Page #158 -------------------------------------------------------------------------- ________________ alpabahutva 2 ogha va Adeza prarUpaNAe~ guNa sArNa jI 2.0 vizeSAdhika siddha pudgala dravya ananta guNe sUtra | mArgaNA guNa alpabahutva kAraNa va vizeSa anAgata kAla | sthAna / ananta guNA pudgala ananta sampUrNa kAla vizeSAdhika sarva yoga 3 / sa guNe 1 sAsAdanase saM.guNA alokAkAza ananta guNA kAlaxananta / sacaya kAla sampUrNa AkAza vizeSAdhika loka / 2 sAsAdanake uparAnta upazama samyaktva hI 3.jIva dravyapramANa meM ogha prarUpaNA prApta hotA hai para (Sa.khaM 5/1,8/sU 1-26) isake uparAnta upanoTa-pramANavAle koSThakameM sarvatra satra na.likhe hai| vahA~ yayA sthAna | zama va vaidaka sabhyausa usa sUtrakI TIkA bhI sammilita jAnanA / katva tathA mithyAtva / tIno prApta hote hai| sUtra mArgaNA | guNa alpabahutva / kAraNa va vizeSa atpabahatva 3 upazamase vedaka sthAna / samyagdRSTi sa guNe hai| 1. pravezakI apekSA 4 A /asa gunne| samya, mithyAtvakA upazamaka / sacaya kAla antarmuhUrta adhikase adhika 54 hai va isakA 2 sAgara hai| 6 Upara tulyA jIvokA praveza ho | 14 1 siddho se / sambhava hai ananta guNa vAlAananta se guNita kSapaka 108 taka jobokA 3. samyakatvame saMcayakI apekSA Upara tulya praveza sambhava hai asayata / upa stoka kSA A /asa guNe adhika sacaya kAla sulabhatA stoka tiyacomeM abhAva tathA sayatAsayata durlabha kSA, panya/asa.gu- tiyaMcomeM utpatti 2 sacayakI apekSA A/asaM tiyaMcomeM utpatti tathA upazamaka guNe sulabha 8 stoka pravezake anurUpa hI | 21 6ThA 7vaoN guNasthAna ___ stoka alpa sacaya kAla tathA 6 Upara tulya sacaya hotA hai| kula saMyamakI dulabhatA 264 jIva saMcita hone adhika sacaya kAla | sambhava hai sulabhatA 25 | 8-10vA~ guNasthAna upa stoka alpa sacaya kAla tathA zreNIkI durlabhatA kSapaka dugune kula 568 jIva sacita 26 / kSA, sa. guNe adhika saMcaya kAla cAritra upa stoka alpa saMcaya kAla Upara tulya JkSA | sa. guNe ! adhika sacaya kAla 4. gati mArgaNA 1 pA~ca gatikI apekSA sAmAnya prarUpaNA (pa.rkha 7/2,19/sU 2-6) (mU.A 1207-1208) saM. guNe 88502 jIvokA saMcaya akSapaka va anupazamaka | stoka nArakI asaM guNe guNakAra-sUcyagu./asa sa guNe 26666103 jIvokA ,. asa guNe 56346206 jIbokA , siddha ananta guNe guNakAra = bhavya/ananta patya/asaM. madhya lokame svambhU 6 | tiryaJca guNe ramaNa parvatake parabhAgameM | 2.8 gatikI apekSA sAmAnya prarUpaNAavasthAna 2 | A/asa eka samayame prApta sayatA (e.kha 7/2,11/sU8-13) guNe saMyatase eka samaya gata manuSyaNI | stoka sAsAdana rAzi asa | 6 manuSya asa. guNe guNakAraja.zre./asaM. | guNI hai| 10 nArakI | 11| deva saM.gaNe saM guNA | manuSya deva | dugune jainendra siddhAnta koza Page #159 -------------------------------------------------------------------------- ________________ atpabahuda 2 ogha va Adeza prarUpaNAe~ mAgaNA guNa apamahattva sthAna |" kAraNa va vizeSa mArgaNA sthAna | aspama hutva guNa / kAraNa va vizeSa viko | stoka stoka 12/ devI 32 guNI 5. manuSya gatisiddha ananta guNe || 1. manuSya gatikI sAmAnya prarUpaNA15 tiryaca (ti 1.4/2631-33) (mU.A.1212-1215) (dha 3/1,2.14/6/2) 3. naraka gati1. narakagatikI sAmAnya prarUpaNA antIpaja pa stoka (mU A 1206) uttama bhogabhUmipa sa guNe devakuru va uttarakuru saptama pR stoka | asakhyAta bahubhAga krama madhya bhogabhUmi pa hariva ramyaka ThI , asaM. guNe se pahilose sapta pRthivI jadhanyabhogabhUmi pa. haimatrata hairaNyavata taka hAni samajhanA anakasthitakarmabhUpa bharata airAvata (dha 3/pR 207) avasthita ,, pa videha kSetra lamadhyaparyApta asa guNe | sarva manuSya sAmAnya / vizeSAdhika paryApta+aparyApta zlI , 2. manuSya gatikI ogha va Adeza prarUpaNA2. narakagatikI ogha va Adeza prarUpaNA (Sa khaM 5/1,8/sU 53-80) (pa.va.41.8/sU 27-40) manuSya sAmAnya, manuSya pa, manuSyaNI nArakI sAmAnya / 2 upazamaka -10 stoka / praveza va sacaya dono sa guNe adhika upakramaNa kAla 19 / Upara tulya tInoparasparatulya(54jo) | asaM guNe | guNakAra A /asaM. kSapaka dugune | (108 jIva) asaM. guNe | ., ma agula/asaM,-ja pra.16 12 | Upara tulya samyaktva amaM guNe / guNakAra-patya/asaM pravezApekSayA adhika saMcaya kAla | saM guNe saMcayApekSayA guNakAra-A/asaM akSapaka va anupaza mUlodhavat nArakI sAmAnyavata prathama pR dugune stoka saM guNe 2-7 pRthak pathaka saM guNe asa guNe / gugakAra-A/asaM ..-agu/asaM.+japra krameNa 2 3, 4, 5, 6, 7 manuSya pa va manuSyaNI meM amaM guNe | manuSya mA va apa asaMyatome ___ stoka stoka samyaktva kSA. | sa guNe samyaktva ve. asaM, guNe guNakAra-palya/asa... A/asaM saMyatAsaMyatoMmeM- kSA, stoka | kSAyiksamyaktvI prAya kSA, | ... kSAyikakA abhAva samyaktva sayamAsa yama nahI dharate 4 tiryaca gati yA asaMyamI rahate hai yA 1. tithaMca gatikI sAmAnya prarUpaNA sayama hI dharate hai| (Sa rakha 4108 sU 41-50) noTa-de indriya va kAya mArgaNA upa - sa.guNe baha upalabdhi 2.tiyaM ca gatikI oSa va Adeza prarUpaNA adhika Aya (Sa tra.5/1,8/sU.41-50) guNa sthAna 6.7 meM stoka mUlodhavat tiyaM ca sA , paMce ti sA,paMce pa, yonimati samyaktva sa guNe sAmAnya 1 stoka | durlabhatA 2 asaM. guNe guNakAra- A./asaM | upazamako meM stoka saM. guNe samyaktva | sa guNe asaM * guNe | guNakAra-A./asaM. cAritra upa stoka anantaguNe kSapa / saM guNe / asaMyatomeMstoka 3. kevala manuSyaNIkI vizeSatAsamyaktva asa. guNe guNakAra-A./asaM. (Sa khaM 5/18/sU.75-78) bhogabhUmi me saMcaya guNa sthAna 4-7 me / kSA | stoka aprazasta vedameM kSAyika saMyatAsayato meMstoka samyaktva samyaktva durlabha hai| samyaktva asa guNe guNakAra-A/asaM. |76 | upa sa guNe kSA. abhAva 77/ mUlodhavata jainendra siddhAnta koSa Page #160 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUtra 78 alpabahutva 82 83 84 das 86 14 19 " : : : u & * * * 61 2 64 65 mArgamA upazamakomeM samyaktva 6. devagati 1. devagatikI sAmAnya prarUpaNA(su.vA. 1996) kalpavAsI devadevI bhavanavAsI" 87 88 bhavanatrika devadevI saudharma devI sA 66 67 deva sAmAnya samyaktva saudharma sahakAra 60 Anata se ugraiveyaka sAmAnya 95 vyantara jyotiSI 2. devagatikI ogha va Adeza prarUpaNA uparokta meM samyaktva 66 100 101 sarvArtha siddhi meM 102 37 (Sa khaM 5 / 1,8 / sU81-102 ) 2 3 upagena meM samyaktva " anudizase aparA jisameM samyaktva 26 paMcedriya 17 caturindriya samyaktva 5. indriya mArgaNA 18 trIndriya DoDiya 16 20 anindriya (siDa) 21 ekendriya 10 guNa sthAna kSA, upa 1 upa kSA ve 2 upa to kSA 1-4 2 3 1 upa kSA anvaDUkha stoka sa guNe ve upa kSA ve upa stoka asa. guNe kSA " stoka saM guNe asa guNe stoka asa guNe 17 stoka sa guNe asa guNe stoka asaM guNe stoka saMguNe 1. indriyoMkA apekSA sAmAnya prarUpaNA (Sa. kha 7 / 2,11/ sU. 16-21) asa guNe saM guNe stoka asa, guNe saguNe stoka asaM guNe saguNe stoka saM guNe saM guNe " | anantaguNe kAraNa va vizeSa uparoktavat adhika upakramaNa kAla guNakAra = A / asaM .. XA.- asa / ja pra alpasa caya kAla guNakAra - A / asa saptama narakavaca 17 *guNakAra A / asa guNakAra A - asa / ja pra saptama pRthivovat guNakAra = A / asa abhAva deva sAmAnyavat na guNakAra A / asa adhika upapAda 145 stoka vizeSAdhika (pace + pace / A / asaM ) X ( ja pra . / asa) adhika uparosa + bahavA asaM guNakAra = A / asaM saMcayakAla = saM. sAgara anya guNasthAnokA abhAva = palya / asa guNakAra adhika upapAda alpa saMcaya kAla adhika saMcaya kAla adhika upapAda mArgaNA sUtra 22 23 24 25 y w u 26 27 28 26 30 31 32 33 34 35 36 37 38 36 40 41 42 43 44 45 46 47 48 46 50 pacendriya pa driya pa alpabahutva kAraNa va vizeSa 2. indriyoM paryAparyAsakI apekSA sAmAnya rUpa (ti 14/394) (7/2.11/22-30) caturindriyapa sToka ja. pra./ pratarAgula - asaM. vizeSA uparokta + vaha / A. asa zrIndriya pa pacendriya apa caturadraya ana trIndriya apa dvIndriya apa anindriya (siddha) ekendriya bA.pa. apa sA, 14 35 " pa, sA sU apa 11 11 ekendra sA 3 ogha va Adeza prarUpaNA (Sa kha 5 / 1.8 / sU 103) ekendriya se caturindriya taka pace, sA. paMce pa paMce pa ". 6. kAya mArgaNA trasa sA. teja sA. trasa pa pRthivI sA va tejapa guNa sthAna vAyu apa apa. 11 teja apa pRthivI apa. ap apa 51 32 pRthivopa 53 | appa 2. oma va Adeza prarUpaNArtha 2-14 jainendra siddhAnta koza 93 asa guNe guNakAra A. / asaM vizeSA, uparokta + vaha / A asa 35 1. sasthAvara kI apekSA sAmAnya prarUpaNA anantaguNe ase mujhe vizeSA asa. sa guNe vizeSA (pakha 7/2,113844) (24/5/468-504/465) ( sa.ma 26 / 331 / 7) guNe uparokta sAmAnya prarUpaNAvat mUloghavada 1 asa samaya se, asaM guNe apa, sA vAyu sA. akAdhika (siddha) vanaspati sA 2. paryAptAparyApta sAmAnyakI apekSA sAmAnya prarUpaNA 02.19/45-53) stoka asaguNe vizeSA paryApta + aparyA paryA paryA bA sA + su sA. ananta guNe anantaguNe eka mithyAtva guNasthAna hI sambhava hai / stoka asa guNe vizeSA 13 vizeSAdhika uparokta + vaha loka / asa ja. pra. / asa [aso] guNakAra uparokta bahU-loka/asaM ja. pra. + pratarAgula / asaM uparo+va+asa loka "" ma guNe vizeSA. uparokta + vaha / asa. loka " Page #161 -------------------------------------------------------------------------- ________________ malpabahutva 2. ogha va Adeza prarUpaNAe~ alpabahukha kAraNa sthAna sUtra mArgaNA kAraNa va vizeSa sUtra mArgaNA sthAna kAraNa va vizeSa 54 vAyu pa. vizeSA, uparokta+baha/asa.loka 82 asaM. guNe | guNakAra-A./asaM 15 akAyika (siddha) ananta guNe 83 vAyu bA.pa. guNakAra-pratarAMgula/asaM. 16 vanaspati apa. 84 teja bA, apa | guNakAra- asaM. loka saM. guNe 8vana.aprati pratye apa. 58 sA. vizeSA paryApta + aparyApta 86 , prati... apa. ti pa.4/314 meMtejakAya 56 nigoda sA bA,apa, ko vana aprati 3 bAdara sUkSma sAmAnyakI apekSA sAmAnya prarUpaNAe~ pratyeka apa, se asaM. guNa batAyA hai| (Sa khaM 7/2,19/sU 60-75) 87 pRthivI bA. apra. guNakAra- asaM, loka 10 trasa sA. / stoka ja.pra/asaM, 88 apa bA. . 61 teja bA, sA, asa. guNe / guNakAra-asaM. loka 86/ vAyu bA. , 62vana, pratyeka mAsA 60 teja sU. , 63 bA. nigoda sA yA 61 pRthivI sU. , vizeSAdhika| uparokta+vaha/asaM. pratiSThita pratyekameM 62 apakAya sU., upalabdha nigoda 63/ vAyu sU. , 64 pRthivI bA. sA. 64 teja sU.pa. saM.guNe 65 ap bA. sA. 65 pRthivI sU.pa. vizeSAdhika uparokta+vaha/asaM. 66 mAyu bA.sA. 6 ap kAya sU.pa. 6 teja sU.sA. 17 bAyu sU.pa. 44 pRthivI sU. sA. vizeSA. uparokta+ vaha/asaM.loka 18 akAyika (saddha) ananta guNe 16 apa. sU. sA. vana sAdhAraNa bA.pa. 70 vAyu sU.sA |" ,, , apa. asaM guNe 1 guNakAra-asaM. loka 71 akAyika (siddha) ananta guNe " " , sA. vizeSA, paryApta + aparyApta 72/ vana mA.sA. , , sU apa. asaM. guNe | guNakAra -- asaM. loka 73/ " sU sA. asaM. guNe | guNakAra-asaM. loka 103 , , , pa saM.guNe 74 vana. sA, vizeSA mA.+sU. 104 vana, sAdhA.sU. sA. vizeSAdhika | aparyApta + paryApta 75 nigoda 104 bana sIdhAradha sA, bAdara+sUkSma 4. bA.sa. paparyAptAparyAptakI apekSA sAmAnya prarUpaNA-106 nigoda bAdara pratyeka+mA.ni. (Sa. khaM 7/2,11/sU.76-106) (ti.pa.4/314) prati. / stoka 76 teja bA.1. 5. ogha va Adeza prarUpaNA | asaM. pratarAvalI 77 sa. pa. asaM. guNA | guNakAra-ja pra./asaM. (Sa.kha.1/1,8/sUtra 104) , apa. -A/asaM, / trasa kAya sA.va.pa. 2-14 [ mUlodhavat / 2 asaMya. samya usa vizeSa : (mthy.)| se asaM .guNe (ti.pa. 4/314) / 7. gati indriya va kAyakI saMyogI para-sthAna prarUpaNA | paMcendriya saMjJo apa. tejakAya vA. | vizeSake lie dekho (Sa, kha 7/2, 19/sUtra 1-76) pa.se asaM. indriya mArgaNA naM.(2) 2 / manuSya garbhaja pa. / | stoka manuSya sA./4 3 manuSyaNI,, , saM. guNe | sarvArtha siddhi deva 4yA zuNe caturindriya pa0 teja kAya bA. pa. | asaM guNe | guNa kAra-asaMpratarAvalI pace asaMjJI pa. vizeSAdhika vijayAdi cAra dvIndriya pa. anuttara vimAna guNakAra-patya/asaM. trIndriya pa 7 nava anudiza guNakAra-saM. samaya paMce, asaMjJI apa. AaMguNe havA. uparima graive. catu apa. vizeSA. hAvA~ , trI. apa 10 vA. dvI. apa 11 ThA. madhya... 76 vana pratyeka pa. asaM guNe guNakAra- patya/asaM. | 12 zvA~. . " 80 vana. prati, pratye.pa.. 13 / 4thA, " " 81 pRthivI bA. pa guNakAra-bA./asaM / 14 3rA. " guNA tigunI jainendra siddhAnta koza Page #162 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 147 malpabahutva 2. ogha va Adeza prarUpaNAeM satra mArgaNA 25 2rA adho praiveyaka 16 1lA. . 17| AraNa acyuta 18 Anata prANata 16/7vIM pRthivI naraka 6ThI . . zatAra-sahasAra 22 zukra mahAzukra 23. 5vIM pRthivI naraka 24 lAtava kApiSTha 26 4thI pRthivI naraka 26 brahma-brahmottara 27 3rI pRthivI naraka samAhendra svarga 29| sanatkumAra , 30 2rI pRthivI naraka 31 manuSya apa. ssior wrior upt aar 32 IzAna deva 33 IzAna deviyA~ 34 saudharma deva 35 deviyA~ 36 1lI pRthivI naraka 37 bhavanavAsI deva 38 , deviyA~ 36 ce tirya yonimati guNa alpabahutva kAraNa va vizeSa sUtra mArgaNA spAna | anpamahutva kAraNa va vizeSa sthAna guNakAra-saM, samaya 16 vAyu kAya vA pa. asaM guNe -pratarAgula/asaM. teja , , apa. " , asaM. loka 58 vana, aprati. pratyeka bA. apa. 56 vana, prati, pratyeka asaM guNe guNakAra - (ja. zre.)3 bA apa. yA nigoda zre) 3 | 60 pRthivI kAya A.apa , - (ja zre) 4 61ap kAya vA, apa, asaM, guNe | guNakAra- asa, loka 62 vAyu 10 . . teja kAya sU. .. pRthivI,, ,, vizeSAdhika uparokta+vaha/asa.loka apa .. , 66/ vAyu , , teja , saM guNA pRthivI,, , vizeSAdhika uparokta+asa.loka 66 apa kAya ,, 70/ vAyu , , .. 71 akAyika (siddha) anantaguNe ,, -asa samaya 72/vana sAdhAraNa vA pA ,,, ,, apa asaM guNA | guNakAra-asaM. loka .. " , sA. vizeSAdhika | paryApta+aparyApta ... -(ja zre) asaM. guNe guNakAra - asa, loka 2- asa. saM.guNe " -sUcyaMgula/asa. 77 , , , sA vizeSAdhika | paryApta + aparyApta 32 guNI 70 vana sAdhAraNa sA. sUkSma sA+bAdara sA. saM. guNe 76 nigoda vizeSa-vana, prati.32 guNI pratyeka bA.sA, asaM guNe - guNakAra-(ghanaugula)3] 8.yoga mArgaNA " | (ghanAgula)3 -sa | 1 sAmAnyakI apekSA sAmAnya prarUpaNA32 guNI (Sa.va.7/2,11/sU.107-110) asaM. guNe |, - (asa ja zre) 107 manoyogI sA. stoka deva sA./asaM, (3-sa) 108 vacana / saM. guNe sa.guNe ayogI (siddha) ananta guNe 32 guNI 110 kAya yogI saM. guNe 2 vizeSakI apekSA sAmAnya prarUpaNA32 guNI (Sa. khaM/7/2, 11/sU.111-126) saM. guNe 111/ AhAraka mizra yoga stoka vizeSAdhika uparokta+baha-A./asa. 192 AhAraka kAya yoga dugune | bai kriyaka mizra, asaM. guNe 114 satya mano yoga saM. guNe arsa guNe | guNakAra- A./asaM.. 115 mRSA mano yoga |vizeSAdhika uparokta+ha+A./asa 116 ubhaya .. 117 anubhaya, 118 manoyogI sA vizeSAdhika cAroM manoyogI 516 satya vacana yoga saM guNe asaM.guNe guNakAra = patya/asa, 120 mRSA , , 121] ubhaya .. . " -A./asa. 122/ baiMkriyaka kAya yoga (123 anubhaya vacana yoga 124/ vacana yogo sA. | vizeSAdhika | cAroM vacana yogI (106/ 40 vyatara deva 41 , deviyA~ 42 jyotiSI deva 43 deviyA~ 44 caturindriya pa. 45 paMcendriya pa. 46) dvIndriya pa. 47trIndriya pa. 48 paMcendriya apa 4 caturindriya apa. 50 trIndriya apa dvIndriya apa. 52 vana. aprati, pratyeka bA, pa. 53 vana, prati pratyeka | bA.pa.yA nigoda 54 pRthivI bA pa. 50 apa, kAya bA.pa. / jainendra siddhAnta koza Page #163 -------------------------------------------------------------------------- ________________ alpabahutva 148 2. ogha va mAdeza prarUpaNAe~ avapamahatva 126/ 106 duguNe 100 9 - Norrn. sUtra mArgaNA guNa alpabahutva kAraNa va vizeSa mArgaNA kAraNa va vizeSa sthAna | sthAna | 125 ayogI (siddha) ananta guNe 5. AhAraka mizra kAya yogakArmANa kAya yoga (Sa.kha,41,8/sU.135-136) 120 audArika mizra, asaM guNe guNakAra-antamuhuta 136 samyaktva kSA. | stoka upazama samyaktvameM 128 audArika kAya ,, saM guNe / AhAraka yoga nahIM 126/ kAya yogI sA. / / vizeSAdhika cAroM kAya yogI hotA 3. ogha va Adeza prarUpaNA 936 ve. | saMguNe 1 pA~cau manoyogI, pA~coM vacana yogI, kAya yogI sA, 6. kArmaNa kAya yogaaudArika kAyayogI isa prakAra 12 yoga vAle - (Sa.kha.5/1,8/sU.137--143) (Sa kha.5/1,8/sU.105-121 13 | stoka 2 | asa guNe | guNakAra-patya/asaM, 100 upazamaka ..8-10 stoka paraspara tutya saMcaya " -A./asaM. Uparatulya praveza dono apekSA 1 | ananta guNe 1079kSapaka 141 samyaktva upa, stoka vaikriyaka mizravat asaM. Upara tujya 142 kSA saM. guNe kSAyika samyagdRSTiyokA 106 sayoga kevalI praveza apekSA maraNa nahIM hotaa| kyoMki saM.guNe / saMcaya apekSA yadi devoMse maraNa kare to 111|| anupazamaka manuSyoM meM asakSA samya akSapaka sAmAnya kA prasaMga A jaayegaa| 123 asaM. guNe | guNakAra-patya asaM parantu tirya va manuSyoM " = A /asaM. meM asaM kSA. samya hote saM guNe manuSya gativada nahIM / narakase marakara asaM.guNe guNakAra-A/asaM devoMmeM jAte nhiiN| asa guNe mana-vacana yogakI apekSA. ve. / asaM guNe / guNakAra-panya/asaM. anantaguNe kAya va au. kAyayoga 8. veda mArgaNA198 samyaktva 4-7 | mUlodhavat kI apekSA 1. sAmAnyakI apekSA sAmAnya prarUpaNA120 cAritra | upa stoka (Sa kha.5/7/2,11/sUtra 130-133) 121) |kSapa, / saM. guNe stoka 130| puruSa 131) strI saM.guNe 2. audArika mizra yoga 132 apagata ananta guNe (Sa.kha.41,8/sU.122-127) 133 napuMsaka 122 sayoga kevalI / 13 / stoka 2. vizeSakI apekSA sAmAnya prarUpaNA123 asaMyata sAmAnya 4 | saM. guNe (Sa.kha.7/2,19/sUtra 134-144) 124 // asaM 'guNe | guNakAra- patya/asa 134 napusaMka saMjJo grbhj| | stoka 125 1 | ananta guNe 135 puruSa , saM. guNe 126/ samyaktva kSA, stoka durlabhatA 127/ ve. saM. guNe / 139, napuMsaka , sampU.pa. 3. vaikriyika kAya yoga 138 , ,, apa. asaM guNe guNakAra-A./arsa. (pa.kha.5/1,8/sU. 128) 136 strI, garbhaja bhoga. 128 sarva bhaMga 1-4 | devagati- / - puruSa , , bhoga. Upara tulya 940 napuMsaka asaMjJI garbhaja sA. vada saM. guNe 141 puruSa , 4. vaikriyika mizra yoga 142 strI . (pa.kha.5/1,8/sU.126--134) 143, napuMsaka ,, sammU.pa 126/ sAmAnya 2 / stoka 144' " " "apa, ' asa guNe / guNakAra- A./asaM. asaM guNe | guNakAra-A./asaM | 3. tInoM vedokI pRthaka pRthaka ogha va Adeza prarUpaNAguNakAra-agu/asaM+japra 1. strI veda132/ samyaktva upa. stoka upazama zreNI meM mRtyu (Sa kha.41-8/sUtra 144-161) bahuta kama hotI hai 144 upazamaka 8-6 stoka paraspara tulya kSA. saM.guNe ve. kevala 10 jIva asa guNe | guNakAra= panya/asaM. 145kSapaka - dugune , 20 jIva jainendra siddhAnta koza Page #164 -------------------------------------------------------------------------- ________________ alpabahutva 2. ogha va Adeza prarUpaNAe~ guNa mulabha 146 guNasthAna 6-7 meM 157(samyaktva upa. 160 8-10 12 mArgaNA alpabahutva kAraNa va vizeSa sUtra sthAna mArgaNAguNa | alpabahutva | kAraNa va vizeSa 146 akSapaka va anuzamaka 7 | sa. guNe mUloghavata 184 asayatomeM samya. upa stoka 147 6 | dugune kSA. A./asaM.guNe prathama pRthvI naraka meM bhI 148 asa.guNe guNakAra-patya/asaM. tiyaMca bhI sammilita (saMyatAsaMyatoM meM kSA. | stoka paryApta manuSya hI hote sulabhatA samyaktva hai tiyaMca nahIM 150 3. saM. guNe - anya sthAnose Aya pa./a'guNe 4 asaM.guNe | guNakAra-A./asa A./asaM.guNe pRthak pRthak paraspara 12 anya sthAnoMse Aya 185 guNasthAna 6-7 meM stoka aprazasta vedameM kSAyika 15 guNakAra= ghanAMgula samyaktva kI durlabhatA asa/ja.pra. saM.guNe 153 guNasthAna 4-5 meM kSA. stoka anpa Aya 187 154 samyaktva saM.guNe guNakArA pAya/asa 188 upazamako meM samya, | kSA, stoka . . -A./asa. sa. guNe 186 cAritra kSA. 16 stoka |kSA sa guNe 158 4. apagata veda-(pa.kha 5/1,8/sa.191-196) 154 upazamakoMmeM smy| kSA. | stoka 161) upazamaka ha-10/ stoka / pRthak pRthaka tulya (kula upa. saM. guNe 54 jIva) 160 cAritra stoka 11 / Upara tulya pravezakI apekSA 161) kSapa. ' dugune saMcaya bhI pravezAdhIna hai 2. puruSa veda-pa.kha.41.8/sU.162-174) 163) kSapaka dugune __.. kula 108 jIva 164 162 upazamaka / Upara tulya 8-6 | stoka paraspara tulya kula54jIva 165 ayogI 163kSapaka 8-6 duguNe , 108, , sayogI | pravezakI apekSA 164 akSapaka va anuzamaka 7 saM guNe / mUla oghavat saMguNe / sacayakI apekSA 6 dugune 10-kaSAya mArgaNA 5 asa. guNe guNakAra - palya/asaM (tiryaca bhI) 1. kaSAya catuSkakI apekSA sAmAnya prarUpaNA| guNakAra= A./asaM. (Sa.kha.7/2,29/sU.145-146) 3 | sa. guNe 145 akaSAyI (146 mAna kaSAyI 4 asaM. guNe ananta guNe krodha kaSAyI | = aMgu./asaM.-ja.pra. vizeSAdhika uparokta+vaha/A.+asaM 148 mAyA kaSAyI guNasthAna 4.7 meM upa stoka / oghavata (samyaktva kSA. | asa. guNe | guNakAra - palya/asaM. 146 lobha kaSAyI 2. kaSAya catuSkakI apekSA ogha va Adeza prarUpaNA>> A./asa. cAroM kaSAya-(Sa.kha.5/1,8/sU.167-211) 172) upazamakoMmeM samya stoka 167 upazamaka 8-6 | stoka | paraspara tulya pravezakI apekSA saMcaya bhI 173/cAritra pravezAdhIna hai kSapa. saM.guNe 167 lapaka 8-1 | saM. guNe 3. napuMsaka veda-(pa.kha.41,8/sU.175-160) 166 upazamaka 10 vizeSAdhika 175 upazamaka 4-8 | stoka / paraspara tulya 5 jIva 200 kSapaka 10 saM. guNe 176 kSapaka 1 duguNe .., kula 10jIva 201akSapaka va anupazamaka 7 / gu. krodha,mAna,mAyA.lo. 177 adhapaka va anuzamaka 7 saM guNe mUlodhavat 178 6 | dugune asaM. guNe guNakAra-patya/asaM | 5 | asa, guNe | guNakArapalya/asaM. tiyaMca bhI sammilita " -A./asaM. guNakAra-A./asaM. saM.guNe =sa samaya 3 | saM.guNe -saM. samaya 206 4 asaM. guNe , -A/asaM. 4 | asaM. guNe 207 1 ananta guNe 1 | ananta guNe| sarva jIva rAzi kA 208 uparokta meM samyaktva mUlodhavata ananta prathama vargamUla | kSA. asaM./saM.guNe | guNakAra hai| stoka 140 sa. guNe | stoka dugune 176 203 204 205 " -A./asaM / upa. | stoka jainendra siddhAnta koza Page #165 -------------------------------------------------------------------------- ________________ alpabahutva sUtra 206 210 211 212 213 214 215 153 154 15 mArgaNA upazamakoM meM samyakva cAritra 150 mana paryaya jJAnI 151 avadhi 152 matizruta m kSapa. akaSAyI - (Sa. kha. 5/1.8 / sU. 212 - 215 ) aAyI 11 stoka 59 22 228 226 218 216 220 kSapaka 230 231 232 233 11. jJAna mArgaNA 1. adhAna 216 / matizruta ajJAna 217 215 vibhaMga jJAna 217 1. sAmAnya prarUpaNA 221 222 akSapaka va anupazamaka 223 224 kSapaka " ` 225 226 uparoktameM samyaktva guNa sthAna " upa kSA upa 21 (ba.kha.7/2.11/ sU.150-955) stoka nirbhaya hAnI kevalajJAnI matibhuta ajJAnI 2. ogha va Adeza prarUpaNA 12 14 13 alpabahutva stoka saguNe stoka saM. guNe R dugune Upara tulya saM. guNe 15/10/216-217) stoka anantaguNe 2 sarvata stoka 5-20 11 8-10 12 7 6 5 4 upa M asaM guNe vizeSAdhika 2. matibhuta anabhijJAna (17/18/sU.210-221) upazamaka kSapa. 8 - 10 11 9-10 12 asaM guNe anantaguNe stoka Upara tulya dupuNe upa. kSA, artha va saMgu ve. upa kSA. Upara tulya saM. guNe dugune pa / asaM guNe + A. / asa. / gu stIka kAraNa va vizeSa mUloghavata 91 stoka kula 54 jIva ( praveza 227 upazamakoM meM samya. guNe stoka * cAritra saM. guNe 2. manaparyava jJAnakha5/10/230-241) upazamaka stoka Upara tulya guNe Upara tukya 99 108 praveza kI apekSA saMcaya kI apekSA saMkhyAta mAtra guNakAra palya / asaM. uparokta + vaha / asa paraspara tulya guNakAra = ja pra . / asaM == guNakAra-pavya/ asaM. 160 11 = sarva jIva / asaM. palya / asaM 161 asaM guNe guNa - agu/asa + ja pra 162 mUlodhavat tithaMca bhI, deva bhI loSamaya va saMcaya) 236 upazamako meM sabhya, cAritra 19 150 " 11 sUtra 234 akSapaka va anupazamaka 1235 236 uparokta meM samya, 237 238 240 241 39 praveza apekSA / tulya 164 saMcaya bhI pravezAdhIna 165 166 11 242 243 1956 mArgamA 167 | 156 saMyata sAmAnya 157sayatAsaMyata 1958 na saMyata na asaMyata (siddha) 244 245 246 247 91 tulya praveza va saMcaya 251 | sUkSma sAmparAya parihAra vizuddhi yathAkhyAta 163sAmAyika chedopasthApanA saMyata sAmAnya sayatAsaMyata na saMyata na asaMyata (siddha) stoka saM. guNe stoka saM guNe 4. kevala na. 5/18/242-243) stoka ayogI yogI Upara tulya saM. guNe kSapaka 248 ayogI sayogI guNa sthAna alpava hutva 7 6 12. saMyama mArgaNA 246 250 akSapaka va anupazamaka upa " kSA. be jainendra siddhAnta koza upa. kSA, upa. kSapa, 14 13 13 1. sAmAnyakI apekSA sAmAnya prarUpaNA -- .02.19/156-956) 2. oSa Adeza prarUpaNAe~ asaMyata anantaguNe 2. vizeSakI apekSA sAmAnya prarUpaNA -- (0.5,0/2,82/41.860-180) 8-10 11 8-10 12 14 saM guNe Dugune stoka se. guNe 13 13 7 252 uparokta meM samyaktva upa. 253 sA ve. | 254 stoka asaM guNe anantaguNe asaMyate ananta guNe 3. oma va Adeza prarUpaNA -- 1. saMyama sAmAnya - (Sa kha 5/1/sU. 244-257) upazamaka stoka saM. guNe kAraNa va vizeSa kSAyika samyaktvake sAtha adhika mana parmajJAnI hote hai| sloka Upara tulya dugune Upara tulya mUloghavata 99 saM. guNe dugune stoka saguNe saM. guNe praveza va saMcaya pravezApekSayA saMcayApekSayA 93 Upara tulya vizeSAdhika uparokta sarvakA yoga asa guNe guNakAra - palya / asaM. anantaguNe sakhyAta mAtra guNakAra=patya / asaM. praveza va saMcaya donoM kula 54 jIva kurA 100 jIva pravezApekSayA sacayApekSayA Page #166 -------------------------------------------------------------------------- ________________ alpabahutva sUtra mArgaNA 255 upazamakoM meM samyaktva upa kSA. upa. kSapa. leka : 256 cAritra 257 258 256 260 akSapaka va anupazamaka 261 262 uparokta meM samyaktva 263 266 267 270 271 272 273 274 275 276 277 278 268 | akSapaka va anupazamaka 7 266 276 280 281 282 saM guNe stoka saM. guNe 2. sAmAyika chedopasthApanA saMyama (pakha 5/1.8/sU. 258-267) upazamaka 5-e kSapaka 264 265 upazamakoM meM samya. cAritra saM guNe 3. parihAra vizuddhi saMyama 6.3/18/ 26 - 201 ) stoka dugune 283 284 285 guNa sthAna sAmAnya samyakva uparoktameM samyaktva upa. kSA. ve, 7. asaMyata sAmAnya waa sth lb sthoo mlb bhr 1 6 samyaktva kSA. kSapa 175 / avadhi 176 177 178 cakSu kevala acakSu 12 14 13 alpabahutva sToka sa. 4 sUkSma sAmparAya saMyama - Sakha 5/108 / sU 272-273 ) upazamaka stoka 10 10 T kSapaka dugu 5. yathAkhyAta saMyama - ( Sa kha 5 / 1, 8 / sU 274 ) 11 stIka * dugune Upara tulya saguNe jasajada (paM. 4/18/275 - 208) 13. varzana mArgaNA stoka dugune 1. sAmAnya prarUpaNA saM. guNe dugune stoka saM. guNe upa kSA. ve. stoka saM. guNe sloka sToka guNe 5 kSA. stoka upa, asaM guNe ve. (1.5/18/201285) . 2 3 4 asaM guNe * 1 anantaguNe sToka asaM guNe ( Sakha 7 / 2,11 / sU 175-178). stoka saMguNe kAraNa va vizeSa stoka | paraspara ya/vaizakI 28 apekSA kula 54 jIva sacaya bhI pravezAdhIna 288 guNA anantaguNA 11 abhAva 151 386 287 praveza va saMcaya praveza kI apekSA saMcaya kI apekSA mahatva nahIM hai tiyaMcoM meM abhAva guNakAra = palya / asaM, A / asaM. R=e 176 180 181 182 183 1184 185 panya / asaM. guNakAra - ja. pra. / asaM. siddhoM ko apekSA 265 266 267 268 REE | 300 301 302 303 304 305 306 | 307 guNakAra A / asaM guNakAra - siddha x ananta guNakAra - A./ asaM. acakSu cakSu mArgaNA 2. oSa va Adeza prarUpaNA 5/18/286-286 2-12 1 zukla padma teja avadhi kevala 13-14 14. vezyA mArgaNa -- 1. sAmAnya prarUpaNA azyA kApota nIla 260 261 212 263 214 kRSNanIla meM samya guNa sthAna apana ..02.12/101-185) (go jI jI./544 / 185/2) paNya ase. stoka asaM guNe guNakAra = ja. pra. / asaM. saM. guNe anantaguNe anantaguNe vizeSAdhika uparokta+maha/ asaM. kApota meM samya. 2-12 4-12 kRSNa 2 ogha va Aveza prarUpaNA 2. moca va Adeza prarUpaNAe~ 308 upazamaka 1. kRSNa nIla kApota - ( . kha 5 / 1-8 / sU 210-261) sAmAnya 2 sToka 306 310 kSapaka 311 |312 313 jainendra siddhAnta koza 3 4 1 kSA. upa. be, upa. kSA. 4these asaM guNakAra - ja. pra. / asaM guNe avadhi jJAnavat 7 6 5 2 saguNe asaM guNe anantaguNe sToka asaM guNe asa guNe stoka asa guNe ve. asaM guNe 2. teja, jha, lezyA (pa..5/9/8/300-307 ) sAmAnya kAraNa va vizeSa stoka duguNe asaM guNe + 19 saguNe asaM guNe 3 4 1 4-7 mUloghavata guNakAra - sa, samaya 11 Upara tulya 8-10 duguNe 12 Upara tulya 13 sa. guNe guNakAra paNya/asaM. - A./asaM. 13 alpa saMcaya kAla prathama naraka kI apekSA guNakAra - A./asaM. samyaktva 2. zuk lezyA (4/18/su. 300-327) 8-10 stoka - A. / asaM, saMkhyAta pramANa manuSya guNakAra = pazya / asaM. - A./asaM. , guNakAra - A. / asaM. ja. pra. / asaM pravezApekSA / paraspara tulya saMcaya bhI pravezAdhIna (108 jIba) 11 11 pravezApekSA saMcayApekSayA Page #167 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bharapatrakula sUtra mArgaNA 314 | akSapaka va anupazamaka 315 316 317 318 316 320 321 | guNasthAna 4meM samya. 322 323 324 guNasthAna meM samya upazamako meM 325 samyaktva 326 cAritra 327/ 186 | abhavya 187 na bhavya na abhavya 10] bhavya 328 bhavya 326 abhavya 331| 332 | guNa sthAna 104 samyagmadhyA 110 samyi 161 siddha 162 mithyAdRSTi 60 5 2 3 163 // sAsAdana 164 stoka 1 4 upa 15. bhavya mArgaNA 114 sammamA 168 167 168 166 siddha 200 midhyAdRSTi kSA. the. 1. sAmAnya prarUpaNA waa sthoo sth 330 samyakarava sA. upa kSA upa. kSA. (pa.va. 7/2.11/ 106-100) 2. ogha va Adeza prarUpaNA alpabahutva (Sa kha 5 / 1,8 / sU. 328-321) | 12-14 | 16. samyakatva mArgaNA 1 sAmAnya prarUpaNA dugune asaM guNe * mUloghavat stoka upa kSA. ve. sA. dugune stoka sa guNe (0/219/101-112) sa guNe asaM guNe guNakAra A./ asa saMguNe stoka asaM guNe saM. guNe upazamakoM kSAdhika 8-10 stoka anantaguNe 19 11 1- 14 | mUloghavat nahIM hai sAsAdana anya prakAra - ( Sakha 7/2,11 / sU 113 - 200 ) stoka saM guNe asaM guNe 13 2. ogha va Adeza prarUpaNA (5/18/220-254) guNakAra guNakAra - palya / asa A / asa. 4- 12 avadhijJA. vaya 13-14 suloSavat stoka kAraNa va vizeSa :- saM samaya guNakAra A./asaM. anudizAdivedaka kama hote hai mUloghavat stoka asaM guNe guNakAra A. / asaM. anantaguNe 91 jaghanya yuktAnanta mAtra R " samyagdari antarbhAva 11 33 guNakArasaM, samaya - jA/barsa, 17 vizeSAdhika sabakA yoga anantaguNe - 5 paraspara tulya / praveza va saMcaya donoM Upara tulya praveza va saMcaya donoM sUtra mArgaNA 222 kSapako kSAyika 334 | 335 336 337 akSapaka va anupa 338 zamako meM kSAyika 336| 340 342 vedaka samyaktva 343 344 347 upazama samyaktva 348 346 350 | 351| 251/ 354 sAsAdana 99 sI 25 lakt 39 227 asaMjJI 262 363 guNa sthAna 203 anAhAraka abandhaka 8-10 12 14 13 204 anAhAraka bandhaka 205 / AhAraka 7 5 mithyAdarzana 17. saMtrI mAgaMNA 358 upazamaka 356 360 kSapaka -361 4 7 1. sAmAnya prarUpaNA 5 4 jainendra siddhAnta koza 8-10 11 7 Kan 2 17/2,11.201 - 203 ) 201 saMjJo stoka 202 na saMjJI na asaMjJI siddha anantaguNe 203 | asajJI 2. o va Adeza prarUpaNAeM 2. ogha va Adeza prarUpaNA(4/1/2-14) ayamahula 14 sa. guNe Upara tuSya saM. guNe asaM guNe du saM. guNe cMtaent asaM puNe . stoka guNe asaM guNe 18. AhAraka mArgaNA 1. sAmAnya prarUpaNA(pa. . 02.11.203-205) 12 13 39 stoka Upara tugya saM guNA dugune asa. nahIM hai 2- 14 | mUloghavat 1 1 guNe 2. oma va Adeza prarUpaNA (Sa kha. 5 / 1,8 / sU 358-374) stoka anantaguNe asaM guNe . 8-10 stoka 11 8-10 dugune Upara tugya Upara tulya kAraNa va vizeSa " saM. gume pravezApekSayA saMcayApekSA manuSya ke atirikta anya jAtiyo meM abhAva guNakAra paya/ asaM - asaMyat se ja. pra. / asaM guNe nahIM hai guNakAra pazya / asaM - - A. asaM, 19 paraspara tulya / praveza va saMcaya donoM apekSA guNakAra = paraya / asaM 11 = pa/asaM mAtra vigraha gatimeM | guNakAra - antarmuhUrta paraspara tulya / praveza va samaya dono (mIna) praveza va saMcaya 108jIva pravezApekSA saMcayApekSyA Page #168 -------------------------------------------------------------------------- ________________ alpabahutva 153 3. prakIrNaka prarUpaNAeM sUtra mArgaNA guNa sthAna alpabahutva | kAraNa va vizeSa __ mArgaNA alpabahutva 364 / akSapaka anupazamaka | 7 / saM. guNe |sN. manuSyamAtra dugune asaM guNe | guNakAra-patya/asaM. tiryaMcoMkI apekSA ww sa.gaNe guNakAra-A/asaM 3 3 kAlakI apekSA utsarpiNI siddha / stoka avasarpiNI, vizeSAdhika anutsapiNyanavasarpiNI (videhakSetra) / sa. guNe pratyutpannanayApekSayA eka samaya meM siddhi hotI hai| / ata alpabahutvakA abhAva hai| 4. antarakI apekSA nirantara honevAloM kI apekSAATha zamaya antara se |stoka sAta " " " 366 guNakAra-A/asaM. asa guNe anantaguNe 370 371 uparoktame samyakatva mUloghavat .. cAra tIna . " / stoka 372 upazamakomeM stoka samyaktva saM. guNe 373| cAritra upa. stokakula jIva 54 374 kSapa | duguNe / 108 3 anAhArakakI ogha va Adeza prarUpaNA (Sa kha 5/18/sU 375-382) 375 sayogI / 13 / stoka / samuddhAta gata kevalI (60 jIva) 376, ayogI 14 | saM guNe | saMcaya (568 jIva) 377 vigraha gativAle 2 pa/asa/guNe tithaMcokI apekSA 4 A./asaM guNe vigraha gati prApta 376 anantaguNe vigraha gati prApta 380 asa yato meM samyaktva upa / stoka dvitIyopazama vAle hI anAhAraka hote hai 381 kSA saM guNe guNakAra-saM, samaya 382 | ve. asa guNe - palya/asaM 3. prakIrNaka prarUpaNAe~ 1 siddhoMkI aneka apekSAoM se alpabahutva prarUpaNA (rA.vA 10/3/14/647/27) 378 mAgaNA alpabahutva sAntara hone vAloMkI apekSAcha mAsa antara se eka samaya , saM guNe yava madhya , adhastana yava madhya antara se uparima , ,, | vizeSAdhika 5. gatikI apekSA pratyutpanna nayApekSA siddha gati meM hI siddhi hai ata: alpabahutva nahIM hai anantara gati apekSA kevala manuSya gatise hI siddhi hai ata' alpabahutva nahIM hai ekAntara gati apekSAtiryaggati se stoka manuSya gati se saM. guNA naraka " " deva , , 6. vedAnuyogakI apekSA pratyutpanna nayApekSA aveda bhAvameM hI siddhi hai ata. alpabahutva nahIM hai bhUta nayApekSayAnapusaka veda se stoka khI veda se sa. guNe puruSa veda se 7. tIrthakara va sAmAnya kevalIkI apekSA tIrthakara siddha | stoka sAmAnya siddha | saM.guNe 8 cAritrakI apekSA pratyutpanna nayApekSayA nirvikalpa cAritrase siddhi hone se alpabahutva nahIM hai anantara cAritrApekSA yathArakhyAtase hI honese ampa bahukha nahI hai ekAntara cAritrApekSApaMca cAritra siddha stoka cAra , sa guNe (parihAra vizuddhi rahita) stoka 1.saMharaNa siddha va janmasiddhakI apekSA saharaNa siddha | stoka janma siddha | sa guNe 2. kSetrakI apekSA-(kevala saMharaNa siddhome) Urdhva loka siddha adholIka siddha sa guNe tiryagloka sA. tiryagloka vizeSa :samudra sA siddha dvIpa sA siddha sa. guNe lavaNa samudra siddha kAloda,,, saM guNe jambUdvIpa dhAtakI puSkarArdha stauka stoka jainendra siddhAnta koza Page #169 -------------------------------------------------------------------------- ________________ alpabahutva 154 3. prakIrNaka prarUpaNAeM mArga alpabahukha pRSTha mArgaNA saMketa / apamahatva naraka sAmAnya | naraka gativata kR ava. |stoka saM. guNe no.kR. stoka stoka vizeSAdhika sa.guNe stoka saM. guNe aba, | no. kR | no.kR. (stoka ava. vizeSAdhika no. kR. saM. guNe vizeSAdhika asaM, guNe 6 ThI " 9. pratyeka buddha va bodhita buddhakI apekSA 31897-1 pRthivI pratyeka buddha stoka J, devamati sAmAnya va vizeSa bodhita buddha |saM.guNe tiryazca gati sA, vizeSa 10. jJAnakI apekSA 316 manuSya gati sA, , | siddhoM meM vizeSatApratyutpanna nayApekSA | kevala jJAnasa hI honasa apa-318 siddha sAmAnya bahutva nahIM anantara jJAnApekSAdo jJAna siddha manuSya pa. se prApta siddha catuHjJAna siddha saM. guNe trijJAna siddha vizeSApekSayA manuSyaNI pa. se prApta siddha mati zruta manaHparyaya stoka mati zruta se saM. guNe mati zruta avadhi mana paryaya jJAnase (2) parasthAna kI apekSAmati zruta avadhise 3167 vIM pRthivI 11. avagAhanAkI apekSA jaghanya avagAhanAse stoka 154-1 lI pRthivI taka sabameM pRthak utkRSTa saM guNe / / pRthak apane uparakI apekSA yavamadhya . . | 7 vIM pRthivI adhastana yavamadhya upari yavamadhya | vizeSAdhika 5vIM . 12. yugapat prAsa siddhoMkI saMkhyAkI apekSA | 4 thI , [108 siddha | stoka 320 3 rI , 105-50 taka ke ananta guNe 44-25 // asaM, guNe |-1 lI , 24-1 . saM. guNe (3) sva parasthAna kI apekSAmanuSya paryAya se-(ghadha/pR.318) 320 manuSyaNI 1-1 kI saMkhyAse honevAle |stoka 2-2 kI saMkhyAse honevAle vizeSAdhika 2 se adhika saMkhyAse honevAle saM. guNe manuSya manuSyaNI paryAya se-(16/pR. 318) 2 se adhika saMkhyAse honevAle stioka tiryaca yonimati 2-2 kI saMkhyAse saM. guNe nArakI 2.1-1, 2-2 Adi karake saMcaya hone vAle jIvoMkI alpabahutva prarUpaNA deviyA~ (dha.6/4,1,66/318-321) saMketa-no. kR. (nokRti saMcita)-1-1 karake saMcita hone vAle, manuSya ava (abaktavya saMcita) -2-2 karake saMcita hone vAle, nArakI kR (kRti saMcita) -3 Adi karake saMcita hone vAle, tiryaca yonimati mArgaNA saMketa alpabahutva deviyA~ tirsaca sAmAnya 1.gati mArgaNA (1) svasthAna kI apekSA310 naraka gati sAmAnya no. kR, stoka vizeSAdhika j.pr./asN.gunne| / |stoka saM.guNI ava. no. kR. asaM, guNI vizeSAdhika ase, guNA aba. no. kR. ava. no. kR. ava. no.kR. aba. mo.kR. vizeSAdhika asaM guNI vizeSAdhika asaM.guNI vizeSAdhika asa. guNI vizeSAdhika asaM guNI BE : deva : kR. siddha / ananta guNI vizeSAdhika asaM.guNI ananta guNI sa. guNI / ava. no.kR. jainendra siddhAnta koza Page #170 -------------------------------------------------------------------------- ________________ alpabahutva 3. prakIrNaka prarUpaNAe~ mArgaNA saketa apamahatva alpamahatva guNakAra ananta guNI abhavyaxananta no kR. sarva jIva rAzi ananta 16 asaM. guNI palya/asaM anantaguNI anantaloka asaM. guNI ja.zre./asaM. aMgu/asaM. patya/asaM. ja.pra./asaM. patya/asaM, 2. nAnA zreNI vargaNAke dravya pramANako apekSA (dha.14/1.166-176 tathA 208-212) stoka eka saMkhyA pramANa asaM. guNe A./asaM,- asa, loka 23 / 2. indriya mArgaNA svaba parasthAnakI apekSA321/ caturindriya | no. kR. / stoka ava, vizeSAdhika trIndriya aba. bondriya no. kR. aba. paMcendriya mo. kR. asaM. guNe ava. vizeSAdhika asaM. guNe caturindriya vizeSAdhika trIndriya dvIndriya ekendrima no. kR. | ananta guNe ava. vizeSAdhika ___ asaM guNe noTa- isase Ageke sarva sthAna yathAyogya ekendrivat jaannaa| 3. anya mArgaNAe~ sva va parasthAnoMkI apekSA314 manaH paryaya jJAna | naraka gativava kSAyika samyagdRSTi saMyata sAmAnya vizeSa anuttarAdi vimAnoMse manuSya honevAle deva tathA anya saMkhyAta rAziyA~ 3. teIsa vargaNAoM sambandhI prarUpaNAe~ 23 vargaNAoM ke nAma-(pa.khaM.14/5,6/sU.76-67/54-198) 1. eka pradezapramANu vargaNAH 2. saMkhyAtANu vargaNA; 3. asakhyAtANu vargaNAH 4. anantANu vargaNA; 5. AhAraka vargaNA; 6. agrAhya vargaNA, 7.tejasa zarIra vargaNA; 8. agrAhya vargaNA; 6.bhASA vargaNA; 10. agrAhya vargaNAH 11 mano vargaNA, 12. agrAhya vargaNAH 13. kArmaNa vargaNAH 14. dha va skandha vargaNAH 1. sAntaranirantara vargaNA; 16.5 va zUnya vargaNA; 17. pratyeka zarIra vargaNA; 18. dhruva zUnya vargaNA; 16. mAdara nigoda vargaNAH 20. dha va zunya vargaNAH 21. sUkSma nigoda vargaNA; 22.5 va zunya vargaNA: 23. mahA skandha vargaNA ananta guNe " -asaM.lIka sarva jIva rAzi ananta abhavya ananta sva guNahAni zalAkAkI anyonyAbhyasta rAzi ananta guNe svaguNahAni zalAkAkI anyonyAbhyasta rAzi varga.saM alpabahutva guNakAra 1. eka zreNI vargaNAke dravya pramANakI apekSA (dha.14/pR.163-166) stoka eka saMkhyA pramANa saM. guNI eka kama utkRSTa saMkhyA asaM. guNI sva rAzi/asaM. ananta guNI sva rAzi/asaM. ananta uparokta zreNI/sva rAzi jaghanya parItAnanta saM. guNe 2 kama utkRSTa saMkhyAta asaM. guNI dha va zUnya vargaNAoMkA kathana nahIM kiyA kyoMki vaha pudagala rUpa nahIM hai | AkAza rUpa hai 3. nAnA zreNI pradeza pramANakI apekSA-- (dh.14/pR.213-21|| stoka ananta guNe ananta loka asa. guNe asaM.loka 21 ananta guNe sarva jIvaxananta / svaanyonyAmyastarAzi abhavya ananta jainendra siddhAnta koza Page #171 -------------------------------------------------------------------------- ________________ alpabahutva 156 3. prakIrNaka prarUpaNAe~ alpabahutva guNakAra 'ma nAnA zreNI F_ kuladravya kulapradeza | alpabahutva guNakAra anantaguNe svaanyonyAbhyastarAzi asaM. guNe ananta guNe / sarva jIvaxananta 1 asaM. guNe asaM guNe dhru va zUnya vargaNAkA kathana nahI kiyA kyoki vaha pudgala rUpa nahIM hai Akroza rUpa hai| 4. eka zreNI dravya, nAnA zreNI dravya aura pradeza kI apekSA sva va parasthAna prarUpaNA-- (dha 14/pR 215-223) abhavya ananta nicalA sthAna-sva anyonyAbhyasta rAzi abhavya ananta pIche naM.13 vada eka adhika adhastanaadhvAra pIche naM. 13 vata 12 xxxxxxxxxxxxxxxxx eka zreNI yA nAnA zreNI alpabahutva guNakAra stoka eka saMkhyA hI hai 1) eka zreNI dravya , 23 nAnA , 2) eka , 16 nAnA , " sa guNo asaM guNI eka kama utkRSTa saMkhyA asa loka dravya 12 . abhavya ananta Upara samAna saM. guNA eka kama utkRSTa saMkhyA saMkhyAta asaM.loka asa guNe nAnA zreNI meM inakA kathana nahI hotA kyoM ki ye AkAza rUpa hai,pudgala rUpa nhiiN| sarva jIvaxananta asaM.guNI 4.paMca zarIra baddha vargaNAoMkI prarUpaNA 1.paMca vargaNAoM ke dravya pramANa kI apekSA(dha 6/4,1,2/37) ananta guNI asaM. guNe patya/asaM. asaM. loka ananta loka palya/asaM. aMgu/asa. A./asaM. ja pra./asaM. patya/asaM. vargaNA kA nAma alpabahutva guNakAra stoka ananta guNe nAnA zreNiyo meM kula dravya kula pradeza AhAraka vargaNA tai jasa bhASA vargaNA mano , kArmANa , 23 // x vizeSAdhika jainendra siddhAnta koza Page #172 -------------------------------------------------------------------------- ________________ alpabahutva au. yogya AhAraka vargaNA A. tai. " bhASa yogya bhASA mana mano karma kArmaNa A. vargAkA nAma 2. paMca vargaNAoM kI avagAhanA kI apekSA ( Sa. kha. 14/5.6 / su 760-766/562) kA, 11 u (dha. 14/5, 6/324) au yogya AhArakakA ja visra u. 17 u. 11 u " A. tai tejasa bhASa bhASA mana mano iir kArmaNa 99 11 11 " taijasa 3. paMca zarIra vivasopacayoM kI apekSA 31 au, yogya AhAraka vargaNA je. 11 11 " jasa :: bola (Sa. kha. 14/5,6 / 785-786/460) " ja au kA ja 31 3. ja 19 99 a u u. vaikriyika ke cAroM sthAna AhAraka tejasa kArmaNa u. ja 24 ananta " asa. u. 11 4. pratyeka vargaNA meM samaya pravaddha pradezoM kI apekSA u. ja. u. ja " u. 11 31 u ja 19 33 " 15 13 31 11 11 " " " 14 " svasthAna apekSA - (Sa, vaM. 14 / 5, 6 / sU. 544-548/453 ) loka ja au. kA ja padameM ja visra 11 33 " 5. zarIra baddha visopacayoM kI sva na parasthAna apekSA 11 ja u. ja. 11 pa sToka asaM guNe 31 39 39 anantaguNe " 11 11 stoka jaga me ananta, asa. ananta " asa. ananta asaM sToka asa. ananta " ::: " 19 parasthAna apekSA--(Sa.vaM. 14/5,6/su 544-552/455) padameM ja visra. u. 33 11 guNe 17 17 "" 31 33 " stoka anantaguNe guNakAra 19 " 17 siddha/ananta " ananta guNe jIvaxananta X pazya asa sarva jIvax ananta patya / asa. sarva jIva ananta uparoktavat 99 pazya/arsa, sarva jIvax ananta paya/arsa sarva jIva ananta paya asa X ja zra / asa 55 siddha / ananta 11 37 sa " 157 " "1 55 19 11 15 M ja A. ja 31 u. " 15 ja http " u. ja u. jIva ananta sUtra vargAkA nAma aura vai kriyika app kA. AhAraka tejasa kArmaNa vasa agni pRthivI apa cakSu zrotra ghrANa jihvA sparzana vAyu vanaspati u. ja u. u. ja u 73 ja. 11 31 91 31 zarIra pradeza 79 3. 94 AhAraka tejasa kArmaNa 19 19 11 11 jainendra siddhAnta koza 11 audArika zarIra vailieka " 6. paMca zarIra baddha pradezoM kI apekSA -- 14/5-6/47-501/421) " ja u ja " 12 u. ja 35 u ja. u ja. u. nAma zarIra yA mArgA 23 11 ( sa. si. 2 / 38-31/102-103) (rA.vA 2/38-36/4/148) gojI. jo. pra. 246/510/2) 7. audArika zarIra vaha pradezoM kI apekSA (gha. kha. 14/5,6 / sU. 575-580/466) kAyika ke pradeza " 11 11 33 11 .1 " 21 11 93 apabahutva anantaguNe " 8. indiya pradezoM kI apekSA-(1,1/18/4/88) 11 3. prakIrNaka prarUpaNAeM " 11 stoka asa. ananta 5. paMca zarIroMkI alpavatva prarUpaNAe~ 1. sUkSmatA va sthUlatA kI apekSA (sa.si 2 / 37/100) 19 stoka asa, guNe vizeSAdhika " ananta guNe sarvata sloka sa. guNe vizeSAdhika asaM guNe anantaguNe * amara sarvata sthUla tata sUkSma 37 99 guNakAra jIvaxananta " ::::::: " 99 ja../a. siddha/ananta guNakAra Page #173 -------------------------------------------------------------------------- ________________ alpabahutva 258 3. prakIrNaka prarUpaNAe~ 85 42/ nAma zarIra yA mArgaNA alpabahutva / guNakAra sUtra nAya zarIra yA mArgaNA anapabahutva / guNakAra 2. audArika zarIra vizeSa kI avagAhanAkI apekSA | 73/ pRthvI bA. pa.kI (Sa.sa.11/4,2,5/sU.39-66/56-70) (dha.1/1,3 4/251/7) 174/mana, sAdhAraNa yA nigoda yA. pa.. gha.4/1,3,23/64/7 (dha.6/4,1,2/17/4) kI ja. asaM. guNI | palya/asaM. labdhya paryAptakake sthAna uparokta bA. apa, kI u. | vizeSAdhika | aMgu./asaM. 31 nigoda yA bana. sAdhAraNa sU. , pa.kI .. apa. kI ja, avagAhanA bana pratiSThita pratyeka yA bhigoda stoka agu./pakya-asa vAyu pa.kI ja. asaM guNI patya/asa. sU. apa, kI ja. asa guNI | A./asaM, 78 uparokta apa. kI u. vizeSAdhika aMgu./asaM. 33 teja , pa.kI , vana, apratiSThita pratyeka pa. kI ja. pRthivI . asaM. guNI patya/asa. dvIndriya pa. ko ja, vAyu mA. palya/asaM trIndriya saM. guNI saM. samaya 37 teja , caturindriya , pRthivI , paMcendriya " nigoda yA bana. sAdhAraNa bA.apa trIndriya apa. kI kI ja. 86 caturindriya dvIndriya 41 nigoda pratiSThita pratyeka apa kI ja| " apratiSThita pratyeka bana apa. kI ja. 88, bana, apratiSThita pratyeka 43 dvIndriya apa kI ja. apa kI u. paMcendriya apa kI 44| trIndriya " " trIndriya pa.kI 45/ caturindriya , " caturindriya 46 paMcendriya dvIndriya nivRtti paryAptaka va nivRtyaparyAptaka ke sthAna " 13 vana, apratiSThita pratyeka pa. kI u.. 47 bana. sAdhAraNa yA nigoda Upara se 64 paMcendriya pa.kI u. sU.pa.kI ja. asaM, guNI A./asaM. uparokta apa, kI u. vizeSAdhika agu./asa. 15 eka sUkSma se anya sUkSma = A./asaM. guNI 6 sUkSma se bAdara = asA , pa. kI , - A/asaM., 50 vAyu | 17 bAdara sekSma ma. pa. kI ja. asa. guNI A. asaM. u. bAdara se bAdara - palya/asaM... 51| " vizeSAdhika apa. kI aMgu /asaM. 6' bAdara se dUsarA bAdara = saM. samaya , 52 " pa. kI / teja . asaM.guNI A./asaM. 3 paMcendriyoM kI avagAhanAkI apekSA__ apa. kI u. vizeSAdhika | agu./asaM. (dha.1/1,1,5/235/4) pa kI asaM guNI A./asa. cakSu indriya avagAhanA stoka apa, kI vizeSAdhika aMgu, asaM, zrotra saM.dhuNI mANa vizeSAdhika asa guNI / A./arsa. jihvA asaM. guNI apa. kI vizeSAdhika agu./asaM. sparzana saM. guNI pa. kI . 6.pA~coM zarIroMke svAmiyoMko ogha va Adeza prarUpaNApa.kI ja. asaM. guNI pakya asaM apa. kI vizeSAdhika | aMgu./asaM. (Sa.kha.14/5,6/sU.166-234/301-318) 4 una kA .4:4 E : PF :: :: :: :: : .4 mArgaNA zarIra / alpabahutva asaM.guNI vizeSAdhika guNakAra patya/asaM. aMgu./arsa. 14.4 asaM. guNI vizeSAdhika | palya/asaM. agu/asaM. 166/ 1. ogha prarUpaNAjIva sAmAnya azarIrI (siddha) jIva sAmAnya pa kI 1990 4 / stoka ananta guNe | siddha/asaM. sarvajIva/anaMta asaM. guNe / antarmuhUrta pRthvI , , ja. asaM. guNI palya/asa. 171 u. | vizeSAdhika / agu/asaM. 1720 rar apa, kI jainendra siddhAnta koza Page #174 -------------------------------------------------------------------------- ________________ alpabahutva 159 3. prakIrNaka prarUpaNAe~ alpabahuraya guNakAra sUtra zarIra svAmitva alpabahutva / guNakAra alpabahatva guNa kAra | sUtra mArgaNA mArgaNA 2. Adeza prarUpaNA1. gati mArgaNA naraka gati173| nArakI sA. 174 1-7 pRthivI 110 guNa kAra mArgaNA 4. yoga mArgaNA| pA~ca mana va pA~ca vacana yogI stokanAra/A.-asaM. 166 asaM. guNe - A/asaM. 200 kAya yoga sAmAnya stoka 201 audArika kAyayogI asaM. guNe / A./asaM 202 s m m s tithaMca gati176 tithaMca sAmAnya EFF_ h m 4 stoka asa. guNe | ja zre/asaM, ti. yA oghavat stoka asaM. guNe sarvajIva rAzi ke anaMta prathama vargamUla pramANa alpabahUtva nahIM hai ekahI pada hai stoka ananta guNe jIvoMke anaMta prathama vargamUla paMcendriyasA.vata ti.yA oghavata eka hI pada hai x mh 177 >> 178 paMcendriya sA, pa., va yonimati 176 205 180 pacendriya ti apa. manuSya gatimanuSya sAmAnya 181 bh bh sh bh 182 manuSyapa va manuSyaNI 207 ti.yA oghavat x s 2088 eka hI pada hai 184 sh stoka ananta guNe 203 audArika mizra, asa. guNe saM Ava. baiMkriyaka va mizra stoka AhAraka va mizra asaM. guNe ja.zre/asaM. 204 kArmaNa kAya yoga A./asaM. / 2,3 nArakI sA. vata 5 veda mArgaNA 206 strI va puruSa vedI stoka saMkhya, mAtra 207 napuMsaka vedI asa guNe 208 apagata vedI A./asaM. 6. kaSAya mArgaNAstoka cAroM kaSAya saM. guNe akaSAyI x nArakosA. vat | 7. zAna mArgaNA matizruta ajJAnI 210 stoka vibhaga jJAnI 211 asaM.guNe | A./asaM matizruta avadhi jJAnI 2.3 deva sA. vat para guNAkAra- patya/asaM. mana paryaya jJAnI 214 stoka kevala jJAnI saM.guNe saM.samaya 8. saMyama mArgaNA 216/ saMyata sA. tiyaMca sA.bat | sAmAyika va chedo. R17 parihAra vizuddhi 2.3 yA oghavat sUkSma sAmparAya va 2 stoka yathAkhyAta saMyatAsayata manuSya apa. deva gatideva sAmAnya } } FREEEEE 206 ja zre/asaM. zra 212 | ti. yA oghavat 4 | stoka 3 asaM. guNe paMce, paryAptava stoka saMguNe / bhavanavAsIkhe aparAjita taka 213 saM samaya eka hI pada hai 215 sarvArtha siddhi stoka saM. guNe sa samaya eka hI pada hai 161 2. indriya mArgaNAeke. sA. bA. eke. | sA., bA. eke.pa / bA. eke apa.sa eke. sA.,pa,apa. vikalatraya -sA va pa, apa. paMcendriya apa or xxmxm. 162 pe A./asaM. stoka asaM guNe ti.yAoghavata E asaM.guNe | manuSya sA bata saM. A, 164 paMcendriya pa.vat ti.yAoghavat stoka asaMyata 9. darzana mArgaNAcaca va avadhi da0 acakSu darzanI 10.lezyA mArgaNA -- kRSNa nIla, kApota 221 pIta padma lezyA zukla lezyA paMcendriya sA va pa. 3. kAya mArgaNApR., jala va bana. ke. bA sU pa. apa sarva vikalpa agni va vAyu ke bA. apa. tathA sU. ke pa, apa. sarva vikalpa trasa ke kevala apa. 220/ EE ti.yAoghavat / paMcendriya ,bava stoka asaM guNe / patya/asaM. A/asaM. P asaM. guNe 'cendriya pa. vata me >> A./asaM. 167 teja va vAyu ke sA. va bA. kevala pa.sa sA.va.pa 1225 11. bhavyatva mArgaNA220/ bhavya va abhavya / ti yA oghavata jainendra siddhAnta koza Page #175 -------------------------------------------------------------------------- ________________ alpabahutva 3. prakIrNaka prarUpaNAeM sUtra mArgaNAra alpabahutva guNakAra gAthA. viSaya alpabahuva / vizeSa 227 sr bh sh stoka 226 bh sh 233/ 235 342 / 12. samyaktva mArgaNA-1 3. darzana jJAna cAritra viSayaka bhAva sAmAnyake ava226 samyagdRSTi sA, piMcendriya pa bata vedaka va sAsAdana sthAnoMkI apekSA sva va parasthAna prarUpaNA-- kSAyika va uzama saM. mAtra 228 (ka.pA. 1/1, 15-20/pR.330-362) panya/asaM. asa guNe A/asa, 15 darzanopayoga sA. stoka | asa.A.mAtra 230 samyagmithyAdRSTi stoka cakSu indriyAvagraha vizeSAdhika asa. guNe - A /asaM. zrotra , mithyA dRSTi ti yA oghavata ghANa 13. saMzI mArgapA jihA" saMjJI 232 pacendriya pavata manoyoga sA, asajJI ti yA oghavata vacana yoga sA. 14.AhAraka mArgaNA kAya yoga sA audArika stoka sparzana indriyAvagraha AhAraka 234 ananta guNe kAya yogavana anyatama avAya anAhAraka stoka kArmaNa kAya ananta guNe yogavata zruta jJAna zvAsocchavAsa 7 jIvabhAvoMke anubhAga va sthiti viSayaka prarUpaNA- / sazarIrakevalIkAkevala jJAna 1. saMyama vizuddhi yA labdhi sthAnokI apekSA-- uparoktakA darzana Upara tulya ___ (Sa.rava 7/2,19/sU 168-174/564-567) (dha 6/1,6-814/286) zukla lezyA sA. sUtra viSaya alpabahutva vizeSa yA guNa kAra ekatva vitarka-avicAra dhyAna vizeSAdhika 168 / sAmAyikava chedo kI jadhanya / sarvata stokA midhyAtva ke pRthaktva vitarka vicAra cAritra labdhi abhimukha zreNIse patita sUkSma parihAra vizuddhi kI jaghanya anantaguNI | sAmAyikake sAmparAya cAritra labdhi abhimukha zreNIpara avarohaka sUkSma parihAra vizuddhi kI utkRSTa / antgunnii| sAmparAya cAritra labdhi kSapaka zreNI gata sUkSma sAmAyika chedo. ko utkRSTa anivRttikaraNa kA sAmparAya cAritra labdhi anta samaya 117 mAna kaSAya sA. sUkSma sAmparAya kI jaghanya zreNI se utarate krodha " " cAritra labdhi mAyA ,, , sUkSma sAmparAya kI utkRSTa svasthAnakA anta lobha , cAritra labdhi samaya kSudra bhava grahaNa yathArakhyAta kI ajaghanya anu- / jaghanya va utkRSTa kRSTi karaNa skRSTa cAritra labdhi panekA abhAva hai| sakrAmaNa 2. 14 jIva samAsome saMkleza va vizuddhi sthAnokI apekSA apavartana (Sa khaM 11/4,2,6/sU.51-64/204-224) (ma.ba.2/2,3/3) upazAnta kaSAya ekendriya sU. apa stoka kSINa moha asaguNe | patya/asaM. upazamaka palya/asaM. kSapaka bA, cakSudazana vizeSAdhika UparavAle kI dvIndriya cakSu indriyAvagraha dugunA apekSA vizeSAdhika trIndriya ghANa jihA caturindriya manoyoga sA. vacana yoga sA. paMcendriya asajJI kAya yoga sA. 6.3 , saMjJo apa. sparzana indriyAvagraha anyatama avAya noTa-yadi vyAghAta yA maraNa na ho taba hI yaha apabahutva lAgU hotA hai| maraNa ho jAnepara to kisI bhI sthAna kA jaghanya kAla eka samaya taka bana jAtA hai / (ka.pA.1/1,16/348) 174 zrotra jainendra siddhAnta koza Page #176 -------------------------------------------------------------------------- ________________ matpabahula 161 3. prakIrNaka prarUpaNAe~ dugunA dUnA viSaya alpabahatva vizeSa viSaya aru"bahutva / vizeSa anyatama IhA vizeSAdhika 6 nokapAya ba dha kAla kI apekSAdhRtajJAna (ka pA 3/3,22/6386-387/pR 213) - zvAsocchvAsa vizeSAdhika uccAraNAcArya kI apekSA cAroM gatiyoMmeM anya AcAryoM sazarIra kevalI kA kevala jJAna sopasarga uparokta kA darzana Upara tulya kI apekSA manuSya va tiyeMca meM kevalI zukla lezyA sA. puruSa veda __stAka (saMdRSTi) ekatva vitaka avicAra dhyAna vizeSAdhika apekSA strI veda / sa guNA pRthaktva vitarka vicAra dhyAna dugunA hAsya rati avarohaka sU samparAya vizeSAdhika arati zoka Arohaka , nA saka veda } vizeSAdhika 42 , anya AcAryoM kI apekSA zeSa naraka va deva me kSapaka mAna kaSaya sasa puruSa veda sA | stoka (sadRSTi) krodha . . vizeSAdhika strI veda saM. guNA / mAyA , hAsya rati vizeSAdhika 11 .. lobha , napumaka veda saM guNA 22 // kSudra bhava arati zoka vizeSAdhika 23 // kRSTi karaNa 7 mithyAva kAla vizeSa kI apekSAsaMkrAmaka (dha 10/4,2,4,62/284) apavartanA devagati meM janma dhAranevAle ke stoka upazAnta kaSAya manuSya gati meM utpatti yogya sa guNA kSINa moha vizeSAdhika tiryaca saMjJI pacendriyameM utpatti yogya upazamaka duganA tiyaMca amaMjJI 5 cendriyameM utpatti kSapaka vizeSAdhika yogya 4. upazamana va kSapaNa kAla kI apekSA caturindriyameM utpatti yogya trondriyame utpatti yogya (kapA 4/3,22/6616-626/326-328) dvIndriyameM utpatti yogya cAritra moha : ekendriya bA meM utpatti yogya kSapaka anivRtti karaNa stoka ekendriya mU me utpatti yogya apUva . saM guNA upazAmaka anivRtti karaNa 8. jIvoke yoga sthAnokI apekSA alpabahutva prarUpaNAeM ., apUrva karaNa lakSaNa-upAda yAga-jA utpanna honeke prathama samaya meM eka samaya mAtra darzana moha : ke lie ho| kSapaka anivRtti karaNa ekAntAnuvRddhi yoga - jo utpanna hone ke dvitIya samayase lekara ... apUrva .. zarIra paryAptise aparyApta rahaneke antima samaya taka nivRttyaanantAnubandha visayojaka kA paryAptakome rahatA hai / labdhyaparyAptako ke Ayu bandhake yogya anivRtti karaNa kAla meM apane jIvitake tribhAgameM pariNAma yoga hotA hai / uparokta apUrva karaNa usase nIce ekAntAnuvRddhi yoga hotA hai| isakA jaghanya upazAmaka anivRtti karaNa va utkRSTa kAla eka samaya hai| pariNAma yoga- paryApta honeke prathama samayase lekara Age jIvana, apUrva paryanta saba jagaha pariNAma yoga hI hotA hai| nivRtyaparyAptake 5 kaSAya kAla kI apekSA pariNAmayoga nahIM hotaa| (go. jI./jI. pra./266/640) (dha 10/42,173/428-421), (de. alpabahutva/3/11/7/3) naraka gati: noTa-guNa kAra sarvatra patya/asaM.jAnanA (dha 10/pR.420) lobha sA0 stoka antarma. mAyA saM. guNA svAmI | alpabahutva mAna kodha 1 yoga sAmAnyake yava madhya kAlako apekSAdevagati : (Sa khaM.10/4,2,4/su 206-212/503-504) krodha stoka antarmu 2066 madhya sthAna 8 samaya yogya sarvata stoka mAna sa.guNA 207 dono pArzvabhAgoM meM paraspara tulya mAyA 7 samaya yogya asaM. guNe lobha 12086 samaya yogya yoga 11 jainendra siddhAnta koza Page #177 -------------------------------------------------------------------------- ________________ alpabahutvaM svAmI 201 5 samaya yogya 210 4 "" 211 uparima bhAga 3 samaya yogya 2 sUtra 212/ 148 146 150 151 152 153 154 155 Rs4 157 158 sAta la apa ekendriya tona vikalatraya sU. bA. pacendriya sajJI asajJI 2. yoga svAnoke svAmitva sAmAnyakI apekSA (gha. 10/2.1.4.103 /203) yahI sAta ni apa yahI sAta ni pa 145 | ekendriya sU. la. 146 bA. 11 147 dvIndriya la. apa. zrIndriya caturindriya * paMcendriya aso la. apa. saMzo sAto ni. sAto ni. pa. pararapara tulya paraspara tulya asaM guNe asa guNe 3. yoga sthAna sAmAnya me paraspara alpabahutva ( dha 10 / 4,2, 4, 173 / 404) sAto la. apa (de. Upara) apa. " 94 dvandriya zrIndriya (ca.naM.10/4,2,4/sU.145-102/266-401 ) ja. upa. 156 160 caturindriya 161 142 "1 99 ekendriya sU. bA. 11 " sU. ni. apa. bA. sR bA. noTa - yaha sva-sthAna prarUpaNA jAnanA / 4. 14 jIva samAsome jaghanyotkRSTa yoga sthAnoMkI apekSA ni 11 11 19 apa. 19 " 11 " yoga 14 3 va 2 samagra yogya sthAna Upara hI hote 'hai nIce nahIM pa. 11 apa. paMcendriya asaMjJI ni. apa saMjJI 3 sthAna Upa ekI. pari 2 sthAna Upa ekA 1 sthAna pa.re. poo waa yaa l lp yaa pari. " u. pari 11 ja. pari u. pari u. ekAM 11 alpabahutya sUtra asaM guNe 16+ indriya 164 trIndriya 165 caturindriya JEE stoka paraspara tulya stoka " sloka asaM guNe stoka asaM guNe eka hI pada me alpabahutva nahIM stoka asaM guNe :::::::::::: 11 162 " 167 968 166 / | 170 171 172 / 1404 405 pacendriya asaMjJI sahI 1406 dvIndriya trIndriya svAmI 1405 ekendriya sU. ni. pa. ekendriya bA vikalatraya 17 . 11 ekendriya bA. la. apa tIno vikalatraya la. apa. pace, sajJI asajJI ekendriya ni. apa. bhU 91 39 jainendra siddhAnta koza ekendriya bA ni apa viklatraya ni. 39 99 paMce jJa asaMjJa iti SaT nivRtti aparyApta " (10/4.2.4.102 / 404-420) noTa- gugakAra sarvatra pazya / asaM jAnanA svasthAna alpabahutvaekendriya su. la. apa. 19 caturindriya pacendriya azI saMtrI 19 29 5. pratyeka yogake avibhAga praticchedokI apekSA pa. ni. la. ni ni. 11 paM sajJI asaMjJI iti para nivRtti paryA parasthAna alpabahutva - mana. sAdhAraNa yA nigodaekendriya sU. la. apa. uparokta ni. apa. la. apa. ni. ni. pa. " 12 19 " 19 11 39 3. prakIrNaka prarUpaNAe~ yoga ja. pari. 19 u 11 pari ja. upa. u. upa. ja. ekI. u. ekI. ja pari pari. 3. ja. upa 3. ja u uparokta cAro sthAna ja. pari u. pari. uparokta donoM sthAna uparokta graho uparosat sthAna ekI. ja upa. * u. 25 u. to = = = = = = 11 ja ekAM 97 ja. pari. ja u. anyamahula asa. guNe 19 19 19 19 stoka asaM guNe ::: stoka asaM guNe . 11 uparoktavata stoka asaM guNe uparoktavat stoka asaM guNe :::::::::: " Page #178 -------------------------------------------------------------------------- ________________ atpabahatva 3. prakIrNaka prarUpaNAeM svAmI yoga alpabahutva sUtra svAmI yoga anpabahutva 407, asaM. guNe ekendriya bA. ke uparokta sarva vikalpa dvIndriya la apa. ni. . 407/ ja. upa. u.upa. uparoktavat 410 trIndriya . ja. pari. / caturindriya stoka 41 paMce, asa jJI asaM. guNe , sajJI (2) utkRSTa sthAnoM kI apekSA sarva parasthAnAlApa 11/ ekendriya su. la. ap| , ni. " bA. , ni, dvIndriya la. | stoka asa. guNA ja. ekA, trIndriya .494 caturindriya uparoktavata pace. asaMjJo trIndriyase sajJI paMceM. takake uparokta sarva vikalpa sarva parasthAna alpabahutva(9) jatranya sthAnAko apekSA sarva parasthAnAlApa 408 ekendriya sU la. apa. / ja, upa. | " saMjJo asaM. guNA 12 stoka ekendriya ko h = . bA. la. . " ni. bA. , la. ni. dvIndriya , ni. " u, pari . . . . . . . . . . . . . . . : : prIndriya = 406 caturindriya u. ekA. naI. asaMhI = = = = ., saMjhI = dvIndriya trIndriya caturindriya paMce asaMjJo / ra saMjJI , dvIndriya trIndriya caturindriya paMce. asaMjJI , ekendriya sU. la. ja,ekA. = = = = bA. la. 4 dvIndriya zrIndriya caturindriya paMceM asaMjJI dvIndriya 410 trIndriya caturindriya paMce. asaMjJI ., saMjJI dvIndriya trIndriya caturindriya paMceM asaMhI , saMjJI dvondriya trIndriya caturindriya paMceM. asaMjJI ra saMjJI dvIndriya 3: :: :: ::: dvIndriya trIndriya caturindriya , paMce. asaMhI , 414 , saMjJI , / (3) jaghanyotkRSTakI apekSA 84 sthAnIya sarva parasthAnAlApa414, ekendriya sU. la apa. / ja. upa. ni | " la. u. upa, | bA la. , / ja.. : ::: ni pa.) ja. pari. jainendra siddhAnta koza Page #179 -------------------------------------------------------------------------- ________________ alpabahutva 164 3. prakIrNaka prarUpaNAeM svAmI yoga sthAna apabahutva sUtra svAmI yoga sthAna arupamahatva apa, / ja. pari. | patya/asa guNe ni. apa. la. 414| ekendriya sU. . vA. dvIndriya e kendriya bA. dvondriya : : zrIndriya dvIndriya trIndriya : :: : ekA. caturindriya trIndriya caturindriya : :: : palya/asaM.gu8 caturindriya la. pace asaMhI saMjJI dvIndriya trIndriya caturindriya pace asajJI , sajJI dvIndriya trIndriya caturindriya pace. asajJI , saMjJI dvIndriya trIndriya caturindriya 8ce0 asajJI ., saMjJI dvIndriya trIndriya caturindriya pace. asaMjJI . saMjJI dvIndriya trIndriya caturindriya paMceM. asaMjJo , paMce asaMjJI caturindriya pace asajJI ni ba:::. : ... .4444babababababababa : :: : : saMjJI .. asajJI . sajJI ekendriya sU pace saMjJI ekendriya sU. ___. bA. " , ba: :: : : la. ni. . . bA. la , 6. koke sattva va bandha sthAnoMkI alpabahatva prarUpaNAraM noTa-- isa prarUpaNAke vistAra ke lie de. alpamahula 3/11/7 (4) zreNI/asa.mAtra yoga sthAnoMkA antara ekendriya sU. la. apa. bA. " " mArgaNA va samAsa alpabahutva " , bA. sU, . pa. 417 ni 1. jIvoke sthiti bandha sthAnokI apekSA (Sa.kha. 11/4,2.6/sU. 37-50/142-147) 37 ekendriya sU apa. stoka (palya/asaM.) sa. guNe 36 . sU. pa. mA, dvIndriya apa. trIndriya caturindriya dvIndriya zrIndriya caturindriya pace. asajJI ., saMjJI dvIndriya trIndriya caturindriya paMceM. asajJI , sajJo dvIndriya trIndriya apa 45 pacendriya asaMjJI 48 , 46 sajJI apa. / noTa-isIke sva sthAna, para sthAna va sarva parasthAna sambandhI vistRta prarUpaNAe~ de (dha. 1144,2,6,50/147-201) jainendra siddhAnta koza Page #180 -------------------------------------------------------------------------- ________________ alpabahutva 3. prakIrNaka prarUpaNAeM sUtra mArgaNA va samAsa | sthAna | alpabahutva mArgaNA va samAsa apamahatva 3. sthiti bandhake niSekoMkI apekSA 2. sthiti bandhame jaghanyotkRSTa sthAnoMkI apekSA (Sa khaM. 11/4,26/sU, 65-100/225-237) 65 sukSma sAmparAya saMyatake antima samayavartI 66 ekendriya bA. pa.] (Sa kha. 11/4,2-6/sU.102-111/238-253) 102| sarva jIva samAsa midhyAdRSTi : se | AThoM karmoM kI apekSA 111 prathama samayameM nikSipta adhika vizeSa hIna tatIya " " paMceM. sajJI pa. samyagdRSTi-- Ayu karma ko apekSA uparoktavata noTa-vizeSa dekho (naM. 14/8/10,12) / sarvata: stoka asa. guNA guNakAra-patya/asaM. vizeSAdhika vizeSa = patya/asa dvitIya . . P 4. mohanIya karmaka sthiti sattva sthAnoMkI apekSA (ka.pA. 4/3,22/628-636/329) dvaya 128 25 guNA vizeSAdhika vizeSa = panya asaM. sarvata. stoka vizeSAdhika Upara tulya vizeSAdhika jIndriya pratyAkhyAna apratyAkhyAna krodha,mAna, / mAyA, lobhake satkarma sthAna 226 strI veda ke satkarma sthAna napu. , , hAsyAdi 6 nokaSAyoM ke sthiti satkarma sthAna puruSa veda ke satkarma sthAna 632 sajvalana krodha ,, , . 633 , mAna . .. " ra mAyA , " .. lobha . . " anantAnubandhI krodha, mAna, mAyA, lobha rUpa catuSka ke sthiti satkarma sthAna mithyAtva ke satkarma sthAna samyaktva prakRtike . . 636 samyagmidhyArava , " " 82 caturindriya et paJcandriya asaMjJI vizeSAdhika vizeSa-patya/asaM, an 10 saMyata sAmAnya saM. guNA guNakAra-saM. samaya 5. bandha samutpattika anubhAga sattva ke jaghanya sthAnoM kI apekSA saMyatAsayata 63 asa yata samyagdRSTi 64 . artha-bandha samutpattika sthAna-karmakA jitanA anubhAga mA~ghA gayA (ka. pA.5/4,22/1572/338) apa. svAmI alpamahatva 17 paJcendriya saMjJI mithyAdRSTi hama uparokta sayamAbhimukha carama samayavartI mithyASTi / stoka sarva vizuddha paMce saMjJI pa kA ja. anu.sthAma sarva vizuddha paMce. asaMjJI a.ja. anu. sthAna anantaguNA 1001 // jainendra siddhAnta koza Page #181 -------------------------------------------------------------------------- ________________ alpabahutva 3. prakoNaka prarUpaNAe~ svAmI alpabahutva kauna karma kA anubhAga alpabahutva anantaguNA anantAnubandhI vizeSa hIna sarvavizuddha teindriya asajJo pa kA ja. anu sthAna, dvIndriya " " . ekendriya bA, " sajvalana mAyA krodha mAna lobha mAyA krodha mAna anantaguNA hIna vizeSa hIna kauna karmakA anubhAga alpabahutva pratyAkhyAna lobha anantaguNA hIna vizeSa hona apratyAkhyAna mAyA krodha mAna lobha mAyA krodha mAna anantaguNA hIna vizeSa hIna anantaguNA hIna 6 hatsamutpattika anubhAga sattvake jaghanya sthAnokI apekSA artha-hata samutpattika sthAna = apavartana dvArA anubhAga kA ghAta karake jitamA anubhAga zeSa rakhA gayA (ka. pA 5/4,22/1572/338-339) sarvAvizuddha ekendriya sU. apa dvaaraa| / uparokta bandha sthAnase anubhAga ghAtase utpanna kiyA ja sthAna anantaguNA . ekendriya bA ke dvArA ghAta se utpanna dvIndriya .. teindriya " .. caturendriya , , ., paMce asaMjJI ., saMyamAbhimukha paMce.sajJI dvArA,, 7. aSTakarma prakRtiyoke utkRSTa anubhAgakI 64 sthAnIya svasthAna ogha va Adeza prarUpaNA (ma. ba(5/6417-425/220-224) 1.zAnAvaraNa-oSa prarUpaNA kevala jJAnAvaraNI kA sarvata tIva Abhinibodhika jJAnAvaraNa kA anantaguNA hIna zruta avadhi mana paryaya 2. darzanAvaraNadarzanAvaraNa kA sarvAta tIvra caca ananta guNA hIna acA avadhi styAnagRddhi nidrA nidrA pracalA pracalA napusaka veda arati zoka bhaya jugupsA strI veda puruSa veda rati hAsya 5. AyudevAyu narakAyu manuSyAyu tiyaMcAyu ananta guNA hIna sarvata tIva ananta guNA hIna sanataH tIva ananta guNA hIna kevala 6. nAmakarma (gati):devagati manuSyagati narakagati tiyaMca gati (jAti):paMcendriya ekendriya dvIndriya trIndriya caturindriya (zarIra) - kArmANa tejasa AhAraka vaikriyaka audArika sargatatIna anantaguNA hIna nidrA pracalA 3. vedanIyasAtA vedanIya kA asAtA 4. mohanIyamidhyAtva anantAnubandhI lobha kA sarvataH tItra anantaguNA hona sarvata. tIca anantaguNA hIna : sargata tIva anantaguNA hIna jainendra siddhAnta koza Page #182 -------------------------------------------------------------------------- ________________ alpabahutva 167 3. prakIrNaka prarUpaNAeM kauna karma kA anubhAga alpabahutva kauna karma kA anubhAga alpabahutva sarvAta tIvra anantaguNA hona oghavata sarvata' tIva anantaguNA hIna tItra anantaguNA hIna tIna anantaguNA hIna sarvAta' tIvra anantaguNA hIna oghavata uparokta bava naraka bata sarvAta tIva anantaguNA hIna tithaMca bata oghavata (saMsthAna) :samacaturasra saMsthAna huNDaka nyagrodha parimaNDala svAti saMsthAna kubjaka vAmana (aMgopAMga):AhAraka aMgopAMga kriyaka audArika (saMhanana) - vajra RSabha nArAca saMhanana asamprApta sRpATikA vajranArAca nArAca ardha nArAca kIlita (varNa) - prazasta varNa catuSka aprazasta , , (AnUpUrvI) - devagati AnupUrvI manuSya gati naraka tithaMca , (agurulaghu Adi) - aguruladhu ucchavAsa paraghAta upadhAta (prazastAprazasta yugala).sarvAM prazasta prakRti .. aprazasta 7 gotrakarma:ucca gotra nIca gotra 8. antarAya karma :vIryAntarAya upabhoga antarAya bhoga lAbha dAna Adeza prarUpaNA - 1 gati mArgaNA : naraka gati meM :naraka gati sAmAnya meM 1-7 pRthivI meM tiyaM ca gati meM - narakAyu devAyu manudhyAyu tithaMcAyu deva gati naraka gati tirsaca gati manuSya gati zeSa karma tiruco ke anya vikalpoM meM paMcendriya tiryaMca aparyApta manuSya gati meM - manuSya pa va manuSyaNIme cAroM gatiyoMka, zeSa karmoM kA devagati meM,sarva vikalpoM meM 2. indriya mArgaNA :saba ekendriya tathA saba vikalendriyameM paMcendriya pa va apa, meM 3. kAya mArgaNA.pA~cauM sthAvara kAya meM prasapa apa meM 4. yoga mArgaNA .pA~co manoya gI meM pA~cI vacana yogo meM kAya yogI sA. meM audArika kAya yogI meM mizra vai kriyaka va vai kriyaka mizrameM AhAraka AhAraka mizrame kAmaNa yoga meM 5 veda mArgaNA:tIno veda va apagata veda meM 6. kapAya mAgaNAcAro kaSAya meM oghavata sarvataH tIvra anantaguNA hIna paMce. tithaMca apa. bata oghavat sanata tIvra anantAguNA hIna paMce. tithaMca apa. vata oghavata oghavata sarvAta tIvra anantaguNA hIna sarvAta tIva anantaguNA hona manuSyaNIvata tiryaca sA bada devagati vat sarvAtha middhivava audArika mizravada sarjata tIva, anantaguNA hIna mUlodhavat . . oghavada . jainendra siddhAnta keza Page #183 -------------------------------------------------------------------------- ________________ alpabahutva 168 3. prakIrNaka prarUpaNAeM kauna karmakA anubhAga alpabahutva kauna karmakA anubhAga alpabahutva 7. zAna mArgaNA :mati zruta avadhi va mana paryayameM kevalajJAna meM mati zruta ajJAna va vibhaMga meM oghavata (8) aSTa karma prakRtiyoke jaghanya anubhAga kI 64 sthAnIya svasthAna ogha va Adeza prarUpaNA (ma.ba 5/6426-432/224-226) 1.zAnAvaraNamanAparyaya jJAnAvaraNakA anubhAga savata sloka avadhi anantaguNA tiryaca vata zruta 8. saMyama mArgaNA :saMyama sA. sAmAyika va chedA, meM parihAra vizuddhi meM sUkSma sAmparAya meM yathArakhyAta meM saMyatAsaMyata meM asaMyata meM oghavata sarvArtha siddhi va oghavata sarvArthasiddhiva oghavat stoka anantaguNA 9. darzana mArgaNA :cakSu acaca darzanoM meM avadhi darzanoM meM oghavat tiyaMcoMba 10. lezyA mArgaNA :kRSNa meM nIla kApota meM :devagatikA anubhAga manuSya , , tiryaca . . naraka , cAroM AnupUrvIkA zeSa prakRtiyo kA pIta lezyA va padma lezyA meM zukla lezyAmeM tIva anantaguNA hIna Abhinibodhika jJAnAvaraNakA anubhAga kevala jJAnAvaraNakA 2. darzanAvaraNaavadhi darzanAvaraNakA anubhAga acakSu cakSu " kevala pracalA . nidrA " pracalA pracalA, nidrA nidrA , styAnagRddhi, 3. vedanIyaasAtA kA sAtA 4. mohanIyasaMjvalana lobha kA " mAyA , " mAna , . krodha puruSa veda hAsya rati jugupsA bhaya zoka stoka anantaguNA uparoktavat kRSNa lezyAvada devagati va oghavat stoka anantaguNA oghavat 11. samyaktva mArgaNA :samyagdarzana sA, meM upazama va kSAyika samya meM vedaka samyagdRSTi meM midhyAdRSTi meM sAsAdana meM samyagmithyAdRSTi meM sarvArthasiddhivada tithaMca vat narakavata vedaka samya vata arati 12. bhavyatva mArgaNA :bhavya meM abhavya meM bodhavata vizeSAdhika 13. sazitva mArgaNA - saMjJi meM asaMjJi meM svI veda naesaka veda pratyAkhyAna mAna , , krodha , , mAyA, , lobha, apratyAkhyAna mAna, krodha mAyA, __ lobha , anantAnubandhI mAna, krodha mAyA , oghavata tiryaca vata anantaguNA vizeSAdhika 14. AhAraka mArgaNAAhAraka meM anAhAraka meM anantaguNA vizeSAdhika oghavata x lobha, jainenda siddhAnta koza Page #184 -------------------------------------------------------------------------- ________________ alpabahutva 169 3. prakIrNaka prarUpaNAeM kauna rmakA anubhAga alpabahuttva kauna karmakA anubhAga alpabahutva stoka anantaguNA stoka anantaguNA 5. AyutiyaMcAyu manuSyAyu narakAyu deva Ayu 6. nAmakarma (gati)tiryaMca gati naraka , manuSya , deva (jAti):caturindriya trIndriya dvIndriya ekendriya paMcendriya (zarIra) audArika vaikriyaka tejasa kAmaMNa AhAraka (saMsthAna):nyagrodha parimaNDala svAti kubja vAmana (upadhAtAdi) stoka upaghAta paradhAta anantaguNA ucchvAsa agurulaghu 7. gotra karmanIca gotra stoka Uca gotra anantaguNA 8. antarAyadAna antarAye stoka lAbha anantaguNA bhoga upabhoga vIrya (9) aSTa karma prakRtiyoMke utkRSTa anubhAga kI 64 sthAnIya parasthAna ogha prarUpaNA (ma ba. 1/6436-436/22-229) sAtA vedanIya sabase tIva yaza kIti anantaguNAhIna ucca gotra Upara tulya deva gati anantaguNA hIna kArmaNa zarIra stoka ananta guNA stoka anantaguNA tejasa // stoka anantaguNA huNDaka stoka anantaguNA Upara tulya anantaguNA hIna vizeSa hIna stoka anantaguNA AhAraka, vaikriyaka , manuSya gati audArika zarIra mithyAtva kevala jJAnAvaraNa kevala darzanAvaraNa asAtA vedanIya vIryAntarAya anantAnubandhI lobha mAyA krodha mAna lobha mAyA krodha mAna pratyAkhyAna lobha mAyA krogha mAna apratyArumAna lobha mAyA kodha mAna mati jJAnAvaraNa saMjvalana samacaturasa (agopAMga):audArika vaikriyaka AhAraka (saMhanana):vajra nArAca nArAca ardha nArAca kolita asamprApta sRpATikA vajra RSabha nArAca (varNa) - aprazasta varNa catuSka , prazasta , , . aMgopAMga):tiryaca gatyAnapUrvI naraka manuSya " deva anantaguNA hIna vizeSa hIna anantaguNA hIna vizeSa hIna stoka anantaguNA stoka anantaguNA anantaguNA hIna vizeSa hIna anantaguNA hIna jainendra siddhAnta koza Page #185 -------------------------------------------------------------------------- ________________ alpabahutva 170 3. prakIrNaka prarUpaNAe~ kauna karma kA anubhAga alpabahurava kauna karma kA anubhAga alpabahuMtva Upara tulya anantaguNa hIna anlaa Upara tulya Upara tulya anantaguNA anantaguNa hIna Upara tulya upabhogAntarAya cakSurdarzanAvaraNa acakSudazanAvaraNa zrata jJAnAvaraNa bhogAntarAya avadhi jJAnAvaraNa avadhi darzanAvaraNa lAbhAntarIya mana paryaya jJAnAvaraNa styAnagRddhi dAnAntarAya napuMsaka veda arati zoka bhaya jugupsA nidrA nidrA pracalA pracalA anantaguNa hona Upara tulya cakSu darzanAvaraNa matijJAnAvaraNa upabhogAntarAya vIryAntarAya puruSa veda hAsya rati jugupsA bhaya zoka arati strI veda napuMsaka veda kevalajJAnAvaraNa kevaladarzanAvaraNa pracalA nidrA pratyAkhyAnAvaraNa anantaguNa hona Upara tulya anantaguNA nidrA vizeSAdhika mAna krodha mAyA lobha mAna krodha mAyA lobha apratyAkhyAna anantaguNA vizeSAdhika anantaguNA pracalA pracalA nidrA nidrA styAnagRddhi anantAnubandhI mAna krodha mAyA anantaguNA vizeSAdhika lobha ananta guNA zarIra pracalA ayaza kIrti nIca gotra Upara tulya naraka gati anantaguNa hIna tithaMca gati strI veda puruSa veda rati hAsya devAyu narakAyu manuSyAyu tiyacAyu noTa - isakI Adeza prarUpaNAke lie dekho (ma ba./pu. 5/6436-442/ pR. 231-233) / (10) aSTa karma prakRtiyoMke jaghanya anubhAgakI 64 | sthAnIya parasthAna ogha prarUpaNA (ma ba./pu 1/$443/ 233-234) saMjvalana lobha kA sarvata' stoka mAyA anantaguNA mAna " krodha mana paryaya jJAnAvaraNa dAnAntarAya Upara tulya avadhi jJAnAvaraNa anantaguNA , darzanAvaraNa Upara tulya lAbhAntarAya zruta jJAnAvaraNa anantaguNA acakSu darzanAvaraNa Upara tulya bhogAntarAya mithyAtva audArika vaikriyaka tiryaJcAyu manuSyAyu tejasa kArmaNa tiyaJca naraka manuSya zarIra deva nIca gotra ayaza kIrti asAtA vedanIya yaza kIti ucca gotra sAtA vedanIya narakAyu Upara tulya ananta guNA jainendra siddhAnta koza Page #186 -------------------------------------------------------------------------- ________________ alpabahutva 171 {3. prakIrNaka prarUpaNAe~ kauna karma kA anubhAga alpabahutva kauna karma kA anubhAga alpabahutve kA vizeSa hIna anyatamakA hI dravya AtA hai ata' alpa bahutva nahIM hotA adhika vizeSa hona anantaguNA nidrA devAyu darzanAvaraNa kA bhAga AhAraka zarIra nidrAnidrA ... " noTa-isa sambandhI Adeza prarUpaNA ke lie dekho ma ba./pu. 5/6445 pracalApracalA , " .. 450/pR. 235-236) styAnagRddhi " 11 eka samaya prabaddha pradezAgra me sarva va dezaghAtI 3. vedanIya ke dravya meManubhAgake vibhAga kI apekSA sAtA kA bhAga (go.ka./m 167/pR. 256) asAtA sarna ghAtI bhAga / sana dravya/ananta deza ghAtI ., | zeSa bahu bhAga 4. mohanIya ke dravya meM anantAnubandhI catuSka kA bhAga 12. eka samaya prabaddha pradezAgna me niSeka sAmAnya ke | apatyAkhyAna vibhAga kI apekSA pratyAkhyAna saMjvalana (dha /pu 12/4,2,7,63/36-40) hAsya carama sthiti meM stoka rati prathama " " asaM guNe arati aprathama va acarama sthitiyoM meM zoka aprathama meM vizeSAdhika bhaya acarama meM jugupsA saba sthitiyo meM skhI veda puruSa veda 13. eka samaya prabaddha me aSTa karma prakRtiyoM ke pradezAgra | napusaka veda vibhAga kI apekSA .. Ayu ke dravya maiM - 1. svasthAnaprarUpaNA cAroM Ayu meM se mula prakRti vibhAga-vi.sa./prA.4/446-467) (dha. 15/35); (go.ka/ mU 192266/225) 6. nAma ke dravya meMAyu karma kA bhAga gati, jAti, zarIra, aMgopAMga, nAma vizeSAdhika nirmANa, bandhana, saMghAta, sasthAna, gotra Upara tulya saMhanana, sparza, rasa, gandha, varNa, jJAnAvaraNa vizeSAdhika AnupUrvI, aguruladhu, upaghAta, darzanAvaraNa Upara tulya paraghAta, Atapa, udyota, antarAya , " " ucchavAsa, vihAyogati, pratyeka mohanIya vizeSAdhika zarIra, trasa, subhaga, susvara, zubha, vedanIya bAdara, paryApti, sthira, Adeya, uttara prakRti vibhAga svasthAna apekSA. yaza kIrti, tIrthakara 1. jJAnAvaraNa ke dravya meMmati jJAnAvaraNa 7. gotra ke dravya meMadhika vizeSa hIna U~ca gotra kA bhAga abadhi , nIca , manAparyaya kevala 8. antarAya ke dravya meM2. darzanAvaraNa ke pravya meM dAnAntarAya kA bhAga cakSu darzanAvaraNa kA adhika ulAbha . akSaca vizeSa hIna bhoga , avadhi upabhoga. kevala . , . anyatamakA hI dravya AtA hai ata: akpabahutva nahIM stoka isI krama se pratyeka meM apane-apane se pUrva kI apekSA vizeSahIna bhAga jAnanA zubhAzubha yugaloM meM apabahutva nahIM hai kyoMki anyatama kA dravya AtA hai| kA bhAga anyatamakA hI dravya AtA hai ata alpabahutva nahIM stoka vizeSAdhika vIrya , jainendra siddhAnta koza Page #187 -------------------------------------------------------------------------- ________________ alpabahutva 172 3. prakoNaka prarUpaNAeM karma kA nAma alpabahutva kamA krama karma kA nAma alpabahutva darzanAvaraNa meM pradeza / vizeSAdhika 50 sarvata. stoka vizeSAdhika 53 46 cakSu puruSa veda sajvalana anyatara nIca sajvalana 55 asAtA ucca 57 yaza kIrti sAtA vedanIya mAyA Ayu gotra lobha vedanIya gotra Upara tulya vizeSAdhika meM utkRSTa va ananta guNe vizeSAdhika 2. parasthAna prarUpaNA-utkRSTa prakRti prakrama) (dha 15/36-37) apratyAkhyAna mAna me pradeza krodha .. " mAyA . " lobha pratyAkhyAna mAna krodha mAyA lobha anantAnubandhI mAna krodha mAyA lobha mithyAtva kevala darzanAvaraNa pracalA nidrA pracalA pracalA nidrA nidrA styAnagRddhi kevala jJAnAvaraNa AhAraka zarIra nAmakarma vaikriyaka audArika taijasa kArmaNa devagati naraka gati manuSyagati tiyaggati azaya kIrti jugupsA kaSAya 32/ bhaya hAsya-zoka rati-arati kho-napuMsaka veda saM0 guNe vizeSAdhika Upara tulya vizeSAdhika sa0 guNA vizeSAdhika (dono tulya ananta guNe vizeSAdhika jaghanya prakRti prakrama na01 se 20 taka audArika zarIra nAmakarma taijasa kArmaNa tiryaggati yaza,kIrti ayazakIrti manuSya gati jugupsA nokaSAya bhaya hAsya-zoka rati-arati anyata saMjvalana mAna krodha mAyA lobha dAnAntarAya lAbhAntarAya bhogAntarAya upabhogAntarAya 41 vIryAntarAya 42 mana paryaya jJAnAvaraNa 43 avadhi da sa0 guNe " vizeSAdhika ..dono tulya) 36 dAnAntarAya saM0 guNe vizeSAdhika darzanAsa lAbhAntarAya bhogAntarAya paribhogAntarAya nIryAntarAya saMjvalana krodha mana.paryaya avadhi mati avadhi acakSu 48, cakSu ucca nIca gotra sAtA-asAtA vedanIya baiMkriyaka zarIra deva gati manuSya gati tiryaggati naraka gati deva va naraka Ayu 58 AhAraka zarIra nAmakarma jJAnAvaraNa ma0 guNe (donoM tulya) vizeSAdhika asa0 guNe saM0 guNe asa0 guNe Upara tulya asaM0 guNe mati saMjvalana avadhi 48 acaca gaan darzanAvaraNa 47 jainendra siddhAnta koza Page #188 -------------------------------------------------------------------------- ________________ alpabahutva (14) jIva samAsoM meM vibhinna pradeza bandhokI apekSA (Sa kha 10/4, 2, 4 / su 174 / 431) padesa ati jahA jogajanyAhU jI tathA damaM vari padesA appAe tti bhaNidavvaM // 174 // - jisa prakAra yoga alpabahutvakI prarUpaNA kI gayI hai (dekho na 8 prarUpaNA) usI prakAra pradeza aspabahutva kI prarUpaNA karanA caahie| vizeSa itanA hai ki yoga ke sthAnomeM yahA~ pradeza aisA kahanA caahie| noTa- yogake eka avibhAga praticcheda meM bhI ananta karma pradezoMke apakarSaNa zakti hai / (15) ATha AkarSokI apekSA Ayubandhake jIvoMkI prarUpaNA ( go jI / jo. pra. 518 / 115/2) ATha apakarSo dvArA karanevAle 19 6 " Ayu bandha kAla 8 vAle kA kA kAla viSaya {- 11 (16) AThoM apakarSo meM Ayu bandhake kAlakI apekSA (go, jI./jI. 4.518/1958) saMketa :- 8 vAle kA-8 apakarSo dvArA Ayu bandha karanevAle jIvakA 8veM kA AThaveM apakarSa kA bandha kAla saM.saMkhyAta vi. a. vizeSAdhika 19 59 19 11 11 11 91 8 vAle kA 6 veM kA kAla 99 99 6 " 8 vAle kA 5 veM kA kAla 14 41 31 19 " to ST u. ja. u. u. ja. alpamaturakha u. ja. u. u. ja u. u. ja. u. stoka saMkhyAta guNe 39 alpabahutva stoka vi a. saM. guNA vi. a. saM. guNA vi a saM guNA vi. a. sa. guNA vi. a saM. guNA vi. a. sa. guNA vi a saM. guNA vi a. saM. guNA vi. a 173 Ayu bandha kAla 5 vAle kA 5 ve kA kAla 8 vAle kA 4the kA kAla 7 6 5 4 8 vAle kA 3 re kA kAla 60 6 * "* 4 3 7 6 8 vAle kA 2 Shi 4 11 3 97 "3 4 3 11 11 6.. * "1 17 2 .. 8 bAle kA 1 le kA kAla 11 jainendra siddhAnta koza 57 re kA kAla, " 71 19 " " 3. prakIrNaka prarUpaNAe~ ja. va u. kAla ja u. ja. u. ja. u. ja. u. ja u. ja. u. ja u. ja. u. 3. u. ja. u. ja. u ja. u. ja. u. ja. u ja. u. ja u. ja. u ja u. ja. u. ja. u. ja. u. ja u ja u. avayava saguNA vi. a saM. guNA vi. a. saM. guNA vi. a. saM. guNA fa. 3. 1. guNA vi. a. saM. guNA vi. a. saM. guNA vi a sa guNA vi a. saM. guNA vi. a. saM. guNA vi. a saM. guNA vi a. sa. guNA vi a saM. guNA vi a saM guNA bi.a. saM. guNA bi. a. saM. guNA vi. a. saM. gulA fa.. saM guNA bi. a saM. guNA vi. a. saM. guNA vi. a. bhaMgu vi. a. saM. guNA vi a. saM guNA vi a. saM guNA vi. a. saM. guNA vi. a. Page #189 -------------------------------------------------------------------------- ________________ alpacadukha Ayu bandha kAla 2 vAle kA 1 le kA kAla 176 177 1 186 181 182 187 diips 186 183 184 185 15 108 176 darzana moha kSapaka kI 850 39 sUtra 175 | darzana moha upazamaka sammukha (yA sAtizaya midhyAdRzi kI sUkSma sAmparAya kA anivRttikaraNa kA apUrva karaNa kA 10. aSTakarma saMkramaNa va nirjarAkI apekSA alpabahutva 262 darzana moha paka kA 163 anantAnubandhI visayojaka kA 164 sva sthAna agha pravRtta pramattApramatta saMyata kA saMyatAsaMyata kA darzana moha upazamaka kA (sAtizaya midhyAdRSTi kA ) Q51 ja. va u. saMyatAsaMyata kI adha pravRtta svasthAna saMyata arthAt apramatta va pramatta saMyata kI anantAnubandhI visayojaka kI cAritra moha upazamakaapUrva karaNa kI anivRtti karaNa kI sUkSma sAmparAya kI upazAnta kaSAya vItarAga (11) kI cAritra moha kSapaka kI apUrva karaNa kI anivRttikaraNa kI sUkSma sAmparAya kI kSINa kaSAya vItarAga (12) kI sva sthAna adhaHpravRtta sayoga kebalIko samudrAta kevalI kI (go.jI./jI. pra / 67 / 168/2) yoga nirodha kevalI kI ja u. prarUpaNA 1. bhinna guNadhArI jIvome guNa zreNI rUpa pradeza nirjarA kI 11 sthAnIya sAmAnya prarUpaNA ja 15 sUkSma sAmparAya kA anivRttikaraNa kA apUrva karaNa kA u. 165 (ca.sva 12/4,2.7/ 175-184/80-06) (ka.pA.1/11/gA. 30 996 26/106) (sa. su./1/45) (sa si./1/42 / 151-154) (dha.10/ 42.4.74 / 261216) gojI/66-67160) svAmI sva sthAna adha pravRtta sayoga kevalI kA kSINa kaSAya vItarAga kA cAritra moha kSapaka sa guNA vi. a sa guNA bi. a. alpava sarva sToka barsa, guNI " 90 33 2 bhinna guNadhArI jIvoM me guNa zreNI pradeza nirjarA ke kAla ko 11 sthAnIya prarUpaNA ( . 12/4,2.7/106-116/85-86) yoga nirodha kevalI kA samudrAta kevalI kA (prarUpaNA naM. 1 ke AdhAra para) KHg " 13 sarva stoka guNA asaM. " 174 sUtra 960 161 krama 1 2 3 4 5 upazAnta kaSAya vItarAga kA cAritra moha upazAmaka svAmI uttarottara bhAgahAroM ke nAma sarva saMkramaNa kA bhAgahAra guNa KH 3. pA~ca prakAra ke sakramaNoM dvArA hata, karma pradezo ke parimANa me alpabahutya (go.ka/sU./430-435/200) utkarSa bhAhAra apakarSaNa " adha pravRtta sakramaNa dvArA hata ja saM. u. yogoM kA guNakAra karma sthitikI nAnA guNahAni zalAkA ke acche kA prathama vargamUla karma sthitiko eka guNahAnike samaya kA parimANa karma sthitikI anyonyAbhyasta rAzi palya karma kI utkRSTa sthiti vidhyAta saMkramaNa kA bhAgahAra udvelanA kA bhAgahAra karmoM ke anubhAga kI nAnA guNa hAni zalAkA karmAnubhAga kI eka guNa hAni kA jainendra siddhAnta koza AyAma karmAnubhAga ko ca guNa hAni kA AyAma karmAnubhAga kI 2 guNa hAni karmAnubhAga kI anyonyAbhyasta rAzi 2. prakIrNaka rUgaNArI alpabahutva asa. guNA 23 alpabahutva sarva stoka asaM. guNA guNakAra - patya / asaM. Upara tulya patya / asaM. guNe pavya ke arddhaccheda * rUpa asaM guNA vizeSAdhika asaM guNA wxxxshp kroDa kror3a guNA asaM gujA guNakAra-sUrya / asaM. 15 ananta guNI 19 Der3ha guNI eka guNahAni se dugunI ananta guNI Page #190 -------------------------------------------------------------------------- ________________ alpabahutva 175 prakIrNaka prarUpaNAe~ 11. aSTakarmabandha udaya satyAdi 10 karaNoMkI apekSA bhujagArAvi padomeM alpabahutvakI ogha va Adeza prarUpaNA noTa - isa sAraNI meM kevala zAstra ke pRSThAdi hI darzAye gaye hai / ata usa usa prarUpaNA ko dekhane ke lie zAstra kA vaha vaha sthAna dekhiye / viSaya 3 bhujagArAdi padoM kI apekSA 4. ja u vRddhi hAni kI apekSA 1. udIraNA sambandhI alpabahutva kI ogha va Adeza prarUpaNA (pa. 15/3.) 47 80-81 147-157 1. svAmitva sAmAnya 280 Adi prakRtiyoM kI udIraNA rUpa bhaMgoM ke svAmitvakI apekSA 3. bhujagArAdi poMke baca * 4. ja u vRddhi hAnike bandhaka 2. udaya sambandhI alpabahutva kI ogha va Adeza prarUpaNA (4. 15/1) 1. svAmitva sAmAnya apekSA 285 288-286 2. bhujagArAdi ke svAmitvakI apekSA 3. pada nikSepa sAmAnya kI apekSA 4. pada nilepAke svAmiko apekSA 5. vRddhi hAni kI apekSA 6. .. ke svAmitvako apekSA 5. SaTsthAna 6. bandha adhyavasAya sthAna 39 17 upa svAmi kI apekSA * "1 11 3. upazamanA sambandhI alpabahutva kI ogha va Adeza prarUpaNA (pa. 15/1 ) 1. svAmitva sAmAnya apekSA 277 276 2. bhujagArAdi kI apekSA 3. anya sarva vikalpoM kI apekSA 15 280 281 281 4. saMkramaNa sambandhI alpabahutvakI ogha va Adeza prarUpaNA - ( gha. 15/1 ) 1. sarva vikalpoM kI apekSA | 283 | 283 / 283 / 283 (mava/10/ 5. bandhasambandhI alpabahutvakI oSa va Adeza prarUpaNA 1. bandhaka abandhaka jIva sA. kI apekSA 1/414-536 / 2. ja u padoM ke bandhakoM 1. ja. u. padoM ke bandhaka 2. bhujagArAdi padake bandhaka 3. ja. u. bRddhi hAni rUpa padoM ke 7. 28-24 Adi sattva sthAnoM ke kAla kI apekSA prakRtiviSayaka mUla pra uttara prakRti bandhaka 4. sthAna vRddhi hAni rUpa padoM ke bandhaka 5. bandhaka sAmAnyakApramANa 6. prakRti sattva asattva kA svAmitva 31 6. satsamutpattikAdi padake svAmI 10. ja. u. vRddhi hAni padoMkI apekSA 50 53 19 280 sthiti viSayaka mUla pra uttara prakRti dag 67 2/482-284 2/533-536 1 / 363-364 2/187-206 264 2 / 384 - 310 2/369-498 37 14 99 162164 164-170 265 "0 2/2-18 jainendra siddhAnta koza 2/343-2544/4to-tot _2/223-2703/567-611 4/260-266 4/417-450 6 / 66-100 2/338-342 1/808-8314/203308/4-26/941-146 2/ 250-158 4/142-32 360-690 6/153 2/406-414 3/657-678 4/368-370 5/625- 6/157-164 |2 |7/28-644 6. maM. hanIya karma satya sambandhI alpabahutvakI svava para sthAnIya oSa va Adeza prarUpaNA (ma.ma /pu.pu.) 8/426-480 I anubhAga viSayaka mUla pra. uttara pra. 266 19 282 | 284 | 4/985 5/18 216-231 236-230 24-252 266 | 3/264-168 3/001-6165/131-1405/426-400/ 3/224-2254/177 - 165 2/969 5/590-413 3/241-245 4/204-011 12/28-118 m 39 282 284 | pradeza viSayaka labha 5/160-1685/226-530 | | | 266 99 99 uttara pra 261-2645 274 -275 281-264 271-273 301-324 326 335 / / / 282 282 284 | 284 Page #191 -------------------------------------------------------------------------- ________________ alpasAvadya 176 avaktavya 7. aSTakarma bandha vedanAme sthiti, anubhAga, pradeza va prakRti bandhoMkI apekSA ogha va Adeza sva para sthAna alpabahutva prarUpaNAe~: pramANa viSaya 1.sthiti bandhavedanA.1Sa. khaM. 1144,2,6/sU25-354137-136 aSTakarmakI jaghanya utkuSTa sthiti sambandhI sthiti vedanAkI parasthAna prarUpaNA 2 Sa,kha. 11/4,2,6/sU123-164/207-276 ___.. AbAdhA va kANDako sambandhI sva para sthAna prarUpaNA sAmAnya 3 dha. 11/4,2,6/164/280-308 . vizeSa 4Sa khaM. 11/4,2.6/sU182-203/321-332 sAtA asAtA ke dvitIya, vittIya, caturtha Adi sthAnoM ke anubhAga bandhaka jIva vizeSoM meM __aSTakarmakI jaghanya utkRSTa sthiti sambandhI padokA parasthAna alpaba hutva 5Sa khaM 11/4,2,6/su206-238/334-344 uparokta jIvomeM aSTakarmoM ke sthiti bandha sthAnoMkA parasthAna alpabahutva 6Sa.kha 11/4,2,6/1241-245/346-346 aSTakarma sthiti bandhake sAmAnya adhyavasAya sthAnoM sambandhI parasthAna prarUpaNA 7Sa. khaM. 11/4,2,6/sU252-266/352-362 ___. . jaghanya utkRSTa adhyavasAya sthAno sambandhI 8Sa kha. 11/4,2.6/sU.272-276/366-368 ... . .. sthAnoM ke yogya tIvra manda pariNAmoM sambandhI prarUpaNA hama ba 2/sU2/2 caudaha jIva samAsoM meM mUla prakRti sthiti bandha sthAnoM sambandhI prarUpaNA 10 ma.ba.2/15-16/6-12 . meM prathama samayase lekara antima samaya takake niSeko sanbandhI prarUpaNA 11 ma.ba. 2/sU 18-22/13-16 caudahajIva samAsoMmeM mUla prakRtike ja u sthiti bandhasthAnoM, AbAdhA sthAnoM va kANDakoM saMbaMdhI 12 ma.ba.2/sU 16-21/228-226 naM. 10 vat hI parantu uttara prakRtiko apekSA 13 ma.ba. 2/sU 23-24/230 naM.12 bat hI . " " 2. anubhAga bandha vedanA.1Sa.vaM.12/4,2, sU40-64/a.sU.1-3/31-44 aSTakarma mUlottara prakRti ke ja. u. anubhAgodaya sambandhI sva va para sthAna prarUpaNA 2 pa. vaM. 12/4,2,7/64-117/44-56 aSTakarma uttara prakRti utkRSTa anubhAga bandhakI parasthAna prarUpaNA 3 dha. 12/4,2,7,117/6062 , , , , . , svasthAna . 4Sa khaM 12/4,2,7/sU118-174/65-75 " . jaghanya , parasthAna gha. 12/4,2,7,174/75-78 .. . . svasthAna , 6 dha,12/4,2,7,201/114-127 14 jIva samAsomeM ja.u, anubhAga bandha sthAnoMke antara sambandho prarUpaNA 7dha 12/4,2,7,202/128 . , ja. anu. bandha va ja, anu satva sambandhI parasthAna prarUpaNA 8 Sa khaM.12/4,2.7/su236-240/205-207 yava madhya racanA kramameM anubhAga bandha adhyavasAya sthAno sambandhI prarUpaNA pakhaM 12/4,2,7/sU260 262/266-267 haSa kha 12/4,2,7/sU276-284/247-265 ja u bandha adhyavasAyake sAmAnya sthAnoM meM jIvoke pramANa sambandhI prarUpaNA Sa kha 12/4,2,7/1304-314/272-274 10Sa kha 12/4 2,7/1263-303/267-272 | anubhAga bandha adhyavasAya sthAnoM meM jIvoke spazana kAla sambandhI prarUpaNA 3 pradeza bandha vedanA - 1dha. 10/117-121 aSTakarma prakRtiyo ke ja u pradezoM ke sattva sambandhI prarUpaNA 2Sa kha 10/4,2.4/su 124-143/385-364 . .. ... padoM sambandhI prarUpaNA 3 Sa.kha. 10/4,2,4/su174/431 pradeza bandha kA alpabahustra yoga sthAnoM ke aspabahutva vat hI hai 4 dha.10/4,2,4,181/448/16 prathamAdi yoga vargaNAomeM jIva pradezoM sambandhI prarUpaNA 5dha 10/4,2,4,186/476 yoga vargaNAoMke avibhAga praticchedo sambandhI prarUpaNA 6 gha, 11/4,2,4,205/502 yogoM meM guNa hAni vRddhi sambandhI prarUpaNA 7dha, 10/4,2,4,28/15-16 ja u yoga sthAnomeM sthita jIvoke pramANa sanbandhI prarUpaNA 8dha. 11/4/2,5,17/33/1 utkRSTa kSetro meM sthita jIvo sambandhI prarUpaNA 61.12/4,2,7,166/102 104,110 ja u bargaNAoMmeM diye gaye karma pradezo sambandhI parasthAna prarUpaNA 4, prakRti bandha vedanA - 1Sa khaM 12/4,2,16/sU 1-26/506-512 aSTa karma mUnottara prakRtiyoke asaMkhyAte bhedo sambandhI parasthAna prarUpaNA 2 Sa. khaM.13/5.5/su124-132/384-387 / cAro gati sambandhI AnupUrvI nAma kama prakRtike bhedoko parasthAna prarUpaNA alpa sAvadya-de sAvadha / avaMti varmA-kazmIra nareza-samaya = I 884 (jJA, pra 6/4. pannA avaMti-mAlavA nareza the| pradyota ApakA apara nAma thaa| avantI lAla bAkalIvAla) yA ujjainI rAjadhAnI thii| Apa prasiddha rAjA pAlakake pitA the avaMtI-1 bharata kSetra Aya khaNDakA eka deza-de manuSya/4. 2.varta jo vIra nirvANake samaya rAjya karate the| tadanusAra ApakA samaya- mAna ujjainakA pArzvavartI desh| ujjainI isakI rAjadhAnI hai| vI. ni pU. 33-0I pU560-670) AtA hai-de itihAsa 3/4 (ha. pahile yaha nagara vartamAna mAlavA prAntameM hI sammilita thaa| (ma pu./ pu.60/488); (ka pA 1/pra.51/5 mahendrakumAra) pra 48/paM. pnnaalaal)| avaMti kAmA-bharata kSetrameM Arya khaNDakI eka nadI |-de avaktavya-dha. 1/4.1,66/274/24 dorUvesu baggidesu vaDhidaMsa manuSya 4 / NAdo doNNaM NaNo kadisa / tatto mUlamavaNiya vaggide Na baDdadi jainendra siddhAnta koza Page #192 -------------------------------------------------------------------------- ________________ avaktavya naya 177 avagAhanA pubillArAsI ceva hodi,teNa doNNaM Na kadittaM pi asthi / evaM maNeNa avahAriya duve avattavamidi buttaM / aisA vidiygnnnnjaaii| -do svapokA varga karane para cU~ ki vRddhi dekhI jAtI hai, ataH do ko nokRti nahIM kahA jA sktaa| aura cU~ki usake vargameMse mUlako kama karake varNita karanepara vaha vRddhiko prApta nahIM hotI, kintu pUrvokta rAzi hI rahatI hai, ata. 'do' kRti bhI nahIM ho sktaa| isa bAtako manase nizcita kara 'do saMkhyA vaktavya hai' aisA sUtrameM nirdiSTa kiyA hai| * vastukI kathacit vaktavyatA avaktavyatA-de.saptabhagI/6 / avaktavya naya-17 nayoM meM se eka-de naya I/5 avaktavya baMdha-de. prakRti bndh1| avaktavya bhaMga-de. sptbhgii| avaktavyavAda 1. mithyA ekAntakI apekSA :yu. anu 28 upeyatatvA'nabhilApyatA badna upAyatattvA'nabhilApyatA syAt / azeSatattvA'nabhilApyatAyA, dviSo bhavadya tybhilaapytaayaa| - he bhagavan / ApakI yuktiko abhilApyatAke jo doSI hai, una dveSiyoMko isa mAnyatApara ki sampUrNa tattva anabhilApya hai, upeyatattvakI avAcyatAke sAmAnya upAyatattva bhI sarvathA avAcya ho jAtA hai| sva. sto/100 ye te svaghAtinaM doSaM zamIkartumanIzvarAH / svadadviSa. svahano bAlAstattvAvaktavyatAM zritA ||1006-ve ekAntavAdI jana jo usa svaghAtI doSako dUra karaneke lie asamartha hai, Apase dveSa rakhate haiM. AramadhAtI haiM,aura bAlaka hai| unhoMne tattvakI avaktavyatA ko Azrita kiyA hai| 2. samyagekAnta kI apekSA :paM.dha. pU./747 tattvamanirvacanIyaM zuddhadravyAdhikasya bhavati masam / guNaparyayavadravyaM paryAyAthikanayasya pakSo'yam 7471 - 'tasva ani canIya hai' yaha zuddha dravyArthikanayakA pakSa hai; tathA 'guNaparyAyavAlA satva hai'yaha paryAyArthika nayakA pakSa hai| (aura bhI de ,avaktavya ny)| 3. vaktavya avaktavyakA samanvaya-de. sptbhNgii| avakAMta-prathama narakakA 12vA paTala-de.naraka 1/11 va rtnprbhaa| avagADha ruci-de. samyagdarzana I/1 / / avagADha samyagdarzana-de. samyagdarzana I/1 / avagAha-Depth (ghraaii)| sa si. 1/18/284 jIvapudagalAdInAmamagAhinAmavakAzadAnamavagAha bAkAzasyopakAro beditvy| -avagAha karanevAle jIva aura pudagaloMko avakAza denA AkAzakA upakAra jAnanA caahie| (go. jI./jI.pra.605/1060/3) avagAha kSetra-de. kSetra / avagAhana 1. marva dravyoMme avagAhana guNa : kA a.pa./214-215 sayANa davANaM abagAhaNasasi asthi paramattha / jahabhasamapANiyANa jIva parasANa mahuyANaM // 214 // jadi Na havadi sA sattI sahAvabhUdA hi sambadavvANaM / ekkekkAsapaese kaha tA savvANi vaTTa'ti / 215 // - vAstava meM sabhI dravyoM meM avakAza denekI zakti hai| jese bhasmameM aura jala meM avagAhana zakti hai, vaise hI jIvake asakhyAta pradezoM meM jAno // 214 // yadi saba dravyoM meM svabhAvabhUta avagAhana zakti na hotI to eka AkAzake pradezoMmeM saba dravya kaise rahate // 21 // paM.dha.pU./16, 181 yattattavisazasvaM jAtairanatikramAta kramAdeva / avagAhanaguNayogAha zAzAnA satAmeva // 1860 aMzAnAmavagAhe dRSTAnta svAzasaM sthita jJAnam / atiriktaM nyUna vA zeyAkRti tanmayAna tu svAzai // 18 // -jo una pariNAmoMmeM visarazatA hotI rahatI hai, vaha kevala satke aMzoMke sadavastha rahate hue bhI, apanI-apanI jAtiko ullaMghana na karake, usa dezake aMzoM meM hI krama pUrvaka AkArase AkArAntara homese hotI hai. jo ki avagAhana guNake nimittase hotI hai // 186 // jaise ki jJAna apane aMzose hona adhika na hote hue bhI, jJeyAkAra honeke kAraNa hIna adhika hotA hai // 18 // 2. siddhoMkA avagAhana guNa : pa.pra.TI./69/13 ekajIvAvagAhapradeze anantajIvAvagAhadAnasAMmadhyamavagAhanatva bhaNyate / -eka jIva ke avagAha kSetra meM anante jIva samA jAye, aisI avakAza denekI sAmarthya avagAhana guNa hai| dra.saM. TI 14/43/1 ekadIpaprakAze nAnAdIpaprakAzavadekasimakSetre sakaravyatikaradoSaparihAreNAnantasiddhAvakAzadAnasAmadhyamavagAhanaguNo bhnnyte| -eka dIpake prakAza meM jaise aneka dIpoMkA prakAza samA jAtA hai usI taraha eka siddhake kSetra meM saMkara tathA vyatikara doSase rahita jo ananta siddhauMko avakAza denekI sAmarthya hai vaha avagAhana guNa hai| * avagAhana guNakI siddhi va lokAkAzame isakA mahattva -2.AkAza 3 avagAhanA-jIvoMke zarIra kI UMcAI lambAI Adiko avagAhanA kahate hai / isa adhikArameM jadhanya va utkRSTa avagAhanAvAle jIvoMkA vicAra kiyA gayA hai| 1. avagAhanA nirdeza 1. avagAhanAkA lakSaNa 2 utkRSTa avagAhanAvAle jIva antima dvIpa sAgarameM hI pAye jAte hai| 3. vigraha gatime jIvoMkI avgaahnaa| 4 jaghanya avagAhanA tRtIya samayavartI nigodameM hI sambhava hai| * sUkSma va sthUla padArthokI avagAhanA vissyk| --3. sUkSma / 2. avagAhanA sambandhI prarUpaNAe~ 1. naraka gati sambandhI prarUpaNA 2. tithaMca gati sambandhI prarUpaNA 1-2. ekendriyAdi tiryacoMkI jaghanya va utkRSTa aSagAhamA 3. pRthivI kAyikAdikI jaghanya ma uskRSTa avagAhamA 4. sammurchana va garbhaja jalacara thalacara AdikI avagAhanA * mahAmatsyakI avagAhanA kI vizeSatAe~-ve saMmUrchana 1. jalacara jIvoMkI utkRSTa avagAhanA 6. caudahajIvasamAsokIapekSA avagAhanAyantravamatsyaracanA 3 manuSya gati sambandhI prarUpaNA 1-2, bharatAdi kSetroM, karma bhogabhUmiyoM va suSamAdi kAloMkI apekSA avagAhanA * tIrthaMkaroMkI avagAhanA-de. tIrthakara * zalAkA puruSoMkI avagAhanA-de. zalAkA puruSa jainendra siddhAnta koza Page #193 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tyavagAhanA 178 1. avagAhanA sambandhI prarUpaNAe~ 4. deva gati sambandhI prarUpaNA pUrvI nAma karmake udayase utpanna honevAle aura saMsthAna nAma karmake 1-3. bhavanavAsI, vyantara va jyotiSI devoM ko avagAhanA udayase utpanna honevAle sasthAnoke ekatvakA virodha hai| (vigraha 4. kalpavAsI devoMkI avagAhanA gatimeM jIvokA AkAra AnupUrvI nAma varmake udayase pUrva bhavavAlA * avagAhanA viSayaka saMkhyA va alpabahatva prarUpaNAe~ hI rahatA hai| vahA~ sasthAna nAma karmakA udaya nahI hai| bhava dhAraNa kara lenepara sasthAna bhAmakarmakA udaya ho jAtA hai, jisake kAraNa -de, vaha vaha nAma navIna AkAra bana jAtA hai-de. udaya 4/6/2) / 1. avagAhanA nirdeza 4. jaghanya avagAhanA tRtIya samayavartI nigodameM hI 1. avagAhanAkA lakSaNa sambhava hai sa si 10/1/472/11 AramapradezavyApitvamavagAhanam / tadvividham- dha. 11/4,2,5.20/34/8 paDhamasamaya AhArayassa paDhamasamayata bhavasthassa utkRSTaja panyabhedAt / AtmapradezameM vyApta karake rahanA, usakA nAma jahaNNa rakhettasAmitta kiNNa dijjade / Na, tattha AyaracaurassapakhettAgAavagAhanA hai / vaha do prakArakI hai-jaghanya aura utkRSTa / reNa dvidammi agAhaNAe sthovttaannuvvttiido| vidiyasamayaAhA2. utkRSTa avagAhanA vAle jIva antima dvIpa sAgarameM rayavidi yasamayatambhavatthassa jahaNNasAmitta kiNNa dijade / Na taratha hI pAye jAte haiN| samaca urasasarUveNa jiivpdesaannmbddhnnaado| vidiyasamae vikvaMbha samo AyAmo jIvapadesANaM hIdi tti kudo nnvvde| paramagurUva dedha,4/1,3,2/33/4 sayapahapabbayaparabhAgaDhiyajIvANamogAhaNA mahalletti saado| tadIyasamayaAhArayassa tadiyasamayatabbhavatthassa ceva jahANajANAvaNamuttametat / sayaMpahaNagidapabadassa parado jahaNNogANA vi khettasAmitta kimaTTa' dijde| Na esa doso, caura sakhettassa cattAri jovA asthi tti ce Na mUnaggasayAsa kAUNa addha kade dhi sakhejja vi koNe sako Diva baTTulAgAreNa jIvapadesANaM tatthAvaTThANadaM snnaado| ghaNa guldsnnaado| svayaMprabha parvatake parabhAgameM sthita jIvo kI -prazna-prathama samayavartI AhAraka (arthAta Rjugatise utpanna honeavagAhanA sabase baDI hAto hai, isa bAtakA jJAna karAneke lie yaha gAthA sUtra hai| prazna-svayaprabhanagendra parvatake usa vAlA) aura prathamasamayavartI tadbhavastha hue nigoda jIvake jaghanya ora jaghanya kSetrakA svAmIpanA kyo nahI dete| uttara-nahI, kyoki, usa samaya avagAhanAvAle bhI jIva pAye jAte hai| uttara-nahI,kyoki, jaghanya Ayata caturasra kSetrake AkArase sthita ukta jIvameM avagAhanAkA avagAhanArUpamUla arthAta Adi aura utkRSTa avagAhanArUpa anta, stokapanA bana nahIM sktaa| prazna-dvitIya samayavartI AhAraka ina donoko joDakara AdhA karanepara bhI saMkhyAta ghanAgula dekhe aura dvitIya samayavartI tadbhavastha honevAle jIvake jaghanya (kSetrakA) jAte hai| svAmIpanA kyo nahIM dete| uttara--nahIM kyoki usa samaya bhI 3. vigraha gatimeM jIvoMko avagAhanA jIvapradeza samacaturasra svarUpase avasthita rahate hai| prazna-dvitIya dha.4/1,3,2/30/2 viggahagadIe uppaNNANa ujugadIe uppaNapaDhamasamaya- samaya meM jIvake pradezokA AyAma usake viSkambhake samAna hotA hai, ogAhaNAe samANA ceva ogAhaNA bhavadi / vari doNhamogAhaNANaM yaha kaise kahate ho / uttara-paramagurUke upadezase kahate hai| prazna-- saThANe samANattaNiyamo Natthi / kudo| ANupuThivasa ThANaNAmakamme hi tRtIya samavartI AhAraka aura tRtIya samayavartI tadbhavastha nigoda jaNidasaThANANamegatta varodhA |-vigrhgtise utpanna hue jIvo ke jIvake hI jaghanya kSetrakA svAmIpanA ksi lie dete ho ? uttara-yaha jugatise utpanna jIvoke prathama samayameM honevAlI avagAhanAke koI doSa nahIM hai, kyoki, usa samayame caturasra kSetrake cAro hI samAna hI avagAhanA hotI hai| vizeSatA kevala itanI hai ki dono konoko sa kucita karake jIva pradezokA vartulAkArase (gola AkArase) avagAhanAoke AkArameM samAnatAkA niyama nahIM hai, kyoki Anu- avasthAna dekhA jAtA hai| 1. avagAhanA sambandhI prarUpaNAe~ 1. naraka gati sambandhI prarUpaNA saMketa-dha.-dhanuSa; hA.-hAtha, aMgu.- aMgula / gaNanA-1dhanuSa -4 hAthaH 1 hAtha-24 agula / pramANa- (mU.A. 1055-1061), (sa. si 3/3/207). (ti pa.2/215-270); (rA.bA.3/3/4/164/15), (ha pu.4/265-340); (dha 4/1,3,5458-62), (ta sA 2/136), (tri sA.201), (ma.pu.10/64), (dra sa.To.35/11618)-dha 4 ke AdhAra paraprathama pRthivI / dvitIya pRthivI / tRtIya pRthivI | caturtha pRthivo / paMcama pRthivI | SaSTha pRthivI saptama pRthivo dha. hA. agu. dha ,hA. agu. dha. hA agudha hA aMgu... gha. hA agu. 82 2-2/11 20-4/7 | 22- 4/11 1-1/3 17-1/7 17-0 | 8 | 3 |18-6/11 20 13-5/7 21-1/2 14-8/11 22 1|10-10/11 18-1/2 7- 1/11 26 3 3- 3/11 27 2-2/3 11-1/2 1.23-1/11 26 20-0 -16-7/1131 14 3 15-6/11 16-0 br h 10-2/7 6-6/7 ww252221 h bh " Immm -- 21-1/2 jainendra siddhAnta koza Page #194 -------------------------------------------------------------------------- ________________ avagAhunA 179 1. avagAhanA sambandhI prarUpaNAe~ sa.bA. krama - 3 | vAyu ___garbhaja | thalacara " - indriya / 2. tithaMcagati sambandhI prarUpaNA 3. pRthvI kAyikoM AdikI jaghanya va utkRSTa avagAhanA 1. ekendriyAdi tiyaMcoMkI jaghanya avagAhanA saMketa-sU-sUkSma bA.bAdara; asa.- asakhyAta / saMketa-asaM - asaMkhyAta; saM.-saMkhyAta / (mU A 1087) / (mU A./1066) (ti pa/5/318/vistAra) (dha 4/1,3,24-33) kAya samAsa jaghanya (ta sA./2/145) (go jI /mUha4/215)-ti pa.ke AdhArapara uskRSTa jaghanya avagAhanA mArgamA pRthivI ghanAMgula/asaM. / dravyAMgula/asaM, avagAhanA apekSA 2 | apa teja | ekendriya dhanAMgula/asaM janmake tRtIyasamayavartI sUkSma labdhyApta nigoda 4 sammUrcchanna va garbhaja jalacara, thalacara AdikI utkRSTa dvindriya | ghanAguna/sa anundharI trIndriIya ghanAgula/sa. kunthu avagAhanA uparoktaxsa (mu.A.1084-1086) (hapu sh630)| 4/caturindriya | uparoktarasaM kANamakSikA 5 / paMcendriya / sammUrchana tandulamaccha krama mArgaNA 2. ekendriyAdi tiryacokI utkRSTa avagAhanA aparyApta paryApta aparyApta / paryApta saketa-yo-yojana (4 koza), ko -koza / 1 jalacara 1 bAlizta 4-8 dhanuSa (mU A /1070-1071) (ti pa/5/315-318) (dha 4/1,3,2/- 2 mahA yojanA yojana 33-45) (ta sA./2/142-144) (go.jI /mu /65-66/216- matsya 10004500x250 1500x2504125 221)-ti pa.ke AdhAra para 4-8 dhanuSa 3 koza avagAhanA nabhacara 4-8 dhanuSa apekSA vizeSa lambAI | cauDAI | moTAI noTa-garbhajoMkI avagAhanA sarvatra sammUrchanose AdhI jAnanA 1000yo 1 yo. 1yo | kamala | svayambhUramaNa dvIpake madhyavartI 5. jalacara jIvoMkI utkRSTa avagAhanA bhAgameM utpanna 2.12 yo / 4 yo. 13yo. zaMkha , , , samudra , , (ha pu1/630-631)| , | 3 ko 3/8ko 3/16ko. kumbhI . , dvopake aparabhAgameM taura para madhya meM sthAna | yA utpanna lambAI cauDAI moTAI | lambAI cauDAI | moTAI sahasra pada lavaNa samudra yo. (46) (23) 18yo. (E) (81) 1yo, 3/4yo | 1/zyo. bhavarA " . . . . 11000yo 500yo | 250yo. mahA-.., samudrake madhyavartI kAloda samudra 18 yo. (1) | (43) 36yo. (18) | () matsya bhAgameM utpanna svayaMbhU ramaNa 500yo / (250) / (125) / 1000 1 500 / 250 6. caudaha jIva samAso kI apekSA avagAhanA yaMtra saketa'-sU-sUkSma; bA. bAdara; pa. paryApta, apa -aparyApta: A./asaM.-AvalIkA asa khyAtavA~ bhAga, palya/asa.-palya+ asaMkhyAta pUrva sthAna pUrva sthAna pR.- pRthvI, ja= jaghanya, x= pUrva sthAna+9- - *-pUrva sthAna+ A./asa palya/asaM. pramANa -(mU A 1087); (ti pa 51318 vistAra)(go.jI./jI R./17-101/223-243) |sthAna -5 |syAnam / sthAna-5 sthAna-5 sthAna%6 |sthaan-5 sthAnam5 / sthAna-5 / (s apa.ja.) (vA.apaja.) / (apa.ja.) | (spa jo (bA.pa.ja.) . (pa.ja) / (apa3.) | (pa ) sUkSma nigoda bAdaravAta-6 apra.pratyeka 12 sadama nigoda17 bAdara vAta 32 apre pratyeka 50 tendriya:55 tendriya 60 kUla sthaan%64||vaat teja-7 beiMdrI-13 ||vaat:20] // teja 35 bendriya 51 caundriya:56 caundriya 61 teja // amuka teindri-14 // teja 23 | // apa-38 tendriya 52 bandriya:57 bondraya-62 / // apa4 |" pRthvI0 caturendriH15 // apa:26 // pRthvI-41] ghaundriya-53 apratiSThita-58 apra.pratyeka-63) // pRthvI5 / nigoda-10 pacendriya-16 pRthvii-20|| nigoda -44 pajhendriya-54) paJcendriya-zna paJcendriya 64) pratisthAnavRddhi | pra.pratyeka pratisthAnavRddhi pratisthAnavRddhi pra.pratyeka 47 pratisthAnavRddhi pratisthAnavRddhi pratisthAna vRddhi kramaza:/asa. pratisthAnavRddhi kramazaHpalyAasa kramazaHX pratisthAna vRddhi kramaza palyAsa kramazaHpalyAsa- kramazaHpalyAsakramaza.palyAsa kramaza / sthAna%D5 / sthAna-6 sthAna5 sthAna -6 (sa.apa.3.) (vA ap 3.) (sUpa u.) | (bA-pa) nigoda-18 | vAta- 33 nigoda-10 vAta:34 vAla-21 teja-36 vaat-22| teja-37 teja-24 | ap% 30 teja-25 apa-40 apa:27 pRthvI -42 apR%28 pRthvI-43 mRthvI -30 nigod-45 pratisthAna vRddhi pra.pratyeka- pRthvI-31 nigoda-46 prartisthAnabRddhi pra pratyeka-80 el pratisthAnavRddhi kramazax kramaza pratisthAnavAda kramaza: X| kramaza jainendra siddhAnta koza 5 (10000 - - - Page #195 -------------------------------------------------------------------------- ________________ avagAhanA 180 1. avagAhanA samba.pI prarUpaNAeM - sa 6. caudaha jIva samAso kI apekSA avagAhanA kI matsya racanAkA yaMtra noTa va saMketa '1. racanAkA krama (dekho pahale pRSTapara) jaghanya, madhyama, utkRSTa sthAna va avaktavya vRddhi 2. eka sthAnako do mindI-usa sthAna meM 4. do bindI ke bIca kA antarAlaprati jaghanyase utkRSTa paryanta avagAhanAke sarvabheda avagAhanA sthAna avaktavya vRddhi / 3. *do do sthAnoM meM bindIprati avagAhanA 5. do bindiyo ke bIca ke sthAna madhyamasthAna (ti pa../318 vistAra), (go jI./jI pra/112/274) / 24 .10101183 24 25 243024038108 050 25428570.. .35 7 315. 10 saza2572413575411040 1515 0 0 6 6 - - nijaxxxxxxxxxxxxxxxxxxXKAMKAKXxuxxxx 34 . vAja Xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx 38-u. . xxxxxxxxxxxxxxxxxxxX KAKSIOXNxxxxxxxxxxxx 42-u. . XAXAXAXMIKARKIAXKKAKExxxxyxnxxxnxxxxxyxg . KARNAKXxxsxyxATYAYAXOXXKAIXXXXXXKOMKAMKuxxxAK10 70 XXKOMXXKXxyxxvxxxxTAKAMALAKXXXRAKXKAxxxpuIONSIDxxry 54-30 XXKAKxNCHAKKAKIOKKARXKAKKARIXXUxxxXAXXXXXXXXXXXxxxxxx 30 - KOOXXISAXAKCIXXXXXXXXXXXXxxxappyNIYXXXSAAKASOKYAuxxxxxxxxxx2 -30 AAXXINKINAXKOMIONLevarxxwYYAMAJIKMYXXAKASIOXxxOMKAMAKHE 3. MasoomaapKAMKAKUKKnoyMXAXXXXXXDIKHXxuxxAXAXOXxxOXXKIAXNNILAKDi703. xwpAKKAKKOURNAKAORXXXKOMAXXKKAAMANskaarKaMIKKKURAJJAKO XXXOXxxxnxxpora 74 -30 a.apraja XousxxxaxxuoxxoooooxxxxmoxxxyasounnXANXXKAMUKIKxpOOOKIKOKAKOOOKKILOMXKOMXMORADHAARAK 23. ASKAXYARIDWARAJYXJxSURJIXXXXXXX3AOUDLXAMMAXXXAXKOMXXXMAKAJOLKIOXXKXXXUxNomuIXXXXIMAKOXxxve . Ax3WOOXXKOORXYUDIOXXJOKYAKAIYYOOKKAJINKaoryxxxxsowxxxxxoxoranxxxxxxXAXMKXKOLAK 2 3 . . XAIXXXINDIKAKKKOOXOOKICKXXXXXXXXXXXXXXXJAKORXXXXXXXMOxJRXXXKAXXKIXXKXXXXKRAAKASHMR 3. KOONXISXXMOINXXXXXROXxxywamyaxxxXKOOLKOSXXXXXJOOKutxKIOUXXXXARXAMINORAKXXXXXXXuxxx . KANXX yoxxxxxxxxxxxxxx xxxxxx Xxxxxxx XXXSAXYKANYAAKKAIAMAKARMOM26 ni vyata te. apa pa. bAta te apu. pR ni apratyekaxxxxxxxxxxxxxxxxxx 223. pa.ana pratyekAxxxoxxxxxxxxx 16 . bApa.ja pa.dvija. XXM0X30x3xxxxxax 163. pa.vi.a. -- 1xxnxoxoMMAXMAMIK 20 -3. pa.ca.ja. pa.paM.ja. sU.pa.ja. . . | 10 | 18 . . 3. manuSya gati sambandhI prarUpaNA 4 devagati sambandhI prarUpaNA 1. bharatAdi kSetroM va karmabhoga bhUmikI apekSA avagAhanA 1 bhavanavAsI devokI avagAhanA gaNanA-2000 dhanuSakA 1 koza (ma A 1062) (ti pa 3 / 176) (ha pu 4/68) (dha 4/1,3,2/gA.18/7 pramANa-1. (mU A 1063,1087), 2 (sa si.3/26-31),3 (ti. (ja pa 11/131) (tri sA 246) pa4/ gA na ), 4 (rA vA.3/26-31/162), 5. (dha.4/ krama nAma avagAhanA krama nAma | avagAhanA 1,3,2/45)6 (ja pa.11/54), 7 (ta sA 2/137) asurakumAra 125 dhanuSa 6 | udadhikumAra / 10 dhanuSya pramANa adhikaraNa avagAhanA vidya takumAra dvIpakumAra 10 . ti.pa.| anya kSetra nirdeza bhUmi nirdeza suparNa kumAra dikakumAra jaghanya utkRSTa gA | pramANa agnikumAra 10 . stanita kumAra | 10 , vAtakumAra 10 / nAgakumAra 10, 29,5,7 bharata-airAvata karma bhUmi 33 hAtha 525 dhanu 2 vyantara devokI avagAhanA 404 1,2 haimavata hairaNya jaghanya bhoga 525,500 dhanu 2000 dhanu 1 (mU A 1062', 2 (ti.pa 4/76,1652,1672), / bata 316 1.2 hari-ramyaka madhyama bhoga 2000 dhanu 3 (ti pa6/8), 4. (ha.pu.4/68). 5. (dha.4/13,2/gA.18/76), 4000 dhanu 2256 / 2,5 videha u karmabhUmi 500 dhanu 6 (dha 7/2,6,17 'gA 1/316), (ja pa 11/136) 500 dhanu pramANa sa.-1,3-6 (kinnara Adi ATha prakAra vyantaroM kI 335 / 1.2 / deva va uttara uttama bhoga 4000 dhanu 6000 dhanu avagAhanA 10 dhanuSa hai|) 2513 | 6 / antarvIpa kubhoga 500 dhanu pramANa sa.2-(madhya lokake kUTo va kamalo Adike svAmI deva 2000 dhanu deviyokI avagAhanA bhI 10 dhanuSa batAyI gayI hai)| 2 suSamA Adi cha kAlokI apekSA avagAhanA . hai jyotiSI devoko avagAhanA (mU A 1062) (ti pa 7/618) (ha pu. 4/68) (dha 4/1,3, avasarpiNI utsarpiNo 2(gA 18/76) (ja.pa 11/136) (tri.sA.241) (sarva jyotiSa kAla jaghanya / utkRSTa | jaghanya / utkRSTa devokI avagAhanA 7 ghanuSa hai) nirdeza ti.pa/4 avagAha | avagAhanA 'tipa/aba ti 4 kalpavAso devoMkI avagAhanA ava 1. mU A 1064-1068), 2. (sa.si.4/21/252); 3. (ti pa.8/640); gA. 4. (rA.bA.4/21/8/236/26), 5 (ha.pu 4/66); 6 (dha.7/2,6,17/ suSamAsuSamA 335/4000 dhanu 6000 dhanu | 1602 , 2-6/316 320), 7.(ja.pa.11/346-352); 8(ja.pa.11/253). suSamA 366 2000 4000 / / (tri sA 543), 10. (ta.sA.2/136-141) suSamAduSamA 404 | 125 2000 , duSamAsuSamA 1277 7hAtha 125 pramANa sa. nAma avagAha vizeSatA 1475 3 yA 31 7hAtha sa.3 ke binA sarva saudharma-IzAna 7hAtha | duSamAduSamA 1536 | 1 , 318ke binAsarva sanatkumAra-mAhendra brahma-brahmottara 5 / pramANa gA. .. . avasarpiNI vat 21. avasapiNIvata duSamA - jainendra siddhAnta koza Page #196 -------------------------------------------------------------------------- ________________ avagraha 181 1 bheda va lakSaNa viSayaviSayita bhvti| tadAnabAle prathama pramANa saM, nAmaavagAha vizeSatA . . kevala sa3 laukAntika hAtha saM,3vakebinA sarva lAntava kApiSTha zukra-mahAzukra zatAra-sahasrAra / pramANa na ke anusAra 1/2 hAtha kama Anata-praraNata AraNa-acyuta adhogreveyaka madhya praiveyaka uparima |veyaka kevala saM 1 nava adiza 3" | pramANa na.ke anusAra 1/2 hAtha kama 3 va 8ke binA sarva paMca anuttara / 1 " * avagAhanA prakaraNa meM prayukta mAnokA artha de gaNita 119/6 avagraha-ibhinaya jJAnako utpattike kramameM sarva prathama indriya aura padArtha kA sannikarSa hote hI jo eka jhalaka mAtra sI pratIta hotI hai, use atragraha kahate hai| tatpazcAta upayogakI sthiratAke kAraNa IhA va avAyake dvArA usakA nizcaya hotA hai| jJAnake ye tIno aga baDe vegase bIta jAne ke kAraNa pAya pratAti gomara nahIM hote| MR. 1. bheda va lakSaNa 1 avagraha sAmAnyakA lakSaNa / 2 avagrahake bheda / 1 vizada va avizada-2 artha va vyaMjana / 3 vizada va avizada avagrahake lakSaNa / 4 artha va vyajana avagrahake lakSaNa / 2. avagraha nirdeza * avagraha IhA AdikA utpatti krama-de0 matijJAna 3 1 avagraha ora sazayame antara / 2 avagraha apramANa nahI / 3 arthAvagraha va vyajanAvagrahame antara / 4 arthAvagraha va vyaMjanAvagrahakA svAmitva / aprApyakArI tIna indriyome avagraha siddhi / prApyakArI va aprApyakArI idriyaaN|-de0 indriya 2 * avagraha aura darzaname antara |-de0 darzana 2/8 * avagraha va IhAme antara |-de0 avagraha 211/2 6 avagraha va avAya me antr| sa si 1/11/111 viSayaviSayisaM nipAtasamanantaramAdya' grahaNamavagraha viSayaviSayisa nipAte sati darzana bhavati / tadanantaramartha grahaNamayagraha / == viSaya aura viSayoke sambandhake bAda honevAle prathama grahaNako avagraha kahate hai / viSaya aura viSayokA sannipAta honepara darzana hotA hai| usake pazcAta jo padArtha kA grahaNa hotA hai vaha avagraha kahalAtA hai| (rAvA 1/15/1/60/2), (dha 1/1,115/354/2), (dha 6/1,6-1, 14/16/5), (dha.6/4,1,45/144/5), ka pA 111-15/6302/332/3); (ja pa 13/57); (go jI/mU 308/663) / dha 13/5,2,375242/2 avagRhyate anena ghaTAdyarthA ityavagraha' |-jiske dvArA ghaTAdi padArtha jAne jAte hai vaha avagraha hai| dha 13/5.5,23/216/13 viSayaviSayisapAtasamanantaramAdya grhnnmvgrh| rasAdayo'rthA viSaya , SaDapIndriyANi viSayiNa, jJAnotpatta pUrvAbasthA viSayaviSayisapAta jJAnotpAdanakAraNapariNAmavizeSasa tatyutpatyupalathita antarmuhUrta kAla darzanavyapadezabhAk / tadanantara mAdya vastugrahaNamavagraha , yathA cakSuSA ghaTo'ya ghaTA'yamiti / yatra ghaTAdinA vinA rUpadizAkArAdiviziSTa vastumAtra paricchidyate jJAnena anadhyavasAyarUpeNa tatrApyavagraha eva, anavagRhIte'rthe IhAyanutpatte / viSaya va viSayokA sampAta honeke anantara jo prathama grahaNa hAtA hai, vaha avagraha hai| rama Adika artha viSaya hai, chaho indriyA~ viSayI hai, jJAnotpatti kI pUrvAvasthA viSaya va viSayIkA sampAta hai, jo darzana nAma se kahA jAtA hai| yaha darzana jJAnotpattike kAraNabhUta pariNAma vizeSakI santatikI utpattise upalakSita hokara antarmuhUta kAlasthAyI hai| isake bAda jo vastukA prathama grahaNa hotA hai vaha avagraha hai| yathA--cakSuke dvArA 'yaha ghaTa hai, yaha baTa hai' aisA jJAna honA avagraha hai| jahA~ ghaTAdike binA rUma, dizA, aura AkAra Adi niziSTa vastumAtra jJAnake dvArA anadhyavasAya rUpase jAnI jAtI hai, vahA~ bhI apagraha ho hai, kyoki, anavagRhIta artha me IhAdi jJAnokI utpatti nahIM ho sktii| ja pa 13461 sodUNa devadetti ya mAmaNNeNa vicArarahideNa / jassuppajjai buddhI avagaha tassa nnihitttth||61|| - 'devatA' isa prakAra sunakara jisake vicAra rahita sAmAnya se buddhi utpanna hotI hai, usake avagraha nirdiSTa kiyA gayA hai| nyA dI.2/311/31 tatrendriyArtha samavadhAnasamanantarasamutthasattAlocanAntarabhAvo sattAvAntarajAtiviziSTavastumAhI jJAna vizeSo'vagraha / gathA'gra puruSa iti / = indriya aura padArtha ke sambandha hone ke bAda utpanna hue sAmAnya avabhAsa (darzana), ke anantara hone vAle aura avAntara sattAjAti se yukta vastu ko grahaNa karanevAle jJAna vizeSako avagraha kahate hai, jaise - 'yaha puruSa hai'| 2. avagrahake bheda 1 vizada avagraha va acirAda avagraha dha.6/4,145/145/3 dvividho'vagraho vizadAvizadAvagrahabhedena / vizadAca graha aura avizadAvagraha ke bheda se avagraha do prakArakA hai| 2. artha va vyajana avagraha dha 1/1.1.113/054/7 avagraho dvividho'rthAvagraho dayajanAvagrahazcepti / = avagraha do prakAra hotA hai avigraha aura vyajanAvagraha / (dha 6/16-1.14/16/7), (ja pa/11/65) go jI/jo pra/307/660/7 matijJAna viSayo dvividha vyaMjanaM arthshceti| vyaJjanarUpe viSaye sparzanarasanaghANazrotra catubhirindriyai avagraha eka evotrAdyate nehAdaya / IhAdInA jJAnAnAM dezasarvAbhivyaktau matyAmeva utpttisNbhvaad| iti vyaJjanAvagrahazcatvAra eva / mati jJAnakA viSaya dA bheda rUpa hai-vyaMjana va artha / tahA~ vyaMjana jo avyakta zabdAdi tini viSaya sparzana, rasana, prANa va zrotra indriyanikari kevala avagraha ho hai, IhAdika na ho hai, jAta 1. bheda va lakSaNa ". avagraha sAmAnyakA lakSaNa pakha. 13/5/sU 37/242 oggahe yodANe sANe avalaMbaNA mehaa||37|| ava graha, avadhAna, sAna, avalambanA aura medhA ye avagraha ke paryAyavAcI nAma haiM / ( ina zabdo ke artha-de0 vaha vaha nAma) jainendra siddhAnta koza Page #197 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 2. avagraha nirdeza avagraha IhAdika to eka deza vA sarvadeza vyakta bhae hI ho hai| tAtai cyAra indriyanika rivyajanAva grahake cyAra bheda hai| 3. vizada va avizada avagrahake lakSaNa dha.1/41,45/145/3 tatra vizado nirNayarUpa aniymenehaavaaydhaarnnaa| pratyayotpattitibandhana / avizadAvagraho nAma agRhotabhASAvayorUpAdivizeSa' gRhotavyavahAranibandhanapuruSamAtrasattvAdivizeSa aniymenehaadyutpttihetuH|-vish da avAha nirNayarUpa hotA huA aniyamase IhA avAya aura dhAraNA jJAnakI utpattikA kAraNa hai| * bhASA, Ayu va rUpAdi vizeSoko grahaNa na kara ke vyavahArake kAraNabhUta puruSamAtrake sattvAdi vizeSako grahaNa karanevAlA tathA aniyamase jo IhA AdikI utpattimeM kAraNa hai vaha avizadAvagraha hai| 4. vyaMjanAvagraha va arthAvagrahakA lakSaNa sa si 1/68/117/6 vyaktagrahaNAt prAgvyaJjanAvagraha' vyktgrhnnmrthaavgrhH|-vykt grahaNa se pahile pahile vyajanAvagraha hotA hai aura vyakta grahaNakA nAma arthAvagraha hai| (rA. vA 1/18/2/17/5) dha.1/1.1,115/ pR0/10 aprAptArtha grahaNamavigraha' 354/7. prAptArtha grahaNaM vyajanAvagraha / 355-1 / yogyadezAva sthitereva prApterabhidhAnAt / 357-2 / - aprApta artha ke grahaNa karaneko arthAva graha kahate hai| (aura) prApta artha ke grahaNa karane ko vyaMjanAvagraha kahate hai / indriyoke grahaNa karane ke yogya dezameM padArthoM kI avasthitiko prApti kahate hai| (dha.6/1-6-1.14/16/7 ) (dha.6/4 1,45/156/8) ja.pa 13/66-67 dureNa ya ja gahaNa diyaNoidiehiM asthikka / asthAvaggahaNANaM NAyabvaM taM samAseNa / 66 / phAsittA jaM gahaNa rasapharasaNasaddagaMdhavisaehi / vaMjaNava ggahaNANaM NiTTi ta viyaannaahi|67|duurse hI jo cakSurAdi indriyo tathA manake dvArA viSayoMkA grahaNa hotA hai use sakSepase arthAvagrahajJAna jAnanA caahie| 66 / kara jo rasa, sparza, zabda aura gandha viSayakA grahaNa hotA hai, use vyaMjanAvagraha nirdiSTa kiyA gayA hai / 67 / go.jo /jI.pra 3/307/660/8 indriyai . prAptArtha vizeSagrahaNa vyaMjanAvagraha / tairaprAptArthavizeSagrahaNa arthA graha ityarthaH / vyaMjana avyaktaMzabdAdijAta iti tattvArtha vivaraNeSu prokta kathamanena vyAkhyAnena saha sagatimiti ceducyate vigata-aJjana-abhivyaktiryasya tavyaJjana / vyajyate prakSyate prApyate iti vyajana abju gativyaktimrakSaNeSviti vyaktiyakSaNArtha yograhaNAt zabdAdyartha zrotrAdondriyeNa prAptA'piyAvannAbhivyaktastAvad vyaJjanamityucyate ..punarabhivyaktau satyA sa evArtho bhavati / jo viSaya indriyanikari prApta hoi sparzita hoi so vyaMjana kahie / jo prApta na hoi so artha khie| prazna--tattvArtha sUtrakI TIkA viSai to artha aisA koyA hai. jo vyajana nAma avyakta zabdAdikakA hai| ihA~ prApta arthako vyaMjana kahyA so kaise hai / uttaravyajana zabdake doU artha ho hai| 'vigata aJjana vyajanaM' dUrabhayAhai aMjana kahie vyaktabhAva jAkai so vyaMjana khie| so tattvArtha sUtrakI TIkA viSai to isa arthakA mukhya grahaNa kiyA hai| ara 'vyajyate prakSyate prApyate iti vyaMjanaM ' jo prApta hoi tAko vyajana kahie so ihA~ yaha artha mukhya grahaNa kIyA hai| jAtai 'aju' dhAtu gati, vyakti, mrakSaNa artha viSe pravata hai| tAtai vyakti athakA ara mrakSaNa arthakA grahaNa karaneta karaNAdika indriyanikari zabdAdika artha prApta havai bhI yAvat vyakta na hoi, tAvat vyajanAvagraha hai vyakta bhae arthAvagraha ho hai| (vizeSa dekho Age artha va vyaMjanAvagrahame antr)| 2. avagraha nirdeza 1. avagraha aura saMzayameM antara rA. vA. 1/14/7-10/60/21 avagrahe IhAdyapeyatvAt sazayAnativRtte / ucyate-lakSaNabhedAdanyatvamagnijalavatA, ... * ko'sau lakSaNabheda. / ucyte|8| sthANupuruSAdyanekArthAlambanasanidhAnAdanekArthAtmaka' sAya, ekpurussaadyaanytmaatmko'vgrhH| sthANupuruSAnekadharmAnizcitAtmaka sa zaya', yato na sthANudharmAna puruSadharmAzca nizcinoti, avagrahastu puruSAdyanyatamakadhama nizcayAtmaka / sthANupuruSAnekadharmApadAsAtmaka sazayaH yato na prati niyatAvasthANupuruSadharmAt padasyati saMzaya, avagraha puna' paryudAsAtmakaH, sa hyanyAca dhra vAdIn paryAyAn paryudasya 'puruSa ' ityekaparyAyAlambana' / / syAdetat-sazayatulya'vagraha kuta / aparyudAsA / tanna, ki kAraNam / nirNayavirodhAt sazayasya / sazayo hi nirNayavirodhI na rabavagraha nirNayadarzanAt |10|-prshn-atrgrhmeN IhAkI apekSA honese karIbakarIma saMzayarUpatA hI hai| uttara-avagraha aura saMzayake lakSaNa jala aura agnikI taraha atyanta bhinna hai, ata dono jude jude hai| inake lakSaNoM meM kyA bheda hai, vahI batAte hai-saMzaya sthANu puruSa Adi aneka padArthoM meM dolita rahatA hai, anizcayAtmaka hotA hai aura sthANu puruSAdi-se kisIkA nirAkaraNa nahIM karatA jaba ki abagraha eka hI arthako viSaya karatA hai. nizcayAtmaka hai aura sva viSayameM bhinna padArthoMkA nirAkaraNa karatA hai| sArAMza yaha sazaya nirNayakA virodhI hotA hai, avagraha nhiiN| (dha 1/4,1,45/145/1) (nyAya, dI 2/611/31) / dha, 13/5,6,23,217/8 sazayapratyaya' kvAnta patitaH / IhAyAma / kutH| iihaahetutvaat| tadapi kutaH / kAraNe kAryopacArAta / vastuta. punaravagraha eva / kA IhA nAma / saMzayAdUrdhvamavAyAdadhastAt madhyAvasthAyAM vartamAna bimarzAtmaka. pratyaya hetvavaSTambhavalena samutpadyamAna' heti bhaNyate |-prshn-sshy pratyayaka antarbhAva kisa jJAna meM hotA hai| uttara -IhAmeM, kyoki vaha ihAkA kAraNa hai| prazna-yaha bhI kyoN| uttara--kyoki kAraNameM kAryakA upacAra kiyA jAtA hai| vastuta. vaha saMzaya pratyaya avagraha hI hai| prazna-IhAkA kyA svarUpa hai| uttara-saMzayake bAda aura avAya pahale bIcakI avasthAmeM vidyamAna tathA hetuke avalambanase utpanna hue vimarzarUpa pratyayako IhA kahate hai| 2 avagraha apramANa nahIM rA, vA 1/15/6/60/13 yathA cakSuSi na nirNaya. satyeva tasmin 'kimayaM sthANupurAhosviva puruSa' iti sazayadarzanAta tathA avagrahe'pi sati na nirNaya IhAdarzanAta. IhAyA ca na nirNaya , yato nirNayArthamIhA na tvI haiva nirNaya / yazca nirNayo na bhavati sa sa zayajAtIya ityaprAmANyamanayoriti // 6 // syAdetata na avagraha-saMzayaH / kutaH / avagrahavacanAt / yata ukta puruSa 'puruSo'yam' ityavagraha., tasya bhASAvayorUpAdIvizeSAkAkSaNamIhA' iti / -praznajaise 'cakSu hote hue sazaya hotA hai ata use nirNaya nahIM kaha sakate usI taraha avagrahake hote hue IhA dekhI jAtI hai / IhA nirNaya rUpa nahIM hai, kyoki nirNayake lie IhA hai na ki svayaM nirNaya rUpa, aura jo svaya nirNaya rUpa nahI hai vaha svaya kI hI koTi meM hotA hai, ata avagraha aura IhAko pramANa nahIM kaha makte / uttara-avagraha sazaya nahI he. kyoki 'avagraha' arthAta nizcaya aisA kahA gayA hai / jo ki ukta puruSameM 'yaha puruSa hai' aisA grahaNa to avagraha hai aura usakI bhASA, Ayu va rUpAdi vizeSoMko jAnane kI icchAkA nAma IhA hai| (vizeSa de avagraha 2/1) dha 6/41,45/145/2 na pramANamavagraha , tasya sa zayaviparyayAnadhyavasAye vntrbhaavaaditi| na avagrahasya dvaividhyAta 1...vizadAvizadAvagrahabhedena / tatra vizado nirNayarUpaH / .. tatrAvizadAvagraho nAma agRhItabhASAkyorUpAdivizeSa' gRhItavyavahAranibandhanapuruSamAtrasattvAdi vishess| aprAmANyamavizadAva graha anadhyavasAyarUpatvAditi cenna adhyava sitktipyvishesstvaat| na viparyayarUpatvAdapramANamA tatra vaipriityaanuplmbhaat| na viparyayajJAnotpAdakatvAdapramANam, tasmAtadutpatteniyamAbhAvAt / na saMzayahetutvAdapramANam, kAraNAnuguNakAryaniyamAnupalambhAva, sazayAdapramANAtpramANIbhUtanirNayapratyayotpattito jainendra siddhAnta koza Page #198 -------------------------------------------------------------------------- ________________ avagraha SnekAntAcca / tato gRhItavastvaM zaM prati avizadAvagrahasya prAmANyamabhyupagamyya vyavahAra yogyAta mahArAyogyo'pi sadAvagrahA'sti katha tasya prAmANyam / na kicinmayA dRSTamiti vyavahArasya ttraapyuplmbhaat| vAstavavyavahArAyogyatva prati punrprmaannm| prazna - ( anirNaya svarUpa honeke kAraNa ) avagraha pramANa nahI ho sakatA, kyoki aisA honepara usakA sazaya, viparyaya va anadhyavasAya meM antarbhAva hogA uttara nahIM, kyoMki, avagraha do prakArakA hai -- vizadAvagraha aura avishdaavgrh| unameM vizadAvagraha nirNayarUpa hotA hai aura bhASA, Ayu va rUpAdi vizeSoko grahaNa na karake vyavahAra ke kAraNa puruSamAtra ke sasyAdi vizeSako karanevAlA avizadAvagraha hotA hai| prazna- avizadAvagraha apramANa hai, kyoMki vaha anadhyavasAya rUpa hai| uttara--1 aisA nahI hai kyoMki vaha kucha vizeSa ke adhyavasAya se sahita hai / --2 ukta jJAna viparyaka svarUpa honese bhI apramANa nahI kahA jA sakatA, kyoMki usameM viparItatA nahIM pAyI jAtI / yadi kahA jAya ki vaha cU~ki viparyaya jJAnakA utpAdaka hai, ata: apramANa hai, so yaha bhI ThIka nahIM hai, kyoki, usase viparyayajJAnake utpanna honekA koI niyama nahIM hai|-3. saMzayakA hetu hone se bhI vaha apramANa nahI hai, kyoMki, kAraNAnusAra kArya ke honekA niyama nahI pAyA jAtA. tathA apramANabhUta saMzaya se pramANabhUta nirNaya pratyayakI utpatti honese ukta hetu vyabhicArI bhI hai / - 4. saMzayarUpa honese bhI vaha apramANa nahI hai - ( de avagraha 2 / 1 ) - isa kAraNa grahaNa kiye gaye vastvazake prati avizadAvagrahako pramANa svIkAra karanA cAhie, kyoMki vaha vyavahAra ke yogya hai| prazna- vyavahArake ayogya bhI to avizadAvagraha hai, usake pramANatA kaise sambhava hai ? uttara- nahIM, kyoki, 'maiMne kucha dekhA hai' isa prakArakA vyavahAra vahA~ bhI pAyA jAtA hai| kintu vastuta' vyavahArakI ayogyatAke prati vaha apramANa hai / 3. arthAvagraha va vyaMjanAvagrahameM antara sa. si. 1/18/117 nanu avagrahagrahaNa mubhayatra tutya tatra ki kRto'ya vizeSa / arthAvagrahapAvavizeSa 183 katham / abhinavazarAvArdrIkaraNavat / yathA jalakaNa dvitrAsikta sarAvosbhinavo nAbhavati sa eva puna puna sicyamAna zana stimyati evaM zrotrAditrindriyeSu zabdAdipariNatA pudgalA dvitrAdisamayeSu gRhyamANA na vyaktobhavanti, punaH punaravagrahe sati vyaktIbhavanti / ato vyaktagrahaNAtprAgvyaJjanAvagraha vyaktagrahaNamarthAvagraha / tato'vyaktAvagrahNAdIhrAdayo na bhavanti / prazna- jaba ki avagrahakA grahaNa dono jagaha samAna hai taba phira inameM antara kinimittaka hai / uttara- iname vyakta va avyakta grahaNakI apekSA antara hai| prazna-kaime 'uttara- jaise mATokA nayA sakorA jalake do tIna kaNo se sauMcane para gIlA nahIM hotA aura puna -puna sIcanepara vaha dhare-dhIre gIlA ho jAtA hai| isI prakAra zrotrAdi indriyo ke dvArA grahaNa kiye gaye zabdAdirUpa pudgala skandha do tIna samaya meM vyakta nahI hote hai, kintu puna puna grahaNa honepara ve vyakta ho jAte hai / isase siddha huA ki vyakta grahaNase pahile-pahile byajanAvagraha hotA hai aura vyakta grahaNa kA nAma (yA vyaka grahaNa ho jAne para ) arthAvagraha hai / avyakta avagrahase IhA Adi nahI hote hai / (go.jI./jo pra / 207/660/10) dha. 6 / 2.1.45 / 145 / 3 tatra vizado nirNayarUpa, aniyamenehAvAyadhAraNApratyayotpatti nibandhana ...tatraavizadAvagraho nAma agRhItabhASAyorUpAdivizeSa gRhIta vyavahAra nibandhana puruSamAsAdivizeSa aniyamene hAtha pattihetuvizada graha nirNaya rUpa hotA huA aniyamase ihA, avAya aura dhAraNA jJAnakI utpattikA kAraNa hai / ... unameM bhASA, Ayu va rUpAdi vizeSoko grahaNa na karake vyavahArake kAraNabhUta puruSamAtrake sattvAdi vizeSako grahaNa karanevAlA tathA aniyamase jo IhA Adiko utpatti meM kAraNa hai vaha avizadAvagraha hai / 2. avagraha nirdeza jainendra siddhAnta koza 6/4.1.47/16/8 pramANamavagraha graha na spaSTAspaSTagrahage artha pavzanAvagrAhI tayormanasorapi sattvatastatra vyaJjanAvagrahasya sattvaprasagAt / na zanairgrahaNaM vyaJjanAvagraha cakSurmanasorapi tadastiratastayIyasya " naca hama siddhamaprabhaGgAbhAve aSTacatvAriMsurmatijJAnabhedasyAsa svprsnggaat| prAta padArtha ke grahaNako agraha aura prApta padArtha ke grahaNako vyajanAvagraha kahate hai / spaSTa grahaNako arthAvagraha aura aspaSTagrahaNako vyaMjanAvagraha nahIM kahA jA sakatA, kyoMki, spaSTagrahaNa aura aspaSTagrahaNa to cakSu aura manake bhI rahatA hai, ataH aisA mAnanepara una donoke bhI vyajanAvagrahake astitvakA prasaMga AvegA / (parantu isakA sUtra dvArA niSedha kiyA gayA hai ) yadi kaho ki dhIre-dhIre jo grahaNa hotA hai vaha vyajanAvagraha hai, so bhI ThIka nahIM hai, kyoki isa prakAra ke grahaNakA astitva cakSu aura manake bhI hai, ata unake bhI vyaMjanAvagrahake rahanekA prasaga AvegA / aura una dono meM zanairgrahaNa asiddha nahIM hai, kyoki, aisA mAnanese akSipra bhaMgakA abhAva honepara cakSunimittaka aDatAnisa matijJAnave bhedoM ke abhAvakA prasaMga aayegaa| (13/52.24/220 / 1) 4. arthAvagraha va vyaMjanAvarakA svAmitva tasU 1/11 na ckssurni||16|| sasi. 1/11/198SA anindriyeNa ca vyabjanAho na bhavati / -cakSu aura maname vyaMjanAvagraha nahIM hotA // 1 gha 1/1,1.15/355 / 9 cakSurmanasorathavigraha eva, sayo prAptArthagrahaNAnupalambhAt / zeSANAmindriyANAM dvAvapyagraho bhavata / cakSu aura manase arthAvagraha ho hotA hai kyoki ina dono me prApta arthakA grahaNa nahIM pAyA jAtA hai| zeSa cAroM hI indriyoke arthAvagraha aura pajagAma graha ye donoM bhI pAye jArI hai (su.1/17-16) (pa. 1 / 4,1.45/160/2) (4.13/5.5.21/225) (ja. 1. 13/68-66) 5. aprApyakArI 3 indriyoMmeM avagraha siddhi gha. 1/1.1.196/066/9 tatra ca moravaya eva prArthagrahaNa lambhAt / zeSANAmindriyANA dvAvapyavagraho bhavata' / zeSendriyeSvaprArthanopalabhyata iti pena ekendriyeSu yogyadezasthitanidhiSu nidhisthitapradeza evaM prArohayuktyagyathAnupapattidriyANAprAptArthagrahaNaM nopalabhyata iti... yadya palabhyastrikA lagocarama zeSaM paryacchetsyanupalabhdhasyAbhAvo'bhaviSyat / na kAtsnArthasthAniyama vA mama matastadagrahAdinidAnamindriyANAmadhyakAritvamiti / ki yadi paranindriyAbhyAmaniHsutAmuktAvapAditayorapi prApyakArisaGgAditi cena yogyadezAvasthitereva prApterabhidhAnAt / rUpasyAcakSuSAbhimukhatayA na tatparidinA cakSuSA prApyakAritvamanigrahAdisiddha eca aura manase adhavigraha hI hotA hai, kyoMki, ina donoMmeM arthakA grahaNa nahI pAyA jAtA hai| zeSa cArI hI indriyo ke arthAvagraha aura vyajanAvagraha ye dono bhI pAye jAte hai| prazna- zeSa indriyo meM aprApta arthakA grahaNa nahIM pAyA jAtA hai isalie unase avigraha nahIM honA cAhie ? uttara- nahIM, kyoki, ekendriyo meM unakA yogya dezasthita nidhile pradezo meM ho akuzalA anyathA bana nahI sakatA hai| prazna- sparzana indriya ke aprApta arthakA grahaNa karanA bana jAtA hai to bana jaao| phira bhI zeSa indriyo ke aprApta artha kA grahaNa karanA nahIM pAyA jAtA hai| uttara- nahIM kyoMki, yadi hamArA jJAna trikAla gocara samasta padArthoMko jAnanevAlA hotA to anupalabdhakA abhAva siddha ho jaataa| dUsare padArtha ke pUrI taraha se apaneko aura aneko hama aprApta nahIM kahate hai, jisase unake avagrahAdikA kAraNa indriyoMkA havA hoye / prazna- to phira aprApyakArIpanese kyA prayojana hai aura yadi pUrI tarahase astitva aura anukramako aprApta nahIM rahate ho to zAha Page #199 -------------------------------------------------------------------------- ________________ avagraha avadhijJAna cakSu aura manase ani sRta aura anuktake avagrahAdi (jinakA ki sUtra meM nirdeza kiyA gayA hai / kaise ho skege| yadi cakSu aura manase bhI pUrvokta ani mRta aura anuktake avagrahAdi mAne jAvege to unhe bhI prApyakAritvakA prasaga AvegA 1 uttara-nahIM, kyoki indriyoke grahaNa karane ke yogya dezameM padArthoM kI avasthitiko hI prApti kahate hai| (jaisA ki) rUpakA cakSuke sAtha abhimukharUpase apane dezameM avasthita rahanA spaSTa hai, kyoki, rUpako grahaNa karane vAle cakSu ke sAtha rUpakA prApyakArIpanA nahI banatA hai| isa prakAra ani'mRta aura anukta padArthoMke atragrahAdika siddha ho jAte hai| dha 6/41.45/157/3 na zrotrAdIndriyacatuSTaye arthAvagraha , tatra prAptasyaivArthasya grahaNopalambhAditi cenna, vanaspatiSvaprAptArtha grahaNasyolambhAta / tadapi kuto'vagamyate / dUrasthanidhimuddizya prArohamuktyanyathAnupapatte / dha.6,4.1 45/156/4 yadi prAptArthanA hiNyevendriyANi navayojanAntarasthitAgni-viSAbhyAMtIvasparza-rasakSayopazamAnA dAha-maraNe syAtAm, prAptAthagrahaNAta / tAvanmAtrAdhvAnasthitAza cibhakSaNatadgandhajanitadukhe ca tava evaM syAtAm |-'putttth suNei sadda appuTTha' ceya passade rUvaM / gadha rasa ca phAma baddha puTTha ca jANAdi // 58' ityasmAtsUtrAprAptArtha grAhitvamindriyANAmavagamyata iti cenna, arthAvagrahasya lakSaNAbhAvata kharaviSANasyevAbhAvasagAt / katha punarasyA gAthAyA artho vyA vyaayte| ucyate rUpamaspRSTameva ccgRnnaati| cazabdAnmanazca / gandha rasa sparza ca baddha svakasvakendriyeSu niyamitaM puTTa spRSTaM pa zabdAdaspaSTa ca zeSendriyANi gRhnnnti| puTTa suNei sadda ityatrApi baddha ca-zabdo yojyau, anyathA duvyAkhyAnatApatte / -prazna- zrAtrAdika ghAraindriyo arthAvagrahanahI hai,kyoki,unameM prApta ho padArthakA grahaNa pAyA jAtA hai| uttara-aisA nahIM hai, kyoki, vanaspatiyo meM aprApta arthakA prahaNa pAyA jAtA hai / prazna-vaha bhI kahA~se jAnA jAtA hai| uttara-kyoki, dUrastha nidhi (khAdya Adi) ko lakSya kara prAroha ( zAkhA) kA choDanA anyathA bana nahI sktaa| dUsare yadi indriyA~ prApta padArthako grahaNa karanevAlI hI hotI to * nau yojanake antarameM sthita agni aura viSase sparza aura rasake tIba kSayopazamase yukta jIvoM ke kramaza dAha aura maraNa honA cAhie ... aura isI kAraNa utane mAtra adhvAna meM sthita azuci padArtha ke bhakSaNa aura usake gandhase utpanna dukha bhI honA caahie| (dha. 13/5,5, 24/2201(dha, 13/5,6,27/226) prazna-'zrotrase spaSTa zabdako sunatA hai| parantu cakSuse rUpako aspaSTahI dekhatA hai| zeSa indriyose gandha rasa aura sparzako baddha va spaSTa jAnatA hai // 54 // ' isa ( gAthA) sUtrase indriyoke prApta padArtha kA grahaNa karanA jAnA jAtA hai / uttaraaisA nahI hai, kyoki, vaisA honepara arthAvagrahake lakSaNakA abhAva honese gadheke sauMgake samAna usake abhAvakA prasaga AvegA' prazna to phira isa gAthAke arthakA vyAkhyAna kaise kiyA jAtA hai ? uttaracakSu rUpako aspRSTa hI grahaNa karatI hai, ca zabdase mana bhI aspaSTa hI vastuko grahaNa karatA hai| zeSa indriyA~ gandha rasa aura sparzako baddha va spaSTa grahaNa karatI hai, ca zabdase aspaSTa bho grahaNa karatI hai / 'spRSTha zabdako sunatA hai' yahA~ bhI baddha aura ca zabdoko joDanA cAhie, kyoki aisA na karanese dUSita vyAkhyAnakI Apatti AtI hai| 6. avagraha va avAyameM antara dha 6/1,6-1,14/18/3 avaggahAvAyANa NiNNa yattaMpaDibhedAbhAvA eyattaM kiNNa hodi idi ce hodu teNa eyatta, kitu avaggaho NAma visaya vipaisaNNivAyANa tarabhAvI par3hamo bodhaviseso, avAo puNa IhANa tarakAlabhAvI uppaNNa sadehAbhAvarUvo. teNa Na doNhameyatta / - prazna -avagraha aura avAya, ina dono jJAnI ke nirNayatva ke sambandhameM koI bheda na honese ekatA kyo nahIM hai ? uttara-nirNayatva ke sambandha meM koI bheda na honese ekatA bhalehI rahI Ave kintu viSaya aura viSayoke sannipAtake anantara utpanna honevAlA prathama jJAna vizeSa avagraha hai, aura IhAke anantara kAlameM utpanna honevAle sandehake abhAvarUpa abAyajJAna hotA hai, isalie avagraha aura avAya, ina donoM jJAnomeM ekatA nahIM hai| (dha.6/4.1.45/144/8) avacchinna-anya dharmoM meM vyAvRttipUrvaka nija svarUpakA nizcaya karAnevAle dharmavizeSakI sayuktatAko avacchinna kahate hai| jaiseghaTa 'ghaTatva' dharmase avacchinna hai, kyoki, yaha dharma, paTatva dharmase vyAvRttipUrvaka ghaTake svarUpakA nizcaya karAtA hai| itanA vizeSa hai ki 'sva' pratyaya yukta sAmAnya dharmako sayuktatA hI yahA~ iSTa hai, lAla nole Adi vizeSa dharmoMkI nhiiN| avacchedaka-anya dharmA kI vyAvRttipUrvaka dharmIke svarUpakA bodha karAnevAlA dharma vizeSa usa dharmIkA avacchedaka kahalAtA hai, jaise ghaTakA vyavacchedaka 'ghaTatva' dharma hai| 'sva' pratyayayukta sAmAnya dharma hI yahA~ iSTa hai| avatasa-bhadrazAla vanameM sthita 'rucaka' diggajendra parvatakA svAmI deva-de. loka 5/3 avatAraka-la.sA/bhASA/313/367 upazamazreNIta utaranevAlekA nAma avarohaka kahie athavA avatAraka khie| avadAna-dha 13/5.5,37/242/3 avadIyate khaNDyate paricchidyate anyebhya' artha aneneti avadAnam / -jisake dvArA 'avadIyate khaNDayate' arthAt anya padArthose alaga karake vivakSita artha jAnA jAtA hai, vaha avagrahakA anya nAma avadAna hai| avadya-rA. vA 7/6/2/537/2/5-gahamavadyam' -avadya arthAta gardA nindy| avadhA-(ja.pra/pra.105) Segment. avadhAraNA-vAkyameM evakAra-dvArA nizcita arthakA dyotk| -(vizeSa de. eva) avadhi-gha/4,1,2/12/6 tathA 13/1 ohisado appANammi vaTTade, karaga vi majjAe baTTade kattha vi NANe bttttde...| athavA avAgdhAnAdavadhiriti vyutpattajJAnasya avadhitva ghaTate / -1 avadhi zabda AtmAke artha me hotA hai, 2 kahIpara maryAdAke artha me bhI isa zabdakA prayoga hotA hai... 3 kahIpara jJAna artha meM bhI yaha zabda AtA hai| 4. athavA 'avAgdhAnAta avadhi' arthAta jo adhogata puigalako adhiktAse grahaNa kare vaha avadhi hai, isa vyutpattise jJAnakI avadhipanA gharita hotA hai| avadhijJAna-samyagdarzana yA cAritrakI vizuddhatAke prabhAvase kdAcita kinhI sAdhakoko eka vizeSa prakArakA jJAna utpanna ho jAtA hai jise avadhijJAna kahate hai| yadyapi yaha mUrtIka athavA sayogI padArthoM ko jAna sakatA hai, parantu indriyo Adiko sahAyatAke binA hI jAnaneke kAraNa pratyakSa hai| sakanna padArthoM ko na jAnaneke kAraNa deza pratyakSa hai| bhAvokI vRddhi hAnike sAtha isameM vRddhi hAni honI svAbhAvika hai, ata yaha kaI prakArakA ho jAtA hai / isake jAnanekI zaktiyaoN jaghanyame utkRSTa paryanta aneka prakArakI hotI hai| pariNAmome saMkleza utpanna ho jAnepara yaha chUTa bhI jAtA hai| devanArakiyo meM yaha ahetuka hotA hai, isalie bhavapratyaya kahalAtA hai, aura manuSya tiryacome guNa pratyaya / yadyapi laukika dRSTi se yaha camatkArika hai, parantu mokSamArga meM isakA koI mUlya nhii| isakI utpatti zarIrameM sthita zakha cakra Adi kinhI vizeSa cihnAse batAyI jAtI hai| jainendra siddhAnta koza Page #200 -------------------------------------------------------------------------- ________________ avagraha 185 2. avagraha nirdeza 1 bheda va lakSaNa 6 samyaktva va mithyAtva kRta cihnabheda sambandhI matabheda / 7 sarvAga kSayopazamake sadbhAvame karaNa-cihnokI kyA 1 avadhijJAna sAmAnyakA lakSaNa AvazyakatA? 2 avadhijJAnake bheda prabheda (samyaka va mithyA, guNa 8 sarvAMgakI bajAya ekadezame hI kSayopazama mAna le to ? pratyaya, dezAvadhi-paramAvadhi Adi) * karaNa cihnoke adhIna honeke kAraNa avadhijJAna parokSa 3 samyak mithyA avadhikA lakSaNa kyo na ho jAyegA? -de Upara krama 8 4 guNa pratyaya va bhavapratyayakA lakSaNa 9 karaNacihnome bhI jJAnotpattikA kAraNa kSayopazama hI hai 5 dezAvadhi Adi bhedoke lakSaNa 6 avadhijJAnake bhedoM sambandhI vicAra 6 vaddhamAna hIyamAna Adi bhedoke lakSaNa 1 bhava pratyaya va guNa pratyayame antara 2 avadhijJAna nirdeza 2 kyA bhava pratyayame jJAnAvaraNakA kSayopazama nahI hai ? 1 avadhijJAname avadhi padakA sArthakya 3 bhava pratyaya hai to bhavake prathama samaya hI utpanna kyoM 2 pratyeka samaya nayA jJAna utpanna hotA hai nahI hotA? 3 avadhi va mati zrutajJAname antara 4 deva nArakI samyagdRSTiyoke avadhijJAnako bhavapratyaya kaheM 4 avadhi va mana paryaya jJAname antara yA guNapratyaya? 5 avadhikI apekSA manaHparyaya vizuddha kaise hai ? 5 sabhI samyagdRSTi AdikoMko guNapratyaya jJAna utpanna kyoM mokSamArgame avadhi va mana paryayakA koI mUlya nahI nahI hotA? 7 pacamakAlame avadhi va mana paryaya sambhava nahI 6 bhava va guNa pratyayame dezAvadhi Adi vikalpa 8 pacamakAlame bhI kadAcit avadhi sambhava hai 7 paramAvadhime kathacita dezAvadhipanA 9 mithyAdRSTikA avadhijJAna vibhaMga kahalAtA hai 8 dezAvadhi Adi bhedome vartamAna Adi athavA pratipAtI * avadhijJAna nisargaja hotA hai -de adhigama Adi vikalpa * avadhijJAna kSAyopazamika kaise hai --de matijJAna 2/ 4 9 dezAvadhi Adi bhedoMme cAritrAdi sambandhI vizeSatAe~ 3 avadhi va manaHparyayakI kathaMcit pratyakSatA parokSatA , 7 avadhijJAnakA svAmitva * avadhi va mana paryayakI deza pratyakSatA -de pratyakSa 1/3 . 1 sAmAnyarUpase avadhijJAna cAro gatiyome sambhava hai 1 avadhi va mana.paryaya karma prakRtiyoko pratyakSa jAnate haiM 2 bhava pratyaya kevala deva nArakiyoM va tIrthaMkaroMko hotA hai 2 dono karmabaddha jIvako pratyakSa jAnate hai 3 guNapratyaya kevala manuSya aura tiryacome hI hotA hai 3 avadhi mana paryayakI kathaMcit parokSatA 4 bhavapratyaya jJAna samyagdaSTi va mithyAdaSTi donoko hotA hai 4 donoMkI pratyakSatA parokSatAkA samanvaya 5 guNapratyaya avadhijJAna kevala samyagdRSTiyoko hI hotA hai 5 avadhi va matijJAnakI pratyakSatAme antara 6 utkRSTa dezAvadhi manuSyome tathA jaghanya manuSya va tiryaMca 4 avadhijJAnameM indriyoM va manake nimittakA saddhAva va donome sambhava hai para deva va nArakiyome nahI asadbhAva 7 utkRSTa dezAvadhi utkRSTa sayatoko hI hotA hai para jaghanya 1 avadhi jJAname kathaMcit manakA sadbhAva jJAna asaMyata samyagdRSTi Adikoko bhI sambhava hai 2 avadhijJAname manake nimittakA abhAva 8 mithyAdRSTiyoMme bhI avadhijJAnakI sambhAvanA * binA indriyoke pratyakSajJAna kaise ho ?--de, pratyakSa 2/4 9 paramAvadhi va sarvAvadhi caramazarIrI sayatome hI hotA hai 5 avadhi jJAnake utpatti-sthAna va karaNa cihna vicAra 10 aparyAptAvasthAme avadhijJAna sambhava hai para vibhaMga nahI 1 dezAvadhi gaNa pratyaya jJAnakaraNa cihnose utpanna hotA 11 saMjJI saMmUrchanome avadhijJAnakI sambhAvanA va asambhAvanA hai aura zeSa saba sarvAMga se 12 aparyAptAvasthAme avadhijJAnake sadbhAva aura vibhaMgake 2 karaNa cihnoke AkAra abhAva sambandhI zaMkA 3 cihnoke AkAra niyata nahI hai 8 avadhijJAnakI viSaya sImA 4 zarIrame zubha va azubha cihnokA pramANa va avasthAna 1 dravyakI apekSA rUpIko hI jAnatA hai 5 samyaktva va mithyAtvake kAraNakaraNa-cihnoMme parivartana 2 dravyapramANakI apekSA anantako nahI jaantaa| jainendra siddhAnta koza Page #201 -------------------------------------------------------------------------- ________________ abhUtArtha 3 kSetraprarUpaNAkA spaSTIkaraNa 4 devoke jJAnako kSetraprarUpaNA parimANa niyAmaka nahIM sthAna- niyAmaka hai 5 kAlakI apekSA avadhijJAna sAvadhi trikAlagrAhI hai 6 bhAvakI apekSA pudaMgala va saMyogI jIvakI paryAyako jAnatA hai * mUrta grAhaka avadhi jJAna amUrta jovake bhAvokI kaise jAnatA hai ?. - de. mana:paryaya 6 7 avadhijJAna ke viSayabhUta kSetrAdikoMme vRddhi hAnikA krama 2 a vijJAna viSayaka prarUpaNAeM 1 dravya va bhAva sambandhI sAmAnya niyama 2 narakagatime dezAvadhikA viSaya 3 bhavanatrika devome dezAvadhikA viSaya 4 kalpavAsI devome dezAvadhikA viSaya 5 tiryaca va manuSyome dezAvadhikA viSaya 6 paramAvadhi va sarvAvadhikA viSaya 7 dezAvadhikI kramika vRddhike 19 kANDaka 10 anya sambandhita viSaya * avadhijJAnake svAmitva sambandhI guNa-sthAna, jIvasamAsa mArgaNAsthAna Adi 20 prarUpaNAe~ de da * avadhijJAna viSayaka sat, saMkhyA, kSetra, sparzana, kAla, antara, bhAva va alpabahutva rUpa ATha prarUpaNAe~ - de. vaha vaha nAma * avadhijJAniyome kamoMkA bandha udaya sattva Adi -de vaha vaha nAma * sabhI mArgaNAome Ayake anusAra hI vyaya honekA niyama - de. mArgaNA pratyeka tIrthakarake tIrthame avadhijJAniyokA pramANa - de. tIrthakara * vibhaga jJAnake darzana pUrvaka honekA vidhi niSedha 1. bheda va lakSaNa 1. avadhijJAna sAmAnyakA lakSaNa 1. utpatti -- de darzana 6/2 pra.1/123 anahoyaditi ohI sImANAmeti va samae / -jo dravya kSetra kAla aura bhAvakI apekSA avadhi arthAda sImAse yukta apane viSayabhUta padArthako jAne, use anavijJAna par3hate hai| sImAse yukta jAnaneke kAraNa paramAgama meM ise sImA jJAna kahA gayA hai| (dha.1/9.1.193/184/356) (go.jI./mU./200/017) / sa.zi. 1/6/14/3 vAgyAnAdaviSayAr3A avadhi adhikatara nIce viSayako jAnanevAlA honese yA parimita vizvanAlA honese avadhi kahalAtA hai| rA. nA. 1/2/3/44/14 avadhijJAnAvaraNakSayopazamAya bhayahetusa nidhAne sati avAgdhIyate avAgdadhAti avagdhAnamAtra vAvadhiH / ava 186 abhyutthAna zabdo'tha paryAya 'yathA atha anakSepaNam' iti| khogavyaviSayAvadhi athavA avadhirmaryAdA avadhimA pratibaddha jJAnamavadhijJAnam / tathAhi - 'rUpiSvavadhe: (ta.sU/1/27)* iti'an' pUrvaka 'ghA' dhAtuse karma Adi sAdhanoMmeM adhi zabda banatA hai| tahA~ naM 1 'abU' zabda adha-vAcI hai vaise adha kSepaNako avakSepaNa kahate hai, avadhijJAna bhI nIce kI ora bahuta padArthoMko viSaya karatA hai| (dha. 13/5.5/21/210/12) adhogauravadharmavAta pugala avADa nAma ta dadhAti paricchinattIti avadhiHnIce gaurava dharmavAlA honese lakI yA saMjJA hai. use jo dhAraNa karatA hai arthAt jAnatA hai vaha avadhi hai - 2 athavA avadhi zabda maryAdArtha hai arthAt dravya kSetrakAlAdiko maryAdA sImita jJAna avadhijJAna hai / ( rA bA.1/20/25/08/27) (6/9.6-10 14/25/8) (dha. 1/4,1.2/13/1/4) (dha. 13/5,5,20/210/(2) (ka pA 1/1-612/16/2) 2 mUrtIka padArthakA pratyakSa sImita jJAna ti4/atimatAI paramAnuSyahudimu dAI pa jAgara tamohiNANaM ti NAyavvaM // 172 // jo pratyakSajJAna antima skandha paryanta paramANu Adika mUrta dravyoMko jAnatA hai usako avijJAna jAnanA cAhie (pA./13/56) (na. do /2/113/14) ka. pA. 1/1/628/43 paramAyutAsesapolayana masalo takhesakAlabhAvANaM kammasa baMdhava seNa poggalabhAva muvagayajAva... [jIvadavA]Na ca paJcatraNa (paricchitti kuNai ohiNANaM ] -mahAskandhase lekara paramANu paryanta samasta pudgala dravyoMko, asaMkhyAta lokamAna kSetra, kAla aura AmoMko tathA karmake sambandha gala bhAvako prApta hue jIvako jo pratyakSarUpase jAnatA hai use avadhijJAna kahate haiN| = dha. 1/1.1,2/63/7 ohiNANaM NAma davakhe ttakAlabhAvaviyappiyaM poggaladavvaM paJcakkha jANadi / dravya kSetra kAla aura bhAva ke vikalpase aneka prakAra ke pudgala dravyako jo pratyakSa jAnatA hai, use avadhijJAna kahate gha. 1/1.1.115/168/2) i.sa /TI./5/17/9 anavijJAnAvaraNIya kSayopazamAnmUrta vastu yadekadezalena savi jAnAti dhijJAna abadhijJAnAvaraNa ke kSayopazama mUrtIka padArthako jo ekadeza pratyakSa dvArA sampa jAnatA hai vaha avadhijJAna hai / sabha ta 40/12syApi vitasyAvadhi manaH paryayalakSaNasyA nindriyApekSatve sati spaSTatayA svArtha vyavasAyAtmakaM svarUpam / - indriya aura anindriya arthAt manakI kucha bhI apekSA na rakhakara kevala AramAmAtrako apemAse nirmalatA pUrvaka spaSTa rItise apane viSayabhUta padArthoM kA nizcaya karanA yaha vikala pratyakSarUpa avadhi tathA mana paryaya jJAnakA svarUpa hai / anike bheda prabheda 1. samyak va mithyA avadhiko apekSA 1 ta su. 1/39 matizrutAnadhayo viparyayazca matita aura anadhi ye tIna (jJAna) viparyaka bhI hote hai| sa.si. 1/31/128/4 avadhijJAnena samyagdaSTirUpayoga tathA midhyAdRSTimabhaMgAneneti samyagdRSTa abhijJAnake dvArA rUpI padArthoM ko jAnatA hai aura mithyAdRSTi vibhagajJAnake dvaaraa| rAvA. 1/31/12/12 samyagdarzanamidhyAdarzanodaya vijayAma dvidhAvatirbhavati avadhijJAna vibhaGgajJAnamiti / samyagdarzana aura mithyAdarzana ke udayase una tInoM (mati bhuta va avadhi ke do-do prakAra bana jAte haiM / (tahA~ avadhijJAna ke do prakAra haiM) - avadhijJAna aura vibhAga jJAna (midhyAvadhijJAna ) / jainendra siddhAnta koza Page #202 -------------------------------------------------------------------------- ________________ avadhijJAna 1. bheda va lakSaNa 2 guNapratyaya va bhavapratyayakI apekSA pa.kha, 13/1.53/sU.53/210 ta ca aohiNANa duvihaM bhavapaccaiyaM guNa paJcazyaM caiva // 53 // bhavapratyaya va guNapratyayake bheda se avadhijJAna do prakAra hai / (rA.bA.1/20/15/08/26) (go. jI /mu./370/766) sa, si,1/20/125/3 dvidho'vadhibhavapratyaya kssyopshmnimittshceti| -avadhijJAna do prakAra hai-bhavapratyaya aura kSayopazama nimittaka / 3. avadhijJAnake aneka bhedokA nirdeza / Sa. kha. 13/5. sUtra 56/262 ta ca aNeyaviha desohI paramohI savvohI hoyamANayaM baDDhamANayaM adi aNava TThida aNugAmI aNaNugAmI sapADiyAdoappaDivAdo eyavaskhetamaNeyavakheta // 56 // - vaha (avadhijJAna ) aneka prakAra hai-dezAvadhi, paramAvadhi, sarvAvadhi, hIyamAna, varddhamAna, avasthita, anavasthita, anugAmI, ananugAmI, sapratipAtI, apratiNato, eka kSetrAvadhi aura aneka shetraavdhi| rA vA 1/22481/27 anugAmyananugAmivardhamAnahIyamAnAvasthitAnavasthitabhedAta SaDvidha // 4 // punarapare'vadhestrayo bhedA-dezAvadhi paramAvadhi savidhizceti / tatra dezAvadhistredhA jaghanya utkRSTa ajaghanyotkRSTazceti / tathA paramAvadhirapi tridhA / sarvAvadhiravikalpasvAdeka ev| barddhamAno, hoyamAna avasthita anavasthita anugAmI ananugAmI apratipAto pratipAtI ityete'STau bhedA deshaavdhebhvnti| hIyamAnapratipAtibhedavarjA itare SaDbhedA bhavanti paramAvadhe / avasthito'nugAmyananugAmyapratipAtI ityete catvAro bhedA' sarvAvadhe / - avadhijJAnake anugAmI, ananugAmI, barddhamAna, hoyamAna, avasthita aura anavasthita, ye chaha bheda hai| dezAvadhi, paramAvadhi aura sarvAvadhike bhedase bho avadhijJAna tIna prakArakA hai| dezAvadhi aura paramAvadhike jaghanya, utkRSTa aura jaghanyotkRSTa ye tIna prakAra hai| sarvAvadhi eka hI prakArakA hai| varSamAna, hIyamAna. avasthita, anavasthita, anugAmI, ananugAmI, apratipAtI aura pratipAtI ye ATha bheda dezAvadhimeM hote hai| hIyamAna pratipAtI, ina doko chor3akara zeSa cha bheda paramAvadhimeM hote hai| avasthita, anugAmI, ananugAmI aura apratipAtI ye cAra bheda sarvAvadhimeM hote haiN| (pa, kA./tA vR/43/udbhuta prakSepaka gAthA sa. 3-dezAvadhi Adi tIna bheda ) (pa sa prA /1/124-vartamAna Adi cha bheda), (zlo, vA 4/1/22/10-17/16-21 rA vA. vAle sarva vikalpa); (ha. pu.10/152-dezAvadhi Adi tIna bheda ), ka pA.112/623/ 17/1-dezAvadhi Adi tIna bheda) (dha 6/16-1,14/25/dezAvadhi Adi tIna bheda) (dha.6/4,1,2/14/15-dezAvadhi Adi tIna tathA dezAvadhike jaghanya utkRSTAdi tIna bheda) (dha 1/4,1.4) 48/5 savidhikA eka hI vikalpa tathA paramAvadhike jaghanya utkRSTAdi tIna vikalpa) go jI | mU 372/766-varddhamAna Adi cha tathA dezAvadhi Adi tIna bheda ), (ja. pa. 13/11-dezAvadhi Adi tIna bheda ), (paM. sa. saM. 1/222 - varddhamAna Adi chaH bheda) gha/pu. 13/5,154/264/5 tacca tiviha khettANumAmo bhavANugAmI khettabhavANugAmo cedi |-vh (anugAmI) tIna prakArakA hai-kSetrAnugAmI bhavAnugAmo aura kSetrabhavAnugAmI / (go.jI./jo.pra 372/766/8) 3. samyaka mithyA avadhike lakSaNa 1. samyagavadhikA lakSaNa de avadhijJAna sAmAnya 2. mithyAvadhikA lakSaNa paM. saM/prA. 1/120 vivarIohiNANaM khaovasamiyaM ca kambIjaM ca / bebhago tti va buccA samattaNANI hi samayamhi / -jo kSayopazama avadhijJAna mithyAkhase sayukta honeke kAraNa viparIta svarUpa hai, aura navIna karmakA mIja hai use AgamameM kuavadhi yA vibhaMga jJAna kahA gayA hai / (gha* 1/1,1,115/181/351) (go.jI/m 305/657) (paM.saM./ ma.1/232) (paM.kA./ta.pra.41/82) / 4. guNapratyaya va bhavapratyayakA lakSaNa sa si. 1/21/125/6 bhavaH pratyo'sya bhavapratyayo'vadhivanArakANAM veditavya / sa. si 1/22/127/3 to nimittamasyeti kssyopshmnimittH| -jisa avadhijJAnake hone meM bhava nimitta hai, vaha bhavapratyaya avadhijJAna hai| baha deva aura nArakiyoMke jAnanA caahie| ina donoM athati sarvaghAtI spardha koke udayAbhAvI kSaya aura unhIM ke sadavasthArUpa upazamake nimittase jo hotA hai vaha kSayopazama nimittaka avadhijJAna hai| (rA, vA, 1/21/2/74/11 va 81/3) dha 13/515,53/260/5 bhava utpatti. prAdurbhAva sa pratyaya' kAraNa yasya avadhijJAnasya tad bhavapratyayam / dha. 13/54553/261/10 aNuvatamahAvratIni samyavazvAdhiSThAnAni guNaH kAraNaM yasyAvadhijJAnasya tdgunnprtyykm| -bhava , utpatti aura prAdurbhAva ye paryAya nAma hai| jisa avadhijJAnakA nimitta bhava (naraka va deva bhava ) hai vaha bhavapratyaya avadhijJAna hai|-smyktvse adhiSThita aNuvrata aura mahAbata guNa jisa avadhijJAnake kAraNa hai vaha guNapratyaya avadhijJAna hai / (go. jI./jI. pra. 370/717/4 ) 5. dezAvadhi Adi bhedoMke lakSaNa dha 13/5,5,56/323/3 paramA ohI majyAyA jassa NANassa taM prmohinnaann| ki prmN| asaMkhejjalogasettasaMjamaviyappA |......des sammata, saMjamassa avayavabhAvAdo, tamohI majjAyA jassa NANassataM desohiNANa / saba kevalaNANa, tassa visao jo jo astho so visavvaM ubyaaraado| savvamohI majjAyA jassa NANassa taM samo. hiNANaM |-prm arthAta asaMkhyAta lokamAtra saMyamabheda hI jisa jJAnakI avadhi arthAta maryAdA hai vaha "paramAvadhi jJAna" kahA jAtA hai| dezakA artha samyaktva hai, kyoki vaha saMyama kA avayava hai| vaha jisa jJAnakI avaghi arthAta maryAdA hai vaha "dezAvadhijJAna" hai / ...... sarvakA artha kevalajJAna hai, usakA viSaya jo jo artha hotA hai, vaha bhI upacAra se sarva kahalAtA hai| sarva avadhi arthAt maryAdA jisa jJAnakI hotI hai vaha "sarvAvadhijJAna" hai| dha.1/4,1,3/4146 paramo jyeSThaH, paramazcAsau avadhizca prmaavdhi| dha.6/4.1,4/47/6 sarva vizvaM kRtsnamavadhirmaryAdA yasya sa yodha' sarvAvadhiH / etya sabasaho sayaladavvavAcao Na ghettavyo, parado avijamANadavvassa ohittaannuvvttiido| kita sabasaho saThavegadesamhi rUbayade baTTamANo ghettavyo / teNa sabbarUvayada ohI jisse tti saMbaMdho kAyavyo / ayavA sarati gacchati AkuThacanavisarpaNAdInIti pudagaladravyaM savvaM, tamohI jisse sA sbbohii| dha.6/4.1.5452/6 antazca avadhizca antAvadhI, na vidyate to yasya sa anantAvadhi / - parama zabdakA artha jyeSTha hai| parama aisA jo avadhi vaha paramAvadhi hai|-vishv aura kRtsna ye 'sarva' zabdake samAnArthaka zabda haiN| sarva hai maryAdA jisa jJAnakI, vaha savidhi hai| yahA~ sarva zabda samasta dravyakA vAcaka nahI grahaNa karanA cAhie, kyoMki jisake pare anya dravya na ho usake avadhipanA nahIM bntaa| kiMtu 'sarva' zabda sarvake ekadezarUpa rUpI dravyameM vartamAna grahaNa karanA cAhie / athavA jo AkuMcana aura visarpaNAdiko ko prApta ho vaha pudagala dravya sarva hai, vahI jisakI maryAdA hai vaha "sarvAvadhi" hai| ...anta aura avadhi jisake nahI hai vaha "anantAvadhi" hai / (vizeSa de0 avadhijJAna 6) 6. varddhamAna hoyamAna Adi medoM ke lakSaNa 1. varddhamAna Adi cha: bhedo ke lakSaNa sa.si.1/22/127/6 kshciddhirbhaaskrprkaashvdgcchntmnugcchti| kazcinnAnugacchati tatraivAnipatati unmukhprshnaadessipurussvcnbt| aparo'vadhi araNinirmathanotpannazuSkaparNopacIyamAnendhananicaya jainendra siddhAnta koza Page #203 -------------------------------------------------------------------------- ________________ avadhijJAna 188 2. avadhijJAna nirdeza samidvapAvakavatsamyagdarzanAdiguNavizuddhapariNAmasa nidhAnAdyatparimANa / utpannastato baddha te A asNkhyeylokebhyH| aparo'vadhiparicchinnopAdAnasantatyagnizikhAvatsamyagdarzanAdiguNahAnisaMklezapariNAmavRdviyogAdyatparimANa utpannastato hIyate A aGgulasyAsa khyeyabhAgAta / itaro'vadhi' samyagdarzanAdiguNAvasthAnAdyaparimANa utpannastatparimANa evAvatiSThate. na hIyate nApi vardhate liGgavatta A bhavakSayAdAkevalaMjJAnotpattervA / anyo'vadhi samyagdarzanAdigaNavRddhihAniyogAdyaparimANa utpannastato barddhate yAdanena vardhitavyaM hIyate ca yAvadanenahAtavya vaayuvegpreritjlomivt| eva SaDvidho'vadhirbhavati / -1 koI avadhijJAna, jaise sUryakA prakAza usake sAtha jAtA hai, vaise apane svAmIkA anusaraNa karatA hai| use "anugAmI" kahate haiN| (vizeSa dekhI nIce) 2 koI avadhijJAna anusaraNa nahIM karatA, kintu jaise vimukha hue puruSa ke praznake uttara svarUpa dUsarA puruSa jo vacana kahatA hai vaha vahIM chUTa jAtA hai, vimukha puruSa use grahaNa nahIM karatA hai, vaise hI yaha avadhijJAna bhI vahIM para chUTa jAtA hai| (use anugAmI kahate hai| vizeSa dekho aage)| 3 koI abadhi jJAna jaMgala ke nirmanthana se utpanna huI aura sUkhe pattose upacIyamAna Idhanake samudAyase vRddhiko prApta huI agnike samAna samyagdarzanAdi guNoMkI vizuddhirUpa pariNAmoke sannidhAna vaza jitane pariNAmameM utpanna hotA hai. usase (Age) asakhyAtaloka jAnanekI yogyatA hone taka baDhatA jAtA hai| (vaha "varddhamAna" hai)| 4 koI avadhijJAna parimita upAdAna satatibAlI agnizikhAke samAna samyagdarzanAdi guNoMkI hAnise hue sakleza pariNAmoMke baDhanese jitane parimANa meM utpanna hotA hai usase (lekara) mAtra aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga pramANa jAnanekI yogyatA hone taka ghaTatA calA jAtA hai / (use "hIyamAna' kahate hai)| 5 koI avadhijJAnasamyagdarzanAdi guNoMke samAnarUpase sthira rahane ke kAraNa jitane parimANameM utpanna hotA hai utanA hI banA rahatA hai| paryAyake nAza hone taka yA kevalajJAnake utpanna hone taka zarIra meM sthita massA Adi cinhoMvata na ghaTatA hai na baDhatA hai use "avasthita"kahate hai / 6 koI avadhijJAna vAyuke baigase prerita jalakI tara goMke samAna samyagdarzanAdi guNokI kabhI vRddhi aura kabhI hAni honese jitane parimANameM utpanna hotA hai. usase baDhatA hai jahA~ taka use baDhanA cAhiye, aura ghaTatA hai jahA~ taka use ghaTanA cAhiye use 'anavasthita' kahate haiM / isa prakAra avadhijJAna chaH prakArakA hai| (rA.vA.1/22/4/81/17 1 (dha 13/5,5.56/263/4 ) (go. jI./ jI. pra. 373/7467) 2. anugAmI ananugAmI kI vizeSatAeM pa.13/5,5056/264/4 jamohiNANamuppaNNa saMtaM jIveNa saha gacchAdi tamaNugAmI NAma taM ca tiviha khetANugAmI bhavANugAmI khettabhavANUgAmI cedi / tattha jamohiNANaM eyammi khette uppaNaM saMtaM sagaparapayogehi sagaparakhettesu hiDatassa jIvassa Na viNassadi ta khettANugAmI NAma / jamohiNANamuppaNNaM sata teNa jIveNa saha aNNabhavaM gacchadi taM bhavANugAmI nnaam| jaM bharaherAvada-videhAdikhettANi deva-Neraiya-mANusatirikvabhava pi gacchadi ta khettabhavANugAmi tti bhaNidaM hodi / jaM tamaNaNugAmI NAma ohiNANaM ta tivihaM khettANagugAmI bhavANaNugAmI khettabhavANaNugAmI cedi / [jaM] khettaMtaraM Na gacchadi, bhavaMtaraM caiva gaccha di (taM ] khettANaNugAmI tti bhaNNAdi / jaM bhavaMtaraM Na gacchadi khettaMtara ceva gacchadi taM bhavANaNugAmI NAma / jaM khettaMtarabhavAMtarANi Na gacchadi ekkamhi ceva khette bhave ca paDibaddhata khettabhavANaNugAmI tti bhnnnndi|-1. jo avadhijJAna utpanna hokara jIvake sAtha jAtA hai vaha anugAmI avadhijJAna hai| vaha tIna prakArakA hai -kSetrAnugAmI. bhavanAnugAmI aura kssetrbhvaanugaamii| unameM se jo avadhijJAna eka kSetrameM utpanna hokara mbata' yA paraprayogase jIvake svakSetra yA parakSetrameM vihAra karanepara vinaSTa nahIM hotA hai, vaha kSetrAnugAmo avadhijJAna hai| jo avadhijJAna utpanna hokara usa jIvake sAtha anya bhava meM jAtA hai vaha bhavAnugAmI hai / jo bharata airAvata aura videha Adi kSetroMmeM tathA deva nAraka mana pya aura tiryaMca bhavameM bhI.sAtha jAtA hai vaha kSetrabhavAnugAmI avadhijJAna hai| 2. jo ananugAmI aba dhijJAna hai vaha tIna prakArako hai-kSetrAnanugAmI, bhavAnanugAmI aura kssetrbhvaamnugaamii| jo kSetrA. ntarame sAtha nahIM jAtA, bhavAntarame ho sAtha jAtA hai vaha kSetrAnanugAmI abadhijJAna kahalAtA hai| jo bhavAntara meM sAtha nahIM jAtA, kSetrAntarameM hI sAtha jAtA hai vaha bhavAnanugAmI avadhijJAna hai| jo kSetrAntara aura bhavAntara donoM meM sAtha nahI jAtA, kintu eka hI kSetra aura bhavake sAtha sambandha rakhatA hai vaha kSetrabhavAnanugAmI avadhijJAne kahalAtA hai| (go. jo./jI. pra 372/766/8) 3 pratipAtI va apratipAtI ke lakSaNa dha. 13/5.6.56/265/1 jamohiNANamuppaNNa saMta NimmUlado viNassadi taM sappaDivAdI NAma |...jmohinnaann saMtaM kevalaNANeNa samuppaNNe ceva viNassadi, aNNahANa viNassadi, tamappaDivAdI NAma |-jo avadhijJAna utpanna hokara nirmUla vinAzako prApta hotA hai vaha sapratipAtI avadhijJAna hai / jI avadhijJAna utpanna hokara kevalajJAnake utpanna hone para hI vinaSTa hotA hai anyathA vinaSTa nahIM hotA vaha apratipAtI avadhijJAna hai| 4 ekakSetra va anekakSetra avadhijJAna ke lakSaNa dha 13/5.5.56/265/6 jassa ohiNANassa jIvasarIrassa egadeso karaNa hodi tamohiNANamegakhetta NAma / jamohiNANa paDiNiyadakhetta vajjiya sarIrasavAtra yavesu baTTadi tamaNeyakkhetta NAma / jisa avadhijJAnakA karaNa jIva zarIrakA eka deza hotA hai vaha ekakSetra avadhijJAna hai jo abadhijJAna pratiniyata kSetrake binA zarIrake saba avayavo meM rahatA hai vaha anekakSetra avadhijJAna hai| (viNeSa de. avadhijJAna 5) avadhijJAna nirdeza 1. avadhijJAnameM avadhi padakA sArthakya ka. pA. 1/1/12/17/1 kimaTTa tattha ohisado pruuvido| NA, edamhAdo heTThimasavaNANANi sAvahiyANi uvarimANa NiravAimadi jANAvaNa? / Na magapajjavaNANeNa viyahicAro, tasya vi arvAhaNANAdo appavisayataNa hettttimttmbhugmaado| paAgarasa puNa ThANavivajjAso sajamasahagayatteNa kayavisesa paduppAyaNa phalAttiNa kocchi (cci)doso| prazna - avadhijJAna meM avadhi zabdakA prayoga kisalie kiyA gayA hai / uttara-isase noceke sabhI jJAna sAvadhi hai, aura UparakA kevalajJAna niravadhi hai| isa bAtakA jJAna karAneke lie avadhijJAnameM 'avadhi' zabdakA prayoga kiyA hai| yadi kahA jAya ki isa prakArakA kathana karanepara mana paryaya jJAnase vyabhicAra doSa AtA hai, so bhI bAta nahIM hai, kyoki mana paryayajJAna bhI avadhijJAnase alpaviSayavAlA hai, isalie viSayakI apekSA use avadhijJAnase nIcekA svIkAra kiyA hai| phira bhI sayamake sAtha rahaneke kAraNa mana paryayajJAnameM jo vizeSatA AtI hai usa vizeSatAko dikhalAneke lie mana paryayako avadhijJAnase nIce na rakhakara Upara rakhA hai, isalie koI doSa nahIM hai / (dha 6/4,1/2/13/4) 2 pratyeka samaya nayA jJAna utpanna hotA hai / gha 13/1,5.56/266/13 so kassa vi ohaNiNAssa avaTThANakAlo hodi| kudo / uppaNNa bidiyasamae ceva viNaTussa ohiNANassaegasamayakAluvalaMbhAdo / jIvaTThANAdisu ohiNANassa jahaNNakAlo atomuttamidi pddhido| teNa saha kadhameda sutta na virujjhde| Na esa doso, ohiNANasAmathNa-visesAvalabaNAdA / jIvaTThANe jeNa sAmaNNohiNANassa kAlo jainendra siddhAnta koza Page #204 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anavijJAna paruvido teNa tatha aMtomuhuto hodi / ettha puNa ohiNANa viseseNa ahiyA, roga ekkamhi ohiNANavisese egasamayamasmi nidiya samae baDDhIe hANIe vA NANataramuvagayassa egasamao labbhade / evaM dotiNi samae Adi| kADhUNa jAva samaUNAvaliyA pti tAtra evaM caiva paraNA kAyavA / kudo do tiNiAdisamae acchidUNa vi ohiNANassa vaDDhihANIhi NAnaMtaragamaNaM saMbharadi / vaha (eka samaya ) kisI bhI avadhijJAnakA avasthAnakAla hotA hai, kyoMki, utpanna honeke dUsare samaya meM hI vina hue avadhijJAnakA eka samaya kAla upalabdha hotA hai| prazna- jIvasthAna Adi (kAla prarUpaNA) meM avadhijJAnakA jaghanyakAla antarmuhurta kahA hai| usake sAtha yaha sUtra kaise virodhako prApta nahIM hotA 'uttara- yaha koI doSa nahIM hai, kyoki, avadhijJAna sAmAnya aura avadhijJAna vizeSakA avalambana liyA gayA hai / yata jovasthAnameM sAmAnya avadhijJAnakA kAla kahA gayA hai, ata vahA~ antarmuhurta mAtra kAla hotA hai kintu yahA~ para avadhijJAna vizeSakA adhikAra hai. isalie eka avadhijJAnavizeSakA eka samaya kAla taka rahakara dUsare samaya meM vRddhi yA hAnike dvArA jJAnAntarako prApta ho jAnepara eka samaya kAla upalabdha hotA hai| isI prakAra do yA tIna Adi samayase lekara eka samaya kama AvalI kAla taka isI prakAra kathana karanA cAhie, kyoMki, do yA tona Adi samaya taka rahakara bhI avadhijJAnakI vRddhi aura hAnike dvArA jJAnAntara rUpa se prApti sambhava hai / 3 avadhi, mati va bhutajJAnameM antara dha. 6/9.6 - 1,14/26 / 1 madisudaNANehiMto edassa sAbahiyateNa bhedAbhAnA pupavarNa niratyama yidi ca Na esa doso madidaNANANi pAhaNaM va teNa sahito tassa bhemalabhA madiNANa pi paJcakkha nissadIdi ce Na, madiNANeNa pazJcakkhaM vatthussa aNulabhA / = prazna - avadhi arthAt maryAdA sahita honekI apekSA anavijJAnakA matijJAna aura jJAna ina donoMse koI bheda nahIM hai, isalie isakA pRthak nirUpaNa karanA nirarthaka hai ? uttara- yaha koI doSa nahIM hai, kyoMki, matijJAna aura sahAna parokSajJAna hai| kintu avadhijJAna to pratyakSajJAna hai / isalie ukta donoM jJAnoMse avadhijJAnake bheda pAyA jAtA hai| prazna- matijJAna bhI to pratyakSa dikhalAI detA hai uttara-nahIM, kyoMki, matijJAnase vastukA pratyakSa upalambha nahIM hotA / (vizeSa de, Age avadhijJAna 3) 4. avadhi va mana:paryaya jJAnameM antara 1 ta. su. 1/22 vivAmiviSayebhyo'vadhiyana paryayayo vizuddhi kSetra svAmI aura viSayakI apekSA avadhijJAna aura mana paryayajJAnameM bheda hai / (ta sA. 1/26/26) - rAmA 6/10/11 / 516 / 3 mana paryayajJAnaM svaviSaye avadhijJAnamas na svamukhena vartate tarhi parakIyamana prnnaalikyaa| tato / kathaM / yathA mano'tItAnAgatAnarthAzcintayati na tu pazyati / tathA mana.. paryayajJAnyapi bhUtabhaviSyantau vetti na pazyati / vartamAnamapi manoviSayavizeSAkAreva pratipadyate mana parmajJAna avadhijJAnakI taraha svamukhase viSayoMko nahIM jAnatA, kintu parakIya mana praNAlI se jAnatA hai / ata mana jaise atIta aura anAgata arthoMkA vicAra cintana to karatA hai. dekhatA nahIM hai, usI taraha mana paryayahAnI bhI bhUta aura bhaviSyako jAnatA hai, dekhatA nahIM vaha varta mAna bhI manako viSayavizeSAkArame jAnatA hai / gha. 6/1.6-1.94 / 26/1 bAhamaNavANA ko niu-- maNapajjanaNArtha bijimacarya, ohimA pUrA bhavazcaya guNacayaM mavi ohiNAma puNa ohi daMsaNaputra / eso tesi viseso / prazna- avadhijJAna aura mana. - paryajJAna ina dono kA bheda hai uttara-nama paryayajJAna viziSTa 2. avadhijJAna nirdeza saMyamake nimittase utpanna hotA hai, kintu avadhijJAna bhaSake nimittase aura guNa arthAt kSayopazamake nimittase utpanna hotA hai / mana:paryayajJAna to matipUrvaka hI hotA hai ki avadhajJAna ai darzanapUrvaka hotA hai yaha una donoMmeM bheda hai| 5. avadhi jJAnase manaHpatha vizuddha kyoM 1 1/24/1/06/16mmatam avadhijJAnAnmana paryo'nizuddharaH / kucha upadravyaviSayatvAdayaH sarvAnabhigo mana:paryayamiti na ki kAraNa nAtyA [kaoN] [] mahUni zAstrANi vyAcaSTa ekadezena na sAkazyena gatamartha zaknoti hUM, apararatyekaM zAkha sAkamyena vyAyAmasta syArthAstAn sarvAn zaknoti vaktuma ayaM pUrvasmAdvizuddhatara vijJAno arthAta tathA adhijJAnaviSayAnantabhAgamanatara yatastamanantabhAgaM rUpAdibhirbahubhi paryAyaiH prarUpayati / prazna- avadhijJAnakI apekSA mana:paryayajJAna avizuddhatara hai, kyoMki usakA dravya viSaya alpa hai| jaise ki kahA bhI hai ki sarvAvadhike pIvyakA ananta bhAga manaparyayakA viSaya hai| uttara-nahIM, kyoMki yaha usa apane viSayabhUta dravyako bahuta paryAyoMko jAnatA hai| jese koI mahuta-se zAkhAko eka dezarUpase jAnatA hai parantu sAmyarUpase usako kahane meM samartha nahIM hai aura dUsarA koI kevala eka hI zAstrako jAnatA hai parantu sAkalyarUpase jitanA kucha bhI usake dvArA pratipAdita artha hai usa sarvako mahameM samartha hai| tuma yaha pahalekI apekSA vidyutara vijJAna samajhA jAtA hai| isI prakAra jJAnaviSayakA ananta bhAga bhI mana paryayajJAna vitara he kyoMki usa anantame bhAga ko bahuta adhika paryAyako prarUpita karatA hai 6. mokSamArga avadhi va mana:paryaya kA koI mUlya nahIM rA.vA. 2/1/2/2/52] kevalasya pUrvopadezAda kevalajJAnakI utpatti pUrvavartI pUrNa dvAdazAMga zrajJAnarUpa kAraNase hotI huI mAnI hai (bhASAkAra kevalajJAnameM ayupayogI jJAna hai. avadhi mana paryAya nahI hai|) paM.pU. 91 api cAtmasa siddhArtha niyataM hetu matijJAne prAtya binA svAnmokSo na syAte mati 2016-ramAkI siddhike lie matizrutajJAna nizcita kAraNa haiM kyoMki antake do ( avadhi meM manAparyaya)] jJAnoMke binA mokSa ho sakatA hai. kintu mati bhUtAnake binA mokSa nahIM ho sakatA rahasyapUrNa ciTThI "isa anubhava matijJAna va jJAna hI hai, anya koI jJAna nahIM / " 7. paMcama kAlameM avadhi va manaHparyaya sambhava nahIM ma.pU. 49/06 pariveyoparatasya yatamAno nizAmanAtha gos tapobhRtsu samana paryo'vadhi // 76 // - ( bharatake svapnoMkA phala baThAte hue bhagavAda kahate hai| parimaNDalase ghire hue candramAko dekhane se yaha jAna par3atA hai ki paMcamAsa muniyoMmeM avadhijJAna va mana:paryayajJAna nahIM hogA / 8. paMcama kAlameM bhI kadAcit avadhijJAna sambhava hai vi.pa. 4/1510-1510 dA piThAmaM samA kAlo ma aTharA pi gata mahinA uppala enakammi 416124] vhI pahi eka dussamasArasa ohiyA pi saMdhAyacA yogA kA 1100 AcAradharo pada 275 varSa vyatIta honepara bakkI narapatiko paTa bA~dhA gayA kA 115106 vaha kAphI muniyoMke AhArameM se bhI agrapiMDako zulka (ke rUpameM) mA~male lagA // 1519 // taba zramaNa agrapiMDako dekara aura 'yaha antarAyoMkA kAla hai' aisA samajhakara [nirAhAra] cale jAte haiN| usa samaya unameMse kisI ekako avadhijJAna utpanna ho jAtA hai | 1512 | isa prakAra jenendra siddhAnta koza Page #205 -------------------------------------------------------------------------- ________________ lnndin 3. adapi gAparyayakI pratyakSatA parokSatA eka hajAra varSoMke pazcAta pRthak-pRthak eka-eka kalako tathA pA~ca sau varSoM pazcAta eka-eka upakasakI hotA hai / 1516 // pratyeka katakIke prati eka-eka duSamAkAlabartI sAdhuko avadhijJAna prApta hotA hai aura usake samayameM cAturvarNya saMgha bhI alpa ho jAte haiM // 15 // 9. mithyAvRSTi kA avadhijJAna vibhaMga kahalAtA hai paM.saM./prA 1/120 vebhaMgo tti va buccaI sammattaNANohi samayahi / -use (mithyAtva sayukta avadhijJAnako) AgamameM vibhaMgajhAna kahA gayA hai| (dha. 1/1,1,1154181/351) (go.jI./mU.305/657) (paM.saM.saM. 1/232) / gha. 13/19.53/260/8 Na ca micchAiTThIsu ohiNANaM Nasthi tti vottaM jutaM, mivratamahacaridaohiNANasseva vihgnnaannvbesaado| - mithyASTiyoMke avadhijJAna nahIM hotA, aisA kahanA mukta nahIM hai, kyoMki, mithyAtva sahacarita avadhijJAnako hI vibhaMgajJAna sajJA hai| 3. avadhi va manaHparyayakI kathaMcit pratyakSatA parokSatA 1. avaSi-manaHparya karmaprakRtiyoMko pratyakSa jAnate haiM dh.1/1.1.1456|3 karmaNAmasaMkhyAtaguNazreNinirjarA keSAM pratyakSeti cenna, abadhimana paryayajJAninA sUtramadhoyAnAnAM tatpratyakSatAyAH samupalambhAt |-prshn-krmokii asaMkhyAta guNa zreNI rUpase nirjarA hotI hai, yaha kinake pratyakSa hai / uttara-aisI zaMkA ThIka nahIM hai, kyoMki sUtrakA adhyayana karanevAloMkI asaMkhyAta guNita zreNIrUpase prati samaya karmanirjarA hota hai, yaha bhAta avadhijJAnI aura mana'paryaya zAniyoMko pratyakSarUpase upalabdha hotI hai| 2. donoM karmabaddha jIvako pratyakSa mAnate haiM sa si 8/26/406/3 evaM vyAkhyAto saprapaJca bndhpdaarth.| avadhimana.paryayakevalajJAnapratyakSapramANagamyastadupaviSTAgamAnumaiyaH -- isa prakAra (148 prakRtiyoM ke nirUpaNa dvArA) bandha-padArtha kA vistArake sAtha vyAkhyAna kiyaa| yaha avadhijJAna, manaHparyayajJAna aura kevalajJAna rUpa pratyakSa pramANagamya hai aura ina jJAnavAle jIvoM dvArA upadiSTa Agamase anumeya hai| dha. 13/5,5,63/333/4 diSTasudANubhUdaTThavisayaNANavise sidajIvo sadI NAma / taM pi paccakravaM peccha di / amutto jobo kadhaM maNapajjavaNANaNa muttaduparicchediyohiNANAdo heTThimaNa pricchijjde| NamuttaTTakammehi aNAdibaMdhanabaddhassa jIvassa amuttattANuvavattodo / smRtiramUrtAcet-na jIvAdopudhabhUdasadIe annuvlNbhaa| aNAgayatyavisayamadiNANeNa visesidajIvo madI NAma / taM pi paccakravaM jaanndi| baTTamANastha visayamadiNANaNa visemidajIvo ciMtA NAma taMpi paccakravaM vaicchadi / - dRSTa zruta aura anubhUta arthako viSaya karanevAle jJAnase vizeSita jIvakA nAma smRti hai, ise bhI vaha (mana'parpayajJAnI) pratyakSase dekhatA hai| prazna-yata jIva amUrta hai ata: vaha mUrta arthako jAnanevAle atradhijJAnase nIceke mana paryayajJAnake dvArA kaise jAnA jAtA hai| uttara-nahI, kyoMki, sasArI jIva mUrta ATha karmoM ke dvArA anAdikAlIna bandhanase baddha hai isalie vaha amUrta nahIM ho sakatA / prazna-smRti to amUrta hai ! uttara--nahIM, kyoMki, smRti jIbase pRthak nahIM upalabdha hotI hai| anAgata arthakA viSaya karanevAle matijJAnase vizeSita jIvako mati saMjJA hai. ise bhI vaha pratyakSa jAnatA hai| vartamAna arthako viSaya karane vAle matijJAnase vizeSita jIvakI cintA saMjJA hai-ise bhI vaha pratyakSa dekhatA hai| 3. avadhi manaHparyayakI kathaMcita parokSatA ../pU.701 chadmasthAyAmAvaraNendriyasahAyasApakSam / yAvajjJAnacatuSTayamarthAta sarva parokSamiva vAcyam ||701-chdmsth avasthAmeM bAvaraNa aura indriyoM ko sahAyatAko apekSA rkhnevaale| hai saba paramArtha rItise parokSavada kahane caahie| mo.mA.pra.3594 so yahu (avadhi zAma) bhI zarIrAdika pani bAdhIna hai|...avdhi darzana hai so mattijJAna vA avadhijJAnavava parAdhIna jaannaa| 4. avadhi manaHparyayakI pratyakSatA parokSatAkA samanvaya paM.dha/pU.702-705 avadhimama parya yavaddvaita pratyakSa meka dezatvAt / kevalamidamupacArAdatha ca vivakSAvazAnna caambaad|702|| tatropacAraheturyathA bhatijJAnamakSajaM niyamAda / atha tatpUrva zratamapi na tathAvadhi-cittaparyaye jJAnam // 703 // yasmAdavagrahahAvAyAnatidhAraNAparAyattam / Adya jJAnaM vayamiha yathA naiva cAntima dvaitam // 704 // dUrasthAnAniha samavakSa miva vettihelayA yasmAt / kevalameva manasAdavadhimana paryayadvayaM jJAnam // 705 // -avadhi aura mana paryaya ye donoM jJAna ekadezapanese pratyakSa hai, yaha kthana kevala upacArase athavA vivakSA vaza samajhanA cAhie, kintu anvartha se nahIM // 702 / upacArakA kAraNa yaha hai ki jaise niyamase matijJAna indriyoMse utpanna hotA hai aura zrutajJAna bhI matipUrvaka hotA hai, vaise avadhimana.paryaya jJAna indriyAdikse utpanna nahIM hote haiM / 703 // kyoMki jaise yahA~ para Adike donoM jJAna avagraha IhA avAya aura dhAraNAko ullaghana nahIM karanese parAdhIna hai| vaise antake donoM jJAna nahIM haiM / 704 // kyoMki yahA~para avadhi aura manaparyaya ye donoM jJAna kevala manase hI dUravartI padArthIko lIlAmAtrase pratyakSakI taraha jAnate haiM // 705 // 5. avadhi va matijJAna kI pratyakSatAmeM antara dha.6/1,61,14/26/2 matimudaNANANi parokvANi, ohiNANe puNa paccakravaM; teNa tehito tassa bheduvlNbhaa| madiNANaM vi paJcakvaM dissadodi ce Na, madiNANeNa paJcavaM vatthussa aNuvalaM bhaa| jo paccarakhamuvalanbhai, so barathussa egadeso ti vasthU Na hodi / jo ghi vasthU, so vi Na paJcavakheNa upalabbhadi, tassa pnycvrkhaapnyckrvprokvminnaannvisyttaado| tado madiNANa paJcavakheNa Na battyu paricchedayaM / adi evaM, to ohiNANassa vi paJcakrava-parokvattaM pasajade, tikAlagoyarANa tapajjAehi ubaciyaM vatthU, ohiNANassa paccakkheNa tArisavatthuparicchedaNasattIe abhAvAdo iti ce Na, ohiNANammi paccavakheNa baTTamANAsesapajjAyavisiTThavatthuparicchittIe uvala bhA, tIdANAgadaasaMkhejapajjAyavisiTuvatthudaMsaNAdo ca / evaM pi tado vatyuparicchedo Nathi tti ohiNAssa paccavarakha-parokravattaM pasajade / Na, ubhayaNayasamUhavatthummi-vavahArajogammi ohiNANassa paccakravattu balaM bhaa| Na cANaM tavaMjaNapajjAe Nameppadi tti ohiNANaM vatthussa egasaparicchedaya,vabahAraNayavaMjaNapajjAehi etya vatthustambhuva gmaado| madiNANarasa mi eso kamo.tassa vaTTamANAsapajjAyavisiTTa-vatthu pariccheyaNasattIe abhaavaado|-nirdesh- matijJAna aura zrutajJAna parokSa hai, kintu avadhijJAna to pratyakSajJAna hai, isalie ukta donoM jJAnoMse avadhijJAnake bheda pAyA jAtA hai| prazna-matijJAna bhI to pratyakSa dikhalAI detA hai| uttara-nahIM kyoMki matijJAnase bastukA pratyakSa upalambha nahIM hotA hai| matijJAnase jo pratyakSa jAnA jAtA hai vaha vastukA ekadeza hai: aura vastukA ekadeza sampUrNa vasturUpa nahIM ho sakatA hai| jo bhI vastu hai vaha matijJAnake dvArA pratyakSarUpase nahIM jAnI jAtI hai, kyoMki. vaha pratyakSa aura apratyakSarUpa parokSa matijJAnakA viSaya hai| isalie yaha siddha huA ki matijJAna pratyakSarUpase vastukA jAnanevAlA nahIM hai| (jitane azako spaSTa jAnA vaha pratyakSa hai zeSa aMza apratyakSa hai| aura indriyAvalambI honese parokSa hai isalie yahA~ matijJAnako 'pratyakSApratyakSa' parokSa kahA gayA hai) prazna- yadi aisA hai to avadhijJAnake bhI pratyakSaparokSAtmakatA prApta hotI hai, kyoMki, vastu trikAlagocara ananta paryAyoMse upacita hai, kintu jainendra siddhAnta koza Page #206 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adadhijJAna 19. 4. avadhijJAname indriya da manake nimitta avadhijJAna ke pratyakSa dvArA usa prakArako vastu ke jAnaneko zaktikA abhAva hai| uttara-nahIM, kyoMki avadhijJAnameM pratyakSarUpase vartamAna samasta paryAya viziSTa vastukA jJAna pAyA jAtA hai, tathA bhUta aura bhAvI asaMkhyAta paryAya viziSTa vastukA jJAna dekhA jAtA hai| prazna-isa prakAra mAnanepara bhI avadhijJAnase pUrNa vastukA jJAna nahIM hotA hai, isalie, avadhijJAnake pratyakSaparokSAtmaktA prApta hotI hai| uttara - nahIM kyoMki, vyavahArake yogya, evaM dravyArthika aura paryAyArthika, ina donoM nAmoM ke samUharUpa vastumeM avadhijJAmake pratyakSatA pAyI jAtI hai| prazna-avadhijJAna ananta vyaMjana paryAyauMko nahIM grahaNa karatA hai. isalie vastuke ekadezakA jAnanevAlA hai| uttaraaisA bhI nahIM jAnanA cAhie, kyoMki, vyavahAra nayake yogya vyajanaparyAyoM kI apekSA yahA~gara vastulya mAnA gayA hai| yadi kahA jAya ki matijJAnakA bhI yahI krama mAna leMge, so nahIM mAnA jA sakatA, kyoMki matijJAnake vartamAna azeSa paryAya viziSTa vastuke jAnanekI zaktikA abhAva hai. tathA matijJAna ke pratyakSarUpase artha grahaNa karaneke niyamakA abhAva hai| dha.13/5.6,21/211/3 avadhyAbhinivodhijJAnayorekatvama,jJAnatvaM pratyavizeSAditi ceta-na pratyakSApratyakSayoranindriyajendriyajayorektvabirodhAta / IhAdimatijJAnasyApyanindriyajatvamupalabhyata iti ceva-na, drajyArthika naye avalambyamAne IhAdyabhAvatasteSAmanindriyajatvAbhAvAda nai gaganaye avalambyamAne'pi pAramparyeNendriyaatvopalambhAcca / pratyakSamAbhinibodhikajJAnam, tatra vaizadyopalabhAdavadhijJAnavaditi ceta-na, IhAdiSu mAnaseSu ca vaizadyAbhAvAt / na cedaM pratyakSalakSaNama, paJcandriyaviSayAvagrahasthApi vizadasyAvadhijJAnasyeva pratyakSatApatte / avagrahe vastvekadezI vizada ceta-na, avadhijJAne'pi tadavizeSAt / tataH parANIndriyANi AlokAdizca, pareSAmAyattajJAna parokSam / tadanyavapratyakSamityaGagIkartavyam |-prshn-abdhijnyaan aura Abhi nimodhika (mati) jJAna ye donoM eka haiM, kyoMki, jJAna samAnyakI apekSA inameM koI bheda nhiiN| uttara-nahIM, kyoki avadhijJAna pratyakSa hai aura abhinibodhika jJAna parokSa hai,tathA avadhijJAna indriya janya nahIM hai aura abhinibodhika jJAna indriyajanya hai, isalie inheM eka mAnane meM virodha AtA hai| prazna-IhAdi matijJAna bhI anindriyaja upalabdha hote hai / uttara-nahIM, kyoMki dravyAthika nayakA avalambana lenevara IhAdi svatantra jJAna nahIM hai isalie ve anindriyaja nahIM tthhrte| tathA naigama nayakA avalambana lenepara bhI ve paramparAse indriyajanya hI upalabdha hote hai| prazna-Abhinibodhika jJAna pratyakSa hai, kyoki usameM avadhijJAnake samAna vizadatA upalabdha hotI hai / uttara-nahIM. kyoMki, ihAdikoM meM aura mAnasikjJAnomeM vizadatAkA abhAva hai| dUsare yaha vizadatA pratyakSa kA lakSaNa nahIM hai, kyoMki aisA mAnanepara paMcenTriya viSayaka avagraha bhI vizada hotA hai. isalie use bhI avadhijJAnakI taraha pratyakSatA prApta ho jaaygii| prazna-avagrahameM vastukA ekadeza vizada hotA hai| uttara -nahIM, kyoMki, avadhijJAna meM bhI ukta vizadatAse koI vizeSatA nahIM hai, arthAta isameM bhI vastukI ekdeza vizadatA pAyI jAtI hai| isalie 'para' kA artha indriyA~ aura Aloka Adi hai,aura para arthAta inake adhIna jo jJAna hotA hai vaha parokSa jJAna hai| tathA isase anya jJAna pratyakSa hai, aisA yahA~ svIkAra karanA cAhie / 4. avadhijJAnameM indriyoM va manake nimittakA sadbhAva va asadbhAva / 1. avadhijJAna meM kathaMcita manakA sadbhAva paM.dha/HARE dezapratyakSa mihApyavadhimana paryaye ca yajjJAnam / deza nohandriyamana utthAt pratyakSamitaranirapekSAt // 6 // -avadhimanAparyayarUpa jo jJAna hai vaha dezapratyakSa hai kyoMki vaha kevala ani ndriyarUpa manase utpanna honeke kAraNa deza tathA anya bAhya padArthoM kI apekSA na rakhane se pratyakSa kahalAtA hai| 1. avadhijJAnameM manake nimittakA abhAva aSTazatI/kA./nirNayasAgara mambaI--"AramanamaivApekSyetAni zrINi jJAnAni utpadyante / na indriyAnindriyApekSA tatrAsti / uktaMcaataevAkSAnapekSAThajanAdisaMskRtacakSuSo ythaalokaanpekssaa|"- abadhi, mana paryaya va kevala ye tInoM jJAna auramAkI apekSA karake hI utpanna hote hai| tahA~ indriya yA anindriyakI apekSA nahIM hotii| kahA bhI hai- "jisa prakAra aMjana Adise saMskRta A~kha AlokAdise nirapekSa hI dekhatI hai, sI prakAra meM tInoM jJAna bhI indriyoMse nirapekSa hI jAnate haiN| aSTasahasrI/pR.50/nirNayasAgara sambaI-"ma hi sarvArthava sakRda sambandhaH sambhavati sAkSAtparamparayA vaa| nanu, cAvadhimana' parvayajJAninordezato viratavyAmohayoH asarvadarzana' kthamakSAnapekSA sNlkssnniiyaa| tadAvaraNa kSayopazamAtizayavazAsvaviSameparisphuratvAva iti nmH|" -ina jJAnoM meM sAkSAta yA paramparA rUpase kisI bhI prakAra indriyoMkA sambandha sambhava nahIM hai / prazna-avadhi va mana paryayajJAniyoMko jo ki kevala ekadeza rUpase mohase chUTe hai tathA asarvadarzI hai. indriyoMse nirapekSapanA kaise kahA jA sakatA hai| uttara-kyoMki apane AvaraNa karmake kSayopazamake kAraNa hI ve apane-apane viSayameM parisphurita hote haiM / isalie esA kahA hai| go.jI//446/863 "IdiyaNoiMdiyajogAdi pevisatu ujamadI hodi / Niravekviya biulamadI ohi vA hodi NiyamaiNa 44" -Rjumati jJAna to sva va parake indriya, mana va yogoMkI sApekSatAse utpanna hotA hai, parantu vipulamati va avadhijJAna niyamase inakI apekSA rahita hai| 5. avadhijJAnake utpatti sthAna va kara 1. dezAvadhi guNapratyayajJAna pharaNa cihnoMse utpanna hotA hai aura zeSa saba sarvAMgase hote haiM dha 13/5.5,56/24/265 NeraDya-deva-titthayarohiyakhettassabAhira eve| jANaM ti savvado khalu sesA deseNa jANaMti / sesA deseNa jANaM titi estha Niyamo Na kAyavbo, paramohisavvo hiNANagaNa harANaM sagasavvAvayavehi sagavisaIbhadasyassa gahaNuvalaMbhAdo / teNa saisA deseNa sambado ca jANa ti tti ghettavyaM / nArakI, deva aura tIrthakara inavA jo avadhikSetra hai usake bhItara ye sarvAgase jAnate haiM aura zeSa jIva zarIrake ekadezase jAnate haiM // 24 // zeSa jIva zarIrake eka dezase jAnate haiM, isa prakArakA yahA~ niyama nahIM karanA cAhie, kyoMki paramAva dhijJAnI aura savidhijJAnI gaNadharAdika apane zarIrake saba avayavoMse apane viSayabhUta arthako grahaNa karate hue dekhe jAte haiN| isalie zeSa jIka zarIrake ekadezase aura sarvAMgase jAnate haiM. aisA yahA~ grahaNa karanA caahie| paM.sa./sa /1/158 tIrtha kRcchvAbhradevAnAM sarvAgostho'vadhirbhaveda / nRtirazA tu zAkhAbjasvastikAdyaGgacihajam // 1580 -tIrthakara, nArakI va devoMko avadhijJAna sarvAMgase uttpanna hotA hai| tathA manuSyoM va tiryacoMko zarIravartI zaMkha kamala va svastika Adi karaNa cihaoNsa utpanna hotA hai / (go.jI./mU./371/768) 2. karaNa cihnoMke AkAra pa.kha.13/54/sU.57-58/296 khettado tAva aNeyasaMThANasaMvidA sirivaccha-kalasa-sakha sosthiya-dAvattAdINi saMThANANi NAdavyANi bhavati ||58||-kssetrkii apekSA zarIrapraveza aneka saMsthAna saMsthita hote haiM // 27 // zrIvatsa, kalaza, zaMkha, sAthiyA, aura namdAvarta Adi AkAra jAnane yogya hai / 58 // (Adi zabda se anya saMsthAnokA grahaNa hotA hai) (rA.vA./1/22/4/83/25) para jainendra siddhAnta koza Page #207 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhavadhijJAna 192 5 avadhijJAnake karaNa cihna paM.saM./saM./1/158 atra zaqhAjasvastikazrIvatsadhvajakalazanandyA- vartahalAdonyavadherutpattikSetrasasthAnAni / -zaMkha, kamala, svastika, zrIvatsa, dhvaja, klaza, nandyAvarta, hala Adika avadhijJAnakI utpattike kSetra saMsthAna hote haiM / (go jo/jI.pra./371/768/4) ..cihnoMke AkAra niyata nahIM haiM dha.13/5.5,57/296/10 jahA kAyANamidiyA ca paDiNiyada saThANe tahA ohiNANassa Na hodi, kiMtu ohiNANAvaraNIyakhaovasamagadajIvapadesANa karaNIbhUdasarIrapadesA aNeyasaThANasaM ThidA hoti| -jisa prakAra zarIrakA aura indriyoMkA pratiniyata AkAra hotA hai usa prakAra avadhijJAna kA nahIM hotA hai| kintu avadhi jJAnAvaraNIya karmake kSayopazamako prApta hue jIvapradezo ke karaNarUpa zarIra pradeza aneka saMsthAnoMse saMsthita hote hai| 4. zarIrameM zubha va azubha cihnoMkA pramANa va avasthAna dha.13/ 8/267/10 Na ca ekassa jIvassa ekamhi caiva padese ohi jANakaraNa hodi tti Ni mamo asthi, ega do-tiNNi-cattAri-pacachaAdikhettANamegajIvamhi saravAdisuhasaMThANANa kamhi vi sbhvaado| edANi saMThANANi tirikvamaNussANaM NAhIe uvarimabhAge hoti. No heTThA; muhasa ThANANamadhobhAgeNa saha virohaado| tirikva maNussavihaMgaNANINaM NAhIra hehA saraDAdi amuhasaM ThANANi hoti tti gurUbadeso, Na muttmriy| =eka jIvake eka hI sthAnameM avadhijJAnakA karaNa hotA hai, aisA koI niyama nahIM hai, kyoMki, kisI bhI jIvake eka, do. tIna, cAra, pA~ca aura chaha Adi kSetra rUpa zakhAdi zubha saMsthAna sambhava hai| ye saMsthAna tithaMca aura manuSyoMke nAbhike uparisa bhAgameM hote hai, nIceke bhAgameM nahIM hote, kyoMki, zubha saMsthAnoMkA adhobhAgake sAtha virodha hai| tathA tiyaMca aura manuSya vibhagajJAniyoM ke nAbhise nIce giragiTa Adi azubha saMsthAna hote hai| aisA gurukA upadeza hai, isa viSayameM koI sUtra vacana nahIM hai| (paM.saM./saM./1/158 vyAkhyA ) (go,jI./jI.pra./371/768/6) 5. samyaktva va mithyAtvake kAraNa karaNacinhoMmeM parivartana gha. 13/5,5,58/268/2 vihaMgaNANINa ohiNANe sammattAdiphaleNa diphalaNa samuppaNNe saraDAdiasuhasaMThANANi phiTTidUNa NAhoe uvari saMkhAdisahasaMThANANi hoti tti ghettavya / evamohiNANapacchAyada vihaMgaNANIrNa pi suhasaMThANANi phiTTidUNa asuisaMThANANi hoti tti ghetavvaM / -vibhaMgajJAniyoM ke samyakatva Adike phala svarUpase avadhijJAnake utpanna honepara giragiTa Adi azubha AkAra miTakara nAbhike Upara zaMkha aAdi zubha AkAra ho jAte hai, aisA yahA~ grahaNa karanA caahie| isI prakAra avadhijJAnase lauTakara prApta hue vibhagajJAniyoM ke bhI zubha sthAna miTakara azubha saMsthAna ho jAte haiM. aisA yahA~ grahaNa karanA caahie| 6. samyaktva va mithyAtva kRta cihnameva saMbaMdhI matabheda dha. 13/5.1.28/268/5 ke vi AiriyA ohiNANa-vibhaMgaNANe khettasaMThANabhedo NAbhoe heTovari Niyamo ca Nasthi tti bhaNaM ti, doNNaM pi ohiNANattaM pddibhedaabhaavaado| Na ca-sammatsamicchattasahacAraNa kadaNAmabhedAdo bhedo asthi,aipyasaM do| edametya pahANe kAyavvaM / -kitane hI AcArya avadhijJAnaau-vibhaMgajJAnakA kSetrasaMsthAnabheda tathA nAbhike nIce UparakA niyama nahIM hai, aisA kahate haiM, kyoMki avadhijJAnasAmAnyakI apekSA donoM meM koI bheda nahIM hai / samyakatva aura mithyAtvakI saMgatise kiye gaye nAmabhedake honepara bhI avadhijJAnakI apekSA unameM koI bheda nahIM ho sakatA kyoMki aisA mAnanepara atiprasaMga doSa AtA hai| isI arthako yahA~ pradhAna karanA caahie| 7. sarvAga kSayopazamake sajAvameM karaNa cinhIMkI kyA AvazyakatA gha.13/5,5556/266/2 ohiNANaM aNeyakhetta ceva, savvajIvapadesesu ajhameNa khaovasamaM gadesu sarIregadeseNeva bjhtttthaavgmaannubvttiido| Na,aNNattha karaNAbhAveNa karaNasarUveNa pariNadasarI regadeseNa tadavagamarasa virhaabhaavaado| Na ca sakaraNo khaovasamo teNa viNA jANadi, vippaDisehAdo / prazna avadhijJAna anekkSetra hI hotA hai, kyoMki saba jIva pravezoMke yugapada kSayopazamako prApta honepara zarIrake ekadezase ha bAhya arthakA jJAna nahIM bana sakatA / uttara-nahIM kyoMki anya dezoM meM karaNa svarUpatA nahIM hai,ataeva karaNasvarUpase pariNata huezarIra ke ekadezase bAhya arthakA jJAna mAnane meM koI virodha nahIM aataa| prazna-sakaraNa kSayopazama usake binA jAnatA hai . uttara-yaha kahanA ThIka nahIM hai| kyoMki isa mAnyatAkA virodha hai| 8. sarvAMgakI bajAya eka dezameM hI kSayopazama mAna leM to dha.13/5 5,56/266/5 jIvapadesANamegadese caiva ohiNaNAvaraNakhobasame saMte eyakkhettaM jujadi ti Na paccavaTheyaM, udayagadagoSucchAe sabajIvapadesavisayAe desAiNIe satIe jIvegadese ceva khakhovasamassa buttivirohaado| Na cohiNANassa paccavaravattaM pi phiTTadi aNeyakvete aparAyatte pnyckrkhlbvnnuvlNbhaado| prazna-jIvapradezoMke ekadezameM hI avadhijJAnAnAvaraNakA kSayopazama honepara eka kSetra avadhijJAna bana jAtA hai ? uttara-aisA nizcaya karanA bhI ThIka nahIM hai, kyoMki, udayako prApta huI gopucchA saba jIvapradezoMko viSaya karatI hai, isalie usakA dezasthAyinI hokara jIvake ekadezameM hI kSayopazama mAnane meM virodha AtA hai| prazna-isase avadhijJAnakI pratyakSatA vinaSTa ho jAtI hai| uttara-yaha kahanA bhI ThIka nahIM hai, kyoMki, vaha aneka kSetra meM usake parAdhIna na honepara usameM pratyakSakA lakSaNa pAyA jAtA hai noTa-jIva pradezoke bhramaNa karanepara jJAnake abhAvakA prasaMga A jAyegA-de0 indriya/1 9. karaNa cihnoMmeM bhI jJAnotpattikA kAraNa to kSayopa zama hI hai gIjI/jI pra./271/748/ kala shaadishubhcikhlksstiaatmprdesthaavdhi| jJAnAvaraNavIryAntarAyamadvayakSayopazamotpanna mitrartha / klaza ityAdika AkArarUpa jahA~ zarIravi bhale lakSaNa hoi saha saMbaMdhI je AtmAke prareza tiniviSai tiSTatA jo avadhijJAnAvara karma para vIryAntarAyama tinikai kSayopazamateM utpanna hI hai| 6. avadhijJAnake bhedoM sambandhI vicAra 1. bhavapratyaya va guNapratyayameM antara go jI /jIpra 371(768/4 tatra bhavapratyayAvadhijJAnaM murANA nArakA caramabhavatIrthakarANAM ca saMbhavati / tacca teSAM saGgigottha bhavati / ... guNapratyayaM avadhijJAnaM narANAM tiravA ca sNbhvti| tacca teSAM zakAdicihnabhayaM bhavati |...bhvprtyye avadhijJAne darzana vizudbhayAdiguNa sadabhAve'pi tadanapekSyaiva bhavapratyayatva jJAtavyaM / guNapratyaye'vadhijJAne tiryagmanuSyasadbhAve'pi tadanapekSayaiva gRNapratyayatvaM jJAtavyaM / -bhavapratyaya avadhijJAna devaniva, nArakI nikai, ara caramazarIrI tIrthakara devanikai pAiye hai| so yaha una ke sarvAMgase utpanna ho hai| bahuri guNapratyatha avadhijJAna hai so manuSya aura tiyaMcake saMbhava hai| so yaha unake darakhAdi cihnoMse utpanna ho hai| bhavapratyaya avadhijJAna virSe bhI sanyagdarzanAdi guNakA sadbhAva tathApi una guNoM kI apekSA nAhIM karaneteM bhavapratyaya khyaa| ara guNapratyaya viSa manuSya tiyaca (bhava) kA sadbhAva hai, tathApi una paryAyanikI apekSA nAhI karane tai guNa pratyaya kahA hai| jainendra siddhAnta koza Page #208 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 193 6. avadhijJAnake bhedoMsambandhI vicAra avadhijJAna 2. kyA bhavapratyayameM jJAnAvaraNakA kSayopazama nahIM hai sa si 1/21/125/7 bhava' pratyayo'sya bhavapratyaya / -yadyaba tatra kSayopazamanimittatvaM na praapnoti| naiSa doSa', tadAzrayAttatsiddha / bhava pratItya kSayopazama sajAyata iti kRtvA bhava pradhAnakAraNamityupadizyate / yathA patatriNo gamanamAkAze bhavanimittam / na zikSAguNavizeSa', tathA devanArakANAM vrataniyamAdyabhAve'pi jAyata iti bhavapratyaya ' ityucyte| itarathA hi bhava' sAdhAraNa iti kRtvA sarveSAmavizeSa' syAt / iSyate ca tatrAvadhe prakarSAprakarSavRtti / -jisa avadhijJAnake honemeM bhava nimitta hai vaha bhavapratyaya avadhijJAna hai / prazna-yadi aisA hai to avadhijJAnake hone meM kSayopazamakI nimittatA nahIM banatI! uttara-yaha koI doSa nahI hai, kyoki, bhava ke Azrayase kSayopazamakI siddhi ho jAtI hai| bhavakA Alambana lekara kSayopazama ho jAtA hai aisA samajhakara bhava pradhAna kAraNa hai aisA upadeza diyA jAtA hai| jaise pakSiyoMkA AkAzameM gamana karanA bhavanimittaka hotA hai, zikSA guNakI apekSAse nahIM hotA vaise hI deva aura nArakiyoMke vrata niyamAdikake abhAvameM bhI avadhijJAna hotA hai, isalie use bhava nimittaka kahate hai| yadi aisA na mAnA jAya to bhava to sabake sAdhAraNa rUpa pAyA jAtA hai, ata sabake eka-sA avadhijJAna prApta hogaa| parantu vahA~para avadhijJAna nyUnAdhika kahA hI jAtA hai| isase jAnA jAtA hai ki vahaoNpara avadhijJAna hotA to kSayopazamase hI hai, para vaha kSayopazama bhavake nimittase prApta hotA hai, ata use 'bhavapratyaya' kahate hai| (rA vA1/21/3-4/74/12) 3. bhava pratyaya hai to bhavake prathama samaya hI utpanna kyoM nahIM hotA dha.13/5,5,52/260/6 jadi bhavamettamohiNANassa kAraNaM hojja to devesu Neraiesu vA uppaNapaDhamasamae ohiNANa kiNNa upajjade / Na esa doso, ohiNANuppattIe chahi pajjattIhi pjjttydbhvgghnnaado| = prazna-yadi bhavamAtra hI avadhijJAnakA kAraNa hai, to devo aura nArakiyomeM utpanna honeke prathama samaya meM hI avadhijJAna kyoM nahIM utpanna hotA1 uttara-yaha koI doSa nahIM hai, kyoMki chaha paryAptiyoMse paryApta bhavako hI yahA~ avadhijJAnako utpattikA kAraNa mAnA gayA hai| 4. deva nArako samyagdRSTiyoMke jJAnako bhavapratyaya kahe ki guNapratyaya gha 13/5,5.53/260/6 devaNeraiyasammAiTThosu samuppaNNohiNANaM Na bhavapaccaiyaM, sammatteNa viNA bhavAdo ceva ohiNANassAvibbhAvANuvala bhaado| Na esa doso, sammateNa viNA vi micchAiTThosu pajjattayadesu ohiNANuppattida snnaado| tamhA tatthataNamohiNANa bhavapacca iyaM ceva / prazna-deva aura nArako samyagdRSTiyoM meM utpanna huA avadhijJAna bhavapratyaya nahIM, kyoMki, unake samyaktvake binA ekamAtra bhavake nimittase hI avadhijJAnakI upalabdhi nahIM hotii| uttara-yaha koI doSa nahIM hai, kyoki, samyaktva ke binA bhI paryApta mithyASTiyoke avadhijJAnakI utpatti dekhI jAtI hai, isalie vahA~ utpanna honevAlA avadhijJAna bhavapratyaya hI hai| 5. sabhI samyagdRSTi Adikoko guNapratyaya jJAna utpanna ___ kyoM nahIM hotA gha 13/5,5453/242/1 jadi sammatta-aNuvvadamahavvadehitto ohiNANamuppajjadi to sabvesu asajadasammAiTThisajadAsajada-sajadesu AhiNANa kiNa uplbbhde| Na esa doso, asakhejjalogametta samma ta-sajamAsajamasajamapariNAmemu ohiNANAvaraNakva Avasama NimittANa prinnaamaannmithovttaado| Nacate savvesusa bhavati,tappaDivavakhapariNAma bahutteNa tadubaladdhIe thovttaado| prazna-yadi samyaktva, aNuvata aura mahAvatake nimittase avadhijJAna utpanna hotA hai to sama asayatasamyagdRSTi, sayatAsayata aura sayatoMke avadhijJAna kyo nahIM pAyA jAtA ! uttara-yaha koI doSa nahIM hai, kyo ki, samyaktva sayamAsa yama aura sayamarUpa pariNAma asakhyAta loka pramANa hai| uname-me avadhijJAnAvaraNake kSayopazamake nimittabhUta pariNAma atizaya stoka hai / ve sabake sambhava nahI hai, kyA ki, unake pratipakSabhUta pariNAma bahuta hai, isalie unakI upalabdhi kvacida hI hotI hai| 6. bhava va guNapratyayameM dezAvadhi Adi vikalpa pa kA/mU/43kI prakSepaka gA 3/86 ohi taheba gheppadu desa parama ca ohisaba ca / tiNi vi guNeNa NiyamA bhaveNa desa tahA Niya // 3 // avadhijJAna tIna prakArakA jAnanA cAhie-dezAvadhi, paramAvadhi va srvaadhi| ye tIno ho niyamase guNapratyaya hai tathA bhavapratyaya nizcitarUpa se dezAvadhi hI hai / go jI/mU/373/801 bhavapaccaigo ohI desohI hodi prmsmyohii| guNapaJcaigo NiyamA desoho vi ya guNe hodi // 373 // - bhavapratyaya avadhijJAna to dezAvadhi hI hotA hai| paramAvadhi va savidhi guNa. pratyaya hI hote hai tathA dezAvadhi guNapratyaya bhI hotA hai| 7. paramAvadhimeM kathaMcita dezAvadhipanA rA, vA/1/20/15/74/1 sarva zabdasya niravazeSavAcittvAd savidhimapekSya paramAvadherdezAvadhitvameveti vakSyAma / = 'sarva' zabda kyoki niravazeSavAcI hai isalie sarvAdhikI apekSA paramAvadhiko bhI dezAvadhipanA kahA jAtA hai| (rA vA /1/22/4/83/16) gha. dezAvadhi Adi bhedoMmeM varddhamAna Adi athavA prati pAtI Adi vikalpa rAvA /1/22/4/81/27 dezAvadhistredhA-jaghanya-utkRSTa ajaghanyotkRSTa zceti / tathA paramAvadhirapi tredhA / savadhivikalpatvAdeka eva / rA.vA/1/22/4/82/1 varddhamAno hIyamAna avasthita anava sthita' anugAmI ananugAmI apratipAtI pratipAtI ityete'STau bhedA dezAvadharbhavanti / hoyamAnapratipAtibhedavarjA itare SaT bhedA bhavanti paramAbadhe / 'abasthito'nugAmyananugAmyapratipAtI' ityete catvAro bhedA' sarvAvadhe / rA vA/1122/4/83/11 eSa trividho'pi paramAvadhi varddhamAno bhavati na hIyamAna / apratipAtIna prtipaatii| avasthito bhavati anavasthitazca vRddhi prati na hAnim / aihalaukikadezAntaragamanAdanugAmI pAralaukikadezAntaragamanAbhAvAdananugAmI / - sarvAva dhirucyate.. sa eSa vardhamAnA na hIyamAno nAnavasthito na pratipAtI, prAksayatabhavakSayAt avasthito'pratipAtI, bhavAntaraM pratyananugAmI dezAntara prtynugaamii|- dezAvadhi tIna prakAra kA hai-jaghanya,madhyama,utkRSTa / isI prakAra paramAvadhi bhI tIna prakArakA hai| sarvAvadhi nirvikalpa honese eka hI prakArakA hai| dezAvadhi me ATha bheda hai-vardhamAna, hIyamAna, abasthita, anavasthita, anugAmI, ananugAmI, apratipAtI aura prtipaatii| hoyamAna aura pratipAtIko chor3akara zeSa chaha bheda paramAvadhi meM hai| avasthita, anugAmI, ananugAmI aura apratipAtI ye cAra bheda sarvAvadhi me hai| jaghanya Adi tIno prakArakA paramAvadhi vardhamAna hI hotA hai hIyamAna nhii| apratipAtI hI hotA hai pratipAtI nhii| avasthita hotA hai athavA vRddhike prati anavasthita bhI hotA hai parantu hAnike prati nhiiN| isa lokameM dezAntara gamanake kAraNa anugAmI hai, parantu paralokarUpa dezAntara gamanakA abhAva hone ke kAraNa ananugAmI hai| aba sarvAya dhi ko kahate hai / vaha vardhamAna hI hotA hai hIyamAna nhii| anava sthita va pratipAtI bhI nahI hotaa| vartamAnake sa yata bhakke kSaya se pahile taka avasthita aura jainendra siddhAnta koza Page #209 -------------------------------------------------------------------------- ________________ avadhijJAna 7. avadhijJAnakA svAmitva apratipAtI hai| bhavAntarake prati ananugAmI hai aura dezAntarake prati anugAmI hai / (go. jI/ma.vaTI/375/308) gha. 13/5,556/310/5 paramohi puNa dava-khetta-kAlabhAvANamakkameNa khuDDhI hodi battanvaM gha 1345,5,6/323/6. tasya paramohiNANINaM paDivAdAbhAveNa uppAdAbhA baado|-prmaavdhi jJAnameM to dravya kSetra kAla aura bhava kI yugapat vRddhi hotI hai, aisA yahA~ vyAkhyAna karanA caahie| paramAva dhi jJAniyoM kA pratipAta nahIM honese vahA~ (svargameM) unakA utpAda sambhava nhiiN| 1.dezAvadhi Adi mevoMmeM cAritrAdi sambandhI vizeSatAe~ dh14,13/41|6 kadhamedassa ohiNANassa jehudA / desohiM pekvidUNa mahAvisaya tAdo, maNapajjavaNANaM vasaMjadesu ceva samuppattIdo, saguppaNNabhave ceva kevalaNANuppattikAraNattAdo, appaDivAdittAdo vA jetttthdaa| -prazna ---isa (paramAva dhi) avadhijJAnake jyeSThapanA kaise hai| uttara-cUki yaha paramAvadhi jJAna dezAbadhiko apekSA mahA viSaya vAlA hai, manaHparya yajJAnake samAna saMyata manuSyoM meM hI utpanna hotA hai, apane utpanna honeke bhava meM hI kevalajJAnakI utpattikA kAraNa hai aura apratipAtI hai / isalie usake jyeSThapanA sambhava hai| dha13/5/5.66/323/8 taM micchattaM pi gacchejja asaMjamaM pi gacchejja avirohAdo-usa (dezAvadhi) ke honepara jIva midhyArava ko bhI prApta hotA hai, aura asaMyamako bhI prApta hotA hai, kyoMki aisA hone meM koI virodha nahIM hai| go.jI./mUva To/375/803 paDivAdI desohI appaDivAdI havaM ti sesA o| micchattaM aviramaNaM Na ya ya paDivajadi carimaduge/375 / samyaktva cAritrAbhyAM pracyutya mithyAtvAsaMyamayoH prAptiH pratipAtaH, tadyutaH pratipAtI, sa tu dezAvadhireva bhavati / ... paramAvadhisarvAvadhivike jIvAH niyamena mithyAtvaM aviramaNa ca na pratipadyante tataH kAraNAt tau dvAvapi pratipAtinau / dezAvadhijJAna pratipAti apratipAti ca iti nishcitN| -pratipAtI kahie samyaktva va cAriprasauM bhraSTa hoi mithyAtva va asaMyamakauM prApta honA. tIhi saMyukta jo hoi so pratipAtI khie| dezAvadhivAlA to kadAcit samyaktva cAritrasauM bhraSTa hoi mithyAtva asaMyamako prApta ho hai / ara paramAvadhi sarvAvadhi doya jJAnaviSai vartamAna jIva so nizcayasau mithyAtva ara aviratikauM prApta na ho hai jAte dezAvadhi tau pratipAtI bhI hai, aura apratipAto bho hai. paramAvadhi sarvAvadhi apratipAto hI haiN| 7. avadhijJAnakA svAmitva 1. sAmAnya rUpase avadhi cAroM gatiyoMmeM sambhava hai sa. si/1/25/132/6 avadhiH punazcAturgatike viti |-abdhijnyaan cAroM gatiyoMke jovoMko hotA hai / (rA vA 1/25/87/9) 2. bhavapratyaya kevala deva nArakiyoM va tIthaMkaroMke hotA hai ta. sU/1/21 bhavaprarayayo'vadhidevanArakANAM / 29 / -bhava pratyaya avadhijJAna deva aura nArakiyoMke hotA hai| (pa.kha/5,6/sU. 54/263) (sa.sA/ 1/27/26) / dha.13/5.6.53/261/2 sAmaNNa Ni he se saMte sammAiTi-micchAiTThINamo, hiNANaM pajja tabhavapaccaiyaM ceve tti kudo nnbde| apajjatteva geraiema vihNgnnaannpddisehnnnnhaannuvvttiido| -prazna-devoM aura nArakiyoM kA avadhijJAna bhavapratyaya hotA hai, aisA sAmAnya nirdeza honepara samyagdRSTi aura mithyAdRSTiyoMkA aba dhijJAna paryApta bhava ke nimittase hI hotA hai, yaha kisa pramANase jAnA jAtA hai ! uttara-kyoMki aparyApta devoM aura nArakiyoMke vibhaMga jJAnakA jo pratiSedha kiyA hai vaha anyathA bana nahIM sktaa| go.jI./mU/371/718 bhavapaJca igo suraNirayANaM titthevi sabva aNguttho| go.jI./jo.pra/371/766/4 tatra bhavapratyayAvadhijJAnaM murANa nArakANI caramabhavatIrthakarANAM ca saMbhavati / - bhavapratyaya avapijJAna devanika nArakI nikai ara caramazarIrI tIrthaMkara devanikai pAiye hai| 3. guNapratyaya kevala manuSya va niyaMcoMmeM hI hotA hai pa.va 13/5/sU.55/263 je taM guNapaJcaiyaM taM tirikkha-maNussANaM // -jo guNa pratyaya avadhijJAna hai vaha tiryacoM aura manuSyoM ke hotA hai| (go.jo./mU./371/985) (ta.sA.1/27/26) / ta.mU.1/22 kSayopazama nimittaH SaDvikalpaH zeSANAm // 22 // -kSayopa zamanimittaka avadhijJAna cha: prakAra hai, jo zeSa arthAta tiyaMcoM aura manuSyoMke hotA hai| 4. bhavapratyaya jJAna samyagdRSTi va mithyAdRSTi donoMko hotA hai gha 13/5.5.53/260/10 sammatteNa vi micchAiTThImu pajjattapadesu ohiNANuppattidaMsaNAdo / tamhA tamohiNANaM bhava paJcazyaM ceva / -samyavarabase bhI paryApta mithyASTiyoM ke avadhijJAna kI utpatti dekhI jAtI hai, isalie vahA~ utpanna honevAlA avadhijJAna bhavapratyaya hI hai| 5. guNapratyaya avadhijJAna kevala samyagdaSTiyoMko hI hotA hai Sa.kha.1/1.1/sU.120/364 AbhiNi bohiyaNANaM sudaNANaM ohiNAmasaMjadasammAiTippaDi jAva khINaka sAyavIdarAgacha dumatthA ti // 12 // - Abhinibodhika jJAna, zrutajJAna aura avadhijJAna asaM yata samyagdRdhiyoMse lekara kSINakaSAya vItarAga chadmatha guNamthAna taka hote haiM / 120 // (go.jo/jI.pra./724/1160/7) sa.si.1/22/127/6 yathoktasamyagdarzanAdinimitta saMnidhAne sati zAntakSINakarmaNAM tsyoplbdhirbhvti| = yathokta samyagdarzanAdi nimittoMke milanepara jinake avadhijJAnAvaraNa karma zAnta aura kSINa ho gayA hai ( arthAt kSayopazama prApta ho gayA hai ) unake raha upalabdhi yA sAmarthya hotI hai (rA.vA./2/22/2/81/10) / gha.13/5.5,53/261/10 aNuvrata-mahAvatAni samyaktvAdhiSThAnAni guNa: kAraNaM yasyAvadhijJAnasya tada guNa patyayakam / - samyaktvame adhiSThita aNuvata aura mahAvrata guNa jisa avaghijJAnake kAraNa hai vaha guNapratyaya avadhijJAna hai| paM.kA /tA.bR.4/prakSepaka gA.3/86 yo'pyadhayo viziSTasamyaktyAdiguNena nizcayena bhavanti / -dezAvadhi, paramAvadhi va sarvAvadhi ye tInoM hI guNapratyaya avadhijJAna nizcayase viziSTa samyavasvAdi guNoMke dvArA hote haiM / (go.jo./jI pra./374/801/13) / 6. utkRSTa dezAvadhi manuSyoMmeM tathA jaghanya manuSya va tiyaMca donoMke sambhava hai-deva nArakomeM nahIM pa.sva.13/5,5.56/ sUtra gAthA 17327 ukkAsa mANusesu ta mANusa tericchae jhnnnnohii| dha.13/5,5.56/127/5 umassaohiNANaM tirivakhesu devesa geraiesubA Na hodi kiMtu maNusse ceva hodi / jahaNNamohiNaNaM devaNeraiesa Na hodi kiMtu maNussatirikkhasammATTIma ceva hodi / - utkRta avadhijJAna manuSyoM ke tathA jaghanya avadhijJAna manuSya aura tiyaMca donoM ke hotA hai / utkRSTa avadhijJAna tiya ca deva aura nArakiyoM ke nahIM hotA kintu mamudhyoMke hI hotA hai| jaghanya avadhijJAna deva aura nArakiyoMke nahIM hotA, kintu samyagdRSTi manuSya aura ticauke hI hotA hai| (go.jI./jI,pra./374/808/8) (rA.vA./1/22/4/82.34 jainendra siddhAnta koza i Page #210 -------------------------------------------------------------------------- ________________ avadhijJAna 7. avadhijJAnakA svAmitva 7. utkRSTa dezAvadhi utkRSTa saMyatoMko hI hotA hai para jaghanya asaMyata samyagdRSTi Adiko bhI sambhava hai rA.bA./1/22/4/83/3 eSo dezAvadhiruskRSTo manuSyANAM saMyatAnI bhavati / -yaha utkRSTa dezAvadhi saMyata manuSyoMko hI hotA hai / gha.13/5,9.56/327/6 ukassamohiNArNa mahArisoNaM cena hodi (... jahaSNamohiNANaM-maNussatirikvasammAiTThIsu ceba hodi / - utkRSTa avadhijJAna maharSiyoMke ho hotA hai| jaghanya avadhijJAna samyagdRSTi manuSya aura tiryacoMke hI hotA hai| go.jI./jI.pra.374/802/8 dezAvadhenisya jaghanyaM naratirapacoreva saMyatAsaMyatayoH bhavati.na devnaarkyoH| dezAvadheH sarvotkRSTaM tu niyamena manuSyagatisakalasaM yate eva bhavati netaragatitraye tatra mahAvatA bhavAt / -dezAvadhikA jaghanya bheda saMyamI va asaMyamI (samyagdRSTi) manuSya tiyaca viSa ho ho hai. deva nArakI viSai na ho hai / bahuri dezAvadhikA utkRSTa bheda saMyamI mahAvatI manuSya viSa hI ho hai jAte aura tIna gativi mahAbata saMbhava naahiiN|| go.jo./jI.pra.373/801/13 dezAvadhirapi gaNe darzanavizuddhayAdilakSaNe sati bhavati / -dezAvadhi bhI darzana vizuddhi Adi lakSaNabAle samyagdarzanAdi guNa hote saMtai ho hai| 8. micyAdRSTiyoM meM bhI avadhijJAnako sambhAvanA dha.13/105.53/260/8 micchAidvisu ohiNANaM Natthi tti vottaNa jutta, micchaktasahacaridaohiNANassetra vihNgnnaannvvesaado| -mithyASTiyoMke avadhijJAna nahIM hotA. aisA kahanA yukta nahIM kyoMki, mithyAtva sahacaritaM avadhijJAnakI hI vibhaMga jJAna saMjJA hai| go.jI./jo.pra.305/6575 mithyAdarzanakalaGkitasya jIvasya avadhi jJAnAvaraNIyavoryAntarAyakSayopazamajanitaM...viparItagrAhakaM tiyaMgamanuSyagatyoH tInakAyaklezadravyasaMyamarUpaguNapratyayaM, cazabdAddivanArakagatyorbhavapratyayaM ca...avadhijJAna vibhaMga iti |-midhyaadRsstti jokanikai abadhijJAnAbaraNa vIryAntarAyake kSayopazamatai utpanna bhayA aisA vi kahie viziSTa jo avadhijJAna tAkA bhaMga kahie viparIta bhAva so vibhaMga khie| so tithaMca manuSya gativirSa to tIva kAyaklezarUpa dravya saMyamAdikakari upajai hai so guNa pratyaya ho hai| aura 'ca' zabda se deva nAraka gatiyoM meM bhava prazyaya ho hai| 9. paramAvadhi va sarvAvaSi gharamazarIrI saMyanoM meM hI hotA hai rA.bA.1/22/4/83/19 sa eSa trividho'pi paramAvadhiH utkRSTacAritrayukta syaiva bhavati nAnyasya / ...- yaha tInoM prakArakA (jaghanya, madhyava va utkRSTa) paramAvadhi jJAna utkRSTa cAritra yuktake hI hotA hai anya ke nhiiN| dha 13/5,5,56/323/4 paramohiNANaM saMjadesu ceva upajjadi uppaNNe hi paramohiNANe so jIvo micchataNa kayAvi gacchadi, asaMjama bi No gacchadi tti bhaNidaM hodi |...sbmohinnaannN / edaM piNiyANaM caitra hodi| ...paramAvadhi jJAnako utpatti saMyatoMke ho hotI hai| paramAvadhijJAnake utpanna honepara vaha jIva na kabhI mithyAtvako prApta hotA hai aura na kabhI asaMyamako bhI prApta hotA hai| yaha ukta kathanakA tAtparya hai|...yh savidhijJAna bhI nirgranthoM ke hI hotA hai| (gha./8/4.1.3/41/7) / paM.kA./tA..43 ko prakSepaka gA.3 ko TokA 86/24 paramAvadhi-sarvA vadhidvayaM...caramadehatapodhanAno bhavati / tathA coktaM / "paramohi sambohi caramasarIrassa biradassa" - paramAvadhi aura sarvAvadhi ye donoM jJAna caramazarorI tapodhanoMke hI hote haiN| jaise ki kahA bhI hai-"paramAvadhi va sarvAvadhi carama zarIrI virata arthAt saMyatake hote hai"| go.jI./jI.pra./373/801 devanArakayogRhasthatIrtha karasya ca paramAvadhisarvAvadhyorasaMbhavAta / =deva, nArakI ara gRhastha tIrtha kara inake paramAvadhi va savidhi hoi naahii| 10. aparyAptAvasthAmeM avaSijJAna sambhava hai para vibhaMga nahIM pa.kha-1/1.1/sU.118/363 pajjattANaM asthi, apajjattANaM Na sthi| -vibhaMga jJAna paryAptakoMke hI hotA hai. aparyAptakoMke nahIM hotaa|118|| sa.si./9/22/127/5 na hyasaMjJinAmapaptikAnAM ca tatsAmarthyamasti / - asaMjJI aura aparyAptakake yaha sAmarthya nahIM hai (kSayopazama nimittaka abadhijJAna asaMjJo va aparyAptakoM meM utpanna nahIM hotA hai|) dha.13/11.53/261/7 tirikvamaNussesu samattaguNeNuppaNNassa tsthaabtttthaannuvlNbhaado| -tiyaMca aura manuSyoM meM samyaktva guNake nimittase utpanna huA abadhijJAna devoM aura nArakiyoM ke aparyApta avasthAmeM bhI pAyA jAtA hai / (vizeSa de. sat prarUpaNA) / 11. saMjJI saMmArchanoMmeM avadhijJAnako sambhAvanA asambhAvanA dha.5/1,6.234/116/11eko aTThAvIsasaMtakammio samUcchimapajjataesa ubavaNNo / chahi pajjattohi pajjattayado; vissaMto, bisudo, vedagasammattaM paDivaNNo tado aMtomuhateNa ohiNANo jaado| -mohakarmakI aTThAIsa prakRtiko sattAvAlA koI eka jIva saMjJo sammUrchima paryAptakoM meM utpanna huaa| chahoM paryAptiyoMse paryApta ho. vizrAma le. vizuddha ho, vedaka samyaktvako prApta huaa| pazcAt antarmuhUrtase avadhijJAnI ho gyaa| dha.5/1..237/198/11 saNNisamsucchimapajjattaema saMjamAsaM jamasseva ohiNANuvasamasammattANaM saMbhavAbhAvAdo |...ohinnaannaabhaavo kudo nnvvde| sammutiya mesu ohiNANamuppAiya aMtaraparUvaya AiriyANamaNu valaM bhAdo |...gmbhovyktiemu gamidaatAlIsa (-puyakoDi-) vasse su ohiNANamuppAdiya kiNNa aNtraavido| Na, tasya vi ohiNANasaMbhava' parUvayaM tmrkhaannaairimaannmbhaavaado| -prazna-saMjJI sammRcchima paryAptakoM meM saMyamAsayamake samAna avadhijJAna aura upazama samyaktvakI saMbhava tAkA abhAva hai| prazna-saMjJo sammUcchika jIvoM meM avadhijJAnakA abhAva kaise jAnA jAtA hai ! uttarakyoMki, aba dhijJAnako utpanna karAke antarake prarUpaNa karanevAle AcAryokA abhAva hai| arthAta kisI bhI AcArya ne isa prakAra antarakI prarUpaNA nahIM kii| prazna-gotpanna jIvoM meM vyatItakI gayI ar3atAlIsa pUrva koTI varSoM meM avadhijJAna utpanna karake antarako prApta kyoM nahIM karAyA ! uttara-nahIM, kyoMki, una meM bhI avadhijJAnakI sambhavatAko prarUpaNa karanevAle vyAraNyAmAcAryokA abhAva hai| 12. aparyAptAvasthAmeM avaSijJAnake sadbhAva aura vibhaMgake abhAva sambandhI zaMkA dha.1.1,118/362/6 atha syAyadi devanArakANI vibhAhAnaM bhavanibandhanaM bhavedaparyAptakAle'pi tena bhavitavyaM tadadhetobhayasya sattvAditi na.'sAmAnyabodhanAzca vizeSeSyavatiyante' iti nyAyAtamAparyAptiviziSTa deva nArakatvaM vibhaGgAnibandhanamapi tu paryAptibiziSTamiti / tato nAparyAptakAle tadastIti sikhamA-prazna-yadi deva aura nArakiyoM ke vibhegajJAna bhava-pratyaya hotA hai to aparyAptakAla meM bhI vaha ho sakatA hai, kyoMki, aparyAptakAla meM bhI vibhaMgajJAnake kAraNarUpa bhavakI sattA pAyI jAtI hai| uttara-nahIM. kyoMki, 'sAmAnya viSayakA bodha karAnevAle bAkya vizeSoM meM rahA karate hai isa gyAyake anusAra aparyApta avasthAse yukta veba aura nAraka paryAya vibhaMgahAnakA kAraNa nahIM hai| kintu paryApta avasthAse yukta hI deva aura mAraka jainendra siddhAnta koza Page #211 -------------------------------------------------------------------------- ________________ avadhijJAna 8. avadhijJAnakI viSaya sImA paryAya vibhaMgajJAnakA kAraNa hai. isalie aparyAptakAla meM vibhaMga jJAna nahIM hotA hai, yaha bAta siddha ho jAtI hai| dha.13/k.kk3/261/3 vihaMgaNANasseba apajjattakAle ohiNANassa paDiseho kiSNa kiirye| Na uppatti paDi tassa vi tattha vihaMgaNANasseva paDi sehadaM sagAdo / ...| ca tasya ohiNANassa'caMtAbhAvo, tirikvamaNussesu sammattaguNeNuppaNNassa tasthAvaTThANuvalaMbhA do| Na vihaMgaNANassa esa kamo, takAraNANu kaMpAdoNaM tatthAbhAveNa tdvtttthaannaabhaavaado| -prazna-vibhaMgajJAnake samAna aparyAptakAlameM avadhijJAnakAniSedha kyoM nahIM krte| uttara-nahIM kyoMki, utpattikI apekSA usakA bhI vahA~ vibhaMgajJAnake samAna hI niSedha dekhA jAtA |...pr isakA yaha artha nahIM ki devoM aura nArakiyoMke aparyApta avasthAmeM avadhijJAnakA atyanta abhAva hai, kyoMki tiryacoM aura manuSyoM meM samyaktva guNa ke nimittase utpanna huA avadhijJAna devoM aura nArakiyoM ke aparyApta avasthA meM bhI pAyA jAtA hai prazna-vibhaMgajJAnameM bho yaha krama lAgU ho jaayegaa| uttara-yaha kahanA ThIka nahIM hai, kyoMki avadhijJAnake kAraNabhUta anukampA AdikA abhAva honese aparyAptAvasthAmeM vahA~ usakA abasthAna nahIM rhtaa| 8. avadhijJAnakI viSaya sImA 1. dravyako apekSA rUpoko hI jAnatA hai ta.sU./1/27 rUpidhvavadheH // 27 // -avadhijJAna kI pravRtti rUpI padArthoM meM hotI hai| sa. si./1/20/134/10 rUpiSvevAvadheviSaya nibandhano nArUpiSviti niyamaH kriyate / - 'rUpI' padArthoM meM hI avadhijJAnakA viSaya sambandha hai arUpI padArthoM meM nahIM, yaha niyama kiyA gayA hai| (dha.1315,5, 21/211/2) dha.6/4,1,3/14/6 eso trayadasado majjhadIvao tti heTThovarimohINANesu savvastha jojeyadho ? edeNa davva parUvaNA kdaa| - yaha rUpagata zabda caM ki madhya dIpaka hai, ataeva ise adhastana . aura uparima avadhijJAnoM meM ( arthAta dezAvadhi, paramAvadhi va savidhi tInoMmeM ) jor3a lenA caahie| isa vyAramyAna dvArA dravya prarUpaNA kI gyii| noTa :---yahA~ rUpIkA artha pudgala hI na samajhanA balika kama zarorase baddha jova dravya va usake saMyogI bhAva bhI samajhanA (de, aage| avadhijJAna/8/6) 2. dravyapramANakI apekSA anantako nahIM jAnatA bha./4,1.2/27/8 Na ca ohiNANamukkAsa pi aNaM tasaMkhAvagamakvaM Agame thaavdesaabhaavaado| dabaDhiyANa tapajjAe paJcakveNa aparicchi daMto ohI kadhaM paccakveNa davvaM parichidejja / Na, tassa, pajjAyAvayavagayApaMtasaMkhaM mottUga asaMkhejjapajjAyAvayava visitttthdvvpricchedyttaado| - utkRSTa bhI avadhijJAna ananta saMkhyAke jAnanemeM samartha nahIM hai. kyoM ki, AgamameM vaise upadezakA abhAva hai| prazna-dravyameM sthita ananta paryAyAko pratyakSase na jAnatA huA avadhijJAna pratyakSadravyako kaise jaanegaa| uttara-nahIM. kyoMki. abadhijJAna paryAyoMke avayavoM meM rahanevAlI ananta saMraNyAko chor3akara asaMkhyAta paryAyAvayavoMse viziSTa dravyakA grAhaka hai| 3. kSetraprarUpaNAkA spaSTIkaraNa dha. 1/4,1,2/23/1 jahaNohiNANI egolie ceca jAgadi teNa // suttaviroho tti ke vibhagati / NedaM pi ghaDade. caviya dipaNANAdo vi tassa jahaNNattappasaMgAdo / kudo| cakvidiyaNANeNa saMkhejasUciaMgula visthArussehAyAmakhetambhataradvidavatyuparicchedadaM saNAdo, edassa jahaNohikhettAyAmassa asaMkhe jajoyaNattavalaM bhAdo ca 1..Na ca so kulasela-merumahIyara-bhatraNabimANa dupuDhavI-deva-vijjAhara-saraDa-sarisa bAvoNi vipecchai, ede simegAgAse abddhaannaabhaavaado| Na ca tesimavayava pi jANAdi, aviNNAde avayavimhi edassa eso avayavo tti nnaadumsttiido| jadi akameNa savvaM ghaNaloga jANadi to siddho jo parato, NippaDivakravattAdo / sahamaNigodogAhaNAe dhaNapadarAgAreNa ThaidAe AgAsavisthArANegoli ceva jANadi ti ke vi bhaNaM ti / NedaM pighaDade, jadda muhamaNigodajahaNNa gAhaNA tahe he jahaNNohi khettamidi bhaNaM teNa gAhAsutteNa saha virohaado| Na cANegolIparicchedo chadumatthANaM viruddho, cavikhadiyaNANegoliThiyapoggala karavaMdaparicchedubalaM bhAdo-dRSTi 1. jaghanya avadhijJAno eka zreNI ko hI jAnatA hai, ataeva sutra virodha nahIM hogA, aisA kitane hI AcArya kahate haiM parantu yaha bhI ghaTita nahIM hotA, kyoMki, aisA mAnanepara cakSu indriyajanya jJAnakI apekSA bhI usake jaghanyatAkA prasaMga aavegaa| kAraNa ki cakSa indriyajanya jJAnase saMkhyAta sucyaM gula vistAra, utsedha aura AyAmarUpa kSetrake bhItara sthita bastukA grahaNa dekhA jAtA hai| tathA basA mAnanepara isa jaghanya avadhijJAna ke kSetrakA AyAma asaMkhyAta yojana pramANa prApta hogaa| isake atirikta vaha kulAcala, meruparvata, bhavanavimAna, pATha pRthiviyoM, deva, vidyAdhara, giragiTa aura sarIsRpAdikoM ko bhI nahIM jAna sakegA, kyoMki inakA eka AkAza (zreNI) meM avasthAna nahIM hai| aura vaha unake avayavako bhI nahIM jAnegA, kyoMki, avayavIke ajJAta honepara 'yaha isakA avayava hai' isa prakAra jAnaneko zakti nahIM ho sktii| yadi vaha yugapada saba ghanalokako jAnatA hai, to hamArA pakSa siddha hai. kyoMki vaha pratipakSa se rAhata hai| dRSTi 2. sUkSma nigoda jIvako avagAhanAko ghanapratarAkArase sthApita karanepara eka AkAza vistArarUpa aneka zreNIko hI jAnatA hai, aisA kitane hI AcArya kahate haiN| parantu yaha bhI ghaTita nahIM hotA, kyoMki aisA honepara jitanI sUkSma nigodakI jaghanya avagAhanA hai utanA hI jaghanya avadhikA kSetra hai, aisA kahanevAle gAthAsUtrake sAtha virodha hogaa| aura chadmasthoM ke aneka zreNiyoM kA grahaNa viruddha nahIM hai, kyoMki cakSu indriyajanyajJAnase aneka zreNiyoM meM sthita pudagalaskandhoMkA grahaNa pAyA jAtA hai| dha.13/5.6.56/302-302/6 Na ca egolI jahaNyogAhaNA hodi, samudAe vakaparisamattimassidUNa tatthataNasavvAgAsapadesANaM ghnnaado|... evaM jahaSNogAhaNavakhettaM egAgAsapadesolIe raceNa tadaMte hida jahaSNadavvaM jANadi tti kiNNa gheppde| Na, jahaNNogAhaNAdo asaM khenyjgunnjhnnnnohikhettppsNgaado| jaM jahaNNohiNANeNa avaruddhakhetaM ta' jahaNNohikhettaM NAma / ... jattiyA jahaNNogAhaNA tattiyaM ceba jahaNNo hikhettamidi mutteNa saha virohaado|...nn ca ohiNANI egAgAsagucIe jANadi tti bottuM juttaM, jahaNNamadiNANAdo vi tassa jahaNNattappasaMgAdo jahaNNavya avagamobAyAbhAvAdo c| tamhA ahaNNohiNANeNa abaruddhakhettaM savvamuciNi dUNa ghaNapadarAgAreNa dRide muhamaNigodaapajjattayassa jahaNNogAhaNappamANa hodi tti ghetabbaM / jahaNNohiNibaMdhaNassa khettassa ko vivaravaM bho ko usseho ko yA AyAmo tti bhaNide Nariya estha ubaveso, kiMtu ohiNimayakhettassa padaraghaNAgAreNa Tuidassa pamANamussehadhaNaM gulassa asaMkhejjadibhAgo ti ubaeso |-ek AkAza paMkti jaghanya avagAhanA hotI hai, yaha kahanA ThIka nahIM hai, kyoMki, samudAya rUpameM vAkyakI parisamApti iza hai / isalie sUkSma nigoda labdhyaparyAptaka jIva kI avagAhanAmeM sthita sama AkAza pradezoM kA grahaNa kiyA hai|...prshn--- isa jaghanya avadhijJAnake kSetrako eka AkAzapradezapaMktirUpase sthApita karake usake bhItara sthita jaghanya dravyako jAnatA hai, aisA yahA~ kyoM nahIM grahaNa karate ? uttara-nahIM. kyoMki aisA grahaNa karanepara jaghanya avagAhanAse asaMkhyAtaguNe jaghanya avadhijJAna ke kSetrakA prasaMga prApta hotA hai| jo jaghanya avadhijJAnase abaruddha kSetra hai vaha jaghanya avadhijJAnakA kSetra kahalAtA hai| kintu yahA~ para vaha jaghanya avagAhanAse asaMkhyAta jainendra siddhAnta koza Page #212 -------------------------------------------------------------------------- ________________ avadhijJAna 197 8. avadhijJAnako viSaya sImA guNA dikhAI detA hai|..."jitnii jaghanya avagAhanA hai utanA hI jaghanya avadhijJAnakA kSetra hai"aisA pratipAdana karane vAle sUtra ke sAtha ukta kathanakA virodha hotA hai| abadhijJAnI eka AkAzapradezasUcIrUpase jAnatA hai, yaha kahanA bho yukta nahIM hai, kyoMki, aisA mAnanepara baha jaghanya matijJAnase bhI jaghanya prApta hotA hai aura jaghanya dravyake jAnanekA anya upAya bhI nahIM rhtaa| isalie jaghanya avadhijJAnake dvArA avaruddha hue saba kSetrako uThAkara dhanapratarake AkArarUpase sthApita karanepara sUkSma nigoda labdhaparyAptaka jIvakI jaghanya avagAhanA pramANa hotA hai, aisA yahA~ grahaNa karanA caahie| prazna-jaghanya avadhijJAnase sambandha rakhanevAle kSetrakA kyA viSkambha hai, kyA utsedha hai, aura kyA AyAma hai ? uttara - isa sambandha meM koI upadeza upalabdha nahIM hotaa| kintu ghanapratarAkArarUpase sthApita avadhijJAna sambandhI kSetrakA pramANa utsedha dhanAMgulake asaMkhyAta. bhAga hai, yaha upadeza avazya hI upalabdha hotA hai| dha.6/4,1,2/22/8 sahamaNigodajahaNNogAhaNamettamedaM samvaM hi jahaNohikvettamo hiNANijIvassa teNa parichijjamANadabbassa ya aMtaramidi ke vi AiriyA bhagaM ti / Ne ghaDade, muhamaNigoda jahaNogAhaNAdo jahaNNohikhetassa asaMkhejjaguNattappasaM gaado| kadhamasaMkhejjaguNataM / jahaNNohiNANavisayavitthArUssehe hi AyAme guNijjamANe tasto asNkhejjgunnttsiddhiido| Na cAsaMkhejjaguNataM saMbhavadi, jadda hi muhamaNigodassa jahaNogAhaNA tadda hi ceva jahaNNe hikhettamidi bhaNaM teNa gAhAmutteNa saha virohaado| - sUkSma nigAda jovakI jaghanya avagAhanA mAtra yaha saba ho jaghanya avadhijJAnakA kSetra, abadhijJAnI jodha aura usake dvArA grahaNa kiye jAnevAle dravya kA antara hai, aisA kitane hI AcArya kahate haiN| parantu yaha ghaTita nahIM hotA, kyoMki, aisA svIkAra karanese sUkSma nigoda jIvakI jaghanya avagAhanAse jaghanya abadhijJAnake kSetrake asaMkhyAtaguNe honekA prasaMga AvegA / praznaasaMkhyAtaguNA kaise hogA ? uttara - kyoMki jaghanya avadhijJAnake viSayabhUta kSetra ke vistAra aura utsedhase AyAmako guNA karanepara usase asaMkhyAta guNatva siddha hotA hai| aura asaMkhyAta guNava sambhava hai nahIM, kyoMki, jitanI sUkSma nigodakI avagAhanA hai utanA hI jaghanya avadhikA kSetra hai|' aisA kahanevAle gAthA sUtrake sAtha virodha AtA hai| dha.6/4.1,4/48/7 paramohiuhassakhettaM tappAogaasaMkhejarUvehi guNide samvohae ukassakhettaM hodi / sambohiukkassakhettuppAyaNa? paramohiukssa khetaM tisse ceva carima aNabahidaguNagAreNa AvaliyAra asaMkhejjadibhAgapappaNNeNa guNijjadi tti ke ni bhnnti| taNNaghaDade. pariyamme vuttaohiNi bddhkhettaannuppttiido|= paramAvadhi ke utkRSTakSetrako usake yogya asaMkhyAtalokoMse guNita karanepara sarvAdhikA utkRSTa kSetra hotA hai| sarvAvadhike utkRSTakSetrako utpanna karAne ke lie paramAvadhike utkRSTa kSetrako Avaloke asaMkhyAtaveM bhAgase utpanna usake hI antima anavasthita guNa kArase guNA kiyA jAtA hai, aisA koI AcArya kahate haiM, kintu vaha ghaTita nahIM hotA, kyoMki aisA mAnanepara parikama meM kahe hue avadhise nibaddha kSetra nahIM bnte| 4. devoMke jJAnako kSetraprarUpaNA parimANa-niyAmaka nahIM sthAna niyAmaka hai go. jo. jI.pra. 432/853/7 idaM kSetraparimANaniyAmaka na kiMtu tatratanasthAnaniyAmakaM bhavati / kutaH / acyutAntAnA vihAramArgeNa anyatragatAnAM tatraiva kSetraM tadabadhyutpatyamyugamAva / - aisA ihA~ kSetrakA parimANa kIyA hai, so sthAnakA niyamarUpa jAnanA / kSetrakA parimANa lIye niyamarUpa na jAnanA / jAte acyuta svaga paryantake vAsI vihArakari anya kSetrako jA~i ara tahA~ avadhi hoi to pUrvokta sthAnaka paryanta ho hoi / aisA nAhIM jo prathama svargavAlA pahile mAraka jAi aura tahA~ setI DeDha rAjU nIceM aura jAne / saudharmatikake prathama naraka paryanta avadhikSetra hai so tahA~ bhI tiSThatA tahA~ paryanta kSetrako hI jAnai vaise sarvatra jaannaa| 5. kAlakI apekSA avadhi trikAlagrAhI dha.6/1,6-1,14/27/3 ohiNANammi pakkakraneNa vaTTamANAsesapajjAyavisiTThavatyuparicchittIe upalaM bhA. tIdANAda-asaM khejjapajjAyavisiTThavatyu daMsaNAdo ca / = avadhijJAnameM pratyakSarUpase vartamAna samasta paryAyaviziSTa vastukA jJAna pAyA jAtA hai, tathA bhUta aura bhAvI asaMkhyAtaparyAya-viziSTa vastu kA jJAna dekhA jAtA hai| (dha. 1/4.1,44/127/8), (dha. 13/5.5,56/305/3; 308/8; 310/11) (dha. 15/8/2) 6. bhAvako apekSA pudagala va saMyogI jIvako paryAyoM ko jAnatA hai sa si. 1/10/134/10 rUpiSvapi bhavana sarva paryAyeSu, svayogye jve vetyabadhAraNArthamasarva paryAyeSvityabhisambandhyate / = rUpI padArthoM meM hotA huA bhI unakI saba paryAyoM meM nahIM hotA kintu svayogya sImita paryAyoM meM hI hotA hai isa prakArakA nizcaya karaneke lie 'asarva. paryAyeSu' padakA sambandha hotA hai| rA, vA. 1/27/4/8/16 'asarva paryAyeSu' ityetAhaNamanuvartate |...tto rUpiSu pudagaleSu prAguktadravyAdiparamANuSu, jIvaparyAyeSu audAyikopazamikakSAyopazamikeyUtpadyate'vadhijJAnam rUpidravyasambandhAta na kSAyika pAriNAmikeSu nApi dharmAstikAyAdiSu tatsammandhAbhAvAta / -- isa sUtra meM asarva paryAya kI anuvRtti kara lenI cAhie / arthAta pahale kahe gaye rUpI dravyoMkI kucha paryAyoMko (dekho Age viSaya prarUpaka cArTa) aura jIvake audayika, aupazAmaka aura kSAyopazamika bhAvoM ko avadhijJAna viSaya karatA hai, kyoMki inameM rUpI karmakA sanbandha hai / usakA sambandha na honeke kAraNa vaha kSAyika va pAriNAmika bhAva tathA dharma adharma Adi arUpI dravyoM (va unakI paryAyoM) ko nahIM jaantaa| gha.6/1.1.2/27/5 jamapaNo jANidada vvaM tassa aNaM te vaTTamANapajjAema tatya AbaliyAe asaMkhejjadibhAgamettaparajAyA jahaNNohiNaNeNa visaIkayA jahaNNabhAvo / ke vi AiriyA jahaNNa dasbamsuvariTTidarUtrarasa-gaMdha-phAsAdisambapajjAe jANadi tti bhaNati tRNNa ghaDade. tesimANa tyaado|"tiidaannaagypjjaayaann kiNNa bhaavvveso| Na tesi kaalttbbhubgmaado| evaM jahAbhAva parUvaNA kdaa| apanA jo jAnA huA dravya hai usakI ananta vartamAna paryAyoM meM-se jaghanya avadhijJAnake dvArA viSayI kRta AvalIke asaMkhyAta bhAgamAtra paryAya jaghanya bhAva hai| kitane hI AcArya jaghanya dravya ke Upara sthita rUpa rasa, gandha evaM sparza Adi rUpa saba paryAyoM ko ukta avadhijJAna jAnatA hai, aisA kahate haiN| kintu vaha ghaTita nahIM hotA, kyoMki, ve ananta haiN| aura utkRSTa bho avadhijJAna ananta saMkhyAke jAnane meM samartha nahIM hai| prazna-atIta va anAgata paryAyauM kI 'bhAva' saMjJA kyoM nahIM hai ! uttara-nahIM hai, kyoMki, unheM kAla svIkAra kiyA gayA hai / isa prakAra jaghanya bhAvakI prarUpaNA kI gyii| gha. 148/3 bhAvado asaMkhejjalogame ttadavva pajjAe tIdANAgadavaTTamANakAlavisae jaanndi| teNa ohiNANaM savvadabvapajjaya bisayaM Na hodi / bhAva kI apekSA baha atIta. anAgata evaM vartamAna kAlako viSaya karanevAlI asaMkhyAta loka mAtra dravyaparyAyauMko jAnatA hai| isalie avadhijJAna dravyoM kI samasta paryAyoko viSaya karanevAlA nahIM hai| 7.avadhijJAnake viSayabhUta kSetrAdikoMmeM vRddhi-hAnikAkrama pa.va. 13/5.5.56/gAthA sUtra 8/306 kAlo caNNa buDDhI / kAlo bhajidavo khesavuDa ddhiie| vuDDhIe daba-pajjae bhajidambo kheskaalaa| (ma.ma./pu.1/gA. sU.7/22) jainendra siddhAnta koza Page #213 -------------------------------------------------------------------------- ________________ avadhijJAna 9 avadhijJAna viSayaka prarUpaNAe~ sarvatra asurakumArake kAlakA asaMkhyA bhAga (vizeSa dekho sAmAnya niyama) sAmAnya niyamake anusAra sva sva yogya dravyabhAva dha 13/5,5,56/310/4 eso gAhatyo desohIe jojeyavvA, Na prmohiie| 3. bhavanatrika devoMmeM dezAvadhikA viSaya paramohIra puNa da-ba-khetta-kAla-bhAvANamakameNa vuDDhI hodi tti (dha. 13/5,5156/sU. 10-11/314) (ma ba. 1/gA.6-10/22) dha.1/4.1, vattavvA |-kaal cAroM hI (dravya, kSetra, kAla aura bhAva) vRddhiyoNke| 2/8/25) (ti.pa 3/177-181) (rA.vA, 1/21/7/80/5) (ja.pa.11/ lie hotA hai / kSetrako vRddhi hone para kAlako vRddhi hAtI bhI hai aura 140-141) (go.jI /mU.426-426/850) / nahIM bhI hotii| tathA dravya aura paryAyakI vRddhi honepara kSetra aura kAlako vRddhi hotI bhI hai aura nahI bhI hotI // 8 // (rA vA 1/22/4/ __ utkRSTa kSetra nAma |ja kSetra kAla 83/21) (go jI.jI.pra. 412/836/11) / noTa- isa gAthAke artha kI __ Upara | tiryak nIce dezAvadhijJAnameM yojanA karanI cAhie, paramAvadhimeM nhiiN|. paramA- asurakumAra 25 yo RjudhimAna asaM. koDA- svakIya asaM varSa vadhijJAnameM to dravya, kSetra, kAla aura bhAvakI yugapat vRddhi kA zikhara koDI yojana avasthAna hotI hai| nAgakumArA- meruzikhara | asaM.sahasra | svakIya di yojana | avasthAna 9. avadhijJAna viSayaka prarUpaNAe~ 8 prakAra svabhavana- asa.ko ko. asa sahasra | 1. dravya va bhAva sambandhI sAmAnya niyama vyantara / zikhara / yojana | yojana 1 palya Ayu 1 lAkha yojana (ti.pa 6/66) dha. 13/5,5,56/gA. sUtra 3/301 ogAhaNA jahaNNA NiyamA du muhamaNi vAle vyantara godajIvassa / jahahI tadda hI jahaNiyA khettadooho |3|-suukssm 1000 varSA-5 koSa sarvatra 50 koza (ti pa. 4/80) nigodalabdhyaparyAptaka jIvakI jitanI jaghanya avagAhanA hotI hai yuSkavyaMtara utanA avadhijJAnakA jaghanya kSetra hai| jyotiSI 25xsaM. svavimAna asaM ko ko asaM.sahasra rA vA 1/21/7/80/22 kAladravyabhAveSu ko'vdhiriti| atrocyate yojana | zikhara | yojana | yojana / yasya yAvavakSatrAvadhistasya tAvadAkAzapradezaparicchinne kAla-dravye bhvt.| tAvatsu samayeSvatIteSvanAgateSu ca jJAnaM vartate, tAvatsakhyAta 4. kalpavAsI devomeM dezAvadhikA viSaya bhedeSu anantapradezeSu pudgalaskandheSu jIbeSu ca sakarmeSu / bhAvata sva- (ma ba 1/gA sU/1113/22) (dha. 13/55556/gA sU 12-14/316viSayapudgalaskandhAnA rUpAdivikalpeSu jovapariNAmeSu cauyikaupa- 322) (dha /gA 10-12/25) (ti pa.8/685-660) (rA vA 1/21 // zamikakSAyopazamikeSu vrtte| = prazna-kAla dravya va bhAvo meM kyA 7/80/13) (ha pu.6/113-117) (tri sA. 527) (go jI /mU. 430avadhi hotI hai / uttara-jisa avadhijJAnakA jitanA kSetra hai utane 436/852-856) / AkAza pradezapramANa kAla aura dravya hote hai| arthAta utane samaya utkRSTa kSetra utkRSTa pramANa atIta aura anAgatakA jJAna hotA hai aura utane bhedavAle jaghanya kSetra | tiryak nIce / kAla anantapradezI pudgalaskandhoke rUpAdiguNo meM aura (uttane hI karma skandha yukta) jIvake audayika aupazamika va kSAyika bhAvome nAma svarga kathita sthAna avadhijJAnakI pravRtti hotI hai| noTa-- (sarva hI prarUpaNAo meM yaha kathita pramANa ke anta taka anAgata sAmAnya niyama dravya va bhAva va kAla ke sambandhameM vizeSatA jAnaneke lie lAgU karate rhnaa)| saudharma IzAna jyotiSadeva- . rAjU ratna prabhA asa ko. kA utkRSTa 2. naraka gatimeM dezAvadhikA viSaya sanatkumAra | 4 rAjU zarkarAprabhA | pasyA (ma. ba. 1/gA, 14/23) (ti. pa 2/172); (rA.vA. 1/21/7/80/27) mAhendra asaM brahma brahmottara zarkarA pra. 5. rAjU bAlukA (ha,pu.4/340-341) (dha.13/5,5,56/325-326) (go.jI.mU.424/848) lAntava kApiSTha | bAlukA rAjU (tri.sA. 202) pakaprabhA | jaghanya utkRSTa kSetra zukra mahAzukra 8 rAjU kAla dravyabhAva zatAra sahasrAra | kSetra | Upara tiryaka nIce Amata prANata kaprabhA dhUmraprabhA ratnaprabhA AraNa acyuta | 10 rAjU zarkarAprabhA nava gre veyaka dhUmraprabhA 11 rAjU tamaprabhA bAlukAprabhA navaanudiza | mahAtama pra. kucha adhika | vAtavalaya 'kaprabhA (ha pu 6116) | 13 rAjU rahita lokanADI dhUsaprabhA paMca anuttara | vAtavalaya vAtavalaya tama.prabhA rahita kucha kama sahita mahAtama.prabhA / loka nADI 14 rAjU | lokanADI jasa nAlIme kathitasthAna- atIta va dravya va bhAva varSa ratnaprabhA kiAca rAjU nAma sarvatra apane-apane vimAnake zikhara taka sAmAnya niyamake anusAra sva sva yogya sarvatra apane bilake zikhara taka sarvatra asa koDAkoNI yojana sva sva antarmuhUrta (vizeSa de sAmAnya niyama) sAmAnma niyamake anusAra jainendra siddhAnta koza Page #214 -------------------------------------------------------------------------- ________________ avadhijJAna 199 9.avadhijJAna viSayaka prarUpaNAe~ 5. tiryaMca va manuSyomeM dezAvadhikA viSaya (ma.ba 1/gA sU 14-15/23) (rA.vA 1/22/4/82/5) (dha.2/1,1,2/63) (go. jI./mU. 425/246) / 7. dezAvadhikI kramika vRddhike 19 kANDaka (ma.ba. 1/gA su. 2-6/21) (dha. 13/5,5,56/gA sU 3-6/301-328) (dha.1/4,1,2/gA.5-7/24-26) (rA.vA 1/22/4/82/8) (go.jI./mU va TI. 404-413/830-836) nAma ja dravya kSetra kAla dha./13 dravya kSetra kAla bhAva tithaMca u tejasa zarIra pramANa asaM dvIpa- asa varSa samudra / (1 samaya kama palya) manuSya ja | eka jIvakA audArika | utsedhAgula/asa AvalIzarIra-loka pradeza (labdhya paryApta asaM. (svakSetrake pradezoke asaM nigodiyAkI |bhAgapramANa visrasopacaya avagAhanApramANa sahita rava zarIra) kA asa.bhAga) u | eka paramANu yA kArmANa samasta loka asa. loka na zarIra pramANa (asa. loka) pramANa sAmAnya niyamake anusAra svasva yogya | bhAva arenan|kAMDaka sa. 1 ghana kosa samaya ghanAgula - a. | | AvalI-asa. ghanAgula-saM. AvalI / sa | ghanAgula kiMcidUna AvalI ghanAgula pRthaktva | AvalI 1ghana hAtha AvalI pRthaktva antarmuhUrta 1ghana yojana 1bhinna muhUrta (muhUrta-1samaya) 25 dhana yojana kicidUnadiva bharata kSetra pramANa arddha mAsa (5266-dha. yojana) jambUdvIpa pramANa sAdhika 1mAsa 100,000gha yojana manuSyanoka pramANa 1 varSa 4500,0005 yojana rucakavara dvIpa taka varSa pRthaktva asakhya dvIpa sAgara sakhyAta varSa tejasa zarIra piDa asakhyAta varSa kArmANa .,., 311 | vi nasopacaya rahita eka tai jasavargaNA prathama kANDakame vinasopacaya sahita nija audArika zarIra -- ghanaloka pramANa asaM. dravya hai| tatpazcAt dvitIyAdime sarvatra pUrva pUrva dravya+(pUrva dravya+manovargaNA/ananta) prathama kANDakameM stra viSaya gata dravyakI Ava/asaM. mAtra vartamAna paryAye / tatpazcAt dvitIyAdimeM sarvatra pUrva pUrva x asa. 6. paramAvadhi va sarvAvadhikA viSaya (ma ba. 1/gA sU 8/22) (gha, 13/5,4,56/gA.sU 15/323) (dha 1/4,1,3/16/42-50) (rA.vA. 1/22/4/83/5) (go jI /mU /414-421/837) / ma dravya kSetra kAla bhAva puumm " pUrva pUrvase asaravyAta pUrva se asa khyAta guNA 17 / 312 / eka bhASA vargaNA 313 eka manovargaNA / eka kArmaNa vargaNA | | krameNa asa 16 (1) paramAvadhi-(6.6/pR) ja. dezAvadhikA utkRSTa | dezAvadhikA | dezAvadhi kA dezAvadhikA saM. (45) utkRSTa asa, utkRSTa x asa utkRSTa asaM. 45) / (45), (45) u | paramAvadhikA jaghanya asa loka asa loka antima vikalpa + (dezAvadhikAutkRSTa (42)| pradeza pramANa taka xagni kAyadvArApari samaya cchinna anantaparamANu) (sAmAnya niyama) guNita (47) noTa-paramAvadhike jaghanyase utkRSTa paryanta viSayavRddhi ke vikalpa dekho (dha 6/4,1,3/44) (0) sarvAvadhi--(dha:/) noTa-- yahA~ jaghanya utkRSTakA vikalpa nahIM hai| paramAvavikA utkRSTa paramAvadhikA| paramAvadhikA | paramAvadhikA +baha asa. (48) utkuSTa asa, utkRSTaxasa. utkRSTa asaM loka (4) (48) dha.6/4,1,2/26-30 kA sArArtha- isI prakAra dravya va bhAva meM karate jAye / kSetra va kAla avasthita rkheN| dravya va bhAvakI vRddhimeM agula / asa pramANa vikalpa ho cukane para kSetrameM eka pradezako vRddhi kreN| kAla avasthita rakhe / uparokta kramase puna -puna dravya va bhAva meM vRddhi kre| isaprakAra kAlako ava sthita rakhate hai aura kSetra meM eka-eka pradeza kI vRddhi karate hue agula/asa . pramANa pradeza vRddhi ho jAne para eka samaya baDhAve / isI prakAra puna puna. kAlako vRddhi karate kAna meM bhI AvalI/asa, vikalpa utpanna kare / Age jAkara kSetra kI vRddhi pratikAta vRddhisthAna meM yathAyogya dhanAgulake asakhyAta bhAga, sakhyAta bhAga, 1bhAga tathA vargAdirUpa hone lagatI hai / yahA~ taka ki dezAvadhikA utkaSTakAla to eka samaya kama palya aura kSetra samasta loka ho jAtA hai| avadhi jJAnAvaraNa-de. jJAnAvaraNa / avadhi jina-de. jina / avadhi darzana-de. darzana 5 // avadhi darzanAvaraNa-de. darzanAvaraNa / avadhi maraNa-de. maraNa 1 avadhisthAna-sapta narakakA indraka-de. naraka 5/3 / jainendra siddhAnta koza Page #215 -------------------------------------------------------------------------- ________________ avadhRta 200 avarNavAda avadhuta-avadhRta kAla anazana-de anazana / avanipAla-jaina hitapo/pa nAthU rAma-magadhakA raajaa| avanIta-gagava zIya rAjA thaa| inakA putra duvinIta A. pUjya pAdakA ziSya thaa| tadanusAra inakA samaya vi 500-535 (I 443478) AtA hai / (da.pA/pra 38/premI jo), (samAdhitatra/pra 10 5. jugala kizora), (ma si pra15/5 phUla cnd)| avapor3aka-bha,A /mU. 474-478 AlocaNAguNadose koI samma pi paNa vijjto| tibve hi gAravAdihi samma NAlocae khve|474|| Ni mahura hidayagama ca palhAdaNijjamegate / koI tu paNNa vijjatao vi NAlocae samma // 476 // to umpIledavyA khavayassoppIlae dosA se vomei masamudaramika gada sIho jaha siyAla // 477 // ujjasI tejassI baccassI phidkittiyaayrio| pajjei ghada mAyA tasseva hida vicita tI // 47 // - AlocanA karanese guNa aura na karanese doSa kI prApti hotI hai, yaha bAta acchI tarahase samajhAnepara bhI koI kSapaka tIva abhimAna yA lajjA Adike kAraNa apane doSa kahane meM udya kta nahI hotA hai // 474 // snigdha, karNamadhura va hRdayameM praveza karanevAlA aisA bhASaNa bolaneparabho koI kSapaka apane doSokI AlocanA nahIM karatA // 476 // taba avapIDaka guNadhAraka AcArya kSapakake doSo ko jabarose bAhara nikAlate hai, jaise siha siyAlake peTa meM bhI calA gayA mAsa bamana karavAtA hai // 477 // utpIlaka yA avapIDaka guNa dhAraka AcAya ojasvI,balavAn aura tejasvI pratApavAna hote hai, tathA sabamuniyopara apanArauba jamAnevAle hote hai|vevrcsvii arthAta praznakA uttara denemeM kuzala hote hai, unakI kIrti cAro dizAoM me rahatI hai| ve siha samAna akSobhya rahate hai / ve kisIse nahI ddrte| avamAna-de pramANa/5 avamaudarya 1. avamodarya tapakA lakSaNamU A mU 350 battosA kirakaba lA purisassa tu hodi payadi aahaaro| egakavalAdihi tato UNiyagaNa umodariya // 35 // -puruSakA svAbhAvika AhAra 32 grAsa hai usameM se eka grAsa Adi kama karake lenA avamaudarya tapa hai| (rA.vA 1/16/3/618/21) (ta sA 7/6) (ana dha 7/22/672) (bhA pA/TI, 78/222/3) / gha. 13/5,4,26/56/1 addhAhAraNiyamo avmodriytvo| jo jassa payaDiAhArI tatto UNAhAravisayaabhiggaho abamodariyamidi bhaNidaM hodi / -Adhe AhArakA niyama karanA avamaudarya tapa hai| jo jisakA prAkRtika AhAra hai usase nyUna AhAra viSayaka abhigraha (pratijJA) karanA avamaudarya tapa hai| bha A/vi 6/32/17yogatrayeNa tRptikAriNyA bhujikriyAyo darpavAhinyAM nirAkRti avamaudaryam / tRpti karanevAlA, darpa utpanna karanevAlA aisA jo AhAra usakA mana vacana kAya rUpa tInoM yogose tyAga karanA avamaudarya hai| 2. avamaudarya tapake aticAra bha.A /vi 487/707/5 rasabadAhAramatareNa parizramo mama nApai ti iti vA / SaDjIva nikAyabAdhAyA anyatamena yogena vRtti / pracuranidratayA sakleza kamanarthamidamanuSThita mayA, sa tApakArIda nAcariSyAmi iti sakarUpa avamaudaryAticAra / manasA bahubhojanAdara / paraM bahubhojayAmoti cintaa| bhukSva yAvadbhavatastRptiriti vacana, bhukta mayA bahirayukta samyakakRtamiti vA vacana, hastasajJayA pradarzanaM kaNThadezamupaspRzya / -rasa yukta AhArake binA yaha merA parizrama dUra na hogA, aisI cintA karanA, SaT kAya jovoko mana vacana kAmameM se kisI bhI eka yogase bAdhA deneme pravRtta honA / 'mere ko bahuta nidrA AtI hai, aura yaha anamaudarya nAmaka tapa maine vyartha dhAraNa kiyA hai, yaha sa klezadAyaka hai, sa tApa utpanna karanevAlA hai, aisA yaha tapa to mai phira kabhI bhI na karUgA' aisA sa kalpa karanA-ye avamaudarya tapake aticAra hai| athavA bahuta bhojana karane kI manameM icchA rakhanA, 'dUsaroM ko bahuta bhojana karaneme pravRtta karUMgA', aisA vicAra rakhanA, 'tuma tRpti hAne taka bhojana karo' aisA kahanA, yadi vaha 'maine bahuta bhojana kiyA hai' aisA kahe to 'tumane acchA kiyA aisA bolanA, apane galeko hAthase sparzakara 'yahA~ taka tumane bhojana kiyA hai nA?' aisA hasta cihnase apanA abhiprAya pragaTa karanA-ye saba avamaudarya tapake aticAra hai| 3. avamaudarya tapa kisake karane yogya hai dha.13/5,4,26/56/12 eso vi tavo kehi daayvyo| pittappakoveNa upavAsa akravamehi addhAhAreNa uvavAsAdo ahiyaparissamehi sagatavo. mAhappeNa bhaThavajIbuvasamaNavAvadehi vA sagakuvikhaki miumpattiNirohakarakhuehi vA adimattAhArabhoyaNeNa vAhiveyaNANamitteNa sajjhAyabhagabhIruehi vaa| prazna-yaha tapa kinhe karanA cAhie / uttarajo pittake prakopavaza upavAsa karane meM asamartha hai, unhe Adhe AhArakI apekSA upavAsa karaneme adhika thakAna AtI hai, jo apane tapake mAhAtmyase bhavya jIvoko upazAnta karane meM lage hai, jo apane udarameM kRmi kI utpattikA nirodha karanA cAhate hai, aura jo vyAdhijanya vedanAke nimittabhUta atimAtrAmeM bhojana kara lenese svAdhyAyake bhaga honekA bhaya karate hai, unhe yaha avamaudarya tapa karanA caahie| 4. avamaudarya tapakA prayojana muA 351 dhammAvAsayajoge NANAdIye uvaggaDaM kuNadi / Na ya indiyapadosayarI umodaritabovRttI 1351||-kssmaadi dhoMmeM, sAmAyikAdi AvazyakomeM, vRkSamUlAdi yogoM meMtathA svAdhyAya AdimeM yaha avamaudarya tapakI vRtti upakAra karatI hai aura indriyoMko svecchAcArI nahIM hone detii| sa.si 1/16/438/7 sajamaprajAgaradoSaprazamasaMtoSasvAdhyAyAdimukhasi dvayarthamabamaudaryam / -sayamako jAgRta rakhane, doSoM ke prazama karane, santoSa aura svAdhyAyAdiko sukhapUrvaka siddhike lie avamaudarya tapa kiyA jAtA hai| avayavarAvA./16/6/10 avayUyante ityvyvaaH| jo vastuke hisse kara dete hai ve avayava hai| * anumAnake pA~ca avayava-de anumAna * jalpake cAra avayava-de, jalpa * paramANukA sAvayava niravayavapanA-de paramANu * zarIrake avayava-de agopAga avarohaka-de avatAraka / / avarNavAda-sa.si/6/13/331/13 guNavatsu mahatsu asabhUtadoSodbhAvanamavarNavAda / - guNavAle baDe puruSoM meM jo doSa nahI hai unakA unameM udbhAvana karanA avarNa vAda hai yathArA.vA/6/13/8-12/524/12 piNDAbhyavahArajIvina' kambaladazAniharaNA' alApAtraparigrahA kAlabhedavRttajJAnadarzanA kevalina ityAdivacanaM kebaliSvavarNavAda / mAmamatsyabhakSaNaM madhusurApAna vedArditamaithunopamaivA rAtribhojana mityevamAdyana vadyamityanujJAnaM zrute'varNavAda // 6 // ete zramaNA zudrA asnAnamala digdhAGgA azucayo digambarA nira patrapA iveti du kha manubhavanti paralokazca muSita ityAdi vacana so'vargavAda // 10 // jinopadiSTo dazavikalpo dharmo nirgaNa tadupase vino ye ce te'surA bhavanti ityevamAdyabhidhAna dharmAvarNa vAdaH // 11 // surA mAMsa copasevante devA AhatyAdiSucAsaktacetasa' ityA jainendra siddhAnta koza Page #216 -------------------------------------------------------------------------- ________________ avarNyasamA 201 avasthA dyAghoSaNaM devAvarNa bAda // 12 // - 'kevalI bhojana karate hai, kambala Adi dhAraNa karate hai, tu baDIkA pAtra rakhate hai unake jJAna aura darzana kramaza hote hai ityAdi kevalo kA avarNavAda hai // 8 // mAsamachalaukA bhakSaNa, madhu aura sugakA pInA, kAmAturako ratidAna tathA rAtri bhojana Adime koI doSa nahIM hai, yaha satra zrutakA avarNavAda hai / ye zramaNa zU hai,snAna na karanese malina zarIravAle hai, azuci hai, digambara hai, nirlajja hai isI la kame ye dukhI hai, paraloka bhI inako kaSTa hai, ityAdi sabakA avaNavAda hai // 10 // jinopadiSTa dharma nirguNa hai, isake dhAraNa karanevAle mara kara asura hote hai ityAdi dharmakA avarNabAda hai // 11 // deva madya mAmakA sevana karate hai. AhalyA Adime Asakta hue the, ityAdi devokA avarNavAda hai| bha. Avi/27/161/23 marvajJatAvItarAgate nAI ti vidya te rAgAdibhiravidyayA ca anugatA samastA eka prANabhRta ityAdirahatAmavarNavAda / strovastragandhamAlyAlakArAdivirahitAnA sidvAnA marakha na kicidatIndriyANAm / teSA samadhigatau na nibandhanamasti kiciditi siddhAvarNavAda |...n pratibibAdisthA arhadAdaya tadaguNavekalyAna pratibivAnAmaha dAdimiti cetyAvarNavAda / ajJAta cApadizato baca katha satya / tadudgata ca jJAna katha samArca nimiti zrutAvaNabAda / sunvadAyI ce dvarma svaniSpattyanantara mukhamAtmana ki na karoti iti dharmAvarNavAda / kezAnlu canAdibhi pIDayatA ca katha nAtmavadha / aSTamAtmaviSaya, dhama, pApa, tatphalaM ca gadatA 14 satyavatam / iti sAdhvavarNavAda / evamitarayArapi / vItarAgatA va sarva jJapanA arhantame nahI hai, kyoki jagatame sampUrNa prANo hI rAgadapa aura ajJAname ghire hue dekhe jAte hai, aisA kahanA yaha arhantakA avarNa vAda hai| kho, bakha, itara vagairaha mugadhI padArtha, puSpamAlA ora vaskhAla kAra ye hI sukhake kAraNa hai| ina padArthokA abhAva honese siddhoM kA sukha nahIM hai| mukha indriyose prApta hotA hai parantu ve siddhoko nahI hai, ata ve surakhI nahI hai aisA kahanA siddhAvarNa vAda hai| mUrtime arhanta siddha Adi pUjya puruSa vAsa nahI karate hai, kyoMki unake guNa mUtimeM dIkhate nahI hai, aisA kahanA caityAvaNa bAda hai| ajJAta vastukA yadi vaha upadeza karegA to usake upadeza meM pramANatA kaise aavegii| usake upadezame logo ko jo jJAna utpanna hogA vaha bhI pramANa kaise mAnA jaayegaa| ata AgamajJAna pramANa nahIM hai| aisA kahanA zrutAvarNavAda hai| yadi dharma sukhadAyaka hai tA vaha utpanna hAneka anantara ho sukha kyo utpanna nahI karatA hai| aisA kahanA yaha barmAvaNaM bAda hai| ye sAdhu kezaloca upavAsAdike dvArA apane AramAko dukha dete hai, isalie inakA AtmavadhakA doSa kyo na lgegaa| pApa aura puNya dRSTigAcara hAte nahI hai, to bhI ye muni unakA aura unake naraka svargAdi phalokA varNana karate hai| unakA yaha vivecana jhUThA honeme unhe satyavata kaise ho sakatA hai| ityAdi kahanA yaha sAdhu avarNa vAda hai| aise hI anyame bhI jaannaa| avarNyasamA-nyAyaviSayaka eka jAti-de, vrnnysmaa| avalaba-arthAt kAraNa-de kAraNa I/1 / / avalabanA-dha 13/75,37/242/4 avalambate indriyAdIni svospatye ityavagraha avalambanA |-jo apanI utpatti ke lie indriyAdikakA avalambana letA hai, vaha avalambanA abagrahakA cauthA nAma hai / avalaMbanAkaraNa-dha 10/1,24.112/330/11 kimavalaMbaNAkaraNa NAma / parabhavaAiuavarimaTThididavvassa okaDUDhaNAe heTThA NivadaNamavala baNAkaraNaM nnaam| edassa akaNasaNNA kiNNa kdaa| Na udayAbhAveNa udayAvaliyabAhire aNibadamANassa okchaNA vvesviraahaad||-prshn- avala banAkaraNa kise kahate hai ? uttara-parabhava sambandhI AyukI uparima sthitime dravyakA apakarSaNa dvArA nIce patana karanA avalaMbanAkaraNa kahA jAtA hai / prazna-isakI apa karSaNa sajJA kyo nahI kI 1 uttara-nahIM, kyoki, parabhavika AyukA udaya nahIM honeme isakA udayAvali ke bAhara patana nahI hotA, isalie isakI apakarpaNa sajJA karane kA virodha AtA hai| [Azaya yaha hai ki parabhava sambandhI AyukA apakarSaNa honepara bhI usakA patana AbAdhA kAlake bhItara na hokara AbAdhAse Upara sthita sthitinipeko meM hotA hai| isose ise apakarSaNa se judA batAyA gayA hai| avalaMba brahmacArI-de. brhmcaarii| avaza-ni. sAmU/142 Na vasA abaso-jo anyake vaza nahIM hai vaha avaza hai| ni sA/tA vR/142 yo hi yogI svAtmaparigrahAdanyeSA padArthAnA vazaM na gata / atazva avaza ityukta |-jaa yogI nijAtmAke parigrahake atirikta anya padArthoka vaza nahI hotA hai, aura isIlie jise avaza kahA jAtA hai| ma za/To/37/236 avaza viSayendriyAdhAnamanAramAyattamityartha |vissy va indriyoke AvAna anAtma padArthoMkA nimittapanA avaza hai arthAta apane vaza me nahI hai| avasanna-bha A/mU 1264-126/1272 AsaNNasevaNAo paDisevaMto amjd| haaii| midvipahapakkidAo ohINA sAdhusasthADho / 1264 / i diyakamAyagurugattaNeNa suhamAlabhAvidAsamaNo / karaNAlaso bhavittA medi aamnnnnmevaao|1265-jaa sAdhu cAritrase bhraSTa hokara siddhamArga kI anuyAyI kriyAeM karatA hai tathA asa yata janokI sevA karatA hai, vaha abasanna sAdhu hai| tAba kaSAya yukta hokara ve indriyoke viSayome Asakta ho jAte hai, jisake kAraNa sukhazIla hokara AcaraName pravRtti karate hai| bhA/vi 25/08/14 para udata gAthA "pAsaratho sacchado kusIla sasatta hoti osnnnnaa| ja siddhi pacchidAdo ohINA sAdhu msthaado|"paarshvsth, svacchanda, kuzIla, sasakta aura avasanna ye paoNca prakAra ke muni ratnatraya mArga me vihAra karanevAle muniyokA tyAga karate hai arthAt svacchandase calate hai| bha A vi 1650/1721/21 yathA kardame kSuNNa mArgAddhIno'vasanna ityu cyate sa dravyatA'vasanna / bhAvAvasanna azudvacAritra |-jaise kIcaDameM phaeNme hue aura mArgabhraSTa pathikako abasanna kahate hai, usako dravyAvasanna bhI kahate hai, vaise hI jisakA cAritra azuddha bana gayA hai aise muniko bhAvAvasanna kahate haiN| (vizeSa vistAra de0 sAdhu 5) cA sA.144/1 jinavacanAnabhijJo muktacAritrabhAro jJAnAcAraNabhraSTaH karaNAlaso'vasanna / jo jinavacanoko jAnate taka nahIM, jinhoMne cAritrakA bhAra saba choDa diyA hai, jo jJAna aura cAritra donose bhraSTa hai aura cAritrake pAlana karanemeM Alasa karate hai, unhe avasanna kahate hai / (bhA.pA/TI 14/137/21) avasanna sAdhukA nirAkaraNa Adi-de0 sAdhu avasannAsanna kSetra pramANakA eka bheda / apara nAma utsaMjJAsaMjJa de gaNita I/1/3 / avapiNI-dha.13/5,5,56/31/301 koTikoTayodazaiteSAM patyAnA sAgaropamam / sAgaropamakoTInA daza koTyo'vasarpiNI // 3 // -dasa koDAkoDI patyokA eka sAgaropama hotA hai aura dasa koDAkoDI sAgaropamokA eka avasarpiNI kAla hotA hai| vizeSa de. kaal/4| avasAya-na.vi. vR.1/7/140/16 avasAyo'dhigamaH- padArthake jJAna yA nizcayakA nAma avasAya hai| avasthA-pa. pU. 117 api nityA pratisamayaM vinApi yatna hi pariNamanti guNA / sa ca pariNAmo'vasthA teSAmeva ||117||-gunn jainendra siddhAnta koza Page #217 -------------------------------------------------------------------------- ________________ avasthAna 202 avineya (yA dravya) nitya hai t| mo ve svabhAva se hI pratisamaya pariNa mana karate rahate hai / vaha pariNamana ho una guNoM (yA dravyoM) ko avasthA avasthAna-svasthAna svasthAna, vihAravat svasthAna upapAda, Adi jovoMke vibhinna avasthAna |-de. kSetra / avasthita-sa.si. 1/4/17149dharmAdIni SaDapi dravyANi kadAcidapi SaDiti iyattvaM nAtivatante / tato'vasthitAnItyucyate / dharmAvika chahA~ dravya kabhI bhI chaha, isa saMkhyAkA ullaMghana nahIM karate, isalie ve avasthita kahe jAte haiN| avasthita avadhijJAna-de. avdhijnyaan| avasthita guNazreNI-de. saMkramaNa/8 / avasthita baMdha-de. prakRti baMdha/1 / avAMtara sattA-de, astitva / avAk-dakSiNa dishaa| avAya 1. avAyakA lakSaNa Sa, kha. 13/5/sU. 36/243 avAyo vavasAyo buddhI viNNANi AuDI paJcAuDI // 36 // - avAya, vyavasAya, buddhi, vijJapti, AmuNDA aura pratyAmuNDA ye paryAya nAma haiN| sa.si.1/14/11/6 vizeSani nAdyAthAtmyAvagamanamavAyaH / upatananipatanapakSavikSepAdibhirvalAkaiveyaM na patAke ti| -vizeSake nirNaya dvArA jo yathArtha jJAna hotA hai use avAya kahate haiN| jaise utpatana, nipatana, pakSa-vikSepa Adike dvArA 'yaha baka paMkti hI hai, vajA nahIM' aisA nizcaya honA avAya hai / (dha. 13/5.5,23/218/6) rA.bA./1/11/3/40/4 bhASAdi vizeSa nirjJAnAttasya yaathaatmyenaavgmnmvaayH| 'dAkSiNAtyo'yam, yuvA, gauraH' iti vA -bhASA Adi vizeSoM ke dvArA usa ( IhA dvArA gRhota puruSa) kI usa vizeSatAkA yathArtha jJAna kara lenA avAya hai, jaise yaha dakSiNI hai. yubA hai yA gaura hai ityAdi / (nyA, dI./2/11/32/6) dha. 13/545,36/243/3 aveyate nizcIyate mImAMsito'rtho'nenetyavAyaH / -jisake dvArA mImAMsita artha 'aveyate' arthAt nizcita kiyA jAtA hai vaha avAya hai| dha.4/16-1.14/17/7 I hitaspArthasya sNdehaapohnmvaayH|-iihaa jJAnase jAne gaye padArtha viSayaka sandehakA dUra ho jAnA (yA nizcaya ho jAnA) apAya hai / (dha. 1/1,1,115/354/3) (gha.6/4,1,4/144/7) ja, pa. 13/56,63 Ihidatyassa puNo thANu puriso tti bahuviyappassa / jo NicchiyAvabodho so du avAo biyANAhi // 56 // jo kammakalusarahio so devo tthi ettha sNdeho| jassa du evaM buddhI abAyagANaM have tassa // 63 // yaha sthANu hai yA puruSa, isa prakAra bahuta vikalparUpa Ihita padArtha ke viSayameM jo nizcita jJAna hotA hai use avAya jAnanA cAhie // 56 // jo karma malase rahita hotA hai vaha deva hai, isameM koI sandeha nahIM hai, isa prakAra jisake nizcayarUpa buddhi hotI hai usake avAyajJAna hotA hai // 6 // 2. isa jJAnako avAya kaheM yA apAya rA.bA. 1/15/13/11/1 Aha-kimayam apAya uta avAya iti / ubhayathA na doSaH / anyataravacane'nyatarasyArtha gRhiitrvaav| yathA 'na dAkSiNAtyo'yam' itya pAyaM tyAgaM karoti tadA 'audIcyaH' ityabAyo'dhigamo'rthagRhItaH / yadA ca 'audIcyA; ityavAyaM karoti tadA 'na dAkSiNAtyo'yam' ityapAyo'rtha gRhItaH -prazna-avAya nAmaThIka hai yA apAya ! uttara-donoM ho Thoka haiM, kyoMki ekake vacanameM dUsare kA grahaNa svataH ho jAtA hai| jaise aba 'yaha dakSiNI nahIM hai aisA apAya tyAga karatA hai taba 'uttarI hai| yaha avAya-nizcaya ho hI jAtA hai| isI taraha utarI hai' isa prakAra avAya yA nizcaya honepara dakSiNI nahIM hai yaha arAya yA tyAga ho hI jAtA hai| 3. anya sambandhita vipr| 1. avAyajJAnako 'mati' vyapadeza kaise ! -de. matijJAna 3 2. aba grahase avAya paryanta matijJAnako utpattikA krama -de. matijJAna 3. avagraha va avAyameM antara --de. avagraha 2 4. Aya va tajJAna meM antara -de. zrutajJAna / 5. avAyavadhAraNAmeM antara -de. dhAraNA 2 avikalpa * de. viklp| avikRtikaraNa-AlocanAkA eka doSa-de. AlocanA 2 / avijJAtArtha-nyA. ma. ma.-2/8 paripattatikAdibhyAM trirabhi. hitamapya vijJAtama vijJAtArtha ma 4 // nyA. sU./bhA.5-26 yadAkyaM pariSadA prativAdinA ca trirabhihitamapi na vijJAyante zliSTazabdamapratIta prayogamatidrutaHcaritamityevamAdinA kAraNena tada vijJAtamavijJAtAthamasAmarthyasaMvaraNAya prayuktamiti nigrhsthaanmiti|| -jisa artha ko vAdI aise zabdoMse kahe jo prasiddha na hoM, isa kAraNa se, yA ati zIgha uccAraNa ke kAraNa se, yA uccArita zabda ke barthavAcaka ha nega athavA prayoga pratIta na hAnese, tIna bAra kahanepara bhI vAdokA bAkA kiso sabhAsad, vidvAna aura prativAdI na samajhA jAye tI aise kahanese vA 'abhijJAtArya nAmAniyA sthAnameM Akara hAra jAtA hai| (zlo. bA./nyA 01/384/6) avicAra-de, vicAra / avitatha-de. vidth| aviddhakarNa-1. eka prasiddha naiyAyika-samaya I0 762 (si.vi./ pra.4/10 mahendrakumAra): 2. eka prasiddha cArvAka AcArya-samaya I.za. 8 (sa.vi./pra.74/paM. mahendrakumAra) avinAbhAva-pa.mu. 3/16 sahakamabhAvaniyamo'vinAbhAvaH // 16 // = sahabhAva niyama tathA kramabhAva niyamako adhinAbhAva kahate haiM / (nyA. dI. 3/46/63/5) paM.dha.5/461 avi nAbhAvo'pi yathA yena binA jAyate na tsidi| -jisake binA jisakI siddhi na hoya usako avinAbhAvI sambandha kahate haiN| 2. avinAbhAvake bheda pa.mu. 3/16 sahakamabhAvaniyamo'vinAbhAva: / - avinAbhAva sambandha do prakArakA hai - eka sahabhAva, dUsarA kramabhAva / 3. sahabhAva va kramabhAva : vinAnAbhAvake lakSaNa pa.mu. 3/17-18 sahacAriNoApyavyApakabhAva yozca sahabhAvaH // 15 // pUrvottaracAriNoH kAryakAraNa yozca kramabhAvaH // 18 // =sAtha rahanevAle meM tathA vyApya aura vyApaka padArthoM meM sahabhAva niyama nAmakA avinAbhAva hotA hai, jaise dravya va guNameM // 1 // pUrva cara va uttaracaroM meM tathA kAryakAraNoM meM kramabhAtI niyama hotA hai| jaise-megha va barSAmeM / 4. vinAbhAvakA nirNaya tarka dvArA hotA hai pa.mu. 3/16 tattinirNayaH // 16 // - tarkase isakA nirNaya hotA hai| avineya-(sa si, 7/11/346/10) tattvArtha zravaNa grahaNAbhyAmasaMpAditaguNA avineyAH / -jinameM jIvAdi padArthoMko sunane va grahaNa karanekA guNa nahIM hai ve avineya kahalAte haiM / (rA. vA. 7/1948 538/26) jainendra siddhAnta koza Page #218 -------------------------------------------------------------------------- ________________ avipAka 203 azuddha avipAka-de0 vipAka / avibhAga praticcheda-zakti aMzako avibhAgapraticcheda kahate haiM / vaha jar3a va cetana sabhI padArthoMke guNoM meM dekhe jAte haiN| yathA 1. dravya va gagoM sambandhI avibhAgapraticcheda tha. 12/4,2,7,166/4/10 savvamaMdANubhAgaparamANa ghetaNa vaNNagaMdharase mottUNa pAsaM ceva buddhI e ghetUNa tassa pagNAcchedo kAyavo jAva vibhAgavajjidaparicchedo tti / tassa aMtimassa khaMDassa achajjassa avibhAgapaDiccheda idi saNNA / = sarva manda anubhAgase yukta paramANu - ko grahaNa karake, varNa gandha rasako chor3akara, kevala sparzakA (eka guNakA) hI buddhise grahaNa kara usakA vibhAga rahita cheda hone taka prajJAke dvArA cheda karanA caahie| usa nahIM chedane yogya antima khaNDakI avibhAga praticcheda saMjJA hai| (rA. vA. 2/5/4/107/6) (go.jI./bhASA 56/154/18) dha. 14/5/6/504/401/4egaparamANumhi A jahaNiyA baDDho so avibhAgapaDicchedo NAma / = eka paramANu meM jo jaghanya vRddhi hotI hai| use avibhAgapraticcheda kahate haiN| 2. anubhAga sambandhI avibhAgapraticcheda dha. 12/4,2,7,196/12/3 tattha ekkAmhi paramANu mhi jo jahaNNeNa vaDido aNu bhAgo tassa avibhAgapaDicchedo tti snnnnaa| -eka paramANumeM jo jaghanyarUpase abasthita anubhAga hai usakI avibhAga pratisAda saMjJA hai| 3. yoga sambandhI avibhAgapraticcheda dha. 10/1,2,4.178/440/5 jogAvibhAgapahicchedo NAma kiM / ekke mhi jIvapadesejogassa jAjahaNiyA vaDDho so jogaavibhaagpddicchedo|.... ekajIvapadesadviyajahaNajAge asaMkhejjalAge hi khaMDide tatya egarakhaNDama vibhAgapaDicchedo NAma / - prazna--yogAvibhAgapraticcheda kise kahate haiM ! uttara-eka jIvapradezase yogakI jo jaghanya vRddhi hai, use yogAvibhAgapraticcheda kahate haiM |...ek jIvapradeza meM sthita jaghanya yogako asaMkhyAta lokose khaNDita karanepara unameM se eka khaNDa avibhAgapraticcheda kahalAtA hai| * guNoMmeM avibhAgapraticche doM rUpa aMzakalpanA -de. guNa 2 / avirata samyagdRSTi-de0 samyagdRSTi 5 / avirata-dra.saMTo. 3088/3 abhyanyare nijaparamAtmasvarUpabhAvanotpannaparamasukhAmRtarativilakSaNA bahiviSaye punaravatarUpA cetyvirtiH| -antaraM gameM nija eramAtmasvarUpako bhAvanAse utpanna paramasakhAmata meM jo prIti, usase vilakSaNa tathA bAhya viSayameM vrata Adiko dhAraNa na karanA so avirati hai| sa. sA./tA. vR.88 nirvikArasvasaMvittiviparItAvatapariNAmavikAro 'virtiH| -nirvikAra svasaMvedanase viparIta ata rUpa vikArI . pariNAmakA nAma avirati hai| 2. aviratike bheda bA. aNu. 48 aviramaNa hiMsAdI paMcavihI so havai NiyameNa / avirati niyamase hiMsA Adi pA~ca prakArakI hai-arthAt hiMsA, jhUTha, corI, kuzIla va parigraha rUpa hai / (na.ca.tR.307); (dra.saM/mU./30/88) sa.si.8/1/375/12 avirativadiza vidhAH SaT kAyaSaT karaNa viSayabhedAt / -chaha kAyake jIvoM kI dayA na karanese aura chaha indriyoM ke viSayabhedase avirati bAraha prakArakI hotI hai / rA. vA. 8/1/26/564/ 24); (da. saM./TI.30/86/3) noTa:- aura bhI de. asaMyama* karmabandhake pratyayake rUpameM avirati-de. aMdha 3 / * avirati va kaSAyameM antara-de. pratyaya / aviruddha-na. ca. vR 248 sAmaNNa aha visesaM dave gANaM havei aviroho| sAhai taM sammattaM NahU puNa taM tassa vivarIyaM // 248 // - dravyameM sAmAnya tathA vizeSakA jJAna honA hI aviruddha hai vaha hI samyaktva ko sAdhatA hai, kyoMki vaha usase viparIta nahIM hai| aviruddhopalabdhi heta-TonA avizada-de. vishd| vizeSasamA-nyA.sa./na. va. bhA. 1-1/23 ekadharmopapatteravizeSe sarvAvizeSa prasaMgAtsadbhAvopapattera vizeSasamaH // 23 // eko dharmaH prayatnAnantarIyakaravaM zabdaghaTayorupapadyata ityavizeSe ubhayora nityatve sarvasthAvizeSaH prsjyte| -vivakSita pakSa aura dRSTAntavyaktiyoM meM eka dharma kI upapatti ho jAnese avizeSa ho jAnepara punaH sadbhAvakI upapatti honese sampUrNa bastuoMke avizeSakA prasaMga denese prativAdI dvArA avizeSasama pratiSedha uThAyA jAtA hai // 23 // jaise ki prayatnAntaroyakatvarUpa eka dharma zabda va ghaTa donoMmeM ghaTita ho jAnese donoMkA vizeSarahitapanA svIkAra kara cukanepara, punaH prativAdI dvArA sampUrNa vastuoM ke samAna ho rahe 'sattvaM' ko ghaTanAse sabako antarahita yA nityapanekA prasaMga denA avizeSasamA jAti hai| (zlo. vA. 4/nyA. 407/518/4) aviSvagbhAva-sa. ma. 16/217/24 aviSva gbhAvenAvayavino'vayaveSu vRttaH sviikaaraad| =pratyeka avayavA aneka avayavoMmeM avi vAbhAva rUpase arthAt abheda rUpase svIkAra kiyA gayA hai| avyakta-AlocanAkA eka doss| -de. AlocanA 2 / avyavasthA-de. vyavasthA / avyAghAta la.sA./bhASA.54/04/1 jahA~ sthiti kANDakadhAta na pAie so avyAghAta (apakarSaNa) hai|- vizeSa de. apakarSaNa / avyApta-lakSaNakA eka doss|-de. lkssnn| avyAvAdha-lokAntika devoM kA eka bheda |-de, laukAntika / avyAbAdha sukha-de. sukha / azana-mU. A./mU. 644 asaNaM khuhappasamaNa / - jisase bhUkha miTa Aya vaha azana hai| ana.dha.7/13/667 oranAdyazanaM 1-bhAta dAla Adi bhojya sAmagrIko azana kahate haiN| . AhAra 114/1-AhArakA doSa / azanighoSa-1 mAnaSottara parvatastha aanakUTa kA svAmI bhavanavAsI suparNa kumAra deva / de. loka 5/10/2. (sa.pu.56/212-218)pUrva pApake kAraNa hAthI huA, munidvArA sambodhe jAnepara aNu bata dhAraNa kara liyaa| pUrva bairI sarpa ke Dasa lenese marakara svarga meM zrIdhara deva huaa| yaha saMjayanta munikA pUrvakA sAtavA~ bhava hai| azanijava-mahoraga jAtike vyantaradevakA eka bhed-2.mhorg| azayyArAdhinI-yaha eka mantra vidyA hai -de. vidyA / azaraNa-azaraNAnuprekSA-de. anuprekssaa| -pizAcajAtIya vyantaradeva - de. pizAca azutvAnuprekSA-de. anuprekSA azuddha-A. pa. 6 zuddha' kevalabhAvamazuddha tasyApi viparItam / - kevala arthAta asaMyogI bhAvako zuddha kahate haiM aura azuddha usase viparIta hai| jainendra siddhAnta koza Page #219 -------------------------------------------------------------------------- ________________ azuddha cetanA 204 aSTapAhuDa sa. sA./tA. vR. 102 aupAdhikamupAdAnamazuddha, taptAyaHpiNDavat / -aupAdhika padArthako azuddha kahate haiM jaise agnise tapAyA huA lohekA golaa| paM.kA./tA. vR. 16/36/3 paradravyasambandhenAzuddhaparyAyaH / para dravya ke sambandhase azuddha paryAya hotI hai| paM.dha./u. 221 zuddha sAmAnyamAtratvAdazuddha tadvizeSataH / vastu sAmAnyarUpeNa svadate svAdu sadvidAm // 221 // vastu samyagjJAniyoM ko sAmAnyarUpase anubhava meM AtI hai isalie vaha vastu kevala sAmAnya rUpase zuddha kahalAtI hai aura vizeSa bhedoMkI apekSA azuddha kahalAtI hai| (vizeSa-de. naya IV/2/4) azuddha cetanA-de. cetnaa| azuddhatA-paM. dha/u. 130 tasyA satyAmazuddhatvaM taddvayoH svaguNa cyutiH // 130 // --usa bandhanarUpa paraguNAkAra kiyAke honepara jo una donoM jIva karmo kA apane-apane guNoMse cyuta honA hai vaha azuddhatA kahalAtI hai| azuddha dravyAthika naya-de. naya IV/2 azuddha nizcaya naya-de. naya V/1 azuddhopayoga-de. upayoga II/2/5 azubha nAma karma-de, zubha / azubha yoga-de. yog/2| azubhopayoga-de, upayoga II/4 / azUnya naya-de. naya 1 // 5 azoka-1. eka graha-de. graha; 2. vijayAdhako uttara zreNI kA eka nagara-de. vidyAdharaH 3. vartamAna bhAratIya itihAsakA eka prasiddha raajaa| yaha candragupta maurya kA potA aura bimbasArakA putra thA / magadha deza ke rAjyako bar3hAkara isane samasta bhArata meM eka chatra rAjyakI sthApanA kI thii| yaha bar3A dharmAtmA thaa| pahale jaina thA parantu pIchese bauddha ho gayA thaa| I0pU0261 meM isane kaliMga dezapara vijaya prApta ko aura vahA~ke mahAraktapravAhako dekhakara isakA citta saMsArase virakta ho gyaa| samaya-jaina mAnyatAnusAra I0pU0 277-236 hai, aura itihAsakAroMke anusAra I0 pU0 273-232 hai (vizeSa de. itihAsa/3/4) azoka rohiNo vrata-de. rohiNI vrata / azoka vRkSa-de. vRkss/2| azoka saMsthAna-eka graha-de, graha / azokA-1. apara videhake kumudakSetra kI pradhAna nagarI-de. loka 5/2 ... nandIzvara dvopako dakSiNa dizAmeM sthita eka vApI-de. loka 4/5 / azmaka-bharata kSetrake dakSiNI Arya khaNDakA eka deza-de, manuSya 4 / azva-1. cakravartIke 14 ratnoM meM se eka -de. zalAkApuruSa 2:2. eka nakSatra-de, nakSatra: 3. laukAntika devoMkA ekabheda-de.laukAntika; 4. isa laukaantikdevk| lokameM arasthAna - de. lok/| azvakarNa karaNa-kSa. sA./bhASA 462 cAritramohakI kSapaNA vidhimeM, saMjvalana catuSkakA anubhAga, prathama kANDakakA dhAta bhae pIche, krodhase lobha paryanta kramase usI prakAra ghaTatA ho hai, jisa prakAra ki ghor3ekA kAna madhya pradezatai Adi pradeza paryanta ghaTatA ho hai| isalie kSapakakI isa sthitiko azvakarNa kahate haiN| aisI sthitimeM lAne kI jo vidhi vizeSa use azvakarNakaraNa kahate haiN| isIkA apara nAma apavartanodvartana va AndolanakaraNabhI hai (dha.6/1,6-8,16/364/6) 2. azvakarNakaraNa vidhAna kSa. sA.gA,463-465/bhAvArtha saMjvalana catuSkakA anubhAgavandha vasatva krama, prathama kANDakA ghAta hone se pahale nimna prakAra thAmAnakA svAka (511), krodhakA vizeSa adhika (515), mAyAkA vizeSa adhika (518) nobhakA vizeSa adhika (121) / yahA~ taka jo kANDakaghAta hotA thA usameM grahaNa kiye gaye spadhakoMkA bhI yahI kama rahatA thA, parantu aba isa kamameM parivartana ho jAtA hai| prathama samaya ke anubhAga kANDakA krama isa prakAra ho gayA-krodha spardhaka stoka ( 387); mAnake vizeSa adhika (HEO); mAyAke vizeSa adhika (510); lobha ke vizeSa adhika (516) / isa prakAra kANDakakA ghAta bhae pIche zeSa spadhakoM kA pramANa-kodhameM 128, mAna meM 32, mAyAmeM 8 aura lobhameM 2 mAtra rhe| isI prakAra inake sthiti-bamdha va sthiti-savakA bhI yahI krama ho gpaa| yaha azvakarNa karaNa yahA~hI samApta nahIM ho jAtA. balki Age apUrva spardhaka karaNa' tathA 'kRSTikaraNa' meM bho barAbara calatA rahatA hai| de. spardhaka tathA kRSTi / (kramazaH) noTa-Upara jo gaNanAoM kA nirdeza kiyA hai unheM shmaaniismjhnaa| kSa.sA. 487-481 bhAvArtha ka mazaH azva kaNakaraNakA kula kAla antamuhUrta pramANa hai| isa kAla meM haz2AroM anubhAgakANDaka aura hajAroM sthiti kANDakaghAta hote haiN| jisase ki anubhAgameM anantaguNI hInazaktiyukta apUrva spardhakoM kI racanA ho jAtA hai| usake anta samaya taka sthiti ghaTakara saMcalanakI to 8 varSa mAtra aura zeSa ghAtiyA karmoM ko saMsthAta varSa pramANa raha jAtI hai| adhAtimA kamoM kI sthiti asaMkhyAta varSa mAtra rahatI hai / (kramazaH) kSa. sA. 510 bhAvArtha 1 (kramazaH) azvakarNa kAla meM kSapaka pUrva va aparca spardhakoM kA yathAyogya vedana bhI karatA hai, arthAta una navIna race gaye spardha koM kA udaya bhI usI kAla meM prApta hotA rahatA hai| azvagrIva-ma.pra. 17/zlo0 naM. dUravartI pUrva bhava meM rAjagRhI ke rAjA vizvabhUtike choTe bhAI vizAratrabhUtikA putra vizAsvanandI thA // 73 // cirakAla paryanta aneka yoniyoM meM bhramaNa karaneke pazcAta puNyake pratApase uttara vijayAdha ke rAjA mayurapauta ke yahA~ azvayova nAmakA putra huA 187-88 // yaha vartamAna yugakA prathama pratinArAyaNa thA-de0 zalAkA puruSa 5 / azvattha-pIpala kA vRkSa / azvatthAmA-pA.pu. sarga/zlo0 guru droNAcAryakA putra thA (10/ 150-52) / kauravoM ko orase pANDavoM ke sAtha lar3A (16/53) / antameM arjuna dvArA yuddha meM mArA gayA (201184) / azvapati-kaikeya dezakA rAjA-I0pU0 1450 / 1-apara videhastha padmakSetra kI pradhAna nagarI-de. loka 5/2 // azvamegha datta-arjuna kA dUsarA nAma-de. arjuna / azvinI-eka nakSatra- de. nakSatra / azvinI vrata-vasu. zrA. 366-367/bhAvArtha- kula samaya1 varSa ; kula upavAsa-28. vidhi azvinI nakSatrameM vratavidhiko prArambha karake Age 27 nakSatroM meM pratyeka azvinI nakSatrapara eka upavAsa kre| aSTa Ayatana-de. Ayatana / aSTadigavalokana-kAyotsarga kA eka aticAra |-de. vyutsrg/| aSTa dravya pUjA-de, puujaa| aSTa pAhuDa-de. paahudd'| jainendra siddhAnta koza Page #220 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aSTaputra 205 asaMkhyAta aSTa putra bhagavAn vIrake tIrtha meM hue eka antakRta kevalI-de. antakRta kevlo| aSTa pravacana mAtA-de. pravacana / aSTa maMgala dravya-de. caitya caityAlaya 1/11 / aSTa madhyapradeza-1. jovake ATha madhyapradeza / de.-jIva/4 2. lolake pATha madhya pradeza-de. loka/2 / aSTama pRthivI-de. mokSa/1 / | aSTama bhakta-tIna upavAsa-de. proSadhopavAsa/1 / aSTamo vrata-vata-vidhAna saMgraha/pR. 123---kula samaya 8 vaSa : kula upavAsa-166 vidhi pratimAsakI pratyeka aSTamIko upavAsa kare / isa prakAra ATha varSa ko 162 aSTamI tathA do adhika mAsoM kI 4 aSTamI / kula 166 aSTamiyoM ke 166 upavAsa kre| jApyamantraoM hrIM Namo siddhANaM siddhAdhipataye nmH| isa mantrakA trikAla jApya kre| 2. gandha aSTamI vrata; niHzalya aSTamI vrata; manacintoaSTamI vratade0 vaha vaha naam| aSTa mUlaguNa-de, zrAvaka/4 / aSTazato-AcArya samantabhadra (I. za. 2) kRta AptamImAMsA yA devAgamastotrapara 800 zloka pramANa A. akalaMka bhaTTa (I. za.7) dvArA racita nyAyapUrNa vyAkhyA / (tI. 2/317) / aSTazuddhi-de, zuddhi aSTasahasrI-A. samantabhadra (I. za. 2) dvArA racita AptamImAMsA aparanAma devAgamastotrako eka vRtti aSTazatI nAmako A. akalaMka bhaTTane racI thii| usapara hI A, vidyAnandane (I0775-840) 8000 zloka pramANa vRtti raco! yaha kRti itano gambhora va kaThina hai ki bar3e-bar3e vidvAn bho ise aSTa sahasroko bajAya kaSTasahasro kahate haiM / (tI. 2/364) / aSTAMka-ka.pA572/333/8 ki aDha'ke NAma / aNaMtaguNavaDDho / kathame disse aLaMka tnnnnaa| ahamakANamaNataguNavaDDho ttiduvaNAdo / -- prazna-aSTAMka kise kahate haiM ! uttara-anantaguNavRddhiko / zaMkA-anantaguNa vRddhiko aSTAMka saMjJA kaise hai ? uttara--nahIM, kyoMki AThake aMkako anantaguNavRddhirUpase sthApanA kI gayI hai / (arthAta AThakA aMka anantaguNavRddhikI sahanAnI hai|) (dha.12/ 4,2,7,214/170/7) (la.sA./jo.pra./46/76) go. ka. bhASA/546/2) go.jI./jI.pra. 325/684) / dha, 12/4.2,7,202/131/6 ki adu'kaM NAma / heThimubaka sabajIva- rAsigA guNide ja la ddha tettipameteNa he TThimukhaM kAdo jamahiyaM ThANaM * tamaTakaM NAma / heTThimunva karUvA yisavvajIvarAsiNA guNi de aLaMkamuppajja di tti bhaNi hodi| prazna-aSTAMka kise kahate haiM ! uttara-aghastana urvakako saba jovarAzise guNita karanepara jo prApta ho utane mAtrase, jo adhastana urva kase adhika sthAna hai use aSTAMka kahate haiN| adhastana ubaMkako eka adhika saba jovarAzise guNita karane para aSTAMka utpanna hotA hai, yaha usakA abhiprAya hai| aSTAMga nimittajJAna-de. nimitta/2 1 isa jJAnake pRthaka-pRtha aMga-de. vaha vaha naam| aSTAMga hRdayodyota- AzAdhara jo| (I 1173-1253) dvArA viracita eka saMskRta kAvya grantha / aSTAhnika pUjA-de0 pUjA/1 / aSTAhnika vrata-bata vidhAna saMgraha/pR0 36 va kriyAkoza) / gaNanA-isa vatakI pA~ca maryAdAe~ haiM-51,24,15,6,3 aSTAjhikAe~ arthAta 17 varSa, 8 varSa, 5 varSa, 3 varSa va 1 varSa paryanta kiyA jAtA hai| prativarSa ASAr3ha, kArtika va phAlguna mAsake zukla pakSameM 8-15 taka 8 dina aSTAlikA parvake haiN| vidhi-bhI tIna prakAra haiutkRSTa, madhyama va jaghanya / utkRSTa-saptamIke pUrvArdha bhAgameM ekAzana; 8.15 taka 8 dina upavAsa; par3avAkI dopahara pazcAva pAraNA / madhyama-saptamIko ekAzana; 8 ko upavAsa; 6 ko pAraNA; 10 ko bhAta va jala; 11 ko eka bAra alpa AhAra; 12 ko pUrA bhojana; 13 ko jalasahita nIrasa eka annakA bhojana; 14 ko bhAtaM va mirca va jala: 15 ko upavAsa aura paDimAko paarnnaa| jaghanya-saptamIko dApahara pazcAtse paDimAko dopahara taka pUrNa zolakA pAlana, dharmadhyAna sahita mandira meM nivAsa aura mauna sahita pratidina antarAya TAlakara bhojana / jApyamantra- pratyeka dina apane-apane dina vAle mantrako trikAla jApya krnii| 8mIko-"oM hrIM nandIzvarasaMjAya namaH |"mo ko-"oM hrIM aSTamahAvibhUtisaMjJAya nmH|" 10mI ko-"oM hrIM triloka sArasa jJAya nmH|" 11 dazI ko-"oM hrIM caturmakhasaMjJAya namaH / " 12 dazoko-"oM hrIM mahAlakSaNasaMjJAya namaH / " 13 dazoko-"oM hrauM svarga sopAnasaMjJAya namaH / " 14 dazoko-"oM hrauM sarvasampattisaMjJAya namaH / " pUrNimAko-"oM hrIM indradhvajasaMjJAya nmH|" aSTApada-ma.pU. 27/70 zarabhaH khaM sabhutpatya patannuttApito'pi sn| naiva duHkhAsikA veda caraNa pRSThapratibhiH / 7 / = yaha azApada AkAzameM uchalakara yadyapi pITha ke bala giratA hai. tathApi pIThapara rahanevAle pairoMse yaha duHkhakA anubhava nahIM krtaa| bhAvArtha- aSTApada eka jaMgalI jAnavara hotA hai| usakI pITha para cAra pA~va hote haiN| jaba kabhI vaha AkAza meM chalAMga mAraneke pazcAt pITha ke bala giratA hai to apane pIThapara-ke pairoMse sa~bhala kara khar3A ho jAtA hai| asaMkucita vikAsatva zakti-sa.sA /A./pari zakti saM. kSetra kAlAnabacchinnacidvilAsAtmikA asNkucitvikaastvshktiH||13|| kA kSetra aura kAlase amaryAdita aisI cidvilAsa asaMkucitavikAsatvazakti // 13 // asaMkSepAddhA-de, addhA / asaMkhyAta-sa.si.2/38/162/6 saMkhyAtIto'saMkhyeyaH / - saMkhyAtotako asaMkhyeya kahate haiM / (rA.vA. 2/38/2/147/31) *saMkhyAta asaMkhyAta va anantameM antara de. ananta/2 / 2. asaMkhyAtake bheda dha.3/1,2,15/123-126 saMkSepArtha / " nAma, sthApanA, dravya, zAzvata, gaNanA, aprAdezika, eka, ubhaya, vistAra, sarva aura bhAva isa prakAra asaMkhyAta gyAraha prakAra kA hai| (nAma sthApanA dravya va bhAva asaM khyAtoM ke uttara bheda nipoM bata jAnanA) gaNanA saMrakhyAta tIna prakAra hai parItAsaMkhyAta, yuktAsaMrakhyAta aura sNkhyaataasNkhyaat| ye tInoM bhI pratyeka utkRSTa madhyama aura jaghanyake bhedase tona tIna prakArake haiN| (ti.pa. 4/310 ko vyAraNyA) (rA.vA. 3/38/5/206/30) * nAma sthApanA dravya va bhAva-de. nikSepa / 3. zAzvatAsaMkhyAta dha.3/1,2,15/124 dhammasthiyaM adhammatthiyaM davyapade sagaNaNa' paDDucca egasarUveNa avaTThida midi kaTTu sassadAsaMkhejja / -dharmAstikAya aura adharmAstikAya dravyarUpa pradezoMkI gaNanAke prati sarvadA eka rUpase avasthita haiM, isalie ve donoM dravya zAzvatAsaMkhyAta hai| jainendra siddhAnta koSa Page #221 -------------------------------------------------------------------------- ________________ asaMkhyAta 4 apradezAsaMkhyAta 5.3/9.2.17/12/1 ja ta apane sAja jogAporTa - ego jovapadeso / athavA suNNeya bhago, asakhejjapajjAyANamAhArabhUda - apaesa egdvyaabhaavaado| yoga vibhAga meM jo avibhAsa praticcheda barAlA hai. unakI apekSA jIvakA eka pradeza pradezAsA hai apanA asakhyAtameM usakA yaha bheda zUnya rUpa hai, kyoMki, asaMkhyAta paryAyoke AdhArabhUta apradezI eka dravyakA abhAva hai / kucha AtmAkA eka pradeza dravya to ho nahIM sakatA, kyoMki, eka pradeza jIva dravyakA avayava hai| paryAyArthika nayakA avalambana karanepara jIvakA eka pradeza bhI dravya hai, kyoki, avayavose bhinna samudAya nahIM pAyA jAtA hai / 5 ekA saMkhyAta gha. 3/1,2,15/125/3 ja ta eyAsakhejjayaM ta loyAyAsassa eka disA / do / seDhigAreNa loyassa egadisa pekkhamANe padesagaNaNaM paDuca sNkhaabhaavaado| lokAkAzako eka dizA arthAt eka dizAsthita pradezapaMkti ekA sakhyAta hai, kyoMki, AkAza pradezoMkI zreNI rUpase lokAkAkI eka dizA dekhanepara pradezoMkI gaNanAko apekSA usakI gaNanA nahIM ho sakatI / 6 ubhayAsaMkhyAta dha. 3/1,2,15/125/4 ja taM ubhayAsaMkhejjayaM taM loyAyAsassa ubhayadisAo, tAo, pemANe padesagaNaNa pahuca saMkhAbhAvAdI lokA kAzakI ubhaya vidyAoM anaya do dizAoomeM sthita pradeza pakti ubhayasaMkhyAta hai, kyoMki, lokAkAzake do ora dekhanepara pradezokI kI apekSA ve sakhyAtIta hai / 7 vistArAsaMsthAta gha. 3/12.13/12/7 vicArAsaMkheNaM ta hogAgAsapadara, logapadarAgArapadesagaNaNa paDucca saMkhAbhAvAdI / pratara rUpa lokAkAza vistArAsakhyAta hai, kyoMki, pratararUpa lokAkAzake pradezokI gaNanA kI apekSA saMkhyAtIta hai| 8 sarvAsaMkhyAta bha. 3/1.2.15/1256 paNAgAre loga paivamoSa padesagagadha paca saMkhAbhAvAdo / ja ta savvAsakhejjayaM ta ghaNalogo / ghanaloka sarvAsakhyAta hai, kyoMki, ghanarUpase lokake dekhanepara pradezoMkI gaNanAkI apekSA ne saMkhyAtIta hai| 9 gaNanAsaMkhyAta 1 jaghanya parItAsaMkhyAta rA. bA. 2/38/5/206/17 rUyamANAmArtha jambUddIpatulyAyAmaviSkambha' yojanAsahasrAvagAha' buddhayA kuzUlAzcatvAra kartavyAzalAkA pratizalAkA - mahAzalA kAvyAstrayo'vasthitA' caturtho'navasthitaH atra hau sarpa po nimanyametatsaMkhyeyamANam samanavasthitaM sarpa pUrNa gRhItvA kazcidradeva ekaikapakeka smin dvIpe samudra prakSipetena vidhinA sarikta risaiti zalAkA eka prakSipetyatra anya nikSitastamadhikRtvA anavasthita kuzUlaM parikalpya sarSapai pUrNaM kRtvA tataH pareSu dvIpasamudreSvekaika sarSapapradAnena sa rikta karttavyaH / rikta iti zalAkAkuzale punareka prakSipet / anena vidhinA anavasthitakuzUlaparivardhanena zalAkAkuzUle paripUrNe pUrNa iti pratizalAkAkule ekaH sarpayo praya evaM tAvatkathyo yAmatizalA paripUrNo bhavati paripUrNe iti mahAle eka sarpa yaH so'pi tathaiva paripUrNa / evametat caturSvapi pUrNeSu utkRSTasakhyeyamatotya jaghanyaparItA - saMkhyeye gayeka rUpaM patitam saMkhye pramANake jJAnake lie jambU * 206 asaMkhyAta dvIpa ke samAna 1 lAkha yojana lambe-caur3e aura eka yojana gahare zalAkA pratizalAkA mahAzalAkA aura anavasthita nAmake cAra kuNDa buddhiseva karane caahie| anavasthita kuNDameM do saraso DAlane caahie| yaha jaghanya saMkhyAkA pramANa hai| usa anavasthita kuNDako saraso se bhara denA caahie| phira koI deva usase eka-eka sarasoko kramaza eka-eka dvIpa sAgara meM DAlatA jaay| jaba vaha kuNDa khAlI ho jAya taba zalAkA kuNDameM eka dAnA DAlA jaay| jahA~ anavasthita kuNDakA antima saraso girA thA utanA vaDA anavasthita kuNDa kalpanA kiyA jaay| use saramose bharakara phira usase Age ke dvIpo meM eka-eka saraso DAlakara use khAlI kiyA jaay| jaba khAlI ho jAya taba zalAkA kuNDameM dUsarA saraso ddaale| isa prakAra anavasthita kuNDako taba taka baDhAtA jAya jaba taka zalAkA kuNDa sarasoMse na bhara jAya / jaba zalAkAkuNDa bhara jAya taba eka saraso pratizalAkA kuNDa meM DAle isa taraha use bhI bhre| jaba pratizalAkA kuNDa bhara jAya taba eka sarasoM mahAzalAkA kuNDameM DAle / ukta vidhise jaba vaha bhI paripUrNa ho jAya taba jo pramANa AtA hai, vaha utkRSTa saMkhyAtase eka adhika jaghanya parItAsaM khyAta hai / = rA. vA. hi / phuTa noTa-kula sarasokA pramANa ATha sarasoM - 1 yava: ATha yava - 1 aMgula, 24 aMgula 1 hAtha 4 hAtha - 1 dhanuSa, 2000 dhanuSa - 1 kosa; 4 kosa = 1 vyavahAra yojana 500 vyavahAra yojana = 1 baDA yojana | aba 100,000 yojana viSkambha ke 1000 yojana gahare kuNDakA ghana pramANa = (50,000) 2 x 22/7x1000 = 75x1013 yo0 / 1 ghana yojanameM sarasokA pramANa = (8x84244442000x44500) 3 7510 1 - 1606120626616810 11 kuNDake Upara zikhAyeM sarasoM - 1766200844551636 - 36 36 36 33 36 36 36 36 36 36 36 36 36 31 prathama kuNDame kula saraso 16671926384 51316-36 36 36 36 36 36 36 36 36 36 36 36 36 36 311 (45 akSara) antima kuNDa meM sarasokA pramANa 45 akSara asaMkhyAt / 2 utkRSTa parItAsakhyAta 13 | rA vA 3/38/5/207/2 jaghanyayuktAsaMkhyeya gatvA patitam / ata ekarUpe'panIte utkRSTaparItAsa khyeya bhavati / = - jaghanya yuktasakhyAta hotA hai / (de. Age sa 4 ) usameM eka kama karane para utkRSTa parotAsaMkhyAta hotA hai| 3 madhyama parItAsaMkhyAta bIca ke rA. bA 3/18/5/200/3 mdhymjghnyotkRssttpriitaasNkhyeym| vi ajayakRSTa parItA sasyeya hai (tInoM bhedokA kathana [vi. pa 4 / 306 / pa 176 vyAkhyA) (tri. sA. 14-36) 4 jaghanya yuktAsakhyAta rAkA 2/18/5/206/13 yajapanvaparItAsa syeva tadviralIkRtya muktAbalIkRtA atraikaikasyAM muktAyA jadhanyaparItAsaMkhyeya deyam / eva gitam prAthamika muktAvalImapanIya yAnyekasyAM muktAyAM akSamya parotAsaMkhyeyAni dattAni tAni piNDava muktAvalI kAryA tato yo jadhanyaparItAsa speyarsa piNDAjhima zazi sa deya ekaikasya muktAyAm evametarasavargitam utkRSTapatA yetIya jaghanyayuktAsaMkhyeyaM gatvA patitam / jaghanya parItAsaMkhyeyako phailAkara motI ke samAna jude-jude rakhanA caahie| pratyekapara eka eka jaghanya parItAsaMkhyeyako phailAnA caahie| inakA paraspara varga kare / jo jaghanyaparItAsakhyeya muktAvalIpara diye gaye the unakA guNAkAra rUpa eka rAzi bnaave| use viralanakara usapara usa vargita rAzi ko de / usakA paraspara varga kara jo rAzi AtI hai vaha ukRtSTa parItAsakhyeyase eka adhika jaghanya yuktAsakhyAta hotI hai / (yadi ka= | - (ja. ja. parI asaM paro. asaM.) jainendra siddhAnta koza ka = to ka (ja. yu. asa) / Page #222 -------------------------------------------------------------------------- ________________ asaMkhyeya 207 asata 5 utkRSTayuktAsaMkhyAta rA bA 3/38/5/207/6 tata ekarUpe'panIte utkRSTa yuktAsaMkhyeyaM bhavati) -usa (jaghanya asaMkhyeyAsakhyeya) me se eka kama kara lenepara utkRSTa yuktAsakhyeya hotI hai| 6 madhyamayuktAsarakhyAta rAvA 3/38/5/207/6 madhyamajaghanyotkRSTayuktAsakhyeya bhavati / bIca ke vikalpa madhyama yuktAsakhyeya hote hai| (tIno bhedokA kathana ti. pa4/310/ 180 vyAkhyA) (tri. sA 36-37) / 7 jaghanya asakhyeyAsa khyAta rA vA 3/38/1/207/4 yajjaghanyayuktAsakhyeya tadviralIkRtya muktAvalI rcitaa| tatraikayuktAyA jaghanyayuktAsakhyeyAni deyAni / evametat sakRdargitamutkRSTayuktAsaMkhyeyamatItya jaghanyAsakhyeyAsakhyeya gatvA patitam / jaghanyayuktAsakhyeyako viralanakara pratyekapara jaghanyayuktAsakhyeyako sthApita kare / unakA varga karane para jo rAzi AtI hai vaha jaghanya asalyAsa khya hai| (ja ya asa)ja yu asaM / 8 utkRSTa asaMkhyeyAsakhyAta rA vA 3/38/5/207/7 yajjavanyAsakhyeyAsakhyeya tadviralIkRtya pUrvavidhinA trAnvArAn vargitamavargita utkRSTAsakhyeyAsakhyeya na praapnaati| tato dharmAdharma kajobalokAphAzaratyekazarIrajIvabAdaranigotazarorANi paDapyetAnyasakhyeyAni sthitibandhAdhyavasAyasthAnApanubha gandhAzthyavasAyasthAnAni yogAvibhAgaparicchedarUpANi cAsarUpepanAkapradezapramANAnyutsapiNyavasarpiNIsamayAzca kRtvA utkRSTasabsa sakhye pramatAtya jaghanyaparItAnta gatvA patitam / tat ekarUpanote utkRSTAsakhyeyAsakhyeya tadbhAti / - jaghanya asaMkhyeyAsakhpreyakA pira nanakara pUrvokta vivise tana bAra vargita karanepara bhI utkRSTa asakhyeyAsakhyeya nahI hotA yadi(ka-ja.asa a )ja asa asa to kha' = ka * aura gakha kha mA utkRSTa asaMkhyeyAsakhyeya se kucha kama / isameM dharma, adharma, eka jIva, lokAkAza, pratyeka zarora jIva bAdaranigota shr|r ye chaho asakhyeya sthiti-- bandhAdhyavasAya sthAna, yogake avibhAgapraticcheda, utsarpiNI va ava narpigA kanake sanaya, isa saboko jAne para phira tIna bAra vargita savargita karane para utkRSTa saravyeyAsakhyeyase eka adhika jaghanya parItAnanta hotA hai| isame se eka kama karanepara utkRSTa asakhyeyAsakhyeya hotA hai| arthAta- (ga+rAzi+4rAzi (ga+6 rAzi+4 rAzi) == 'pa' pha=papana-phapha ..ja, para'. ana./ (de ananta) utkRSTa asmyeyaaskhyey-b-1| 9 madhyama asakhyeyAsaMkhyAta rA bA 3/38/5/207/12 madhyamamajaghanyotkRSTA sakhyeyAsaMkhyeya bhavati / -mabyake vikalpa ajaghanyotkRSTa asakhyeyAsaMkhyeya haiN| (tIno bhedoke lakSaNa ti pa 4/310/181-182); (tri sA 37-45) / * Agamame 'asaMkhyAta' kI yathAsthAna prayoga vidhi ___ de. gaNita I/1/6 asaMkhyeya-de asa khyAta ha asaMkhyAsaMkhyeya-de. asa khyAta 1/7 asaMjJI-de saMjJI asaMcAra-de sacAra asaMdigdharA bA 5/5/564/18 sphuTArtha vyaktAkSara cAsadigdham |-jaameN artha spaSTa hoya aura adhara vyakta hoya so asa digdha kahiye / (cA sA 67/1) / asaMprAptasRpATikA-de sahanana asaMbaddha pralApa-de vacana Aja asaMbhava- lakSaNakA eka doSa-de lakSaNa, 2. AkAzapuSpa Adi asa bhava vastue~-de asat / asaMbhrAMta-prathama narakakA sAtavA~ paTala-de, nrk| 5/11 va rtnprbhaa| asamAra-yo sA/a8/82,86) buddhimakSAzriyA tatra jJAnamArgama pUrvaka / tadeva sadanuSThAnamasaMmoha vido vidu // 42 // santyasaMmohahetUni karmANyatyantazuddhita / nirvANazarmadAyIni bhavAtItAdhvagAminAm // 86 // - indriyAdhIna buddhiko jo jJAna AgamapUrvaka va sadanuSThAna (AcaraNa) pUrvaka hotA hai, vaha jJAna hI asaMmoha hai / / 2 / asaMmohake hetu atyanta zudva ve karma hai jo ki bhavase atIta nirvANa sukhako denevAle hai| asaMyatasamyagdRSTi-de. samyagdRSTiA5 / asaMyama- saM prA. 11137 jovA caudasabheyA idiyavisayA ya aTThabIsa tu / je tesu Neya virayA asajayA te munneyvyaa||1371-jiiv caudaha bheda rUpa haiM aura indriyoke viSaya aTThAIsa hai| jIvaghAtase aura indriya viSayoMse virata nahIM honeko asayama kahate haiM / jo inase virata nahI haiM unhe asaMyata jAnanA caahie| (dha. 1/1,1, 123/164/373) (go. jI./mU. 478) (pa saM./saM. 247-248) / rA vA 2/6/6/106 cAritramohasya sarbadhAtispardhakasyodayAva prANyupadyAtendriyaviSaye dveSAbhilASa nivRttipariNAmarahito'saMyana audayika 1 cAritramohake udayase honevAlI hiMsAdi aura indriyaviSayomeM pravRtti asayama hai / (sa. si. 2/5/156/8) / prasA/ta.pra/221 zuddhAtmarUpahiMsanapariNAmalakSaNasyAsaMyamasya / - zuddhA___tmasvarUpakI hiMsArUpa pariNAma jisakA lakSaNa hai, aisA asNym...| paM. dha u/1135 vatAbhAvAtmako bhAvo jIvasyAsayamo yata / -batake abhAvarUpa jo bhAva hai vaha asayama mAnA gayA hai| 2. indriya va prANa asayama dha8/3.6/21/2 asajamapaccao duviho idiyAsaMjamapANAsajamabheeNa / tatya idiyAsa jamo chaviho parisa-rasa-rUba-gaMdha-sadda Noi diyaasjmbheenn| pANAsa jamo vi chavi ho pRddhvi-aau-teu-baauvnnpphditsaasjmbheenn| -asayama pratyaya indriyAsaMyama aura prANAsaMyamake bhedase do prakArakA hai| indriyAsaMyama sparza rasa rUpa gandha zabda aura noindriya janita asayama ke bhedase chaha prakArakA hai| prANa asayama bhI pRthivI. ap teja, vAyu, vanaspati aura trasa jIvoMkI virAdhanA se utpanna asayamake bhedase chaha prakArakA hai| asaMsAra-de. sNsaar| asaga-(bha, A./prA 2 premiijii)| zaka saM0610 (I0688) ke eka ___ mahAkavi / Apa nAganandi AcAryake ziSya the| Apane varddhamAna cAritra va zAntinAtha purANa likhe hai| (tI/4/11) / asat-sa. si. 1/32/128/7 asadAvidyamAnamityarthaH |-astkaa artha avidyamAna hai| na vi./vR 1/4/121/7na saditi vijAtIyavizeSavyApakatvena na gacchatItyasata / jo vizeSa vyApaka rUpase prApta hotA ho so asata hai| 2 AkAzapuSpAdi asaMbhava vastuoMkA kathaMcit sattva rA, vA 2/8/18/121/22 karmAvezavazAta nAnAjAtisaMbandhamApannavato jIvato jIvasya maNDUkabhAvAvAptau tatavyapadezabhAja punaryuvatijanmanyavApte ya zikhaNDaka' sa evAyam' ityekjIvasamandhitvAta maNDUkazikhaNDa ityasti / evaM bandhyAputra-zaza viSANAdiSvapi yojyam / AkAzakusume ktham / tatrApi yathA vanaspatinAmakarmodayApAdita vizeSasya vRkSasya jIva paddhagalasamudAyasya puSpamiti vyapadizyate, anyadapi pudgaladravya puSpabhAvena pariNataM tena vyApnatvAt / ebamAkA jainendra siddhAnta koza Page #223 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 208 asatya zenAtivyAptatva samAna miti tattasyApIti vyapadezo yukta / atha tatkRtopakArApekSayA tasyetyucyate, AkAzakRtAvagAhanopakArApekSayA katha tasya na syAt / vRthAt pracyutamapyAkAzAnna pracyavate iti nitya tatsambandhi / atha arthAntarabhAvAttasya na syAditi matam, vRkSasyApi na syAt / -vaha sat bhI siddha ho jAtA hai| yathA--koI jIva meMDhaka thA aura vahA jAya jaba yuvatIko paryAyako dhAraNa karatA hai to bhUtapUrvanayakI apekSA usa yuvatIko bhI hama meMDhaka kaha hI sakate hai| aura usake yuvatoparyAyApanna maNDUkakI zikhA honese maNDUkazikhaNDa vyavahAra ho sakatA hai| isI prakAra vandhyAputra va zazaviSANAdimeM bhI lAgU karanA caahie| prazna-AkAzapuSpameM kaise lAgU hotA hai / uttara-vanaspati nAmakarmakA jisa jIvake udaya hai| vaha jova aura pudagala kA samudAya puSpa kahA jAtA hai| jisa prakAra vRkSake dvArA vyApta honese vaha puSpa pudagala vRkSakA kahA jAtA hai, usI taraha AkAzake dvArA vyApta hone ke kAraNa AkAzakA kyoM na kahA jaay| vRkSake dvArA upakRta honeke kAraNa yadi vaha vRkSakA kahA jAtA hai to AkAzakRta avagAhanarUpa upakArako apekSA use AkAzakA bhI kahanA caahie| vRkSase TUTakara phUna gira bho jAya para AkAzase to kabho bho dUra nahIM ho sakatA, sadA AkAzameM ho rahatA hai| athavA maNDUkazikhaNDaviSayaka jJAnakA viSaya honese bhI (jJAna nayakI apekSA) maNDUka zikhaNDakA sadbhAva siddha mAnanA caahie| rA bA.418/10/467/32 kharo mRta gaurjAta sa eva joba ityekajIvavivakSAyAM kharavyapadezabhAjo jIvasya gojAtisakrame viSANopalabdhe. arthavaraviSANasyApi jAtyastitvasadbhAvAta ubhydhrmaasiddhtaa| - koI jIva jo pahile vara thA, marakara gau utpanna huA aura usake sIga nikala aaye| aisI dazAmeM eka jIvakI apekSA artharUpase bhI 'kharaviSANa' prayoga ho hI jAtA hai / (sa0 bha0 ta..54/1) * asatkA utpAda asambhava hai-de0 sat asatI poSa karma-de sAvadya / / asatya 1 prANipIDAkArI vacana bha AmU 832-833 parusa kaDuya vayaNa vera kalaha ca bhaya kunni| uttAsaNaM ca hIlaNamapiyavayaNa samAseNa // 832 // hAsabhayalohakohappadosAdohiM tu me payatteNa / eva asatavayaNaM pariharidavva viseseNa // 833 // - marmacchedI paruSa vacana, udvegakArI kaTu bacana, vairotpAdaka, kalahakArI, bhayotpAdaka, tathA avajJAkArI bacana isa prakArake apriya vacana hai| tathA hAsya bhIti lobha krodha dvaSa ityAdi kAraNose bole jAnevAle vacana, saba asatya bhASaNa hai| he kSapaka / usakA tU prayatnase vizeSa tyAga kr| sa si 7/14/352/6 na sadaprazastamiti yAvata / mRtaM satya, na RtamanRtam / kiM punrprshstm| prANipIDAkara yattadaprazastaM vidyamAnArthaviSaya vA avidyamAnArtha viSaya vA / ukta ca prAgevAhiMsAvataparipAlanArthamitarabatam iti| tasmAddhisAkara vaco'nRtamiti nizceyam / m sata zabda prazaMsAvAcI hai| jo sata nahI vaha asat hai| asatkA artha aprazasta hai| RtakA artha satya aura jo Rta nahIM hai vaha anRta hai| prazna-aprazasta kise kahate hai| uttara - jisase prANiyoMko pIDA hotI hai use aprazasta kahate haiM / bhale hI vaha cAhe vidyamAna padArthako viSaya karatA ho yA cAhe avidyamAna padArthako viSaya karatA ho / yaha pahile hI kahA hai ki doSa bata ahiMsA vratakI rakSAke lie hai| isalie jisase hisA ho vaha vacana anRta hai aisA nizcaya karanA caahie| (rA bA 7/14/3-4 / 542/1) cA sA. 62/2) rAvA.7/14/5/542/11 asaditi punarudhyamAne aprazastArtha yat tatsarva manRtamukta' bhavati / tena viparItArthasyaprANipIDA karasya cAnRtatva mupapanna bhavati- 'asata' kahanese jitane aprazasta arthavAcI zabda haiM, ve saba anRta kahe jaayege| isase jo viparItArtha vacana prANipIDAkArI haiM ve bhI anRta hai / (pu si u 65) / zlo.vA /mU 7/14 svaparasaMtApakaraNaM ydvco'sinaa| yathA dRzArthamapyatra tadasatya vibhaavyte| -jo vacana apaneko tathA dUsareko kaSTa pahu~cAnevAlA ho vaha vacana 'jaisA dekhA taisA batAnevAlA' honepara bhI asatya hai| dha 12/4,2,8,3/276/4 kimstvynnN| micchattAsajamakasAya-pamAduTThAviyo vynnklaapo|-prshn-ast vacana kise kahate hai| uttaramithyAtva, asayama, kaSAya aura pramAdase utpanna vacana samUhako asata vacana kahate hai| 2 asatyakA artha alIka vacana ta.sU.7/14 asadabhidhAnamanRtam / asata vacanako anRta kahate hai| sa si 7/14/352.2 asato'rthasyAbhidhAnamasadabhidhAnamanRtam / jo padArtha nahIM hai usakA kathana karanA anRta asatya kahalAtA hai| rAvA,7/14/1/542/4 bhUtanihnave'bhUtodbhAvane ca yadabhidhAnaM tadevAnRta syAt, bhUtanihave nAstyAtmA nAsti paraloka iti / abhUtodbhAvane ca zyAmAkatandulamAtramAtmA aGga ThaparvamAtra sarvagato niSkriya iti c| -vidyamAnakA lopa tathA avidyamAnake udbhAvana karanevAle 'AramA nahIM hai', 'paraloka nahIM hai'. 'zyAmatadulake barAbara AtmA hai' 'agUTheke pora barAbara AtmA hai', 'AtmA sarvagata hai', 'AramAniSkriya hai' ityAdi vacana mithyA honese asatya hai / (cA,sA 12/1) sA dha 4/36 kanyAgokSmAlIkakUTasAkSyanyAsAdapalApavata / - kanyA alIka, gau alIka, kUTasAkSI, nyAsApalApa karanA asatya hai| 3. asatyake bheda bha. A/mU 823 parihara asatavayaNa savvaM pi ceduvidhaM payatteNa / - asatya vacanake cAra bheda hai, jinakA tyAga hai kSapaka / tu prayatna pUrvaka kara / dha.1/1,1,2/117/6 dravyakSetrakAlabhAvAzrayamanekaprakAramanRtam / -dravya kSetra kAla tathA bhAvakI apekSA asatya aneka prakArakA hai| pu.si u hara tadanRtamapi vijJeya tadabhedA catvAra // 11 // - usa anRtake cAra bheda hai| 1. satpratiSedha rUpa asatya bha.A/mU 824 paDhama asatavayaNa sabhUdatthassa hIdi paDiseho / Nasthi Narassa akAle muJcatti jadhevamAdIyaM ||824||-astittvruup padArthakA niSedha karanA, yaha prathama asatya vacanakA bheda hai-jaise 'manuSyoMko akAlameM mRtyu nahIM hai' aisA khnaa| pusi u 12 svakSetrakAlabhAvai sadapi hi yasminniSiddhayate vastu / tatprathamamasatya syAnnAsti yathA devadatto'tra 12 // -jisa vacanameM apane dravya, kSetra, kAla, bhAva, karake vidyamAna bhI vastu niSedhita kI jAtI hai, vaha prathama asatya hotA hai, jaise yahA~ devadatta nahIM hai| 2. abhUtodbhAvana rUpa asatya bha A/mU 826 jaM asabhUdubbhAvaNameda vidiyaM asaMtavayaNa tu| asthi surANamakAle muJcatti jahevamAdIyaM // 826 // jo nahI hai usakA hai kahanA yaha asatya vacanakA dUsarA bheda hai. jaise devokI akAla mRtyu nahIM hai, phira bhI devokI akAla mRtyu batAnA ityAdi / pu.si u 13 asadapi hi vasturUpa yatra parakSetrakAlabhavistai udabhAvyate dvitIya tada nRtamariman yathAsti ghaTa / --jisa vacanaviSa para dravya, kSetra, kAla, bhAvoM karake avidyamAna bhI vastukA svarUpa pragaTa kiyA jAtA hai, vaha dUsarA asatya hotA hai| jaise-yahA~ para ghaDA hai| 3. anAlocya rUpa asatya bha.A./mU.828 tadiyaM asaMtavayarNa sata jaM kuNa di aNNajAdIga / avicArittA goNaM assotti jahevamAdIyaM |-ek jAtike satpadArtha jainendra siddhAnta koza Page #224 -------------------------------------------------------------------------- ________________ asatyavacanayoga 209 asiddha hetvAbhAsa ko anya jAtikA satpadArtha kahanA yaha apatyakA tIsarA bheda hai| asAdhAraNa-de. sAdhAraNa / jaise-baila hai usakA vicAra na kara yahA~ ghor3A hai aisA khnaa| yaha kahanA viparIta sata padArthakA pratipAdana karanese asatya hai| asAmyatA-gha/pra 27) gaNita inequality | pusi.u 64 vastu sadapi svarUpAta pararUpeNAbhidhIyate yasmin / / asAvadya karma-de saavdy/4| anRtamidaM ca tRtIyaM vijJeyaM gauriti prathA zva // = sva dravyAdi asikarma-de sAvadya/3 / catuNyase vastu sata hone para bhI paracatuSTaya rUpa atAnA tIsarA anRta hai| jaise baila ko 'ghoDA hai aisA khnaa| asiktha-bha A/vi 7001882/7 asisthaga siktharahitaM / ___bhAtake siktha jisameM nahIM hai aisA mADa asisthaga hai| 4. asUnRta rUpa asatya asitaparvata-vijayAdha kI dakSiNa zreNIkA eka nagara-de bha A /sU 826 jaM vA garahidavayaNaM ja vA sAvajjasa juda vayaNa / ja vA appiyavayaNa asatsavayaNaM ca utthaM ca / - jo niMdya vacana bolanA, jo vijayAI / apriyavacana bolanA, aura jo pApa yukta vacana bolanA baha satra cauthe asiddhatva-de pakSa / prakArakA asatya vacana hai| rA bA 2/6/7/106/18 anAdikarma bandhasatAnaparatatrasyAtmanaH karmopusi.u 65garhitamatrAsayutama priyamapi bhavati vacana rUpaM yat / sAmAnyena dayasAmAnye sati asiddhatvaparyAyo bhavatItyaudayika s| punarmithyAtredhA managidamanRtaM turoya tu / - yaha cauthA jhUThakA bheda tIna prakArakA dRSTayAdiSu sUkSmasAmparAyikAnteSu karmASTakodayApekSa, zAntakSINahai-garhita arthAt niMdya,sAvadha arthAta hisA yukta, aura apriya / kaSAyayo saptakarmodayApekSa , sayogikevalyayogikevalinoraghAti* gahita Ta apriya Adi vacana--de vacana karmodayApekSa | anAdi mabaddha AtmAke sAmAnyata sabhI vargoM ke udayase asiddha paryAya hotI hai / dasaveM guNasthAna taka AThoM karmoMke * asatyakA hisAme antarbhAva-de ahimA 3 jdayase gyArahave aura bArahave guNa sthAname mohanIyake sivAya sAta asatyavacanayoga-de vacana karmoM ke udayase, aura sayogI aura ayogIme cAra aghAtiyA karmoke asatyopacAra-de upacAra udayase asiddhatva bhAva hotA hai| (sa. si. 2/6/156/6) (dha /pu. 5/171/186/6), asadbhAva sthApanA-de. nikSepa 4 pa dha /u 1143 neda siddhatvamatreti syAdasiddhatvamarthata / saMsAra asadbhUta naya-de naya V5 avasthAmeM ukta siddha bhAva (aSTa karmarahita aSTaguNa sahita) nahI hotA, asamavAyI-de samavAya isa kAraNase yaha asiddhatva kahalAtA hai| asamIkSyAdhikaraNa-de, adhikaraNa 2 asiddhatva bhAvako audayika kahanekA kAraNa asamyak vavanodAharaNa-de udAharaNa dha 14/5,8,16/13/10 aghAikammaca ukkodayajaNidamasiddhasaM NAma |-caar aghAti karmoke udayase huA asiddhatva bhAva hai| asarvagatatva-de. sarva gatatva pa.dha./u./1141 asiddhatvaM bhavedbhAvo nUnamaudayiko mata' / vyastAdvA asahA-bha. A/vi 150/345/11 jinAyatanaM yatinivAsa vA syAtsamastAdvA jAta karmASTakodayAt // 1141 // asiddhatvabhAva pravizan pradakSiNIkuryAnnisI dhikAzabda prayoga ca / nirgatukAma nizcaya karake audayikabhAva hotA hai kyoki asamastarUpase athavA Amopiketi / Adizabdena parigRhItasthAnabhojana zayanagamanAdi samastarUpase ATho karmoke udayase hotA hai| kriyA / - jinamandira athavA yatikA nivAsa arthAta maThameM praveza kara asiddha pakSAbhAsa-de. pakSa / pradakSiNA re / usa samaya nisidhikA zabdakA uccAraNa kara, aura asiddha hetvAbhAsa- mu6/22 aststtaanishcyo'siddh.||22|| bahAse lauTate samaya AsAdhikA zabdakA uccAraNa kreN| isI taraha - jisakI sattAkA pakSameM abhAva ho aura nizcaya na ho use asiddha sthAna, bhojana, zayana, gamanAdi kriyA karate samaya bhI muniyoko kahate hai| prayatnapUrvaka pravRtti karanI caahie| ana,dha 8/132-133 vasatyAdau vizet tatstha bhUtAdi nisahogIrA / nyA /vi/vR. 2/197/226/ tathA sAdhye satyasati ca yasyAsiddhirasau ApRcchaca tasmAnirgacchettacApRcchayAsahI girA // 32 // AtmanyA asiddho nAma / tayA sAdhyake honepara athavA na honepara jisakI siddhi smAsito yena tyaktA vAzAsya bhAvata / nIsahyasahyau sto'nyasya nahI hotI, vaha hetu asiddha kahalAtA hai / taduccAraNamAtrakam / // 133 // sAdhuoko jama maTha caityAlaya yA nyA dI. 3/640/86 'anizcitapakSavRttirasiddha , yathA anitya zabdavasati AdimeM praveza karanA ho taba una maThAdikome rahanevAle bhUta zcAkSuSanvAta atra hi cAkSuSatva hetu patha kRte zabde na vartate zrAvaNayakSa nAga Adikose nisahI' isa zabdakA bolakara pUchakara praveza svAcchandasya / tathA ca pakSadharma virahAda siddhatva cAkSuSatvasya / - pakSameM karanA caahie| isI taraha jaba vahA~ se nikalanA ho taba asahI' jisakA rahanA anizcita ho vaha asiddha hetvAbhAsa hai| jaise - 'zabda isI zabda ke dvArA unase pUchakara nikalanA cAhie // 132 // nisahI anitya hai, kyoki indriyase jAnA jAtA hai| yahA~ 'cakSu indriyase aura asahI zabda kA nizcayanayakI apekSA artha batAte hai| jisa jAnA jAtA hai| yaha hetu pakSabhUta zabda meM nahI rahatA hai| kAraNa, zabda sAdhune apanI AtmAko apanI AtmAme hI sthApita kara rakhA hai zrotendriyase jAnA jAtA hai| isalie pakSadharmatvake na honese 'cakSu usake nizcayanayase 'nisahI' samajhanA caahie| aura jisane isa indriyase jAnA jAnA' hetu asiddha hetvAbhAsa hai / (nyA dI. 3/660/ loka paraloka Adi sampUrNa viSayokI AzAkA parityAga kara diyA 100/2) hai usake nizcaya nayase asahI' samajhanA caahie| kintu unake 2 asiddha hetvAbhAsake bheda pratikUna jo bahirAtmA hai athavA AzAvAna hai unake ye nisahI aura pamu 6/24,26 svarUpeNAsattvAt // 24 // sadehAva // 26 // - asiddha hevAasahI kevala zabdoccAraNamAtra hI samajhanA cAhie / bhAsa do prakArakA hotA hai svarUpAsiddha aura sadigdhAsiddha / (nyA, asAtAvedanIya-de vedanIya / dI 3660/100) jainendra siddhAnta koza Page #225 -------------------------------------------------------------------------- ________________ asiddha hetvAbhAsa nyA. ni./2/167/228/5 sa tu anekadA cAya-ajJAta sadigdha pratipAda vaha asiddha helAbha. sa aneka prakArakA hai - ajJAta, sandigdha svarUpa, Azraya, pratijJArtha, ekadeza asiddha / 3. svarUpAsiddha hetvAbhAsa mu. 6/23-24 avidyamAnasattAka pariNAmI zabdazcAkSuSakhAt // 23 // svarUpeNAsatvAt // 22 // zabda pariNAmI hai, kyoki yaha A~khase dekhA jAtA hai|" yaha avidyamAnasattA arthAt svarUpAyAbhAsa hai| nyA. dI 3/640/86 (myAdI, 3/350 / 100) /2/110/226/11 svarUpAsiddho yathA "soniyAdamedo nItadviyo" ityatra yadi yugapadupalambhaniyamo hertha so'siddha eva darzane'pi santAnAntaragatasya tajjJAnasya kutazcittapratipattAvadviSayavizeSasya anavagate / svarUpAsiddha isa prakAra hainIsa aura nIlA abheda hai. sahopasambha niyama honese // ' yahA~ yadi yugako hetu mAnA jAye to yaha asiddha ho hai| viSayadarzana honepara bhI santAnAntaragata usa jJAnakI kahIM prApti honepara bhI usa viSaya vizeSakI jAnakArI nahIM hotI / 4. sadigdhAsiddha hetvAbhAsa mu 6 / 25-26 avidyamAnanizcayo mugdhabudhiM prati agniratra dhUmAt |25|| tasya vASyAdibhAvena bhUtasaghAte sadehAta // 26 // anumAnake svarUpase sarvathA anabhijJa kisI mUrkha manuSya ke sAmane kahanA ki 'yahA~ agni hai kyoMki dhuA~ hai yaha avidyamAna nizcaya arthAt saMdigdhasiddha hai, kyoki mUrkha manuSya kisI samaya pRthivI jala Adi dhUtapAta (baTaloI Adi) meM bhApa Adiko dekhakara yahA~ agni hai yA nahIM aisA sandeha kara baiThatA hai| (vA do. 2/660/100) vi/2/167/226/0 sadigdhAsiddho yaha nikuje mayUra kelAvitAditi tatra hi vA svarUpa evaM khadeha kimaya mayUrasyeva svara Ahosvit manuSyasyeti tadAzraye vA kimasmAjJikRSNAva kAmitApAta Ahosvidanyata iti sandigdhAsiddha aisA hai jaise ki isa nikajame mora phUkatA hai aisA kahanA kyoMki vahA~ aisA sandeha hai ki kyA yaha svara morakA hai atharA manuSyatA hai isI prakAra Azraya meM bhI kyA isa kuMjase bolatA hai athavA kisI anyase aisA sandeha hai| isalie isake sandigdhAsiddhapanA hai hii| 5. AzrayAsiddha hetvAbhAsa 1 nyA. vi. / vR. 2/167/228/3 AbhyAsiddhA yathA bhAvamAtrAnuSaGgI vinAzo bhAvanA nirhetukatvAditi niranvayo hyatra bhAvamadhyaso dharmI nirdiSTa sa cAsiddha evaM anyathA kimanena hetunA tasyevAna Spi sAdhanAta! AzrayAsidva isa prakAra he bhAvokA vinAza bhAva hotA hai, hetu rahita honese yahA~ niramya bhAgapradhvaMsako dharmI kahA gayA hai, vaha asiddha hI hai / anyathA isa hetukI kyA AvazyakatA thI, isI hetuse usakI bho siddhi ho jAtI / - 6. ajJAta hetvAbhAsa jJAtatvAt // 28 // - pa.mu. 6/27-28 sakhyiM prati pariNAmI zabda kRtakatvAt // 27 // tenA- 'zabda pariNAmI hai kyoki yaha kiyA huA hai' yahA~ sAMkhyake prati kRtakatva hetu ajJAta hai| kyoki sAMkhya matameM padArthoMkA AvirbhAva tirobhAva mAnA gayA hai, utpAda aura vyaya nhiiN| isalie ve kRtakatAko nahIM jAnate / 7. vyApyAsiddha yA ekadezAsiya hetvAbhAsa rA.mA. 1/11/2/20/21 kecidAhuH prAkAraca AvRta asphaTikAsati apApakatvAdasiddhA hetu vanaspaticaitabhye svApavat / cakSu prApyakArI hai, kyoMki, vaha DhaMke hue padArtha ko nahIM dekhatI, jaise ki sparza " 210 asUtra nendriya' yaha pakSa ThIka nahIM hai, kyoki cakSu, kA~ca, abhraka, sphaTika Adise AvRta padArthoMko barAbara dekhatA hai, ata' pakSameM hI avyApaka honese ukta hetu asiddha hai, jaise ki vanaspatimeM caitanya siddha karaneke lie diyA jAne vAlA 'svApa (sonA)' hetu / kyoMki kinhI vanaspatiyoM meM saMkoca Adi cihose caitanya spaSTa jAnA jAtA hai, kinhIM meM nahIM / asipatra - 1 asurakumAra jAtIya bhavanavAsI devokA eka bheda / - de. asura / 2 naraka meM pAye jAnevAle vRkSa vizeSa - de. naraka 2 / (paraspara ke du kha ) / asuravanIpAla - bAbula yA IrAna dezakA rAjA / samaya - ( I - pR/ 448-494) / asura - 13/5.5,140/361/7 ahiMsAdyanuSThAnarataya' surA nAma / tadviparItA asurA - jinakI ahiMsAdike anuSThAnoMne rati hai ve sura hai| inase viparIta asura hote haiN| 2 asurakumAra devoke bheda ti pa 2 / 348-346 sikadANaNAsipattA mahabalakAlA ya sAmasabalA hi / rudda barasA vilasidaNAmo maharuddakharaNAmA // 348 // kAlaggiruddaNAmA kubho vetaraNipahudiasurasurA / gaMtUNa bAlukata NAraiyANa pakopati // 346 // sikatAnana, asipatra, mahAbala, mahAkAla, zyAma aura zabala, rudra abaroSa, vilasita, mahArudra, mahAvara, kAla tathA agnirudra, kumbha aura vaitaraNi Adika asurakumAra jAtike deva tIsarI bAlukAprabhA pRthivI taka jAkara nArakiyoko krodhita karate hai / 3. asura deva narakome jAkara nArakiyoko dukha dete hai parantu saba nahI sasi 1/4 / 201 / 2 pUrvajanmani bhAvitenAtitIya pariNAmena durAjita pApakarma tasyodayAtmatataM kliza makliSTA - iti vizeSanna sarve asurAnArakANA du khamutpAdayanti / kiM tarhi | ambAmbarISAdaya eva kecaneti / pUrva janmameM kiye gaye atitIvra saklezarUpa pariNAmose inhoMne jo pApa karma upArjita kiyA usake unase se nirantara kliTa rahate hai, isalie saklie asura kahalAte hai| sUtra yadyapi asuroko sakliSTa vizeSaNa diyA hai, para isakA yaha artha nahI ki saba asura nArakiyoko du kha utpanna karAte hai / kintu ambarISa Adi kucha asura hI dukha utpanna karAte hai / deUrA " (siktAnana Adi aneka prakAra ke asuradeva ta saro pRthivI taka jAkara nArakiyoko krodha utpanna karAte hai / ) * 4 suroke sAtha yuddha karaneke kAraNa asura kahanA mithyA hai| rA.mA. 4/10/4/226/7 sparama yuddha deve sahAsyanti praharaNAdInasurA iti tanna, ki kaarnnm| avarNavAdAt / avarNavAda eSa devAnAmupari midhyAjJAnanimittaM kutate hi saudharmAdayo devA mahAprabhAva na deSAmupari itareSA nikRzvalAnAM manAgapi prAtilomyena vRtirasti api ca vairakAraNAbhAvAda // tato nAsurA surerudhyante / = 'devoke sAtha asurakA yuddha hotA hai, ata ye asura kahalAte hai' yaha devokA avarNavAda mithyAtvake kAraNa kiyA jAtA hai, kyoMki, saudharmAdika svagoMke deva mahAprabhAvazAlI hai| zubhAnuSThAnoM rahanevAle unake sAtha vairakI koI sambhAvanA nahIM hai / nikRSTa balavAle asura unakA kiMcit bhI bigADa nahI kara skte| isalie abhAvale asurose yuddhako nA hI vyartha hai| * asurakumAra devoke indrAdi va unakA avasthAna - de, bhavana / 2, 4 asUtra - de. sUtra / jainendra siddhAnta koza Page #226 -------------------------------------------------------------------------- ________________ asUnRta 211 astikAya asUnRta-de asatya / astikAya jainAgamameM paMcAstikAya bahuta prasiddha hai| joba, pudagala, dharma adharma, AkAza aura kAla, ye cha dravya svIkAra kiye gaye haiN| inameM kAla dravya to paramANu mAtra pramANavAlA honese kAyavAn nahIM hai| zeSa pA~ca davya adhika pramANavAle honeke kAraNa kAyavAna hai / ve pA~ca hI astikAya kahe jAte hai| 1. astikAyakA lakSaNa paM kA./mU. 5 jesiM atthi sahAo guNehiM saha pajaehi vivihe hiM / te hoti asthikAyA NippaNNaM jehiM tailukkaM // 5 // te cetra asthikAyA tekAliyabhAvapariNadA nniccaa| gacchati daviyabhAva pariyaTTaNa liMgasaMjuttA ||6||-jinhe vividha guNoM aura paryAyo ke sAtha apanatva hai, ve astitva kAya hai, ki jinase tIna loka niSpanna hai // 5 // jo tIno kAlake bhAvorUpa pariNamita hote hai tathA nitya hai aise ve hI astikAya parivartana liMga sahita dravyatvako prApta hote hai // 6 // ni.sA./mU. 34 ede chaddavyANi ya kAlaM mottUNa asthi kAyatti / Ni viDA jiNasamaye kAyA hu bahupadesattaM // 34 // kAla choDakara ina chaha dravyoko jina samaya meM 'asti kAya' kahA gayA hai| kyoki unameM jo bahUpradezIpanA hai vahI kAyasva hai / (dra saM./mU 23) paMkA/ta. pratama kAlANubhyo'nyasarveSA kAyatvAkhyaM sAvayavatvamavaseyam / kAlANuoM ke atirikta anya sarva dravyomeM kAyasvanAmA sAvayatrapanA nizcita karanA caahie| ni sA/tA.vR. 34 bahupradezapracayatvAt kAya' / kAyA iva kaayaa'| paJcAstikAyA' / astitvaM nAma sattA / astitvena sanAthA paJcAstikAyA / = bahupradezoke samUha vAlA ho vaha kAya hai / 'kAya' kAya (zarIra) jaise hote hai| astitva sattAko kahate hai| astikAya pA~ca hai / astitva aura kAyatva sahita pA~ca astikAya haiN| 2 paMcAstikAyoMke nAma nirdeza pa.kA /mU 4.102 jovA puggalakAyA dhammAdhammA taheba AgAsaM / asthittamhi ya NiyadA aNaNNamaiyA aNumahatA // 4 // ede kAlAgAsA dhammAdhammA ya puggalA jIvA / labhaMti davvasaNaM kAlassa duNasthi kAyatta // 102 // - jIva, pudgalakAya, dharma, adharma tathA AkAza astitvameM niyata, ananyamaya aura bahupradezo hai // 4 // ye kAla, AkAza, dharma, adharma, pudgala aura jIva dravya saMjJAko prApta karate haiM parantu kAlako kAyapanA nahIM hai / 102 // (paM.kA./bhU 22) (ni sA./ mU. 22), (ni sA /mU 34). (prasA/tA vR 135 meM prakSepaka gAthA 1), (dra saM./m 23). (go.jI /mU 620/1074), (ni.sA,/tA vR. 34), (paM.kA./tA. 22/47/16) / 3. pAMcoMkI astikAya saMjJAkI anvarthakatA i.sa /mU 25 hoti asaMkhA jIve dhammAdhamma arNataAyAse / mutte tiviha padesA kAlassaigo Na teNa so kAo ||24||-jiiv dharma tathA adharma dravya asaraNyAta pradezI hai aura AkAzameM ananta pradeza hai| pudgala meM sakhyAta asaMkhyAta va ananta pradeza haiM aura kAlake eka hI pradeza hai. isalie kAla kAya nahIM hai| (pa.pra./mU 2/24); (go.jI./ muu620/1074)| paM kA /tA vR. 4/12/15 jIvapudgaladharmAdharmAkAzAnIti pazcAstikA yAnAM vizeSasaMjJA anvarthA jJAtavyA / astitve sAmAnya vizeSasattAyAM niyatA sthitA / 'aNubhi pradezamahAnta dvaSaNukaskandhApekSayA dvAbhyAmaNubhyo mahAnto'NumahAnta' iti kAyatvamuktaM ...iti paJcAstikAyAnAM vizeSasaMjJA astitvaM kAyatvaM coktam |-jiiv pudagala dharma adharma aura AkAza ina paMcAstikAyoMkI vizeSa saMjJA anvarthaka jAnanI caahie| sAmAnya vizeSa sattAmeM niyata yA sthita hone ke kAraNa to ye astitva meM sthita hai| aNu yA pradezoMse mahAna hai arthAt dvi aNuka skandhakI apekSA do aNuose baDe haiM isalie aNu mahAna hai / isa prakAra inakA kAyatva kahA gyaa| isa prakAra ina paMcAstikAyoko astitva va kAyasva saMjJA prApta hai| (aura bhI de, kAya 1/1) 4 pudgalako astikAya kahanekA kAraNa sa si 5/36/312/10 aNorapyeka pradezasya pUrvottarabhAvaprajJApananayApekSayopacArakalapanayA pradezapracaya ukta / eka pradezavAle aNukA bhI pUrvottarabhAva-prajJApana nayakI apekSA upacAra kalpanAse pradeza pracaya kahA hai / (paM kA /tapra.4/13) pra.sA/ta pra 137 pudgalasya tu dravyeNai kapradezamAtratvAdapradezatve yathodite satyapi dvipadezAdya dbhavahetubhUtatathAvidhasnigdharUkSaguNapariNAmazaktisvabhAvAtpradezodbhavatvamasti / tataH paryAyeNAnekapradezatvasyApi sabhavAva dvayAdisaMkhyeyAsa khyeyAnantapradezatvamapi bhyAyya puhagalasya // 137 // - pudgala to dravyata' ekapradezamAtra honese yathokta prakArase apade zI hai. tathApi do pradezAdike udbhavake hetubhrata tathAvidha snigdharUpa-guNarUpa pariNamita hone kI zaktirUpa svabhAvake kAraNa usake pradezoM kA udbhava hai| isalie paryAyataH anekapradezitva bhI sambhava honese pudgala ko dvipade zisvase lekara sakhyAta asakhyAta aura ananta pradezitva bhI nyAya yukta hai| (paM.kA / tA.vR 4/12/13) 5 kAladravya asti hai para astikAya nahI paM kA./mU 102 ede kAlAgAsA dhammAdhammA ya puggalA jIvA / labbhati dabbasaNNa kAlassa duNasthi kAyattaM // 102 - kAla aura AkAzadravya aura dharma va adharmadravya tathA pudgaladravya va jIvadravya ye chahoM 'dravya' nAmako pAte hai| parantu kAladravyameM kAyasva nahIM hai| (dra.saM / mu. 25) sa.si 5/36/312/6 nanu kimarthamayaM kAla' pRthgucyte| yatraiva dharmAdaya uktAstatraivAyamapi baktavya' 'ajIvakAyA dharmAdharmAkAzakAla pudgalAH' iti / naivaM zaDakyamaH tatroha ze sati kAyatvamasya syAt / neSyate ca mukhyopacAra pradezapracayakalapanAbhAvAt / prazna-kAla dravyako alaga se kyoM kahA / jahA~ dharmAdi dravyokA kathana kiyA hai, vahIM para isakA kathana karanA thA, jisase ki prathama mUtrakA rUpa aisA ho jAtA 'ajIva kAyA dharmAdharmAkAzakAla pRddhagalA / ' uttara-isa prakAra zaMkA karanA ThIka nahIM hai, kyoki vahA~para yadi isakA kathana karate to ise kAya panA prApta hotaa| parantu kAladravyako kAyavAna nahIM kahA hai, kyoMki isameM mukhya aura upacAra donoM prakArase pradezapracayakI kalpanAkA abhAva hai / (rA vA. 5/22/24/482/4) (pa pra./TI 2/24) (go.jI/ jI.pra 620) (ni.sA /tA mR. 34) (4 kA /tA.vR. 102/163/10) dha.1/4,1.45/168/4 ko'nstikaayH| kAla-tasya,pradezapracayAbhAgava / kutastasyAstitvam / pracayasya sprtipksstvaanythaanupptteH|-prshnanstikaay kauna hai| uttara-kAla anastikAya hai, kyoMki, usake pravezapracaya nahIM hai / prazna-to phira kAlakA astitva kaise hai| uttara-cU ki astitva ke binA pracayake sapratipakSatA bana nahIM sakatI ata: usakA astitva siddha hai| da, sa./TI 26/73/7 atha mataM-yathA pudgalaparamANodravyarUpeNa kasyApi dvayaNukAdiskandhaparyAyarUpeNa bahupradezarUpa kAyatvaM jAtaM tathA-kAlAgorapi dravyeNa kasyApi paryAyeNa kAyatvaM bhvtiiti| tatra parihAra'snigdharUkSahetukasya bandhasyAbhAvAnna bhavati kAyaH / tadapi kasmAt / snigdha rUkSatvaM pudgalasyaiva dharmo yata. kAraNAditi / pa.kA/tA. vR. 4/13/12 snigdharUyatvazakterabhAvAdupacAreNApi kAyatvaM nAsti kAlANUnAM / prazna - jaise dravyarUpase eka bhI pudgala paramANudviaNuka Adi skandha paryAya dvArA bahudezarUpa kAyasva (upacArase) siddha huA hai, aise hI dravyarUpase eka honepara bhI kAlANuke samaya ghaDI Adi paryAyoM dvArA kAyatva siddha hotA hai 1 uttara-isakA pari jainendra siddhAnta koza Page #227 -------------------------------------------------------------------------- ________________ astikAya 212 astitva hAra karate hai ki snigdharUkSa guNa ke kAraNa honevAle bandhakA kAla dravyame abhAra hai, isalie vaha kAya nahI ho sktaa| prazna-aisA bhI kyo hai / uttara-syo ki snigdha tathA rukSapanA pudgala kA ho dharma hai, kAlame snigdha rUkSa nahI hai| snigdharuSatva ThAktikA abhAva hone ke kAra / upacArase bho kAlANu oke kAyala nahIM hai| 3 kAla dravyako ekapradezI yA akAya mAnane kI kyA AvazyakatA pra sAta 1/124 sapradezatve hi kAlasya kuta e-dravyanivandhana lokAkAza tulyAma rabyeyaradezatva naabhyupgmyte| paryAyasamayAvamiha / pradezamAtra hi dravyasamayamatikAmata paramANo paryAyasamaya prasiddha dhyti| lokAkAzatulyAsa khyeyapradezeka dravyatva'pi tasyaika pradezamatikAmata paramANostatsiddhiriti cennai / ekdezavRttaM sarvavRttitvavirodhAta / sarvasyApi hi kAlapadArthasya yasakSmo vRttyaza sa samayo na ta tadekadezasya / tiryak praca yasyordhva pracyatvapramanAcca / tathAhi - prathamame kena pradezena vartate tato'nyena tato'pyantareNeti tiryapacayo'pyUryapracayIbhUya pradezamAtra dravyamavasthApayati / tatamtiI pracasyordhvapracayatyamanicchatA prathamameva pradezamAtra kAladravya vyavasthApayitavyam / = prazna-jaba ki isa prakAra kAla (thaMcit) sapadeza hai to usake ekadravyake kAraNabhUta lokAkAzanasya asakhyeyapradeza kyo na mAnane cAhie / utara - aisA ho to paryAya samaya mida nahI hotaa| isalie asa khyapradeza mAnanA yogya nahIM hai| paramANuke dvArA pradezamAtra dravyasamayakA upala dhana pagnepara paryAyasamaya prasiddha hotA hai| yadi dadhma samagra loka kAza tApa asakhya pradezI ha' to paryAya mamagakI siddhi kahA~se hogii| prazna-yadi kAladapa lokAkAza jitane asa ruga pradezabAlA ho to bhI paramANu ke dvArA usakA ekapradeza ulla dhita hone para paryAyasamayakI siddhi ho jAyegI ? uttara - yaha bhI ThIka nahIM hai, kyoki 1 epradezakI vRttiko sampUrNa dradhyako vRtti mAnane me virodha hai| sampUrNa kAla padArtha kA jo sUkSma vRttyaza hai vaha samaya hai, parantu usake ekdezakA bRtyaza samaya nhii| 2 (dUsare) tiryapacayako Urdhva pracayatva kA prasaga AtA hai| vaha isa prakAra hai- prathama, kAnnadravya eka pradezase varte, phira dUsare pradezase varte, aura phira anya pradezase vrte| isa prakAra tiryakpracaya Urdhva pravaya banakara dravyako eka pradezamAtra sthApita karatA hai (arthAt tiryakapracaya hI Urva pracaya hai, aisA mAnane kA prasaga AtA hai, isalie dravya pradezamAtra hI siddha hotA hai / ) isalie tiryak pracayako Urdhvapracaya na mAnanevAleko prathama hI kAlavyako pradezamAtra nizcaya karanA caahie| 7. paMcAstikAyako jAnane kA prayojana dra sa /To 56/220/6 paccAstikAya *madhye strazuddhajovAstikAya evopAdeya zeSa na heya / pA~co astiyome strazuddhajIvAstikAya hI upAdeya hai, anya saba heya hai / (pa kA /tA vR4/13/14) paM kA /tA. vR/16/15 tatra zuddhajIvAstikAyasya yAnantajJAnAdiguNa sattA mida paryAyamattA ca zudrAsakhyAtapradezarUpa kAyasya mupAdeyamiti bhAvArtha - / -tahA~ zuddha jIvAstikAyakI jo anantajJAnAdirUpa gugasattA, sidvaparyA yarUpa dravyasattA aura zuddha asakhyAtapradeza rUpa kAyasva upAdeya hai, aisA bhAvArtha hai| (pra sA /tA vR 136/162/10) pa. kA./tA bR 103/163-165/15 atha paJcAstikAya prayanasya mukhyavRttyA tadantargatazuddhajIvAstikAyaparijJAnasya vA phala darzayati / dvAdazAGgarUpeNa vistIrNa sthApi pravacanasya sArabhUta eSa vijJAya .. ya kartA mukhcati rAgadveSau dvau sa prApnoti parimokSam / -isa paMcAstikAya nAma grantha ke adhyayanakA tathA mukhyavRttise usake antargata batAye gaye zudra jIvAstikAyake parijJAnakA phala darzAtA huuN| dvAdazAgarUpase ati vistIrNa bhI ima pravacanake sArabhUtako jAnakara -ge rAga va dveSa donoMko choDatA hai vaha mokSa prApta karatA hai| astitva-1. 'astitva' zabdake aneka artha 1. sAmAnya sattAke arthame astitva rAvA 2/7/13/111/32 astitva tAvat sAdhAraNa SaDdravyaviSayatvAt / tata karmAdayakSamAyopazamopazamAnapekSatvAva pAriNAmikam |-astitv chaho dravyomeM pAyA jAtA hai ata sAdhAraNa hai / karmodaya kSaya kSayopazama va upazamase nirapekSa hone ke kAraNa yaha pAriNAmika hai| na ca vR61 asthisahAve sattA / astitva svabhAvako ho sattA kahate hai| A pa/6 astItyetasya bhAvo'stitva saha patvam / - asti arthAt 'hai pane ke bhAvako astitva kahate hai / astitva arthAta sadrUpatva / (dra sa/mU 24) (ni sA /tA vR/34) sa bha ta 45/ asdhAtvartho'stitva sattvaparyavasannam / = 'asa' dhAtukA _artha astitva hai aura usakA sattArUpa artha se tAtparya hai| 2.avasthAna arthame astitva rA bA 4/42/2/250/17 AyurAdinimittavazAdavasthAnamastitvam / = Ayu Adi nimittoke anusAra usa paryAyameM bane rahanA sadbhAva yA sthiti hai| 3 utpAda vyaya dhrauvyasvabhAva ardhame astitva (sU 5/30 utpAdavyayadhauvyayukta st||30|| = jo utpAda vyaya aura dhauvya ina tInose yukta arthAta ina tIno rUpa hai vaha sat hai| prasA/mU /66 sambhAvo hi sahAvo guNe hi sagapajjA hi cittehi / dabassa sambakAla uppAdaThyayadhubattehi ||66||-srvkaal meM guNo tathA aneka prakAra kI apanI paryAyome aura utpAdavyamdhIvyase dravya kA jo astitva hai vaha vAstabame svabhAva hai| pa kA./ta pa 5/14 ekeNa paryAyeNa pralIyamAnasthAnyenopajAyamAnasyAnvayinA guNena dhauvya bibhrANasyai kasyApi vastuna samucchedotpAdadhauvyalakSaNamastitvamupapadyata eva / - jisame eka paryAyakA vinAza hotA hai, anya paryAyakI utpatti hotI hai tathA usI samaya anyamI guNa ke dvArA jo dhra va hai aisI eka bastukA utpAda-vyaya-dhIvya rUpa lakSaNa hI astitva hai| 2. astitvake bheda pra sA/ta pra/15 astitva hi vakSyati dvividha-svarUpAstitvaM sAhazyAstitva ceti / astitva do prakArakA kahege-svarUpAstitva ora sAdRzyAstitva / ni sA/tA vR/34 astitvaM nAma sttaa| sA kiviziSTA / sapratipathA avAntarasattA mahAsatteti / astitva arthAta sttaa| vaha kaisI hai ! mahAsattA aura avAntara sattA / 3 svarUpAstitva yA avAntara sattA pra sA /mU /16 ida svarUpAstitvAbhidhAnam (pra sA /ta pra utthAnikA) sabbhAvo hi sahAvo guNehi sagapajjaehi / cattehi / dabassa sabbakAlaM uppAdavyayadhubattehi // 16 ||-srvkaal me guNa tathA aneka prakAra kI apanI paryAyoge aura utpAdavyayadhauvyase dravyakA jo astitva hai vaha bAstabame svabhAva hai| pra sAta pra./67 pratidravya sImAnamAsUtrayatA vizeSalakSaNabhRtena ca svarUpAstitvena lakSyamANAnAmapi-pratyeka dravyako sImAko baoNdhate hue aige vizeSalakSaNabhUta svarUAstitva se lakSita hote hai / kA /ta pra 8 prati niyatavastuvatinI svarUpAstitvasUcikA'vAntarasattA / pratiniyatavastuvartI tathA svarUpastitvako sUcanA denevAlI (arthAta pRthak-pRthaka padArtha kA pRthak-pRthak svatantra astitva batAnevAlI) avAntarasattA hai| ni sA/tA bR /34 pratiniyatavastuvyApinI hyavAntarasattA pratiniyatai karU patryApinI hyavAntarasattA,.. pratiniyatakaparyAyavyApinI jainendra siddhAnta koza Page #228 -------------------------------------------------------------------------- ________________ astitva naya 2 asteya nirdeza haratA hai, na dUsaroko detA hai, so sthUlacorIse virakta honA arthAta acauryANavata hai| (vasu zrA. 211) (guNabhadra zrA. 135) sa si 7/20/158/ anyapIDAkara pArthivabhayAdivasAdavazya parityaktamapi yadadatta tata pratinivRttAdara zrAvaka iti tRtIyamaNuktam / zrAvaka rAjAke bhaya Adike kAraNa dUsareko pIDAkArI jAnakara binA dI huI vastuko lenA yadyapi choDa detA hai to bhI binA dI huI vastuke lenese usakI prIti ghaTa jAtI hai isalie usake tIsarA acauryANavata hotA hai / (rA. vA 7/20/3/547/10) kA. a 335-336 jo bahumulla batthu apayamulle Na Neba giNhedi / bIsariya piNa giNhadi lAhe thove vi tusedi // 335 // jo paradavvaM Na haradi mAyAloheNa kohamANeNa / diDhacitto suddhamaI aNubaI so have tidio // 336 // --jo bahumUlya vastuko alpamUlyameM nahIM letA, dUsarekI bhUlI huI vastuko bhI nahIM uThAtA, thoDe lAbhase hI santuSTa rahatA hai // 33 // tathA kapaTa lobha mAyA va krodhase parAye dravyakA haraNa nahI karatA vaha zuddhamati dRDhanizcayI zrAvaka acauryANuvatI hyvaantrsttaa| pratiniyata vastu (dravya) me vyApanevAlI yA pratiniyata eka rUpa (guNa) meM vyApanevAlo yA pratiniyata eka paryAyame vyApanevAlI avAntara sattA hai| prasA/tA vR 16/126/17 muktAtmadravyasya svakIyaguNa paryAyotpAdavyayadhauvya sahasvarUpAstitvAbhidhAnamavAntarAstitvabhinna vyavasthApita / -suktAtmadravyake svakIya guNaparyAyokA utpAdavyayadhauvyatAke jo svarUpAstitvakA abhidhAna yA nirdeza hai vahI abhinna rUpame avAntara sattA sthApita kI gayI hai| paMdha.1/266 api cAvAntarasattA sadanadravyaM sadguNazca paryAya / saccotpAdadhvasau saditi dhauvyaM kile ti vistAra // 266 // -- tathA sat dravya hai, sat guNa hai aura sata paryAya hai| tathA sata hI utpAda vyaya hai, sata hI dhovya hai, isa prakArake vistArakA nAma hI nizcayase avAntara sattA hai| 4 sAdRzya astitva yA mahAsattA prasAmu 17 idaM tu sAdRzyAstitvAbhidhAnamastai ti kathayati-(utthAnikA) / iha vivihalakkhaNANa lakkhaNa magaM saditi sabbagaya / uvadisadA khalu dhamma jiNavaravasaheNa paNNatta / -yaha sAdRzyAstitvakA kathana hai -- dharmakA bAstavameM upadeza karate hue jinavaravRSabhane isa vizva me vividha lakSaNavAle (bhinna-bhinna svarUpAstitvavAle) sarva dravyo kA 'sat' aisA sarvagata eka lakSaNa kahA hai| pra. sA/ta pra/67 svarUpAstitvena lakSyamANAnAmapi sarva dravyANAmastamitace citryaprapaJca pravRttya vRta prativyamAsUtrita sImAna bhandatsa diti sarvagata sAmAnyalakSaNabhUta sAdRzyAstitvameka vastravabodhavyam / (yadyapi sarva dravya) svarUpAstitvase lakSita hote hai, phira bhI sarbadravyokA vicitratAke vistArako asta karatA huA, sarva dravyo meM pravRtta hokara rahanevAlA, aura pratyeka dravyako bandhI huI sImAkI avagaNanA karatA huA 'sat' aisA jo sapaMgata sAmAnya lakSaNa bhUA sAdRzya astitva hai vaha vAstavame eka hI jAnanA caahie| d kA /ta pra./8 sarva padArthasArthavyApinI sAdRzyAstitva sucikA mahA sattA praukteva / - sarva padArtha samUhameM vyApta honevAlI sAdRzya astitvako sUcita karanevAlI mahAsattA hI jA cukI hai| ni sA/tA vR/34 samastavastuvistAravyApinI mahAsattA, samastavyApakarUpavyApinI mahAsattA, anantaparyAyavyavyApinI mhaasttaa| - samastavastu vistArameM vyApanevAlI, arthAt chaho dravyo va unake samasta bheda prabhedome vyApanevAlI tathA samasta vyApaka rUpoM (guNo) meM vyApanevAlI tathA ananta paryAyome vyApanevAlI mahAsattA hai| (pra sA/tA vR. 17/130/14) astitva naya-de naya 1/5 / asti nAsti bhaga-de saptabhago/4 / asti nAsti pravAda-de zrutajJAna III asteya-1. bheda va lakSaNa 1. asteya kA lakSaNa ta sU 7/12/352/12 adatAdAnaM steyam // 15 // sa si 7/15353/6 yatra saklezapariNAmena pravRttistatra steyaM bhavati vAhyAvastuno grahaNe cAgrahaNe ca / binA do huI vastukA lenA steya hai // 15 // isa kathana kA yaha abhiprAya hai ki vAhya vastu lI jAya yA na lI jAya kintu jahA~ saklezarUpa pariNAma ke sAtha pravRtti hotI hai, vahA~ steya hai| 2. asteya aNuvrata kA lakSaNa ra. ka. zrA 57 nihitaM vA patita vA suvismRta vA prsvmvisRsstt| na harati yanna ca datte tadakRzacauryAdupAramaNa / jo rakhe hue tathA gire hue athavA bhUle hue athavA dharohara rakhe hue paradravyako nahI sA dha4/46 cauravyapadezaka rasthUlasteyavrato mRtasvadhanAt / paramudakAdezcArikhanabhogyAnna hareddadadAti na parastha // 46 // - 'corI' aise nAmako karanevAlI sthUla corIkA hai vata jisake aisA puruSa yA zrAvaka mRtyuko prApta ho cuke putrAdikse rahita apane kuTumbI bhAI bagairahake dhanase tathA sampUrNa logoM ke dvArA bhogane yogya jala, ghAsa Adi padArthose bhinna arthAt inake atirikta dUsareke dhanako na to svaya grahaNa kare aura na dUsareke lie deve| 3. asteya mahAvata kA lakSaNa ni sA /ma 58 gAme vA Nayare vA raNe vA pecchiUNa prmtth| jo mu cadi gahaNa bhAva tidiyabada hodi tasseva ||58graammeN, nagarameM yA vanameM parAyI vastuko dekhakara jo use grahaNa karaneke bhAvako choDatA hai usako tIsarA (acaurya) mahAvata hai| bhU A 7,261 gAmAdisu paDidAI appappahUdi pareNa saMgahidaM / NAdANaM paradavva adattaparivajjaNa ta tu||7|| gAme Nagare raNe thUla sacitta bahasapaDinarava / tiviheNa vajjidavya adipaNagahaNaM ca taNNicaM // 26 // = grAma AdikameM par3A huA, bhUlA huA, rakhA huA ityAdi rUpase alpa bhI sthUla sUkSma vastukA dUsarekara ikaTThA kiyA huA aise paradravyako grahaNa nahIM karanA vaha adattatyAga arthAta acaurya mahAvata hai // 7 // grAma nagara vana AdimeM sthUla athavA mUkSma, sacitta athavA acitta, bahuta athavA thoDA, bhI svarNAdi, dhana dhAnya, dvipada catuSpada Adi parigraha binA diyA mila jAye to use mana vacana kAyase sadA tyAga karanA cAhie / vaha acaurya vrata hai // 26 // 2. asteya nirdeza 1. asteya aNuvratake paoNca aticAra ta sU 7/27 stenaprayogatadAhRtAdAnaviruddharAjyAtikramahInAdhikmAnonmAnapratirUpakavyavahArA // 27 // -1.corI karaneke upAya batalAnA, 2. corI kA mAla lenA, 3 rAjya niyamoke viruddha blaika mArkeTa karanA yA Taiksa cuGgI bacAnA, 4 mApane va tolaneke gaja bATa kamatI bar3hanI rakhanA, 5 adhika mUlyakI vastume kama mUlyakI vastu milAnA--ye pA~ca asteyake aticAra hai| ra ka zrA18) (anya bhI zrAvakAcAra) sAdha 4/50 meM uddhRta = yazastila kacampU-mAnavannyanatAdhikye stena karma tato graha / vigrahe sagraho'rtha syAstenasyaite nivrtkaa| jo vastu tolane yA mApane yogya hai, use dete samaya kama taulakara, lete samaya adhika taulavara yA adhika mApakara lenA, corI karAnA, porI ke mAla lenA, aura yuddha ke samaya padArthoMkA saMgraha karanA--ye pA~ca acauryANuvatake aticAra hai| jainendra siddhAnta koza Page #229 -------------------------------------------------------------------------- ________________ asteya 2 mahAvratIke lie asteya kI bhAvanAeM bha Ama 1208 - 1206 aNaNuNNAdaggahaNa asagabuddhI aNuNNavittAvi / madha ummAhApusa 20 mAi pavesassa goyarAdIsu / uggahajAyaNamaNutrocie tahA bhAvaNA taie // 120 // - 1. upakaraNoko usake svAmIkI paravAnagI ke binA grahaNa na karanA, 2 unakI anujJAse bhI yadi grahaNa kare to unameM Asaktina karanA, 3 apane prayojanako batAte hue koI vastu (mA~ganA. 4 yA apanI marjI se bhI yadi dAtAra degA to vaha sabakI saba grahaNa kara lUgA aisI bhAvanA na karanA, 5. jJAna va cAritrame upayogI hI vastu yA upakaraNa grahaNa karanA, anya nahIM, tathA anupayogI vastukI yAcanA na karanA | 1208 // 6 gharake svAmI dvArA gharame praveza kI manAI honepara usake ghara me praveza na karanA, 7 Agamase aviruddha hI sayamopakaraNakI yAcanA karanA aisI ye acaurya vratakI bhAvanAe~ hai || 120 // ( A 331) (ana dha 4/57/345) / ta sU 7 / 6 zUnyAgAra vimA citAvAsa paroparodhAkaraNabhaikSyazuddhisadharmAvisaMvAdA paJca // // zUnyAgArAvAsa, vimocita yA vyaktAvAsa paroparodhAkaraNa ati dUsareke AnemeM rukAvaTa na DAlanA, bhaikSazuddhi arthAt bhikSu caryAko zuddhi, sarmAvivAda avadhi sAmajama se vAda vivAda na karanA ye acauryavratakI pA~ca bhAvanAe~ hai / 214 ( cA pA. mU. 33) ana dha 4/57 meM AcAra Adi zAstroM se uddhRta pR 346 upAdAna matasvamatecAsakta buddhitA / gArhyasyArtha kRto lAnamitarasya tu varjanam / apraveza mate'gAre gRhibhirgocarAdiSu / tRtIye bhAvanA yogyayAJcA sUtrAnusArata // dehaNa bhAtraNa cAvi uggaha ca pariggahe / satuTThI bhattapANe tadiya vadamissado // =yahA~ do prakArase pA~ca pA~ca bhAvanAe~ batAyI hai eka AcAra zAkhake anusAra aura dUsarI pratikramaNazAstra ke anusAra / -1 tahA~ AcAra zAstra ke anusAra to1 svAmIke dvArA anujJAta tathA yogya hI vastukA grahaNa karanA, 2 aura anumata vastumeM bhI Asakta buddhi na rakhanA, 3 tathA jitane se apanA prayojana siddha ho jAtA ho utanA hI usako grahaNa karanA bAkIko choDa denA, 4 gocarAdika karate samaya jisa gRhameM praveza karanekI usake svAmIkI anumati nahI hai, usameM praveza na karanA, 5 aura sUtra ke anusAra yogya viSayakI hI yAcanA krnaa| 2. pratikramaNa zAstra ke anusAra- 1. zarIrakI azucitA yA anityatAdikA vicAra karanA, 2 AtmA aura zarIrako bhinna-bhinna samajhanA, parigraha nigraha arthAt 'jitane bhI cetana yA acetana parapadArtha hai unake samparka se AtmA apane hisse ho jAtA haiaisA vicAra karanA, 4 bhakta santoSa arthAt vidhi pUrvaka jaisA bhI bhojana prApta ho jAye usameM hI santoSa dhAraNa karanA; 5 pAna santoSa arthAt yathA labdha peya vastuke lAbhAlAbhame santoSa rakhanA, una dono kI prAptike lie gRddha na honA / ma pU. 20/163 mitocitAbhyanujJANApagraho'nnadhA saMtoSo bhAne va tRtIyabhAvamA / / 16 / 1 parimita AhArA 2. dharaNa yogya AhAra lenA ke prArthanA karane para AhAra lenA; 4. yogya vidhike viruddha AhAra na lenA, 5 tathA prApta hue bhojana meM santoSa rakhanA paoNca tRtIya bacatako bhAvanAe~ hai // 163 // 3. aNuvratIke lie asteya kI bhAvanAeM sasi 7/2/240 vAstena paradravyaharaNAsa sarvayojanIyo bhavati / cAya hastapAda karja nAsottarIcchedamabhedanaharaNAdIn pratibhAzubhA mati garhitaraca bhaktoti syAha parati zreyasI evaM hisAdiSvAyAdyadarzanaM bhAvanIyama - para dravyakA apaharaNa karanevAle corakA saba tiraskAra karate hai / 2 asteya nideza isa loka me vaha tADanA mAranA, bA~dhanA tathA hAtha, paira, nAka, kAna, Upara ke oThakA ghedanA, bhedanA aura sarvasvaharaNa Adi du khoko aura paralokame azubha gatiko prApta hotA hai, aura garhita bhI hotA hai. isalie corIkA tyAga zreyaskara hai| isa prakAra hisA Adi doSomeM apAya aura avadyake darzanakI bhAvanA karanI cAhie / vratokI bhAvAnAo sambandhI vizeSa vicAra--de, vrata 2 / 4. anyAya pUrvaka grahaNa karanekA niSedha kurala 12/3,6 anyAyaprabhavaM vittaM mA gRhANa kadAcana varamastu tadAdAne lAbhaM vAstu dUSaNam // 3 // nIti mana parityajya kumArga yadi dhAvate / sarvanAza vijAnIhi tadA nikTasa sthitam // 6 // = anyAya se utpanna dhanako kabhI bhI grahaNa na kro| bhalehI usase lAbhake atirikta anya vastukI sambhAvanA na ho arthAt usase kevala lAbha honA nizcita ho // 3 // jaba tumhArA mana nItiko tyAga kumArga meM pravRtti karane lagatA hai to samajha lo ki tumhArA sarvanAza nikaTa hI hai // 6 // 5. corIko nindA bha AmU = 65 / 684 padavvaharaNamedaM AsavadAra khu veti pAvassa / soga riyavAhapadAravehi corohu pApadaro / paradravya haraNa karanA pApa AnekA dvAra hai| sUarakA ghAta karane vAlA, mRgAdikoMko pakar3anevAlA aura parastrIgamana karanevAlA, inase bhI cora adhika pApI ginA jAtA hai / 6 asteyakA mAhAtmya bha Am 875-876 ede savve dosA Na hoti paradavvaharaNa- viradassa / vivarIdA ya guNA hoti sadA dattabhoissa // 875 // devidarAya gahavaidevadasAhana tumhA umAhaviDIyA digNa sAmanya sAhRNyaM // 876 // = uparyukta corIkA doSa jisane tyAga kiyA hai, aise mahApuruSame doSa nahI rahate hai, parantu guNa hI utpanna hote hai| diye hue padArthakA upabhoga lenevAle usa mahApuruSa meM acche-acche guNa pragaTa hote hai 80 devendra rAjA gRhastha, rAjAdhikArI devatA aura sAthamika sAhase yogya vidhise diyA huA siddhi karanevAlA, jisase jJAnakI siddhi va sayamakI vRddhi hogI, aisA padArtha he kSapaka 'tU grahaNa kara // 876 // 7 corIke niSedhakA kAraNa 2/168100 tato'yaha pApa syAtparaharaNe nRnnaam| yAda maraNe dukhaM sAhaza Ni kSitau // 168 // evametatparijJAya darzanAkottamai / karttavyA na mati kvApi paradAradhanAdiSu // 166 // AstA parasva svIkAra nArakAdiSu yadajaina bhaneka du va kSamo naraH // 170 // - corI karanevAle puruSako avazya mahApApa utpanna hotA hai, kyoMki jisakA dhana haraNa kiyA jAtA hai usako jaisA marane dukha hotA hai vaisA hI du kha dhanake nAza ho jAnepara hotA hai // 168 // uparokta prakAra corIke mahAdoSoko samajhakara darzanapratimA dhAraNa karanevAle uttama zravakako dUsarekI strI vA dUsarekA dhana haraNa karane ke lie kabhI bhI apanI buddhi nahI karanI cAhie // 166 // dUsarekA dhana haraNa karanese vA corI karanese jo naraka Adi durgatiyo meM mahAdukha hotA hai vaha to hotA hI hai kintu aise logoko isa janma meM hI jo dukha hote hai unako bhI koI manuSya kaha nahIM sakatA / / 170 / / * corIkA hisAme antarbhAva ahiMsA hai| 8. mAgaMmeM par3I vastu milanepara kartabdha mU A 157 ja teNa taddhaM saccittAcitta mitsaya davvaM / tassa ya so Arao arihadi evaMguNa soni 150 -te samaya mArga ziSyAdi cetana pustakAdi acetana aura pustakasahita ziSyAdi mizra ye padArtha mila jaoNsa to Age jAnevAle guNavAn AcArya hI jainendra siddhAnta koSa Page #230 -------------------------------------------------------------------------- ________________ asthi una padArthoM ke yogya hai arthAta unako uThAkara AcArya ke samIpa le jaave| kurala 12/1 idaM hi nyAyaniSThatva yanniSpakSatayA sdaa| nyAyyo bhAgo hRdAdeyo mitra ya ripave'thavA // 1 // nyAyaniSThAkA sAra kevala isame hai ki manuSya niSpakSa hokara dharmazIlatAke sAtha dUsareke deya azako de deve, phira cAhe lenevAlA zatru ho yA mitra / 3. zaMkA samAdhAna 1. karmAdi pudgaloMke grahaNa meM bhI doSa lagegA sa si 7/15/352/12 yadya va kamanokarmagrahaNamapi steya prApnoti, anyenAdattatvAt / naiSadoSa , dAnAdAne yatra sambhavatastatraiva steyavyavahAra / kuta , adattagrahaNasAmarthyAvA- prazna-yadi steyakA pUrvokta (adattAdAna) artha kiyA jAtA hai to karma aura nokarmakA grahaNa karanA bhI steya ThaharatA hai, kyoki, ye kisIke dvArA diye nahI jAte ? uttara-yaha koI doSa nahIM hai, kyoki, jahA~ denA aura lenA sambhava hai vahIM steya kA vyavahAra hotA hai / prazna yaha artha kima zabdase phalita hotA hai| uttara-mRtrameM diye gaye 'adatta' zabda se| (rA vA 715/1-3/542/15) 2 puNyopArjana prazasta corI kahalAyegA rA.vA.7/15/8/543/1 syAnmatam vandanAkriyAsabandhena dharmopacaye sati prazasta steya prApnoti, tanna, ki kAraNam / uktatvAt / uktametatdAnAdAnasabhatro yatra tatra steyaprasaMga iti / prazna --bandanA sAmAyika Adi kriyAoke dvArA puNyakA saMcaya sAdhu binA diyA huA hI grahaNa karatA hai, ata usako prazasta cora kahanA cAhiye ? uttarayaha AzakA nirmUla hai, kyoki, yaha pahale hI kaha diyA gayA hai ki jahA~ lena dena kA vyavahAra hotA hai vahI corI hai / 3. zabda grahaNa va nagaradvAra pravezase sAdhuko doSa lagegA rAvA. 7/14/7543 syAdetat-zabdAdi viSayaradhyAdvArAdInyadattAni AdadAnasya bhikSI steya prApnotIti / tanna , ki kAraNam / aprmttyaat| dattame vA tatmarvam / tathA hi aya pihitadvArAdIna na pravizati / prazna - indriyoke dvArA zabdAdi viSayoko grahaNa karane me tathA nagarake daravAje Adiko binA diye hue prApta karanese sAdhuko corIkA doSa laganA caahie| uttara-yatnavAna apramatta aura jJAnI mAdhuko zAstra dRSTise AcaraNa karanepara zabdAdi sunanemeM corAkA doSa nahIM hai, kyoki, ve matra vastue to sabake lie dI hI gayo hai, adatta nahI hai| isIlie una daravAjo meM praveza nahIM karatA jA sArvajanika nahI hai yA banda hai / (sa.si 7/12/353/2) asthi-1, audArika zarIroM meM asthiyokA pramANa-de audArika 1/7, 2 inameM SaT kAla kRta vRddhi hrAsa-de. kAla 4 // asthira-de sthir| asnAna-sAdhukA eka mUlaguNa -de snAna / ahaMkAra-ta anu 15ye karmakRtAbhAvA paramArthanayena cAramanobhinnA / tatrAtmAbhinivezA'hakAro'ha yathA nRpatiH // 15 // karmoke dvArA nirmita jA paryAye hai aura nizcayanayase AtmAse bhinna hai, usame AtmAkA jo mithyA Aropa hai, usakA nAma aha kAra hai jaise mai rAjA huuN| prasA tA vR 64/14 manuSpAdiparyAyarUpo'hamityaha kAro bhnnyte| - manuSyAdi paryAyarUpa hI mai hU~' aisA kahanA ahaMkAra hai| dra sa.TI. 41/166/1 karmajanitadehaputrakalatrAdau mamedamiti mamakArasta traivAbhedena gaurasthUlAdideho'haM rAjA'hamityaha kAralakSaNa miti / - karmoMse utpanna jo deha, putra, strI AdimeM 'yaha merA zarIra hai, yaha merA putra hai', isa prakArakI jo buddhi hai vaha mamakAra hai, aura una ahiMsA zarIrAdime apanI AtmAse abheda mAnakara jo 'mai gaura varNa kA hU~, mATe zarIra vAlA hU~, rAjA hU~,' isa prakAra mAnanA so ahaMkArakA lakSaNa hai| ahaMkriyA-ma sto TI 12/26 ahamasya sarvasya syAdiviSayasya ___ svAmiti kriyA aha kriyaa| - 'maiM isa strI Adi samasta viSayokA svAmI hU~' isa prakArakI kriyA ko aha kriyA kahate hai| ahamindra-de indr| ahiMsA-jena dharma ahiMsA pradhAna hai, para ahisAkA kSetra itanA sakucita nahIM hai jitanA ki lokmeM samajhA jAtA hai isakA vyApAra bAhara va bhItara dono ora hatA hai| bAhara meM to ksiI bhI choTe yA baDe jIvako apane manase yA vacanase yA kAyase, ksiI prakAra kI bhI hIna yA adhika pIDA na pahu~cAnA tathA usakA dila na dugvAnA ahisA hai. aura antara gameM rAga dveSa pariNAmose nivRtta ha kara mAmyabhAva meM sthita honA ahisA hai| bAhya ahiMsAko vyavahAra aura antara gakA nizcaya kahate hai| vAstava meM antara gameM Azika sabhyatA Aye binA ahimA sambhava nahI, aura isa prakAra isake ativyApaka rUpa meM satya acaurya brahmacarya Adi sabhI sadaguNa samA jAte hai| isIlie ahisA kA parama dharma va hA jAtA hai| jala thala Adime sarvatra hI kSudra jIvo kA sadbhAva honeke vAraNa yadyapi bAhya meM pUrNa ahisA palanI asambhava hai para yadi antara gameM sAmyatA aura bAhara meM pUrA-pUrA yatnAcAra rakhane meM pramAda na kiyA jAya to bAhya jIvoke marane para bhI sAdhaka ahisaka hI rahatA hai| 1. ahiMsA nirdeza * nizcaya ahiMmAkA lakSaNa-de ahisA 2/1 / 1. ahiMsA aNuvratakA lakSaNa ra ka zrA53 sa kalpAta kRtakAritamananAdyogatrayasya carasatvAn / na hinasti yattadAhu sthUla vadhAdviramaNa nipuNa // 53 // - mana,vacana, kAyake sa kalpase aura kRta, kArita, anumoda nAme trasa jIvoko jo nahIM hanatA, usa kriyAko gaNadharAdika nipuNa puruSa sthUla hisAse virakta hAnA arthAt ahisANuvata kahate hai| (sa si 7/20/358/7), (rA.vA. 7/2011/547/6), (sAdha 1/7) / vasu.zrA 206 je tasakAyA jIvA puvuddivANa hisiyavyA te / eI diyA viNikaraNeNa paDhama vayaM thUlaM ||206-jo trasa jItra pahile batAye gaye hai, unhe nahI mAranA cAhie aura niSkAraNa arthAta binA prayojana ekendriya jIvoko bhI nahI mAranA caahie| yaha pahilA sthUla ahisA vrata hai / (sA dha.4/10) kAa/mU 331-332 jo vAvarei sadao appANasamaM para pi maNNaM to| NidaNa garahaNa-juto pariharamANa mahAra bhe||33|| tasaghAda jo Na karadi maNavayakAe hi Neva kaarydi| kubbata pi Na icchAdi paDhamavayaM, jAyade tassa ||332||-jo zrAvaka dayApUrNa vyApAra karatA hai, apane hI samAna dUsaroko mAnatA hai, apanI nindA aura gardA karatA huA mahA Arambhako nahI karatA // 331 // tathA jo mana, vacana va kAyase trasa jIbokA ghAta na svaya karatA hai, na dUsarose karAtA hai aura na dUsarA karatA ho use acchA mAnatA hai, usa zrAvakake prathama ahisANuvata hotA hai| 2. ahiMsA mahAvratakA lakSaNa mU A, 5,286 kArya diyaguNamaggaNa kulAujoNIsu savvajIvANa / NAUNa ya ThANAdisu hisAdivivajjaNamahisA // 5 // ei diyAdipANA paMcavidhAbajjabhIruNA samma / te khalu Na hi sitavyA maNavacikAyeNa savvastha // 28 // - kAya, indriya, guNasthAna, mAgaMNAsthAna, kula, Ayu, yoni-inameM saba jIvo ko jAnakara kAyotsargAdi kriyAoM meM hiMsA AdikA tyAga karanA ahisA mahAvata hai // 5 // sama deza aura saba jainendra siddhAnta koza Page #231 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ahiMsA 216 3. pratakI kathaMcita pradhAnatA kAlameM mana vacana kAyase eke driyase lekara paMcendriya prANiyoke prANa pA~ca prakArake pApose DaranevAleko nahI ghAtane cAhie, ati jovoko rakSA karanA ahisAvata hai // 28 // (ni.sA /mU. 56) 3. ahisANuvratake paoNca ativAra tA.sU.7/25 bandhabadhacchedAtibhArAropaNAnnapAnanirodhA' / bandha, vadha, cheda, atibhArAropaNa, annapAnakA nirodha, ye ahisANuvatake pA~ca aticAra hai| sAdha 4/16matrAdinApi baMdhAdiH kRto rajjyAdivanmala / tattathA yatnIya syAnna yathA malina bata 1135 mantrAdike dvArA bhI kiyA gayA bandhanAdika rassI vagairahase kiye gaye bandhakI taraha aticAra hotA hai| isalie usa prakArase yatna pUrvaka pravRtti karanI cAhie, jisa prakArase ki vrata malina na hove| 4. ahiMsA mahAvratakI bhAvanAeM ta. sU 7/4 vADmanoguptoryAdAnanikSepaNasamityAlA kitapAnabhojanAni paJca ||4||=vcngupti, manogupti, IryAsamiti, AdAnanikSepaNasamiti aura Alokita pAna bhojana (arthAt dekha zodhakara bhojana pAna grahaNa karanA) ye ahisAvatakI pA~ca bhAvanAe~ hai| (mU A. 337), (cA.pA/mU. 31) 5. ahiMsA aNuvratakI bhAvanAeM sa.si. 7/6 347/3 hisAyA tAvata, hiMsro hi nityAdvejanIya satatAnubadbhavairazca iha ca vadhabandhapariklezAdIn pratilabhate pretya cAzubhA gati gahitazca bhavatIti hisAyA vyuparama zreyAt / evaM hisAdiSvapAyAvadyadarzanaM bhAvanoyam / = hisAmeM yathA-hisaka nirantara udvejanIya hai' vaha sadA vairako bA~dhe rahatA hai, isa lAkameM vadha, bandha aura kleza Adiko prApta hotA hai, tathA paralokameM azubha gatiko prApta hotA hai, aura garhita bhI hotA hai, isalie hiMsAkA tyAga zreyaskara hai| * isa prakAra hisAdi doSome apAya aura avadyake darzanakI bhAvanA karanI caahie| * vratoMkI bhAvanA va aticAra-de vrata 2 / * sAdhajana pazu pakSiyokA mArga choDakara gamana karate hai -de. samiti 1/3 2. nizcaya ahiMsAkI kathaMcit pradhAnatA 1. pramAda va rAgAdikA abhAva hI ahiMsA hai bha,A /ma.803,806 attA cetra ahiMsA attA hiMsatti NicAo smye| jo hodi appamatto ahisago hisago idro|806|| jadi suddhassa ya badho hohidi bAhira gavatthujogeNa / Nasthi du ahisago NAma hodi vAyavAdibadhahedu ||806||-aatmaa hI hiMsA hai aura vaha hI ahisA hai, aisA jinAgamameM nizcaya kiyA hai| apramattako ahiMsaka aura pramattako hiMsaka kahate hai // 803 // yadi rAgadveSa rahita AtmAko bhI bAhya vastumAtrake sambandhase banca hogA, to 'jagata meM koI bhI ahisaka nahIM hai', aisA mAnanA par3egA, kyoMki, muni jana bhA vAyukAyikAdi jIvoke vadhake hetu hai / 806 // sa si.7/22/363/10 para uddhRta-rAgAdoNamaNuppA ahisagattaM tti desidaM samaye / tesiM ce uppatto hiMsetti jiNehi NihiTThA / zAstrameM yaha upadeza hai ki rAgAdikakA nahI utpanna honA ahisA hai| tathA jinadevane unakI utpattiko hiMsA kahA hai| (ka.pA /pU. 1/1/ 42/102) (ghu si.u 44) (ana.gha. 4/26) gha./pu 14/5.613/9/10 svaya hyahisA svayameva hiMsanaM na tatparAdhInamiha dvayaM bhavet / pramAdahIno'tra bhavatyahisaka pramAdayuktastu sadaiva hiMsaka 5 // = ahiMsA svayaM hotI hai aura hisA bhI svaya ho hotI hai / yahA~ ye dono parAdhIna nahI hai| jo pramAda rahita hai vaha ahisaka hai aura jo pramAda yukta hai vaha sadA hisaka hai| pra. sAta pra 217-218 azuddhopayogasadbhAvasya sunizcitahisAbhAvaprasiddha stathA tadvinAbhAbinA prayatAcareNa prasidbhayadazuddhopayogAsadbhAvaparasya paraprANavyaparopasadbhAve'pi bandhAprasiddhayA sunizcitahisA'bhAvaprasiddhazcAntaraGga eva chedo balIyAn na punarbahiraGga' // 217 // yadazuddhopayogAsadabhAva nirupale patvaprasiddha rahisaka eva syAt // 218 // - azuddhopayogakA sadbhAva jisake pAyA jAtA hai usake hisAke sadbhAvakI prasiddhi sunizcita hai, aura isa prakAra jo azuddhopayogake binA hotA hai aise prayata AcAra se prasiddha honevAlA azuddhopayogakA asadbhAva jisake pAyA jAtA hai usake paraprANoke vyaparopake sadbhAva meM bhI bandhakI aprasiddhi honese hisAke abhAvakI prasiddhi sunizcita hai ata antaraMga cheda ho vizeSa balavAna hai bahiraga nahI // 217 // azuddhopayogakA asadbhAva ahisaka hI hai, kyoki use nirle paravakI prasiddhi hai / 218 // (ni sA /tA vR.56) (ana dha 4/23) pu si u 51 avidhAyApi hi hisA hisAphalabhAjana bhavatyeka' / kRtvApyaparo hisA hisAphalabhAjana na syAt / - nizcaya kara koI jIva hisAko na karake bhI hisA phalake bhoganekA pAtra hotA hai aura dUsarA hisA karake bhI hisAke phalako bhoganekA pAtra nahI hotA hai, arthAta phalaprApti pariNAmoke AdhIna hai, bAhya hisAke AdhIna nhiiN| 2. nizcaya ahiMsAke binA ahiMsA sambhava nahIM ni sA./tA vR 56 teSA mRtirbhavatu vA na vA, prayatnapariNAmamantareNa ___ sAvadyaparihAro na bhvti| - una (bAhya prANiyo) kA maraNa ho yA na ho, prayatnarUpa pariNAmake binA sAvadyaparihAra nahIM hotaa| papra./TI 2/68 ahisAlakSaNo dharmaH, so'pi jIvazuddhabhAva binA na sa bhavati / = dharma ahisA lakSaNavAlA hai, aura vaha ahisA jIva ke zuddha bhAvoke binA sambhava nhiiN| 3. parakI rakSA Adi karanekA ahaMkAra ajJAna hai sa sA /mU 253 jo appaNA du maNNa di dukhi dasu hide karemi satteti / so mUDho aNNANI gANI eto du vivriido| - jo yaha mAnatA hai ki apane dvArA mai (para) jIvoko dukhI sukhI karatA hU~, vaha mUDha (mohI) hai, ajJAnI hai aura jo isase viparIta hai vaha jJAnI hai| (yo sA./a. 4/12) 4. ahiMsA siddhAnta svarakSArtha hai na ki pararakSArtha 1 dha./u 756 AtmetarAGgiNAmagarakSaNa yanmata smRtau / tatpara svAtmarakSAyA' kRtenAta paratra tat // 156 // - isalie jo AgamameM sva aura anya prANiyokI ahisAkA siddhAnta mAnA gayA hai, vaha kevala svAtma rakSAke lie hI hai, parake lie nhii| sA vratakI kacit pradhAnatA 1. ahiMsA vratakA mAhAtmya bha.A./mU 822 pANo vi pADihera patto chUDo vi sasumArahade / egeNa ekadivasakadeNa hisAvadaguNeNa / - svalpa kAla taka pAlA jAnepara bhI yaha ahisA vata prANIpara mahAn upakAra karatA hai| jaise ki zizumAra hradameM pheke cANDAlane alpakAla taka hI ahiMsAvata pAlana kiyA thaa| vaha isa vratake mAhAtmyase devoke dvArA pUjA gyaa| jJA, 8/32 ahisaiva jaganmAtA'hisaivAnandapaddhati' / ahisaiva gati' sAdhvI zrIrahisaiva zAzvatI // 32 // = ahisA hI to jagatakI mAtA hai kyoki samasta jovokA paripAlana karanevAlI hai; ahisA hI AnandakI santati hai, ahisA hI uttama gati aura zAzvatI lakSmI hai| jagata meM jitane uttamottama guNa hai ve saba isa ahisA hI meM hai| a.ga.zrA 11/5 cAmIkaramayImujhe dadAnaH parvata * saha / ekajIvAbhayaM nUna dadAnasya samaH kuta' // 5 // - parvatosahita svarNa mayI pRthivIkA vAyaesA jinAgama, 10 // yadi rAma jagata meM koI jainendra siddhAnta koza Page #232 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ahiMsA 217 ahita dAna karanevAlA bhI puruSa, eka jIvakI rakSA karanevAle puruSake samAna kahA~se ho sakatA hai| bhA pA./TI 134/283 para uddhRta "ekA jIvadaye katra paratra sakalA kriyaa'| paraM phalaM tu sarvatra kRSezcintAmaNeriva // 1 // AyuSmAna subhaga' zrImAna surUpa kIrtimAnnara' / ahisAvatamAhAtmyAdekasmAdeva jAyate // 2 // - eka jovadayAke dvArAho cintAmaNikI bhaoNti anya sakala dhArmika kriyAoke phala kI prApti ho jAtI hai // 1 // AyuSmAn honA, subhagapanA, dhanavAnapanA, sundara rUpa, kIrti Adi ye saba kucha manuSyako eka ahisA batake mAhAtmya se hI prApta ho jAte hai // 2 // 2. sarva vratomeM ahiMsAvana hI pradhAna hai| bha.A/mU 784-740 Nasthi aNUdo appaM AyAsAdo aNUNaya Nasthi / jaha taha jANa mahallaM Na vayamahisAsama asthi // 784 // savvesimAsamANaM hidaya gambho va savvasatthANa / lamvesi badaguNANa piDo sAro ahiMsA hu // 760 // isa jagat meM ase choTI dusarI bastu nahI hai aura AkAzase bhI baDI koI cIja nahIM hai / isI prakAra ahisA vratase dUsarA koI bar3A bata nahI hai // 784 // yaha ahiMsA sarva AzramoMkA hRdaya he, sarva zAstrokA garbha hai aura sarva vatokA nicoDA huA sAra hai // 7 // kurala 33/3 ahisA prathamo dharma sarveSAmiti sanmati / RSibhibahudhA gIta sunRta tadanantaram // 3 // =ahiMsA saba dharmoM meM zreSTha hai / RSiyone prAya usako mahimAke gIta gAye hai| saccAIkI zreNI usake pazcAt AtI hai| sa si,7/1/243/4 tatra ahisA vratamAdau kriyate pradhAnatvAt / satyAdoni hi tatparipAlanArthAdIni sasthasya vRttiparikSepavata / - ina pA~coM batome ahisA vratako (sutrakArane) prArambhame rakhA hai, kyoki vaha sabameM mukhya hai| dhAnyake khetake lie jaise usake cAroM ora kaoNTokA gherA hotA hai usI prakAra satyAdika sabha' vrata usakI rakSA ke lie hai| (rA vA. 7/1/6/534/1) . pusi.u 42 AtmapariNAma hisanaM hetutvAtsarva meva hisaitat / anRtavaca nAdi kevala mudAhRta ziSyabodhAya // 42 // - Atma pariNAmokA hanana karaneme asatyAdi saba hiMsA hI hai| asatya vacana Adi grahaNa to kevala ziSya janoko usa hisAkA bodha karAne mAtrake lie hai / jJA 8/7,30,31,42 satyAdya sarani aussymjaatnibndhnm| zIlaizca yadyadhiSThAnama hisAkhya mahAvatam 17 // etatsamayasarvasvametatsiddhAntajovitam / yajjantujAtarakSArtha bhAvazuddhayA dRDha batam // 30 // zrUyate sarvazAstreSu sarveSu samayeSu c| ahisAlakSaNo dharma. tahipakSazca pAtakam // 39 // tapa shrutmyjnyaandhyaandaanaadikmnnaa| satyazIlavatAdonAma hisA jananI matA // 42 // - ahiMsA mahAvata satyAdika agale 4 mahAbatokA to kAraNa hai, kyoki ve binA ahi sAke nahIM ho skte| aura zIlAdi uttara guNokI caryAkA sthAna bhI ahisA hI hai / vahI to samaya arthAt upadezakA sarvasva hai, aura vahI siddhAntakA rahasya hai, jo jIvoke samUhako rakSAke lie ho| eva vahI bhAva zuddhipUrNaka dRDhabata hai // 30 // samasta matoke zAstromeM yahI sunA jAtA hai, ki ahiMsA lakSaNa to dharma he aura isakA pratipakSI hisA karanA ho pApa hai // 31 // tapa, zruta, yama, jJAna, dhyAna aura dAna karanA tathA satya, zIla vratAdika jitane bhI uttama kArya hai una sabakI mAtA eka ahisA ho hai // 42 // (jJA /2) 3. vratake binA ahiMsaka bhI hiMsaka hai pu mi. u. 48 hisAyAmaviramaNaM hisApariNamanamapi bhavati hiNsaa| tasmAtpramattayoge prANavyaparopaNaM nityam // 48 // -hisAmeM virakta na honA hiMsA hai aura hisArUpa pariNamanA bhI hiMsA hotI hai| isalie pramAdake yogameM nirantara prANa ghAtakA sadbhAva hai| pra.sA/ta.pra. 217 prANavyaparopasadbhAve tadasadbhAve vA tadavinAbhAvinAprayatAcAreNa prasidbhayadazuddhopayogasadbhAvasya sunizcitahisAbhAvaprasiddha / -prANake vyaparopakA sadbhAva ho yA asadbhAva, jo azuddhopayogake binA nahI hotA aise aprayata AcArase prasiddha honevAlA azuddhopayoga jisake pAyA jAtA hai usake hisAke sadbhAvakI prasiddhi sunizcita hai| 4. nizcaya vyavahAra ahisA samanvaya 1. sarvatra jIvoMke saddhAvame ahiMsA kaise pale bha.AmU 1012-1013 kadha care kadha ciTThe dhamAse kadha sye| kadha bhujejja bhAsijja kadha pAva Na vajjhadi // 1012 // jada care jada ciTTha jadamAse jadaM sye| jada bhujejja bhAsejja eva pAva Na bajjhaI // 1013 // prazna -isa prakAra kahe gaye kramakara jIvose bhare isa jagat meM sAdhu kisa taraha gamana kare, kaise tiSTha, kaise baiThe, kaise soye, kaise bhojana kare, kese bAle, kaise pApase na bndhe| uttara-yatnAcArase gamana kare, yatnase tiSThe, pIchIse zAdhakara yatnase baiThe, zodhakara rAtrime yatnase sAve, yatnase doSa rahita AhAra kare, bhASA samitipUrvaka yatnase bole / isa prakAra pApase nahIM bandha sktaa| rA.vA. 7/13/12/541/5 me uddhRta-jale jantu: sthale janturAkAze jantureva ca / jantumAlAkule loke katha bhazcarahisaka / so'trAvakAze na lbhte| bhikSAnidhyAnaparAyaNasya prmttyogaabhaayaat| kica sUkSmasthUlajovAmyupagamAt / sUkSmA na pratipoDyante prANina sthUlamUrtaya / ye zakyAste vivajyante kA hisA sa yatAramana / praznajala meM, sthala meM aura AkAzame saba jagaha jantu hI jantu hai| isa jantumaya jagatame bhikSu ahisaka kase raha sakatA hai" uttara---isa zakAko yahA~ avakAza nahIM hai, kyoki, jJAnadhyAnaparAyaNa apramatta bhikSuko mAtra prANaviyogase hisA nahIM hotii| dUsarI bAta yaha hai ki jIva bhI sUkSma va sthUla do prakAra ke hai| uname jo sUkSma hai ye to na kisIse rukate hai, aura na kisoko rokte hai, ata unakI to hisA hotI nahI hai| jo sthUla jIva hai unakI yathA zakti rakSA kI jAtI hai| jinako hisAkA rokanA zakya hai use prayatna pUrvaka rokanevAle sayatake hisA kaise ho sakatI hai| sAdha 4/22-23 kaSAya vikathAnidrApraNayAkSa vinigrahAta / nityodayAM dayA kutpiApadhvAntara viprabhA // 22 // viSvagajIvacite lAke kacarana ko'pybhokssyt| bhAva kasAdhanau bandhamokSau cennAbhaviSyatA // 23 // - ahisANuvatako nirmala karane kI icchA rakhanevAlA zrAvaka kaSAya, vikathA, nidrA, mAha, aura indriyoke vidhipUrvaka nigraha karanese pAparUpI andhakArako naSTa karane ke lie sUrya kI prabhAke samAna, tathA nitya hai udaya jisakA, aisI dayAko karo // 22 // yadi pariNAma hI hai eka pradhAna kAraNa jinakA aise bandha aura mokSa na hAte, arthAt yadi bandha aura mokSake pradhAna kAraNa pariNAma yA bhAva na hote to cAro taraphase jIvoke dvArA bhare hue sasArameM kahIpara bhI ceSTA karanevAlA koI bhI mumukSu puruSa mokSakA prApta na kara sktaa| 2. nizcaya ahiMsAko ahiMsA kahanekA kAraNa pa.pra/TI 2/125 rAgAdyabhAvo nizcayenAhisA bhnnyte| kasmAt / nizcayazuddhacaitanyaprANasya rakSAkAraNAt / -rAgAdike abhAvako nizcayase ahiMsA kahate hai, kyoki, yaha nizcaya zuddha cetanyaprANakI rakSAkA kAraNa hai| * antaraga va bAhya hisAkA samanvaya -de, hisA ahita-ahita sambhASaNakI iSTatA anisstttaa| -de, satya/2 di-madhya lokameM dvicarama sAgara va dviip| -de, loka 511 jainendra siddhAnta koza Page #233 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ahetumata 218 AkAra ahetumat-pA./paM jayacanda/6 jo sarva kI AjJA hI kari kevala pramANatA mAnie so ahetumata hai| ahaMtu samAsyA sU./mUba bhA.501/18 trai kAlyAsiddha hatorahetusama // 18 // hetu sAdhana tatsAdhyAt pazcAtsaha vA bhavet / yadi pUrva sAdhanamasti asati sAdhye kasya sAdhanam / atha pazcAva, asati sAdhane kasyeda sAdhyam / aba yugptsaadhysaadhne| dvayovidyamAnayoH ki kasya sAdhanaM kiM kasya sAdhyamiti heturahetunA na vishissyte| ahetunA sAdhAta pratyavasthAnamahetusama' - tIno kAlameM vRttitAke asiddha ho jAnese ahetusamA jAti hotI hai| arthAta sAdhyasvarUpa artha ke sAdhana karane meM hetukA tIno kAlo meM vartanA nahIM bananese pratyavasthAna denepara ahetusamA jAti hotI hai| jaise-hetu kyA sAdhya se pUrvakAlameM vartatA hai, athavA kyA sAdhyase pazcAta uttarakAlameM vartatA hai athavA kyA dono sAtha-sAtha vartate hai| prathama pakSake anusAra sAdhanapanA nahIM banatA kyoki sAdhya artha ke binA yaha kisakA sAdhana kregaa| dvitIya pakSame sAdhyapanA nahIM banatA, kyo ki sAdhana abhAvameM vaha kisakA sAdhya khlaayegaa| tRtIya pakSame kisI eka vivakSitameM hI sAdhana yA sAdhyapanA yukta nahI hotA, kyoMki, aisI avasthAme kisako kimakA sAdhana kahe aura kisako kisakA sAdhya / ___ (zlo.vA 4/nyA 365/514/16) ahorAtri-kAla pramANakA eka bheda / -de. gaNita I/1/4 / [ A ] Akasmika bhaya-de, bhaya / AkAMkSA-1 icchAke artha meM AkAkSA-de, abhilASA, 2. sAkakSa va nirAkAkSa anazana-de anazana, 3 ni kAkSita aMga-de nikaaNkssit| AkAra-isa zabdakA sa dhAraNa artha yadyapi vastuokA sasthAna hotA hai, parantu yahA~ jJAna prakaraNa meM isakA artha cetana prakAzame pratibhAsita honevAle padArtho kI vizeSa AkRtimeM liyA gayA hai aura adhyAtma prakaraName dezakAlAvacchinna sabhI padArtha sAkAra kahe jAte hai| 1. bheda va lakSaNa 1. AkArakA lakSaNa--(jJAnajJeya vikalpa va bheda) rA vA 1/12/1/53/6 Aka ro vikalpa / = AkAra' arthAt vikalpa (jJAnameM bheda rUpa prtibhaas)| ka.pA 1/1,15/6301, 331/1 pamANado pudhabhUdaM kmmmaayaaro| -pramANase pRthagbhUta karmako AkAra kahate hai| arthAta pramAName (yA jJAname) apane se bhinna bahibhUta jo viSaya pratibhAsamAna hotA hai use AkAra kahate hai| ka pA 1/1,15/6307/338/3 AyAro kammakArayaM sayalatthasatthAdo pudha kAUNa buddhigAyaramuvaNIyaM / sakala padArthoke samudAyase alaga hokara buddhi ke viSaya bhAvako prApta huA karmakAraNa AkAra kahalAtA hai| (dha. 13/5,5,16/207/7) ma pra. 24/102 bhedagrahaNamAkAra prativamavyavasthAH // 102 // = ghaTa paTa AdikI vyavasthA liye hue kisI vastuke bheda grahaNa karaneko AkAra kahate hai| dra saM/TI, 43/186/6 AkAraM vikalpaM, kena rUpeNa / zuklo'ya, kRSNo'ya, dIrgho'yaM, hrasvo'yaM, ghaTo'yaM, paTo'yamityAdi / vikalpa ko AkAra kahate hai| vaha bhI ksi rUpase 1 'yaha zukla hai, yaha kRSNa hai, yaha bar3A hai, yaha chAyA hai, yaha ghaTa hai, yaha paTa hai' ityAdi / --de AkAra 2/1,2,3 (jJeyarUpeNa graahy)| 2. upayogake sAkAra anAkAra do bheda ta.sU 2/4 sa dvividho'STa caturbheda // 6 // = vaha upayoka kramase do prakAra, ATha prakAra va cAra prakAra hai| sa si. 2/1/163/7 sa upayogo dvividha -jJAnopayogo darzanopayogazceti / jJAnopayogo'STabheda darzanopayogazcaturbheda / -vaha upayoga do prakArakA hai-jJAnopayoga aura drshnopyog| jJAnopayoga ATha prakArakA hai aura darzanopayoga cAra prakArakA hai / (ni sA /mU. 10), (pa.kA /mU 40), (na.ca vR.116), (ta sA. 2/46), (dra sNmuu.4)| paM meM prA 1/178 / ubaogo so duviho sAgAro ceva annaagaaro| - upayoga do prakArakA hai - sAkAra aura anAkAra / (sa si 2/8/163/10), (rAvA . 2/4/1/123/30), (dha 2/1,1/420/1), (dha 13/5, 5.16/207/4), (go.jI /mU. 672), (va saM/saM 1/332) / 3. sAkAropayogakA lakSaNa paM.saM./prA 1/176 maisuijI himaNehi ya ja saya visaya bisesaviNNANa / atomuttakAlo uvaogo so hu sAgAro // 176 // - mati, zruta, avadhi aura mana paryayajJAnake dvArA jo apane apane viSayakA vizeSa vijJAna hotA hai, use sAkAra upayoga kahate hai| yaha antarmuhUrta kAla taka hotA hai // 17 // ka pA 1/1,15/3307/338/4 teNa AyAreNa saha baTTama Na sAyAra1 usa AkArake sAtha jo pAyA jAtA hai vaha sAkAra upayoga kahalAtA hai| (gha. 12/5.5,16/207/7) AMta-de aNtddii| AMtarAcyA .vi./ 1/13/201/26 antazcetasi bhavA aantraa'| -antara gameM hove so AntarA hai| AMdolana karaNa-de aztra karNakaraNa / AMdhra-1 madhya AryakhaNDakA eka deza |-de manuSya 4, 2 (ma pu./pra. 50/pa pannAlAla)-godAvarI va kRSNA nadIke bIcakA kssetr| isakI rAjadhAnI andha nagara (vego) thii| isakA adhikAMza bhAga bhAgyapura (haidarAbAda) meM antarbhUta hai| isIko trailiga (tela gA) deza bhI kahate hai| 3 (dha 1/5 32/H.L.Jain) sitArA jilekA vaha bhAga bhI Andha dezameM hI thA jisameM Aja veNyA nadI bahatI hai, tathA jisameM mahimAnagaDha nAmakA grAma hai| AMdhra vaMza-(dha.1/pra.32/HL.Jain) isa vazakA rAjyakAla I. pU 232-225 (vI ni 264-301) anumAna kiyA jAtA hai| AvalI-vrata vidhAna sagraha / pR. 26 rasoke binA nIrasa kevala eka anna jala ke sAtha lenA AvalI' AhAra hai| AMsika-bharata kSetrake dakSiNa AryakhaNDakA eka desh|--de manuSya 4 / A-sa.si.16/272/2) 'Ai' ayamabhividhyartha |-'dd' yaha abhividhi artha meM AyA hai| (arthAt 'A' pada taka' artha meM sImAkA prayojaka hai|) Akapita-AlocanAkA eka doss| -de. AlocanA 2 / Akara-ma pu bhASAkAra 16/176 jahaoNpara sone cA~dI AdikI khAna huA karatI hai usa sthAnako 'Akara' kahate hai| jainendra siddhAnta koza Page #234 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ahiMsA 4. anAkAra upayogakA lakSaNa paMsaM pA 1/180 indiyamaNohiNA vA bara aniroNi ke gahana atohukAla unaogI sI aNagAro // 180 // indra, mana aura adhike dvArA padArthoMkI vizeSatAko grahaNa na karake jo sAmAnya aMzakA grahaNa hotA hai, use anAkAra upayoga kahate hai / yaha bhI antarmuhUrta kAla taka hotA hai // 180 // kapA 1/1.15/6307 / 4 tatrivarIyaM aNAyAra / usa sAkArase viparIta anAkAra hai / arthAt jo AkArake sAtha nahIM vartatA vaha anAkAra / ( dha 13 / 5.516 / 207/6) / PR paMdha / u 364 yatsAmAnyamanAkAra sAkAraM tadvizeSabhAk / =jo sAmAnya dharmase yukta hotA hai vaha anAkAra haiM aura jA vizeSa dharma se yukta hotA hai vaha sAkAra hai / 5 jJAna sAkAropayogI hai| sa.si 2/6/163/10 sAkAraM jJAnam / jJAna sAkAra hai / (rA.bA. 2/ 6/1/123/39), ( 10/5-226/200/5), (ma. 24/201) gha. 1/1,1.995/353/10 jAnAtIti jJAnaM sAkArApayoga / jo jAnatA hai usako jJAna kahate hai, arthAt sAkAropayogako jJAna kahate hai / sa.sA./ A. pari/ zakti naM0 4 sAkAropayogamayI jJAnazakti / sAkAra upayogamayI jJAna zakti / 6. darzana anAkAropayogI hai paMsa / prA1/138 jaM sAmaNNaM gahaNaM bhAvANa Neva kaTTu AyAra | avisesiUNa arathe da saNamidibhaNNade samae // 138 // sAmAnya vizeSAtmaka padArthoM ke AkAra vizeSakA grahaNa na karake jo kevala nirvikalpa rUpase azakA yA svarUpamAtrakA sAmAnya grahaNa hotA hai, use paramAgama darzana kahA gayA hai / 43) (go.jI./ghU. 482/888) pa.saM / saM 1/246) ( dha 1 / 1.1.4 / 63/146) sa.si. 2/1/160/10 anAkAra darzanamiti - anAkAra darzanopayoga hai (rA.vA 2/6/0/20/39) (13/2-2011/20016) (ma.pra. 24/101) 2. zakA samAdhAna 219 1. jJAnako sAkAra kahanekA kAraNa ta sA. 2 / 11 kRtvA vizeSaM gRhNAti vastujAtaM yatastataH / sAkAramiSyate jJAnaM jJAnayAthAtmya vedibhiH // 11 // jJAnapadArthoMko vizeSa karake jAnatA hai, isalie use sAkAra kahate hai / yathArtha rUpa se jJAnakA svarUpa jAnanevAloMne aisA kahA hai| 2. darzanako nirAkAra kahanekA kAraNa sA2/12 dvizeSamakRtgRhamA proktaM darzanaM vizvadarzibhiH // 12 // padArthoMkI jo kevala sAmAnyakA athavA sattA-svabhAvakA grahaNa karatA hai, darzana kahate hai use nirAkAra kahane kA bhI yahI prayojana hai ki vaha jJeya vastuoko AkRti vizeSako grahaNa nahIM kara pAtA / gojI. / jI / pra. 482 / 888/12 bhAvAnA sAmAnyavizeSAtmakabAhyapadAAkAra - bhedagrahaNaM akRtvA yatsAmAnyagrahaNa - svarUpamAtrAvabhAsanaM tava darzanamiti paramAgame bhaNyate / bhAva je sAmAnya vizepAnaka mApadArtha tinakA AkAra kahiye bhedagrahaNa tAhi na karake jo sattAmAtra svarUpakA pratibhAsanA soI darzana paramAgama viSai kahA hai I paM.bha./312-265 nAkAra syAdAkAro vastuto nirvikalpatA / zeSAnantaguNAnAM sam jJAnamantarA // 12 // jJAnAdinA guNAH sarve proktA sallakSaNAGkitA / sAmAnyAdvA vizeSAdvA satyaM nAkAramAtrakAH // 365 // = jo AkAra na ho so anAkAra hai, isalie = nirAkAra ta samara use vAstava jJAnake binA zeSa anantoM guNoM meM nikitA hotI hai| ata jJAnake binA zeSa satra guNokA lakSaNa anAkAra hotA hai // 32 // jJAnake binA zeSa saba guNa kevala sata rUpa lakSaNase hI lakSita hote hai isalie sAmAnya athavA vizeSa dono hI apekSAoMse vAstava meM ve anAkArarUpa hI hote hai // 365 // 3. nirAkAra upayoga kyA vastu hai [] 12/5.2.16/207/8 siyAbhAvAda agArupajogI gari si sadiya mArga sAyAro abhiyamAgAro ko si jjade, sasaya-vivajjaya- aNajbhavasAyaNamaNAyArattappasaMgAdo / edaM pi tthi, kevalihi dsnnaabhaavppsgaado| Na esa dAto aMtaraM gavisa yassa unajogassa AgAyArattanbhugamAdo ataraMga ubajogo vi sAyAro, kattArAkSo davvAdo puha kammANuvala bhAdo | Na ca doSNaM ciupajogANameta bahira gataraM garatha siyAgameta vihAdI ga ca edamhi atthe avalaM bijjamANe sAyAra aNAyA ra uvajogANamasamANataM, aNNoNabhedehi puhANamasamANattavirohAdo / prazna- sAkAra upayoga dvArA kara liye jAte hai, darzanopayoga lie koI viSaya doSa nahIM raha jAtA), ata viSayakA abhAva honeke kAraNa anAkAra upayoga nahIM banatA, isalie nizcaya sahita jJAnakA nAma sAkAra aura nizcayarahita jJAnakA nAma anAkAra upayoga hai / yadi aisA koI kahe to kahanA ThIka nahIM hai, kyoMki aisA mAnanepara sazaya viparyaya aura anavadhyavasAyakI anAkAratA prApta hotI hai| yadi koI kahe ki aisA ho hI jAo, sI bhI bAta nahIM hai, kyoMki, aisA mAnanepara kevalI jinake darzanakA abhAva prApta hotA hai 1 (ka. pA 1/1.15/06/230/4): ( ka. pA. 1 / 1-22/6327/358/3) uttara - yaha koI doSa nahI hai, kyoMki, antaraGgako viSaya karanevAle upayogako anAkAra upayogarUpase svIkAra kiyA hai| antaraga upayoga viSayAkAra hotA hai yaha bAta bhI nahIM hai, kyoMki, isameM kartA dravyase pRthagbhUta karma nahIM pAyA jaataa| yadi kahA jAya ki donoM upayoga eka hai, so bhI bAta nahIM hai, kyoMki eka (jJAna) bahiraMga arthako viSaya karatA hai aura dUsarA (darzana) antaraMga arthako viSaya karatA hai, isalie, ina donoko eka mAnanemeM virodha AtA hai / yadi kahA jAya ki isa artha ke svIkAra karanepara sAkAra aura anAkAra upayogameM samAnatA na rahegI, so bhI ba ta nahIM hai, kyoMki paraspara ke bheda se ye alaga hai isalie inameM asamAnatA mAnanemeM virodha AtA hai (ka.pA. 1/1-20/6120/34*/7) dezakAlAvacchinna sabhI padArtha yA bhAva sAkAra haiM 1 bheda va lakSaNa AkAza " AkAza sarva vyApaka akhaNDa amUrta dravya svIkAra kiyA gayA hai| jo a andara sarva dravyoMko samAnekI zakti rakhatA hai yadyapi yaha akhaNDa hai para isakA anumAna karAneke lie isameM pradezo rUpa khaNDoM kI kalpanA kara lI jAtI haiN| yaha svayaM to ananta hai parantu isake madhyavartI kucha mAtra bhAgameM hI anya dravya avasthita hai| usake isa bhAgakA nAma loka hai aura usase bAhara doSa sarva AkAzakA nAma aloka hai / avagAhanA zaktiko vicitratAke kAraNa choTe-se loka meM athavA isake eka pradezapara anantAnanta dravya sthita hai / jainendra siddhAnta koza mUrtIka jagaha (Space) ko AkAza kahate hai| ise eka 1 AkAza sAmAnyakA lakSaNa 2 AkAza dravyoMke bheda 3 lokAkAza va AlokAkAzake lakSaNa 4 prANAyAma sambandhI AkAza maNDala Page #235 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AkAza 220 1. bheda va lakSaNa 2 AkAza nirdeza 1 AkAzakA AkAra 2 AkAzake pradeza 3 AkAza dravyake vizeSa guNa 4 AkAzake 16 sAmAnya vizeSa svabhAva 5 AkAzakA AdhAra 6 akhaNDa AkAzame khaNDa kalpanA 7 lokAkAza va AlokAkAzakI siddhi 3 avagAhanA sambandhI viSaya 1 sarvAvagAhanA guNa AkAzame hI hai anya dravyame nahI tathA hetu 2 lokAkAzame avagAhanA guNakA mAhAtmaya 3 loka/asa0 pradezopara ekAneka jIvokI avasthAna vidhi 4 avagAhanA guNokI siddhi 5 asaM0 pradezI lokame ananta dravyoke avagAhakI siddhi 6 eka pradeza para ananta dravyoke avagAhakI siddhi 4 anya sambandhita viSaya * anya dravyome bhI avagAhana guNa -de. 'avagAhana' * amUrta AkAzake sAtha mUrta dravyoke sparza sambandhI -de. sparza/2 * alokAkAzame vartanAkA nimitta -da.kAla/2 * avagAhana guNa udAsIna kAraNa hai -de. kAraNaIII/2 * AkAzakA akriyAvattva -de dravya/3 * AkAzameM pradeza kalpanA tathA yukti * AkAza dravya astikAya hai -de, astikAya * AkAza dravyakI saMkhyA -de. saMkhyA /3 * lokAkAzake vibhAgakA kAraNa dharmAstikAya-de.dharmAdharma/1 * lokAkAzame utpAdAdikI siddhi -de. utpAda vyayadhauvya/3 * zabda AkAzakA guNa nahI -de zabda/2 * dravyoMko AkAza pratiSThita kahanA vyavahAra hai-de dravya/5 pudgaloMko avakAza denA AkAzakA upakAra jAnanA cAhie / (go / jI pra./605/1060/4) rA.vA./5/1/21-22/434 AkAzante'smina dravyANi svaya cAkAzata ityAkAzam // 21 // avakAzadAnAdvA // 22 // - jisameM jIvAdi dravya apanI-apanI paryAyoke sAtha prakAzamAna ho tathA jo svayaM apane ko prakAzita bhI kare vaha AkAza hai // 21 // athavA jo anya sarva dravyoko avakAza de vaha AkAza he / dha4/1,3,0/4/7 AgAsa sapadesa tu uDDhAdho tirioviya / khettalogaM viyANAhi aNa tajiga-desida // 4 // = AkAza sapradezI hai aura vaha Upara, nIce aura tirache sarvatra phailA huA hai / use hI kSetra loka jAnanA cAhie / use jina bhagavAnne ananta kahA hai| na ca, vRhada ceyaNara hi yamamurA avagAhaNalakkhaNa ca savyagaya / ta NahadavvaM jiNuddhi // 18 // jo cetana rahitaamUrta,sarva dravyoko avagAha denevAlA sarva vyApI hai usako jinendra bhagavAnne AkAza dravya kahA hai| dra.sa /mU 16/57 avagAsadANajogga jIvAdINa viyANa AyAsam // 16 // jo jovAdi dravyo ko aba kAza denevAlA hai usako jinendra deva ke dvArA kahA huA AkAza dravya jAno / (ni.sA/tA vRha/24) 2 AkAza dravyoMke bheda sa si5/12/278 AkAza, dvidhAvibhakta lokAkAzamala'kAkAza ceti / - AkAza dravya do prakArakA hai-lokAkAza aura alo kaza rA vA 5/12/18/456/10) (na ca vR18 (dra saM /mU 16) 3 lokAkAza va AlokAkAzake lakSaNa pakA /mU11 jovA puggalakAyA dhammAdhammA ya logadopaNNa / tatto aNaNNamaNNa yAsa atava di ritta // 61 = jIva pRda galakAya, dharma, adharma (tathA kAla) lokake ananya hai / antarahita aisA AkAza usase (lokase) ananya tathA anya hai| bA a36 jIvAdi payaTThANa samavAo so Niruccaye logo| tiviho haveI logo ahamajjhimauDhbheyeNa // 36 // jIvAdi cha padArthoM kA jo samUha hai use loka kahate hai| aura vaha adholoka,Urdhva loka va madhyalokake bheda se tIna prakArakA hai| (ka a./mU 116) mU A 540 loyadi Aloyadi palloyadisalloyaditi egattho tahmAji Ne hi kasiNa teNeso buccade lAo // 40 // jisa kAraNa se jinendra bhagavAna kA matizrutajJAnakI apekSA sAdhAraNa rUpa dekhA gayA hai, mana'paryaya jJAnako apekSA kucha usase bhI vizeSa aura kevalajJAnakI apekSA sampUrNa rUpase dekhA gayA hai isalie vaha loka kahA jAtA hai| sa.si 15/12/278 dharmAdharmAdIni dravyANi yatra lokyante sa loka iti / ... sa yatra tallokAkAzam / tato bahiH sarvato'nantAlokAkAzam / -jahA~ dharmAdi dravya biloke jAte hai use loka kahate hai| usase bAhara sarvatra ananta alokAkAza hai| (si.pa 4/564-135), (rA.vA 5/12/18/456/7), (dha 4/1,3,6/1) (pa.kA /ta pra87/128), (prasA/ ta.pra. 128/180), (na.ca.vR. 16), (dra sa. mU. 20), (paM.kA tA.vR. 22 148), (pa. u. 22) (tri.sA 5) dha 13/1,2,50/288/3 ko loka / lokyanta upalabhyante yasmin jIvAdaya padArthA sa loka | prazna-loka kise kahate hai / uttarajisame jIvAdi padArtha dekhe jAte hai arthAta upalabdha hote hai use loka kahate hai / (ma.pra.4/13), (na.ca bR. 142-143) 4. prANAyAma sambandhI AkAza maNDala jJA sA.57 agni, trikoNa rakta kRSNazca prabhaJjana tathAvRtta / catuSkoNaM pItaM pRthvI svetaM jalaM zuddhacandrAbham // 57|| - agni trikoNa lAla raMga, pavana golAkAra zyAma varNa, pRthvI caukoNa pIta varNa, tathA jala ardha candrAkAra zotala candra samAna hotA hai| 1. bheda va lakSaNa 1 AkAza sAmAnya kA lakSaNa ta.sU./4.6,7,18 nityAbasthitAnyarUpANi // 4 / / A AkAzAdekadvyANi / / 6 / / niSkrayANi ca / / 7 / / akAzasyAvagAha / / 18 // AkAza dravya nitya avasthita aura arupI hai // 5 // tathA eka akhaNDa dravya hai // 6 // va niSkriya hai // 7 // auraavagAha denA isakA upakAra hai // 18 // pa.kA./mu.10save si jobANa sesANa taha ya puggalANaM ca ja dedi vivaramakhilaM ta loge havadi AgAsaM // 30 // kalohameM jIvoko aura pudgaloko vaise hI zeSa samasta dravyokA jo sampUrNa avakAza detA hai vaha AkAza dravya hai| sa.si 118/284 jIvapudgalAdInAmavagAhinAmavakAzadAnamavagAha AkAzasyopakAro veditavyaH / =avagAhana karanevAle jIva aura jainendra sidAnta koza Page #236 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AkAza 221 2 AkAza nirdeza 2. AkAza nirdeza 1. AkAzakA AkAra AcArasAra 3/24 vyomAmUrta sthitaM nityaM caturasra sama dhanam / avagAhanAhetavazcAnantAnanta pradezakam // 24 / / = AkAza dravya amUrta hai, nitya avasthita hai, ghanAkAra caukora hai, avagAhanAkA hetu hai, anantAnanta pradezI hai| 2 AkAzake pradeza tasUha AkAzasyAnantA. 18| = AkAza dravyake ananta pradeza hai (dra saM.mU. 25) (ni sA. mU. 36) (go jI.mU.587/1025) prasA/ta pra 135/161 sarva vyApyanantapradezaprastArarUpasvAdAkAzasya ca pradezavatvam / = sarvavyApI anantapradezoke vistArarUpa honese AkAza pradezavAna hai| 3 AkAza dravyake vizeSa guNa ta.sa 18 AkAzasthAvagAha // 18 // = avagAhana denA AkAzadravyakA upakAra hai| dha 15/33/7 ogAhaNalakravaNamAyAsadavyaM / AkAza dravyakA asAdhA raNa lakSaNa avagAhana denA hai| A pa 2/1/114 AkAzadravye avagAhanAheturU madtaramacetanatvamiti / - AkAza dravyake avagAhanA hetutva, amUrtatva aura acetanatva meM (vizeSa) guNa haiN| prasA/ta pra 133 vizeSaguNo hi yugaparasarva dravyANAM sAdhAraNAvagAhahetusvAmAkAzasya / yugapat sarva dravyoke sAdhAraNa avagAhakA hetutva AkAzakA vizeSa guNa hai| 4. AkAzake 16 sAmAnya vizeSa svabhAva na.ca vR 70 igavIsa tu sahAvA doNhaM (1) tiNha (2) tu soDasA bhnniyaa| paMcadasA puNa kAle davvasahAvA (3) ya NayavvA // 50 // jIva va pudgala ke 21 svabhAva, dharma, adharma aura AkAza dravya ke 16 svabhAva, tathA kAla dravyake 15 svabhAva kahe gaye hai| (Apa/ adhi4) na ca vR./TI 70 (sadrUpa. asadrUpa, nitya, anitya, eka, aneka, bheda, abheda, bhavya, abhavya svabhAva, vibhAva, caitanya, acaitanya, mUrta, amUrta, eka pradezI, aneka pradezI, zuddha, azuddha upacarita, anupacarita, ekAnta, anekAnta / ina caubIsame-se aneka, bhavya, abhavya, vibhAva, caitanya, mUrta, eka pradezatva, ashuddh| ina ATha rahita 16 sAmAnya vizeSa svabhAva AkAza dravyameM hai) (A. pa./adhi 4) 5. AkAzakA AdhAra sa. si. 3/1/204 AkAzamAtmapratiSTham |-aakaash dravya svaya apane AdhArase sthiti hai| (sa.si.12/277) (rA vA 3/1/8/160/16) rA. bA.5/12/2-4/454 AkAzasyApi anyAdhArakatapaneti cet, na, svapratiSThatvAt // 2 // tato'dhikapramANadravyAntarAdhArAbhAvAta // 3 // tathA cAnavasthAnivRttiH // 4||prshn-aakaashkaa bhI koI anya AdhAra honA cAhie / uttara-nahIM, vaha svayaM apane AdhArapara ThaharA huA hai // 2 // usase adhika pramANavAle dUsare dravyakA abhAva honeke kAraNa bhI usakA AdhArabhUta koI dUsarA dravya nahI ho sktaa| 3 // yadi kisI dUsare AdhArakI kalpanA kI jAye to usase anavasthA doSakA prasaMga AyegA, parantu svayaM apanA AdhArabhUta honese vaha nahI A sakatA hai| 6. akhaNDa AkAzameM khaNDa kalpanA rAvA.5/8/5-6/450/3 ekadravyasya pradezakalaganA upacArata' syAt / upa cArazca mithyoktirna tattvaparIkSAyAmadhikriyate prayojanAbhAvAta / na hi mRgatRSNikayA mRSArthAtmikayA jalakRtyaM kriyate iti; tanna, ki kAraNam / mukhyakSetrAvibhAgAta / mukhya evaM kSetra vibhAga , anyo hi ghaTAvagAhya AkAzapradezaH itarAvagAhyazanya iti| yadi anyatva na syAt vyAptitvaM vyAhanyate // 5 // nirava yavattvAnupapattiriti cetana, dravyavibhAgAbhAvAca // 6 // eka dravya yadyapi avibhAgI hai vaha ghaTakI taraha sayukta vya nahI hai| phira bhI usame pradeza vAstavika hai upacArase nhii| ghara ke dvArA jA AkAzakA kSetra avagAhita kiyA jAtA hai vaha paTAdike dvArA nahIM / dono jude-jude hai| yadi pradeza bhinnatA na hotI to vaha sarvavyApI nahI ho sakatA thaa| ata dravya avibhAgI hokara bhI pradezazUnya nahI hai| aneka pradezI hote hue bhI dravyarUpase una pradezoke vibhAga na honeke kAraNa niravayava aura akhaNDa dravya mAnane meM koI bAdhA nahIM hai| pra sA /ta pra 140/168 asti cAvibhAga kadravyatve'pyazakalpanamAkA zasya, srvessaamnnunaamvkaashdaansyaanythaanupptte| yadi punarAkAzasyAMzA na syuriti matistadAGkalIyugala nabhasi prasArya nirUpyatA vimekaM kSetra ki manekam ||-aakaash avibhAga (akhaNDa) eka dravya hai / phira bhI usameM (pradeza rUpa) khaNDa kalpanA ho sakatI hai, kyoki yadi, aisA na ho to saba paramANuoko avakAza denA nahIM bnegaa| aisA honepara bhI, yadi AkAzake aza nahI hote (arthAt aMza kalpanA nahI kI jAtI) aisI mAnyatA ho to AkAzame do aMguliyA phailAkara batAiye ki do aMguliyokA eka kSetra hai yA aneka 1 (arthAt yaha do agula a kAza hai yaha vyavahAra tabhI banegA jabaki akhaNDa dravyame khaNDa kalpanA svIkAra kI jaaye|) dra sa /To.20/75 nirvibhAgadravyasyApi vibhAgakalpanamAyAta ghaTAkAza. paTAkAzamityAdivaditi / - ghaTAkAza va paTAkAzakI taraha vibhAga rahita AkAza vyakI bhI vibhAga kalpanA siddha huI / (paM. kA./ta.pra 5/15) 7. lokAkAza va alokAkAzakI siddhi rA. vA 1/18/10-13/467/24 ajAptatvAdabhAva iti ceta na, asiddha // 10 // dravyArthikaguNabhAve paryAyAthikaprAdhAnyAt svapratyayAguruladhuguNavRddhihAnivikalpApekSayA avagAhakajIvapudgalaparapratyayAvagAhabhedavivakSayA ca AkAzasya jAtatvopapatte' hetorasiddhi / athavA, vyayospAdau AkAzasya dRzyate / yathA caramasamayasyAsarvajJasya sarvajJatvenotpAdastatho palabdhe asarvajJatvena vya yastathAnupalabdhe , eva caramasamayasyAsarvajJasya sAkSAdanupalabhyamAkAzaM sarvajJaravopapattau upalabhyata iti upalabhyatvenotpannamanupalabhyatvena ca vinaSTam / anAvRttirAkAza miti ceta, na, nAmavat tatsiidhe ||16||...ythaa nAma vedanAdi amUrtatvAta anAvRtyapi sadastItyabhyupagamyate, tathA AkAzamapi vastubhUtamityavaseyam / zabda liGgakhAditi cet' na paudgalikatvAta // 12 // pradhAna vikAra AkAzamiti cet, na tatpariNAmAbhAvAta Atmavat // 13 // - prazna - AkAza utpanna nahI hUA isalie usakA abhAva hai| uttara-AkAzako anutpanna kahanA asiddha hai| kyoki dravyArthikakI gauNatA aura paryAyAthikkI mukhyatA honepara aguruladhu guNokI vRddhi aura hAni ke nimittane svapratyaya utpAda vyaya aura avagAhaka jIva pudgaloke pariNamanake anusAra parapratyaya utpAda vyaya AkAzameM hote hI rahate hai / jese-ki antima samayame asarvajJatAkA vinAza hokara kisI manuSyako sarvajJatA utpanna huI ho to AkAza pahale anupalabhya thA vahI pIche sarvajJako upalabhya ho gyaa| ata AkAza bhI anupalabhyatvena vinaS hokara upalabhyatvena utpanna huA ||10||-prshnaakaash AvaraNAbhAva mAtra hai 1 uttara nahIM kintu bastubhUta hai| jaise ki nAma aura vedanAdi amUrta honese anAvaraNa rUpa hokara bhI sata hai, usI taraha AkAza bhii||11|| prazna-avakAza denA yaha AkAzakA lakSaNa nahIM hai / kyoki usakA lakSaNa zabda hai / uttara-aisA nahIM hai kyoki zabda paudgalika hai aura AkAza amUrtika / prazna jainendra siddhAnta koza Page #237 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AkAza 222 3. avagAhanA sambandhI viSaya AkAza to pradhAnakA vikAra hai| uttara-nahIM kyoMki nizya tathA niSkriya va ananta rUpa pradhAnake AtmAkI bhAnti vikAra hI nahIM ho sktaa| (vizeSa de ta sA.1/pari..pR 166/zolApura vAle pa0 bNshiidhr)| paMdha/u 23 so'pyanoko na zUnyo'sti SabhirdravyairazeSataH / vyoma mAtrAvazeSatvAd vyomAtmA kevalaM bhavet // 23 // -vaha aloka bhI sampUrNa chaho dravyose zUnya nahIM hai kintu AkAza mAtra zeSa rahanese vaha anya pA~ca dravyo se rahita kevala AkAzamaya hai| 3. avagAhanA sambandhI viSaya 1. sarvAvagAhanA guNa AkAzameM hI hai anya dravyameM nahIM tathA hetu pra. sA./ta. pra /133 vizeSaguNo hi yugapatsarvadravyANAM sAdhAraNAvagAhahetusvamAkAzasya evamamUrtAnAM vizeSaguNasakSepAdhigame liGgam / tatraikakAlameva sakaladravyasAdhAraNAvagAhasaMpAdanamasarva gatvAdeva zeSadavyANAmasambhavadAkAzamadhigamayati / -yugapat sarvadravyoke sAdhAraNa abagAhakA hetutva AkAzakA vizeSaguNa hai| isa prakAra amUrta dravyoM ke vizeSa guNoM kA jJAna honepara amUrta dravyoMko jAnaneke lie liMga prApta hote hai| (arthAta vizeSa guNo ke dvArA amUrta dravyoM kA jJAna hotA hai) * vahA~ eka hI kAla meM samasta dravyoke sAdhAraNa avagAhakA saMNadana (avagAha hetutva rUpa niMga prAkAzako batalAtA hai, kyoki zeSa dravyoke sarvagata na honese unaka yaha sambhava nahIM hai| 2. lokAkAzameM avagAhanA guNakA mAhAtmya gha 4/1.3.20/24/2 tamhA ogahaNalakravaNeNa siddhalogAgAsassa aogAhaNamAhappamAiriyapara parAgadobadeseNa bhnnissaamo| taM jahA-ussehadhaNaMgulassa asakhejjadibhAgameta khette muhamaNigodajIvassa jahaSNogAhaNA bhavadi / tamhi dvidaghaNalogamettajovapadesesu paDipadesamabhavasidviehi aNataguNA siddhANabhaNaM tabhAgamettA hodUNa vidaorAliyasarIraparamANUNaM taM caiva khettabhogAsa jAdi / puNo orAliyasarIraparamANU hito agaMtaguNANaM tejaiyasarIraparamANUNa pi tamhi cetra khette ogAhaNA bhvdi| tejaiyaparamANUhito aNa taguNA kammaiyaparamANU teNeva jIveNa micchattAdikAraNe hiM saMcidApaDipadesamabhavasiddhiehi aNa taguNA siddhANamaNaMtabhAgamettA tattha bhavaMti, tesi pi tamhi ceva khette ogAhaNA bhavadi / puNo orAliya-tejA-kammaiya-vissasovacayANaM padikkaM sabajIvehi aNaMtaguNANaM paDiparamANumhi tattiyabhettANaM tamhi ceva khette ogAhaNA bhvdi| evamegajIveNacchidaaMgulassa asaMkhejjadimAgamette jahaNNakhetamhi samAjogANA hoNa vidio jIvo tattheba acchadi / evamaNatANatANaM samANogAhaNANaM jIvANaM tamhi ceva khette ogAhaNA bhavadi / tado avaro jIvo tamhi caitra majjhimapadesamatimaM kAUNa ubvnno| edassa vi ogAhaNAe arNatANaMta jIvA samANogAhaNA acchati tti puThavaM va paravedabvaM / evamegepadesA savva disAsu vaDDhAvedavyA jAva logo AbuNNo tti / maba hama avagAhaNa lakSaNase prasiddha lokAkAzake avagAhana mAhAtmyako AcArya paramparAgata upadezake anusAra kahate haiN| vaha isa prakAra hai-utsedhAMgulake aaMkhyAtaveM bhAga mAtra kSetrameM sUkSma nigodiyA jIva kI jaghanya avagAhanA hai| usa kSetrameM sthita ghanaloka mAtra jIvake pradezameM-se pratyeka pradezapara abhavyasiddhoMse anantaguNe aura siddhoMke anantaveM bhAga mAtra hokarake sthita audArika zarIrake paramANuoMkA vahI kSetra avakAzapaneko prApta hotA hai| puna. audArika zarIrake paramANuoMse anantaguNe tejaskazarIrake paramANuoMkI bhI usI kSetrameM avagAhanA hotI hai / taijasa paramANuoMse anantaguNe usa hI jIvake dvArA mithyAtva avirati Adi kAraNoMse saMcita aura pratyeka pradezapara abhavya sidroMse anantaguNe tathA siddhoMke anantaveM bhAga mAtra karma paramANu usa kSetrameM rahate haiN| isalie una karma paramANuoMkI bhI usa hI kSetrameM avagAhanA hotI hai| puna' audArika zarIra taijasa zarIra aura kArmANa zarIrake vikhasopacauMkA jo ki pratyeka sarva jIvoMse anantaguNe haiM aura pratyeka paramANupara utane hI pramANa hai| unakI bhI usI hI kSetra meM avagAhanA hotI hai| isa prakAra eka jIvase vyApta aMgulake asaMkhyAtave bhAgamAtra usI jaghanya kSetrame samAna avagAhanA vAlA hokarake dUsarA jIva bhI rahatA hai| isI prakAra samAna avagAhanA vAle anantAnanta jIvoM kI usI hI kSetrameM avagAhanA hotI hai| tatpazcAta dUsarA koI jIva usI kSetrame usake madhyavartI pradezako apanI avagAhanAkA antima pradeza karake utpanna huaa| isa jIvakI bhI avagAhanAme samAna avagAhanAvAle anantAnanta jIva rahate hai| isa prakAra yahA~ bhI pUrva ke samAna prarUpaNA karanI caahie| isa prakAra lokke paripUrNa hone taka sabhI dizAoM meM lokakA eka eka pradeza baDhAte jAnA caahie| 3. loka asaM.pradezoMpara ekAneka jIvoMkIavasthAna vidhi ta sU.5/15 (lokA kAzasya) asaMkhyeyabhAgAdiSu jIvAnAm (avgaahaa)| jIvokA avagAha lokAkAzake asakhyAtave bhAgako Adi lekara sarvaloka paryanta hotA hai| rA vA. 5/15/3-4/457/31 lokasya pradezA' asakhyeyA bhAgAH kRtA', tatrai kasminnasaMkhyayabhAge eko jiivo'vtisstthte| tathAdvitricaturAdiSvapi asaMkhyeyabhAgeSu A sarvalokAdavagAha' pratyetavyaH / nAnAjIvAnAm tu sarva loka ev| asakhyeyasyA'saMkhyeyavikatapatvAt / ajaghanyoskRSTAsakhyeyasyA hi asaMkhyeya vikalpA ato'vagAha vikalpo jIvAnAM siddh'| rA bA.55804/146/33 jIvaH tAvatpradezo'pi saMharaNa visarpaNasvabhAvasvAta karma nirvatitaM zarIramaNu mahadvA adhitiSThastAvadavagAhya vrtte| yadA tu lokpUraNaM bhavati tadA mandarasyAdhazcitravajrapaTalayormadhye jIvasyASTau madhyapradezA. vyavatiSThante, itare pradezAH Urdhvamadhastiryak ca kRtsnaM lokAkAzaM vyaznuvate / -lokake asaMkhyAta pradeza haiM, unake asaMkhyAta bhAga kiye jaayeN| eka asaMkhyeya bhAgame bhI jIva rahatA hai tathA do tIna cAra Adi asaMkhyeya bhAgoMmeM aura sampUrNa lokame jIvoMkA avagAha samajhanA cAhie / nAnA jIvoMkI avagAha to sarva loka hai| asaMkhyAtake bhI asaMkhyAta vikalpa hai| aura ajaghanyotkRSTa asaMkhyeyake asaMkhyeya vikalpa haiM ataH jIvoMke avagAhameM bheda bhI ho jAtA hai| tathA jovake asaMkhyAtapradezI honepara bhI saMkocavistAra zola honese karmake anusAra prApta choTe yA bar3e zarIrameM tatpramANa hokara rahatA hai jaba isakI samudaghAta kAlame lokapUraNa avasthA hotI hai taba isake madhyavartI ATha pradeza mumeru parvatake nIce citra aura vajrapaTalake madhya ke ATha pradezoMpara sthita ho jAte hai, bAkI pradeza Upara nIce cAroM ora phaila jAte hai| 4. avagAhanA guNoM ko siddhi sa.si 5/18/284 yadyavakAzadAnamasya svabhAvo bajrAdibhirloSTadInA bhittyAdibhirgavAdInAM ca vyAghAto na prApnoti / dRzyate ca vyaaghaatH| tasmAdasyAvakAzadAna hIyate iti| naiSa doSaH, bajaloSTAdInA sthUlAnAparaspara vyAghAta iti nAsyAvakAzadAnasAmadhye hIyate tatrAbagAhinAmevavyAghAtAt / vajrAdayaH puna: sthUlatvAtparasparaM pratyavakAzadAnaM na kurvantIti nAsAvAkAzadoSaH ye khalu pudagalA sUkSmAste paraspara pratyavakAzadAnaM kurvnti| yadya nedamAkAzasyAsAdhAraNaM lakSaNam, itareSAmapi tatsadabhAvAditi / tanna; sarva padArthAnA sAdhAraNAvagAhanahetutvamasyAsAdhAraNa lakSaNamiti nAsti dossH| alokAkAze sadabhAvAdabhAva iti cedA na; svAbhAvAparityAgAva praznayadi avakAza denA avakAzakA svabhAva hai to baghrAdikase loDhA AdikA aura bhIta Adise gAyakA vyAghAta nahIM prApta hotA, kintu jainendra siddhAnta koza Page #238 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AkAza vyAghAta to dekhA jAtA hai isase mAlUma hotA hai ki avakAza denA avakAza kA svabhAva nahIM ThaharatA hai ? uttara - yaha koI doSa nahIM hai kyoMki vajra aura loDhA Adika sthUla padArtha hai isalie inakA Apasa meM vyAghAta hai, ata AkAzakI avagAha dene rUpa sAmarthya nahIM naSTa hotii| yahA~ jo vyAghAta dikhAI detA hai vaha avagAhana karanebAle padArthoM kA hI hai| tAtparya yaha hai ki bAki sthUla pArtha hai. isalie ve paraspara meM avakAza nahIM dete hai yaha kucha AkAzakA doSa nahIM hai| haoN jo pudgala sUkSma hote hai ve paraspara avakAza dete hai / prazna- yadi aisA hai to yaha AkAzakA asAdhAraNa lakSaNa nahI rahatA, kyoki dUsare padArthoMmeM bhI isakA sadbhAva pAyA jAtA hai ' uttaranahIM, kyoki AkAza dravya satra padArthoMko avakAza denemeM sAdhAraNa kAraNa hai yahI isakA asAdhAraNa lakSaNa hai, isalie koI doSa nahIM hai| prazna- alokAkAzameM avakAza dene rUpa svabhAva nahIM pAyA jAtA, isase jJAta hotA hai ki yaha AkAzakA svabhAva nahI hai 1 unara-nahIM, kyoki koI bhI dravya apane svabhAvakA tyAga nahIM karatA / rA. vA 5 / 1 23/434/6 alokAkAzasyAvakAzadAnAbhAvAttadabhAva iti ceda, na tatsAmarthyAvirahAda 22 kiyAnimicave'piDi vizeSabala lAbhAt gozabdavat tadabhAve'pi pravartate prazna - alokAkAmeM dravyoM kA avagAhana na honese yaha usakA svabhAva ghaTita nahIM hotA ? uttara - zaktikI dRSTise usameM bhI AkAzakA vyavahAra hotA haipAkA nimittapanA honepara bhI rUdi vizeSa bala se bhI asokAkAzako AkAza saMjJA prApta ho jAtI hai, jisa prakAra baiThI huI gaU calana kriyAkA abhAva honepara bhI calana zakti ke kAraNa gau zako pravRtti dekhI jAtI hai| gojo jo 605/2060/2 nanu kiyAogAjIvAmakAzadAnaM yukta dharmAdInAM tu niSkriyANAM nitya katha iti tanna upacAreNa tatsiddhe / yathA gamanAbhAve'pi sarvagatAmAkAzamityucyate sarvatra sAta tathA dharmAdInAM asthAhanakriyAyA abhAve'ni sarvatra darzanAta atragAha ityupacaryate / prazna jo avagAha kriyAvAna to jIva pudgala hai tinako avakAza denA yukta khaa| mahUra dharmAdika drava to niSkriya haiM, nitya sambandhako gharai hai navIna nAhIM Aye jitako avakAza denAsambhave ase ihA~ kaise kahiye so kahI 1 uttara-jI upacAra kari kahiye hai jaise gamanakA abhAva hote sata bhI sarvatra saddhabhAvakI apekSA AkAzako sarvata kahiye te dharmAdi vyanike avagAha kiyAkA abhAva hote saMbhI loki sadbhAvakI apekSA avagAhanakA upacAra kIjiye hai / (sa. si. 5/18/ 284/3) rA. vA /5/18/2/466/18) / 1 223 5. asaM. pradezI lokameM ananta dravyoMke avagAhakI siddhi sa.si 5/10/205 syAvetavarUpAtapradezI lokA anantapradezasyAntAnantapradezasya ca skandhasyAdhikaraNamiti virodhaH......naiSa doSa ; sUkSmapariNAmAbagAhazaktiyogAt / paramANvAdayo hi sUkSmabhAvena parigatA eke kasminnapyAkAzapradeze'nantAnantA avatiSThante avagAhanazatazcaivAvyAhatAsti / tasmAdekasminnapi pradeze anantAnantAnAmavasthAna na virudhyate / ( nAyamekAnta - alpe'dhikaraNe mahadravyaM nAvatiSThate ipriya vizeSAvizeSa samarpitacampakAdigandhAdivat 6 / rA, vA ) prazna- loka asaMkhyAta pradezavAlA hai isalie vaha anantAnanta pradezavAle skandhakA AdhAra hai isa bAta ke mAnanemeM virodha AtA hai| uttara- yaha koI doSa nahIM hai, ' kyoMki sUkSma pariNamana honese aura avagAhana zaktike nimittase ananta yA anantAnanta pradezavAle pudgala skandhokA AkAza AdhAra ho jAtA hai| sUkSma rUpase pariNata hue paramANu AkAzake eka-eka pradeza meM anantAnanta Thahara jAte hai| inakI yaha avagAhana zakti vyAghAta rahita hai| isalie AkAza eka pradezameM bhI anantAnantagatakA avasthAna virodhako prApta nahIM hotaa| phira yaha koI ekAntika niyama . 3 avagAhanA sambandhI viSaya nahIM hai ki choTe AdhArameM bar3A dravya Thahara hI nahIM sakatA ho / pudgaloM meM vizeSa prakAra saghana saghAta honese alpa kSetra meM bahutokA avasthAna ho jAtA hai jaise ki choTI-sI campAkI kalI meM sUkSma rUpase bahuta se gandhAvayava rahate hai, para ve hI jaba phailate hai to samamta dizAoM ko vyApta kara lete hai| (rA. vA 3/10/3-6/433/14 ) sa. si /5/14/276 avagAhanasvabhAvatvAtsUkSma pariNAmAcca mUrtimatAmadhyagAho na virudhyate ekAvara anekadIpaprakAzAvasthAna AgamaprAmANyAcca tathA'dhyavaseyam / - ( pudgalokA) avagAhana svabhAva hai aura sUkSma rUpase pariNamana ho jAtA hai isalie eka makAna meM jisa prakAra aneka dIpakoMkA prakAza raha jAtA hai usI prakAra - mUrtamAna pudgaloMkA - eka jagaha avagAha virodhako prApta nahIM hotA tathA Agama pramANase yaha bAta jAnI jAtI hai / ( rA vA 5/13 / 4-6/427 ) rA. mA. /5/15/5/458/0 pramANa virodhAdavagAhAsuriti ceta .. sannaH ki kAraNam jIvadvai vidhyAt / dvividhA jomA; bAvarA sUkSmazceti tatra bhAdarA sapratighAtazarIrA sUkSmA jIvAH sUkSmapariNAmAdeva sazarIratve'pi paraspareNa bAdarezya na pratihanyanta tyatipAtazarI 1 taTho sUkSma niyojIvastiSThati tatra nantAnantA' sAdhAraNazarIrA vasanti / bAdarANAM ca manuSyAdInA zarIreSu sasvedajasa mUrccha majAdInA jovAnAM pratizarIraM bahUnAmavasthAnamiti naastyvgaahvirodh| yadi bAdarA eva jobA abhaviSyaatihi gAvazeSo'niSyata kaba sArIrasyAtmano'tipAtatva miti cet dRSTatvAt dRzyate hi bAlAgrakoTimAtra chidrarahite dhanabahalAyasa bhittitale vajramayakapATe bahi samantAt vajrale palipte apavarake devadattasya mRtasya mUrtimajjJAnAvaraNAdikarma te jasakAmaNazarIrasandhiye'pi gRhamabhizcaiva nirgamana tathA sUkSma nigotAnAmapyaprati ghAtitva veditavyam / prazna- dravya pramANase jIvarAzi anantAnanta hai to vaha asakhyAta pradeza pramANa lokAkAza meM kaise raha sakatI hai / uttara - jIva bAdara aura sUkSmake bhedase do prakAra ke hai| bAdara jIva sapratighAta zarIrI hote hai para sUkSma jIvoMkA sUkSma pariNamana honeke kAraNa sazarIrI honepara bhI na to bAise pratipAta hotA hai aura na paraspara hI / ve apratighAtazarIrI hote hai isalie jahA~ eka sUkSma nigoda jIva rahatA hai vahIM anantAnta sAdhAraNa sUkSma zarIrI rahate hai| bAdara manuSyAdike zarIromeM bhI saMsvedaja Adi aneka sammUrcchana jIva rahate haiN| yadi sabhI jIva bAdara hI hote to avagAha meM gaDabaDa paDa sakatI thii| sazarIrI AtmA bhI apratighAti hai yaha bAta to anubhava siddha hai| nizchidra loheke makAnase, jisameM vajra ke kivADa lage hoM, aura vajralepa bhI jisameM kiyA gayA ho, mara kara jIva kArmANa zarIra ke sAtha nikala jAtA hai| yaha kAma zarIra mUrtimAna jJAnAvaraNAdi kamakApiNDa hai| tejasa zarIra bhI isake sAtha sadA rahatA hai| maraNa kAla meM ina donoM zarIroMke sAtha jIva vajramaya kamarese nikala jAtA hai aura usa kamare meM kahIM bhI cheda yA darAra nahIM paDatI / isI taraha sUkSma nigodiyA jIvoMkA zarIrabhI apratighAtI hI samajhanA cAhie / dha, 4/1 3,2/22 / 4 kadhamaNatA jIvA asaM khejjapadesie loe accheti / ...loga majadi hoti to loga asaMkheAvibhAgame rohi cetra jIvehi hodavyamidi NedaM ghaDade, poggalANaM pi asaM khejjattappasa gAdI...logametA paramANU bhavati, logamerAparamA hi kammasarIraghaDa-pa-bhAdi ego ni asAramA samudayasamAgameNa viNA ekisse asaNNAsaNiyAe vi sabhavAbhAvA / hodu ce ma samalapagladavyassa alapasagAdo sammAnamame keva samApattipasaM gAvaca ego mAhoditi avagejmAna jIvAjIvaNa hANuvavattI do atragAhaNadhammio logAgAsotti icchi khIrakumbhassa madhugaMdhI va prazna asaMkhyAta pradezavAle lokameM ananta saMkhyAvAle jIva kaise raha sakate hai 1. yadi lokake madhyameM jIna rahate haiM (asoka meM nahIM to ve loka asaMsthAyeM bhAgamAtrameM jainendra siddhAnta koza " Page #239 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AkAza avicanya dharma hI hone caahie| uttara-sakAkArakA ukta kathana dhaTita nahI hotA, kyoki ukta kathanake mAna lenepara pudgaloke bhI asa khyAtapanekA prasaga AtA hai| arthAta lokAkAzake pradeza pramANa ho paramANu hoMge tathA unalokapamANa paramANuokedvArA karma,zarIra,ghaTa paTa aurastaMbha AdikomeM-se ekabhI vastu niSpanna nahIM ho sakatI hai, kyoki, anantAnanta paramANuoke samudAyakA mamAgama hue binA eka abasannAsanna sajJaka bhI skandha honA sambhava nahIM hai-prazna-ekabhI vastu niSpanna nahIM hove, to bhI kyA hAni hai| uttara- nahIM kyoMki, aisA mAnanepara samasta pudgala, dravyako anupalabdhikA prasaMga AtA hai, tathA sarva jIvoM ke eka sAtha hI kevala jJAnakI utpattikA bhI prasaga prApta hotA hai| (kyoki itane mAtra paramANuose yadi kisI prakAra sambhava bhI ho to bhI eka ho jo vakA kArmANa zarIra bana pAyegA anya sarva jIva karmarahita ho jAyege). isa prakAra atiprasaga doSa na Ave, isalie abagAhyamAna jIva aura ajIva dravyoMkI sattA anyathA na bananese kSIra kumakA madhukumbhake samAna avagAhana dharmavAlA lokAkAza hai, aisA mAna lenA caahie| dha.3/1,2,45/258/176228162514264337563543650336 ettiyamettamaNusapajjattarAsimhi sakhejaNdara'gulehi guNide mANus khettAdo sNkhejgunnttppsNgaa| saMkhejjusehagulamettogAhaNo maNusapajattarAsI sammAdi tti NAmakaNijja, sabbukassogAhaNamaNusapajjattarAsimhi saMkhejapamANapadara gulameta gAhaNaguNagAramuha vitthAruvala bhAdo / prazna-76228162514264337563543650336itanI manuSya paryAptarAziko sakhyAta pratagaMgunnau (manuSya kA nivAsa kSetra) se guNA kiyA jAye to usa pramANako manuSya kSetrase (45 lAkha rojana vyAsa -- 1600603065460 111, varga yojana - 1442511466816434000000000 pratarrAgula / isameM se do samudrokA kSetraphala ghaTAnepara zeSa-616708466816416200000000 pratarAMgula / antarvIpa to hai para unameM manuSya atyalpa honese vivakSAmeM nahIM liye ) saMraNyAta guNAkA prasaga A jaavegaa| usameM sakhyAta utsedhAgulamAtra avagAhanAsa yukta manuSya paryApta rAzi samA jAyegI ( adhika nahIM) / uttara so ThIka nahI, kyoki sabase utkRSTa avagAhanAse yukta manuSya paryApta rAzimeM sakhyAta pramANa pratarAguna mAtra avagAhanake guNakArakA mukha vistAra pAyA jAtA hai (na ki saba mnussyokaa)| paM. kA /tA vR10/150 anantAnantajIvAstebhyo'pyanantaguNA pudgalA lokAkAzapramitapradezapramANA kAlANavo dharmAdharmoM ceti sarve kathamatra kAzaM labhanta iti / bhagavAnAha / ekApavarake anekapradIpaprakAza badekagUDhanAgarasagadyANake bahuvarNadekasminuSTra kSIraghaTe madhughaTavadekasmis bhUmigRhe japaghaNTAdivadviziSTAvagAhaguNenAsaMkhyeyapradeze'pi loke anantasakhyA api jobAiyo'vakAza labhanta ityabhiprAya / = prazna-jIva anantAnanta hai, usase bhI ananta guNe pudgala dravya hai, lokAkAza pradeza pramANa kAla dravya hai, tathA eka dharma dravya va eka adharma dravya hai / asarUpAta pradezI lokameM ye saba kaise avakAza pAte hai| uttara-eka gharame jisa prakAra aneka dIpakokA prakAza samA rahA hai, jisa prakAra eka choTese guTake meM bahuta-sI suvarNa kI rAzi rahatI hai uSTrIke eka ghaTa dUdhameM eka zahadakA ghaDA samA jAtA hai, tathA eka bhUmi gRhameM jaya-jaya va ghaNTAdike zabda samA jAte hai, usI prakAra aparUpAta pradezI lokameM viziSTa avagAhana zakti ke kAraNa jIvAdi ananta padArtha sahaja avakAza pA lete hai / (dra. sa./na./20/56) 6. eka pradezapara ananta dravyoMke avagAhakI siddhi sa si 11/10/275 paramANvAdayo hi sUkSmabhAvena pariNatA ekaikasminnapyAkAzapradeze'nantAnantA' abtisstthnte| -sUkSma rUpase pariNata hue pudagala paramANu AkAzake eka-eka pradezapara anantAnta Thahara sakate hai| (rAvA./5/10/3.6/453) (vizeSa de. AkAza 3/5) dha,14/56.931/445/1egapadesiyassa poggalassa hodu NAma egAgAsapadese avaTThANa, kathaM dupadesiya-tipadesiyasakhejjAsakhejja aNaM tapadesiyavaMdhANa NatasthAvaTThANa Na, tattha aNa togA guNassa sbhvaado| taM pi kudo Navyade jIva-poggalANamANa tiyatta hANavattI do| prazna-- eka pradezI pudgalakA eka AkAza pradeza me avasthAna hovo parantu dvipradezI,tripradezI,sakhyAta pradezI, asa khyAta pradezI aura ananta pradezI skandhokA vahA~ avasthAna kaise ho sakatA hai| uttr--nhii| kyoki vahA~ anantako avagAhana karanekA guNa sambhava hai / prazna-so bhI kaise 1 uttara-jIva va pudgalokI anantapanekI anyathA upapatti sambhava nhii| prasA/ta pra 140/198 sa khalveko'pizeSapaJcadravyapradezAnAM saumyapariNatAnantaparamANuskandhAnAM cAvakAzadAnasamartha / vaha AkAzakA eka pradeza bhI bAkI ke pA~ca dravyo ke pradezoko tathA parama sUkSmatA rUpase parime hue ananta paramA oke skandhoko avakAza dene ke lie samartha hai| da sa /27 jAvadiyaM AyAsa avibhArga puggalANuudRddha / ta khu padesaM jANe savvANuDhANadANariha // 27 // = jitanA AkAza avibhAgI pudgalANuse rokA jAtA hai, usako sarva paramANuoM ko sthAna dene meM samartha pradeza jaano| AkAzagatA cUlikA- zrutajJAna II / AkAzagAmI Rddhi-de. Rddhi 4 / AkAza puSpa-de0 asat / / AkAza bhUta-bhUta jAtike vyantara devokA eka bheda - de, bhUta / AkiMcanya dharma-bA. a 76 hoUNa ya NissaMgo NiyabhAva Niggahitu suhaduhada / NicaM deNa du baTTadi aNayAre tassa ki caNNaha // 7 // - jo muni sarva prakAra ke parigrahose rahita hokara aura sukha-dukha ke denevAle karma janita nijabhAvo ko rokakara nidvandvatAse arthAta nizcintatAse AcaraNa karatA hai usake Akicanya dharma hotA hai / (paM vi./ 1/101-102) sasi 6/6/413 upAtteSvapi zarIrAdiSu saMskArApohAya mameM damityabhisandhinivRttirAkcinyam / nAsya viJcanAstItyakcina / tasya bhAva' karmavA AJcinyam - jo zarIrAdi upAtta hai unameM bhI saMskArakA tyAga karaneke lie 'yaha merA hai' isa prakArake abhiprAyakA tyAga karanA AviJcanya hai / jisakA kucha nahIM hai vaha avizvana hai, aura usakA bhAva yA karma AJcinya hai / (rA bA.6/6/21/568/14) (ta.sA6/20) (ana dha.6/54/607) bha.A/vi.46/154/16 akicanatAsakala granyAyAga = sampUrNa parigraha kA tyAga karanA yaha AkiMcanya dharma hai / ( kA. a 402) 2. AkiMcanyadharma pAlAnArtha vizeSa bhAvanAe~ rA bA/8/6/27/566/26 parigrahAzA balavatI sarvadoSaprasavayoni' / na tasyA upAdhibhiH tRptirasti salilairiva salilanidheriha bddvaayaaH| api ca, ka pUrayati du pUmAzAgatam / dine dine yatrAstamastamAdheyamAdhAratvAya klpte| zarIrAdISu nirmamatva' paramanivRttimavApnoti / zarIrAdiSu kRtAbhiSvaGgasya sarvakAla bhiSvaGga eva saMsAre / parigrahakI AzA baDI balavatI hai vaha samasta doSoM kI utpattikA sthAna hai jaisepAnIse samudrakAbaDavAnala zAnta nahI hotA usI taraha parigrahase AzAsamudra kI tRpti nahIM ho sktii| yaha AzAkA gaDa DhA duSpUra hai isakA bharanA bahuta kaThina hai| pratidina jo usameM DAlA jAtA hai vahI samA kara muha bAne lagatA hai / zarIrAdisa mamatva zUnya vyakti parama santoSako prApta hotA hai| zarIrAdimeM rAga karanevAle sadA saMsAra paribhramaNa sunizcita hai| (paM vi./1/82-105) jainendra siddhAnta koza Page #240 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AkRti 225 Agama rA. vA,hiM /9/6/666 kA sArArtha (jAkai zarIrAdi viSai mamatva nAhI hoya so parama sukha kuMpAvai hai|) * daza dharmoMkI vizeSatAe~-de. dharmAda * AkiMcanya va zaucadharmame antara-de. zauca AkRti-nyA. sU/m. va.bhA./2/2/65/143 AkRtirjAtilijhArakhyA // 69 // {sA ca nAnyasattvAvayavAnAM tadavayavAnAM ca niyavAda vyUhAditi / ] niyatAyavayavavyUhA khalu sattvAvayavA jAtiliGga / zirasA pAdena gAmanuminvanti / niyate ca sattvAvayavAnAM vyUhe sati gotva prakhyAyata iti / - jisase jAti aura usake liMga prasiddha kiye jAyeM use AkRti kahate hai / aura usake agoMkI niyata racanA jAtikA cihna hai / zira aura pAdoMse gAyako pahicAnate hai / avayavoMke prasiddha honese gotva prasiddha hotA hai ki 'yaha gau hai' ityaadi| paM. dha./pU 48 zaktilakSmavizeSo dharmo rUpaM guNa svabhAbazca / prakRti zIla cAkRtirekArthavAcakA amI zabdA' // 48 // = zakti lakSmalakSaNa vizeSadharmarUpa guNa tathA svabhAva prakRti-zIla aura AkRti ye saba zabda eka hI artha ke vAcaka hai| Akradata-sa.si.6/11/326 paritApajAtAzrapAtapracuravipralApAdibhirvyaktanandanamAkrandanam / = paritApake kAraNa jo A~sU giraneke sAtha vilApa Adi hotA hai, usase khulakara ronA Akrandana kahalAtA hai / (rA vA.6/11/4/416/26) Akroza pariSaha-sa si.1/8/424 midhyAdarzanoktAmarSa parUpAvajJAnindAsabhyavacanAni krodhAgniziravApravardhanAni nizaNyato'pi tadartheSvasamAhitacetasa sahasA tatpratikAra kartumapi zaknuvata pApakarma vipAkamacintayatastAnyAya' tapazcaraNabhAvanAparasya kaSAyaviSalavamAtrasyApyanavakAzamAtmahRdayaM kurvata aakroshprisshshnmvdhaaryte| mithyAdarzanake udrekase kahe gaye jo krodhAgnikI zikhAko baDhAte hai aise krodharUpa, kaThora, avajJA kara, nindArUpa aura asabhya vacanoM ko sunate hue bhI jisakA unake viSayoM meM citta nahI jAtA hai, yadyapi tatkAla unakA pratikAra karane meM samartha hai phira bhI yaha saba pApa karmakA vipAka hai isa taraha jo cintabana karatA hai, jo una zabdoMko sunakara tapazcaraNakI bhAvanAmeM tatpara hotA hai aura jo kaSAyaviSake leza mAtrako bhI apane hRdaya meM avakAza nahIM detA usake Akroza pariSaha sahana nizcita hotA hai| (rA.bA.6/1/17/610/35) (cA.sA. 120/4) AkSepiNI kathA-de. kathA / AkheTa-1. AkheTakA niSedha lA.saM. 2/136 antarbhAvo'sti tasyApi gunnvtsNjnyike| anarthadaNDatyAgAkhye bAhyAnartha kriyAdivat 1136 // = zikAra khelanA bAhya anartha kriyAoM ke samAna hai, isalie usakA tyAga anartha daNDa tyAga nAmake guNavatameM antarbhUta ho jAtA hai / 2. sukhapadAyI AkheTakA niSedha kyoM ? lA.saM 2/141-148 nanu cAnarthadaNDo'sti bhogAdanyatra yAH kriyaa| AtmAnandAya yatkarma tarakathaM syAttathAvidhaM // 141 // yathA sRkacandanaM yoSidvastrAbharaNabhojanam / sukhArtha sarvamevaitattathAkheTa kriyApi ca // 142 // maivaM tIvAnubhAvasya bandha pramAdagauravAt / pramAdasya nivRttyathaM , smRta vratakadambakam // 143 // sRkcanda navanitAdau kriyAyA vA sukhaatye| bhogabhAvo sukha tatra hiMsA syAdAnuSaGgikI / 144 / AkheTake tu hiMsAyA bhAva' syAivarijanmina' / pazcAI vAnuyogena bhoga syAdvA na vA kvacita // 14 // hiMsAnandena tenoccai raudradhyAnena prANinAm / nArakasyAyuSo bandha' syAnirdiSTo jinAgame / 146 // tato'vazyaM hi hiMsAyaryA bhAvazcAnarthadaNDakaH / tyAjyaH prAgeva sarvabhya' .saMklezebhya' prayatnataH // 147 // tatrAvAntararUpasya mRgayAbhyAsakarmaNa / tyAga bhaiyAnavazyaM syAdanyathA'sAtabandhanam // 148 // - prazna-bhogopabhogake sivAya jo kriyAe~ kI jAtI hai unhe anarthadaNDa kahate hai| parantu 'zikAra khelanese AtmAko Ananda prApta hotA hai isalie zikAra khelanA anarthadaNDa nahIM hai // 141 // parantu jisa prakAra puSpamAlA, candana, khiyA~, vakhAbharaNa bhojanAdi samasta padArtha AtmAko sukha denevAle hai usI prakAra zikAra khelanese bhI AtmAko sukha prApta hotA he // 142 // uttara-aisA kahanA yukta nhiiN| kyoki pramAdakI adhikatAkai kAraNa anubhAga bandhakI adhika tIvratA ho jAtI hai aura pramAdako dUra karaneke lie hI sarva vrata pAle jAte hai| isalie zikAra khelanA bhogopabhogakI sAmagrI nahIM hai| balki pramAdakA rUpa hai // 143 // mAlA, candana, strI AdikA sevana karaneme sukhakI prAptike lie hI kevala bhogopabhoga karaneke bhAva kiye jAte hai tathA unakA sevana karanese sukha milatA bhI hai aura usame jo hiMsA hotI hai vaha kebala prasagAnusAra hoto hai saMkalpapUrvaka nahI 1144 // parantu zikAra khelane meM aneka prANiyokI hisA karaneke hI pariNAma hote hai, tadanantara usake karmoM ke anusAra bhogopabhogakI prApti hotI bhI hai aura nahIM bhI hotI hai // 145 // zikAra khelanekA abhyAsa karanA, zikAra khelane kI manokAmanA rakhakara nizAnA mAranekA abhyAsa karanA tathA aura bhI aisI ho zikAra khelane ke sAdhana rUpa kriyAoMkA karanA zikAra khelane meM hI antarbhUta haiN| isalie aise sarva prayogokA tyAga bhI avazya kara denA cAhie kyoki aisA tyAga kalyANakArI hai| isakA tyAga na karanese asAtA vedanIyakA pApa karma bandha hI hotA hai jo bhAvI du khokA kAraNa hai // 146-198 // 3. AkheTa tyAgake aticAra sA.gha. 2/22 vastranANakapustAdi-nyastajIvacchidAdikam / na kuryAtyaktapApaddhistaddhi loke'pi garhitam ||22||-shikaar vyasanukA tyAgI vastra, sikkA, kASTha aura pASANa di zilpameM banAye gaye jIvoke chedanAdikako nahI kare kyoMki vaha vastrAdikameM banAye gaye jIvokA chedana-bhedana lokameM nindita hai| lA.saM 2/150-153 kArya vinApi krIDArtham kautukArthabhathApi ca / kartavyamaTanaM naiva vApIkUpAdivarmasu // 150 // puSpAdivATikAsUccairvanedhUpabaneSu ca / sarittaDAgakrIDAdisara zUnyagRhAdiSu // 159 // zasyAdhiSThAnakSetreSu goSThIneSvanyavezmasu / kArAgAragRheSUccairmaTheSu nRpavezmasu // 152 // evamityAdi sthAneSu vinA kArya na jAtucit / kautukAdi vinodAthaM na gacchanmRgayojjhitaH // 153 // - binA kisI anya prayojanake kevala krIDA karaneke lie athavA kevala tamAzA dekhanekelie idhara udhara nahI ghUmanA caahie| kisI bAvaDI yA oNke mArga meM yA aura bhI aise hI sthAnoM meM binA prayojanake kabhI nahIM dhUmanA cAhie // 150 // jisane zikAra khelanekA tyAga kara diyA hai usako binA kisI anya kArya ke kevala tamAzA dekhaneke lie yA kevala mana bahalAneke lie paudhe-phUla, vRkSa Adike bagIcomeM, baDe-baDe vanoM meM, upavanomeM, nadiyoM meM, sarovaroMmeM, krIDA karaneke choTe-choTe parvatoM para, krIDA karaneke lie banAye hue tAlAbomeM, sUne makAnoM meM, gehU~, jau, maTara Adi anna utpanna hone vAle khetoMmeM, pazuoke bA~dhaneke sthAno meM, dUsareke gharoMmeM, jelakhAnomeM baDe-baDe maThomeM, rAjamahaloMmeM yA aura bhI aise hI sthAnomeM kabhI nahIM jAnA cAhie // 151-153 // Agama-AcArya paramparAse Agata mUla siddhAntako Agama kahate hai| jainAgama yadyapi mUlameM atyanta vistRta hai para kAla doSase isakA adhikAMza bhAga naSTa ho gayA hai| usa AgamakI sArthakatA usakI zabda racanAke kAraNa nahIM balki usake bhAva pratipAdanake kAraNa hai| isalie zabda racanAko upacAra mAtrase Agama kahA gayA hai| isake bhAvako ThIka-ThIka grahaNa karaneke lie pA~ca prakArase isakA artha karanekI 15 janendra siddhAnta koza Page #241 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mAgama 226 sUcIsUcI - vidhi hai--zabdArtha, nayArtha, matArtha, AgamArtha va bhAvArtha, zabdakA 1 vAstavame bhAva zruta hI jJAna hai dravyazruta jJAna nahI artha yadyapi kSetra kAlAdike anusAra badala jAtA hai para bhAvArtha vahI 2 bhAvakA grahaNa hI Agama hai rahatA hai, isose zabda badala jAne para bhI Agama anAdi kahA jAtA hai| Agama bhI pramANa svIkAra kiyA gayA hai kyoki pakSapAta rahita * zrutajJAnake aMga pUrvAdi bhedokA paricaya kItarAga guruoM dvArA pratipAdita honese pUrvApara virodhase rahita hai| --de. zrutajJAna III zabda racanAkI apekSA yadyapi vaha pauruSeya hai para anAdigata bhAvakI 3 dravya zrutako jJAna kahanekA kAraNa apekSA apauruSeya hai|aagmko adhikatararacanA sUtroM meM hotI hai kyoMki sUtroM dvArA bahuta adhika artha thor3e zabdomeM hI kiyA jAnA sambhava 4 dravya zrutake bhedAdi jAnanekA prayojana hai| pIchese alpabuddhiyoke lie AcAryoMne una sUtroMkI TIkAe~ 5 Agamako zrutajJAna kahanA upacAra hai racI hai| ve hI TokAe~ bhI unhIM mUla sUtroke bhAvakA pratipAdana * nizcaya vyavahAra samyagjJAna -de. jJAna IV karaneke kAraNa prAmANika haiN| 3 AgamakA artha karanekI vidhi - 1 pA~ca prakAra artha karanekA vidhAna 1 Agama sAmAnya nirdeza: * zabdArtha -de. Agama/4 1 Agama sAmAnyakA lakSaNa 2 matArtha karanekA kAraNa 2 AgamAbhAsakA lakSaNa 3 naya nikSepArtha karanekI vidhi 3 noAgamakA lakSaNa * sUkSmAdi padArtha kevala Agama pramANase jAne jAte * Agama va noAgamAdi dravya bhAva nikSepa tathA sthita hai, ve tarkakA viSaya nahI -de. nyAya jita Adi dravya nikSepa -de.nikSepa -de Agama 1/11 * AgamakI anantatA 4 AgamArtha karanekI vidhi 1. pUrvApara milAna pUrvaka * Agamake nandA bhadrA Adi bheda -de. vAcanA 2. paramparAkA dhyAna rakhakara 4 zabda yA Agama pramANakA lakSaNa 3 zabda kA nahIM bhAva kA grahaNa karanA cAhie * AgamakI parIkSAmeM anubhavakI pradhAnatA -de, anubhava 5 zabda pramANakA zrutajJAname antarbhAva 5 bhAvArtha karanekI vidhi 6 Agama anAdi hai 6 Agamame vyAkaraNakI prdhaantaa| 7 Agama gaNadharAdi guru paramparA se Agata hai 7 Agamame vyAkaraNakI gauNatA Agama jJAnake aticAra 8 artha samajhane sambandhI kucha vizeSa niyama 9 zrutake aticAra 9 virodhI bAte Anepara donoMkA saMgraha kara leM 10 dravya zrutake apunarukta akSara 10 vyAkhyAnakI apekSA sUtra vacana pramANa hotA hai 11 zrutakA bahuta kama bhAga likhane meM AyA hai 11 yathArthakA nirNaya ho jAnepara bhUla sudhAra lenI cAhie 12 AgamakI bahuta sI bAteM naSTa ho cukI hai 4 zabdArtha sambandhI viSaya:13 Agamake vistArakA kAraNa 1 zabdame artha pratipAdanakI yogyatA va zaMkA 14 bAgamake viccheda sambandhI bhaviSyavANI 2 bhinna-bhinna zabdoMke bhinna-bhinna artha hote haiM * Agamake cAroM anuyogoM sambandhI -de anuyoga 3 jitane zabda hai utane vAcya padArtha bhI hai * mokSamArgame Agama jJAnakA sthAna -de svAdhyAya 4 artha va zabdame vAcya vAcaka bhAva kaise ho sakatA hai * Agama paramparAkI samayAnukramika sAraNI 5 zabda alpa hai aura artha ananta hai| -de. itihAsa/7 * Agama jJAname vinayakA sthAna -de. vinayAra 6 artha pratipAdanakI apekSA zabdame pramANa va nayapanA * Agamake AdAna pradAname pAtra apAtrakA vicAra 7 zabdakA artha deza kAlAnusAra karanA cAhie -de. upadeza/3 8 bhinna kSetra kAlAdime zabdakA artha bhinna bhI hotA hai * Agamake paThana pAThana sambandhI - de. svAdhyAya 1. kAlakI apekssaa| * paThita jJAnake saMskAra sAtha jAte hai - saMskAra 2 zAstroM kI apekssaa| 3. kSetrako apekssaa| 2 dravya bhAva Agama jJAna nirdeza va samanvaya: 9 zabdArthakI gauNatA sambandhI udAharaNa * Agamake jJAname samyakadarzanakA sthAna de. jJAna III/2 5 AgamakI pramANikatAmeM hetu :* Agama jJAname cAritrakA sthAna -de. cAritra 5 1 AgamakI prAmANikatAkA nirdeza jainendra siddhAnta koza Page #242 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Agama 2 baktAkI prAmANikatAse vacanakI prAmANikatA 3 AgamakI prAmANikatAke udAharaNa 4 arhata va atizaya jJAna bAloMke dvArA praNIta honeke kAraNa 5 vItarAga dvArA praNIta honeke kAraNa 6 gaNadharAdi AcAryoM dvArA kathita honeke kAraNa 7 pratyakSajJAniyoM dvArA kathita honeke kAraNa 8 AcArya paramparAse Agata honeke kAraNa 9 samanvayAtmaka hone ke kAraNa pramANa hai| 10 vicitra dravyoM AdikA prarUpaka honeke kAraNa 11 pUrvApara avirodhI honeke kAraNa 12 yuktise abAdhita honeke kAraNa 13 prathamAnuyogakI prAmANikatA 6 AgamakA prAmANikatA ke hetuoM sambandhI zaMkA samAdhAna : 1 arvAcIna puruSoM dvArA likhita Agama prAmANika kaise ho sakate haiN| 2 pUrvApara virodha hote hue bhI prAmANika kaise 3 Agama va svabhAva tarkake viSaya hI nahIM 4 upasyokA jJAna prAmANikatA kA mApa nahI 5 Agamame bhUla sudhAra vyAkaraNa va sUkSma viSayoMme karane ko kahA hai prayojana tattvoMme nahI bhUta 6 pauruSeya honeke kAraNa apramANika nahI kahA jA sakatA 7 Agama kathaMcit apauruSeya tathA nitya hai| 8 Agamako pramANa mAnanekA prayojana 7 sUtra nirdeza: 227 1 sUtrakA artha dravya va bhAva zruta 2 sUtrakA artha tavalI 3 sUtrakA artha alpAkSara va mahAnArthaka 4 vRtti sUtrakA lakSaNa 5 jisake dvArA aneka artha sUcita na hoM vaha sUtra nahI asUtra hai 6 sUtra vahI hai jo gaNadhara Adike dvArA kathita ho 7 to jinadeva kathita hI hai parantu gaNadhara kathita bhI sUtrake samAna hai sUtra 8 pratyeka buddha kathitame bhI kathaMcit sUtrasva pAyA jAtA hai sUtropasaMyata sUtrasama - de. samAcAra - nikSepa 4/8 1. Agama sAmAnya nirdeza 1. Agama sAmAnyakA lakSaNa = ni.sA./ yU. 8 tassa muhammadavarNa puNyAvaradosavirahiyaM zuddhaM Agamidi parikahiya roga du kahiyA hati tathA unake mulasekasI huI vANI jo ki pUrvAparadoSa (virodha) rahita aura zuddha hai, use Agama kahA hai aura use svArtha kahate haiN| khopamanuSyamaddaSTe virodhaka ra. ka. mA 1. Agama sAmAnya nirdeza tatvopadezakRtsArva zAstraM kApathaghaTTanam // 1 // -jo Apta kahA huA hai, vAdI prativAdI dvArA khaNDana karanemeM na Ave, pratyakSa anumAnAdi pramANoMse virodha rahita ho, vastu svarUpakA upadeza karane vAlA ho, saba jIvoMkA hita karanevAlA aura mithyAmArgakA khaNDana karanevAlI ho, vaha satyArtha zAstra hai| gha. 2/1.2.1/1.12/12 pUrvAparaviruddha to dopaha yotaka: bhAvanAmA pAhatirAgama Agamo hyAsavacanamAptaM doSa vidu / zyaktadoSo'nRtaM vAkyaM na brUya yA vasaMbhavAda // 10 // rAgAdvA dveSAdvA mohAdAnAmucyate nRtam / yasya tu doSastasyAnRtakAraNaM nAsti ||12||puurvaaprviruddhaadi doSoMke samUha se rahita aura sampUrNa padArthoM yotaka Asa vacanako Agama kahate hai |1| Apake vacanako Agama jAnanA cAhie aura jisane janma jarA Adi 18 doSoMkA nAza kara diyA hai use Apta jAnanA caahie| isa prakAra jo vyaktadoSa hotA hai vaha asatya vacana nahIM bolatA. kyoMki, usake asatya vacana bolane kA koI kAraNa ho sambhava nahIM hai // 10 // rAmase dveSa se athavA mohase asatya vacana bolA jAtA hai, parantu jisake ye rAgAdi doSa nahIM haiM usake asatya vacana bolanekA koI kAraNa nahIM pAyA jAtA hai // 11 // - rAjyA. 1/12/7/54/8 Aptena hi kSINadoSeNa prerajJAnena praNIta Agamo bhavati na sarva / yadi sargaH syAt, avizeSa syAt / - jisake sarva doSa kSINa ho gaye haiM aise pratyakSa jJAniyoMke dvArA praNIta Agama hI Agama hai, sarva nhiiN| kyoMki, yadi aisA ho to Agama aura anAgamameM koI bheda nahIM raha jAyegA / / gha. 1/1,1.9/2017 Agamo siddha to paNa maMdi rayo -dyAgama, "siddhAMta aura pravacana ye zabda ekArthavAcI hai / pa.pu. 3/16 ApzanacanAdinibandhanamartha jJAnamAgama - Ake vacanAdise honevAle padArthoM ke jJAnako Agama kahate haiN| nisA meM/29 magatiritaM yAthAtathyaM vinA ca viparItA nisandeha veda maanmaannH|jo nyUnatA binA, adhikatA binA, viparItatA binA yathAtathya vastusvarUpako niHsandeha rUpase jAnatA hai use AgamanasloMkA jJAna kahate hai| paM.kA./tA.vR. 903/250 vItarAgasarvajJagIta SaDvyAdi samyaddhAnajJAnavatAdyanuSThAnabhedaratnatrayasvarUpaM yatra pratipAdyate tadAgamazAsa bhaNyate / - vItarAga sarvajJa devake dvArA kahe gaye SaDdravya va sapta tatva AdikA samyak zraddhAna va jJAna tathA batAdike anuSThAna rUpa cAritra, isa prakAra bhedaratnatrayakA svarUpa jisameM pratipAdita kiyA gayA hai usako Agama yA zAstra kahate hai / sa.ma. 21/262/7 kA sAmarasyenAnanta dharma viziSTatayA jJAyante'vakhapante jIvAjIvAdayaH padArthA yayA sA AjJA Agama zAsanaM / jisake dvArA samasta ananta dharmose viziSTa jIva ajIvAdi padArtha jAne jAte hai aisI Ata AjJA Agama hai, zAsana hai / ( sa ma.28/322/3) nyA. dI 3/03/112 AptavAkyanibandhanamarthajJAnamAgama. / Aptake vAkyake anurUpa Agamake jJAnako Agama kahate haiM / jainendra siddhAnta koza 2. AgamAbhAsakA lakSaNa pa.su. 6/21-24/61 rAgadveSamo hAkAntapuruSavacanAjjAtamAgamAbhAsam / yathA nadyAstIre modaka rAzaya. santi dhAvadhvaM mANavakAH / aMguNyapra Page #243 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Agama 228 1. Agama sAmAnya nirdeza hastiyUthazatamasti iti ca visaMvAdAta // 51-54 // = rAgI, dveSI aura ajJAnI manuSyoM ke vacanose utpanna hue Agamako AgamAbhAsa kahate hai| jaise ki bAla ko dauDo nadIke kinAre bahuta-se laDDU paDe hue hai / ye vacana hai| aura jisa prakAra yaha hai ki aguloke Ageke hissepara hAthiyoke sau samudAya hai| vivAda honeke kAraNa ye saba AgamAbhAsa hai| arthAta loga inameM vivAda karate hai isalie ye Agama jhUThe hai| 3 noAgamakA lakSaNa dha. 1/1,1,2/20/7 AgamAdo aNNo nno-aagmo| Agamase bhinna padArthako noAgama kahate hai| 4. zabda yA Agama pramANakA lakSaNa nyA sU /ma.1/1/7/19 Aptopadeza zabda -Aptake upadezako zabda pramANa kahate hai| 5. zabda pramANakA zra tajJAnameM antarbhAva rA.vA. 1/20/15/7/18 zAbdapramANa zrutameva / -- zabda pramANa to zruta hai hii| go.jI/bhA 313 Agana nAma parokSa pramANa zrutajJAnakA bheda hai| 6. Agama anAdi hai ja..pa. 13/80-83 devAsuriMdamahiya aNaMtasuhapiDamokkhaphalapaura' / kammamalapaDaladalaNaM puNNa pavittaM sirva bhadda 180 // puThanAgabhedabhiNNaM aNata atyehiM sajudaM diLAM / Nicca kalikalusaharaNikAcidamaNuttaraM vimala // 81 / / saMdehatimiradalaNa bahuvihaguNajuttaMsaggasovANaM / mokkha ggadArabhUda nnimmlbuddhisNdoh||8||svvnnhumuhbinniggypubbaavrdosrhidprisuddh| akvayamaNAdiNi haNaM sudaNANapamANa NihiTa -pUrva va aMga rUpa bhedoM meM vibhakta, yaha zrutajJAna-pramANa devendroM va asurendroMse pUjita, ananta sukhake piNDa rUpa mokSa phalase saMyukta, karma rUpa paTalake malako naSTa karanevAlA, puNya pavitra, ziva, bhadra, ananta arthoMse saMyukta, divya nitya, kali rUpa kaluSako dUra karanebAlA, nikAcita, anuttara, vimala, sandeharUpa andhakArako naSTa karanevAlA, bahuta prakArake guNose yukta svargakI sIDhI, mokSake mukhya dvArabhUta, nirmala, evaM uttama buddhike samudAya rUpa, sabake mukhase nikalA huA, pUrvApara virodha rUpa doSase rahita vizuddha akSaya aura anAdi nidhana kahA gayA hai // 80-83 // 7. Agama gaNadharAdi guru paramparAse Agata hai rA.vA.4/13/2/523/26 tadupadiSTaM buddhayatizayaddhiyuktagaNadharAvadhAritaM zrutam // 2 // kevalo bhagavAna ke dvArA kahA gayA tathA atizaya buddhi Rddhike dhAraka gaNadhara devo ke dvArA jo dhAraNa kiyA gayA hai usako zruta kahate haiN| 8. kSAgamajJAnake aticAra bha-A. vi 16/62/15 akSarapadAdInAM nyUnatAkaraNaM, ativRddhikaraNaM, viparIta paurvAparyaracanAviparItArthanirUpaNA granthArthayoparItyaM amI jJAnAticArA / akSara, zabda,vAkya, varaNa, ityAdikoko kama karanA baDhAnA, pIchekA sandarbha Age lAnA, AgekA pIche karanA, viparIta arthakA nirUpaNa karanA, grantha va artha meM viparItatA karanA ye saba jJAnAticAra haiM / (bha A./vi.487/707) 9. zrutake aticAra bha A./bi.16/62/15 dravyakSetrakAlabhAvazuddhimantareNa zrutasya paThanaM shrutaaticaar'| dravyazuddhi, kSetra zuddhi, kAlazuddhi, bhAva zuddhike binA zAkhakA paDhanA yaha zrutAticAra hai| 10. dravyazrutake apunarukta akSara de. akSara-33 vyaJjana, 27 svara aura cAra ayogavAha, isa prakAra saba akSara 64 hote haiN| una akSaroke saMyogokI gaNanA 26418446744073706551616 hotI hai| dha. 13/1,5/14/18-20/266/4 solasasadacIttIsaM koDI tesIda ceva lkrvaaii| sattasahassaTThasadA aTThAsIdA ya padavaNNA // 18 // eda pi saMjogakravarasaMvAe ava dvidaM, buttapamANAdo akkharehi vaDhi-hANINabhAvAdo / bArasasadakoDIo tesIdi vati taha ya lkrvaaii| aTThAvaNNasahassaM paMcava padANi sudaNANe // 20 // ettiyANi padANi ghettUNa sagala sudaNANaM hodi| edesu padesu saMjogakravarANi ceva sarisANi Na saMjogakkharAvayavakrakharANi; taratha sNkhaanniymaabhaavaado| - 16348307858 itane madhyama padake varNa hote hai // 18) * yaha bhI saMyogI akSarokI apekSA (uparoktavata) ava sthita hai| kyoki usameM ukta pramANa se akSaroM kI apekSA vRddhi aura hAni nahIM hotI / zrutajJAnake eka sau bAraha karoDa tirAsI -lAkha aTThAvana hajAra aura pA~ca (1128358005) hI (kula madhyama) pada hote haiM // 1 // itane padoMkA Azraya kara sakala zrutajJAna hotA hai, ina padoMmeM saMyogI akSara hI samAna hai, saMyogo akSaroM ke avayava akSara nahIM. kyoki, unakI saMkhyAkA koI niyama nahIM hai| (sa.si 1/20/410-415, 1/20/ 424 kI TippaNI jagarUpa sahAya kRta) (ha.pu. 10/143) (ka pA 1/7 70/86-66) / ka.pA. 11-1/$72/12/2 majjhimapada * edeNapuvvaM gANaM padasaMkhA pruuvijjde| -madhyama padake dvArA pUrva aura ago padoM kI saMkhyAkA prarUpaNa kiyA jAtA hai| dha 1/. nAma pada akSara pramANa pramANa.lAnekA upAya kula akSara 64 uparoktavata apunarukta 18446744073- eka dvi Adi sayogI bhaMgo sayogI akSara | 706551616 6446 .. kA joDA ityAdi aMgazrutake sarva / 1128358005 | apunarukta akSara + madhyama pada padomeM akSara madhyama padomeM 116348307888 niyata(inase pUrva aura agoke akSara vibhAgakA nirUpaNa hotA hai) 166 / zaSa akSara 1 80108175 / zeSa akSara+32 14 prakIrNako ke pramANa yA khaNDa padameM (go.jI /jI pra. 336/733/1) (dha. 13/5,5,45/247-266) 11 zrutakA bahuta kama bhAga likhane meM AyA hai dha 3/1,2,102/363/3 atthado puNo tesiM viseso gaNaharehi viNa baarijjde| - artha kI apekSA jo una donoMkI traya kAyika labdhyaparyAptaka jIva tathA paMcendriya labdhyaparyAptaka jIvokI sakhyA prarUpaNA meM vizeSa hai, unakA gaNadhara bhI nivAraNa nahIM kara sakate haiN| go jI/mU 334/731 paNNava NijjAbhAvA aNantabhAgo dU aNabhilappANaM / paNNavaNijjANaM puNa aNaM tabhAgo sudaNi baddho // 334 // = anabhilapyAnAM kahie vacanagocara nAhI, kevalajJAnake gocara je bhAva kahie jIvAdika padArtha tinake anantave bhAgamAtra jIvAdika artha te prajJApanIyA kahiye tIrthakarakI sAtizaya divya dhvanikari kahane meM Avai aise hai| bahuri tIrthaGkarakI divya dhvani kari padArtha kahaneme Avai hai tinake anantave bhAga mAtra dvAdazAga zruta virSe vyAkhyAna kIjiye hai| jo zratakevalI ko bhI gocara nAhI aisA padArtha kahanekI zakti kevala jJAna jainendra siddhAnta koza Page #244 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAma vi pAiye hai| aisA jAnanA (sammati tarka / 16) (rA. vA 1/26/4/80) (gha1/4/27,214/3/179) ( 12/4/100/17/57) paM. dha /u. 616 vRddha. proktamata' sUtra e tava vAgatizAyi yat / dvAdazAbAhya vA zruta sthUlArthagocaram / isalie pUrvAcAryoMne sUtrameM kahA hai ki jo hai vaha vacanAtIta hai aura dvAdazAGga tathA ana vAhyarUpa zAstra zruta jJAna sthUla padArthako viSaya karane vAlA hai / 12. AgamakI bahutasI bAteM naSTa ho cukI hai dha 6/4,1.44/926/4 dosu vi uvaesesu ko ettha samaMjaso, ettha Na bAhara jinbhamelAiriyavacchavo, aladdhovadesattAdo doNNamekkassa bAhANupalaM bhaado| kiMtudoekkeNa hAdavvaM / ta jANiya vattabba / - ukta (eka hI viSayameM) do (pRthak-pRthak) upadezo meM kauna sA upadeza yathArtha hai, isa viSayameM elAcAryakA ziSya ( vIrasena svAmI) apanI jIbha nahI calAtA arthAt kucha nahIM kahatA, kyoMki isa viSayakA koI na to upadeza prApta hai aura na domeM se eka meM koI bAdhA utpanna hotI hai / kintu do meM se eka hI satya honA caahie| use jAnakara kahanA ucita hai| ti pa adhikAra / zlo, (yahA~ nimna viSayo ke upadeza naSTa honekA nirdeza kiyA gayA hai| ) naraka lokake prakaraNa meM zreNI baddha biloMke nAma (2/54) samavazaraNa meM nATyazAlAoMko sambAI cauDAI (42/057): prathama aura dvitIya mAnastambha poThokA vistAra (4 /772); samavazaraNameM stUpoM kI lambAI aura vistAra (4/847); nAradokI UMcAI Ayu aura torthaMkara devoke pratyakSa bhAvAdika (4/1471); utsarpiNI kAlake zeSa kulakaroMkI U~cAI (4/1572), zrI devIke prakIrNaka Adi cAroke pramANa (4/1688), haimavatake kSetra meM zabdavAna parvata para sthita jina bhavanako U~cAI Adike (4/1710), pANDuka vanapara sthita jina bhavana meM sabhApura ke Age vAle pIThake vistArakA pramANa (4/167). uparokta jina bhavaname sthita pIThakI U~cAIke pramANa (4 / 1602 ); uparokta jina bharanameM caizya vRkSIke Age sthita pIThake vistArASi (4/1910), saumanasa bananI mAghikAme sthita saudharma indrake bihAra prAsAdako lambAIkA pramANa (4 / 1650): saumanasa gajadantake kUToke vistAra aura lambAI ( 4 / 2032) vidya tatprabhagajadantake kUToM ke vistAra aura sambAI (4 / 2040) videha devakurume yamaka parvatopara aura bhI divya prAsAda hai. unakI UMcAI va vistArAdi (4/2082). videhasvAmI va jammU vRkSasthaloMkI prathama bhUmimeM sthita 4 vApikA opara pratidizAmeM ATha-ATha kUTa hai, unake vistAra (4 / 2182), airAvata kSetra ke zalAkA puruSo ke nAmAdika (4/2266): lavaNa samudra meM pAtAloke pArzva bhAgoM meM sthita kaustubha aura kaustubhAbhAsa parvatakA vistAra (4/2462), dhAtakI khaNDameM mandara parvatoMke uttaradakSiNa bhAga bhadrazAsokA vistAra (4/2006) mAnuSosara parvatapara 14 guphAe~ hai, unake vistArAvi (4/27532) pumkarArdha meM sumeru parvata uttara dakSiNa bhAgo meM bhadrazAla vanoMkA vistAra (4/2822); jambUdvIpase lekara aruNAbhAsa taka bIsa dvIpa samudroMke atirikta zeSa dvIpa samudroMke adhipati deva ke nAma (5 / 48), svayambhUramaNa samudra meM sthita parvatakI U~cAI Adi (5/240), ajanaka, hiMgulaka Adi dvIpoMmeM sthita vyantaroke prAsAdokI UMcAI Adi (4/44) apAra indroMke jo prakIrNaka, Abhiyogya aura kilviSaka deva hote hai unake pramANa (1/06): tAroMke nAma (0/32.466) gRhA~kA sumerule antarAla ma vANiyoM AdikA kathana (7/458); saudharmAdikake somAdikapAloMke Abhiyogya prakIrNaka aura kilbiSaka deva hote hai; unakA pramANa (8/266) urendra ke lokapAla ke vimAnoMkI saMkhyA (8/302), saudharmAdika prakIrNaka, Abhiyogya aura kamiyokI deviyoMkA pramANa (8 / 126) saudharmAdikake prakIrNaka, Abhiyogya aura 229 2. dravyabhAva Agama jJAna nirdeza va samanvaya kokI deviyokI Ayu (8/213): saudharmAdina ke AtmarakSaka va pariSadkI deviyokI vAyu (8/540) | 13. Agamake vistArakA kAraNa sasi. 1/8/30 sarvasattvAnugrahArtho hi satAM prayAsa iti, adhigamAbhyupAyabhedodda eza kRta / sajjanokA prayAsa saba jIvokA upakAra karanA hai, isalie yahA~ alaga-alaga jJAnake upAyake bhedokA nirdeza kiyA hai| gha. 1/1,1,5/153/8 naiSa doSa mandabuddhisattvAnugrahArthatvAta / gha 1/1.1.70 / 311/2 dvirasti-zabdopAdAnamanarthakamiti cenna, vistararucitvAnugrahArthatvAt / sa kSeparucayo nAnugRhItAzcenna, vistararuci mAnugrahasya saMkSeparucisanAnugrahAmimAmAvivAda - prazna-(choTA sUtra banAnA hI paryApta thA, kyoMki sUtrakA zeSa bhAga usakA anibhAyI hai| uttara- yaha koI doSa nahIM hai kyoMki mandabuddhi prANiyo ke anugraha ke lie zeSa bhAgako sUtra meM grahaNa kiyA gayA hai| prazna- sUtra meM dobAra asti zabdakA grahaNa nirarthaka hai| uttara- nahIM, kyoMki vistArase sIkhanevAle ziSyoM ke anugraha lie sUtrameM do bAra asti zabdakA grahaNa kiyA gayA hai| prazna- isa sUtra sasepase samajhane kI ruci rakhanevAle ziSya anugRhIta nahIM kiye gaye hai| uttara- nahIM, kyoMki sakSepase samajhanekI ruci rakhanevAle jIvokA anugraha vistArase samajhanekI ruci rakhanevAle ziSyokA avinAbhAvI hai| arthAta vistAra se kathana kara denepara saMkSepa rucivA ziSyoM kA kAma cala jAtA hai / (pra.sA / tA vR. 15 ) / 14. Agamake viccheda sambandhI bhaviSya vANI vi. pa 49493] [] sahassa virudA sArasa rAga su yadi kAlado josa tIrtha dharma prama kA kAraNa hai, vaha bIsa hajAra tInasau sattaraha (20317) varSo meM kAla doSa se vyucchedako prApta ho jAyegA / 2. dravya bhAva Agama jJAna nirdeza va samanvaya 1. vAstava meM bhAvazruta hI jJAna jJAna hai dravyabhUta jJAna nahIM dha 13/5,4,26/64/12 Na ca davvasudeNa ettha ahiyAro, poggala biyArassa jassa gANIpatiya dasta mudattamirohAdo (yAnake prakaraNa meM) dravyatA yahA~ adhikAra nahIM hai, kyoMki jJAnake upaliMga sa pudgala ke vikAra svarUpa jaDa vastuko zruta mAnane meM virodha AtA hai| 2. bhAvakA grahaNa hI Agama hai nyA dI / 3 / 973 AptavAkyanibandhana jJAnamityucyamAne'pi, AptavAkyakarma prakSe'tivyAhi tAtparya meva satyabhimanA B - asake vacanose honevAle jJAnako AgamakA lakSaNa kahane meM bhI Apake vAkyoMko sunakara jo pratyakSa hotA hai usameM lakSaNakI ativyApti hai, ata 'artha' yaha pada diyA hai| 'artha' pada tAtparya meM rUDha hai| arthAta prayojanArthaka hai kyoki 'artha hI - tAtparya hI vacano meM hai' aisA AcArya vacana hai / 3. dravya zruta ko jJAna kahane kA kAraNa 6/4,1,45/162/3 kathaM zabdasya tatsthApanAyAzca zrutavyapadeza / naiSa doSa', kAraNe kAryopacArAdA = prazna - zabda aura usakI sthApanAkI saMjJA kaise ho sakatI hai uttara yaha koI doSa nahIM hai, kyoMki kAraNa meM kArya kA upacAra karanese zabdayA usakI sthApanAko zruta saMjJA bana jAtI hai (.13/5.2.21/22018 ) pra. sA / tA. 24/45 pariccha bhaNyate sphuTaM / pUrvoktadravyazrutasyApi vyavahAreNa jJAnavyapadezo bhavati na tu nizcayeneti / zabda zrutake Azraya se jJaptirUpa artha ke nizcayako nizcaya nayase jJAna kahA hai| pUrvokta zabda zrutakI arthAda jainendra siddhAnta koza Page #245 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Agama kI jJAnasaMjJA (kAraNa meM kArya ke upacArase) vyavahAra nayate hai nivAsa mayase nhiiN| 230 4. dravya bhuta ke mevAdi jAnane kA prayojana 8.kA./tA 103 / 254 / 16 bhAvanAyA phalaM jIvAdiviSaye pAva vA saMzayanamohanamahatoniyanapariNAmo bhavati / zrutakI bhAvanA arthAt AgamAbhyAsa karanese, jIvAda tattvavikSepa upAdeyatazvake viSaya meM sazaya, vimoha va vibhramase rahita nizcala pariNAma hotA hai / 5. Agamako zrutajJAna kahanA upacAra hai * zlo. vA. 1/1/20/2-3 / 568 / zravaNaM hi zruta jJAna na puna zabdamAtra kam // 2 // taccopacArato grAhya zrutazabdaprayogata // 3 // 'zruta' padasevA kisI vizeSa jJAna hai| hAM poke pratipAdaka zabda bhI pada se pakar3e jAte hai kintu kevala zabdoMmeM hI bUta zabdako paripUrNa nahI kara denA cAhie // 2 // upacArase vaha zabdAtmaka zruta (Agama bhI zuddha zabda karake grahaNa karane yogya hai ... kyoMki guruke zabdose ziSyoko zrutajJAna ( vaha vizeSa jJAna ) utpanna hotA hai / isa kAraNa yaha kAraNa meM kAryakA upacAra hai| (aura bhI de Agama2 / 3) 3. AgamakA artha karane kI vidhi 1. pA~ca prakAra artha karanekA vidhAna W sa, sA./tA. bR 120/177 zabdArtha vyAkhyAnena zabdArthI jJAvyaH / vyavahAranizcayarUpeNa mayArthI jJAtavya sAMkhyaM prati matArtho jJAtavya' / AganArtha stuprasiddhayopAdAnapAkhyAnarUpeNa bhAvArtho'pi jJAtavyaH iti zabdanayamatAgamabhAvArthA vyAkhyAnakAle yathAsaMbhavaM sarvatra jJAtavyAH / = zabdArtha ke vyAkhyAna rUpase zabdArtha jAnanA cAhie / vyavahAra nizvayanayarUpase nArtha jAnanA caahie| sAMkhyoMke pratimatArtha jAnanA cAhie / AgamArtha prasiddha hai| heya upAdeyake vyAkhyAna rUpase bhAvArtha jAnanA caahie| isa prakAra zabdArtha, nayArtha, madArtha AgamArtha tathA bhAvArthako vyAkhyAna ke samaya yathAsambhava sarvatra jAnanA caahie| (paM. vA./tA.vR 19 / 4 27/60) dra.saM./TI 2/1 ) 2. matArtha karanekA kAraNa ina . 1/1.1.20/221/2 bhiprAyakadanArthaM nAsya sUtrasyAvatAra dono ekAntiyo ke abhiprAya ke khaNDana karaneve lie hI ...prakRta sUtrakA avatAra huA hai| sabha ta 77 / 1 nanu sarvaM vastu syAdekaM syAdanekamiti kathaM saMgacchate / sarvasvastuna' kenApi rUpeNe kAbhAvAt / taduktam 'upayogo lakSaNam' iti sUtre tasvArtha lokavArtikena hi vaya sahapariNAmamane piyupagacchAmo'yatropacArAt iti...pUta pUrvAcAryavacanAnAM ca sarvathaikya nirAkaraNaparatvAda anyathA sattA sAmAnyasya sarvathAne karave pRthvavaikAntapakSa evAhatassyAt / prazna- sarva vastu kathaMcit eka hai katha citra aneka hai yaha kaise saMgata ho sakatA hai, kyoMki kisI prakAra se sarva astuokI ekatA nahIM ho sakatI tatvArtha sUtrameM kahA bhI hai 'upayogA lakSaNa' arthAt jJAna darzana rUpa upayoga ho jIvakA lakSaNa hai| isa sUtra ke antargata tasmArya zloka bAlika 'anya vyaktineM upacArase eka kAlameM hI sadRza pariNAma rUpa aneka vyakti vyApI eka sattva hama nahIM mAnate' aisA kahA hai - uttara-pUrva udAharaNomeM AcAryoMke vacanose jo sarvathA ekatva hI mAnA hai usIke nirAkaraNa meM tAtparya hai na ki kathaMcita ekavake nirAkaraNameM aura aisA na mAnane se sarvathA sattA sAmAnya ke anekatva mAnanese pRthaktva ekAnta pakSakA hI Adara hogA / 3. naya nikSepArtha karanekI vidhi sakhi 1/6/20 nAmAdi nikSepavidhinopakSiSThAnAjIvAdInAM pramANAmya nshcaadhigmyte| jina jIvAdi padArthoMkA nAma 3. AgamakA artha karanekI vidhi Adi nikSepa fafdhake dvArA vistArame kathana kiyA hai unakA svarUpa pramANa aura nayoMke dvArA jAnA jAtA I gha. 1/1,1.1/10/16 pramANa-naya-niyo'rtho nAbhirAmIyate yuktaM cAyuddhAti tasyAyukta ca yuktavat // 10 // jisa padArthakA pratya kSAdi pramANIke dvArA, naigamAdi nayoMke dvArA, nAmAdi nikSepoMke dvArA sUkSma dRSTise vicAra nahIM kiyA jAtA hai yaha padArtha kabhI yukta (saMgata) hote hue bhI ayukta (asaMgata ) sA pratIta hotA hai aura kabhI ayukta hote hue bhI yutI tarasA pratIta hotA hai // 10 // va dha. 1/1,1.1/3/10 vizeSArtha -Agamake kisI zloka gAthA, vAkya, padake Upara se artha kA nirNaya karaneke lie nirdoSa paddhatise zlokAdikakA uccAraNa karanA cAhie, tadanantara padaccheda karanA cAhie, usake bAda usakA artha kahanA cAhie, anantara pada- nikSepa arthAt nAmAdi vidhi se nayokA avalambana lekara padArthakA uhApoha karanA caahie| sabhI padArtha ke svarUpakA nirNaya hotA hai| padArtha nirNayake isa kramako dRSTimeM rakhakara gAthAke artha padakA uccAraNa karake, aura usameM nikSepa karake nayoke dvArA tattva nirNayakA upadeza diyA hai| 1 mo. mA./pra./7/368/7 prazna -- to kahA kariye! uttara- nizcaya naya kari jo nirUpaNa kiyA hoya, tAkau to satyArtha mAni tAkA to zraddhAna aMgIkAra karanA. ara vyavahAra naya kari jo nirUpaNa kiyA hoya tAkau asatyArtha mAni tAkA zraddhAna chor3anA.. tAtai vyavahAra nayakA zraddhAna chor3i nizcayakA zraddhAna karanA yogya hai / vyavahAra naya kari svadravya paradravyako vA tinake bhAvanikovA kAraNa kAryAdi kAhako kAna milAya nirUpaNa kareM hai| so aise hI zradghAna se mithyAtva hai tAkAyAga karanA / bahuri nizcaya naya tinako yathAvat nirUpai hai, kAhU ko kavi na milA hai| aisA hI zraddhAna teM samyaktva ho aat zraddhAna karanA / prazna- jo aise hai, to jinamArga viSa doU nayanikA grahaNa karanA kahyA, so kaise uttara- jinamArga viSai kahIM tau nizcaya nayakI mukhyatA liye vyAkhyAna hai tAkI to 'satyArtha aise hI hai' aisA jAnanA / bahurI kahI vyavahAra nayakI mukhyatA liye vyAkhyAna hai tAkI 'aise hai nAhi nimittAdikI apekSA upacAra kiyA hai' aisA jAnanA / isa prakAra jAnanekA nAma hI doU nayanikA grahaNa hai / bahuri doU nayanike vyAkhyAna ka~ samAna satyArtha jAni aise bhI hai aise bhI hai aisA bhrama rUpa ne kara dI doU nayanikA grahaNa kahA nAhIM / prazna- jo vyavahAra naya asatyArtha hai, to tAkA upadeza jinamArga viSai kAhe ko diyaa| eka nizcaya naya ho kA nirUpaNa karanA thA / uttara- nizcaya nayako aMgIkAra karAvanai kU~ vyavahAra kari upadeza dIjiye hai| bahurI vyavahAra naya hai. so amIkAra karane yogya nAhIM (aura bhI ve Agama 2/8) 4. AgamArtha karanekI vidhi + 1. pUrvApara milAna pUrvaka i./TI. 22/66 (yadvA paramAgamAvirodhena vicAraNIyaM... kintu vivAdaze na kartavya | paramAgama ke avirodha pUrvaka vicAranA cAhie, kintu kathanameM vivAda nahIM karanA caahie| paM dha / pR 335 zeSavizeSavyAkhyAna jJAtavya coktavakSyamANatayA / sUtre padAnuvRtigrahmasUtrAntarAditi nyaayaat||22|| sUtrameM padoMkI aNuvRti dUsare sUtro se grahaNa karanI cAhie, isa nyAya se yahA~ para bhI zeSavizeSa kathana ukta aura vakSyamANa pUrvApara sambandhase jAnanA cAhie / rahasyapUrNa ciTThI paM ToDaramalajI kRta / 512 kathana to aneka prakAra hoya parantu yaha sarva Agama adhyAtma zAstrana sau virodha na hoya vaise vivakSA bheda kari jAnanA / 2. paramparA kA dhyAna rakha kara dha 3/1, 2, 184/481/1 edoe hAe edassa vakvANassa kiNNa viroho hola nAma .., juttisiddhasya Airiyapara parAgayaras jainendra siddhAnta kopA Page #246 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Agama 3. AgamakA rtha karanekI vidhi edIe gAhAe NAbhadattaM kAUga sakkina di, aippasaM gaado| - praznayadi aisA hai to (deza sayatameM teraha karoDa manuSya hai) isa gAthAke sAtha isa pUrvokta vyAkhyAnakA virodha kyoM nahI A jaayegaa| uttara-- yadi ukta gAthAke sAtha pUrvokta vyAkhyAnakA virodha prApta hotA hai to hoo...jo yukti siddha hai aura AcArya paramparAse AyA huA hai usameM isa gAthAse asamIcInatA nahIM lAyI jA sakatI, anyathA atiprasaga doSa A jAyegA / (dha.4/1,4,4/156/2) rahasyapUrNa ciTThI paM. ToDaramala/pR 512 de Agama 3/4/1 3. zabdakA nahI bhAvakA grahaNa karanA cAhie sa.si. 1433/144 anyArthasyAnyArthena sabandhAbhAvAt / lokasamaya virodha iti cet / virudhyAtAm / tattvamiha mImAsyate, na bhaiSajyamAturecchAnuvarti' anya arthakA anya artha ke sAtha sambandhakA abhAva hai / prazna-isase loka samayakA (vyAkaraNa zAstra) kA virodha hotA hai| uttara-yadi virodha hotA hai to hone do, isase hAni nahIM, kyoMki yahA~ tattvakI mImAMsA kI jA rahI hai| davAI kucha pIDita manuSyakI icchAkA anukaraNa karanevAlI nahIM hotii| rA.vA. 2/6/3,8/106 dravyAlaGga nAmakarmodayApAditaM tadiha nAdhi kRtam, AtmapariNAmaprakaraNAta ...dravyalezyA pudgala vipAkikarmoMdayApAditeti sA neha parigRhyata Atmano bhAvaprakaraNAt / -cU ki AtmabhAvoM kA prakaraNa hai, ata' nAmakarmake udayase honevAle dravyaliMgakI yahA~ vivakSA nahIM hai| dravya lezyA pudagala vipAkI zarIra nAma karmake udayase hotI hai ata: AtmabhAvoMke prakaraNa meM usakA grahaNa nahIM kiyA hai| dha. 1/1,1,60/303/6 anyairAcAryeravyAkhyAtamimamartha bhaNanta kathaM na sUtrapratyanIkA / na, sUtravazavatinA tdvirodhaat| - prazna-anya AcAryoke dvArA nahIM vyAkhyAna kiye isa artha kA isa prakAra vyAkhyAna karate hue Apa sUtrake viruddha jA rahe hai aisA kyoM nahIM mAnA jaaye| uttara-nahIM.. sUtrake vazavartI AcAryoMkA hI pUrvokta (mere) kathanase virodha AtA hai| (arthAt mai galata nahIM apitu vahI galata hai|) dha, 3/1,2,123/408/5 AiriyavayaNamaNeyaMtamidice, hodu NAma, Nasthi majheratha aggh|| - AcAryoMke vacana aneka prakArake hote hai to hoo. isameM hamArA Agraha nahIM hai| dha.1,7,3/167/6 savvabhAvANa pAriNAmiyatta pasajjadIdice hodaNa koi doso| sabhI bhAvoMke pAriNAmikapanekA prasaMga AtA hai to Ane do| dha 7/2,156/101/2 cakSuSA dRzyate vA taM tat cakkhudasaNaM cakSuI rzanamiti veti ba vate / cavikhadiyaNANAdo jo puvameva suvasatIe sAmagNAe aNuhao cakkhuNANuppattiNimitto ta cakkhudaMsaNamidi utta hodi / bAlajaNabINa cakkhUNaM jaM dissaditaM cakkhUdasaNamidi pruubnnaado| gAhaegalabhajaNakAUNa ajjuvastho kiNNa ghepdi| Na, tattha pushvuttaasesdaasppsNgaado| jo cakSuoko prakAzita hotA hai athavA A~kha dvArA dekhA jAtA hai vaha cakSudarzana hai isakA artha aisA samajhanA cAhie ki cakSu indriya jJAnase pUrva hI sAmAnya svazaktikA anubhava hotA hai jo ki cakSu jJAnako utpattimeM nimittabhUta hai vaha cakSa darzana hai|...baalk janoko jJAna karAneke lie antaraMgameM mAhya padArthoke upacArase 'cakSuoMko jo dIkhatA hai vahI cakSu darzana hai' aisA prarUpaNa kiyA gayA hai / prazna-gAthAkA galA na ghoTa kara sIdhA artha kyoM nahIM karate / uttara-nahIM karate, kyoMki vaisA karanemeM pUrvokta samasta doSoMkA prasaMga AtA hai| pra.sA./ta.pra.86 zabdAbrahmopAsanaM bhAvajJAnAvaSTambhadRDhIkRtapariNAmena samyagadhIyamAnamupAyAntaram / - (moha kSaya karane meM) parama zabda brahmakI upAsanAkA, bhAvajJAnake avalambana dvArA dRDha kiye gaye pariNAmase samyak prakAra abhyAsa karanA so upAyAntara hai| sa.sA./A, 277 nAcArAdizabdazrUtaM, ekAntena jJAnasyAzrayaH tatsadbhAbe'pi...zuddhAbhAvena jJAnasyAbhAvAt |-aacaaraadi zabdazruta ekAntase jJAnakA Azraya nahIM hai, kyoMki AcArAgAdikakA sadbhAva honepara bhI zuddhAramAkA abhAva honese jJAnakA abhAva hai| sa.sA./tA.vR. 3/ svasamaya eva zuddhAtmana' svarUpaM na punaH parasamaya" iti pAtanikA lakSaNaM sarvatra jnyaatvym| -sva samaya hI zuvAzmAkA svarUpa hai para samaya nhiiN| isa prakAra pAtanikAkA lakSaNa sarvatra jAnanA caahie| 5. bhAvArtha karanekI vidhi paM.kA./tA,vR 27/61 karmopAdhijanitamithyAsvarAgAdirUpa samastabibhASapariNAmAstyavatvA nirupAdhikevalajJAnAdiguNayuktazuddhajIvAstikAya eva nizcayanayenopAdeyatvena bhAvayitavya iti bhaavaarthH| pa.kA /tA.vR. 52/101 asminnadhikAre yadyapyaSTavidhajJAnopayogacaturvidha darzanopayogavyAkhyAnakAle zuddhAzuddhavivakSA na kRtA tathApi nizcayanayenAdimadhyAntavajile paramAnandamAlinI paramacaitanyazAlini bhagavarayAtmani yadanAkulatvalakSaNaM pAramArthikArakhaM tasyopAdeyabhUtasyopAdAnakAraNabhUtaM yatkevalajJAnadarzanadvayaM savevopAdeya miti zraddheya zeyaM tathaivAtaraudrAdisamastavikalpajAlatyAgena dhyeyamiti bhAvArtha:karmopAdhi janita mithyAtva rAgAdi rUpa samasta vibhAva pariNAmoM ko chor3akara, nirupAdhi kevala jJAnAdi guNoMse yukta jo zuddha jIvAstikAya hai, usIko nizcaya nayase upAdeya rUpase mAnanA cAhie yaha bhAvArtha hai| vA yadyapi isa adhikAramaiM ATha prakArake jJAnopayoga tathA cAra prakArake darzanopayogakA vyAkhyAna karate samaya zuddhAzuddhakI vivakSA nahIM kI gayI hai| phira bhI nizcaya nayase Adi madhya antase rahita aisI paramAnandamAlinI paramacaitanyazAlinI bhagavAna AtmAmeM jo anAkulatva lakSaNavAlA pAramArthika sukha hai, usa upAdeya bhUtakA upAdAna kAraNa jo kevalajJAna va kevala darzana haiM, ye donoM hI upAdeya haiN| yahI zraddhaya hai, yahI jJeya hai, tathA isa ho ko bArta raudra Adi samasta vikalpa jAlako tyAgakara dhyeya banAnA caahie| aisA bhAvArtha hai / (va.kA./tA.vR. 61/113) dra saM.TI. 2/10 zuddhanayAzritaM jIvasvarUpamupAdeyam. zeSaM ca heyam / iti heyopAve yarUpeNa bhAvArtho'pyavaboddhavyaH / evaM"yathAsaMbhava vyAkhyAnakAle sarvatra jJAtavyaH / - zuddha nayake Azrita jo jIvakA svarUpa hai vaha to upAdeya yAnI-grahaNa karane yogya hai aura zeSa sama tyAjya hai| isa prakAra heyopAdeya rUpase bhAvArtha bhI samajhanA cAhie / tathA vyAkhyAnake samayameM saba jagaha jAnanA caahie| 6. AgamameM vyAkaraNako pradhAnatA dha.1/1.1,1/2/8-10/3 dhAuparUvaNA kima kiirde| Na, aNavayadhAussa sissassa asthA gmaannubvttaado| uktaM ca 'zabdAspadaprasiddhiH padasiddha rarthanirNayo bhavati / arthAttattvajJAnaM tattvajJAnAtpara zreya'2iti / -prazna-dhAtukA nirUpaNa kisa lie kiyA jA rahA hai (yaha to siddhAnta grantha hai)! uttara-aisI zaMkA nahIM karanI caahie| kyoMki jo ziSya dhAtuse aparicita hai, use dhAtuke parijJAnake binA arthakA parijJAna nahIM ho saktA aura arthabodhake lie vivakSita zabda kA arthajJAna karAnA Avazyaka hai, isalie yahA~ dhAtUkA nirUpaNa kiyA gayA hai| kahA bhI hai-zabdase padako siddhi hotI hai, padakI siddhi se artha kA nirNaya hotA hai, artha ke nirNayase tattvajJAna arthAta heyopAdeya vivekakI prApti hotI hai aura tattvajJAnase parama kalyANa hotA hai| mapu. 38/111 zabda vidyArtha zAstrAdi cAdhyeya nAstha dRssyti| sasaM skAraprabodhAya vai yAtyakhyAtaye'pi ca // 11 // - uttama saMskAroMko jAgRta karaneke lie aura TidvattA prApta karaneke lie isa vyAkaraNa Adi zabdazAkha aura nyAya Adi arthazAstrakA bhI abhyAsa karanA jainendra siddhAnta koza Page #247 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 232 cAhie kyoki AcAra viSayaka jJAna honepara inake adhyayana karane meM koI doSa nahIM hai / Agama mo.mA.pra. 0 / 432 / 10 bahuri vyAkaraNa nyAyAdika zAkha hai, tinakA bhI thorA bahuta abhyAsa karanA / jAtaiM inikA jJAna binA bar3e zAstrani kA artha bhAsa nAhI / bahuri vastukA bhI svarUpa inakI paddhati jAne jaisA bhAsa tasA bhASAdika kari bhAsa nAhI / tAtai paramparA kAryakArI jAni inakA bhI abhyAsa karanA / 7. Agama meM vyAkaraNako gauNatA pakA / tA vR 1 / 3 prAthamika ziSyaprati sukhabodhArthamatra granthe sadherniyamo nAstIti sarvatra jJAtavyam - prAthamika ziSyoko saralatAse jJAna ho jAve isalie granthame sandhikA niyama nahIM rakhA gayA hai aisA sarvatra jAnanA cAhie / 8. artha samajhane sambandhI kucha vizeSa niyama dha, 1/1,1,111/349/4 siddhAsiddhAzrayA hi kthaamaargaa| pa. 21/1.1.110/362/90 sAmAnyabodhanAtha vizeSeSyanthina paramparAe~ prasiddha aura asi ina donoM ke Azrayase pravRtta hotI hai| sAmAnya viSayakA bodha karAne vAle vAkya vizeSoM meM rahA karate hai| gha. 2/11/442/10 vizeSavidhinA sAmAnyavidhirmAdhyate / dha. 2/1.1/442/20 parA vidhirbAdhako bhavati / vizeSa vidhise sAmAnya vidhi bAdhita ho jAtI hai|.. para vidhi bAdhaka hotI hai / gha. 3/9.2.2/18/10 vyAkhyAtI vizeSapratipattiriti / 1 dha 3/1,2,82/315/1 jahA udda eso tahA Nidda so vyAkhyAse vizeSakI pratipatti hotI hai ur3a zake anusAra nirdeza hotA hai| [] 4/902, 144/403/4 gau-mukhyayormukhye sapratyaya-gINa aura mukhyameM vivAda honepara mukhyame hI sapratyaya hotA hai| 1. su. 3/16 tinirNaya tarka se isakA (kamabhAvakA) nirNaya hotA hai| pa.dha. / pU. 70 bhAvArtha - sAvana vyApta sAdhyarUpa dharma ke mila jAnepara pakSakI siddhi huA karatI hai / dRSTAntako hI sAdhana vyApta sAdhya rUpa dharma kahate hai| paM. dha. / 72 nAmaikadezena nAmagrahaNam / nAmake ekadezase hI pUre nAmakA grahaNa ho jAtA hai, jaise rA. la kahane se rAmalAla = pa.pa. 464 vyatirekeNa vinA yajJAnyapakSaH svpkssrkssaarthm| vyatirekake binA kevala anvaya pakSa apane pakSakI rakSAke lie samartha nahIM hotA hai| 6. virodhI bAteM Ane para donoMkA saMgraha kara lenA cAhie ca. 1/1.1.27/222/2 usta sihaMtA AriyA kathaM bacabhIruko idi esa dosro, dohaM manye ekasseva saMga koramAne bajabhIrutaM viTTati do pi saMgrahakare tANa mAiriyANaM najma bhiirucaavinnaasaabhaavaado| gha. 1/1.1.20/212/2 upadesamatareNa tadavagamAbhAvA do pi saMgahI kAyalyo doha saMgaI kareM to saMsayanindAhaTTI hoditi Na, tumeva asthi ti satassa sNdehaabhaavaado| prazna - utsUtra likhane vAle AcArya pApabhIru kaise mAne jA sakate hai 1 uttara-yaha koI doSa nahIM hai, kyoMki donoM kA vacanoM meM se kisI eka hI vacana saMgraha karanepara pApabhIrutA nikala jAtI hai arthAt uccha GkhalatA A jAtI hai| ataeva donoM prakArake vacanoMkA, sagraha karanebAle cAyake pApabhIrutA naSTa nahIM hotI hai, arthAt mano rahatI hai| upadezake binA donoM meM se kauna maMcana sUtra rUpa hai yaha nahIM jAnA jA sakatA, isalie donoM bacanokA saMgraha kara lenA cAhie / prazna- donoM vacanoMkA saMgraha karanevAlA saMzaya midhyAdRSTi ho - 4. zabdArtha sambandhI viSaya jAyegA ? uttara - nahIM, kyoMki saMgraha karanevAle ke 'yaha sUtra kathita hI hai isa prakArakA zraddhAna pAyA jAtA hai, ataeva usake sandeha nahIM ho sakatA hai| [gha] 2 / 2.1.13 / 110 / 103 sammATThI jIvo utu sada hRdi / sahahRdi asambhAva ajANamANo guru NiyogA // 110 // samyadRSTi jIva jinendra bhagavAn ke dvArA upadiSTa pravacanakA to zraddhAna karatA hI hai, kintu kisI tatvako nahIM jAnatA huA guruke upadeza viparIta arthakA bhI zraddhAna kara letA hai // 110 // (go. jI / mU. 27), (lasA. / yU 105) / ES 10. vyAkhyAnakI apekSA sUtra vacana pramANa hotA hai ka.pA 2 / 1.95 / 6463/497/7 mukheNa vasavANaM mAhajyadi Na vasAmeNa klAera puNo do vi yA dondamekadarasta sutAsAra tAgamAbhAvAdo / ... ettha puNa visaMyojaNA pakkho ceva pahANabhAveNAvalaMbiyo pbaaijjmaannntaado| sUtra ke dvArA vyAkhyAna bAdhita ho jAtA hai, parantu eka vyAkhyAnake dvArA dUsarA vyAkhyAna bAdhita nahIM hotaa| isalie upazama sampan anannubandhIko visa yojanA nahIM hotI yaha vacana apramANa nahIM hai| phira bhI yahA~ donoM hI upadezoMkA grahaNa karanA cAhie, kyoMki donoMmeM se amuka upadeza sUtrAnusArI hai, isa prakArake jJAna karanekA koI sAdhana nahIM pAyA jAtA ... phira bhI yahA~ upazama samyagdRSTike anantAnubandhIkI visaMyojanA hotI hai, yaha pakSa hI pradhAna rUpase svIkAra karanA caahie| kyoMki isa prakArakA upadeza paramparAse calA A rahA hai| 11. pAkA nirNaya ho jAne para mUla sudhAra lenI cAhie gha. 1/1.1.37/143/262 suntAdo taM samma darisijvaMtaM jadA pa sahadi socai nadi miTThI hu tado pahUDi jIbosUtra se bhale prakAra AcAryAdikake dvArA samajhAye jAne para bhI yadi jo jIva viparIta artha ko choDakara samIcIna arthakA zraddhAna nahIM karatA to usI samayase vaha samyagdRSTi jIva mithyAdRSTi ho jAtA hai| ( go jI / mU. 28), (la. sA / ma. 106) 6. 13/5.2.120/381/5 ettha unase saNa evaM asaca midi picchao kAyavvo / ede ca do vi ubarasA muttasiddhA / - yahA~ para upadezako prApta karake yahI vyAkhyAna satya hai, anya vyAkhyAna asatya hai, aisA nizcaya karanA caahie| ye donoM hI upadeza sUtra siddha hai ( 14/5.6.26/4) (. 14/5.6.196/959/6). (dha. 14/5, 6, 652/508/6), (dha. 15/317/1) 4. zabdArtha sambandhI viSaya 1. zabda meM artha pratipAdanako yogyatA va zaMkA 100 pa mu.3/100,101 sahajayogyatAsaMketavazAddhi zabdAdayo vastu pratipattihetavaH // 100 // yathA medaya santi // 101 // zabda aura artha meM vAcaka vAcya zakti hai / usameM saMketa honese arthAt isa zabdakA vAcya yaha artha hai aisA jJAna ho jAneme zabda Adise padArthoMkA jJAna hotA hai| jisa prakAra meru Adi padArtha hai arthAta meru zabda uccAraNa karane ho jambU dvIpake madhya meM sthita merukA jJAna ho jAtA hai| (isI prakAra anya padArthoM ko bhI samajha lenA cAhie) 2. bhinna-bhinna zabdoMka bhinna-bhinna artha hote haiM sa.si 1 / 13/144 zamyamezrarasti arthabhedenAdhyavasya bhavitavyam / -yadi zabdoM meM bheda hai to arthoM meM bheda avazya honA caahie| (rA. vA. 1 / 33/10/18/31) rA. bA. 1/6/5/34/18 zamyameve bormameva iti zabdakA bheda honepara artha arthAt vAcya padArtha kA bheda bhrama hai / jainendra siddhAnta koza Page #248 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Agama 3. jitane zabda haiM utane bAcya padArtha bhI haiM Asa mI./ghU. 20 seni pratiSedho na pratiSedhyAte kacida saMjJAvAna padArtha pratiSedhya kahie niSedha karane yogya vastu tisa binA pratiSedha kahaeNU nAhIM hoya hai / jo rA. vA. 1/6/5/34/18 meM uddhRta ( yAvanmAtrA' zabdA' tAvanmAtrA paramArthA bhavanti) jitiyamittA sadA tithimiyA hoti paramarathA / jitane zabda hote hai utane hI parama artha haiM / 2005 233 kA.a./. 251 ki mahamA utte matiyametAni sati NAmANi tettiya - mettA atthA satiya niyameNa prmtthaa| -adhika kahane se kyA 1 jitane nAma hai utane hI niyamase paramArtha rUpa padArtha haiM / 4. artha va zabdameM vAdhyavAcaka sambandha phaMse ka. pA. 9/11-14/3118-200 / 2328/9 zabdo'sya nisyanvastha kathaM acaka iti cet / pramANamarthasya nissabandhasya katha grAhakamiti samAnametat / pramANArtha yogyajanaka lakSaNa pratimandho'stIti ceta na vastusAmarthyasthAn samutpattivirodhAta 131683 pramANArthayo svabhAvata eva grAhyagrAhakabhAvazcet; tarhi zabdArthayo' svabhAvata eva vAcyavAcakabhAva kimiti neSyate avizeSAt / pramANena svabhAvatoisabarddhana kimitIndriyamAsoko vA apekSyata iti samAnametada zandArtha sabandha kRtrimatvAdvA puruSavyApAramapekSate // 1664.. atha sthAta, na zabdo vastu dharma, tasya tato bhedAt / nAbheda bhAkiyAkArivAda sAdhanA upA bhanne yo 1 na vizeSyAjina' vizeSa avasthApate / tato na vAcakabhedAbheda iti na prakAzyAdbhijJAmeva pramANapradoSa sUryamAna kA sarva bhAta tato bhinno'pi zabdo'pratipAdaka isisi // 2000 dha. 1/4,1.45/176/3 atha syAnna, nazabdo avyavasthApante, ( Upara ka. pA. meM bho yahI zakA ko gayI hai) naiSa doSa, bhinnAnAmapi vastrAbharaNAdInAM vizeSaNopalambhAda to yogyatA shbdaaryaanaam| svpraabhyaam| na caikAntenAnyata eva tadutpattiH svatI vartamAnAnAmarthAnAM sahAyakatvena vartamAnamAhyArthIsambhA - prazna - zabda va artha meM koI sambandha na hote hue bhI vaha artha kA vAcaka kaise ho sakatA hai ? uttara- pramANakA artha ke sAtha koI sambandha na hote hue bhI vaha arthakA grAhaka kaise ho sakatA hai ? prazna- pramANa va artha meM janyajanaka lakSaNa pAyA jAtA hai| uttara-nahIM, vastuko sAmarthyako anyase utpatti mAnanemeM virodha AtA hai| prazna- pramANa va artha meM to svabhAvase hI grAhyagrAhaka sambandha hai / uttara to zabda va artha meM bhI svabhAvase ho vAcya vAcaka sambandha kyoM nahIM mAna lete 1 prazna- yadi isameM svabhAvase hI vAcyavAcaka bhAva hai to vaha puruSavyApArakI apekSA kyo karatA hai ? uttara - pramANa yadi svabhAvase hI artha ke sAtha sambaddha hai to phira vaha indriyavyApAra va Aloka (prakAza) kI apekSA kyoM karatA hai| isa prakAra pramANa va zabda donoMmeM zaMkA va samAdhAna samAna hai| ataH pramANakI bhA~ti ho zabdameM bhI arthapratipAdanakI zakti mAnanI caahie| athavA, zabda aura padArthakA sambandha kRtrima hai / arthAt puruSake dvArA kiyA huA hai, isalie vaha puruSake vyApArakI apekSA rakhatA hai / prazna- zabda vastukA dharma nahIM hai, kyoMki usakA vastuse bheda hai / una dono meM abheda nahIM kahA jA sakatA kyoMki donoM bhinna indriyoMke viSaya hai, donokI artha kiyA bhinna hai donoMke kAraNa bhinna hai. zabda upAya hai aura vastu upeya hai| ina donoM meM vizeSya vizeSaNa bhAvakI apekSA bho ekatva nahIM mAnA jA sakatA, kyoMki vizeSya se bhinna vizeSaNa nahIM hotA hai, kAraNa ki aisA mAnanese avyavasthAkI Apatti AtI hai| 4. zabdArtha sambandhI viSaya 6/41,45 / 106/3 para yahI zaMkA karate hue zaMkAkArane uparokta hetuoMke atirikta ye hetu aura mI upasthita kiye haidonoM bhinna indriyo ke viSaya hai| vastu niyameAhya hai aura zabda svagindriya se grAhya nahIM hai / dUsare, una donoM meM abheda mAnane se 'jharA' aura 'modaka' zabdoMkA uccAraNa karanepara kramase sukha kaTane tathA pUrNa honekA prasaMga AtA hai, ata' donomeM sAmAnAdhikaraNya nahI ho sakatA / ] ( aura bhI de naya 4 / 5) ataH zabda vastukA dharma na honese usake bheda arthabheda nahIM ho sakatA uttara--nahIM, kyoMki, jisa prakAra pramANa, pradIpa, sUrya, maNi aura candramA Adi padArtha ghaTa paTa Adi prakAzyabhUta padArthoMse bhinna rahakara ho unake prakAzaka dekhe jAte hai, tathA yadi unheM sarvathA abhinna mAnA jAya to unake prakAzya prakAzakabhAva nahIM bana sakatA hai, usI prakAra zabda arthase bhinna hokara bhI arthakA vAcaka hotA hai, aisA samajhanA cAhie / dUsare, vizeSyase abhinna hI vizeSaNa ho yaha koI niyama nahI, kyoki vizeSya se bhinna bhI vastrAbharaNAdikoMko vizeSaNatA pAyI jAtI hai| (jaise- ghaDIvAlA yA lAla pagaDIvAlA) prazna- zabda vaartha meM yaha yogyatA kahA~ se AtI hai ki niyata zabda niyatahI artha kA pratipAdaka ho 1 uttara-sva va parase unake yaha yogyatA AtI hai| sarvathA anyase hI usakI utpatti ho, aisA nahI hai, kyoMki, svayaM bartanevAle padArthoM kI sahAyatA se bartate hue bAhya padArtha pAye jAte hai / ka.pA 1/13-14 / 1215-218/265-268 atha syAta na padavAkyAnyarthapratipAdikAni teSAmasattvAta / kutastadasattvam / [ anupalambhAt / so'pi kuta / ] varNAnAM kramotpannAnAmanityAnAmeteSAM nAmadheyAti (pATha chUTA huA hai) samudAyAbhAvAt / na ca tatsamudaya (pATha chUTA huA hai anupalambhAt na ca vargAdapratipatti prativarNamaprati paciprasagAva nizvAnisyobhayapakSeSu saMketAnupapattezcana 1 yo'pratipati nAmaMketitaH zamyo'rya pratipAdaka anupa smbhaat| tato na hanyAdarthapratipattiriti siddham // 295 // naca varNapadAkyavyatirikta nizyo'krama amUrtI niravayava sarvagata arthapratipattinimittaM sphoTa iti anupalambhAda raGgazabdAtmakanimitta ca tebhya) krameNotpannavarNa pratyayebhyaH akramasthiti samutpannapadavAkyAdhyAmarthaviSayapratyayopayupalambhAta 1 na ca varNapratyayAnAM kramotpannAnAM padavAkyapratyayotpattinimittAnAmakrameNa sthitirviruddhA; upalabhyamAnatvAt / na cAnekAnte ekAntabAda iva saMketagrahaNamanupapannaH sarvavyavahArANA [manekAnta evaM sughaTatvAt / tata] vAcyavAcakabhAvo ghaTata iti sthitam / - prazna- kramase utpanna honevAle anitya varNoMkA samudAya asata honese pada aura vAkyoMkA hI jaba abhAva hai, to ve arthaprati cAdaka kaise ho sakate haiM aura kevala barNoMse hI arthakA jJAna ho jAya aisA hai nahIM, kyoMki 'gha' 'Ta' Adi pratyeka varga se artha jJAnakA prasaMga AtA hai| sarvathA niSya, sarvathA anitya aura sarvathA ubhaya ina tInoM pakSoM meM hI saMketakA grahaNa nahIM bana sakatA isalie pada aura vAkyoMse arthakA jJAna nahIM ho sakatA, kyoMki saMketa rahita zabda padArthakA pratipAdaka hotA huA nahIM dekhA jAtA / varNa, pada aura vAkya bhinna, nitya, kramarahita, amUrta, nirakyaya sarvagata 'sphoTa' nAmake tattvako padArthoMko pratipattikA kAraNa mAnanA bhI ThIka nahIM; kyoMki, usa prakArakI koI vastu upalabdha nahIM ho rahI hai ? uttara - nahIM, kyoMki, bAhya zabdAtmaka nimittoM se kramapUrvaka jo 'gha' 'Ta' Adi varNajJAna utpanna hote hai, aura jo jJAnameM akramase sthita rahate hai, unase utpanna honevAle pada aura vAkyoMse varSa viSayaka jJAnakI utpatti dekhI jAtI hai / pada aura vAkyoMke jJAnakI utpatti meM kAraNabhUta tathA kramase utpanna varNa viSayaka jJAnoMkI akramase sthiti mAnanemeM bhI virodha nahIM AtA, kyoMki, vaha upalabdha hotI hai| tathA jisa prakAra ekAntavAda meM saMketakA grahaNa nahIM jainendra siddhAnta koza Page #249 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Agama 234 5. AgamakI prAmANikatAmeM hetu banatA hai, usI prakAra anekAntameM bhI na banatA ho, so bhI ThIka nahIM hai, kyoki samasta vyavahAra anekAntabAdameM hI sughaTita hote haiN| (arthAta varNa va varNa jJAna kathacit bhinna bhI hai aura kathaMcita abhinna bhI) ata bAcyavAcaka bhAva banatA hai, yaha siddha hotA hai| 5. zabda alpa hai aura artha ananta haiM rA.vA 1/26/4/87/23 zabdAzca sarve saMkhyeyA eva, dravyaparyAyA punaH / saMkhyeyA saMkhyeyAnantabhedA / -sarva zabda to sakhyAta ho hote hai| parantu dravyokI paryAyoM ke saMkhyAta asa rakhyAta va anantabheda hote hai| 6. artha pratipAdanakI apekSA zabdameM pramANa vanayapanA rA.vA. 4/42/13/252/22 yadA vakSyamANe. kAlAdibhirastitvAdInAM dharmANA bhedena vivakSA tadaikasya zabdasyAnekArthapratyAyanazaktyAbhAvAta krm'| yadA tu teSAmeva dharmANAM kAlAdibhirabhedena vRttamAtmarUpamutpate tadai kenApi zabdena ekadharmapratyAyanamukhena tadAtmakaravApannasya anekAzeSarUpasya pratipAdanasaMbhavAt yaugapadyam / tatra yadA yaugapadya tadA sakalAdezaH: sa eva pramANa mityucyate / yadA tu krama' tadA vikalAdeza sa eka naya iti vypdishyte| jaba astitva Adi aneka dharma kAlAdi ko apekSA bhinna-bhinna vivakSita hote hai, usa samaya eka zabda meM aneka arthoM ke pratipAdanakI zakti na honese kramase pratipAdana hotA hai| ise vikalAdeza kahate hai| parantu jaba unhIM astitvAdi dharmoM ko kAlAdikakI dRSTi se abheda vivakSA hotI hai, taba eka bhI zabdake dvArA eka dharmamukhena tAdAtmya rUpase ekatvako prApta sabhI dharmoMkA akhaNDa bhAvase yugapata kathana ho jAtA hai| yaha sakalAdeza kahalAtA hai| vikalAdeza naya rUpa hai aura sakalAdeza pramANa rUpa hai| 7. zabdakA artha dezakAlAnusAra karanA cAhie sa.ma 13.:21 meM usa sAbhAvikasAmayasamayAbhyAmartha bodha nibandhana shbdH|" -svAbhAvika zakti tathA saMketase arthakA jJAna karAnevAleko zabda kahate hai| 8. bhinna kSetra-kAlAdimeM zabdakA artha bhinna bhI hotA hai 1. kAlakI apekSA sama. 14/178/30 kAlApepayA punaryathA jainAnA prAyazcittavidhI.. prAcInakAle SaDguruzabdena zatamazItyadhikamupavAsAnAmucyate sma. sAMpatakAle tu tadviparIte tenaiva SaDguruzabdena upacAsatrayameva saMketyate jiitklpvyvhaaraanusaaraat| -ja takalpa vyavahArake anusAra prAyazcitta vidhimeM prAcIna samayameM 'SaDa guru' zabda kA artha eka sau assI upavAsa kiyA jAtA thA, parantu Ajakala usI 'SaDguru' kA artha kevala tIna upavAsa kiyA jAtA hai| 2. zAstroMkI apekSA sa.ma. 14/176/4 zAstrApekSayA tu yathA purANeSu dvAdazIzabdenai kaadshii| tripurANave ca alizabdena madarAbhiSiktaM ca maithunazabdena madhusarpiporgrahaNam ityAdi / =purANomeM upavAsake niyamokA varNana karate samaya 'bAdazI' kA artha ekAdazI kiyA jAtA hai; zAkta logoMke granthoM meM 'ali' zabda madirA aura 'maithuna' zabda zahada aura dhoke artha meM prayukta hote haiN| 3. kSetrakI apekSA sama.14/178/28 caurazabdo'nyatra taskare rUDho'pi dAkSiNAtyAnA modane prsiddhH| yathA ca kumArazabdaH pUrvadeze AzvinamAse rUDhaH / evaM karkaTIzabdAdayo'pi tattaddezApekSayA yonyAdivAcakA jnyeyaa| -'caura' zabdakA sAdhAraNa artha taskara hotA hai, parantu dakSiNa dezameM isa zabdakA artha cAvala hotA hai| 'kumAra' zabdakA sAmAnya artha yuvarAja honepara bhI pUrva dezameM isakA artha Azvina mAsa kiyA jAtA hai| 'karkaTI' zabdakA artha kakaDI honepara bhI kahIM-kahIM isakA artha yoni kiyA jAtA hai| 6. zabdArthakI gauNatA sambandhI udAharaNa sa bha ta 70/4 uktivAvAcyatai kAntenAvAcya miti yujyate / iti svAmisamantabhadrAcAryavacana kathaM saMghaTate / na tadarthAparijJAnAt / aya balu tadartha , sattvAdya kaikadharma mukhena vAcyameva vastu yugapatpradhAnabhratasattvAsattvobhayadharmAvacchinnatvenAvAcyam / = prazna-avAcyatAkA jo kathana hai vaha ekAnta rUpase akathanIya hai. aisA mAnanese avAcyatA yukta na hogI', yaha zrI samantabhadrAcAryakA kathana kaise saMgata hogaa| uttara--aisI zakA bhI nahIM kI jA saktI, kyoki tumane svAmI samantabhadrAcAryajoke vacanoko nahIM smjhaa| usa vacanakA nizcaya rUpase artha yaha hai ki sattva Adi dharmoM meM se eka-eka dharmake dvArA jo padArtha vAcya hai arthAta kahane yogya hai, vahI padArtha pradhAna bhUta sattva asattva isa ubhaya dharma sahita rUpase avAcya hai| rA.vA 2/7/1/11/2 rUDhizabdeSu hi kriyopAttakAlA vyutpattyarthaM va na tantram / yathA gacchatIti gauriti / rA,vA 2/12/2/126/30 katha tahyasya niSpatti 'prasyantIti prasA" iti| vyutpattimAtrameva nArtha prAdhAnye nAzrIyate goshbdprvRttivt| etrarUDhivizeSabalalAbhAva kvacideva vrtte| -jitane rUDhi chAbda hai unakI bhUta bhaviSyat vartamAna kAlake AdhIna jo bhI kriyA hai ve kevala unhe siddha karane ke lie hai| unase jo artha dyotita hotA hai vaha nahIM liyA jAtA hai / prazna -jA bhayabhIta hokara gati kare so basa yaha vyutpatti artha ThIka nahIM hai| (kyoki garbhastha aNDastha Adi jIva trasa hote hue bhI bhayabhIta hokara gamana nahIM krte| uttara'prasyantIti trasA' yaha kevala "gacchatIti gau" kI taraha vyutpatti mAtra hai| (rA vA. 2/13/1/127) (rA.vA 2/36/3/145) 5. AgamakI prAmANikatAmeM hetu 1. Agamako prAmANikatAkA nirdeza dha.1/1.1,75/314/5 cetsvAbhAvyAtpratyakSasyeva / - jaise pratyakSa svabhAvata pramANa hai usI prakAra ArSa bhI svabhAvata pramANa hai| 2. vaktAkI prAmANikatAse vacanakI prAmANikatA dha.1/1.1 22/166/4 vaktRprAmANyAdvacanapAmANyam |vktaakii pramANatA me bacanameM pramANatA AtI hai| (ja.pa 13/84) 5 vi /10 sarva vidvItarAgokto dharmaH sunRtatA bajet / prAmANyato yataH so vAca prAmANyamiSyate // 10 // --jo dharma sarvajJa aura vItarAgake dvArA kahA gayA hai vahI yathArthatAko prApta ho sakatA hai, kyoMki puruSakI pramANatAse hI vacanameM pramANatA mAnI jAtI hai| 3. AgamakI prAmANikatAke udAharaNa dha4/1.5.320/382/11 taM kadhaM nnvyde| aairiyprNpraagdobdesaado| yaha kaise jAnA jAtA hai ki upazama samyaktvaka zalAkAe~ pasyopamake asaMkhyAtave bhAga mAtra hotI hai| uttara-AcArya paramparAgata upadezase yaha jAnA jAtA hai| (dha / / 1,6,36/31/1 (dha. 14/164/6, 169/2, 170/13, 173/16, 208/11, 206/11, 370/ 10, 510/2) dha.6/16-1,28/65/2 eIdiyAdisu avbattaceTTha'su kadhaM suhavaduhavabhAvA Najjate / Na tattha te simavyatsANamAgameNa atyittsiddhiido|-prshnavykt ceSTAvAle ekendriya Adi jIvoM meM subhaga aura durbhaga bhAva kaise jAne jAte hai / uttara-nahI, kyoMki ekendriya AdimeM adhyakta rUpase vidyamAna una bhAvokA astitva Agamase siddha hai| gha,7/2.1.56/16/8 Na dasaNamasthi visyaabhaavaado| dha 7/2,1,56/18/1 asthi dasaNaM, muttammiaTThakammaNi saaddo|.. iccAdiuvasaMhArasuttadaMsaNAdo ca |-prshn-dshn hai nahIM, kyoMki jainendra siddhAnta koza | Page #250 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Agama 235 . usakA koI viSaya hI nahIM hai| uttara-darzana hai kyoMki sUtrameM ATha kamakA nirdeza kiyA gayA hai| isa prakArake aneka upasaMhAra sUtra dekhane se bhI yahI siddha hotA hai ki darzana hai| 4. arhat va atizayajJAnavAloMke dvArA praNIta honeke kAraNa . rA.bA. 8/16/262 tadasiddhiriti ceda na atizayAnAkaravAda // 18 // anyatrApyatizayajJAnadarzanAditi peda, na ava teSAM samavAda // 17 // Arhatameva pravacana teSAM prabhava' / ukta ca sunizcitaM na paratantrayuktiSu sphuranti yA kAzcana sUktasapada / tavaiva tA. pUrvamahArNavotthitA jagatpramANaM jinavAkyavipruSa (dvAtri 1 / 3) zraddhAmAtramiti cet bhUyasAmupanye ratnAkara 198 udbhAvAma prAmANyamiti ceta na, ni sAratvAt kAcAdivat // 16 // - prazna - arhatkA Agama puruSakRta honese apramANa hai ? uttara-- aisA kahanA saMgata nahIM hai, kyoMki vaha atizaya jJAnoMkA AkAra hai| prazna- atizaya jJAna anyatra bhI dekhe jAte hai ! ataeva arhat Agamako hI jJAnakA AkAra kahanA upayukta nahI hai ? uttara - anyatra dekhe jAnevAle atizaya jJAnokA mUla udbhavasthAna Arhata pravacana hI hai| kahA bhI hai ki yaha acchI taraha nizcita hai ki anya matome jo yuktivAda aura acchI bAteM camakatI haiM me tumhArI hI hai| ve caturdazapUrvarUpI mahAsAgara se nikalI huI jinavAkya rUpI bindue~ hai / ' prazna - yaha sarva bAte kevala zraddhAmAtra gamya hai ? uttara- zraddhAmAtra gamya nahI apitu yuktisiddha hai jaise gA~va nagara yA bAjAroM me " kucha ratna dekhe jAte hai phira bhI unakI utpattikA sthAna ratnAkara samudra hI mAnA jAtA hai| prazna- yadi ve vyAkaraNa Adi aIvacanase nikale hai to unakI taraha pramANa bhI hone cAhie ? uttaranahIM, kyoMki ve nissAra haiN| jaise nako ratna kSAra aura sIpa Adi bhI ratnAkarase utpanna hote hai parantu ni sAra honese tyAjya hai / usI taraha jinazAzana samudrase nikale vedAdi ni sAra honese pramANa nahIM hai| rA. bA. 6/20/2/532 atizayajJAnatvAdabhagavatAmahatAmatizaya vajjJAnaM yugapatsarvArthAvabhAsanasamarthaM pratyakSam tena dRSTaM taddRSTaM yacchAstraM tad yathArthopadezakam, atastatpramANyAd jJAnAvaraNAdyAsavaniyamaprasiddhi jJAtra atizaya jJAnavAne yugapat sarvAvabhAsana samartha pratyakSajJAnI ke valIke dvArA praNIta hai, ata pramANa hai| isalie zAstrameM varNita jJAnAgaraNAdikake Asayake kAraNa AgamAnugRhIta hai| gI.jI./ jI pra. 116/418/9 mAnAM pravaktaripuruSa Apte siddhesati tadvAkyasyAgamasya sUkSmAntaritadUrArtheSu prAmANyasuprasiddha / = bahuta kahane kari kahA ' sarva tattvanikA baktA puruSa jo hai azvA kI siddhi hote tisa Aptake bacana rUpa jo Agama tAkI sUkSma aMtarita dUrI padArtha nini pramANAko siddhi ho hai| rAvA. hi. 9/20/227 ahaM sarvajJa he vacana pramANabhUta hai...svabhAva viSe tarka nAhIM / 5. vItarAga dvArA praNIta hone ke kAraNa gha. 1/1.1.22/136/2 gaTAzeSadoSAvaraNa prAptAzeSavastuviSayazodha svasya vyAkhyAteti pratipattavyam anyathAsyApavasyApi pI vedaprAmANyavasAya jisane sampUrNa bhAvakarma va dravyakarmako dUra kara dene se sampUrNa vastu viSayaka jJAnako prApta kara liyA hai vahI AgamakA vyAkhyAtA ho sakatA hai| aisA samajhanA caahie| anyathA pauruSeyatva rahita isa Agamako bhI pauruSeya Agamake samAna apramANatAkA prasaMga A jAyegA / gha. 2/1.2.2/10-11/12 AgamocanamA doSAya viduH dona yA vasaMbhavA // 10 // rAgAdvA dveSAdvA mohAdvA bAhyatastu nete doSAstasyamRtakAraNaM naasti| 5. AgamakI prAmANikatAne hetu - Aptake vacanako Agama jAnanA cAhie aura jisane janma jarAdi aThAraha doSokA nAza kara diyA hai use Apta jAnanA caahie| isa prakAra jo vyakta doSa hotA hai, vaha asatya vacana nahIM bolatA hai, kyoMki usake asatya vacana bolanekA koI kAraNa hI sambhava nahIM hai| // 10 // rAgase, dveSase, athavA mohase asatya vacana bolA jAtA hai, parantu jisake ye rAgAdi doSa nahIM hai usake asatya vacana bolanekA koI kAraNa bhI nahI pAyA jAtA // 10 // ( dha 10/ 4,2,460/280/2) dha. 10/5,5,921/382 / 1 pamANattaM kudo nnvvde| rAgadoSamohabhAveNa pANI bhUdapurisapara parAe AgamattAdo / prazna- sUtrakI pramANatA kaise jAnI jAtI hai ? uttara- rAga, dveSa aura mohakA abhAva ho jAnese pramANIbhUta puruSa paramparAse prApta honeke kAraNa usakI pramANatA jAnI jAtI hai / La sa. ma. 17/ 237 / 1 tadevamAptena sarva vidA praNIta Agama pramANameva / tadaprAmANyaM hi praNAyakadoSanibandhanam / sarvajJa Apta-dvArA manAyA Agama hI pramANa hai| jisa AgamakA banAnevAlA sadoSa hotA hai, vahI Agama apramANa hotA hai / anagha 2 / 20 jinokte vA kuto hetubAdhagandho'pi zaGkayate / rAgAdinA vinA ko hi karoti vitatha vacaH // 20 // - kauna puruSa hogA jo ki rAgadveSa ke binA titha mithyA vacana bole| ataeva vItarAgake vacano aza mAtra bhI bAdhAkI sambhAvanA kisa taraha ho sakatI hai| 6. gaNadharAdi AcAyoM dvArA kathita honeke kAraNa ka. pA. 1 / 1,12/3996/153 gedAo gAhAo suta gaharapateyabuddha-dakevala abhipuNya guNaharamahArayassa abhAvadoSa, pihosapakkhara sahe upamANehi sutteNa sarisattamatthi tti guNaharAiriyagAhANaM pittatta. vala bhAvAdo... eda savva pittalakkhaNa jiNavayaNakamalaasaMbhava haramuhaviNiggayagadharaNAra, saca (mutta) sAricyamassina tattha vica paDi mirohAbhAvAdo - prazna - (kaSAya prAbhRta sambandhI) eka sI assI gAthAe~ sUtra nahIM ho sakatI hai, kyoMki guNadhara bhaTTAraka na gaNadhara hai, na prazyeka buddha hai, na zrutavalI hai, aura na abhinna dazapUrvI hI haiM ? uttara- nahIM, kyoMki guNadhara bhaTTArakakI gAthAe~ nirdoSa hai, alpa akSaravAlI hai, sahetuka hai, ata ve sUtra ke samAna hai, isalie guNadhara AcAryako gAthAoM meM sUtratva pAyA jAtA hai| prazna- yaha sampUrNa sUtra lakSaNa to jinadeva ke mukhakamalase nikale hue artha padoM meM ho sambhava hai, gaNadhara ke mulase nikalI grantha racanAme nahIM ? uttara- nahIM, kyoMki gaNadharake vacana bhI sUtra ke samAna hote hai isalie unake vacanoMge sUtra honeke prati virodhakA abhAva hai / 1 prakAra 7. pratyakSa jJAniyoMke dvArA praNIta honeke kAraNa sa.si 6/26/405 vyAkhyAto samapakSaH bandhapadArtha avadhimana paryayakevalajJAnapratyakSapramANa ganyastadupadiSTA ganAnumeyaH / == isa vistAra ke sAtha bandha padArthakA vyAkhyAna kiyaa| yaha avadhijJAna, mana paryaya jJAna aura kevalajJAnarUpa pratyaya-pramANa gamya hai, aura ina jJAnavAle jIvoMke dvArA upadiSTa Agamase anumeya hai / 8. AcArya paramparAse Agata honeke kAraNa gha. 13/5-2-121/382/1 pAtaM kudo vade .. pAnI bhUvapuriruparaM parAe AgadattAdo prazna- sUtrameM pramANatA kaise jAnI jAtI hai / uttara - pramANabhUta puruSa paramparAse prApta honeke kAraNa usakI pramANA jAnI jAtI hai / 1. samanvayAtmaka honeke kAraNa * ka.pA. 1/1.15/12/02 / 2 ca sahiya va upadeza grahaNa karake artha kahanA cAhie / gha. 1/9.1.20/222/4 dohe gANaM manye kaM baya samidi kevalI kevalI vA jAgAdi / prazna- donoM prakArake vacanoM se - nainendra siddhAnta koza Page #251 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Agama kisako satya mAnA jAye ? uttara- isa bAta ko kevalI yA zrutakevalI ho jAna sakate hai ( 1/1.1.37/262/1), (gha7/2/11.03/240/4) gha. 1/4,1,71/333/3 doNDaM suttANa virohe satetthappAvala baNassa NAiyatAdo / - do sUtroke madhya virodha honepara cuppIkA avalambana karanA ho nyAya hai ( 1/4.1.44/116/4) ( 14/5.6.116/151/5) bha. 14/5.6.196/26/11 sacamedameva hoyamidi kiMtu ana do miliTTamA sajiye. jina-gaNa patteyabuddha - paNNamamaNa-sudakeva liAdINamabhAvAdo // - - yaha satya hai ki ina dono meM se koI eka alpabahutva honA cAhie kintu yahI alpabahutva honA cAhie isakA vartamAna kAlameM nizcaya karanA zakya nahI hai, kyoMki isa samaya jina, gaNadhara, pratyekabuddha, prajJAzramaNa, aura kevala AdikA abhAva hai (go. jI / jI. 288 /616/24) ( aura bhI de Agama 3 / 1 ) 10. vicitra dravyoM AdikA prarUpaka honeke kAraNa pra.sA./ta pra 235 Agamena tAvatsarvANyapi dravyANi pramIyante vicitra guNaparyAyaviziSTAni ca pratIyante sahakramapravRttAne kadharma vyApakAne kAntamatvenaivAgamasya pramAtvopapatte / Agama dvArA sabhI dravya prameya (jJeya) hote hai / Agamase ve dravya vicitra guNa paryAyavAle pratota hote hai. kyoMki Agamako sahapravRtta aura kramapravRtta aneka dharmomeM vyApaka anekAntamaya honese pramANatAkI upapatti hai / yasmAdiSTaM 11 pUrvApara avirodhI honeke kAraNa aSTasahastro pR 62 (nirNaya sAgara bambaI) "avirodha ( prayojanabhUtaM ) mokSAdika tattvaM te prasiddhena pramANena na bAdhyate / tathA hi yatra yasyAbhimata tattva pramANena na bAdhyate sa tatra yuktizAstrAvirodhI bATa arthAt prayojanabhUta mokSa Adita kisI bhI prasiddha pramANa na honeke kAraNa avirodhI haiN| jahA~para jisakA abhimata pramANa bAdhita nahIM hotA, vaha vahA~ dukti aura zAstra se avirodhI vacanavAlA hotA hai| -- ana. dha. 2/18/133 dRSTe'rthe'dhyakSato vAkyamanumeye'numAnata' / pUrvAparA, virodhena parokSe ca pramANyatAm // 18 // - AgamameM tIna prakArake padArtha batAye hai dRSTa, anumeya aura parokSa inameM se jisa tarahake padArthako batAneke lie AgamameM jo vAkya AyA ho usako usI tarahase pramANa karanA caahie| yadi dRSTa viSayameM AyA ho to pratyakSase aura anumeya viSaya meM AyA ho to anumAnase tathA parokSa viSayameM AyA ho to pUrvAparakA avirAdha dekhakara pramANita karanA cAhie / ka. pA 1/1.15/30 / 44/4 kathaM NAmasaNidAna padavakkANaM pamANatta / Na, tesu visavAdANubalaM bhAdo prazna-nAma zabda se bodhita hone bAle pada aura vAkyoMko pramANatA kaise ? uttara - nahIM, kyoMki, ina pado meM visaMvAda nahIM pAyA jAtA, isalie ve pramANa hai / 12. yuktise bAdhina nahIM honeke kAraNa sahasa pU. 2 (ni sA bambaI) "yatra yasyAbhimataM tavaM pramANena na bAdhyate sa tatra yuktishaakhaavirodhivaak| "jahA~ jisakA bhimata tasya pramANase bAdhita nahIM hotA, vahA~ vaha yukti aura zAkhase avirodhI vacanavAlA hai / ti. pa. 7/613 / 766 / 3 tado Na ettha idamitthameveti eyaMtapariggRheNa asaggAho kAyo, paramaguruparaM parAga uvaesassa juttimale bihaDAvedumasakkiyantAdo / - 'yaha aisA hI hai' isa prakAra ekAnta kadAgraha nahIM karanA cAhie, khoMki guru paramparAse Aye upadezako yuktike balase vighaTita nahIM kiyA jA sakatA / gha. 7/2.1.56/18/10 AgamapamANeNa hodu NAma samassa atyittaM ga juttIe ce / Na, juttohi Agamassa bAhAbhAvAdo AgameNa vi jaccA 1366. ApakI prAmANika hetuoM kA tI bAhiriti sacce mAhiyadi jayA julI kintu imA bAhijjadi jaccAttAbhAvAdo / - prazna- Agama pramANase bhale darzanakA astitva ho, vintu yuktise to darzanakA aritva ya nahIM hotA uttara hotA hai. kyoki tiyoMse bAgamako bAdhA nahI hotii| prazna - Agamase bhI to jAtya arthAta uttama yuktikI bAdhA nahI honI cAhie ? uttara- sacamuca hI Agamase yuktikI bAdhA nahIM hotI kintu prastuta yuktikI bAdhA avazya hotI hai| kyoMki vaha uttama yukti nahIM hai| yo samivirudvA pamANaM bAhijjade, virohAdo 12/41,33333 / 13 ca ttiviruddhatAdo muttame midi jutsitAmAyAdo ca appamANa prazna- yukti viruddha honese yaha sUtra hI nahI hai ? uttara- aisA kahanA zakya nahIM hai| kyoki jo yukti sUtrake viruddha ho vaha vAstavame mukti hI sambhava nahIM hai| isake atirikta apramANake dvArA pramANako mAdhA nahI pahu~cAyI jA sakatI kyoki vaisA honemeM virodha hai| (go jo / jI pra 166 / 436 / 15 ) 12/4.2.14.28/464 / 15 ca tapaDikUla hodi nnaabhaashttaado| Na ca juttIe suttassa bAhA saMbhavadi, sayalabAhAdIdassa] [suttamavasAdo sUtrake pratikUla upAkhyAna hotA nahIM hai| kyoMki vaha vyAkhyAnAbhAsa kahA jAtA hai| prazna- yadi kahA jAya ki yuktise sUtrako bAdhA pahu~cAyI jA sakatI hai uttara so yaha kahanA bhI ThIka nahIM hai, kyoMki jo samasta bAdhAo se rahita hai usakI suprajJA hai ( 14/5.6.552/471/10 ) 13. prathamAnuyogakI prAmANikatA noTa-bha A./mUlameM sthala-sthala para aneko kathAnaka dRSTAnta rUpa meM diye gaye hai, jinase jJAta hotA hai ki prathamAnuyoga jo bahuta po fafe huA vaha pahale AcAryoM ko jJAta thA / 6. AgamakI prAmANikatAke hetuoM sambandhI zaMkA samAdhAna 1 arvAcIna puruSoM dvArA likhita Agama prAmANika kaise ho sakate hai " 19.1.22/10/1 amAnamidAnItana Agama bArAtIyapuruSaupAkhyAtArthasyAditi cedra regInajJAnavijJAnasaMjJayA prAptaprAmANyarAcAryaivyakhyAtArthavyA kathaM sthAna satyavAdivamiti cenna yathAzrutavyAkhyAtRRNAM tadavirodhAta pramANaguruparva krameNAyAto'yamartha iti kathamavasIyata iti cenna, dRSTaviSaye sarvamAdAya adRSTaviSaye'pyavisaMvAdinAgamabhAvene karave sati sunizcitAsaMbhavabAdhakapramANakatvAt / aidaMyugInajJAna vijJAnasa panna bhUyasAmAcAryANAmupadezAdvA tadavagate / ==! = prazna- Adhunika Agama apramANa hai, kyoki arvAcIna puruSone isake vyAkhyAnakA artha kiyA hai ? uttara - graha kahanA bhI ThIka nahIM hai, kyoMki isa kAla sambandhI jJAna-vijJAna se yukta honeke kAraNa pramANatAko prApta AcAryoMke dvArA isake arthakA vyAkhyAna kiyA gayA hai, isalie Adhunika Agama bhI pramANa hai| prazna- chadmasthoM ke satyavAdIpanA kese mAnA jA sakatA hai 1 uttara nahI, kyoMki zrutake anusAra vyAkhyAna karanevAle AcAryo ke pramANatA mAnanemeM virodha nahIM hai| prazna - AgamakA vivakSita artha prAmANika guruparamparAse prApta huA hai yaha kaise nizcita kiyA jAye 1 uttara - nahIM, kyoMki pratyakSabhUta viSayameM to saba jagaha visaMvAda utpanna nahI honese nizcaya kiyA jA sakatA hai / aura parokSa viSaya meM bhI, jisameM parokSa viSayakA varNana kiyA gayA hai vaha bhAga abhisaMbhAdI Agamake dUsare bhAgoke sAtha AgamakI apekSA ekatAko prApta honepara anumAnAdi pramANIke dvArA bAdhaka pramANokA abhAva sunizcita honese usakA nizcaya kiyA jA sakatA hai / athavA jainendra siddhAnta koza Page #252 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 23. 6.AgamakI prAmANikatAke hetUoM sambandhI zaMkA-samAdhAna Agama Adhunika jJAna vijJAnase yukta AcAryoM ke upadezase usakI prAmANikatA jAnanI caahie| ka pA. 1/1,15/164/82 jiNauvaditAso hoda davAgamo pamANaM, kintu appamANIbhUdapurisapavolokameNa AgayattAdo appamANaM baTTamANakAladavvAgamo, tti Na paJcabahAdu juttaM; rAga-doSa-bhayAdIdaAyariyapavvolIkameNa Agayassa apamANatta virohaad|| =praznajinendra devake dvArA upadiSTa honese dravyAgama pramANa hoo, kintu vaha apramANIbhUta puruSa paramparAse AyA huA hai ataeva vartamAna kAlona dravyAgamameM apramANa hai / uttara-aisA kahanA ThIka nahIM hai, kyoMki dravyAgama rAga, dveSa aura bhayase rahita AcArya paramparAse AyA huA hai, isalie use apramANa mAnane meM virodha AtA hai| 2 pUrvApara virodha hote hue bhI prAmANika kaise hai dha 1/1,1,27/221/4 dohaM kyaNANa majjhe ekkamebasutta hodi, tado jiNA Na aNNa hA bAiyo, sado tavvayaNANa viSpaDiseho idi 'ce saccameya, kintu Na tanvayaNANi eyAi Aillu Airiya-vayANAI, tado eyANaM virohassatthi sabhavo idi| -prazna-donoM prakArake bacano meM se koI eka hI sUtra rUpa ho sakatA hai| kyoMki jina anyathAvAdI nahIM hote, ata inake vacanomeM virodha nahIM honA cAhie ? uttara-yaha kahanA satya hai ki vacanomeM virodha nahIM honA caahie| parantu ye jinendra devake vacana na hokara unake pazcAta AcAryoMke vacana hai, isalie unameM virodha honA sambhava hai| dha. 8/2,28/16/10 kasAyapAhuDasutteNeda sutta virujjhadi tti butte sacca virujjhaI kadha suttANa viroho / Na, suttovasaMhAraNamasayalasudadhArayAiriyaparatatANa vigehsbhvdsnnaado| - prazna kaSAyaprAbhRtake sUtrase to yaha sUtra virodhakA prApta hotA hai ? uttara --- sacamuca meM yaha sUtra kaSAyaprAbhRtake sUtrase viruddha hai| prazna- sUtra meM virodha kaise A sakatA hai| uttara-alpa zrutajJAnake dhAraka AcAryoMke paratantra sUtra va upasahAroke virodhakI sambhAvanA dekhI jAtI hai| dha. 1/1,1,27/221/7 katha suttattaNa midi| AiriyaparaMparAe NiraMtaramAgayANa buddhisu ohadatIsu bajjabhIruhi gahidatthehi Airiehi potyaesa caDAviyANaM asuttttnn-virohaado| jadi evaM, to eyANaM pi vayaNANa tadavayattAdo suttattaNa pAvadi tti ce bhavadu dohaM majhe ekassa suttattaNa, Na doNha pi proppr-virohaado| -prazna-to phira (una virodho vacanoMko). sUtrapanA kaise prApta hotA hai / uttara--AcArya paramparAse nirantara cale A rahe (sUtroko)...buddhi kSINa honepara pApa bhIru (tathA) jinhone guru paramparAse zrutArtha grahaNa kiyA thA, una AcAryoMne tIrtha vyucchedake bhayase usa samaya avaziSTa rahe hue arthako pothiyome lipibaddha kiyA, ataeva unameM amUtrapanA nahIM A sakatA / (dha.13/5,5,120/381/2) prazna--yadi aisA hai to dono hI vacanoko dvAdazAMgakA avayava honese sUtrapanA prApta ho jAyegA / uttara-dono meM se kisI eka vacanako sUtrapanA bhale ho prApta hoo,kintu donoko sUtrapanA prApta nahIM ho sakatA hai, kyoki una donoM vacanomeM paraspara virodha pAyA jAtA hai| (dha 1/1,1,36/ 261/2) dha 13/5,5,120/381/7 viruddhANaM doNNamasthANaM kadhaM sutta hodi tti vutte-sacca, ja suttaM tamaviruddhatthaparUpayaM ceva / kintu Neda sutta suttamiva suttamidi edassa uvayAreNa suttattabbhuva gmaado| ki puNa suttaM / gaNahara patteyabuddha----sudakevali* abhiNNadasapubikahiyaM.. // 34 // Na ca bhUdaba libhaDArao gaNaharo patteyabuddho suda kevalI abhiSaNadasapubbI vA jeNedaM sutta hojja / prazna-viruddha do arthoM kA kathana karanevAlA sUtra kaise ho sakatA hai| uttara--yaha kahanA satya hai, kyoki jo sUtra hai vaha aviruddha artha kA hI prarUpaNa karanevAlA hotA hai| kintu yaha sUtra nahIM hai, kyoki sUtrake samAna jo hotA hai vaha sUtra kahalAtA hai, isa prakAra isameM upacArase sUtrapanA svIkAra kiyA gayA hai| prazna--to phira sUtra kyA hai ? uttara-jisakA gaNadhara devoMne, pratyeka buddhoMne zrutakevaliyoMne tathA abhinna daza pUrviyoMne kathana kiyA vaha sUtra hai| parantu bhUtabalI bhaTTAraka na gaNadhara hai, na pratyeka buddha hai, na zrutakevalI hai, na abhinnadazapUrvI hI hai, jisase ki yaha sUtra ho ske| ka.pA. 3/3-22/6513/262/1 pubbinlavakravANaM Na bhaddaya, suttaviruddha taado| Na, vacaravANabhedasaMdarisaNaThaM tappattIdo paDibakravaNayaNirAyaraNamuheNa pauttaNao Na bhddo| Na ca ettha paDivakhaNirAyaNamasthi tamhA ve vi hiravajje tti ghettavaM / prazna-pUrvokta vyAkhyAna samIcIna nahIM hai ! kyoMki ve sUtra viruddha hai| uttara- nahIM, kyoMki vyAkhyAna bhedake dikhalAne ke lie pUrvokta vyAkhyAnakI pravRtti huI hai| jo naya pratipakSa nayake nirAkaraNa meM pravRtti karatA hai, vaha samIcIna nahI hotA hai| parantu yahA~ para pratipakSa nayakA nirAkaraNa nahI kiyA gayA hai, ataH donoM upadeza nirdoSa hai aisA prakRtameM grahaNa karanA caahie| 3. Agama va svabhAva tarkake viSaya hI nahIM haiM: dha. 1/1,1,25/206/6 AgamasyAtarkagocaratvAta-Agama tarkakA viSaya nahI hai / (dha.4/14/5,6,116/151/8) dha.1/1,1.24/204/3 pratijJAvAkyatvAddhetuprayoga kartavya pratijJAmAtrata' sAdhyasidvayanupapattiriti cennedaM pratijJAvAkyaM pramANatvAta, Na hi pramANAntaramapekSate'navasthApatte / prazna-'naraka gati hai) ityAdi pratijJA vAkya honese inake astitva kI siddhi ke lie hetukA prayoga karanA cAhie, kyoki kevala pratijJA vAkyasai sAtyakI siddhi nahIM ho sakatI / uttara--nahIM, kyoMki, ('narakagati hai' ityAdi) vacana pratijJA vAkya na hokara pramANa vAkya hai| jo svayaM pramANa svarUpa hote haiM ve dUsare pramANakI apekSA nahIM karate hai| yadi svayaM pramANa hote hue bhI dUsare pramANokI apekSA kI jAve to anavasthA doSa AtA hai| dha. 111,1,41/271/3 te tAdRkSA santIti kathamavagamyata iti, cenna, AgamasyAtarkagocaratvAt / na hi pramANaprakAzitArthAvagati pramANAntaraprakAzamapekSate / prazna-sAdhAraNa jIva ukta lakSaNa (abhI taka jinhoMne trasa paryAya nahIM prApta kI) hote haiM yaha kaise jAnA jAtA hai| uttara-aisI zaMkA nahIM karanI cAhie, kyoMki Agama tarkakA viSaya nahIM hai| eka pramANase prakAzita arthajJAna dUsare pramANake prakAzakI apekSA nahIM karatA hai| dha.6/1,6-6.4/151/1 Agamo hi NAma kevalaNANapurassaro pAeNa aNidiyatthavisao aciMtiyasahAo juttigoyarAdIdi / - jo kevalajJAnapUrvaka utpanna huA hai, prAya atIndriya padArthoMko viSaya karanevAlA hai, acintya svabhAvI hai aura yuktike viSayase pare hai, usakA nAma Agama hai| 4 chanasthoMkA jJAna prAmANikatAkA mApa nahIM hai ti, pa. 7/613/pR. 766/paM. 4 adidiema padatthesu chadumayaviyappANa mvisNvaadnniymaabhaavaado| tamhA puvvAiriyavakravANApariccAeNa esA vi dimA heduvAdANusAriviyupaNNa sissANuggahaNa-abuppaNNajaNaupAyaNaThaM cdrisedvyaa| tado Na ettha sapadAyavirodho kAyavvo tti / -atindriya padArthoka viSayameM akpajJoke dvArA kiye gaye vikalpoke virodha na honekA koI niyama bhI nahI hai| isalie pUrvAcAryoMke vyAkhyAnakA parityAga na kara hetuvAdakA anusaraNa karane vAle avyutpanna ziSyoMke anugrahaNa aura avyutpanna janoke vyutpAdana ke lie isa dizAkA dikhalAnA yogya hI hai, ataeva yahA~ sampradAya virodhakI bhI AzaMkA nahIM karanI caahie| jainendra siddhAnta koSa Page #253 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Agama 238 7. sUtra nirdeza dha 13/5.5,137/386/2 na ca kevalajJAna viSayIkRteSvartheSu sakaleSvapi rajojuSA jJAnAni pravartante yenAnupalambhAjjinavacasasyApramANatvamucyetA kevalajJAnake dvArA viSaya kiye gaye sabhI arthoM meM chadmasthoke jJAna pravRtta bhI nahIM hote hai| isalie yadi chadmasthoMko koI artha nahIM upalabdha hote hai to jinavacanoMko apramANa nahIM kahA jA sktaa| dha. 15/317/4 sayalasuda visayAvagameM payaDijIvameveNa NANAbhedabhiNNe asaMte evaM Na hodi tti vottmskkiyttaado| tamhA muttANusAriNA suttAviruddhavakvANa mavala beyavvaM / samasta zrutaviSayaka jJAna honepara tathA prakRti evaM jobake bhedase nAnA rUpa bhedake na honepara yaha nahIM ho sakatA 'aisA kahanA zakya nahI hai| isa kAraNa sutrakA anusaraNa karanevAle prANIko sutrame aviruddha vyAkhyAnakA avalambana karanA caahie| pa.vi 1/125 ya' kalpayeva kimapi sarvavido'pi vAci sadihya tttvmsmnyjsmaatmbuddhyaa| khe patri vicaratAM sadRzekSitAnA saMkhyA prati pravidadhAti sa vAdamandhaH // 125 // -jo sarvajJake bhI vacanoMmeM saMdigdha hokara apanI buddhise tattvake viSayameM bhI kucha kalpanA karatA hai, vaha ajJAnI puruSa nirmala netroMvAle vyaktike dvArA dekhe gaye AkAzameM vicarate hue pakSiyoM kI saMkhyAke viSayameM vivAda karanevAle andheke samAna AcaraNa karatA hai // 12 // (pa vi.13/34) 5. AgamameM bhUla sudhAra vyAkaraNa va sUkSma viSayoM meM karaneko kahA hai prayojanabhUta tattvoMmeM nahIM ni. sA./mU. 187 NiyabhAvaNANimitta mae kaI NiyamasAraNAm sudaM / NaccA jiNovadesaM puvAvaradoSa vimmukkaM // 187 // - pUrvApara doSa rahita jinopadezako jAnakara maine nima bhAvanAke nimittase niyamasAra nAmakA zAstra kiyA hai| ni.sa /gA 187/ka 310 asmin lakSaNazAstrasya viruddha padamasti cet / luptvA tatkavayo bhadrA kurvantu padamuttamam // 310 // - isameM yadi koI pada lakSaNa zAkhase viruddha ho to bhadra kavi usakA lopa karake uttama pada krnaa| dha.3/1,2,5/38/2 ahadiyastha visara chaduvesthaviyappidajuttIrNa nninnnnyheyttaannuvvttiido| tamhA uvaesaM ladhuNa bisesaNiNNayo estha kAyabvo ti| - atIndriya padArthoMke viSayameM chamastha jIvoMke dvArA kalpita yuktiyoM ke vikalpa rahita nirNayake lie hetutA nahIM pAyI jAtI hai| isalie upadezako prApta karake isa viSayameM nirNaya karanA caahie| pa.pra. 2/214/316/2 liGgavacanakriyAkArakasadhisamAsavizeSyavizeSaNavAkyasamApkSyAdikaM dUSaNamatra na grAhya vidvdbhiriti| -liMga, vacana, kriyA, kAraka, sandhi, samAsa, vizeSya vizeSaNake doSa vidvajana grahaNa na kreN| basu. zrA. 545 jaM ki pi ettha bhaNiyaM ayANamANeNa pabayaNaviruddhaM / khamiUNa pavayaNadharA sohittA taM payAsatu ||54||-ajaankaar hone se jo kucha bhI isameM pravacana viruddha kahA gayA ho, so pravacanake dhAraka(jAnakAra) AcArya mujhe kSamA kareM aura zodhakara prkaashitkreN| 6. pauruSeya honeke kAraNa apramANa nahIM kahA jA sakatA rA, vA. 1/207/71/32 tatazca puruSakRtivAdaprAmANya syAt / ...na cApuruSakRtitvaM prAmANyakAraNamaH cauryAdvayupadezasyAsmaryamANakartRkasya praamaannyprsnggaat|anitysy ca pratyakSAde' prAmANye ko virodhH| -prazna-puruSakRta hone ke kAraNa zruta apramANa hogaa|uttr-apaurusseytaa pramANatAkA kAraNa nahIM hai| anyathA corI Adike upadeza bhI pramANa ho jAyeMge kyoMki inakA koI Adi praNetA jJAta nahIM hai| tyakSa Adi pramANa anitya hai para isase unakI pramANatAmeM koI kasara nahIM AtI hai| 7 Agama kathaMcit apauruSeya tathA nitya hai dha 13/5.6,50/286/2 abhUta iti bhUtam, bhavatIti bhavyam, bhaviSyatIti bhaviSyata, atItAnAgata-vartamAnakAleSvastItyartha / eva satyAgamasya nityatvam / satyevamAgamasyApauruSeyatvaM prasajatIti ceta-na, vAcya-vAcakabhAvena varNa-pada-paktibhizca pravAharUpeNa caapaurusseytvaabhyupgmaat| - Agama atIta kAla meM thA isalie usakI bhUta sajJA hai, vartamAna kAla meM hai isalie usakI bhavya saMjJA hai aura bhaviSyava kAlameM rahegA isalie usako bhaviSya saMjJA hai aura Agama atIta. anAgata aura vartamAna kAla meM hai, yaha ukta kathanakA tAtparya hai| isa prakAra vaha Agama nitya hai| - prazna-aisA honepara Agamako apauruSeyatAkA prasaMga AtA hai| uttara-nahIM, kyoMki vAcya vAcaka bhAvase tathA varNa, pada va paMktiyoke dvArA pravAha rUpase Aneke kAraNa Agamako apauruSeya svIkAra kiyA gayA hai| paM. dha /pR 736 vedA' pramANamatra tu hetu kevalamapauruSeyatvam / Agama gocaratayA hetoranyAzritAdaheturatvam // 736 // - veda pramANa hai yahA~para kevala apauruSeyapanA hetu hai, kintu apauruSeya rUpa hetuko Agama gocara honese anyAzrita hai isalie vaha samIcIna hetu nahIM hai| 8. Agamako pramANa mAnanekA prayojana Apta mI.2/pR.6 prayojana vizeSa hoya tahA~ pramANa saMplava iSTa hai / pahale pramANa siddha prAmANya Agama tai siddha bhayA tauU tathA hetu pratyakSa dekhi anumAna te siddha karai poche tAkU pratyakSa jANeM tahA~ prayojana vizeSa hoya hai aise pramANa saplava hoya hai| kevala Agama hI teM tathA AgamAzrita hetujanita anumAna ta pramANa kahi kAhe ke pramANa saMplava khnaa| 7. sUtra nirdeza 1.sUtrakA artha dravya va bhAva zruta 1 dravya zruta pra.sA./ta.pra. 34 zruta hi, taavtsuutr| tacca bhagavadarhatsarvajJopajJa' syAskAraketanaM pauhagalika zabdabrahma / -zruta hI sUtra hai, aura vaha sUtra bhagavAn arhanta sarva jJake dvArA svayaM jAnakara upadiSTa, syArakAracihnayukta paudgalika zabda brahma hai / sa.ma 8/74/6 sUtra'tu sucanAkAri granthe tntuvyvsthyoH| sUtra zabda grantha, tantu aura vyavasthA ina tIna arthoM ko sUcita karatA hai| 2. bhAva zruta sa.sA./tA vR. 15/40 sUtra' paricchittirUpaM bhAvabhUta jJAnasamaya iti |-pricchiti rUpa bhAvazruta jJAna samayako sUtra kahate haiM / 2. sUtrakA artha zrutakevalI dha 14/5,6,12/8/4 suttaM sudakevalI / -sUtrakA artha zrutakevalI hai| 3. sUtrakA artha alpAkSara va mahAnArthaka dha 1/4.1,14/117/256 alpAkSaramasaMdigdhaM sArabada gUDhanirNayam / nirdoSahetumattathya sUtramityucyate budhaiH // 117|| -jo thoDe akSaroM se sa yukta ho, sandehase rahita ho. paramArtha sahita ho, gUDha padArthIkA nirNaya karanevAlA ho, nirdoSa ho, yuktiyukta ho aura yathArtha ho, use paNDita jana sUtra kahate hai // 117 // (ka.pA. 1/1,15/68/154) (Avazyaka niyukti sU.886) ka.pA. 1/1.15/73/151 arthasya sUcanAtsabhyak sUtervArthasya suurinnaa| sUtramuktamanapArtha sUtrakAreNa tattvataH // 73 // -jo bhale prakAra arthakA sUcana kare, athavA arthako janma de usa bahuartha garbhita racanAko sUtrakAra AcArya ne nizcayase sUtra kahA hai| (vR kalpabhASya gA. 314), (pArAzaropapurANa a. 18), (madhva bhASya 1/11), (mugdhabodha vyAkaraNa jainendra siddhAnta koza Page #254 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 239 Agamana TIkA), (nyAyaki sApaTI, 1/1/12), (pramANamImAMsA 25) ( kalpabhASya gA 285) Avazyakanika 880 anya mahatva dvAtriMzadoSarahita meM ca / lakSaNayukta sUtra aSTena ca guNena upameyaM / apa parimANa ho, mahatvapUrNa ho, batosa doSo se rahita ho, ATha guNo se yukta ho, vaha sUtra hai (anuyogadvArA sU 127) (sahabhAga. 200 282), (vyavahArabhASya 160 ) 4. vRttisUtrakA lakSaNa = kapA 2/2/12/14/6 suttasseva vivaraNAe sakhitta saharayaNAe sagahisutase satyAe vittimuttvvesaado| jo sUtrakA hI vyAkhyAna karatA hai, kintu jisakI zabda racanA saMkSi hai, aura jisameM sUtrake samasta arthako saMgRhIta kara liyA gayA hai, use vRtti sUtra kahate haiM / 5. jisake dvArA aneka artha sUcita na hoM vaha sUtra nahIM asUtra hai .pA 1/9.15/1933/16/diga avarA asutta gAhA / jisake dvArA aneka artha sUcita ho vaha sUtra gAthA hai, aura jisase viparIta artha arthAta jisake dvArA aneka artha sUcita na ho vaha sUtra gAthA hai / 6 sUtra vahI hai jo gaNadharAdike dvArA kathita ho bhA.34 sutaM gaNadharanadhi sahena payayuddhakahiya ca sudA kahiye abhinadasavidhi ca // gaNadhara rakSita AAgamako sUtra kahate hai| pratyeka buddha RSi ke dvArA kahe gaye Agamako bhI sUtra kahate haiM, zrutakebalI aura abhinnadazapUrva dhAraka AcAryoMke race hue bAgama granthako bhI sUtra kahate hai ( . 277), (4. 13/500 120/34/289), (ka.pA. 1/60/153) 7. sUtra to jinadeva kathita ho hai parantu gaNadhara kathita bhI sUtra ke samAna hai ka pA. 1/19.15/3120/1954 9da sarvvaM pi suttalakkhaNa jiNavayagakamalavipadA caiva saMbhava gara tattha mahAparimANasuvala bhAdo NaH saca (ta) sAririsa prazna - yaha sampUrNa sUtra lakSaNa to jinadeva ke mukha kamalase nikale hue 'artha padoMmeM sambhava hai, gaNadhara ke mukhakamalase nikalI grantha racanAmaiM nahIM, kyoMki unameM mahAparimANa pAyA jAtA hai ' uttara-nahIM, kyoMki gaNadhara ke vacana bhI sUtrake samAna hote hai / isalie unakI racanAneM bhI supara ke prati koI virodha nahIM hai| 8. pratyeka buddha kathitameM bhI kathaMcit sUtratva pAyA jAtA hai ka.pA 1/15/3116/153/6 dAo gAhAo sutaM gaNahara patteya- buddhakevala abhidasa pugI guNahara bhaDArassa abhAvAda na disa panavara utANehi suteNa sarisattamanasthiti guNaharAhariyagAhANaM mittala bhAdo / prazna- yaha ( kaSAya pAhuDakI 180) gAthAe~ sUtra nahIM ho sakatI, kyoMki inake kartA) guNadhara bhaTTAraka na gara haiM, na pratyeka buddha haiM, na zrutakevalI hai, aura na abhinnadaza pUrvI hI hai| uttara-nahIM, khoki nirdoSatva alpAkSaratya aura sahetukatva rUpa pramANoM ke dvArA guNadhara bhaTTArakI gAthAoM kI sUtra saMjJAke sAtha samAnatA hai| * Agamana jIvoMke Agamana nirgamana sambandhI dhorA de, janma 6 Agama nayade, naya 1 | 1 | Agama paddhati i Agama vASitAi AgamAbhAsa de Agama 1/2 1 AgAla sa. sA / mI. pra. 88 / 123/6 dvitIya sthitidravyasyavazAtprathama sthitAvAgamanamAgAla / dvitIya sthitike niSekanikau apakarSaNa kari prathama sthitike niSekani viSai prApta karanA tAkA nAma AgAla hai / 2. pratyAgAlakA lakSaNa .sA./12/1 prathamasya tivyasyotkarSamazAha dvitIyasthitI gamanaM prayAgAsa ityucyate prathama sthiti niSekanike dravya kI utkarSaNa kari dvitIya sthitike niSaikani viSai prApta karanA tAkA nAma pratyAgAla hai / AcAmla varddhana jaina sandeza 13,155 meM zrI ratnacanda mukhtayAra / noTa - antarakaraNa ho jAneke pazcAt purAtana mithyAtva karma to prathama va dvitIya sthiti meM vibhAjita ho jAtA hai. parantu nayA bandhA karma dvitIya sthiti meM par3atA hai / usameM se kucha dravya apakarSaNa dvArA prathama sthitike niSekako prApta hotA hai usako AgAla kahate hai / phira isa prathama sthitiko prApta hue dravyoM meM se kucha dravya utkarSaNa dvArA punaH dvitIya sthitike niSekoM ko prApta hotA hai usako pratyAgAla kahate haiM / Agneya- "pUrva dakSiNavAlI vidizA / AgneyIdhAraNA agni AjJA sa.ma 29/23/0 A sAmastyenAnantadharmaviziSTatA hAya buddhayante jIvAjIvAdaya padArthAH yayA sA AjJA Agama zAsanam / samasta ananta dharmose viziSTa jIva ajIvAdika padArtha jisake dvArA jAne jAte hai vaha AptakI AjJA Agama yA jinazAsana kahalAtI hai| 1 AjJApinI bhASA - de. bhASA / AjJAvicayadharmadhyAnadharmAna / AjJAvyApAdikI kriyA - de. kriyA 3/2 / AjJAsamyakdarzana- samyadarzana/ de. | Acarita eka doSa vasati AcAmla A / 261/403 madasamadubAlAsehiM bharohi adivikaTThehiM / midalahUgaM AhAraM karedi AyaMbilaM bahuso // 259 // do dinakA upavAsa, tIna dinakA upavAsa, cAra dinakA upavAsa, pA~ca dinakA upavAsa, aise utkRSTa upavAsa honeke anantara mita aura halakA aisA (AcAmla) kA~jI bhojana hI kSapaka bahuza karatA hai| vasu zrA, 25 kI TippaNImeM abhidhAna rAjendrakoza "AyabilaM - amlaM caturthI rasaH sa eva prAyeNa yane yatra bhojane odana-mApaprabhUti tadAcAmla Alimapi tavi mimi madahi tini ja // 102 // siMsaMThi mirImehI sovazcala ca viulavaNe higusugaMdhisu pAe pakappae sAiyaM vatthu // 103 // - - jainendra siddhAnta koza . sAdha / TI, 5/35 kA~jI sahita kevala bhAtake AhArako AcAmlAhAra kahate hai| * AcAnsAhArakI mahattA de, sIkhanA 4/12 / AcAmla varddhana de. sauvIra bhukti vrata / Page #255 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AcAra AcAra 1 AcAra sAmAnyake bheda va lakSaNa sA.gha 7/35 /- vIryAcchuddheSu teSu tu // 35 // - apanI zaktike anusAra nirmala kiye gaye samyagdarzanAdime ko gharana kiyA jAtA hai use AcAra kahate hai / sU. A. 113 gANacarite ve viriyAcaracina bo adicAre'ha kAriye aNumodideva kaho // 136 // samyagdarzanAcAra, jJAnAcAra, cAritAcAra tapAcAra aura vIryAcAra-- isa taraha pA~ca AcAroM kRtakArita anumodana honevAle aticAroMko mai kahatA / (na.ca, 336), pra. sA./ta.pra. 202) (ni.sA /tA.vR. 73) 2. darzanAcArake bheda va lakSaNa sU. A] 200-201 dasambaraNaviddhI aTuvA jinamarehiM giTTi 200 mi kiTa vikalida vimidaginchA ava uvagrahaNa ThidikaraNaM vacchalla pahAvaNA ya te aTTha // 209 // - darzanAcArakI nirmalatA jinendra bhagavAdane A prakArakI kahI hai| nizakisa niSkAMkSita, nirvicikitsA, amUDhadRSTi, upagUhana, sthitIkaraNa, vAtsalya aura prabhAvanA ye ATha samyaktva ke guNa jAnanA // 209 // asA 202/250 ani kAnici nirasyaniTiyo' haNasthitikaraNavAtsalyaprabhAvanA / - , nAcAra aho ni zakila nikala, nirvicikitsA, nirmula upa' haNa, sthitikaraNa vAramya aura prabhAvasvarUpa darzanAcAra hai ( pra /To 0/13) pa.pa./TI./23/3 cidAnanda kasyabhAvaM zuddhAtmatatvaM tadeva sarvaprakAro poyataM tasmAcca yadanyattaddheyamiti malinAyagAra hitAna nizcayamadyAmabuddhi samyaktvaM tatrAcaraNaM pariNamanaM darzanAcAra | =jo cidAnandarUpa zuddhAtma tattva hai vahI saba prakAra ArAdhane yogya hai, usase bhinna jo para vastu hai vaha saba vyAjya haiN| aiso dRDha pratIti caMcalatA rahita nirmala aragADha parama zraddhA hai, usako samyaktva kahate haiM, usakA jo AcaraNa arthAt usa svarUpa pariNamana vaha darzanAcAra kahA jAtA hai| dra. saM / TI 52/218 paramacaitanyavilAsalakSaNa svazudvAmeopAdeya iti rucirUpaM samyagdarzanaM tatrAcaraNa pariNamanaM nizcayadarzanAcArae / - samasta para pIse bhinna aura parama caitanyAvANabAtI, yaha nija zujArA hI upAdeya hai, aisI rUci rUpa mamyagdarzana hai, usa samyagdarzana meM jo AcaraNa arthAt pariNamana so nizcaya darzanAcAra hai| , 3 jJAnAcArake bheda va lakSaNa A. 266 kAle biNae upahANe bahumANe he viSvaNe jaNa anya tadubhaya NANAcAro du aTThaviho // 266 // - svAdhyAyakA kAla, mana vaca kAse zAstrakA vinaya yatnase karanA, pUjA-satkArAdise pATha karanA, apane paDhAnevAle gurukA tathA paDhe hue zAstrakA nAma pragaTa karanA chipAnA nahI, varNa pada vAkyako zuddhise paDhanA, anekAntasvarUpa artha ko zuddhi artha sahita pAThAdikako suddhi honA isa taraha jJAnAcAra ATha bheda hai / pra.sA./ta = 202 / 241 kAlamiyopadhAnamahumAnAnihavArtha vyaJjanabhayasanatvalakSaNajJAnAcAra | kAla, vinaya, upadhAna, bahumAna, ani, artha, vyajana aura tadubhaya sampanna jJAnAcAra hai / patra 7/12 utre sAvaviparyAsAnabhyavasAyarahitatvena svasavedanajJAnarUpeNa grAhakabuddhi samyagjJAna tatrAcaraNaM pariNamanaM jJAnAcAra' / - aura usI nija svarUpa meM, sarAya - trimoha vibhrama rahita jo svasavedanajJAnarUpagrAhaka buddhi vaha samyagjJAna huA, usakA jo AcaraNa arthAta usa rUpa pariNamana vaha (nizcaya) jJAnAcAra hai| 240 isa / TI 22/298 tasyaiva zuddhAtmano nirupAdhisvasadanalakSaNabhedajJAnena mithyAtvarAgAdiparabhAvebhya pRthakaparicchedanaM, samyagjJAnaM. tatrAcaraNa pariNamana nizcayajJAnAcAra | usI zuddhAtmAko upAdhi rahita svamavedana rUpa jJAnadvArA midhyAtva rAgAdi parabhAvoMse bhinna jAnanA samyagjJAna haiM, usa samyagjJAnameM AcaraNa arthAta pariNamana vaha nizcayajJAnAcAra hai / 4 cAritrAcArake bheda va lakSaNa . A 288 230 pANihamusAvAda adasame aprigghaanirdii| esa parittAcA paMcaviho hodi kAlo // 2883 paridhAjogI paMcasu samidIsu tI guttIsu / esa carittAcAro aTThavidho hoi gAyatro // 267 // prANiyokI hiMsA, jhUTha bolanA, corI, maithuna, sevA, parigraha - inakA tyAga karanA vaha ahisA Adi pA~ca prakArakA cAritrAcAra jAnanA // 288 // pariNAmake saMyogase, pA~ca samiti tIna guptiyo meM akaSAya rUpa pravRtti ATha bhedavAlA cAritrAcAra hai| pra sAta pra202/250 mokSamArgapravRtti mahAkAya vAmanogatI bhASeSaNAdAna nikSepaNapratiSThApaNasamitilakSaNacAritrAcAra. / -mo mArga meM pravRtti ke kAraNabhUta paMcamahAvrata sahita kAyavacana gupti aura IrSyA, bhASA, aiSaNA AdAna nikSepaNa aura pratiSThApana samiti svarUpa cAritrAcAra hai / 1 AcAra paTI 7/12 saya zubhAzubhasaGkalpavikalpasahitatvena nityAnandamayasukharasAsvAda sthirAnubhava ca samyamcAritra tatrAcaraNaM pariNamanaM cAritrAcAra | = usI zuddha svarUpameM zubha azubha samasta saGkalpa rahita jo nityAnandame nijarasakA svAda, anizcaya anubhava, vaha samyagcAritra hai / usakA jo AcaraNa, usa rUpa pariNamana vaha cAritrAcAra hai| dra. saM TI. 52 / 218 tatraiva rAgAdivikalpopAdhirahitasvAbhAvika sukhAsvAdena nizcalacita vItarAgacAritra' tatrAcaraNaM pariNamana nizcayacAritrAcAra / usI zuddha AtmAme rAgAdi vikalpa rUpa upAdhise rahita svAbhAvika vAsvAdase nizcala pita hogA, vItarAga cAritra hai. usameM AcaraNa arthAta pariNamana nizcaya cAritrAcAra hai| 1 , 5. tapAcArake bheda va lakSaNa pU. A 345,346,360 duviho ya tavAcAro bAhira abbhaMtaro muNeyavvo / erent for chaddhA jadhAkama ta parUvemo // 345 // aNasaNa avamodariyaM rasaparicAo ya vRttiparisakhA / kAyassa ca paritAvo vivittasayaNAsa cha // 346 // pAyacchittaM viNaya vejjAvaca taheba sajjhAyaM / jhANaM ca viussago abbhantarao tavo aiso || 360|| - tapAcAra ke do bheda hai - bAhya, abhyantara / unameM se bhI eka-eka ke chaha chaha bheda jAnanA / unako mai kramase kahatA hU~ || 345 || anazana, anamaudarya, ramaparityAga, vRddhi-parisakhyAna, kAya-zoSaNa aura chaTThA viviktazayyAsana isa taraha bAhya tapake cha. bheda hai / / 346 / / prAyazcitta, vinaya, vaiyAvRtya, svAdhyAya, dhyAna, vyutsarga- ye cha. bheda antaraGga tapake hai / pra sAta / pra202 / 250 anazanAvamaudaryavRttiparisaMkhyAnarasaparityAgaviviktayAsanakAyale prAyazcimiyAyasvAdhyAyayutsarga lakSaNatapAcAraH / anazana, avabhaudarya, vRttiparisa khyAna, rasaparityAga, vivikta zayyAsana, kAyakleza, prAyazcitta, vinaya, vaiyAvRtya, svAdhyAya dhyAna aura vyutsarga svarUpa tapAcAra hai / paTa 7/12 paradravyecyA virodhena sahajAnandekarUpeNa pratapana tapazcaraNaM tatrAcaraNa pariNamanaM tapazcaraNAcAra |... anazanAdidvAdazabhedarUpo bAhyatapazcaraNAcAra. / usI paramAnanda svarUpameM paradravyakI icchAkA nirodhakara sahaja Ananda rUpa tapazcaraNasvarUpa pariNamana tapazcaraNAcAra hai| anazanAdi bAhyatapa rUpa bAhya tapAcAra hai / jainendra siddhAnta koza Page #256 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AcAravattva - i. TI. 22/216 samasta paradravyeAnirodhena tathaivAnazana Adi dvAdazatapazcaraNa bahira sahakArikAraNena ca svasvarUpe pratapanaM vijayanaM nizcayatapazcaraNaM tatrAcaraNaM, pariNamanaM nizcayatapazcaraNAcAra. / = samasta paradravyakI icchAke rokanese tathA anazana Adi bAraha tapa rUpa bahiraGga sahakAri kAraNase jo nija svarUpameM pratapana arthAt vijayana, vaha nizcaya tapazcaraNa hai| unameM jo AcaraNa arthAta parimana nizcayatapazcaraNAcAra hai / 6. vIryAcArakA lakSaNa = mU A. 493 abhihitavariyo parakAmAdi jo jagatamA unto sujadi ya jahAdhAna biriyAcAro ti gAro 41 nahIM chipAyA hai AhAra Adise utpanna bala tathA zakti jisane aisA sAdhu yathokta cAritrameM tIna prakAra anumati rahita 17 prakAra saMyama vidhAna karaneke lie AtmAko yukta karatA hai vaha bIryAcAra jAnanA // 413 // pra.sA./202 / 259 samasteta cArapavartakasvazaktyA nigrahalakSaNa vIryAcAra | samasta itara AcAra meM pravRtti karanevAlI svazakti agopana svarUpa vIryAcAra hai| pra. / TI, 7/14 tatreva zuddhAtmasvarUpe svazaktyAnavagUhanenAcaraNaM pariNamanaM vIryAcAra / ..bAhyasvazaktaya navagUhanarUpo bAhyavIryAcAra. |= usI zuddhAtma svarUpameM apanI zaktiko prakaTakara AcaraNa pariNamana karanA vaha nizcaya vIryAcAra hai| apanI zakti prakaTakara munivatakA AcaraNa yaha vyavahAra vIryAcAra hai| .sa / TI 52/211 tasyaiva nizcayacaturvidhAcArasya rakSaNArthaM svazatapAnavagUhana * nizcayavIryAcAra / ina cAra prakArake nizcaya AcArakI rakSA ke lie apanI zaktikA nahIM chipAnA, nizcayavIryAcAra hai / * nizraya paJcAcArake apara nAma mokSamArga 2/5 / _de * darzanAdi AcAra va vinayame antarade, vinaya 2 AcAravattvAni 416 / 608 AdhAra pani prakAra AcAraM / caradi vinAticAra carati / para vA niraticAre paMcavidhe AdhAre pravartayati / uvadisadiya AyAra upadizati ca AcAra / eso NAma eSa AcAravAnnAma / bha. A / 420 sahida yA veja jo do samAyariyo | AyArava khu eso patrayaNamAdAsu Autto // 420 // jo muni pA~ca prakArakA AcAra aticAra rahita svayaM pAlatA hai, aura ina pA~ca AcAroMmeM dUsaroko bhI pravRtta karatA hai, jo AcArakA ziSyoko bhI upadeza karatA hai, vaha AvAravattva guNakA dhAraka samajhanA cAhie / jo dasa prakAra ke sthiti kalpameM sthira hai vaha AcArya AcAravanva guNakA dhAraka samajhanA caahie| yaha AcArya tIna gupti aura samitiyoMkA jinako pravacanamAtA kahate hai dhAraka hotA hai| AcAra varddhanavrata- - vrata vidhAnasaMgraha / pR. 107 / - gaNanA - kulasamaya - 116 dina upavAsa - 100; pAraNA 16 / sudRSTitara giNI / yantra - 1,2,3,4,5,6,7,8,6,10H 6,8,7,65,4,3,2.13 vidhi-nibhaMga rUpeNa eka upavAsa eka pAraNA, phira do upavAsa eka pAragA, isa prakAra Upara darzAye rUpase baDhAtA huA 10 upavAsa eka pAraNA, phira ghaTAtA huA antameM eka upavAsa eka pAraNA kare / uparokta aMka sarva akose to usane utane upavAsa jAnanA aura bIcake (,) aise sthAnoM meM sarvatra eka-eka pAraNA jAnanA / AcArasAra--A vIranandi ( I za 12madhya) kRta yatyAcAra viSayaka grantha (tI. 3/271) / AcArAMga apanA eka bhede tahAna III AcArya - sAdhuoM ko dIkSA zikSA dAyaka, unake doSa nivAraka, tathA 16 241 AcArya anya aneka guNa viziSTa, sagha nAyaka sAdhuko AcArya kahate haiM / vItarAga honeke kAraNa paMcaparameSThI meM unakA sthAna hai| inake atirikta gRhasthiyoMko dharma-karmakA vidhi-vidhAna karAne vAlA gRhasthAcArya hai| pujA-pratiSThA bAdi karAnevAlA pratiSThAcArya hai / lekhanAgata kSapaka sAkI paryA karAnevAlA niryAyakAcArya hai| inameM se sAdhurUpadhArI AcArya hI pUjya hai anya nahIM / 1. sAdhu AcArya nirdeza 1. AcArya sAmAnyakA lakSaNa bha.A./mU. 416 AyAraM paJcaviha caradi carAvedi jo NiradicAraM / uvadisadiya AyAraM eso AyArava NAma / =jo muni pA~ca prakAra ke AcAra niraticAra svayaM pAlatA hai, aura ina pA~ca AcAro meM dUsaro ko bhI pravRtta karatA hai, tathA AcArakA ziSyoko bhI upadeza detA hai use AcArya kahate hai (cAsA 15014) / mUA 506,510 sadA AyAraviddaNhU sadA AyariyaM care / AyAramAyAracato Ayario teNa uccade // 501 // jamhA paJcavihAcAra AcaraM to pbhaasdi| AyariyANi desato Ayario teNa uccade // 510 // - jo sarvakAla sambandhI AcArako jAne, AcaraNa yogyako AcaraNa karatA ho aura anya sAdhuoM ko AcaraNa karAtA ho isalie vaha AcArya kahA jAtA hai // 506 // jisa kAraNa pA~ca prakAra ke AcaraNako pAlatA huA zobhatA hai, aura Apa kara kiye AcaraNa dUsaroM ko bhI dikhAtA hai, upadeza karatA hai, isalie vaha AcArya kahA jAtA hai / ni.sA /mU 73 pacAcArasamaggA paMcidiyadatidappaNiddalaNA / dhIrA guNagaMbhIrA AyariyA erisA ho tapAcAse paripUrNa paMcendriya rUpI hAthI ke madakA dalana karanevAle, dhIra aura guNagambhIra, aise AcArya hote hai / sa.si. 1/24/442 Acaranti tasmAda mAnityApAyI jisake nimittase vratokA AcaraNa karate hai vaha AcArya kahalAtA hai| (rA. vA 6/24/3/623/11) / 1911/26-31/46 bAso / meru yajata hi jalora hAyAmala-buddhifrorepo sUro pacANaNo vaNNo // 21 // desakulajAi do somo saga saMga ummukho gayaNa vya miravaleno Ayariyo eriso hoI // 30 // sagaha - Niggaha- kusalo suttasya visArao pahiyakittI sAraNa-vAraNa sAhaNa kirijyuto hu Ayari // 11 // * gha. 1/1.1.1/46 / 6 paJcavidhamAcAraM caranti cArayatItyAcAryA. / caturdazavidyAsthAnapAragA. ekAdazAGgadharA / AcArAGgadharo vA tAtkAlikasva samayaparasamayapArago vA meruriva nizcala' kSitiriva sahiSNu sAgara va mahimila bhayabhipramuktA AcArya prada canarUpI samudra ke asake madhya meM snAna karane se arthAt paramAtmA paripUrNa abhyAsa aura anubhava se jinakI buddhi nirmata ho gayI hai, jo nirdoSa rItise chaha AvazyakokA pAlana karate hai, jo meruke samAna niSkampa hai, jo zUravIra hai, jo sihake samAna nirbhIka hai, jo garma arthAt zreSTha hai, deza kucha aura jAti zuddha hai, saumya mUrti hai, antaraka aura mahida parivahase rahita hai, AkAzake samAna nirlepa hai / aise AcArya parameSThI hote hai / (2630) jo saghake saMgraha arthAt dIkSA aura nigraha arthAt zikSA yA prAyazcitta denemeM kuzala haiM, jo sUtra arthAt paramAgama ke artha meM vizArada haiM, jinakI kIrti saba jagaha phaila rahI hai, jo sAraNa arthAt AcaraNa, vAraNa arthAt niSedha aura sAdhana arthAt vratokI rakSA karanevAlI kriyAo meM nirantara udyata hai, unheM AcArya parameSThI samajhanA caahie| (mU A 158) jo darzana, jJAna, cAritra, tapa aura vIrya ina pA~ca AcArokA svayaM pAlana karate hai, aura dUsare sAdhuoMse pAlana karAte hai unhe AcArya kahate hai| jo caudaha vidyA jainendra siddhAnta koza Page #257 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AcArya 242 3. anya AcArya nirdeza sthAnoke pAraGgata hoM, gyAraha aGgoMke dharI hoM, athavA AcArasaMgamAtrake dhArI ho, athavA tatkAlIna svasamaya aura parasamayameM pAraGgata ho, meruke samAna nizcala ho pRthvI ke samAna sahanazIla ho, jinhone samudra ke samAna mala arthAta doSoko bAhira pheka diyA ho, jo sAta prakArake bhayase rahita ho, unhe AcArya kahate hai| bha A vi 46/154/12 paJcasvAca reSu ye bartante pagazca vartayanti te AcAryA / pAca AcArome jo muni svayaM udyakta hote hai tathA dUsare sAdhuoko udyukta karate hai. ve sAmu AcArya kahalAte hai / (dra. sa /mU 52), (papra/To 7/13), (da.pA/To paM jayacanda 2/pR. 13), (kri ka.1/1) padha /u 655-646 AcAryo'nAdito rUDhe gAdapi nirucyate / paJcA cAra parebhya sa AcArayati sayamI 645 // api chinne bate sAdhI puna sandhAnamicchata / tatsamAdezadAnena prAyazcittaM prayacchati // 646 // = anAdi rUDhime aura yAgame bho niruktacathase bhI AcArya zabdako vyutpattikI jAtI hai ki jo sayamI anya saMyamiyoMse pA~ca prakArake Acaro kA AcaraNa karAtA hai vaha AcArya kahalAtA hai // 645 // athavA jo bana ke khaNDita honepara phirame prAyazcitta lekara usa batame sthira hone kI icchA karanevAle sa dhuko akhaNDita vratake samAna vrato ke Adeza dAna ke dvArA prAyazcittako detA hai vaha AcArya kahalAtA hai| 2. AcAryake 36 guNoMkA nirdeza bha A mU 417-418 AyAravaM ca AdhAravaM ca babahArava pakuThavIya / AyAvAyavIda sI taheba uppIlago ceva // 417 // aparissAI NivvAbao ya NijjAva o pahida katti / NijjatraNa guNa vedo erisao hodi Ayario // 418 // - AcArya AcAravAn, AdhAravAn, vyavahArabAn, kartA, ayApAyadarzanodyota, aura utpIlaka hotA hai // 417 // AcArya aparikhAvI, nirvApaka, prasiddha, kIrtimAna aura niryApakake guNose paripUrNa hote hai / itane guNa AcAryame hote hai|| bo.pA/TI meM uddhRta 1/72 AcAravAn zrutAdhAra, prAyazcittAsanAdida' AyApAyakathI doSAbhASako'zrAvakA'pi ca // 1 // santoSakArI sAdhUnAM niryApaka ime'STa c| digambaro'pyanuddiSTabha jI zArayAzanI'ta ca // 2 // ArAgabhuk kriyAyukto vratavAn jyeSThasadguNa / pratikramI ca SaNmAsayogI ca tada dviniSadyaka. // 3 // dviSaTtapAstathA SaTcAvazyakAni guNA guro |-aacaarvaan, zrutAdhAra, prAyazcitta, AsanAdida AyApAyakatho, doSabhASaka, azrAvaka, santoSakArI niryApaka, ye ATha guNa tathA anuddiSTa bhAjI, zayyAzana aura Arogabhuk , kriyAyukta, vatavAn, jyeSTha sadguNa, pratikramI, SaNmAsayogI, do niSadhaka, 12 tapa tathA 6 Avazyaka yaha 36 guNa AcAryoMke hai| ana dha 6/76 aSTAvAcAravattvAdyAstapAMsi dvAdazasthite / kalpA dazA'vazyakAni SaTSatrizadguNA gaNe 76 // = AcArya gaNIguruke chattIsa vizeSaguNa hai yathA--AcAravatva, AdhAravatva Adi ATha guNa aura chaha antaraGga tathA chaha bahiraGga milAkara bAraha prakArakA tapa tathA saMyamake andara niSThAke sauSThava uttamatAkI viziSTatAko pragaTa karanevAle Acelakya Adi daza prakArake guNa-jinako ki sthitikalpa kahate hai aura sAmAyikAdi pUrvokta chaha prakAra ke Avazyaka / ra ka zrA5paM. sadAsukha kRta SoDazakAraNa bhAvanAme AcArya bhakti ="12 tapa, Avazyaka, 5 AcAra, 10dharma, 3 gupti| isa prakAra ye 36 guNa AcArya ke hai|" 3. AcAryoMke bheda (gRhasthAcArya, pratiSThAcArya, bAlAcArya, niryApakAcArya, esAcArya. itane prakAra ke AcAryoM kA kthana AgamameM pAyA jAtA hai|) 4. anya sambandhita viSaya * AcAryake 36 guNoke lakSaNa -de. vaha vaha nAma / * AcAryokA sAmAnya AcaraNAdi -de sAdhu / * AcArya Agamame koI bAta apanI taraphase nahI kahate -de. Agama 5/6 / * AcAryame kathacit devatva -de deva 1/1 / * AcArya bhakti * AcArya upAdhyAya, sAdhume paraspara bhedAbheda-de, sAdhu 6 / * shrenn| ArohaNake samaya svata. AcArya padakA tyAga ho jAtA hai| -de. sAdhu 6 * sallekhanAke samaya AcArya padakA tyAga kara diyA jAtA hai| -de. sallekhanA 4 * guru ziSya sambandha / -de. guru 2 * AcArya prmpraa| - de. itihAsa 4 2. gRhasthAcArya nirdeza 5 gRhasthAcAryakA nirdeza padha/u 648 na niSiddhastadAdezo gRhiNAM vratadhAriNAm / vrato ___ gRhasthoko bhI AcAryo ke samAna Adeza karanA niSiddha nahIM hai| 2. gahasthAcAryako AcAryako bhaoNti dIkSA dI jAtI hai paM.dha/3 648 / dokSAcAryeNa dakSeva doyamAnAsti trikryaa| -dakSAcArya ke dvArA do huI dokSAke samAna ho gRhasthAcAryoMkI kriyA hotI hai| 3. avatI gRhasthAcArya nahIM ho sakatA paM.dha /u 646,652 na niSiddho yathAmnAyAdavatinA manAgapi / hisakazco dezA'pi nopayAjyo'tra kAraNAt // 646 // nUna prokta padezo'pi na rAgAya virAgiNAm / rAgiNAmeva rAgAya tato'vazya niSedhita // 652 = Adeza aura upadezake viSaya meM avatI gRhasthokA jisa prakAra dUsare ke lie AmnAya ke anusAra thoDA-sA bhI upadeza karanA niSiddha nahIM hai, usI prakAra kisI bhI kAraNa se dUsareke lie hisAkA upadeza denA ucita nahIM hai / 646 // nizcaya karake vItarAgiyoM. kA pUrvokta upadeza denA bhI rAgake lie nahI hotA hai kintu sarAgiyokA hI pUrvokta upadeza rAgake lie hotA hai| isalie rAgiyoM kA upadeza deneke lie avazya niSedha kiyA hai / 652 // 3. anya AcArya nirdeza 1. elAcAryakA lakSaNa bha A /ma 177/165 anuguroH pazcAddizati vidhatte caraNa kramamityamdika elAcAryastasma vidhinaa| -guruke pazcAt jo muni cAritrakA krama muni aura AryikAdikoM ko kahatA hai usako anudiza ati elAcArya kahate hai| 2 pratiSThAcAryakA lakSaNa vasu zrA 388,386 desa-kula jAi suddho Niruvama-aMgo vishuddhsmmtto| paDhamAgioyakusano paiTTAlavastraNa vihividaNNU // 388 // sAnayaguNovaghedI uvaasyjjhynnstththirbuddhii| evaM guNo paiTThAirio jiNasAsaNe bhaNio // 386 // ma jo deza kula aura jAtise zuddha ho, nirupama aMgakA dhAraka ho. vizuddha samyagdRSTi ho, prathamAnuyogameM kuzala ho, pratiSThAko lakSaNa-vidhikA jAnakAra ho, zrAvakake guNose yukta ho, jainendra siddhAnta koza Page #258 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Acalakya 243 AtmavAda upAsakAdhyayana (zrAvakAcAra) zAstra meM sthira buddhi ho, isa prakArake guNavAlA jina zAsana meM pratiSThAcArya kahA gayA hai| 3. bAlAcAryakA lakSaNa bha A./mU 273-274 kAlaM saMbhAvitA savvagaNamaNu disaM ca bAhariyaM / somatihikaraNaNavattavilagge magalAgAse // 273 // gavANupAlaNastha Ahoiya attaguNasama bhikkhU / to tammi gaNavisagga appakahAe kuNadi dhoro // 374 // - apanI Ayu abhI kitanI rahI hai isakA vicAra kara tadanantara apane ziSya samudAyako apane sthAnameM jisakI sthApanA kI hai, aise bAlAcAryako bulAkara saumya tithi, karaNa, nakSatra aura lagnake samaya zubha pradezameM, apane guNa ke samAna jisake guNa hai, aise ve bAlAcArya apane gacchakA pAlana karaneke yogya hai aisA vicAra kara usapara apane gaNako visarjita karate hai arthAt apanA pada choDakara sampUrNa gaNako bAlAcArya ke lie chor3a dete hai / arthAta pAlAcArya hI yahA~se usa gaNakA AcArya samajhA jAtA hai, usa samaya pUrva AcArya usa bAlAcAryako thor3A-sA upadeza bhI dete hai / * niryApakAcAryakA lakSaNa -de niryaapk| *niryApakAcArya kartavya vizeSa -de, sllekhnaa| Acelakya-de.acenakatva / Achedya-AhArakA eka doSa |-de AhAra II/4/4 / AjAMva- AhArakA eka doSa / de AhAra II/4/4 / 2 vastikA / kA eka doSa / de. vasatikA / AjIvaka mata-de 'pUrana kazyapa' va trairAzivAda / AjIvikA-sAdhuko AjIvikA karanekA sarvathA niSedha / de mtr| ATha-de asstt| ADhaka-tolakA pramANa vizeSa / de. gaNita I/1/2 / Atapa-sa si5/24/266 Atapa AdityAdinimitta uSNaprakAzalakSaNa / = jo sUrya ke nimittase uSmA prakAza hotA hai use Atapa kahate hai / rA vA 5/24/18/20/486) (dha 6/16-1,28/60/4) rA.vA 1/24/1/485/16 asaddavedyodayAda AtapatyAtmAnama, Atapyate'nena, AtapanamAtra vA Atapa / -asAtA vedanIyake udayase apane svarUpako jo tapAtA hai, yA jisake dvArA tapAyA jAtA hai, yA Ata pana mAtrako Atapa kahate haiN| ta sA.3/71 Atapano'pi prakAza' syAduSNazcAdityakAraNa / .. sUrya se jo uSNatAyukta prakAza hotA hai use Atapa kahate hai| go.ka./m 33 mUluhapahA aggo AdAvI hodi uNhasahiyapahA / Aicce tericche uNhUNapahA hu ujjotto||36|| - agni hai so mUla hI uSNa prabhA sahita hai, tAtai vAkai sparzakA bheda uSNatAkA udaya jAnanA bahuri jAko prabhA ho uSNa hoi tAkai Atapa prakRtikA udaya jAnanA, sau sUryakA biMba virSe UpajaiM aise bAdara paryApta pRthvIkAyake tiyaMca joba tina hokaiM Atapa prakRtikA udaya hai| da saM/To. 16/53 Atapa AdityavimAne anyatrApi sUryakAntamaNivizeSAdau pRthvIkAye jJAtavyaH / = sUryake bimba AdimeM tathA sUryakAMta vizeSa maNi Adi pRthvIkAyameM Atapa jAnanA caahie| 2. Atapa nAmakarmakA lakSaNa sa.si 8/11/361 yadudayAnivRttamAtapana tadAtapanAma / = jisake udaya se zarIrameM AtapakI prApti hotI hai, vaha Atapa nAmakarma hai / (rA.vA 8/11/15/578), (go.ka/jI.pra.33/26/21), (dha.6/1,6-1,28/60/4) (dha.13/505,101/365/1) 3. Atapa teja va udyotame antara -de. udy/4| Atapana-tIsare narakakA cauthA paTala-de naraka 5/11 // Atapana yoga-de, kAyakleza / Atma-1 Atma grahaNa darzana hai| -de darzana, 2 Atma rUpakI apekSA vastu meM bhedAbheda / -de saptabhagI/1/8 / AtmakhyAti-A.amRtacandra (I.605-645) dvArA saskRta bhASAmeM racita samayasArako ttokaa| yaha TIkA itanI gambhIra hai ki mAno A kundakundakA hRdaya hI ho| isa TIkAmeM Aye hue kalaza rUpa zlokokA sagraha svaya 'paramAdhyAtmatara ginI' nAmake eka svatantra grantha rUpase prasiddha ho gayA hai| (to. 2/415) Atmadravya-de. jIva / AtmapravAda dravya zrutajJAnakA 13vA~ ag| de. zrutajJAna/ IIII AtmabhUta kAraNa-de. kAraNa / AtmabhUta lakSaNa-de lakSaNa / AtmamukhahetvAbhAsa-de bAdhita/svavacam / AtmarakSa deva-sa si 44/236 AtmarakSA zirIrakSopamAnA' / - jo aga rakSakake samAna hai ve AtmarakSa kahalAte hai rA vA 4/4/ 5/216), (ma pra.1/22/27) ti pa. 3/66 cattAri loyapAlA sAvaNNA ho ti taMtavAlANa' / Nu rakvANa samANA sarIrarakvA surA savve // 66 // = cAra loksAla tantrapAlo ke sahaza aura saba tanu rakSaka deva rAjAke aga rakSakake samAna hote hai| rA.vA 4/5/213/1AtmAna rakSantIti AtmarakSAste shiraarkssopmaa| AvRtAvaraNA praharaNodyatA raudrA pRSTato'vasthAyina *jo arArakSakake samAna hai, ve AtmarakSa kahalAte hai| agarakSakake samAna kavaca pahine hue sazastra pIche khaDe rahanevAle AtmarakSa hai|| tri.sA 224 - bahuri jaise rAjAke agarakSaka taise tanurakSaka hai| 2. kalpavAsI indroke AtmarakSakokI deviyokA pramANa ti pa 8/316-320 paDii'dAditiyassa ya NiyaNiyai dehi sarisadevIo // 316 // taparivArA kamaso cauekkAsahassayANi pacasayA / aDDhAijjamayANi taddalate saTiThabattIsaM // 320 pratIndrAdika tInakI detriyokI sakhyA apane-apane indra ke sadRza hotI hai // 31 // unake parivArakA pramANa kramase cAra hajAra, eka hajAra, pA~ca sau, aDhAI sau, isakA AdhA arthAta eka sau paccIsa, tiresaTha aura battIsa hai| arthAta saudharmendra ke AtmarakSokI 4000, IzAnendra kI 4000, sanatkumArendra kI 2000, mAhendrakI 1000, brahmandra kI 500, lAntavendrakI 250, mahAzukendra kI 125, sahasrArendra kI 63, AnatAdi 4 indroke AtmarakSakokI deviyoM kA pramANa kula 32 hai| 3. indro va anya devoke parivArame AtmarakSakokA pramANa -de, bhavanavAsI Adi bheda AtmavAda 1 mithyA ekAntakI apekSA go.ka mU. 881/1065 ekako ceva mahappA puriso devo ya sambavAvI ya / savvaM gaNigUDho viya saceyaNo NigguNo prmo| eka hI mahAtmA hai| soI puruSa hai, deva hai| sarva vidhai vyApaka hai| sarvAgapane nigUDha kahiye agamya hai| cetanA sahita hai| nirguNa hai| parama utkRSTa hai| aise eka AtmA kari sabako mAnanA so AtmavAdakA artha hai| (sa. si.8/1/5 kI TippaNI) jagarUpa sahAya kRta / jainendra siddhAnta koza Page #259 -------------------------------------------------------------------------- ________________ guNa 9 dravyameM ananta guNa haiM = gha 6/4.1.2/27/6 aNa tesu baTTamANapajjArasu tattha AvaliyAe asa kheja dimAgamettapajAyA jahantohigAroga visakayA jahAbhAgo / ke vi AiriyA jahaNadavvassuva riTThidarUva-rasa-gadha- phAsAdisavvapajjAe jANadi tti bhaNaM ti / taNNa ghaDade, tesimANa tiyaado| Na hi ohiNAmupassaM pi agaM tasaM khAvagamakalama Agame shovdesaabhaavaado| usa ( dravya) kI ananta vartamAna paryAMyomese javanya avadhijJAnake dvArA viSayIkRta AvalIke asaMkhyAtave bhAgamAtra paryAye jaghanya bhAva hai| kitane AcArya 'jaghanya dravyake Upara sthita rUpa, rasa, gandha evaM sparza Adi rUpa saba paryAyoko ukta avadhijJAna jAnatA hai' aisA kahate hai| kintu vaha ghaTita nahI hotA, kyoMki, ve ananta hai| aura utkRSTa bhI avadhijJAna ananta saMkhyA ke jAnanemeM samartha nahIM hai kyoMki upadezakA abhAva hai| noTaananta guNokI hI eka samayameM ananta paryAye honI saMbhava hai ) / na. ca vR/ 66 igavIsaM tu sahAvA jIve taha jANa poggale Nayado / iyarANaM saMbhavAdo NAyantrA NANavaMtehiM / 66 / jIva va pudgala me 29 svabhAva jAnane cAhie aura zeSa sabhava svabhAvoko jJAniyo se jAnanA caahie| - la sA./1/37 - vastuno'nantadharmasya pramANavyaJjitAtmana / ananta dharma yA guNoke samudAyarUpa vastukA svarUpa pramANa dvArA jAnA jAtA hai| kA A / TI / 224/156/11 sarvadravyANi triSvapi kAleSu anantAnantA] santi, anantAnantaparyAyAtmakAni bhavanti, anantAnantasada sannityAnityAdyanekadharmaviziSTAni bhavanti / ata sarva dravyaM jinendra anekAntaM bhaNitaM / = tIno hI kAlome sarva dravya anantAnanta hai, anantAnanta paryAyAtmaka hote hai; anantAnanta, sat, asat nitya, anityAdi aneka dharmo viziSTa hote hai isalie jinendra devAne sarva dravyoko anekAnta svarUpa kahA hai| / /46 dezasvekA zaktiyoM kAcida sA na zakti syAt kramato vimANA bhavantyanantAzca zaktayo vyaktA |46| = dravyakI eka vikSita zakti dUsarI zakti nahIM ho sakatI arthAta sama apane-apane svarUpase bhinna-bhinna hai, isa prakAra kramase saba zaktiyokA vicAra kiyA jAya to pratyeka vastume ananto hI zaktiyA~ spaSTa rUpase pratIta hone lagatI haiM (paM. dha/52) pa./2014 guNAnA cAyananta vaagvyvhaargaurvaat| gugA kecitsamuddiSTA prasiddhA pUrvasUribhi 9094 // yadyapi guNomeM anantapanA hai to bhI prAcIna AcAryoMne ati grantha vistArase gauravadoSa AyA hai isalie sakSepa prasiddha prasiddha kucha guNokA nAmollekha kiyA hai| - 244 = 10. jIva drazya meM anantaguNAMkA nirdeza sA/A./2 anantadharmaNastatvaM pazyantI prtygaatmn| anekAntamayI mUrtirnityameva prakAzitAm |2| sa.sA./A / pari ata evAsya jJAnamAtrai bhASAnsa pAlinyo'nantA zaktaya utplavante / / = 1 jisame ananta dharma hai aise jo jJAna tathA vacana tanmayI jo mUrti (AtmA) sadA hI prakAzamAna hai / 21 2 ataeva usa ( AtmA ) meM jJAnamAtra eka bhAvakI anta pAtinI ananta zaktiyA~ uchalatI hai| T seTo / 14/4336 evaM madhyamaruciziSyApekSamA samvAdiguNAka bhaNitam / madhyamaruciziSyaM prati punavizeSabhedena yena nirgatitva, nirindriyala nirAyuSatvamityAdivizeSaguNAstu mAstitvavastya prameyatvAdisAmAnyaguNA' svAgamAvirodhenAnantA jJAtavyA / isa prakAra (siddhome) samyaktvAdi ATha guNa madhyama rucivAle ziSyoM ke - guNanaMdi lie hai / madhyama rucivAle ziSyoke prati vizeSa bhedanayake avalamvana gati rahitatA, indriyarahitatA AdarahitatA Adi vizeSa guNa aura isI prakAra astitva, vastutva, prameyatvAdi sAmAnya guNa, isa taraha jainAgama ke anusAra ananta guNa jAnane cAhie / 6. 143 ucyate'nantadharmAdhirUDho'pyeka sacetana artha jA yato yAvatsyAdanantaguNAtmakam | 143 | = eka hI jIva ananta dharma yukta kahA jAtA hai, kyoki, jitanA bhI padArthakA samudAya hai vaha saba ananta guNAtmaka hotA hai| 11 guNake anantatva viSayaka zaMkA va samanvaya sasA / A / ka2 / pa jayacanda - prazna- AtmAko jo ananta dharmavAlA kahA hai, so usame ve ananta dharma kaunase hai uttaravastume astitva, vastutva, prameyatva, pradezatva, cetanatva, acetanatva, mUrtitva, amUrtitva ityAdi (dharma) to guNa hai aura una guNokA tIno kAlo me samaya samayavartI pariNamana honA paryAya hai, jo ki ananta hai / aura vastumeM ekatva, anekatva, nityatva, anityatva, bhedatva, abhedatva, zuddhatva, azuddhatva Adi aneka dharma hai| ve sAmAnyarUpa dharma to vacana gocara hai. kintu anya vizeSarUpa ananta dharma bhI hai, jo ki bacanake viSaya nahI hai, kintu ve jJAnagamya hai / AtmA bhI vastu hai isalie usameM bhI apane ananta dharma hai / 12. dravyake anusAra usake guNa bhI mUrta yA cetana Adi kahe jAte haiN| prasA/ mU / 131 muttA iMdiyagejjhA poragaladavbappA aNegavidhA / datrANamamuttANa guNA amuttA muNedavvA // 131 // - indriyagrAhyamUrta guNa pudgaladravyAtmaka aneka prakArake hai / amUrtadravyo ke guNa amUrta jAnanA caahie| paMkA/pra/46 mUrtadravyasya mUrtA guNA / = mUrta dravyake mUrta guNa hote hai| nisA /tA vR / 168 mUrtasya mUrta guNA, acetanasyAcetanaguNA, amUrtasyArtaguNA cetanasya cetanaguNAmUrta dravyake guNa hote hai, acetanake acetana guNa hote haiM, amUrta ke amUrta guNa hote hai, cetana ke cetanaguNa hote hai| 1 guNaka - jisa rAzi dvArA kisI anya rAziko guNA kiyA jAye - de0 gaNita /11/1/5 guNakAra - guNakavat / gaNita / II / 1/5 / guNakIrti - 1. ki purANa, dharmAmRta, rukamaNi haraNa, padmapurANa zreNika aura rAmacandra duti ke racayitA eka marAThI kavi (tI./4/311) 2. dezIya AcArya samaya 1101043 de itihAsa / 7 /21 guNatva --- ( vaize da / 1-2 / sUtra 13 tathA guNeSu bhAvAta guNatvam | 13| = sampUrNa guNome rahanevAlA guNatva dravya guNa karma se pRthak hai / guNadhara - digambara AmnAya dharasenAcArya kI bhA~ti ApakA sthAna pUrvavidoM kI paramparA meM hai| Apane bhagavAna vIra se Agata 'pejja dosapAhuDa' ke jJAna ko 180 gAthAoM meM baddha kiyA jo Age jAkara AcArya paramparA dvArA yativRSabhAcArya ko prApta huaa| isI ko vistRta karake unhoMne 'kaSAya pAhuDa' kI racanA kii| samaya-bI ni.za.kA pUrvArdha (vi. vA. 1) (vizeSa koza / pariziSTa 3/2) guNanaMdi 1 - nandisaMgha balAtkAragaNakI gurvAvalIke anusAra Apa jayanandike ziSya tathA vajranandike guru the / samaya vi. zaka jainendra siddhAnta koza Page #260 -------------------------------------------------------------------------- ________________ guNana guNasthAna sa. 358-364 (I 436-442) / (-de0 itihaas/7/2)| markarAke tAmrapaTame inakA nAma kundakundAnvayame liyA gayA hai| anvayame chaha AcAryoMkA ullekha hai, tahA~ inakA nAma sabake antame hai / tAmrapaTakA samaya-za 388 (I 466) hai| tadanusAra bhI inakA samaya Uparase lagabhaga mela khAtA hai| (ka.pA 1/pra 61/pa mhendr)| 2. guNanandi na, 2, nandisadhake dezIya gaNake anusAra akala kadevakI AmnAyame devendrAcArya ke guru the| samaya--vi sa 100-630 (I. 843-873) / (Sa rakha 2/pra.10/ H.L. Jain); (de0 - itihAsa/7/21 guNana-gaNita vidhime guNA karaneko guNana kahate hai-de0 gaNita / II/1/5 / guNanAma-de0 naam| guNaparyAya-de0 paryAya / guNapratyaya-de0 avadhijJAna / guNabhadra-1 pacastUpa saMdhI, tathA mahApurANa aura jayadhavalA zeSa ke racayitA A, jinasena dvi0 ke ziSya / kRti-apane guru kRta mahApurANa ko uttarapurANa kI racanA karake pUrA kiyaa| AtmAnuzAsana, jinadatta crit| samaya-zaka 820 meM uttara purANa kI pUrti (I, 870-190) / (tI./3/8, 6 / 2 mANikyasena ke ziSya siddhaantvettaa| kRti-dhanyakumAra carita, grantha racanA kAla candelavazI rAjA paramAdi deva ke samaya (I 1182) / (tii/15)| 3. kASThA saMgha mAthura gaccha malaya kIrti ke ziSya 'raidhu ke samakAlIna apabhraMza kavi / kRti-sAvaNa vArasi vihANa kahA, pakvai vaya kahA, AyAsa paMcamI kahA, ca dAyaNa vaya kahA ityAdi 15 kthaayeN| samaya-vi.za 15 kA anta 16 kA pUrva (I za. 15 uttarArdha) (to./4/216) guNayoga-de0 yog| guNavatA-(pA pu/7/107-117) vRkSake nIce par3I eka dhIvarako milii| ratnapurake rAjA ratnAgadakI putrI thii| dhIvara ke ghara plii| bhISmake pitAke sAtha isa zarta para vivAhI gayI ki isakI santAna hI rAjyakI adhikAriNI hogii| ise yojanagadhA bhI kahate hai| 'vyAsadeva' isI ke putra the| guNavama-puSpadantapurANake krtaa| samaya I0 1230 / (varAga caritra/ pra.22/paM. khuzAlacanda) (tI/4/306) guNavata-1. lakSaNa ra.ka zrA/67 anuhaNAd guNAnAmAkhyAyanti guNavatAnyAryA 67 -- guNoM ko bar3hAneke kAraNa AcAryagaNa ina vratoko guNavata kahate hai| sA.dha/1/1 yadguNAyopakArAyANuvratAnA bratAni tat / guNavatAni / -yai tIna vrata aNuvratoM ke upakAra karanevAle haiM, isalie inhe guNavata kahate hai| anarthadaNDavata ye tIna guNavata hai| koI koI AcArya bhogopabhoga parimANa batako bhI guNavata kahate hai| [deza bratako zikSAvatome zAmila karate hai ] // 16 // guNazreNI-de0 sakramaNa/8 / guNa saMkramaNa-de skrmnn/7| guNasena-1lADavAgaDa saghakI gurvAvaloke anusAra Apa vIrasena svAmIke ziSya tathA udayasena aura narendrasenake guru the| samaya vi. 1130 ( I 1073) -de0 itihAsa /7/10 / 2. lADabAgaDasa kI gurvAvaloke anusAra Apa narendrasenake ziSya the| samaya vi 1180 (I 1123)-de0 itihAsa/7/10 / guNasthAna-moha aura mana, vacana, kAyakI pravRttike kAraNa jIvake antara ga pariNAmome pratikSaNa honevAle utAra caDhAvakA nAma guNasthAna hai| pariNAma yadyapi ananta hai, parantu utkRSTa malina parikAmoMse lekara utkRSTa vizuddha pariNAmo taka tathA usase Upara jaghanya vItarAga pariNAmase lekara utkRSTa vItarAga pariNAma takako ananto vRddhiyoke kramako vaktavya banAneke lie unako 14 zreNiyomeM vibhAjita kiyA gayA hai| ve 14 guNasthAna kahalAte hai| sAdhaka apane antara ga prabala puruSArtha dvArA apane pariNAmoko caDhAtA hai, jisake kAraNa karmoM va saskArokA upazama. kSaya vA kSayopazama hotA huA antame jAkara sampUrNa karmokA kSaya ho jAtA hai, vahI usakI mokSa hai| guNasthAnoM va unake bhAvoMkA nirdeza guNasthAna sAmAnyakA lakSaNa / gaNarathAnokI utpatti moha aura yogake kAraNa hotI hai|| | 14 guNarathAnoMke nAma nirdeza pRthak pRthak guNasthAna vishess| -de0 vaha vaha nAma 'sarva guNasthAnoMmeM viratAvirata athavA pramattApramattAdi panekA nirdesh| Upara ke guNasthAnoM meM kaSAya avyakta rahatI hai| -de0 raNa/3 apramatta paryanta saba guNasthAnoMmeM adha.pravRttikaraNa pariNAma rahate hai| -de0 karaNa/4 / cauthe guNasthAna taka darzanamohakI aura isase Upara cAritramohakI apekSA pradhAna hai| sayata guNarathAnoMkA zreNI va azreNI rUpa vibhAjana / upazama va kSapaka zreNI -de0 shrennii| guNasthAnoMme yathA sambhava bhAva / -de0 bhAva/2 jitane pariNAma hai utane hI gaNasthAna kyoM nhiiN| guNasthAna nidezakA kAraNa prayojana / m * * G 2. bheda bha A /mU /2081 jaM ca disAveramaNaM aNasthadaMDehi jaM ca veramaNaM / desAvagAsiyaM pi ya guNatrayAI bhave taaii|2081| -dignata. dezavata aura anarthadaNDa vrata ye tIna guNavata hai| (sa.si /7/21/356/6); (vasu. zrA/ 214-216) / ra.ka.zrA/67 digbatamanarthadaNDavataM ca bhogopabhogaparimANaM / anuvRhaNAda guNAnAmArakhyayAnti guNavatAnyAH / = digvata, anarthadaNDavata aura bhogopabhoga parimANa vrata ye tIno guNavata kahe gaye hai| mahA.pu./10/165 digdezAnarthadaNDebhyo virati syAdaNuvatam / bhogopabhogasakhyAnamadhyAhustadguNavatam / 165 / -digvata, dezavrata aura guNasthAnoM sambandhI kucha niyama gaNasthAnomeM paraspara ArohaNa va avarohaNa sambandhI niym| jainendra siddhAnta koza Page #261 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mADhA ke vyavahArako kAraNa jo karma tAkai udayase ho hai / arthAt ogha prarUpaNAkA AdhAra mohanIya karma hai Adeza prarUpaNAkA AdhAra sva sva karma hai| 2. upadezake arthame bada paMtha / 640 AdezasyopadezaibhyasyAdvizeSasa bhedamA gurudeva Adeza meM upadezI se yaha bheda rakhanevAlA vizeSa hotA hai ki mai guruke die hue vratako grahaNa karatA parantu yaha vidhi upadezome nahI hotI hai| (arthAt Adeza adhikArapUrvaka AjJA ke rUpa meM hotA hai aura upadeza sAdhAraNa sambhASaNakA nAma hai / AddhA - de. addhA / AdyaMtamaraNa - de. maraNa / 1 / AdhAra -1 ( 5/pra. 20) Base (of Logarithm ) S . 1 AdhAra sAmAnyakA lakSaNa si 1 / 12 / 2006 dharmAdInA punaradhikaraNamAkAza mirayucyate vyamahAranayavazAt evabhUtamayApekSA tu sarvANi yAni pratiSThArmAdika dravyokA AkAza adhikaraNa hai yaha vyavahAra FIa1=1 nakI apekSA kahA jAtA hai| evabhUta nayakI apekSA to saba dravya svapratiSTha hI hai| 2. AdhAra sAmAnyake bheda va lakSaNa go jo jo 283 me udhRta pazleSiko vaiSayiko'bhivyApaka ityapi AdhArastrividha prAkta ghaTAkAza tileSu ca / " - AdhAra tIna prakAra hai - aupazleSika vaiSayika, aura abhivyApaka / 1. tahA~ caTAI viSe kumAra sove hai aisA kahie tahA~ aupazleSika AdhAra jAnanA / 2. mahari AkAza viSe maTAra tiSTha hai aisA kahie vahA~ vaiSayika AdhAra jAnanA / 3 bahuri tila viSe tela hai aisA kahie tahA~ abhivyApaka AdhAra jAnanA / * AdhAra Adheya bhAvabaMdha AdhAravasva AsU. 428] coisadasaNa mahAmadasAya rogabhoro / kappavavahAradhArI hodi hu AdhAravatva NAma / jo caudahapUrva dasapUrva aura nava pUrvakA jJAtA hai, jisame samudra tulya gambhIratA guNa hai, jo kalpavyavahArakA jJAtA hai arthAt jo prAyazcitta zAstrakA jJAtA hai usameM batAe hue prayogokA jisane anusaraNa kiyA hai arthAt aparAdho muniyokA jisane aneka bAra prAyazcita dekara isa viSaya meM vizeSa jJAna prApta kara liyA hai aise AcArya AdhAra va guNake dhAraka mAne jAte hai / AdhyAna ma pu 21/228 AbhyAna syAdanudhyAnam aniSyasvAdibhinnameva syAt parama satyam naamnsgocrm| - anityatvAdi 12 bhAvanAokA bAra-bAra cintavana karanA AdhyAna kahalAtA hai tathA mana aura vacana ke agocara jo atizaya utkRSTa zuddha Atmatattva hai vaha dhyeya kahalAtA hai| * 2, adhyApana ke artha me de apadhyAna / 1 / AnaMda 1 bhagavAda borake sIrtha me anusAropapAdaka hue de anutta ropapAdaka, 2 vijayArdhako uttara zreNIkA eka nagara - de, vidyAdhara; 3 cijabAdhako dakSiNa azokA eka nagara - de. vidyAdharaH 4 gandhamAdana vijayArdha para sthita eka kUTa va usakA rakSaka deva - de. loka/ 5/4, 5 mapra 73 / zlAka avAdhyA nagarake rAjA vajrabAhukA putra thA (41-4211 toyaMkara prakRtikA bandha kiyA / sanyAsa ke samaya pUrva ke AThaveM bhavake bairI bhAI kamaThane siMha banakara inako bharakha liyaa| inhone phira prANatendra pada da AnupUrvI pAyA (61) yaha pArzvanAtha bhagavA kA tIsarA bhaya hai- de pArzvanAtha, 6. paramAnandake apara nAma- de. mokSamArga 2 / 5 / AnaMdavardhana. -jJa / pra 6 paM, pannAlAla bAklIvAla "kAzmIra nareza" avantivarmA ke samakAlIna the| samaya I 884 / AnaMdAta nivAsinI divakumArI devI de. loka 5/13 AnaMditAnandana banake vajrakUTakI svAminI dikkumArI devI -- de, loka 5/5 Anata kalpavAsI devakA eka bhedade svarNa 32 tathA unakA avasthAna-de, svarga 5/8 3. kalpa svargIkA 13vA~ - de. svarga 5/2, 4, AnatasvargakA prathama paTala va indraka - de svarga 5/3 / AnapAna u prayojanavari cidAnayetyAjJApanamAnayanam Anayana-sa si. 7/31/366 / 6 AtmanA sakalpite deze sthitasya apane dvArA saMka vipata deza meM Thahare hue puruSako prayojana vaza kisI bhI vastuke lAnekI AjJA karanA Anayana hai| (rA.vA. 7/31/1/556) Anarta446 ma pu / 46 paM pannAlAla "vartamAna gujarAta kA uttara bhaag|" dvArAvatI (dvArikA) isakI pradhAna nagarI thii| anarthakya- sa. si. 7/32 / 370 / 2 yAvatA'rthenopabhogaparibhogI so'yaMstato'nyasyAdhiyamAnayam upayoga paribhogake lie jitanI vastukI AvazyakatA hai so artha hai usase atirikta adhika vastu rakhanA upabhoga paribhogAnarthakya hai| AnupUrvI - 1 AnupUrvaka bheda dha. 1/1,9,1/03/1 puvANuputrI pacchANuputhvI jatthatasya NupubbI cedi tivihA ANuputrI / pUrvAnupUrvI pazcAtAnupUrvI aura yathAtathAnupUrvI isa prakAra anuki tIna bheda hai ( 1/4.1.45/135/1) (ka.pA 1/11/622/28 / 1) (ma.pra 2 / 04 ) 2 pUrvAnupUrvI Adike lakSaNa jaM dha 1/1.1.1/03/1 lAdo parivAhI upare sA pumAputhvI tisse udAharaNa usamajiya devamAdi NaM umarodo hA parivADIe uccadi sA pacchANupubbI / tisse udAharaNa - esa karemi paNa jigarabahasa baDhamANassa seNaM ca jA simasuha kakhA vilomeNa // 65 // idi / jamaNuloma-vilomehi viNA jahA tahA uccadi sA jatthatasthANuputhvI / tisse udAharaNa -gaya-gavalasajana para huba sihi galaya bhamarasa kAso harita sapo simAuna jaya ||6||maadi| jo vastukA vi cana mUlase paripATo dvArA kiyA jAtA hai use pUrvApUrvI kahate hai| usakA udAharaNa isa prakAra hai, RSabhanAtha kI vandanA karatA ajitanAtha kI vandanA karatA haeNU ityAdi / kramase RSabhanAthako Adi lekara mahAvIra svAmI paryanta kramavAra vandanA karanA so pUrvAnupUrvI upakrama hai| jo vastukA vivecana Uparase arthAt anta se lekara Adi taka paripATI kramase (pratiloma paddhati se) kiyA jAtA hai use pazcAtAnupUrvI upakrama kahate hai / jaise-mokSa sukhakI abhilASAse yaha mai jinavaroMmeM zreSTha aise mahAvIra svAmIko namaskAra karatA huuN| aura viloma se arthAta vartamAnake bAda pArzvanAthakA pArzvanAtha ke bAda neminAthako ityAdi kramase zeSa jinendro ko bhI namaskAra karatA hU~ // 65 // jo kathana anuloma aura pratiloma kramake binA jahA~ kahA~se bhI kiyA jAtA hai use kahate hai| jaise hAthI, araNya mesA, jalaparipUrNa aura sanameva koyala, mayUrakA kaNTha aura bhramara jainendra siddhAnta ko Page #262 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AnupUrvI nAmakarma ke samAna varNavAle harivaMza ke pradoSa aura zivAdevI mAtA ke lAla aise neminAtha bhagavAn jayavanta ho / ityAdi / kapA 1/11/322/28 / 2 ja jega kameNa suttakArehi ThaidamuppaNNaM vA tassa teNa kameNa gaNaNA pubbANuputrI NAma / tassa vilomeNa gaNaNA pacchANuputrI jattha va tattha vA appaNo icchidamAdi kADhUNa gaNaNA jatthaho jo padArtha jisa kramase sUtrakArake dvArA sthApita kiyA gayA ho, athavA, jo padArtha jisa krama se utpanna huA ho usakI usI kramase gaNanA karanA pUrvAnupUrvI hai| usa padArtha kI viloma kramase arthAt anta se lekara Adi taka gaNanA karanA pazcAvAnupU hai aura jahA~ kahIse apane icchita padArtha ko Adi karane gaNanA karanA yApUrvI hai (. 1/4.1045/135 / 1) AnupUrvI nAmaka sa. si. 8/11/360 / 93 pUrvazarIrAkArAvinAzI vastrodayA bhavati tadAnupUrvyanAma jisake udayase pUrva zarIrakA AkAra vinAza nahIM hotA yaha bAnupUrvI nAma hai| (rAjA 8/11/11/500) (go.ka./jI. pra. 22/23/16 . 6/119.28/6/2 pRththarIrANamatare ega do timi samae - mANajIvamsa jassa kammassa udaeNa jIvapadesANaM visiTTo saThANavisesA hodi, tassa ANupuvviti saNNA / icchidagadigamaNaM... annuputriido| pUrva aura uttara zarIroMke antarAlavartI eka, do aura tIna samaya meM vartamAna jIvake jisa karma ke udayase jIva pradezokA viziSTa AkAra vizeSa hotA hai, usa karmakI 'AnupUrvI' yaha sajJA hai| . AnupUrvI nAmakarma se icchita gatimeM gamana hotA hai / 2 AnupUrvI nAmakarmake bheda 6/14206mma riya gadiyAnAma tirikhagadipAoggaH zupuvyoSAma maNUsagadiyA gAmaM devadiyA khobaNA dijo AnupUrvI nAma hai vaha cAra prakArakA hai- narakagati prAyogyAnupUrvI nAmakarma tiryaggatiprAyogyAnupUrvI nAmakarma, manuSyagati prAyogyAnupUrvI nAmakarma aura devAnAma (sa.si. 8 19 / 261/1), (pa.ma./1/4), (5.12/4.2.114/2016 (rAvA 8/ 11/11/5/577/22), (go ka / jI pra. 32/26/2) de nAmakarma (AnupUrvI karmake asakhyAte bheda sabhatra haiM) / 9 3 vigrahagati-gata jIvake saMsthAname AnupUrvIkA sthAna rAvA. 8/11/11/200/25 nAmasAdhyaM phala nAnupU namo doSa pUrvAyurudasamakAla evaM pUrvadArIranivRttI nirmANanAmodayo nivartate tasminnivRtte'STavidharma taijasakAmaNizarIrasambandhita Atmana pUrvazarIrasaMsthAnA vinAzakAraNa mAnU nAmoti tasya kAlo gita jaya samayaH 1 samaya RjutI tu pUrvazarIrAkAra vinAze sati uttarazarIra yogyapaNA nirmANanAmakarmodayavyApAra / prazna(vigrahagati meM Akara manAnA) yaha nirmANa nAmakarmakA kArya hai AnupUrvI nAmakarmakA nahIM ' uttara- isameM koI doSa nahIM hai, kyoMki pUrva zarIra ke naSTa hote hI nirmANa nAmakarmakA udaya samApta ho jAtA haiN| usake naSTa honepara bhI ATha kamaukA piNDa kAryANa zarIra aura tejasa zarIra se sambandha rakhanevAle Atma pradezoMkA AkAra vigrahagatimeM pUrva zarIra ke AkAra banA rahatA hai / vigrahagatimeM isakA kAla kamase kama eka samaya aura adhika se adhika tIna samaya hai| hA~, ju gatimeM pUrva zarIra ke AkArakA vinAza honepara turanta uttara zarIra ke yogya pugalakA grahaNa ho jAtA hai. ata yahA~ nirmANa nAmakarmakA kArya hI hai| 247 .6/91-928/26/4 saMgamakammAdo saMThA hoditi pui pariyappA NirasthiyA ce Na, tassa sarIragahidapaDhamasamayAdo uvari udayamAgacchamANassa viggahakAle udayAbhAvA / jadi ANupuvvikmma Na hoja to viggahakAle aNidasaMThAnoM jIvo hajja / praznasaMsthAna nAmakarma se AkAra vizeSa utpanna hotA hai, isalie AnupUrvIkI parikalpanA nirarthaka hai| uttara- nahIM, kyoMki, zarIra grahaNa karane ke prathama samayase Upara udayameM AnevAle usa saMsthAna nAmakarmakA vigrahagatike kAlameM udayakA abhAva pAyA jAtA hai| yadi AnupUrvI nAmakarma na ho, to vigrahagatike kAla meM jIva aniyata saMsthAna mAlA ho jAyegA ( 132.2.196/202/2) 4. vigrahagatigata jIvake gamaname AnupUrvIkA sthAna 69.2-1.28/56/0sarI sarIrataramadhe dvidajIvarasa mahAdivihAyamadIdo kima hAdi / Na, tassa tiha sarIrANamudaraNa viNA udayAbhAvA ANuputrI saThANamhi vAvadA kdha gamaNaheU hoditti ce Na, tisse dosu vikajjesu bAbAre virohAbhAvA / acattasarIrassa jIvassa viggahagaI uI vA gama ta kassa phalaM tasya punari cAyAbhAvega gamanAbhAvA / jovapadesANaM jA pasaro sareNa NikkAraNo tassa AuasataphalattA do| prazna pUrva zarIrako choDakara dUsare zarIrako nahIM grahaNa karake sthita jIvakA icchita gatimeM gamana kisa karma se hotA hai| uttara- AnupUrvI nAmakarma se icchita gati meM gamana hotA hai| prazna- vihAyogati nAmakarma se icchita gatime gamana kyo nahIM hotA hai ? uttara- nahIM, kyoki vihAyAgati nAmakarmakA audArikAdi tInoM zaroroke udayake binA udaya nahIM hotA hai| prazna AkAra vizeSako banAye rakhane meM vyApAra karanevAlI AnupUrvI icchita gatimeM gamanakA kAraNa kaise hotI hai / uttara - nahIM, kyoki, AnupUrvIkA dono bhI kAryoMke vyApAra meM virodhakA hai arthAt nigrahagati meM AkAra vidoSako banAye rakhanA aura itigatime gamana karAnA, ye dono AnupUrvI nAmakarmake kArya hai prazna pUrva zarIrako na choDate hue jIvake athavA Rjugati meM (maraNa-samudrAtake samaya ) jo gamana hotA hai vaha kisa karma kA phala hai ? uttara- nahIM, kyoMki, pUrva zarIrako nahIM choDane vAle usa jIva ke pUrva kSetrake parityAgake abhAva se gamanakA abhAva hai| pUrva zarIrako nahIM choDanepara bhI jIva pradezoMkA jo prasAra hotA hai vaha niSkAraNa nahIM hai, kyoMki vaha AgAmI bhava sambandhI Ayukarma kA phala hai / - * AnupUrvI prakRtikA baMdha udaya va satya prarUpaNA AnupUrvI saMkramaNa - de. saMkramaNa 10 / ApAtAticAra aticAra Ata ApUcchanA samAcAra ApekSika guNa de svabhAva / jainendra siddhAnta koza - de. vaha vaha nAma / AptanisA / 7 jisasesa dosarahio kevalavANA paramavibhava judo / so paramappA ucca taThitravarIo Na paramappA // 7 // ni. sA / tAvR. 5/11 Apta zaMkArahita / zaMkA hi sakalamoharAgadveSAdaya / = nizeSa doSo se jo rahita hai aura kevalajJAna Adi parama vaibhava se jo saMyukta hai, vaha paramAtmA kahalAtA hai; usase viparIta vaha parama ramA nahIM hai / Apta arthAt zakA rahita zaMkA arthAt sakala moha rAgapAdika (doSa)| ra kathA/ 57 AptenodoSeNa sarvazenAgamezinA / bhavitavya niyogena nAnyathA hyAsatA bhavet // 5 // kSutpipAsAja rAtaGkajanmAtaGkabhayasmayA / na rAgadveSamohAzca yasyApta sa prakIrtyate // 6 // parameSThI paraM jyomiksI madhyAnta sArtha zArI palAzyate // 7 // - niyamase vItarAga aura sarvajJa, tathA AgamakA Iza Page #263 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AptaparAkSA 9 ho ( macA deva) hotA hai, nizvaya karake anya kisI prakAra AptapanA nahI ho sakatA // 5 // jipa devake kSupA, tRSA, buDhApA, roga, janma, maraNa, bhaya, garva, rAga, dveSa, moha, cintA, rati, viSAda, kheda, sveda, nizA Azcarya nahIM hai, vahAM bItarAga deva kahA jAtA hai | jo parama rahane ra yotibA ho, rAga-dveSarahita morAga ho, karmaphalarahita ho, kRtakRtya ho, sarvajJa ho arthAt bhUta, bhaviSyada vartamAnako samasta paryAyo sahita samasta padArthoMko jAnane vAlA ho, Adi madhya anta kara rahita ho aura samasta jIvokA hita karanevAlA ho, vahI hitopadezI kahA jAtA hai (anagha 2 / 14) i.saM./TI. 20/210 meM uSA bhaya dveSo rAgo moha cintnm| jarA rujA ca mRtyuzca khedaH svedo mado'rati // 9 // vismayo janana nidrA viSAdo'STAdaza smRtA / etadoSa vinirmuktaH so'yamApto niraJjana // 2 // kSudhA tRSA, bhaya, dveSa, rAga, moha, cintA, jarA, rujA, maraNa, sveda, sema, ati vismaya, janma, nidrA aura viSAda ina aThAraha doSoMse rahita niraJjana Ama bho jinendra hai| sa.ma 128/21 rAgadra pamohAnAmeAntika Azyantikazca kSaya, sA yeSAmasti te khamvAptAH / - jisake rAga-dva eSa aura mohakA sarvathA kSaya ho gayA hai use Apta kahate haiM (ma.ma. 15/238/12) myAdI, 3/104/113 prasiddhi parama hitopa dezaka....tato'nena vizeSeNa rAtra nAtivyAptiH pratyakSa jJAna se samasta padArthoM kA jJAtA hai aura parama hitopadezI hai vaha Apta hai| isa parama hitopadezI vizeSaNase siddhoMke sAtha ativyApti bhI nahI ho sakatI / arthAt arhanta bhagavAn hI upadezaka honeke kAraNa Apta kahe jA sakate haiM siddha nahIM / 248 Aptame sarvadoSoMkA abhAva saMbhava hai - de, mokSa 6/4 sarvajJatAkI siddhi kevalajJAna 24 / * deva, bhagavAn, paramAtmA, ahaMta Adi de, vaha vaha nAma / Apta parIkSA - jA. vidyAnanda ( 703-840) dvArA racita 124 saMskRta zlokabaddha Izvara viSayaka nyAya grantha hai| (tI. 2/ 253) Apta mImAMsA tattvArtha sUtrake maMgalAcaraNapara A samantabhadra (Iza 2) dvArA racita 195 saMskRta stoka nyAyapUrNa grantha hai| isakA dUsarA nAma devAgama stotra bhI hai| isameM nyAya pUrvaka bhAvavAda abhAvavAda Adi ekAnta matoM kA nirAkaraNa karate hue bhagavAn mahAbIrameM AptasvakI siddhi kI hai| isa grantha para nimna TokAeN upalabdha hai -- 1. AcArya akalaMka bhaTTa (I. 620-680) kRta 800 zloka pramANa 'aSTazatI' / 2. A. vidyAnandi (I. 775-840) kRta 8000 zloka pramANa aSTasahasrI / 3. A. bAdI masiMha (I. 770-860) kRta vRtti / 4 A. vasunandi (I. 1043-1053) kRta vRtti / 5. paM. jayacandra chAvaDA (I. 1826) dvArA likhI gayI sakSipta bhASA TIkA / (jai. 2/303); (tI. 2/130) AbAdhA-karmakA mandha ho jAneke pazcAda vaha turata hI udaya nahIM AtA, balki kucha kAla pazcAt paripakva dazAko prApta hokara hI udaya AtA hai / isa kAlako AbAdhAkAla kahate hai / isI viSaya kI anekoM vizeSatAoMkA paricaya yahA~ diyA gayA hai / 1. AbAdhA nirdeza 1. AbAdhA kAlakA lakSaNa dha. 6/1.6-6,5/148/4 Na bAdhA abAdhA, abAdhA cetra AbAdhA / - nAdhAke abhAvako abAdhA kahate haiN| aura abAdhA hI AbAdhA kahalAtI hai / go.mU. 155 kammamaruveNAgayadavvaM Na ya edi udayarUveNa / ruveNudIraNassa va AvAhA jAba tAva have / kArmANa zarIra nAmA nAmakarma ke 1. AbAdhA nirdeza udaya taiM ara jIvake pradezanikA jo caMcalapanA soI yoga tisake nimitakari kAmaNa vargaNA rUpa pudgalaskandha mUla prakRti vA uttara prakRti rUpa hoI AtmA ke pradezaniviSai paraspara praveza hai lakSaNa jAkA aise bandha rUpakari je tiSTha hai te yAvat udaya rUpa vA udIraNA rUpa na pravarte tisakAlako AbAdhA kahiye / (go ka. / mU. 114) go.jo / jo. pra 253/523/4 tatra vivakSitasamaye baddhasya utkRSTasthitibadhasya saptatikoTAkoTisAgaropamamAtrasya prathamasamayAdAramya saptasahasravarSa kAlaparyantamAnAdheti / vivakSita koI eka samaya vidhe bandhyA kArmANakA samaya prabaddha tAkI utkRSTa sthiti sattari koDAkoDi sAgarako badhI tisa sthiti ke pahale samaya te lagAya sAta hajAra varSa paryanta tI AmAdhA kAla hai yahA~ koI nirjarA na hoI tAThe koI niSeka racanA nAhIM / C 2. AbAdhA sthAnakA lakSaNa gha. 19/4.2.1.50/1626 jahagNAvAhamu] [kassAmAhAdo sohitya saGghasemmie palite AvAhAdvANaM esatyoda - utkRSTa AbAdhAmeM-se jaghanya AbAdhAko ghaTAkara jo zeSa rahe usameM eka aMka milA dene para AbAdhA sthAna hotA hai / isa artha kI prarUpaNA sabhI jagaha karanI caahie| 3. AbAdhA kANDakakA lakSaNa dha. 6/9,6-6,5/146/1 kadhamAbAdhAkaDayassuppattI / ukkassAbAdha viraliya upakassaTThidi samakhaDa kariya diNNe rUvaM paDi AbAdhA kaDapamANaM pAvedi / prazna- AbAdhA kANDakakI utpatti kaise hotI hai 1 uttara-utkRSTa AbAdhAko viralana karake usake Upara utkRSTa sthitike samAna khaDa karake eka-eka rUpake prati denepara AbAdhA kANDakA pramANa prApta hotA hai / udAharaNa mAna lo 10 10 10 1 1 1 utkRSTa sthiti 30 samaya; AbAdhA 3 samaya to -- arthAta -10 yaha AbAdhA kANDakakA pramANa huA / aura ukta sthitimandhake bhItara / AmAdhAke bheda hue| vizeSArtha - karma sthitike jitane bhedomeM eka pramANa vAlI AbAdhA hai, utane sthitike bhedoko AbAdhA kANDaka kahate hai / dha.19/4,2,6,17/143/4 appaNNo jahaNAbAhAe samaUNAe appappaNI samaUNajahaNNa dvidIe obaTiTadAe egamAbAdhAkadayamAgacchadi / .. sagasagaukassAbAhAra saga-saga ukkassaTThidIe ovadAe egamAbAha kaMdayamAgacchadi / 11/4.26122/2682 AmA harimasamaya girU' bhana unakassirya diTThadidi tato bhrama evaM dusamaNAdikrameNa veda jAva vinarasa asarabhAgeguNAdviditi / evameSa AvAhArimasamaraNa baMdhapAoggAdivisesANa megamAbAhAdayamidi saNNA tti vRttaM hodi / AbAdhAe ducarimasayassa Niru bhaNaM kADhUNa evaM mAmAhAkadama pavedavvaM / AmAhAe ticarimasamayavirubhagaM kADhUNa pRthvaM va tadio AmAhAdao pada evaM yA vimA hidi ci evega rogagAbAiAdayasva pamANaparUvaNA kadA | bhAgamentariudimaMdhANANamAbAda dha.11/4,2,6,128/271/3 egegAbAiTThANassa palidovamassa asavejjadi 1. eka samaya kama apanI-apanI AbAdhAkA apanI-apanI eka samaya kama jaghanya sthiti meM bhAga dene para eka AbAdhA kANDakakA pramANa AtA hai / 2 ... apanI-apanI utkRSTa AbAdhAkA apanI-apanI utkRSTa sthitimeM bhAga dene para eka AbAdhA kANDaka AtA hai / 3 AbAdhAke antima samayako vivakSita karake utkRSTa sthitiko bA~dhatA hai| usase eka samaya kama bhI sthitiko bA~dhatA hai isa prakAra do samaya kama ityAdi kramase pamyopamake asaMkhyAtaveM bhAgase rahita sthiti taka le jAnA jainendra siddhAnta koza Page #264 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AbAdhA caahie| isa prakAra AbAdhAke isa antima samayameM bandhake yogya sthiti vizeSokI eka AbAdhA kANDaka saMjJA hai / yaha abhiprAya hai| AbhAcA dviparama samayakI vivakSA karake isI prakAra dvitIya abAdhA kANDakako prarUpaNA karanA caahie| AbAdhAke tricarama samayako vimakSA karake pahile ke samAna tRtIya AvAdhANDakI prarUpaNA karanA caahie| isa prakAra jaghanya sthiti taka yahI krama jAnanA caahie| isa sUtra ke dvArA eka AbAdhA kANDakake pramANakI prarUpaNA kI gayI hai| eka-eka AbAdhA sthAna sambandhI jo patyopake asaMkhyAtaveM bhAga mAtra sthitibandha sthAna hai unakI AbAdhA kANDaka saMjJA hai / 2. AbAdhA sambandhI 1. AbAdhA sambandhI sAraNI viSaya 1. udaya apekSA goka/bhA.saMha pacekA midhyAssa samayona muhUrta 7000 varSa 150/185 karma sAmAnya AbAdhA 156/981 Ayuke binA hamako pratisAgara sthitipratiko ko sAgara parasAdhika para 100 varSa saM ucch vAsa (gha. 8/102) asAddhA ata-koDi pUrva varSa muhUrta A basaM Ayu bandha bhaye pIche zeSa bhujya mAnAyu pramANa 195/1100 6/166/13) Ayukarma (pamAna kucha niyama goka 110 AyukarmakA sAmAnya niyama gomU. 156 go. 118 AbAdhA kAla go. 1946256272 ko antahUrta se. sA. vAlA karma jaghanya utkRSTa ApalI X 2 udIraNA apekSA Ayu binA kamauko badhyamAnAmu bhujyamAnA ke karmabhUmiyA) kahalI pATha dvArA udIraNA hove, isalie usakI AbAdhA bhI nahIM hai| deva, nArakI va bhoga bhUmiyoM meM Ayuko udIraNA sambhava nahIM / karmoMkI jaghanya utkRSTa sthiti va tatsambandhita AbAdhA kAla de, sthiti / 2. AbAdhA nikAlanekA sAmAnya upAya pratyeka eka koDAkoDi sthitikI utkRSTa AbAdhA - 100 varSa 70 mA 30 koDAkoDI sthitakI utkRSTa AbAdhA 100x30 yA 100x10 - 7000 yA 3000 yA 1000 1 lAkha koDa sAgara sthitiko utkRSTa AvAdhA - 100 100 X 70 yA varSa + (10x10) - 1 varSa 100 kADa sAgara kI utkRSTa AbAdhA - 1 varSa + (10x10x10) - 1/1000 varSa 10 kor3a sAgarakI utkRSTa AbAdhA - - 365x24460 - 5214 miniTa 1251237 koDa sAgarakI utkRSTa AdhA utkRSTa antarmuhUrta 10,000 25 249 antarmuhUrta X X noTa - udoraNAko apekSA jaghanya AbAdhA, sarvatra AvalI mAtra jAnanA, kyoMki bandha hue poche itane kAla paryanta udIraNA nahIM ho sakatI / 2. AbASA sambandhI kucha niyama 3. eka koDAkor3I sAgara sthitikI AbAdhA 100 varSa hotI hai gha. 6/1.6-631/102/8 sAgaromako DAkoDIra vAsasamAbhASA hodi = eka koDAkoDI sAgaropamakI AbAdhA sau varSa hotI hai / 4. isase kama sthitiyoMkI AbAdhA nikAlanekI vizeSa prakriyA gha. 6/1,600,4/183/8saga-sagajA pamiddhAmAdhAkaMDaehi sagasagadI ohadA sagasaga bAbAdhAmuppatodo na ca savvajAdI ASAdhAkaMDayAnaM sarisattaM, sarakhejjavarasaTTa dina dhesu ato muhuttamettaAbAdhovadiThina samayamettayAmAdhAkaDa snnaado| rAdo khecarUneha jahaNaTThadimhi bhAge hide saMkhejjAvaliyamettA NisergATThadIdo sakheja guNahINA jahaNNAbAdhA hodi / - - apanI-apanI jAtiyoM meM pratibaddha AbAdhA kANDakoMke dvArA apanI-apanI sthitiyoMke apakiranepara apanI-apanI arthAta prakRtiyoMkI AmAdhA utpanna hotI hai / tathA, sarva jAtivAlI prakRtiyoM meM AbAdhAkANDako ke sadRzatA nahIM hai, kyoki sakhyAta varSavAle sthiti bandhoM meM antamuhUrta mAtra AdhA apavartana karanepara saMpAta samayamAtra AbAdhAkAnhaka utpanna hote hue dekhe jAte hai| isalie sakhyAta rUpoM se jayagya sthiti bhAga denepara niSeka sthitiye sakhyAtaguNita hona saMkhyAta AvalimAtra jaghanya AbAdhA hotI hai / 5. eka AbAdhAkANDaka ghaTanepara eka samaya sthiti ghaTatI hai 6/1.6.3/140/40mAmAdhAna eka diudina dhamAgassa samajaviSNavAsasahasANi AgAdhA hodi epha sadI cimAdhAparNa jAgira dohi AnAdhArkaDarahi abhiyamudidi madhamANasya AmAdhA ekassiyA manA hodi / tohi AmAdhArahi uNiyamussadidi gayamANassa AbAdhA ukkasiyA tisamaUnA / cauhi cadusamaUNA / evaM davvaM jAhiditi sammAmAdhAra bIcArAta patta e samaUmAnA dhAkaM uyametadoSamadA AbAdhA hodi chipetamya - eka AbAdhA kANDakase hona utkaSTa sthitiko bA~dhanevAle samayaprabaddha ke eka samaya kama tIna hajAra varSakI AbAdhA hotI hai| isI prakAra sarva karma sthitiyoMkI bhI prarUpaNA jAnakara karanA cAhie / vizeSatA kevala yaha hai ki do AbAdhA kANDakoMse hIna utkRSTa sthitiko bA~dhanevAle jIvake samaya prabaddha kI utkRSTa AmAdhA do samaya kama hotI hai| tIna AmAdhAkANDakose hona utkRSTa sthitiko bA~dhanevAle jIvake samayaprabaddhakI utkRSTa AmAdhA tIna samaya kama hotI hai| cAra AbAdhA kANDakoMse hInavAleke utkRSTa AbAdhA cAra samaya kama hotI hai| isa prakAra yaha krama vivakSita karmako jaghanya sthiti taka le jAnA caahie| isa prakAra sarva AbAdhA kANDako ke vicArasthAnasva arthAt sthiti bhedA~ko prApta honepara eka samaya kama bAdhA kANDakamAtra sthitiyoMkI AvAghA avasthita arthAt ekasI hotI hai, yaha artha jAnanA caahie| udAharaNa - mAna lo utkRSTa sthiti 64 samaya aura utkaSTa AbAdhA 16 samaya hai / ataeva AbAdhAkANDakA pramANa 34. 16-4 hogA / mAna lo jaghanya sthiti 45 samaya hai| ataeva sthitiyoMke bheda 64 se 45 taka hoMge jinakI racanA AmAdhAkANDakoMke anusAra isa prakAra hogI 1 prathamakANDaka - 64,63,62,69 samaya sthitikI u. jamAvA - 16 samaya jainendra siddhAnta koza - Page #265 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AbAdhA 250 AmunDA 2. dvitIyakANDaka-60.56,58,57 samaya sthitiko u AbAdhA -15 samaya 3. tRtIyakANDaka-56,55,54, 53 samaya sthitikI u. AbAdhA -14 samaya 1. caturtha kANDaka -52,51,50,46 samaya sthitiko u. AbAdhA -13 samaya 5 pacamakANDaka-48,47,46,45 samaya sthitiko u AbAdhA =12 samaya yaha uparokta pA~ca to AvAdhAke bheda hue| sthiti bheda-AbAdhA kANDaka xhAni 4 samaya-20 vicAra sthAna ata' sthiti bheda 20-1-16 inhI vicAra sthAnoko utkRSTa sthiti meM se ghaTAnepara jaghanya sthiti prApta hotI hai| sthitikI kama hAni bhI itane hI sthAnoMmeM hotI hai| 6. kSapaka zreNI meM AbAdhA sarvatra antarmuhUrta hotI hai ka.pA.3/3,22/6380/210/3 sattarisAgarovamakoDAkoDauNa jadi sattAvAsasaharasametAbAhA lambhadi to ahaM bassANaM kiM labhAmo tti pamANeNicchAguphidaphale ovaTTide jeNa egasamayassa asakheja dibhAgo Agacchadi teNa aNNaM vassANamAbAhA aMtomuttamettAttiNa ghddde| Na esa doso, saMsArAvattha mottUNa khavagaseDhIe evaM vihnniymaabhaavaado| prazna-sattari koDAkADI sAgarapramANa sthiti kI yadi sAta hajAra varSa pramANa AbAdhA pAyI jAtI hai to ATha varSa pramANa sthiti kI kitanI AbAdhA prApta hogI, isa prakAra trairAzika vidhike anusAra icchArAzise phalarAziko guNita karake pramANa rAzikA bhAga denepara cUMki eka samayakA asakhyAtavA~ bhAga AtA hai, isalie ATha varSako AAdhA antarmuhurta pramANa hoto hai, yaha kathana nahIM banatA hai / uttara-yaha koI doSa nahIM hai, kyoki sasAra avasthAko choDa kara kSapaka zreNI meM isa prakArakA niyama nahI pAyA jAtA hai| 7. udIraNAkI AbAdhA AvalI mAtra hI hotI hai go.ka./mU 618/1903 AvaliyaM AcAhA udiirnnmaasijjsttkmmaann| ... // 18 // - udIraNAkA Azraya kari Ayu binA sAta kamakI AbAdhA AvalI mAtra hai badhe pIche udIraNA hoI to AvalI kAla bhae hI ho jaai| 8. bhujyamAna AyukA zeSa bhAga hI baddhadhamAna AyukI AbAdhA hai dha.4/16-622/166/6 evamAussa AbAdhA NiseyahidI aNNoNNAya tAdo Na hoM ti tti jANAvaNa?' NiseyahidI caitra parU vidA / pubbakoDitibhAgamAdi kAdUNa jAva asaMkhapAddhA tti edesu AbAdhAviyappesu deva NirayANa A uassa ukkassa NiseyahidI sabhava di ti utta hodi| -usa prakAra Ayukarma kI AbAdhA aura niSeka sthiti paraspara eka dUsareke adhIna nahIM hai (jisa prakAra ki anya karmoM kI hotI hai)|.. isakA yaha artha hotA hai ki pUrva koTI varSake tribhAga arthAta tIsare bhAgako Adi karake asaMkSepAddhA arthAta jisase choTA (saMkSipta) koI kAla na ho, aise Avaloke asaMkhyAtaveM bhAgamAtrakAla taka jitane AmAdhA kAlake vikalpa hote hai, unameM deva aura nArakiyoMke AyukI utkRSTa niSeka sthiti sambhava hai| (arthAta deva aura narakAyukI AbAdhA manuSya va tiryaJcoMke maddhyamAna bhava meM ho pUrI ho jAtI hai|) tathA isI prakAra anya sarva Ayu kamokI AmAdhAke sambandha meM bhI yathAyogya jaannaa| go.ka. bhASA 160/165/12 Ayu karmako AmAdhA to pahalA bhavameM hoya gaI pIche jo paryAya ghasyA tahA~ Ayu karma kI sthiti ke jete niSeka hai tina sarva samayani virSe prathama samayasyo lagAya anta samaya paryanta samaya-samaya prati paramANU kramate khirai hai| 6. AyukarmakI AbAdhA sambandhI zaMkA samAdhAna gha. 6/1,6-6,26/6/166/10 pubakoDitibhAgAdo AbAdhA ahiyA kiSNa hodi / uccade-Na tAva deva-Neraiesu bahusAgarovamAuTidiesu puSako DitibhAgAdo adhiyA AbAdhA asthi, tesi chAmAsAvasese bhuJjamANAue asaMkhapAddhApajjavasANe sate parabhaviyamAuaba dhamANANaM tadasabhavA / Na tirikva-maNussu vi tado ahiyA AvAdhA asthi, tattha pubdhakoDIdA ahiyamadvidIe abhaavaa| asa rabejabasAU tirikva maNusA asthi tti ce Na, tesi deva-NeraDyANaM va bhaMjamANAue chammA sAdo ahie saMte paramaviyAuarasa bdhaabhaavaa| dha 6/1,6-7,31/163/5 puvakADitibhAge vi bhujjamANAue sate devaNeraiyadasavAsasahassaAuTidibadhasabhavAdo puThabakoDitibhAgo AbAdhA tti kiNNa pruuvido| Na eva saMte jahaNNa Didie abhaavpsgaado| prazna-AyukarmakI AbAdhA pUrvakoTIke tribhAgase adhika kyoM nahIM hotii| uttara-(manuSyo aura tiyaMcA~meM bandha hone yogya Ayu to uparokta zakA uThatI hI nahI aura na hI aneka sAgaropamakI Ayu meM sthitibAle deva aura nArakiyomeM pUrva koTike tribhAgase adhika AbAdhA hotI hai, kyoki unakI bhujyamAna Ayuke (adhikase adhika) chaha mAsa avazeSa rahanepara (tathA kamase kama) asakSepAtA kAlake avazeSa rahane para AgAmIbhava sambandhI Ayuko bA~dhanevAle una deva aura nArakiyo ke pUrva koTiko tribhAgase adhika AbAdhAkA honA asmbhvhai| na tiryaJca aura manuSyoM meM bhI isase adhika AbAdhA sambhava hai, kyoki uname pUrva koTise adhika bhavasthitikA abhAva hai| prazna--(bhoga bhUmiyo meM) asaMkhyAta varSa kI AyuvAle tiryaca aura manuSya hote hai, (phira unake pUrva koTi ke tribhAga se adhika AbAdhAkA honA sambhava kyo nahI hai|) uttara-nahI,kyoki, unake deva aura nArakiyA ke samAna bhujyamAna Ayuke chaha mAsase adhika honepara bhavasambandhI Ayuke bandhakA abhAva hai, (ataevapUrva koTIke tribhAgase adhika AbAdhAkA honA sambhava nahIM hai / ) (kramazaH) prazna -bhujyamAna Ayu meM pUrvakoTi kA tribhAga avaziSTa rahane para bhI deva aura nAraka sambandhI daza hajAra varSakI jaghanya Ayu sthiti kA bandha sambhava hai, phira 'pUrva koTikA tribhAga AvAdhA' hai aisA sUtrameM kyoM nahI prarUpaNa kiyA ! uttara-nahIM, kyoki, aisA mAnane para jaghanyasthitike abhAvakA prasaga AtA hai arthAta pUrva koTikA tribhAga mAtra AbAdhA kAla jaghanya Ayu sthitimandha ke sAtha sambhava to hai, para jaghanya kama sthitikA pramANalAne ke lie to jadhanya AbAdhAkAla hI grahaNa karanA cAhiye, utkRSTa nhiiN| 10. nokarmIkI AbAdhA sambandhI dha.14/5.6,246/332/11 Nokmma ssa AbAdhAbhAveNa. kimamestha Nathi AcApA / saabhaabiyaado|-nokrmkii AbAdhA nahIM honeke kaarnn...| prazna- yahA~ Ana dhA kisa kAraNase nahIM hai| uttarakyoMki aisA svabhASa hai| * mUlottara prakRtiyokI jadhanya utkRSTa AbAdhA va unakA svAmitva ~de sthiti 6 / AmaMtriNI bhASA-de. bhaassaa| AmarpoSagha Rddhi-de. Rddhi 7 / AmaMDA-1 kha 16/555 sU. 31/243 AvAyo varasAyo buddhi viSNANI Au DI paJcAu DI // 36 // - AmuMDyate sakocyate vitakiMto'rtha. anayeti AmaMDA / = avAya vyavasAya, buddhi, vijJapti, AmuNDA, pratyAmuMDA ye paryAya nAma hai // 36 // jisake dvArA vitarkita artha 'AmuMDyate' arthAta sakocita kiyA jAtA hai vaha AmuMDA hai| jainendra siddhAnta koza Page #266 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AmnAya AmnAya -masi 6/25 / 423/5 ghoSazuddha' parivartanamAmnAya / uccAkI zuddhipUrvaka pAThako punapuna doharAnA AmnAya hai / ( tasA 7 /11 ), ( ana dha. 7/87/716) rAvA. 1/25/2/624/16 matadAcAraspesa ki nira pekSasya drutavilambitAdivAvizuddha parivartanamAmnAya ityupadizyate / - AcArapAragAmI vratIkA laukika phalakI apekSA kiye binA drutavilambitAdi pATha doSose rahita hokara pAThakA pheranA, ghokhanA AmnAya hai / (cAsA 153 / 3) Aya - 1 AyakA vargIkaraNa - de. dAna / 2. saba guNasthAnoM va mArgaNA sthAno meM Ayake anusAra vyaya / - ye mArgaNA / Ayata- -1. Ayata caturasrAkAra - ( ja pa / pra.105 ) Rectangular 2 tiryak Ayata caturasra - ( ja pa / pra 105 ) Cuboid | 3 Ayata sAmAnya - UrdhvatA sAmAnya arthAt eka dravyakI sarva paryAya meM rahanevAlA eka anvaya sAmAnya / de. krama 6 / Ayatana 1. Ayatana va anAyatanakA lakSaNa bo.pA/ma. 5-7 maNavayaNa kAyadavvA AsatA jassa iMdiyA visayA / AyadaNa jiNamagge NiddiTTha sajaya rUvaM // 5 // maya rAya dosa moho koho loho ya jassa AyattA pacamahanvayadharA AyadaNa maharisI bhaNiye // siddha jassa sadasya vizuddhAvassa pAjuttarasa siddhAyavaNaM siddha muvizvasahassa muvidastha // 75 jina mArga vi sayama sahita munirUpa hai so Ayatana kahA hai| kaisA hai munirUpajAkai mana, vacana, kAya tathA pacendriyo ke viSaya adhIna hai arthAt jo inake vaza nahIM hai parantu yaha hI jinake vazIbhUta hai // 5 // jAkai mada, rAga, dva eSa, moha, krodha aura mAyA ye sarva nigraha ke prApta bhaye hai, bahuri pA~ca mahAvratoko dhAraNa karanevAle hai // 6 // jAkai sadartha arthAt zuddhAtmA siddha bhayA hai, jo vizuddha zukladhyAna kara yukta hai| jinhe kevalajJAna prApta bhayA hai, jo munivara vRSabha arthAt muniyome pradhAna hai aise bhagavAn bhI siddhAyatana hai // 7 // 16 dAnAmAyatanaM gRhamAvAsa AzrayaAdhArakaraNa nimitamAyatana bhagyate tadvipakSabhUtamanAzanamiti / = samyaktvAdi guNokA Ayatana ghara AvAsa- Azraya (AdhAra) karane kA nimitta, usako 'Ayatana' kahate haiM aura usase viparIta anAyatana hai| 2 bauddhake dvAdaza Ayatana nirdeza bo.pA./TI. 6 / 75 para udhRta "pacendriyANi zabdAdyA viSayA. paJcamAnasaM / dharmAyatanametAni dvAdazAyatanAni ca / - bauddha matameM AyatanakA aisA lakSaNa hai - pA~ca indriya, zabdAdi pA~ca viSaya, mana va dharma isa prakAra 12 Ayatana hote haiM / 3. SaT anAyatana nirdeza sa.TI 49/166/2 athAnAyatanapa kathayati / mithyAdevI, mithyAdevArAko mithyAtapo midhyAtapasvI midhyAgamo mithyAmadharA. puruSAzvayuktalakSaNamanAyatanaSaTkaM / - aba chaha anAyatanoMkA kathana karate hai-mithyAdeva midhyAdeke sevaka midhyAta midhyAta vasvo, mithyAzAstra aura mithyAzAkhoke dhAraka, isa prakArake chaha anAyatana sarAgasamyagdRSTiyoko tyAga karane caahie| pATo 624para bhUta "devaguruzAkhANAM tadbhaktAnAM gRhe gtiH| SaDanAyatanamityevaM vadanti viditAgamA ||1|| prabhAcandrastvevaM vadati mithyAdarzanajJAnacAritrANi trINi trayaM ca tadvanta puruSA' SaDanAyanAni athavA asa sarvajJAyatanaM, 2 asA asa 3 1 251 Ayu 1 jJAnasamaveta puruSa, 4 asarvajJAnuSThAna 5 asarva jJAnuSThAnasamaveta puruSazceti / kudeva, kuguru, va kuzAstrake tathA ina tInoke upAsako ke gharoM meM AnA-jAnA, inako AgamakArone SaDanAyatana aisA nAma diya hai // 1 // prAcandra AcArya aisA kahate hai ki midhyAdarzana, mithyAjJAna, mithyAcAritra ye tIna tathA ina tIno ke dhAraka arthAt mithyAdRSTi, mithyAjJAnI va mithyA AcAravAn puruSa, yaha chaha anAyatana hai / athavA 1 asarvajJa, 2 asarvajJa devakA mandira, 3 asarvajJa jJAna, 4 asarvajJa jJAnakA dhAraka puruSa, 5 asarvajJajJAnake anukUla AcAra, 6 aura usa AcArake dhAraka puruSa yaha chaha anAyatana hai| AyAma--1 Length (ja. 105) 2. guNahAni AyAma / pa / pra / - de. gaNita II / 6 / 2 / 3 guNazreNI AyAma - de. sakramaNa 8 / - jIvakI kisI vivakSita zarIra meM Tike rahanekI avadhikA nAma AyuhI Ayu hai| isa AyukA nimicakarma Ayukarma kahalAtA hai| yadyapi gatikI bhA~ti vaha bhI narakAdi cAra prakArakA hai, para gati meM aura Ayurge antara hai| gati jIvako hara samaya maMdhatI hai, para Ayu bandhake yogya sAre jIvana meM kevala ATha avasara Ate hai jinheM apakarSa kahate hai| jisa AyukA udaya AtA hai usI gatikA udaya AtA hai anya gati nAmaka karma bhI usI rUpa se saMkramaNa dvArA apanA phala dete hai / Ayukarma do prakArase jAnA jAtA hai- bhujyamAna va adhyayAna / vartamAna bhava meM jisakA udaya A rahA hai vaha bhujyamAna hai aura isIme jo agale bhavakI Ayu baeNdhI hai so badhyamAna hai / bhujyamAna dvAyukA to badalIpAta Adike nimitta kevala apakarSaNa ho sakatA hai utkarSaNa nahI para badhyamAna AyukA pariNAmoke nimitta se utkarSaNa va apakarSaNa donoM sambhava hai| kintu vivakSata AyukarmakA anya Ayu rUpase sakramaNa honA kabhI bhI sambhava nahIM hai| arthAt jisa jAtikI Ayu ba~dhI hai use avazya bhoganA paDegA / 1 bheda va lakSaNa 1 Ayu sAmAnyakA lakSaNa 2 AyuSyakA lakSaNa 3 Ayu sAmAnyake do bheda ( bhavAyu va addhAyu) 4 Ayu sattvake do bheda (bhujyamAna va baddhadhamAna) 5 bhavAyu va addhAyUke lakSaNa 6 bhujyamAna va baDyamAna Ayuke lakSaNa karma sAmAnyakA lakSaNa 7 Ayu * / Ayu karmake udAharaNa de prakRtibandha 2 8 Ayukarmake cAra bheda (narakAdi) 9 Ayukarmake asaMkhyAta bheva 10 Ayukarma vizeSa ke lakSaNa 2 Ayu nirdeza 1 Ayuke lakSaNa sambandhI zaMkA 2 gatibandha janmakA kAraNa nahI Ayubandha hai| 3 jisa bhavakI Ayu ba~dhI niyamase vahI utpanna hotA hai * vigraha gatime agalI AyukA udayade, udaya 4 4 deva nArakiyoko bahulatAko apekSA asaMkhyAta varSAyuSka kahA hai jainendra siddhAnta koza Page #267 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Ayu 252 viSaya-sUcI 3 Ayu karmaka bandhayogya pariNAma 1 madhyama pariNAmome hI Ayu ba~dhatI hai 2 alpAyu bandha yogya pariNAma 3 narakAyu sAmAnyake bandha yogya pariNAma 4 narakAyu vizeSake bandha yogya pariNAma 5 karma bhUmija tiryazca Ayuke bandha yogya pariNAma 6 bhoga , , , , " 7 karma bhUmija manuSyoMke bandha yogya pariNAma 8 zalAkA puruSoMkI Ayuke bandha yogya pariNAma 9 subhoga bhUmijoMkI Ayuke bandha yogya pariNAma 10 kubhoga bhUmija manuSyAyuke bandha yogya pariNAma 11 devAyu sAmAnyake bandha yogya pariNAma 12 bhavanatrika Ayu sAmAnyake bandha yogya pariNAma 13 bhavanavAsI devAyuke bandha yogya pariNAma 14 vyantara tathA nIca devokI Ayuke bandha yogya pariNAma 15 jyotiSa devAyuke bandha yogya pariNAma 16 kalpavAsI devAyu sAmAnyake bandha yogya pariNAma 17 kalpavAsI devAyu vizeSake bandha yogya pariNAma 18 laukAntika devAyuke bandha yogyapariNAma 19 kaSAya va lezyAkI apekSA Aya bandhake 20 sthAna * Ayuke bandhame saMkleza va vizuddha pariNAmoMkA sthAna -de, sthiti 4 4 ATha apakarSa kAla nirdeza 1 karma bhUmijoMkI apekSA ATha apakarSa 2 bhoga bhamijoM tathA deva nArakiyoMkI apekSA 8 apakarSa 3 ATha apakarSa kAloMme na ba~dhe to anta samayameM baMdhatI hai 4 Ayuke tribhAga zeSa rahanepara hI apakarSa kAla Ane sambandhI dRSTi bheda 5 antima samayame kevala antarmuhUrta pramANa hI Ayu baMdhatI hai 6 ATha apakarSa kAloMme baMdhI AyukA samIkaraNa 7 anya apakarSameM Ayu bandhake pramANameM cAra vRddhi va hAni sambhava hai 8 usI apakarSa kAlake sarva samayoMmeM uttarottara hIna bandha hotA hai * ATha sAta Adi apakarSoM meM Aya bAMdhane vAloM kA alpabahutva -de. alpamatva 3/6/15 5 mAyake utkarSaNa va apavartana sambandhI niyama 1 baddhadhamAna va bhujyamAna donoM AyuoMkA apavartana sambhava hai * bhujyamAna Ayuke apavartana sambandhI niyama-de.maraNa 4 2 parantu vaddhayamAna AyukI udIraNA nahI hotI 3 utkRSTa Ayuke anubhAgakA apavartana sambhava hai 4 asaMkhyAta varSAyaSko tathA carama zarIriyoMkI AyakA apavartana nahI hotA * AyukA sthiti kANDaka ghAta nahI hotA-de. apakarSaNa 4 5 bhujyamAna Ayuparyanta baddhayamAna Ayume bAdhA sambhava hai 6 cAroM AyuoMkA paramparame saMkramaNa nahI hotA 7 sayamakI virAdhanAse AyukA apavartana ho jAtA hai * akAla mRtyame AyukA apavartana -ve. maraNa 4 8 AyukA anubhAga va sthiti ghAta sAtha-sAtha hote haiM 6 Ayubandha sambandhI niyama 1 tiryaMcoMko utkRSTa Ayu bhogabhUmi, svayambhUramaNa dvIpa va karmabhUmike cAra kAlome hI sambhava hai 2 bhogabhUmijoMme bhI Ayu hInAdhika ho sakatI hai 3 baddhAyuSka va ghAtAyuSka devokI Ayu sambandhI spaSTI karaNa 4 cAroM gatiyome paraspara Ayubandha sambandhI 5 Ayuke sAtha vahI gati prakRti ba~dhatI hai 6 eka bhavame eka hI AyukA bandha sambhava hai 7 batAyaSkoMme samyaktva va gaNasthAna prApti sambandhI 8 baddhayamAna devAyuSkakA samyaktva virAdhita nahI hotA 9bandha udaya sattva sambandhI sayogI bhaMga 10 mizrayogoMme AyukA bandha sambhava nahI * AyukI AbAdhA sambandhI -de AbAdhA AyuviSayaka prarUpaNAe~ 1 naraka gati sambandhI 2 tithaMca gati sambandhI 3 eka antarmuhUrtame la. apa. ke sambhava nirantara kSudrabhava 4 manuSya gati sambandhI 5 bhoga bhUmijoM va karma bhUmijoM sambandhI * tIthaMkaroM va zalAkA puruSokI Ayu -de, vaha yaha mAma 6 devagatimeM vyantara devo sambandhI 7 devagatimeM bhavanavAsiyo sambandhI 8 devagatimeM jyotiSa devo sambandhI 9 devagatime vaimAnika deva sAmAnya sambandhI 10 vaimAnika devomeM indroM va unake parivAra devoM sambandhI 11 vaimAnika indroM athavA devoMkI deviyoM sambandhI 12 devoM dvArA bandha yogya jaghanya Ayu jainendra siddhAnta koza Page #268 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Ayu 253 2. Ayu nirdeza * kAya sambandhI sthiti -de. kAla 56 * bhava sthiti va kAya sthitime antara -de sthiti 2 * gati agati viSayaka ogha Adeza prarUpaNA-de janma 6 * Ayu prakRtiyoMkI bandha udaya va sattva prarUpaNA tathA tatsambandhI niyama va zaMkA samAdhAna-de 'vaha vaha nAma' * Ayu prakaraName grahaNa kiye gaye palya sAgara AdikA -de. gaNita I//t artha 1. bheda va lakSaNa 1. bAya sAmAnyakA lakSaNa rA.vA. 3/27/3/191/24 AyurjIvitapariNAmam / rA.vA 8/10/2/575/12 yasya bhAvAt Atmana jIvita bhavati yasya cAbhAvAta mRta ityucyate tadbhavadhAraNa maayurityucyte| -jIvanake pariNAmakA nAma Ayu hai| athavA jisake sadbhAvase AtmAkA jIvitavya hotA hai tathA jisake abhAvase mRtyu kahI jAtI hai usI prakAra bhavadhAraNako ho Ayu kahate hai| prasA./ta pra 146 bhavadhAraNanimittamAyu prANa / -bhavadhAraNakA nimitta Ayu prANa hai| 2. AyuSyakA lakSaNa go.jo /bhASA 258/566/15 AyukA pramANa so AyuSya hai| 3. Ayu sAmAnyake do bheda (bhavAyu va zraddhAyu) bha.A./vi.25485/16 tatrAyuvibhedaM addhAyurbhavAyuriti ca / / arthApakSayA dravyANAmanAdyanidhanaM bhavatyaddhAyuH / paryAyApekSayA caturvidhaM bhavatyanAdyanidhanaM, sAdyanidhanaM, sanidhanamanAdi, sAdisanidhanamiti / Ayuke do bheda hai- bhavAyu aura addhAyu / dravyArthika nayakI apekSA dravyoMkA addhAyu anAdyanidhana hai arthAt dravya anAdi kAlase calA AyA hai aura vaha ananta kAla taka apane svarUpase cyuta na hogA, isIlie usako anAdi anidhana bhI kahate hai| paryAyArthika nayakI apekSA jaba vicAra karate hai to addhAyuke cAra bheda hote hai, ve isa prakAra hai-anAdyanidhana, sAdyanidhana, sanidhana anAdi, sAdi snidhntaa| 4. Ayu sattvake do bheda (bhujyamAna va baddhadhamAna) go ka /bhASA 336/487/10 vidyamAna jisa Ayuko bhogavai so bhujyamAna ara AgAmI jAkA bandha kiyA so maddhyamAna aise doU prakAra apekSA kari.. AyukA sattva hai| 1. bhavAyu va addhAyu ke lakSaNa bha A./vi. 28/85/16 bhavadhAraNaM bhavAyurbhava zarIraM tacca dhiyate Atmana. AyuSkodayena tato bhavadhAraNamAyuSkAravyaM karma tadeva bhvaayurityucyte| tathA coktam-deho bhavotti uccadi dhArijai AugeNa ya bhavo so| to uccadi bhavadhAraNamAugakamma bhavAutti / iti Ayurva zenaiva jIvo jAyatai jIvati ca AyuSa evodayena / anyasyAyuSa udaye sRti mRtimupaiti pUrvasya cAyuSkasya vinAze / tathA coktam-AugavaseNa jIvo jAyadi jIvadi ya Augassudaye / aNNAugodaye vA maradiya pratyAuNAse vA iti|| addhA zabdena kAla ityucyte| Augazabdena dravyasya sthitiH tena dravyANa sthitikAla adghAyu rityucyate iti| -1. bhava dhAraNa karanA vaha bhavAyu hai / zarIrako bhava kahate haiN| isa zarIrako AtmA Aya kA sAhAyya prApta karake dhAraNa karatA hai, ataH zarIra dhAraNa karAne meM samartha aise Ayu karmako bhavAyu kahate hai / isa viSayameM anya AcArya aisA kahate haiM-dehako bhava kahate hai| vaha bhava Aya karmase dhAraNa kiyA jAtA hai, ata: bhatra dhAraNa karAnevAle Aya karma ko bhavAyu aisA kahA hai, Ayakarma ke udayase hI usakA jIvana sthira hai, aura jaba prastuta Ayu karmase bhinna anya Aya karmakA udaya hotA hai, taba yaha jIva maraNAvasthAko prApta hotA hai / maraNa samayameM pUrvAyukA vinAza hotA hai| isa viSayameM pUrvAcArya aisA kahate hai-ki Ayu karma ke udayase jIva utpanna hotA hai aura Ayukarmake udayase jItA hai| anya Ayuke udaya meM mara jAtA hai| usa samaya pUrva AyakA vinAza ho jAtA hai| 2 addhA zabdakA 'kAla' aisA artha hai, aura Ayu zabdase dravyakI sthiti aisA artha samajhanA caahie| dravyakA jo sthitikAla usako addhAyu kahate haiN| 6. bhujyamAna va baddhadhamAna Ayuke lakSaNa go ka./bhASA 336/487/10 vidyamAna jisa Ayuko bhogave so bhujyamAna ara agAmI jAkA bandha kiyA so baddhadhamAna (Ayu kahalAtI hai)| 10 Ayukarma sAmAnyakA lakSaNa sa si.8/3/378/9 prakRtiH svabhAva. I...AyuSo bhavadhAraNam / tadevalakSaNa kaary| -prakRtikA artha svabhAva hai| bhavadhAraNa Ayu karmakI prakRti hai| isa prakArakA lakSaNa kiyA jAtA hai| sa.si 8/4/380/5 ityanena nArakAdi bhavamettItyAyu -jisake dvArA nArakAdi bhavoMko jAtA hai vaha Ayukarma hai / (rA vA. 8/4/2/568/2), (go ka /jI pra 33/28/11) dha.6/1,6-1,6/12/10 eti bhavadhAraNaM prati ityAyu / - jo bhava dhAraNa___ ke prati jAtA hai vaha Ayukarma hai / (dha 13/5.5,68/362/6) / go. ka /mU. 1948 kammakayamohava viyasa sAramhi ya aNAdijuttehi / jIvassa avaTThANa karedi AU halivva NaraM // 11 // Ayu karmakA udaya hai so karmakari kiyA ara ajJAna asaMyama mithyAtva kari vRddhiko prApta bhayA aisA anAdi saMsAra tAviSai cyAri gatinimai jIva avasthAnako karai hai| jaise kASThakA khoDA apane chidra meM jAkara paga AyA hoya tAki tahA~ hau sthiti karAvai taise Ayukarma jisa gati sambandhI udayarUpa hoi tisa hI gati viSai jIvakI sthiti karAvai hai| (i.saM./ TI 33/12). (go ka./jI.pra 20/13) 8. Ayakarmake cAra bheda (narakAyu Adi) ta.su. 8/10 nArakaryagyonamAnuSadaivAni // 10 // - narakAyu, tiyaMcAyu, manuSyAyu aura devAyu ye cAra Ayukarma ke bheda haiN| (paM.saM./prA 2/4) (Sa.kha. 6,6-1/ 25/48), (Sa kha./pu. 12/42,14/sU. 13/483), (Sa kha. 13/5.4/su.66/362) (ma.ba/pu. 1/8:/28) (go.ka/jI,pra.33/28/19) (paM. saM./saM. 2/20) 6. Ayu karmake asaMkhyAta bheda gha. 12/4,2.14.16/483/3 pajjavaTThiyaNae puNa avalaM bijamANe AuapayaDI vi asaMkhejalogamettA bhava di, kmmodyviyppaannmskhejjlogmttaannmuvlbhaado| - paryAyArthika nayakA Avalambana karanepara to AyukI prakRtiyA~ bhI asaMkhyAta lokamAtra hai| kyoMki karmake udaya rUpa vikalpa asaMkhyAta lokamAtra pAye jAte haiM / 10. Ayukarma vizeSake lakSaNa sa.si 8/10/8 narakeSu tIvazItoSNavedaneSu yannimitta dIrghajIvana tannArakam / eva zeSeSvapi / -tIva zIta uSNa vedanAvAle narakoM meM jisake nimittase dIrgha jIvana hotA hai vaha nAraka Ayu hai| isI prakAra zeSa AyuomeM bhI jAnanA caahie| 2 Aya nirdeza 1. Ayuke lakSaNa sambandhI zaMkA ra 1.8/10/3/571/14 syAdetata-annAdi tannimittaM tallAbhAlAbha rjIvitamaraNadarzanAditi, tanna, kiM kAraNam / tasyAnuprAhakatvAta... jainendra siddhAnta koza Page #269 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Ayu 254 3. Ayakarmake bandhayoyara pariNAma atazcaitadevaM yat kSINAyuSo'nnAdisaMnidhAne'pi maraNaM dRzyate / ... deveSu nArakeSu cAnnAdyabhAvAda bhavadhAraNamAyuradhInamevetyavasaiyam / prazna-jIvanakA nimitta to annAdika hai, kyoMki, usake lAbhase jIvana aura alAbhase maraNa dekhA jAtA hai| uttara-aisA nahIM hai kyoMki annAdi to ayuke anugrAhakamAtra haiM, mUla kAraNa nahIM hai| kyoMki Ayuke kSoNa ho jAnepara annAdiko prAptimeM bhI maraNa dekhA jAtA hai| phira sarvatra annAdika anugrAhaka bhI to nahIM hote, kyoMki devoM aura nArakiyoMke annAdikakA AhAra nahIM hotA hai / ata' yaha siddha hotA hai ki bhavadhAraNa Ayuke hI AdhIna hai| 2 gatibandha janmakA kAraNa nahIM Ayubandha hai dha.1/1,1.83/324/5 nApi narakagatikarmaNaH sara tasya tatrotpatte kAraNaM tatsattva pratyavizeSataH sakalapaJcendriyANAmapi narakaprApti prasaGgAt / nityanigodAnAmapi vidyamAnatrasakarmaNA seSUrapattiprasaGgAt / -narakagatikA satva bho (samyagdRSTike) narakameM utpattikA kAraNa kahanA ThIka nahIM hai, kyoMki, narakagatike sattvake prati koI vizeSatA na honese sabhI paMcendriyoMkI narakagatikA prasaga A aayegaa| tathA nitya nigodiyA jIvoMke bhI sakarmakI sattA vidyamAna rahatI hai, isalie unako bhI trasoM meM utpatti hone lgegii| 3 jisa bhavakI Ayu baMdhI niyamase vahIM utpanna hotA hai rA vA.8/21/1/183/18 na hi narakAyurmakhena tiryagAyurmanuSyAyu vipcyte| -'narAkAyu' narakAyu rUpase hI phala degI tiryaMcAyu vA manuSyAyu rUpase nhiiN| dha.10/4,2,4,40/236/3 jisse gaIe Aua baddha tastheva NicchaeNa upajatti tti |-jis gatikI Ayu mA~dhI gayI hai| nizcayase vahA~ hI utpanna hotA hai| 4. deva vanArakiyoMko bahalatAko apekSA asaMkhyAta varSAyuka kahA gayA hai dha.11/4.2,6,8/10/1 devaNerahaema sakhejabAsAusattamidi bhaNive saccaM Na te asakhejavAsAuA. kiMtu sakheja vAsAuA ceva: samayAhiyapuvakoDippahuDi uvarimAuaviyappANa asaMkhejavAsAu attbbhuvgmaado| kadhaM samayAhiyaputrakoDIe saMkhejavAsAe asaM khejjavAsattaM / Na, rAyarukkho va rUDhivaleNa paricattasagaTThassa asaMkhejjavassahassa Auakseisammi vaTTamANassa ghnnaado|prshn-dev va nArakI to saMkhyAta varSAyukta bhI hote haiM, phira yahA~ unakA grahaNa asarUpAta varSAyuSka padase kaise sambhava hai / uttara-isa zaMkAke uttara meM kahate hai ki sacamuca meM ve asaMkhyAta varSAyuSka nahIM haiM, kintu sakhyAta varSAyuSka hI hai| parantu yahA~ eka samaya adhika pUrva koTiko Adi lekara Ageke Ayu vikalpoMko asaMkhyAtavarSAyuke bhItara svIkAra kiyA gayA hai| prazna-eka samaya adhika pUrva koTike asarakhyAtavarSa rUpatA kaise sambhava hai : uttara-nahIM, kyoMki, rAjavRkSa (vRkSavizeSa) ke samAna 'asakhyAta varSa' zabda rUDhivaza apane arthako chor3akara AyubizeSameM rahanevAlA yahA~ grahaNa kiyA gayA hai| 3. Ayukarmake bandhayogya pariNAma 1. madhyama pariNAmoMmeM hI Ayu baMdhatI hai gha. 12/4,2,7,32/27/12 aijahaNNA Auvadhassa appAoggaM / aimahavalA pi appAogga ceva, sabhAbiyAdo tattha doNaM viccAle diyA pariyattamANamajjhipariNAmA bucca ti| -ati jaghanya pariNAma Ayu bandhake ayogya haiM / atyanta mahAn pariNAma bhI Ayu mandhake ayogya hI haiM kyoMki aisA svabhAva hai| kimtu una donoM ke madhyameM avasthita pariNAma parivartamAna madhyama pariNAma kahalAte hai| (unameM yathAyogya pariNAmoMse Ayu bandha hotA hai|) go. ka.mU 518/113 lessANAM khalu aMsA chanvIsA hoti ttymjjhimyaa| AugabaMdhaNajoggA avagarisakAlabhavA / lezyAnike chabbIsa aza hai tahA~ chahI lezyAnikai jaghanya, madhyama, utkRSTa bhedakari aThAraha aza hai, bahuri kApota lezyAke utkRSTa aMza tai Agai ara tejo lezyAke utkRSTa aza tai pahilai kaSAyanikA udaya sthAnakaniviSe ATha madhyama aza hai jaise chabIsa aza bhae / tahA~ Aya karma ke bandha yogya ATha madhyama aMza jaanne| (rA. vA. 4/22/10/ 240/1) go, ka /jI. pra.546/726/21 azeSakrodhakaSAyAnubhAgodayasthAnAnyasaMkhyAtalokamAtraSaDDhAnivRddhipatitAsaMkhyAtalokamAtrANi teSvasakhyAtalokabhaktabahubhAgamAtrANi saklezasthAnAni tadekamAtrabhAgamAtrANi vizuddhasthAnAni / teSu lezyApadAni caturdaza lezyAzA SaDviMzati / tatra madhyamA aSTau aayurbddhnibndhnaa.| samasta krodha kaSAya ke anubhAga rUpa udayasthAna asaMkhyAta lokamAtra SaT sthAnapatita hAni ko liye asaMkhyAta lokapramANa hai / tinako yathAyogya asaMkhyAta lokakA bhAga die tahA~ eka bhAga binA bahabhAga pramANa tau saMkleza sthAna haiN| eka bhAga pramANa vizuddhisthAna hai| tina virSe lezyApada caudaha haiM / lezyAnike aza chabbIsa hai| tina viSai madhyake ATha aza Ayuke bandhako kAraNa haiN| 2 alpAyuke bandha yogya pariNAma bha. A./vi 446/654/4 sadA paraprANidhAtodyatastadIyapriyatamajo vitavinAzanAt prAyeNAlpAyureva bhavati / - jo prANI hamezA para jIvokA ghAta karake unake priya jIvitakA nAza karatA hai vaha prAya alpAyuSI hI hotA hai| 3. narakAyu sAmAnyake bandha yogya pariNAma tasu6/15.16 bahArambhaparigrahatvaM nArakasyAyuSa // 15 // nizza labatitva ca sarveSAm ||16-bhut Arambha aura bahuta parigrahavAlekA bhAva narakAyakA Asrava hai // 15 // zIlarahita aura batarahita honA saba Ayu oMkA asava hai // 16 // sa. si. 6/15/333/6 hiMsAdikrUrakarmAjasrapravartanaparasvaharaNaviSayAtigRddhikRSNalezyAbhijAtaraudradhyAnamaraNa kAlatAdilakSaNo nArakasyAySa Atravo bhavati |-hisaadi krUra kAryoM meM nirantara pravRtti, dusareke dhanakA haraNa, indriyoM ke viSayoM meM atyanta Asakti, tathA maraneke samaya kRSNalezyA aura raudradhyAna AdikA honA narakAya ke Asrava hai| ti. 5.2/263-264 Aussa badhasamae silovva selo vezamale y| kimirAyakasAyANaM udayammi adhedi NirayAu // 26 // kiNhAya NolakAUNudayAdobaMdhiUNa NirayAU / mariUNa tAhi jutto pAvara NirayaM mahAghoraM // 264 Ayu bandhake samaya silakI rekhAke samAna krodha, zalake samAna mAna, bA~sakI jaDake samAna mAyA, aura kRmirAgake samAna lobha kaSAyakA udaya honepara naraka AyukA bandha hotA hai|sh kRSNa nIla athavA kApota ina tIna lezyAoMkA udaya honese narakAyuko bAMdhakara aura marakara unhIM lezyAoM se yukta hokara mahAbhayAnaka narakako prApta karatA hai / 264 // ta sA. 4/30-34 utkRSTamAnatA shailraajiisdRshrosstaa| mithyAtvaM tIvralobhatvaM nityaM niranukampatA // 30 // ajasra jIvadhAtitva sttaanRtvaaditaa| parasvaharaNaM nityaM nityaM maithunasevanam // 31 // kAmabhogAbhilASANAM nitya cAtipravRddhatA / jinasyAsAdanaM sAdhusamayasya ca bhedanam // 32 // mAritAmracUDAdipApIya prANipoSaNam / nai zolya ca mahArambhaparigrahatayA saha // 33 // kRSNalezyApariNataM raudradhyAnaM caturvidham / AyuSo nArakasyeti bhavantyAsrabahetavaH // 34 // = kaThora pattharake samAna tIvramAna, parvatamAlAoM ke samAna abhedya krodha rakhanA, mithyASTi honA, tIca lobha honA sadA nirdayI bane rahanA, sadA jIvadhAta karanA, sadA hI jhUTha bolane meM prema mAnanA, sadA paradhana jainendra siddhAnta koza Page #270 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 255 Ayu harane meM lage rahanA, nitya maithuna sevana karanA, kAma bhogoMkI abhilASA sadA hI jAjvalyamAna rakhanA, jina bhagavAnkI AsAdanA karanA, sAdhu dhamakA uccheda karanA, billI, kutte, murge ityAdi pApI prANiyoko pAlanA, zolavata rahita bane rahanA aura Arambha parigrahako ati baDhAnA, kRSNa lezyA rahanA, cAro raudradhyAna meM lage rahanA, itane azubha karma narakAyuke Asatra hetu hai / arthAt jina karmoko krUrakarma kahate hai aura jinhe upasana kahate hai, ne sabhI narakAyuke kAraNa hai / (rA. vA. 6/15/3/525/31) ( ma pu 10/22-27) go.ka./mU. 04/102 miyo hU mahAra bho pissIlo tilota riyA nibaMdha pAIpariNAmI jI jIna miyAtamarUpa mithyAdRSTi hoi, bahuta Ara bhI hor3a, zola rahita hoi, tIvra lobha saMyukta hoi, raudra pariNAmI hoi, pApa kArya viSai jAkI buddhi hoha so jIva narakAko mA~ hai| 4. narakAya vizeSake bandhayogya pariNAma vi. 2/ 266.215301 dhammaparicato apa bahukohI kiNhAe jammadi dhUmAdi carimate // 266 // / bahusA jIlAe jammadi taM cetra dhUmataM // 268 | kAUe sajutto jammadi ghammAdimeSaM taM // 30 // dayA, dharmase rahita, vairakA na choDane vAlA, pracaDa kalaha karane vAlA aura kAdhI jIva kRSNa lezyA ke sAtha bahuta dhUmaprabhAse lekara antima pRthvI taka janma letA hai // 266 // * AhArAdi cAroM sajJAoMmeM Asakta aisA jIva nIla lezyA ke sAtha dhUmavabhA pRthvI taka meM janma letA hai // 28 // / kApota lezyAse sayukta hA kara gharmAse lekara metrA pRthvI taka meM janma letA hai / 4. karmabhU maja tithaMca Ayuke bandhayogya pariNAma tasU 6 / 96 mAyA teryagyonasya // 16 // - mAyA tiyaM cAyukta satra hai / sa.si./96/3/3 taraca midhyAtvadhivezanAni zItAsi sandhAnapriyA nIlakA polezyA dhyAnamaraNakAlAdi dharmopadezameM mithyA bArtoko milAkara unakA pracAra karanA, zolarahita jIvana bitAnA, ati saMdhAnapriyatA tathA maraNake samaya nIla va kApota tezyA aura jArta dhyAnakA honA Adi tiryAA hai| rA. vA. 6/16/1/526/8 prapaJcastu mithyAtvopaSTambhA dharmadezanA-naparamparA ti nikRti kUTakarmA panibhedama pani zItAzabdavacanAtisandhAnapriyatA bhedakaraNArasasparzAgyatvApAdana-jAtikulI paNa visAdanAbhisandhimi byAjI sadguNarUpapaNA saguNakhyApana-nIlakA sazyApara nAma- jArta dhyAnamaraNakAlAdilakSaNa pratyetasya midhyAtvayukta adharmakA upadeza mahuArambha, bahupari atibaMcanA kUTakarma pRthvIko rekhAke samAna roSAdi, ni zIltA, zabda aura sa betAdise parivacanAkA SaDyantra, chala-prapaJcako ruci, bheda utpanna karanA, anarthodbhAvana, varNa, rasa, gandha Adiko vikRta karanekI abhiruci, jAtikulazIladUSaNa, vivAda ruci, midhyAjIvitva, saguNa sopa asadguNakhyApana, nIlakApotalezyA rUpa pariNAma, ArtadhyAna, maraNa samayameM Arya roDa pariNAma ityAdi tiyaMcArake bAsayake kAraNa hai| (rA. sA, 4/15-16) (aura mo desa Age Ayu2/12) goka / ma. 805/182 ummaggadesago maggaNAsago gUDhahiyamAillo saThasIlo ya sasallo tiriyAu' badhave jIvo // 805 // =jo jIva viparIta mArga kA upadezaka hoI. bhAmArga nAzaka hoI, gUTa aura jAnane meM na Avai aisA jAkA hRdaya pariNAma hoi, mAyAvI kaTI hoI ara rATha mUrkhatA gayukta jAkA sahaja svabhAva hoi, zalyakari sayukta hoi so jIvatiyaMca Ayuko bA~dhe hai / - 6. bhoga bhUmija tithaMca Ayuke bandhayogya pariNAma ta. pa. 4/372-374 dAdUNa kei dANa pattavisesesu ke vi dANANa aNumodaNeNa tiriyA bhogavidIe vi jAyaMti // 372 // gahidUNa jiliMga 3. Ayukarmake bandhayogya pariNAma saMjama sammattabhAva parivattA / mAyAcArapayaTTA cAritaM NasayaMti je pAvA // 373 // dAdUNa kuliMgINa NANAdANANi je jarA muddhA / tavvesadharA bhogIta tiriyA // 374 // - koI pAtra vizeSako dAna dekara aura koI dAnoM kI anumodanA karake viyaca bhI bhogabhUmimaiM utpanna hote hai || 372 || jo pApI jinaliMgako ( munitrata) ko grahaNa karake sayama evaM samyaktva bhAvako choDa dete haiM aura pazcAda mAyAcAra meM pravRtta hokara cAritrako naSTa kara dete haiM; tathA jo koI mUrkha manuSya kuligiyo kA nAnA prakArake dAna dete haiM yA unake bheSako dhAraNa karate haiM ve bhoga bhUmimeM tiryaca hote haiN| 7 karmabhUmija manuSyAyuke bandhayogya pariNAma sU. 6/17-18 pArambhapariyahatva mAnuSasya // 17 // svabhAvamAna ca / / 18 / / = alpa Arambha aura alpa parigraha vAlekA bhAva manuSyAyu kA Asana hai ||7|| svabhAvakI mRdutA bhI manuSyAyukA Asava hai| sasi 6/17-18 / 334/8 nArakAyurAbhavo vyAkhyAta / tadviparIto mAnuSasyAyuSa iti saMkSepa / tahavyAsa - vinItasvabhAva' prakRtibhadratA guNapAhAtA tavAtpavaM maraNa kAlAsa klezatAdi ||17||...svbhaaven mArdavam upadezAnapekSabhisvartha / etadapi mAnuSasyAyuSa Asava | = narakAyukA Asrava pahale kaha Aye haiN| usase viparIta bhAva manuSyAyukA Akhatra hai / sakSepa meM yaha sUtrakA abhiprAya hai / usakA vistArase khulAsA isa prakAra hai-svabhAvakA vinamra honA, bhakSa prakRtikA honA, sarala vyavahAra karanA, alpa kaSAyakA honA tathA maraNa ke samaya sakleza rUpa pariNatikA nahIM honA Adi manuSyAyuke Aghava hai| svabhAvase mArdava svabhAva mArdava hai| Azaya yaha hai ki binA kisIke samajhA bujhA mRdutA apane jIvana meM utarI huI ho isameM kisIke upadezakI AvazyakatA na paDe / yaha mI manuSyAyukA Asrava hai / (rA, vA 6/18/1/526/23) rA. vA 6/10/1/526/94 mithyAvadarzanAliGgitAmasi vinItasvabhAvatAprakRtibhadratA mArdavArjava samAcAra sukhaprajJApanIyatA bAluvArAjisadRzaroSa-praguNa vyavahAraprAyAtpArambhaparigrahastovAbhita prApyupa ghAtaviramaNapradoSavikarma nivRti svAgatAbhibhASaNAprakRtima ratA - lokayAtrAnugraha - audAsInyAnusUyA rUpa saMvalezatA - gurudevatAtithipUjA vibhAgazIlatA ko lezya pazleya-dharma dhyaanmrnnaasaadilkssnn| bhadamidhyAtvavinIta svabhAva prakRtibhadratA, mArdava Arjava pariNAma, sukha samAcAra kahanekI ruci, rekI rekhAke samAna kopAdi. sarasa vyavhAra rokha, hisAvira duSTa kAryoM se nivRtti, svAgatatatparatA kama bolanA, prakRti madhuratA, lokayAtrAnugraha, audAsInyavRtti, IrSArahita pariNAma, alpasaM kleza, deva-devatA tathA atithi pUjA meM ruci dAnazIlatA, kapotapIta lezyA rUpa pariNAma, garama kAmamai dharmadhyAna pariNati Adi manuSyAmuLe Asrava kAraNa haiM / - rAvA. 6/20/1520/15 avyaktasAmAyika- virAdhitasamyagdarzanatA bhayanAdyAyuSa maharddhimAnuSasya vA / avyakta sAmAyika aura samayadarzaka virAdhamA Adi mahadika manuSyakI Ayuke A kAraNa hai| (aura bhI de, Ayu 2/12) " A/44/652/13 tatra ye hisAkSya pariNAmA madhyamAste manujaganikA sikAyA dAruNA, gomUkiyA, kaI marAgeNa samAnA yathAsakhyena krodhamAnamAyalobhA. pariNAmA / jIvaghAta kRtvA hA duSTa kRtaM yathA dukhaM maraNaM vAsmAka apriyaM tathA sarvajIvAnAM / ahisA zobhanA vaya tu asamarthA hisAdikaM parihartumiti ca pariNAma | mRSAparadoSasUcakaM paraguNAnAmasahana vacana vaasjjnaadhaar| sAdhUnAmayogyavAna kA nAma sAdhutAsmAkamiti pariNAma tathA dAmraprahArAdapyartha pApaharaNaM, dravyavinAzo hi sakuTumbavinAzI netarava tasmAduSTakRtaM jainendra siddhAnta koza Page #271 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Ayu paradhanaharaNamiti pariNAma paradArAdinamasmAbhi kRta tapatIpAzobhanaM / yathAsmahArANAM pare maMhage dukhamAtmasAkSika tathA miti pariNAmaH / yathA gaGgAdimahAnadInAM anavarata praveze'pi na tRpti sAgarasyeva draviNenApi jIvasya saMtoSo nAstIti pariNAma' / vanAvipariNAmAnA durlabhatA anubhavasiddheva hama tIna, madhyama-ina (tIvra, va manda) pariNAmoMmeM jo madhyama disAdi pariNAma hai ve manuSyapanAke utpAdaka haiN| (tahA~ unakA vistAra nimna prakAra jAnanA ) 1. cAroM kAyoMkI apekSAkA khiMcI huI rekhAke samAna krodha pariNAma, lakaDI ke samAna mAna pariNAma, gomUtrAkArake samAna mAyA pariNAma, aura kIcaDake raMgake samAna lobha pariNAma aise pariNAmoM manuSyapanAkI prati hotI hai| - 2. hiMsA ko apekSA jo bAta karanepara hA maine kArya iTa kiyA hai, maraNa hamako apriya haiM sampUrNa prANiyoM ko bhI usI prakAra vaha apriya hai, jagat meM ahiMsA hI zreSTha va kalyANakAriNI hai| parantu hama hiMsAdikoM kA tyAga karanemeM asamartha haiN| aise pariNAma... 3 asatyakI apekSA- jhUThe para doSoM ko kahanA, dUsaroM ke sadguNa dekhakara mana meM dveSa karanA, asatya bhASaNa karanA yaha durjanoMkA AcAra hai| sAdhuoke ayogya aise niyama aura khoTe kAma hama hamezA pravRtta haiM, isalie hamameM sajjanapanA kaisA rahegA / aisA pazcAttApa karanA rUpa pariNAma / " 4. corIkI apekSA dUsaroMkA dhana haraNa karanA yaha zakhaprahArase adhika dukhadAyaka hai kA vinAza hone se sarva kuTumbakA hI binAza hotA hai, isalie maiMne dUsaroMkA dhana haraNa kiyA hai so ayogya kArya hamase huA hai. aime pariNAma / hmacarya kI apekSA hamArI khIkA kisI ne haraNa karanepara jaisA hamako atizaya kaSTa diyA hai jaisA unako bhI hotA hai yaha anubhavase prasiddha hai| aise pariNAma honA / - 6. parigrahakI apekSA - gaMgAdi nadiyA~ hamezA apanA ananta jala lekara samudra meM praveza karatI hai tathApi samudra kI tRpti hotI hI nahIM / yaha manuSya prANI bhI dhana milanese tRpta nahIM hotA hai| isa tarahake pariNAma durlabha hai| aise pariNAmose manuSyaSnAkI prApti hotI hai| go. ka / mU806 / 683 Doe taNukasAo dANaradI sIlasajama vihINo / majjhimaguNehi juttomaNuvAuM badhade jovo // 806 // jo jIva vicAra minA prakRti svabhAva hI kari maMda kapAyI hoi, dazanaviSe prItisaMyukta hoi, zIla saMyama kara rahita hoDa, na utkRSTa guNa na doSa aise madhyama guNanikara saMyukta hoi so jIva manuSyAyu kauM bA~dhe hai / 8. zalAkApuruSoM kI Ayuke bandhayogya pariNAma ti. pa. 4/504 -506 ede caudasa maNuo padisudipahRdi hu NAhirAyaMtA / puNyamammi videhe rAjakumArAmahAkule jAdA 304 kukhA dANAdIsuM saMjamatavaNANavaMta pattANaM NiyajoggaaNuDANA maddava ajjavaguNehi saMjuttA // 405 // micchatta bhAvaNAe bhogAuM badhiUNa te savve / pacchA khAmgehati vivaraNamUlam // 50 // pratibhUtiko Adi lekara nAbhirAya paryantameM caudaha manu pUrvabhavameM videha kSetrake bhItara mahAkulameM rAjakumAra the // 504 // ve saba saMyama tapa aura jJAnase yukta patroMke lie dAnAdikake denemeM kuzala apane yogya anuSThAna se saMyukta aura mAna Arjava guNoMse sahita hote hue pUrva midhyA bhAvanA bhogabhUmiko Ayuko bA~dhakara pazcAt jinendra bhagavA caraNoMke samIpa kSAyika samyaktvako grahaNa karate hai // 205 - 206 // 9. subhoga bhUmi manuSyAyuke bandhayogya pariNAma ti. 1.4/365-671 bhogamahIe savve jAyaMte micchabhAvasaMjuttA | maMdasAyAmAyA pesugmAdapariNA // 36 // masAhArA madhumoma pariSatA saccA madarahiza nAriyaparadAraparihINA 366 | guNadharaguNe rattA jiNapULaM je kuNaM ti prvsto| uvavAsataNusa 256 3. Ayukarmake vaghayogya pariNAma 1 zahipaNA // 27 AhAradANagiradA dI varamalajogate vimattatarasaMjamesu ya vimukta bhantI // 168 // pUrva maddhavarAja paMcchA tityamarapAla padayasamma kAya ke bhogabhUmI // 36 // evaM midhyAdviniggadhA dIna daragAha / dAdU pugNAmahI ke jAti // 270 // AhArAbhavadAgaM vivihosahapatyAdidA seseodAdU bhogabhUmi jaayte||101||bhog bhUmimeM ve saga jIva utpanna hote hai jo miyAbhAvase yukta hote hue bhI, mandakaSAyI haiM, paizunya evaM asUyAdi dravyoMse rahita haiM, mAMsAhAra tyAgI hai, madhu madya aura udumbara phaloM ke bhI syAgI haiM, satyavAdI hai, abhimAnase rahita haiM, vezyA aura paraloke tyAgI hai, guNiyoM meM anurakta hai, parAdhIna hokara jinapUjA karate haiM, upanAsa se zarIrako kRza karanevAle hai, Arjava Adise sampanna hai, tathA uttama evaM vividha prakArake yogoM se yukta, atyanta nirmala samyaktvake dhAraka aura parigrahase rahita aise yatiyoko bhaktise AhAra denemeM tatpara hai // 265168 jinhoMne pUrva bhanameM manuSyAyuko bA~dha liyA hai, pA tIrthakarake pAda meM kSAyika samyadarzana prApta kiyA hai. aise kitane hI samaSTi puruSa bhI bhogabhUmimeM utpanna hote haiM |2| isa prakAra kitane hI midhyAdRSTi manuSya nigrantha yatiyoko dAnAdi dekara puNyakA udaya Anepara bhogabhUmimeM utpanna hote hai // 370 // zeSa kitane hI manuSya AhAra dAna, abhayadAna, vividha prakArako auSadha tathA jJAnake upakaraNa pustakAdike dAnako dekara bhogabhUmimeM utpanna hote hai| " 1 10. kubhoga bhUmija manuSyAyuke bandhayogya pariNAma ti./4/2500-2519 mimmi ratANa maMdasAyA pitrA kuDilA dhammaphalaM tAmicchA devesa bhatiSa | 2500 daNa sakhiladajiyaasaNAdikasu kilitttthaa| paMcaggitavaM visamaM kArya kilesa cakutA 201 // sammattarayaNahInA kumAsA jaladaupata aNNA aNNA nimajjatA // 25020 dimAgavvidA sAhUkuti kici apanA sammatavadArtha je nigdhA dusaSA dekhi // 2503 // je mAyAcAraradA sa jamata jogavajidA pAvA | iDDhirasasAdagAravagaruSA je mohamAyaNA // 2504 samuhamAdicAra ke mAhopati gurujaNasamaye sahA vaMdanA gurusahidA kuti // 205 // je pati ekAkino durAcArA je phona ma sabaisita 2506 // AhArasamma sattA lohasAe jaNidamohA je paripana kRti pora 12500 je kumma ti pati arahaMtANaM sAheba sAhUNaje bAla vihonA pApami 20ti pyahudi jiga liMga dhAriNo hiThThA / kRSNAvivAhapadi saMdarUpeNa je pakuti // 2501 bhuti vihiNA moNeNa ghora pAvasaMlaggA / aNa aNNadarudayAdo sambhataM je viNAsati // 2510 // te kAlavasa pattA phaleNa pAvANa visamapAkANa / upati kurUmA kumAsA jala hidine | 2111 // miyAthameM rata, manda kaSAyI, priya bolanevAle, kuTila, dharma phalako khojanevAle, mithyAdevo kI bhakti meM tatpara, zuddha odana, salilodana va kAMjI khAne ke kaSTase saMklezako prApta viSama pacAgri tapa, va kAmaklezako karanevAle, aura samyaktvarUpI ratna se rahita adhanya jIva ajJAnarUpI jala meM DUbate hue samudrakeopameM kumAnuSa utpanna hote hai / 2300-2502 // isake atirikta jo loga tIvra abhimAnase garvita hokara samyaktva va tapase yupha sAdhuokA kiMcit bhI apamAna karate hai, jo digambara sAdhuo kI nindA karate hai, jo pApI saMyama upa va pratimAyogase rahita hokara mAyAcArameM rata rahate hai, jo Rddhi rasa aura sAta ina tIna gAravoM se mahAn hote hue mohako prApta hai jo sthUla va sUkSma doSoMkI gurujanoM ke samIpa AlocanA nahIM karate hai, jo guruke sAtha svadhyAya va vandanA karmako nahIM karate haiM, jo durAcArI muni ko choDakara ekAkI rahate hai, jo krodha se sabase kalaha karate hai, jo AhAra saMjJAmeM Asakta jainendra siddhAnta koza Page #272 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAyu + va lobha kaSAyame mohako prApta hote hai, jo jina liMgako dhAraNa kara ghora pApako karate hai, jo arahanta tathA sAdhuoM kI bhakti nahIM karate haiM, jo cAturvaNya ke viSaya meM vAtsalya bhAva se vihIna hote hai, jo jinaniMga ke pArI hokara svarNAko harSase grahaNa karate hai, ja moke vepame yAda karate hai jo manake binA bhojana karate haiM, jo salagna rahate hai, jo anantAnuvandhI pazyameMse kisI ekake udita honeme samyaktvako na karate hai, ve mRtyuko prApta hokara viSama paripAkavAle pApakamoke phalase samudra ke ina dvIpo meM kRtsita rUpamA utpanna hote hai| 2503-25110 (tri sA 22-24 ) pa 1056-01) 11 devAyu sAmAnyake bandhayogya pariNAma ta sU/6/20-21 sarAgasa samAsa mAkAmanirjarApAsa devasya // 20 // samyaktvaM ca // 21 // - sarAgasayama, sayamAsayama, akAmanirjarA aura bAta ye devAyuke Asana hai 120 bhI de kAsava hai // 21 // sa, si 6/18/334 / 12 svabhAvamArdava ca // 18 // etadapi mAnuSasyAyuSa as gerator kama uttarA devAsavo'yami yathA syAta / svabhAvakI mRdutA bhI manuSyAyukA Asava hai| prazna -- isa sUtra ko pRthak kyoM banAyA 'uttara - svabhAvakI mRdutA devAyukA bhI Asava hai isa bAtake batalAne ke lie isa sUtrako alaga banAyA hai| ( rA vA 6/18/1-2/526/24) tasA 4/42-43 AkAmanirjarAmA po mandAyA maM dAna tathAgatanasevanam // 42 sarAgasaMyamazcaiva samyadezayama iti devAyuSo hyete bhavandhyAsavahetava // - bAlatapa va akAmanirjarA ke honeseA manda rakhanese zreSTha dharmako sunanese bAma denese Ana Ayutana sevI banane se, sarAga sAdhuokA saMyama dhAraNa karanese, dezasayama dhAraNa karanese samyaSTi honese trAyukA vAsa hotA hai| , P hai, mo. yU. 800/681 azubha mahatva dehi yAtanAkAmagirAe / devA jidhara sammAhaTThI ya jo jobo jo jIva samya so kevala samma kari sAkSAda anuvata mahAmahanikaridevI mA~ haimahari jo mipAdRSTi jIva hai so upacArarUpa alata mahAniri vA ajJAnarUpa bAla tapazcaraNa kari vA binA icchA bandhAdi bhaI aisI AkAma nirjarAkari devAyukI bA~dhe hai / 12. bhavanatrikAyu sAmAnyake bandhayogya pariNAma sa.si./12/136/6 tena sarAga yamasaMyamAsamAsyAyuSa Asavau prApta maica doSa samyatvAbhAve sati tadvayapadezAna dubhayamapyatrAntarbhavati / - prazna - sarAgasaMyama aura sayamAsayama ye bhavanavAsI Adiko Ayuke Asava hai yaha prApta hotA hai ? uttara - yaha koI doSa nahIM hai, kyoMki samyaktva ke abhAva meM sarAgasa yama aura saMyamAsaMyama nahIM hote. isalie una donoMkA yahIM antarbhAva hotA hai arthAt ye bhI saudharmAdi devAyuke Asava hai, kyoMki ye samyakva ke hone para hI hote hai / rA bA.6/20/9/227/15 ampakasAmAyika- virAdhitasamyagdarzanA bhavanAtha maharddhimAsyA paJcAvatadhAriNo'virAdhitasamyagdarzanA tirmamanuSyA saudharmAdiSu acyutAvasAnesurapadyante, vinipatitasamyaktvA bhavanAdiSu / anadhigatajIvA jIvA bAlatapasa anupalabdhatatsvabhAvA ajJAnakRtasayamA levAbhAvAta kecidbhavanavyantarAdiSu sahasrAraparyanteSu manuSyatiryakSvapi ca kAmanirjarANA nirodha mAcarya rAmaladhAraNa pariyA pAdibhi parikheditamUrtaya cATaka nirodhabandhanamA dIrghakAla rogiNa asa kliSTA tarugirizikharapAtina anazanajvalanajalapravezanaviSabhakSaNa dharma buddhaya vyantaramAnuSatiryakSu / ni zIlavatA sAnukampahRdayA jalarAjitulyaroSabhogabhUmisamutpannAzca vyantarAdiSu janma 1 17 3. Ayu karmake bandhayogya pariNAma pratipadyante iti / - avyakta sAmAyika, aura samyagdarzanakI virA ghanA Adi vanavAsI Adiko Ayu athavA mahardika manuSyakI Ayu ke Asava kAraNa hai| paca aNuvratoke dhAraka samyagdRSTi tiyaMca yA manuSya saudharma Adi acyuta paryanta svargo meM utpanna hote hai| yadi samyagdarzana virAdhanA ho jAye to bhavanavAsI AdimeM utpanna hote hai / tatvajJAnase rahita bAlatapa tapanevAle ajJAnI manda kaSAyake kAraNa koI bhavanavAsI vyantara Adi sahasrAra svarga paryanta utpanna hote hai, koI marakara manuSya bhI hote hai, tathA tiyaMca bhI / AkAma nirjarA, bhUkha pyAsakA sahanA, brahmacarya, pRthvI para sonA, mala dhAraNa Adi pariSahose khedakhina na honA, gUDha puruSoke bandhana meM paDane para bhAnahI ghaDAnA, dIrghakAlIna roga honepara bhI asa kliSTa rahanA, yA parvata ke zikhara se pApAta karanA, anazana, agni praveza, viSabhakSaNa Adiko dharma mAnanevAle kutApasa vyantara aura manuSya tathA tiryoM meM utpanna hote hai| jinane vrata yA zoloko dhAraNa nahIM kiyA kintu jo sadaya hRdaya hai, jala rekhAke samAna manda kaSAyI hai. tathA bhoga bhUmimeM utpanna honevAle vyantara AdimeM utpanna hote hai / siA 250 jammAcAri sjidaannaannlaadimukaamnniriyo| kudavA sabalacaritA bhavaNatiya jati te jIvA // 450 // unmArgacArI, nidAna karane vAle agni, jala Adise jhapApAta karanevAle, binA abhilASa bandhAdika ke nimita se pariSaha sahanAdi kari jinake nirjarA bhaI. paMcAgni Adi khoTe saparka karanevAle, vahari sadoSa cAritrake dharana hAre je jIva hai te bhavanatrika viSai jAya Upajai hai / 13. bhavanavAsI devAyuke bandhayogya pariNAma ti. pa 3 / 968,16,206 avamidamakA keI NANacarite kiliTThabhAvajudA | bhavaNAresu Au badhaMti hu micchabhAva judA // 168 // aviNyasattA keI kAmiNivirahajjareNa jajjaridA kalahapiyA pAviTTA jAyate bhavadeve ||1666je kohamANamAyAtohAta kivicaaritaa| gurUci te upati asuresa 2061- jJAna aura cAritrake viSaya meM jinhoMne zaMkAko amIra nahIM kiyA hai tathA jo kliSTa bhAvase yuddha hai, aise jo midhyAtva bhAva se sahita hote hue bhavanavAsI sambandhI devokI Ayu hai| kAminI ke viraharUpI jvarase jarjarita kalahapriya aura pApiSTha kisane hI vinayI jIva bhavanavAsI devoM meM utpanna hote hai // 166 // jo jIva krodha, mAna, mAyAmeM Asakta hai, kRSiSTha cAritra arthAta kurAcArI hai, tathA vaira bhAva meM rUci rakhate hai ve asuroM meM utpanna hote haiM / 257 14. vyantara tathA nIca devoMkI Ayuke bandhayogya pariNAma bha A /mU 181-182 / 368 NANassa kevalINaM dhammassAiriya savvasAhUNaM / mAjhya avaNNavAdI vibhisiya bhAvaNa kuNai // 181 // okocamma pare joDU ichitarasasAdahetu abhi bhAvaNa kuNai // 182 // zrutajJAna, kevalI va dharma, ina tInoke prati mAyAvI arthAt Uparase inake prati prema va bhakti dikhAte hue, parantu andara se inake pratikA bahumAna yA AcaraNa se rahita jIva, AcArya, upAdhyAya va sAdhu parameThI meM doSokA AropaNa karanevAle, aura avarNavAdI jana aise azubha vicAroMse muni jAtike tus deva meM janma lete hai // 189 // mantrAbhiyogya arthAt kumArI vagairaha meM bhUtakA praveza utpanna karanA, kautuhalopadarzana kriyA arthAt akAla meM jaladRSTi Adi karake dikhAnA Adi camatkAra, bhUtikarma arthAt mAtakAdikokI rakSAke artha mantra prayogake dvArA bhUlokI krIDA dikhAnA - ye saba kriyAe~ Rddhi gaurava yA rasa gaurava, yA sAta gaurava dikhAne ke lie jo karatA hai so abhiyogya jAtike vAhana devoM meM utpanna hotA hai | ti pa 3 / 201-205 maraNe virAdhidammi ya keI kadappakivvisA devA / abhiyogA modI suragdI jAte // 2013 saccaya jainendra siddhAnta koza Page #273 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Ayu 258 3. Ayukarmake bandhayogya pariNAma hoNA hassaM kubbati bahujaNe NiyamA / kadamparattahidayA te kaMdappesu jAyaMti 1202 // je bhUdikammamaMdAbhiyogakodUhalAisaM juttA / jaNavaNNe ya paaTTA vAhaNadevesa te ho ti // 2035 titthayarasaMghamahimAAgamagaMdhA diemu paDikUnA / dudhiNayA NigadillA jAyate kimbisasuresu 204 // upahauvaesayarA vipaDivaNNA jiNidamAgami / moheNaM saMmodhA saMmohamuresu jAyate // 20 // ti pa 8/556,566 sabala carittA kUrA umgaTThA NidANakadabhAvA / maMdakasAyANuradA baMdhate appaiddhiasurAuM // 55 // IsANalatabaccudakappaMtaM jAva hoti kNdppaa| kidivasiyA abhiyogA NiyakampajahapaNaThidisahiyA ||56||-mrnnke virAdhita karane para arthAta samAdhi maraNake binA,kitane hI jIva durgatiyoM meM kandarpa,kilviSa,Abhiyogya aura sammoha ityAdi deva utpanna hote hai / jo prANI satya vacanase rahita hai, nitya hI bahujanameM hAsya karate haiM, aura jinakA hRdaya kAmAsakta rahatA hai, ve kandarpa devoMmeM utpanna hote hai / 202 // jo bhUtikarma,mantrAbhiyoga aura kautUhalAdi Adise saMyukta hai tathA logoM ke guNagAna (khuzAmada) meM pravRtta rahate hai, ve vAhana devo meM utpanna hote hai|203| jo loga tIrthakara va sadhako mahimA evaM AgamagranthAdike viSayameM pratikUla haiM, durvinayI, aura mAyAcArI hai. ve kilviSa devoMmeM utpanna hote haiM / 204 // utpatha arthAta kumArgakA upadeza karanevAle, jinendropadiSTa mArgameM virodhI aura mohase saMmugdha jIva sammoha jAtike devoMmeM utpanna hote hai // 20 // dUSita cAritravAle, krUra, unmArgameM sthita, nidAna bhAvase sahita aura manda kaSAyoM meM anurakta jIva apaddhika devoM kI Ayako bA~dhate haiM / 556 // kandarpa,kirivaSika aura Abhiyogya deva apane-apane kalpakI jaghanya sthiti sahita kramaza' IzAna, lAntava aura acyuta kalpaparyanta hote haiM // 566 // 15. jyotiSadevAyuke baMdha yogya pariNAma ti.pa. 7/617 AyubaghaNabhAvaM dasaNagahaNassa kAraNa vivihaM / guNaThAjAdi pavaNNaNa bhAvaNa loe va tvavattavvaM ||617-aayu ke bandhaka bhAva, samyagdarzana grahaNake vividha kAraNa bIra guNasthAnAdikA varNana, bhAvanalokake samAna kahanA cAhie // 617 // 16. kalpavAsI devAya sAmAnyake bandhayogya pariNAma sa.si 6/21/336/5 samyaktvaM ca // 21 // kim / vaivasyAyuSa Asravaityanuvati / avizeSAbhidhAne'pi saudhrmaadivishessgtiH|- samyaktva bhI devAyu kA Asava hai| prazna-samyaktva kyA hai ? uttara-'devAyu kA Asava hai, isa padakI pUrva sUtrase anuvRtti hotI hai| yadyapi samyaktva ko sAmAnyase devAyukA Asrava kahA hai, to bhI isase saudharmAdi vizeSakA jJAna hotA hai / (rA vA.6/21/1/527/27) / rA.bA.6/20/1/527/13 kalyANamitrasambandha AyatanopasevAsaddharmazravaNagauravadarzanA-'navadyamoSadhopavAsa-tapobhAvanA-bahuzrutAgamaparatvakaSAyanigraha-pAtradAna-pItapadmalezyApariNAma-dharmadhyAnamaraNAdilakSaNa: saudharmAdyAyuSaH AsravaH / =kalyANa mitra sasarga, Ayatana sevA, saddharmazravaNa, svagauravadarzana, proSadhopavAsa, tapakI bhAvanA, bahuzrutatva AgamaparatA kaSAyanigraha, pAtradAna,pIta padmalezyA pariNAma, maraNa kAlameM dharmadhyAna rUpa pariNati Adi saudharma Adi Ayuke Asrava haiM / (aura mI de.Ayu 3/12) bandhayogya pariNAma / 17. kalpavAsI devAya vizeSake bandha gegya pariNAma si.pa4/556-566 sabalacarittA kurA ummaggaTThA nnidaannkdbhaavaa| mada kasAyANuradA baMdha te appaiddhi asuraauN||556|| dasaputvadharA sohammappahadi samvasiddhipariyaMtaM / coisa pRthvadharA taTTa laMtavakappAdi baccate 1957 sohammAdi accudapariyaMta jaMti desvdjuttaa| cavihadANapaNaTThA akasAyA paMcagurubhattA // 558 // sammattaNANaajjavalajjAsIlAdiehi paripuNNA / jAyate itthIo jA accudakappapariyataM // 5 // migaliMgadhAriNo je uktivassameNa saMpuNNA / te jAyaMti abhavvA uvarimagevajjapariyaMta ||56||prdoaccnnvdptvrdsnnnnaanncrnn saMpaNNA Ni gaMthA jAyate bhavvA samvaTThasiddhi pariyata 561 // carayAparivajjadharA madakasAyA piyaMvadA keI / kamaso bhASaNapahadi jammate bamhakapyataM ||16||je pace diyatiriyA saNNI hu akAmaNijjareNa tadA / madaksAyA keI jati sahassArapariyaMtaM // 563 // taNada uNAdisahiyA jIvA je amadakohajudA / kamaso bhAvaNapahudo keI jammati accu jAva // 564 // A IsANaM kappa uppattI hAdi devadevINaM / tapparado unbhUdI devANaM kevalANa pi // 56 // IsANalatavaccadakapta jAva hoti kdyaa| kibdhisiyA abhiyogA NiyappajahaNNAdisahiyA // 566 // - dUSita caritravAle, krUra, unmArga meM sthita, nidAna bhAvase sahita, kaSAyomeM anurakta jIva alapaddhika devoMkI Ayu mA~ghate hai ||556||dshpuurv ke dhArI jIva saudharmAdi sarvArthasiddhi paryanta tathA caudahapUrvadhArI lAtava kalpase lekara sarvArtha siddhi paryanta jAte hai|550|| cAra prakArake dAna meM pravRtta, kaSAyose rahita va pacaguruoMkI bhaktise yukta aise dezavata sayukta jova saudharma svargako Adi lekara acyutasvarga paryanta jAte hai // 558 // samyaktva, jJAna, Arjava, lajjA evaM zIlAdise paripUrNa striyA~ acyuta kampa paryanta jAtI hai // 55 // jo jaghanya jinaliMgako dhAraNa karanevAle aura utkRSTa tapake zramase paripUrNa ve uparimagraiveyaka paryanta utpanna hote hai / / 60 pUjA, vrata, tapa, darzana jJAna aura cAritrase sampanna nirgrantha bhavya isase Age sarvArthasiddhi paryanta utpanna hote hai // 561 // maMda kaSAyI va priya bolanevAle kitane hI caraka (sAdhuvizeSa) aura parivAjaka kramase bhavanavAsiyoko Adi lekara brahmakalpa taka utpanna hote hai // 562 // jo koI paMcendriyatiyaMca saMjJo AkAma nirjarAse yukta hai, aura maMdakaSAyI hai ve sahasrAra klpa taka utpanna hote hai // 53 // jo tanudaDana arthAt kAyakleza Adise sahita aura tIva krodhase yukta hai aise kitane hI AjIvaka sAdhu kramaza' bhavanavAsiyoM se lekara acyuta svarga paryanta janma lete hai // 564 // deva aura deviyoM ko utpatti IzAna kapa taka hotI hai| isase Age kevala devoMkI utpatti hI hai|56|| kandarpa, kiviSika aura abhiyogya deva apane apane kalpakI jaghanya sthiti sahita kramaza IzAna, lAntava aura acyuta kalpa paryanta hote haiN| 18. laukAntika devAyuke bandhayogya pariNAma ti pa.8/646-651 iha khette veragaM bahubheyaM bhAvidUNa bahukAla / saMjama bhAvehi muNI devA loya tiyA hoti // 46 // iNidAmu samANo sahadukkhesa sabadhuriuvagge / jo samaNo sammatto so ciya loyaMtiyo hodi // 647 // je hiravekvA dehe NichaMdA NimmamA nniraarmbhaa| NirabajjA samaNavarA te cciya loyatiyA hoti 648 // saMjogavippayoge lAhAlAhammi jIvide mrnne| jo mamadiThThI samaNo so cciya loyaMtio hodi ||646annvrdsm pattA saMjamasamidIsu jhANajogesaM tivvatavacaraNajuttA samaNA loyetiyA hoti 650 // paMcamahavyaya sahiyA paMcamma samidIsu cirammi cetttthti| paMcakravavisayaviradA risiNo loyaMtiyA hoti |651-is kSetrameM bahuta kAla taka bahuta prakArake vairAgyako bhAkara saMyamase yukta muni laukAntika deva hote hai|646|| jo samyagdRSTi zramaNa (muni) stuti aura nindAmeM, mukha aura dukha meM tathA bandhu aura ripumeM samAna hai vahI laukAntika hotA hai // 647 // jo deha ke viSaya meM nirapekSa, nirdvandva, nirmama,nirArambha aura niravadya hai ve hI zreSTha zramaNa laukAntika deva hote hai / 648 // jo zramaNa sayoga aura viyogameM, lAbha aura alAbha meM, tathA jIvita aura maraNa meM, samadRSTi hote hai ve laukAntika hote hai // 646 // sayama, samiti, dhyAna evaM samAdhike viSaya meM jo nirantara zramako prApta hai arthAta sAvadhAna hai, tathA tIba tapazcaraNase sayukta hai ve zramaNa laukAntika hote hai // 65 // pA~ca mahAbatoMse sahita, pA~ca samitiyoM kA cirakAla taka AcaraNa karanevAle, aura pA~co indriya viSayose virakta RSi laukAntika hote haiM / / 651 / / jainendra siddhAnta koza Page #274 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Ayu 259 4. ATha apakarSa kAla nirdeza 16. kaSAya va lezyAko apekSA Aya bandhake 20 sthAna go jo / 265-636 (vizeSa dekho janma 6/7) zakti sthAna 4 / lezyA sthAna 14 / Ayubandha sthAna 20 1 | zilA bheda |1, kRSNa u abandha samAna 1/ narakAyu pRthvI bheda |1| kuSNa ma. samAna | 2 kRSNAdi ma u. . kRSNAdi 2ma. +1 u. | naraka tiryaJcAyu naraka tiryaJca manuSyAyu 4 | kRSNAdi 3 ma sarva | 04 roorrm +1ja. 5 kRSNAdi 4 ma +1ja kRSNAdima +1 ja. kRSNAdi 1ja + ma 3 dhUlirekhA samAna 20 mr. , sarva sarva 3 manuSyadeva va tiryaJcAyu manuSya devAyu 1 devAyu , |5| kRSNa binA 1ja+4ma 4 kRSNa, nIla binA 1ja,+3 ma pItAdi 1 u. +2 ma | padma, zukla 1ja +1ma. | zukla 1 ma. zukla 1u bAra Ayu bandhake yogya pariNAmomeM-se pariNata hote hai| kyoMki, aisA svabhAva hai| usameM jina jIvone tRtIya tribhAgake prathama samayameM parabhava sambandhI AyukA bandha Arambha kiyA hai ve antarmuharta meM Ayu bandhako samApta kara phira samasta Ayu sthitike nauve bhAgake zeSa rahanepara phirase bhI Ayu bandhake yogya hote hai| tathA samasta Ayu sthitikA sattAIsavA~ bhAga zeSa rahanepara punarapi bandhake yogya hote hai / isa prakAra uttarottara jo tribhAga zeSa rahatA jAtA hai usakA tribhAga zeSa rahanepara yahA~ AThave apakarSa ke prApta honetaka Ayu bandha ke yogya hote hai, aisA grahaNa karanA caahie| parantu vibhAga zeSa rahane para Ayu niyamase ba~dhatI hai aisA ekAnta nahIM hai| kintu usa samaya jIva Ayu bandhake yogya hote hai| yaha ukta kthanakA tAtparya hai / (go ka /jI pra 626-643/836) go,jI /jo pra 518/113/17 karmabhUmitiryagmanuSyANAM bhujyamAnAyurjaghanyamadhyamotkRSTa vivakSitamida 6561 / atra bhAgadvayatikrAnte tRtIyabhAgasya 2187 prathamAntarmuhU parabhavAyubaMdhayogya , tatra na baddhaM tadA tadaka bhAgatRtIyabhAgasya 726 prathamAntarmuhartta / tatrApi na baddha tadA tadekabhAgatRtIyabhAgasya243prathamAntarmuhUrta / evamagre'gre netavyamaSTavAra yAvat / ityaSTa vApRrSA / svabhAvAdeva tadbandha prAyogyapariNamanaM jIvAnA kAraNAntaranirapekSamityartha / -kisI karmabhUmi yA manuSya yA tiryavcako Ayu 6561varSa hai| tahA~ tisa(AyukA do bhAga gae 2187 varSa rahai tahA~ tIsarA bhAgako lAgate hI prathama samasyAsyo lagAi antarmuhUrta paryaMta kAla mAtra prathama apakarSa hai tahA~ parabhava sambandhI Ayu kA bandha hoi / bahuri jo tahA~ na bamdhe tau tisa tIsarA bhAgakA doya bhAga gaye 726 varSa Ayu ke avazeSa rahai tahA~ antarmuharta kAla paryanta dUsarA apakarSa hai tahA~ para bhavakA Ayu bA~dhe / bahuri tahA~ bhI na badhai to tisakA bhI doya bhAga gaye 243 varSa Ayuke avazeSa rahai antarmuhUrta kAla mAtra tIsarA apakarSa virSe parabhavakA Ayu bA~dhai / bahuri tahA~ bhI na badhai to jisakA bhI doya bhAga gaye 81 varSa rahai antarmahUrta paryanta cauthA apakarSa virSe parabhava kA Ayu maoNdhai aise hI doya doya bhAga gaye 27 varSa vA 6 varSa rahai vA tIna varSa rahai antarmuhUrta kAla paryanta pA~cA~ , chaThA, sAtavA~ vA AThavA~ apakarSa viSai parabhavakA Ayuko badhaneko yogya jaannaa| jaiseMhI jobhujyamAna AyukA pramANa hoI tAkai tribhAgatribhAga virSe Ayuke bandha yogya pariNAma apakarSani virSe hI hoI so asA koI svabhAva sahaja hI hai anya koI kAraNa nhii| 2. bhogabhUmijoM tathA deva nArakiyoMkI apekSA ATha apakarSa dha.6/1.6-6,26/170/1 deva Neraiesu chammAsAbasese bhaMjamANAue asakheyAddhApajjavasANe sate parabhaviyamAua baMdhamANANaM tadasa bhavA / * asakheja tirikvamaNusA deva NeraiyANaM va bhujamANAue chammAsAdo ahie sate parabhaviAuassa baMdhAbhAvA / bhujyamAna Ayuke (adhikase adhika) chaha mAsa avazeSa rahane para aura (kamase kama) asaMkheyAdA kAlake avazeSa rahane para AgAmI bhava sambandhI Ayuko bA~dhanevAle deva aura nAra kiyoke pUrva koTike tribhAgase adhika AbAdhA honA asambhava hai| (vahA~ to adhikase adhika chaha mAsa hI AbAdhA hotI hai) asakhyAta varSa kI Ayu vAle bhoga-bhUmija tiryaca va manuSyoke bhI deva aura nArakiyoke samAna bhujyamAna Ayake chaha mAsase adhika hone para parabhava sambandhI Ayu ke bandhakA abhAva hai| dha.10/4,2,4,36/234/2 NiruvakamAuA puNa chammAsAbasese Aua. baMdhapAoggA hoti / tastha vi eva caiva agarisAo bttvaao| =jo nirupakramAyuSka hai ve bhujyamAna AyumeM chaha mAsa zeSa rahane para Ayu bandhake yogya hote hai| yahA~ bhI isI prakAra ATha apakarSako kahanA caahie| abandha 4 jalarekhA samAna 4. ATha apakarSa kAla nirdeza 1. karmabhUmijoMkI apekSA 8 apakarSa dha 10/4,2,4,36/233/4 je sovakkamAuAte saga-saga bhaMjamANAuTThidIe betibhAge adikkate parabhaviyAuabaMdhapAoggA hoti jAba asakheyaddhA tti / tattha bandhapAoggakAlabbhantare AubandhapAoggapariNAmehi ke vi jIyA aTThavAra ke vi sattavAraM ke vi chavvAra ke vi pacavAra ke vi cattArivAra, ke vi tiNNivAra ke vi dovAra ke vi ekavAra prinnmNti| kudo| sAbhAvi yaado| tattha tadiyattibhAgapaDhamasamae jehi paramaviyAu abandho pAraddhote aMtomuhatteNa baMdha samANiya puNo sayalAuTThidoe Nava mabhAge saise puNo vi bandhapAoggA hoti / sayalAuThThidIe sattAvIsabhAgAvasese puNo vi bandhapAoggA hoti / eva sesatibhAga tibhAgAvasese bandhapAoggA hoti ttiNedavvaM jA aTThamI AgarisA tti / Na ca tibhAgAva sese AuaNiyameNa bajjhadi tti eyanto / kiMtu tatya Auaba vapAoggA hoti tti utta hodi / =jo jIva sopakrama AyuSka hai ve apanI-apanI bhujyamAna Ayu sthitike do tribhAga bota jAnepara vahA~se lekara asaMkheyAddhA kAla taka parabhavasambandhI Ayuko bA~dhaneke yogya hote hai| unameM Ayu bandhake yogya kAlake bhItara kitane hI jIba ATha bAra, kitane hI sAta bAra; kitane hI chaha bAra, kitane hI paoNca bAraH kitane hI cAra bAra, kitane ho tIna bAra, kitane hI do bAra, kitane hI eka jainendra siddhAnta koza Page #275 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Ayu 260 4. ATha apakarSa kAla nirdeza tribhAga (kathacit tribhAgakA tribhAga aura katha cit tribhAga-tribhAgakA tribhAga) zeSa rahane para para-bhava sambandhI Ayurmako bA~dhate hai|" isa vyAravyA-prajJapti sUtrake sAtha kaise virodha na hogA ? uttara- nahIM, kyo ki, isa sUtrase ukta sUtra bhinna AcArya ke dvArA banAyA huA honeke kAraNa pRthak hai / ata usase isakA milAna nahI ho sktaa| 5. antima samayameM kevala antarmaharta pramANa hI Ayu baMdhatI hai go ka /jau pra 518/613/20 asaMkSepAddhAbhujyamAnAyuSontyAvasyesa khyeyabhAga tasminnavaziSTe prAgeva antarmahataM mAtrasamayapravadvAn parabhavAyuniyamena baddhvA samApnotIti niyamA jnyaatvy| -bhujyamAna Ayuke kAla meM antima AvalokA asaMkhyAtavA~ bhAga zeSa rahane para antarmuhUrta kAlamAtra samaya prabaddhoMke dvArA parabhavakI Ayukau mA~dhakara pUrI kara hai aisA niyama hai arthAta antima samaya kevala antarmuhUrtamAtra sthitivAlI parabhava sambandhI Ayuko bA~dha kara niSThApana go.ka./jI.pra. 158/12/1 devanArakANA svasthitau SaNmAseSu bhogabhUmi jAnA navamAseSu ca avaziSTeSu tribhAgena AyurvandhasaMbhavAt / - deva nArakI tinikai to chaha mahInA AyukA avazeSa rahai ara bhogabhUmiyA~ kai nava mahInA AyukA avazeSa rahai taba tribhAga kari Ayu baMdhai hai| go.jI |jo pra. 518/614/24 nirupakramAyuSkA anapavartitAyuSkA devanArakA bhujyamAnAyuSiSaDmAsAvazeSe parabhavAyubandhaprAyogyA bhavanti / atrApyaSTApakarSA syu / samayAdhipUrvakoTiprabhRtivipalitopama paryaMta sakhyAtAsaMkhyAtavarSAyuSkabhogabhUmitiryagmanuSyA'pi nirupakramAyuSkA iti grAhya / -nirupakramAyuSka arthAt anapavartita AyuSka devanArakI apanI bhujyamAna Ayu meM (adhikase adhika) chaha mAsa avazeSa rahane para parabhava sambandhI Ayuke bandha yogya hote hai| yahA~ bhI (karma bhUmijo vat) ATha apakarSa hote hai| samayAdhika pUrva koTise lekara tIna pakSyakI Ayu taka sakhyAta va asarakhyAta barSAyuSka jo bhogabhUmija tiyaMca yA manuSya hai ve bhI nirupakramAyuSka hI hai, aisA jAnanA cAhie / (go.ka./jI pra 636-643/836-837) 3. ATha apakarSa kAloMmeM na ba~dhe to anta samayameM baMdhatI hai go jI /jI pra. 518/613/20 nASTamApakarSe'nyAyubandhaniyama , nApya nyo'pakarSastahi Ayurvandha kathaM / asaMkheyAdA bhujyamAnAyuSo'ntyAbajyasaMkhyeyabhAga tasminnavaziSTe prAgeva antarmahRtamAtrasamaya prazraddhAn parabhavAyuniyamena baddhvA samApnotIti niyamo jJAtavya / praznaATha apakarSoM meM bhI Ayu na badhai hai, to AyukA bandha kaise hoI. uttara-sau kahe hai-'asakhe yAddhA' jo AvalIkA asakhyAtavA~ bhAga bhujyamAna AyukA avazeSa rahai tAkai pahile (para-bhavika AyukA bandha kareM hai)| go. ka./jI. pra. 158/192/2 yadyaSTApakarSeSu kvacinnAyurbaddhaM tadAvalya saMkhyayabhAgamAtrAyA samayonamuhUrtamAtrAyA vA asaMkSepAddhAyA prAgevottarabhavAyurantarmuhUrtamAnasamayaprabaddhAt baddhvA nisstthaapyti| etau dvAvapi pakSI pravAhyopadezatvAta anggiikRtii| yadi kdAcida ksiI hI apakarSa meM Ayu na badhai to kaui AcArya ke matase tau AvalIkA asakhyAtavA bhAgapramANa aura koI AcArya ke matase eka samaya ghATi muhUrtapramANa AyukA avazeSa rahai tIhike pahale uttara bhavakI Ayurmako...mA~dhe hai| e doU pakSa AcAryanikA paramparA upadeza kari aMgIkAra kiye hai| 4. Ayuke tribhAga zeSa rahanepara hI apakarSa kAla Ane sambandhI dRSTibheda dha. 10/4,2,4,36/237/10 godama / jIvA duvihA paNNattA sakhejjavassAuA ceva askhejjvssaauaacev| taratha je te asakhejjavassAuA te chammAsAvase siyasi yAugasi parabhaviya Ayuga NivadhatA bNdhti| tastha je te sakhejjavassAuA te vihA paNNattA sovavAmmAuA NiruvasammAuA te tribhAgAvasesasiyaM si yAuga si parabhaviya Ayuga kamma NibadhaMtA badhati / tattha je te sobakkamAuA te siA tibhAgatibhAgAvasesaya ti yAyugaMsi parabhaviyaM Auga kammaM NibaMdhaMtA maMdhati / edeNa vihAyapaNNattimutteNa saha kadha Na viroho| Na edamahAdo tassa pudhasUdassa AiriyabheeNa bhedabhAvaNNassa eyttaabhaavaado| -prazna- he gautama / jIva do prakArake kahe gaye hai-saMkhyAta varSAyuSka aura asaMkhyAta vrssaayussk| unameM jo asaMkhyAta varSAyuSka haiM ve Ayuke chaha mAsa zeSa rahane para para bhavika Ayuko bA~dhate hue bA~dhate hai| aura jo saMkhyAta varSAyuSka jIva hai ve do prakArake kahe gaye haiN|-sopkrmaayussk aura nirupkrmaayussk| unameM jo nirupakamAyuSka hai ve AyumeM vibhAga zeSa rahane para para-bhavika Ayukarma ko bhA~dhate hue A~dhate hai| aura jo sopakramAyuSka jauvahai ve kathaMcita 6. ATha apakarSa kAloMmeM ba~dhI AyakA samIkaraNa go ka /jo pra. 643/837/16 apakarSeSu madhyeprathamavAraM varjitvA dvitIyAdivAre badhyamAnasyAyuSo vRddhirhAnirava sthitirvA bhavati / yadi vRddhistadA dvitIyAdivAre addhAdhikasthitereva praadhaanyN| atha hAnistadA pUrvabaddhAdhikasthitereva praadhaany| -ATha apakarSani virSe pahalI bAra binA dvitIyAdika bAravirSe pUrve jo Ayu bA~dhyA thA, tisako sthiti kI vRddhi vA hAni vA avasthiti ho hai| tahA~ jo vRddhi hoya to pIche jo adhika sthiti bandhI tisakI predhAnatA jaannii| pahuri jo hAni hoya tau pahilI adhika sthiti baMdhI thI tAkI dhAnatA jAnanI / (arthAta ATha apakarSAMme baMdhI hInAdhika sarva sthitiyoM meMse jo adhika hai vaha hI usa Ayu kI baMdhI huI sthiti samajhanI caahie)| 7. anya apakarSoMmeM Ayu bandhake pramANameM cAra vRddhi va hAni sambhava hai dha 16/pR 370/11 cadugNamAuANamavaTida-bhujagArasaMkamANa kAlo jahaNNa mukkasseNa egsmo| pucabaMdhAdo samauttara pabaddhassa jahidi paDucca jaTThidisaMkayo tti etya ghettava / deva-NirayAu-ANaM appadarasaMkamassa jaTTha0 atomuhUtta, ukka, tettIsaM sAgarovamANi sAdireyANi / tirikvamaNusAuANa jaha, aMtomUhuttaM, ukka, tiNNipalidovamANi sAdireyANi / -cAra Ayu karmoM ke avasthita aura bhujAkAra sakramoMkA kAla jaghanya va utkarSase eka samaya mAtra hai| pUrva bandhase eka samaya adhika bA~dhe gaye Ayu karmakA ja. sthitiko apekSA yahA~ ja sthiti sakrama grahaNa karanA caahie| devAyu aura narakAya ke alpatara saMkramakA kAla jaghanyase antarmahurta aura utkarSase sAdhika tetIsa sAgaropama mAtra hai| tiyaMcAyu aura manuSyAya ke alpatara saMkramakA kAla jaghanyase antarmuhUrta aura utkarSa se sAdhika tInatIna patyopama mAtra hai| go ka /mU 441/163 sakamaNAkaraNUNA gavaraNA hoti savva AUNaM / / cyAri Ayu tinakai sakramaNakaraNa binA nabakaraNa pAie hai| 8 usI apakarSa kAlake sarva samayoMmeM uttarottara hIna bandha hotA hai ma.ba 2/6271/145/12 Ayugassa asthi avyattabaMdhagA appatarabaMdhagAya / ma.ba 2/6356/182/6 Ayu atyi avattavyabadhagA ya asaMkhejjabhAgahANibadhagA ya / -1, Ayu karmakA avaktavya bandha karanevAle jIva haiM, aura alpatara bandha karanevAle jIva hai| vizeSArtha-Aya karmakA prathama samaya meM jo sthitibandha hotA hai usase dvitIyAdi samayoMmeM uttarottara vaha hIna hInatara hI hotA hai aisA niyama hai| jainendra siddhAnta koza Page #276 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Ayu 261 6. Ayubandha sambandhI niyama 2. Aya kama ke abaktapAda kA bandha karane vAle aura asaMkhyAta ke apakarSaNa aura para-prakRti sakramaNake dvArA bAdhA hotI hai, usa bhAgahAni pada kA bandha karanetAle joba hai| vizedhArtha-- Ayu kama- prakAra Ayukarmake AbAvAkAlake pUrNa hone taka apakarSaNa aura para kA avaktavya bandha hone ke bAda asatara hA bandha hotA hai| Ayu- prakRti sakramaNake dvArA bAdhAkA abhAva hai| arthAt AgAmI bhava karma kA jaba bandha prArambha hotA hai taba prathama samayame eka mAtra sambandhI AyukmaMkI niSeka sthitimeM koI vyAghAta nahIM hotA hai, abaktavya pada hI hotA hai aura anantara aspatarapada hotA hai| phira isa bAtake prarUpaNake lie dUsaro bAra 'AbAdhA' isa sUtrakA nirdeza bhI usa alpatara padameM kauna-so hAni hotI hai, yahI batalAneke liye kiyA hai| yahA~ vaha asaraNyAta bhAgahAni ho hoto hai yaha spaSTa nirdeza kiyA hai| 6. cAro AyaoMkA paraspara meM saMkramaNa nahIM hotA 5. Ayuke utkarSaNa apavartana sambandhI niyama go ka /mU. 410/573 badhe / Aucaukke Na saMkamaNaM ||410||-bhuri cyAri Ayu tinakai paraspara sakramaNa nAhI, devAyu, manuSyAyu Adi 1. baddhayamAna va bhujyamAna donoM AyuoMkA apavartana rUpa hoina pariNamai ityAdi aisA jaannaa| sambhava hai 7. saMyamako virAdhanAse AyukA apavartana ho jAtA hai go.ka jo pra643/837/16 Ayurvandha kurvatA jovAnAM pariNAmavazena dha 4/1.5 66/383/3 ekko virAhiyasaMjado vemANiyadevena AuaM baddhayamAnasyAyuSo'pavartanamapi bhavati / tadevApavartanadhAta ityucyate badhidUNa tamAvaTTaNAghAdeNa ghAdiya bhavaNavAsiyadevena ubavaNNo / udIyamAnAyurapavartanasyaiva kadalIghAtAbhidhAnAt / = bahuri aAyu ke -virAdhanA kI hai sayamakI jisane aisA koI sayata manuSya vaimAnika bandhako karate jIva tinake pariNAmanike vazateM (badyamAna AyukA) devo meM Ayu ko baoNdha karake apavartanAghAtase ghAta karake bhavanavAsI apavartana bhI ho hai| apavartana nAma ghaTanekA hai| sau yA ko apa- devo meM utpanna huaa| (dha. 4/1,5,67 / 385/8 vizeSArtha) vartana ghAta kahie jAte udaya AyA Ayu ke (arthAta bhujyamAna Ayu- dha. 12/4,2,7,20/21/3 ukkissAu badhiya puNo taM dhAdiyAmicchatta ke) apavartanakA nAma kdalIghAta hai| gaMtUNa aggidevemu uppaNNadIvAyaNa / - utkRSTa Ayuko bhA~dha karake 2. parantu baddhadhamAna AyakI udIraNA nahIM hotI mithyAtvako prApta ho, dvipAyana muni agnikumAra devoMmeM utpanna hue| go ka./mU. 618/1103 / parabhaviya Augassaya udoraNA Nasthi Niya- 8 Ayuke anubhAga va sthitighAta sAtha-sAtha hote haiM meNa // 618 // bahuri parabhavakA badhyamAna Ayu tAkI udIraNA niyama dha 12/4.2,63,41/1-2/365 para udhRta "hidighAde hamate kari nAhIM hai| aNubhAgA AUANa svvesi| aNubhAgeNa viNA viha AuvadhajjaNa 3. utkRSTa Ayuke anubhAgakA apavartana sambhava hai dvidighAdo // 1 // aNubhAge hamate ThidighAdo AuANa samvesi / ThididhAveNa viNA vi hu AuvabajjANamaNubhAgo // 2 // sthitighAta dha. 12/4,2,7,20/21/3 ukkssANubhAge badhe AvaTTaNAghAdo Nathi ci ke anubhAgokA nAza hotA hai / Ayuko chor3akara zeSa karmoMkA anuke vi bhaNa ti / taNNa ghaDade, ukkassAuabaMdhiya puSo taM ghAdiya bhAgake binA bhI sthitighAta hotA hai // 1 // anubhAgakA ghAta honemicchatta gahUNaaggidevesu uppaNNadIvAyaNeNa viyahicArAdo mahAbadhe para saba AyuokA sthitighAta hotA hai| sthiti ghAtake binA bhI Au aukkassANubhAgatarassa uba DhapoggalamettakAlaparUvaNaNNahANu Ayu ko choDakara zeSa karmoke anubhAgakA ghAta hotA hai|| bavattIdo vA / prazna-(uskRSTa Ayuko bA~dhakara use apavartanadhAtake dha. 12/4,2,7,20/21/8 ukkassANubhAgeNa saha tettIsAudhiya dvArA ghAtakara pazcAt adhastana guNasthAnoko prApta honepara utkRSTa aNubhAga motUNa didIe ceva ovaTTaNAghAda kAdUNa sodhammAdimsa anubhAgakA svAmI kyo nahI hotA) uttara--(nahIM, kyoki dhAtita uppaNNANaM ukkassabhAvasAmittaM kiNNa lbbhde| Na viNA Auassa anubhAgake utkRSTa honekA virodha hai)| utkRSTa anubhAgako bA~dhane para ukksshidighaadaabhaavaado| prazna-utkRSTa anubhAgake sAtha saiMtIsa usakA apavartana ghAta nahIM hotA, aisA kitane hI AcArya kahate sAgaropama pramANa AyukA bA~dhakara anubhAgako choDa kevala sthitike hai| kintu vaha ghaTita nahIM hotA, kyoki aisA mAnanepara eka to apavartana pAtako karake saudharmAdi vevomeM utpanna hue jIvoMke utkRSTa utkRSTa Ayu ko bA~dhakara pazcAt usakA ghAta karake mithyAtvako anubhAgakA svAmitva kyo nahIM pAyA jAtA / uttara-nahIM, kyoMki prApta hA agnikumAra devoM meM utpanna hue dvipAyana munike sAtha vyabhi (anubhAga ghAtake) binA Ayuko utkRSTa sthitikA ghAta sambhava nhiiN| cAra AtA hai, dUsare isakA ghAta mAne binA mahAbandhameM prarUpita utkRSTa anubhAgakA upAdha pudgala pramANa antara bhI nahIM bana sktaa| 6. Ayu bandha sambandhI niyama 4. asakhyAta varSAyuSkoM tathA carama zarIriyoMkI Ayu- 1 tiyaMcoMko utkRSTa Ayu bhogabhUmi, svayambhUramaNa kA apavartana nahIM hotA dvIpa, va karmabhUmike prathama cAra kAloMmeM hI sambhava hai ta. sU.2/53 aupapAdikAcaramottamadehAsaMkhyeyavarSAyuSo'napavAyuSa ti. pa.5/285-286 eve ukkassAU puvAvaravidehajAdatiriyANaM / // 53 // - aupapAdika dehavAle deva va nArakI, caramottama dehavAle kammAvaNipaDibaddhe bAhirabhAge sayaMpahagirIdo // 284 // tasyaiva sancaarthAt vartamAna bhavase mokSa jAnevAle bhoga bhUmiyA~ niyaMca va manuSya kAla keI jovANa bharahe eravade / turiyassa paThamabhAge edeNaM hodi anapavartI AyuvAle hote hai| arthAt unako apamRtyu nahIM hotii| unakassaM // 28 // uparyukta utkRSTa Ayu pUrvA para videhoMmeM utpanna (sa.si 2/53/201/4) (rA.vA. 2/53/1-10/157) (dha.1/4,1,66/ hue tiryaMcoke tathA svayaMprabha parvatake bAhma karmabhUmi- bhAgameM utpanna 306/6) (ta.sA. 2/135) / hue tiyaMcoke hI sarvakAla pAyI jAtI hai / bharata aura airAvata kSetra5. bhujyamAna Ayu paryanta baddhayamAna AyumeM bAdhA ke bhItara caturtha kAlake prathama bhAgameM bhI kinhIM tiryacoMke ukta asambhava hai utkRSTa Ayu pAyI jAtI hai| gha.6/11-6.24/168/5 jadhA NANAvaraNAdisamayapabaddhANa maMdhAvaliya 2. bhoga bhUmijoMmeM bhI Ayu honAdhika ho sakatI hai baditANaM okaDuNa-parapaDi-saMkamehi bAdhA asthi, tadhA Au- dha 14/4,2,6.8186/13 akhejjavAsAuassa vA tti utte devaNehaassa okaDaNa-parapayaDisa kamAdIhi bAdhAbhAva parUvaNaThTha vidiya- yANAM gahaNa, Na samayAhiyapuvakoDippahuDiuvarimAuatirikkhavAramAbAdhANidde saado| = (jaise) jJAnAvaraNAdi karmoM ke samayaprabaddhoM- maNussANaM gahaNaM / = 'asaMkhyAtavarSAyuSka' se deva nArakiyokA grahaNa upa jainendra siddhAnta koza Page #277 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Ayu 262 6 Ayubandha sambandhI niyama kiyA gayA hai, isa padasai eka samaya adhika pUrva koTi Adi uparima 3. bhogabhUmi manuSya va tiryacagatike jIvoMme Ayu vikalpoMse sayukta tiyaMco va manuSyoMkA grahaNa nahIM karanA ___ go.ka /jI pra. 636-640/836/8 bhogabhUmijA SaNmAse'vaziSTe devaM / caahie| = bahuri bhoga bhUmiyA chaha mAsa avazeSa rahe devAyu hI ko bA~dhe / 3.bavAyuSkavadhAtAyuvaka devoMkIAya sambandhIspaSTIkaraNa 5. Ayuke sAtha vahI gati prakRti ba~dhatI hai gha./4/16,67/385 para vizeSArtha "yahA~ para jo baddhAyughAtakI apekSA noTa-Ayuke sAtha gatikA jo bandha hotA hai vaha niyamase Ayuke samyagdRSTi aura mithyAdRSTi devoke do prakArake kAlakI prarUpaNAkI hai, samAna hI hotA hai / kyoki gati nAmakarma va AyukarmakI vyucchitti usakA abhiprAya yaha hai ki, kisI manuSyane apanI sayama avasthAmeM eka sAtha hI hotI hai-de. bandha vyucchitti cArTa / devAyumandha kiyaa| pIche usane saMkleza pariNAmoke nimittase saMyamakI 6. eka bhavameM eka hI AyakA bandha sambhava hai virAdhanA kara dI aura isalie apavartana ghAtake dvArA AyukA pAta bhI kara diyaa| sayamakI virAdhanA kara dene para bhI yadi vaha samyagdRSTi hai, go ka /mU.642/837 ekke ekkaM AU ekabhave baMdhamedi joggapade / to mara kara jisa kalpameM utpanna hogA, vahA~ko sAdhANata nizcita aDavAra vA tatthavi tibhAgasese va savvastha ||642||-ek jIva eka Ayuse anta muhUrta kama ardha sAgaropama pramANa adhika AyukA samaya viSai eka hI Ayu ko bA~dhai so bhI yogyakAla viSai ATha bAra dhAraka hogaa| kalpanA kIjie kisI manuSyane sayama avasthAmeM hI bA~dhai, tahA~ sarva tIsarA tIsarA bhAga aba zeSa rahe mA~dhai hai| acyuta kalpameM saMbhava bAIsa sAgara pramANa AyubaMdha kiyA / 7. baddhAyuSkomeM samyaktva va guNasthAna prApti sambandhI pIche saMyamako virAdhanA aura baoNdhI huI AyukI apavartanA kara pa. prA 1/201 cattAri vi chettAI AuyabaMdheNa hoi sammattaM / asaMyata samyagdRSTi ho gyaa| pIche mara kara yadi sahasrAra kalpameM aNuvaya-mahavvAiMNa lahai devau motaM |201-jiiv cAroM hI kSetroM utpanna huA, to vahA~kI sAdhAraNa Ayu jo aThAraha sAgarakI hai, usase kI (gatiyokI) AyukA bandha honepara samyaktvako prApta kara sakatA ghAtAyuSka samyagdRSTi devakI Ayu antarmuhUrta kama AdhA sAgara adhika hai| kintu aNuvata aura mahAvata devAyuko choDakara zeSa AyukA bandha hogii| yadi vahI puruSa saMyamakI virAdhanA kesAtha hI samyaktvako hone para prApta nahIM kara sakatA (dha.11,1,85/166/326),(go.ka./mUghirAdhanA kara mithyAdRSTi ho jAtA hai, aura pIche maraNa kara usI 334), (go jI./m /653/1101) sahasrAra karUpameM utpanna hotA hai, to usakI vahA~kI nizcita aThAraha kI vahA~kI nizcita aThAraha dha.1/1,1.26/208/1 baddhAyurasaMyatasamyagdRSTisAsAdanAnAmiva na samyasAgarakI Ayuse pasyopamake asaMkhyAta bhAgase adhika hogii| aise gmithyAdRSTisaMyatAsayatAnAM ca tatrAparyAptakAle saMbhava' samasti tatra jIvako ghAtAyuSka mithyAdRSTi kahate hai| tena tayovirodhAta |-jis prakAra baddhAyuSka asaM yatasamyagdRSTi aura 4. cAroM gatiyoM meM paraspara Ayubandha sambandhI sAsAdana guNa sthAnavAloMkA tithaMca gatike aparyApta kAlameM sambhava hai, usa prakAra samyag mithyAdRSTi aura sayatAsaMyatoMkA tiryaMcagatike 1. naraka va devagatike jIvoMme aparyApta kAlameM sambhava nahI hai, kyoMki, tiyaMcatimeM aparyAptakAla ke gha.12/4,2,7,32/27/5 apajjattatirikkhAu deva-NeraiyA Na bNdhti| sAtha samyagmithyAdRSTi aura saMyatAsayatoMkA virodha hai| - aparyApta tiryaca sambandhI Ayuko deva va nArakI jIva nahIM dha.12/1,2,7,16/20/13 ukkassANubhAgeNa saha Auyabadhe saMjadAsaMjadA. maaNghte| dihechimaguNaThANANaM gmnnaabhaavaado| - utkRSTa anubhAgake sAtha go.ka./jI.pra.439-440/836/6 parabhavAyu: svabhujyamAnAyuSyutkRSTena Ayuko bA~dhanepara saMyatAsaMyatAdi adhastana guNasthAnoMmeM gamana nahIM SaNmAse'vaziSTe devanArakA nAraM tairazca baghnanti tadvandhe yogyA' hotaa| syurityarthaH |...sptmpRthviijaashc tairazcameva / --bhujyamAna Ayuke utkRSTa go jI/jI pra731/1325/14 baddhadevAyukAdanyasya upazamazreNyamaraNAchaha mAsa avazeSara haiM deva nArakI hai te manuSyAyu vA tiryacAyuko A~dhai __ bhAvAt / zeSatrikabaddhAyuSkAnAM ca dezasakalasaMyamayorevAsaMbhavAt / hai arthAta tisa kAla meM bandha yogya ho hai| .. saptama pRthvIke nArakI -devAyukA jAkai bandha bhayA hoi tihiM binA anya jIvakA upazama tiryacAyu hI ko bA~dhe hai| zreNI virSe maraNa nAhIM / anya Ayu jAkai baMdhA hoi tAkai dezasaMyama sakalasaMyama bhI na hoi| 2. karma bhUmija tiryaMca manuSya gatike jIvome noTa-samyagdRSTi manuSya va tiyaM ca kevala devAyu va manuSyAyukA ho| go ka./jI.pra.334/486/13narakatiryamdevAyustu bhujyamAnabadyamAnobhayabandha karate haiM-de. bandhavyucchitti caartt| prakAreNa satvesu satsu yathAsaMkhyaMdezavatA' sakalavatAHkSapakA naiva syuH| rA.bA.2/46/8/155/deveSutpadya cyuta manuSyeSu tiryazca cotpadya aparyApta- go.ka./bI pra 346/468/11 asaMyate nArakamanuSyAyuSI vyucchitti', kAlamanubhUya punardavAyumaMdhyA utpadyate labdhamantaram |-devoNmeN utpanna tatsattve'NuvatAghaTanAt / 1. badbhayamAna aura bhujyamAna dou prakAra hokara vahA~se cyuta ho manuSya vA tiyacoMmeM utpanna huaa| aparyApta kAla apekSA kari narakAyukA sattva hote dezavrata na hoI,tirsacAyukA sattva mAtrakA anubhava kara puna. devAyuko bA~dhakara vahA~ hI utpanna ho gyaa| hote sakalabata na hoI, naraka tiryaca va devAyukA sattva hote kSapaka isa prakAra veva gatikA antara antarmuhUrta mAtra hI prApta hotA hai| zreNI na hoI / 2.asaMyata samyagdRSTiyoMke nAraka va manuSyAyukI arthAta aparyApta manuSya vA tiryaca bhI devAyu bandha kara sakate haiN| vyucchitti ho jAtI hai kyoMki unake sattvameM aNuvrata nahIM hote| go.ka./jI.pra.439-440/536/7 naratiryacatribhAge'vaziSTe ctvaari| .. 8.baddhadhamAna vevAyuSkakA samyaktva virAdhita nahIM hotA eka vikalendriyA nAraM teracaM c| tejo vAyava'.. tairazcameva mahari go ka./bhASA 3661526/3bahuri baddhayamAna devAyu ara bhujyamAna manuSyAyu manuSya tiryaca bhujyamAna AyukA tIsarA bhAga avazaSa raha cyAsyoM yukta asaMyatAdi cyAri guNasthAnavartI jIva samyaktva te bhraSTa hoha AyukaubA~dhe hai...ekendriya va vikalendriya nAraka aura tithaMca Ayuko mithyAdRSTi virSe hote naahii| bA~dhai hai| tejakAyika vA vAtakAyika tithaMcAyu hI bAndhe haiN| go, ka./jI.pra. 745/10/1 udvelitAnudvelitamanuSyadviktejovAyUnA 9.baMdha udaya satva sambandhI saMyamI bhaMga manuSyAyurabandhAdatrAnutpatte / - manuSya-dvikakI udvelanA bhaye vAna go. kama.6414836 sagasagagadINamAu~ udedi baMdhe udiNNageNa sm| bhamai teja vAtakAyikanike manuSyAyuke bandhakA abhAva manuSyanivirSe do sattA hu abaMdhe ekkaM udayAgadaM sattaM // 64 // -nArakAdikanike upajanA naahii| apanI-apanI gati sambandhI hI eka Aya udaya ho haiN| bahuri jainendra siddhAnta koza Page #278 -------------------------------------------------------------------------- ________________ oyu sattva para bhavako AyukA bandha bhaye udayAgata Ayu sahita doya Ayu kA hai - ekabaddhamAna aura eka bhujyamAna / bahuri abaddhAyukai eka udaya AyA bhujyamAna Ayu hI kA satva hai| go.ka./644/838 7. Ayu viSayaka prarUpaNAe~ 1. naraka gati sambandhI paTala saM 1 1= madhe madhe vihoti bhagA hu eka bhaye ekApasiyA aise pUrIti kari bandha vA abandha vA uparata bandhakari eka jIvake eka paryAya vi eka Ayu prati tIna bhaga niyama taiM hoya hai / sAmAnya prarUpaNA vizeSa prarUpaNA saketa sAmAnya 10000 varSa 1 sAgara 1 | 10000 varSa 60,000 varSa krama 2 3 4 3 4 5 1/10 sAgara 1/5 6 1/5 3/10 2/5 8 2/5 1/2 1/2 2/5 10 3/5 7/10 11 7/10 4/5 6/10 12 4/5 13 6/10 . ha sAgara 1 1 260,000,10,00000, 1-2/11 60,000,00,, asa ko pU 1-5/11 asa ko pU 1/10 sAgara 1-6/11 21 9-8/19 1- 10/11 67 3/10 + 13 12 apU. teja 13 11 " 31 (na A. 1914-1916) (sa si 3/6/22-23) (sa si 4/35 / 113), (ja pa. 11/178), (ma pu. 10/13), (dra sa / TI 35/117) / ( ti pa 2 / 204-214) (rAmA 3/6/0/10/18) (hari. 4/250-214) (0/226/116-110) (.sA. 18-200) asa khyAta, ko kroDa, pU-pUrva (70560000000000 varSa ) asaM prathama pRthivI dvitIya pRthivI jaghanya utkRSTa tRtIya pRthivI caturtha pRthivoM pacama pRthivI jaghanya utkRSTa jaghanya utkRSTa jaghanya utkRSTa sAgara sAgara sAgara sAgara sAgara sAgara 17 3. 7 10 3 3-4/6 7 10-3/9 3-416 - 1-8/6 0-30 7-6/0 3-8/64-3/67-6/7 8-2/7 4-3/14-7/18-20 8-5/0 4-0/25-26 8-560 6-10 5-265-66 6-1/7 6-4/7 2-666-1/6 1-5/0 10 19 33 17 mArgaNA ekendriya pRthivI kAyika " vAyu vanaspati sAdhAraNa vikalendriya dvIndriya jiya caturindriya "1 1 sA 25 " " 97 " 11 2. tiyaM gati sambandhI pramANa (mU A 1105-1111 ), ( ti pa 5 / 281-210); (rA.vA 3/36/ 3-4 / 201), (tri sA 128-330) (go jI jI 208/458) saMketa 18400,000 varSa 1 pUrva 70380000000000 varSa / vizeSa jaghanya zuddha khara 21/99 2-3/19 2-5/11 2-0/11 2-1/11 utkRSTa sAgara 3 1-2/11 1-4/11 1-6/11 1-8/11 1-10/11 2-9/11 2-3/11 2-5/11 2-0/11 6-5/6 2-6/11 3-0 263 jaghanya sarvatra antarmuhUrta 4-8/8 4-4/8 7 Ayu } utkRSTa sampAdi viSa krama bandha udaya satva 60 12 varSa 4 dinarAta 12 4 mahIne 10. mizra yogoM AyukA bandha sambhava nahIM goka/bhApA 105/10/1 jAteM mizra yoga viSai Ayubandha hoya nAhIM / pacendriya 10 jalacara 19 parisa mArgaNA 16 17 madhyama bandha abandha vartamAna bandhaka (abaddhAyuSka) 12 uraga varSa 120006] [12] pakSI 22000 varSa 14 cauve 7000 19 3 dina rAta 15 asaMjJI paMcendriya 3000 varSa 10000 " 18 jaghanya bhogabhUma 20 karma 1 1 2 jainendra siddhAnta koza 7. Ayu viSayaka prarUpaNAeM X 1 1 vizeSa " sAgara sAgara | sAgara sAgara 10 17 22 22 33 10 |11-2/5 17 18- 2/3 22 33 11-1/4 12-4/4 18-2/2 20-1/3 | / 12-4/5 14-1/5 | 20-1 / 3 22 14-1/215-22 15-25 10 matsyAdi goha nevalA sarI pAdi " sarpa karmabhUmi bhairuDa Adi karma bhUmija bhoga bhUmija uttama bhAgabhUmija | devakuru - uttara kuru hari va ramyaka kSetra haimavata hiraNyavata (antadvIpa) uparata bandha (vAyuS SaSTha pRthivI sakSama pRthivI jaghanya | utkRSTa | jaghanya | utkRSTa X 1 2 sarvatra antarmuhU Ayu jaghanya / utkRSTa [1] [ko] pUrva 6 pUrvAga 42000 varSa 72000 " 1 palya ko pUrva 3 pakya 2 " 1 11 11 Page #279 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Ayu 3. eka antarmuhUrtameMdhyaparyApta sambhava nirantara kSudrabhava (go.jI./. 121-122/232-222) (kA.a./TI. 120/75) mArgaNA krama 1 2 3 4 5 6 7 8 { 10 11 12 13 14 15 16 17 nAma ekendriya (la. apa.) pRthivI kAyika apU. teja 2: vAyu viSaya 34 vanaspati sAdhAraNa 17 vikalendriya ( " aprati pratyeka azI sahI manuSya " . vIDiya trIndriya caturendriya paMcendriya (la. apa.) bharata perAmata kSetra suSamA suSamA kAla suSamA kAla suSamA duSamA kAla duSamA suSamA kAla duSamA kAla duSamA duSamA kAla videha kSetra haimamata hairaNyakta hari-ramyaka deva-uttara kuru ban (la apa.) pramANa ti.pa. gA. | sUkSma 2254 404 bAdara sUkSma bAdara sukSma bAdara sUkSma bAdara sUkSma bAdara sUkSma bAdara jaghanya Ayu pratyeka meM yoga (joDa) 20 varSa 12 * . . . . . . . . 6012 1koDa pUrva 1 pavya Co 60 40 5 V N deva kuru uttara kuruvat hari-ramya haimavata hairaNyaTanada videha kSetra pramANa ti. pa. 4 anya gA. pramANa 2956 366 2 335 99 (1koDa pUrva ) | 2513 66132 kula yoga pramANa 4. manuSya gati sambandhI :- 1 pUrva - 70560000000000 varSa ti. pa. 6 anya 1. kSetrako apekSA gA. pramANa pramANa (sU. A. 1991-1992) (ti/gA) (sa.si. 3/27-31. 37/58-66): (rA.mA. 2/ 20-21.20/111112.118) 180 24 66336 utkRSTa Ayu 120 varSa 20 99 1kor3a pUrva 1 palya 2 " 3 264 19 " avasarpiSI suSamA suSamA kAla suSamA suSamA duSamA " duSAM suSamA duSamA " duSamA duSamA " varasarpiSI 83 84 31 11 19 duSamA duSamA kAla 1564 15-16 varSa duSamA " 20 1968 1576 | 120 1416 ekor3a pUrva duSamA suSamA " zucamA buSamA duSamA " suSamA suSamA " 11 85 14 11 11 31 97 pramANa ti.pa. gA 2. kAlakI apekSA - (ti.pa. 4 / gA ) viSaya 93 97 " 39 "" 1604 5. bhogabhUmijoM va karma bhUmiyoM sambandhI (ti.pa./gA.) uttama bhogabhU. 3 paNya 2 pazya 1 " madhyama " jaghanya I pUrva kor3a karma bhUmi dekho Upara bharata airAvata kSetra 19 11 11 19 11 99 11 (1) devokI apekSA 1,2 4,5 19 11 19 "" mahattara devo doSa dena 13 naM. 4 nIcopapAda digvAsI antara nivAsI 99 "1 19 ::: 19 11 6. devagati meM vyantara devoM sambandhI 1. (yU. A. 1916-1990) 2 (ta sU. 4/28-36) 1 (vi.pa. 4, 5,6 / gA ), 4, (tri sA. 240-263); 5 (dra sa / TI. 35 / 142) saMketa-sAdhika- apanese UparakI apekSA yathAyogya kucha adhika Ayu 19 2 pavya 1 99 koDa pUrva 120 varSa 20 15541316.. jainendra siddhAnta koza 1600 1 pakya 1602 | 2 260 286 288 OM Ayu viSayaka prarUpaNAe~ pramANa jaghanya Ayu ti pa / 4 anya pramANa nAma kUSmANDa utpanna anutpanna pramANaka vyantara sAmAnya kinnara Adi AThoM indra pratIndra sAmAnika gandha mahA gandha bhujaMga (jugala) prAtika AkAzotpanna 335 584 404 1277 1475 1338 1515 2568 260 286 28 jaghanya - sarvatra 10.000 varSa utkRSTa 1 paNya 3 pakSya 2 " 99 1 " utkRSTa Ayu kor3a pUrva 120 varSa 20 20 varSa 120 .. kor3a pUrva 1 palya 2 99 3 "1 17 1/2 paNya yathAyogya 10,000 varSa 20,000 30,000 40,000 50,000 60,000 70,000 67 "" zd wwwSwE 84,000 1/8 pazya 1/4 1/2 " 99 99 vizeSa dizAoM meM sthita vAhanAdivAle Page #280 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jainendra siddhAnta koza . krama 7. deva gatimeM bhavanavAsiyoM sambandhI (tri saparivAra Ayu sambandhI (13/144-105), (sA. 240-240) kendrasambandhI ( A. 1110-1122). (0.4/28) (. 11/120) (saM. 15/142) saMketa sAbika apanese Uparako apekSA yathAyogya kucha adhika / isa bheda 3 9 asurakumAra camarendra vairocana 2 nAgakumAra bhUtAnanda dharaNAnanda 7 deva sAmAnya ) nAma 6 suparNakumAra veNu 4 dvIpakumAra pUrNa viziSTa dadhikumAra jalaprabha 6 stanitakumAra poSa jalakAnta mahAghoSa 8] dikumAra dhArI kumAra hariSeNa agnikumAra 10 mAra harikAnta amitagati amitavAhana agnizikhA agnivAhana belamba prabhaJjana 1. pAThakako apekSA samyagdRSTi indra midhyAdRSTi 31 sAmAnya ja0 u0 sarvatra 10,000 varSa indrAvat 1 sAgara sAdhika" 3 pakya rnng sAdhika" | sAdhika pazya 2 3 koDa pUrva] sAdhika sAdhika 2 palya "" 3 koDa varSa sAdhika sAdhika.. 3 koDa 13. pama sAdhika .. 12 patya "1 sAdhika.. 13 kya 13 19 12. pakya sAdhika. pakya sAdhika sAdhika 13 indrANi sAdhika 13. pakya " sAdhika 25. pakSya 3 ,, 3 koDa sAdhika.. 1 kor3a sAdhika 3 koDa sAdhika 15 3 koDa ..::::::::: sAdhika " sAdhika," 3 kor3a, " " " (pa. 7/22.30 / 126). (asA 241) sva sva utkRSTa + 1/2 sAgara + pavaya / asaM 11 19 19 11 pratIndra 2 trAya. striza 3 lokapAla 4 sAmAnika sva sva indrAvata AtmarakSa deva 1 palya sAdhika 1 koDa pUrva sAdhika 1 koDa barSa sAdhika 1 lAkha sAdhika 1 lAkha sAdhika 1 lAkha sAdhika 1 lAkha sAdhika 1 lAkha sAdhika 1 lAkha sAdhika 37 . * 39 " " 1 lAkha sAdhika.. devI abhyantara palya kathana naSTa ho gayA hai (ti.pa. 3/161, 174) 3 1/8 sAdhika sAdhika 3 koDa varSa sAdhika 3 koDa sAdhika 3 koDa ::::::::::::::: sAdhika 3 koDa "1 23 koDa pUrva 2 koDa pUrva sAdhika 3 koDa pAriSada sAdhika 3 koDa sAdhika 3 koDa sAdhika madhyama 2 palya ggoc 1/16 sAdhika sAdhika 2 koDa sAdhika 2 koDa sAdhika " 2 koDa sAdhika 2 koDa " 9 ko pUra sAdhika " 1 koDa varSa sAcika " sAdhika.. 1 lAkha 2 koDa varSa 1 koDa varSa sAdhika sAdhika "sAdhika. 2 koDa 1 koDa sAdhika 1 koDa " " sAdhika 11 14 " :::: bAhya al paNya 19 1/32 sAdhika: 24 1 koDa pUrva sAdhika 1 phoDa 11 [1] koDa sAdhika 99 59 91 15 99 sAdhika. 1 koTa 97 1. sAdhika "sAdhika. 19 senApati 2 koDa 1 koDa sAdhika" sAdhika.. 1 palya sAdhika 1 lAkha sAdhika 1 lAkha sAdhika " 1 lAkha " sAdhika" 1 lAkha sAdhika 1 lAkha .. sAdhika 11 Arohaka vAhana yA anoka "1 50,000, " "sAdhika" 1/2 patya sAdhika 1 koDa varSa sAdhika 1 lAkha .. sAdhika 1 lAkha sAdhika ::: 50,000 sAdhika " 50,000 sAdhika 50,000 sAdhika 19 11 $0,000 +1 sAdhika 21 50,000 "sAdhika 50,000, sAdhika .. 19 1 palya (3) ghAtAyuSkakI apekSA - (gha 7/2,2,30/ 126): (tri sA. 441 ) samyagdRSTi - svasva utkRSTa + 1/2 pavya mithyAdRSTisva sva utkRSTa + pathya / asaM. lavaNA" noTa - isI prakAra anya sarva deviyokI jAnanA 51 1712 276 7 adhipati de zAlI deva vRSabhadeva | mahoraga | anya sarva dvIpa samudroMke sarvatra 10,000 varSa : #2313 dhRti balA devI 1 panya = sarvatra 10,000 varSa jambU dvIpake rakSaka hI devI zrI dekhI (2) deviyoMkI apekSA 1 palya gA.gA. ti.pa. 4tipa pramANa jaghanya kRSTa vizeSa *IT. ti.pa. 4.5 pramANa gA. nAma jaghanya utkRSTa Ayu vidoSa Ayu Aya 265 7. Aya viSayaka prarUpaNAe~ Page #281 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Ayu Aya sUrya naM.5 Ayu 7 Ayu viSayaka prarUpaNAeM 8. devagatimeM jyotiSa devoM sambandhI 1. (mU A 1122-1123), 2. (ta sU.4/40-41), 3. (ti.pa.7/ [pramANa saM. nAma jaghanya 617-625): 4. (rA.vA.4/40-41/246); 5.(hari-pu.6/ uskRSTa 8-6), 6. (jaM.pa. 12/65-66);7. (tri.sA. 446) budha, maMgala / 1/8 pAya | 1/2 palya zani nakSatra pramANa saM. nAma jaghanya utkRSTa | tAre 1/4 pakya 1 pramANa naM.5 (2) jyotiSa deviyoMkI apekSA (1) jyotiSa deva sAmAnyako apekSA (tri. sA, 446) / candra 1/8 patya 1 pakya+1 lAkha varSa sarva deviyA~ / sva sva devoMse 1 palya+1000 varSa AdhI 1 pakya+ 100 varSa (7) ghAtAyuSkakI apekSA 2.3,4,6,7 | bRhaspati 1panya naM.1 (dha.7/2,2,30/126), (tri. sA.541) 1palya-100 varSa samyagdRSTi - sva sva utkRSTa + 1/2 palya 3/4 panya mithyAdRSTi - +patya/asaM, hai. devagati meM vaimAnika deva sAmAnya sambandhI pramANa -svarga sAmAnyako utkRSTa va jaghanya Aya sambandhI-mra A.196): (ta.mU.4/26-34): (ti.pa.8/458-456), (rA. vA. 4/26-34/246-248); (ja pa 16/653); (tri. sA.532); pratyeka paTala vizeSa meM Ayu sanmandhI -(TIkA sahita Sa kha, 7/2,2/sU. 33-38/126-135) baddhAyuSkakI apekSA pratyeka paTalameM Ayu sambandhI-ti. pa. 8/458-512) ghAtAyuSka sAmAnyako apekSA , , , , -(ti. pa.8/541) ghAtAyuSka samyagdRSTi va mithyAdRSTikI apekSA-(tri. sA. 533,541) Ayu sAmAnya nAma badghAyuSkakI apekSA ghAtAyaSka sAmAnya | jaghanya / utkRSTa / utkRSTa uskRSTa (1) saudharma IzAna svarga sambandhI svarga sAmAnya / sAdhika 1 panya / sAdhika 2 sAgara / ghAtAyuSka (gha4/pR.463/11) samyagdRSTi 1panya+1/2patya 2 sAgara+zarasAgara mithyAvRSTi 1palya+ pakya/asa. 2 sAgara+palya/asaM pratyeka paTala 11 pakya 1/2 sAgara 666666666,666,662 panya vimala 1/2 sAgara 1,333,333,333,333,331 " 17/30 16/30 20,000,000,000,000,00 / 16/30 , 21/30 . vIra 21/30 23/30 333,333,333,333,3333 aruNa 23/30 , 25/30 400,000,000,000,000 nandana 25/30 27/30 ! nalina 27/30 26/30 533,333,333,333.333 kAMcana 26/30 1-1/30 600,000,000,000,000 rudhira 1-1/30 1-3/30 cacu 1-3/30 1-1/30 maruta 1-5/30 1-7/30 800,000,000,000,000 RddhIza 1-7/30 1-6/30 . vaiDUrya 1-6/30 1-11/30, 633,333,333,333,333 rucaka 1-12/30 1-13/30, 1,000,000,000,000,000 rucira 1-13/30 1-15/30, 1,066,666666,6666663 , aGka 1-15/30 // 1-17/30, sphaTika 1-17/30 // 1-16/30, 1,200,000,000,000,000 16 / tapanIya |1-19/30.. / 1-22/30, krama 17/30 // bAgu Addada 00000 sva sva utkRSTa Ayuvada jainendra siddhAnta koza Page #282 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Ayu 267 7. Ayu viSayaka prarUpaNAeM ghAtAyu eka sAmAnya bavAyuSkakI apekSA utkRSTa meSa 1.333,333,333,333,333 pazya 1,400,000,000,000,000 lh ww Ayu sAmAnya kama | nAma jaghanya utkRSTa 1-21/30 sAgara |1-23/30 sAgara am 1-23/30 // 1-25/30 , harita 1-25/30, 1-27/30 . 1-27/30, 1-26/30 , lohitADU 1-26/30.. 2-1/30 , variSTa 2-1/30 .. 2-3/30 , nandAvarta 2-3/30 // prabhaMkara 2-1/30 2-730 , piSTAka (pRSThaka) 2-7/30 . 2-1/30 . gaja 2-6/30 , 2-11/30, 2-11/30, 2-13/30 , prabhA 12-13/30, 12-1/2 , (2) sanatkumAra mAhendra yugala sambandhI svarga sAmAnya | sAdhika 2 sAgara | sAdhika 7 sAgara ghAtAyuSkasamyagdRSTi 2-1/2 sAgara 7-1/2 sAgara pakya midhyAdRSTi 2 sAgara + panya 7 sAgara+ 1.533,333,333,333,333... 1.600,000,000,000,000 1,666,666.6666666662, 1,73,3333,333,333,333 1,800,000,000,000,000 sva sva utkRSTa Ayavata mitra 1633,333,333,333,3333 20,000,000,000,000,000 sAdhika 2 sAgara asaM. 2-5/7 sAgara 3-3/14 sAgara 3-1/14 , 4-6/14 4-1/7 6-1/14 , pratyeka paTalaaMjana 2-1/2 sAgara vanamAlA laash 3-13/14 , garur3a 4-6/14 , lAgala balabhadra 6-1/14 . 6-19/14 // (3) brahma brahmottara yugala sambandhI svarga sAmAnya sAdhika 7 sAgara ghAtAyuSka.samyagdRSTi 7+1/2 sAgara sAdhika 7, sAdhika 10 sAgara 10+1/2 sAgara 7 sAgara + patya 10 sAgara panya 'asaM. ---utkRSTa Ayu sAmAnya vara-- m 8-1/4 sAgara 7-3/4 sAgara mithyAdRSTi asa. pratyeka praTalaariSTa 7-1/2 sAgara devasamita 8-1/4 .. brahma brahmottara laukAntika deva 8 sAgara / (4) lAMtava kApiSTha yugala sambandhI svarga sAmAnya | sAdhika 10 sAgara mh hh 10-1/2,, 8sAgara sAdhika 10. 8 sAgara sAdhika 14 sAgara ghAtAyuSka - samyagdRSTi 10+1/2 sAgara 14+1/2 sAgara mithyAdRSTi 10 sAgara' asaM. 14 sAgara+palya asaM. pratyeka paTalabrahma nilaya lAntava 10-1/2 sAgara / 12-1/2 sAgara 12-1/2 sAgara 14-1/2 sAgara sASika 12 sAgara 14 sAgara jainendra siddhAnta koza Page #283 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Amu krama 1 1 2 3 2 3 2 3 4 k 8 nAma jaghanya (5) zuSka mahAzukra yugala sambandhI svarga sAmAnya ghAtAyuSka samyagdRSTi mithyAdRSTi pratyeka paTala mahA zukra (6) zatAra - sahasrAra svarga sAmAnya dhAtAyuSka - samyagdRSTi midhyAdRSTi pratyeka paTala - sahasrAra sAdhika 14 sAgara 14- 1/2 sAgara amogha up-g 14 sAgara - phArma-manasa kaumanasa prItikara 14- 1/2 sAgara yugala sambandhI sAdhika 16 sAgara 16- 1/2 sAgara 16 sAgara + 16- 1/2 sAgara (7) mAnata prAgata yugala sambandhI svarga sAmAnya ghAtAyuSka : pratyeka paTala Anata prANata puSpaka (8) AraNa acyuta yugala sambandhI svarga sAmAnya vAtAyuSka : pratyeka paTala - sAtaMkara AraNa acyuta (9) nava praveyaka sambandhI sAmAnya ghAtAyaSka : pratyeka paTala :-- athorana 18- 1/2 sAgara 16 sAgara 11-1/2. paNya asaM. 20 sAgara Ro-2/3,, 21-1/3 madhyama-zodhara 25 " subhadra 26 suvizAla 27 22 sAgara 23 24 " Ayu sAmAnya 28 paNya 26 asaM. 30 - ::: 18 sAgara 20 sAgara utpatti kA abhAva tri. sA. 533) ::: utkRSTa 20 sAgara 22 sAgara utpattikA abhAva (tri. sA. 533) sAdhika 1 sAgara 16- 1/2 sAgara 16 sAgara + 268 asaM 16- 1/2 sAgara 22 sAgara 11 sAgara utpattikA abhAva (tri. sA. 533) sAdhika 18 sAgara 18- 1/2 sAgara 18 sAgara + 16 sAgara 16- 1/2 20 18- 1/2 sAgara 23 sAgara 24 25 94 paNya 20- 2/3 sAgara 21-1/3 12 26 27 28 " 19 26 99 30 31 " pakya asaM. sAdhika 16 sAgara arrant apekSA utkRSTa sAdhika 18 sAgara 18-4/6 sAgara 16-2/3 20. 20-4/6 sAgara 21-2/6 22 jainendra siddhAnta koza 7. Ayu viSayaka prarUpaNAe~ vAtAyuSka sAmAnya utkRSTa utkRSTa Ayu sAmAnya -- utpattikA abhAva | Page #284 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jhApu 269 7. Ayu viSayaka prarUpaNAe~ AyU sAmAnya __ nAma jaghanya / badbhAyaSka kI apekSA utkRSTa ghAtAyuSka sAmAnya utkRSTa utkRSTa (10) nava anudiza sambandhI svarga sAmAnya 31 sAgara 32 sAgara dhAtAyaSka - utpattikA abhASa (tri.sA. 533) pratyeka paTana:Aditya ke sarva vimAna / 31sAgara 32 sAgara (11) paMca anuttara sambaMdhI svarga sAmAnya 32 sAgara | 33 sAgara ghAtAyuSka - utpattikA abhAva (tri.sA. 533) pratyeka vimAna :vijaya 32 sAgara 3 bhAgara vaijayanta jayanta aparAjita sarvArtha siddhi 33sAgara utpatti kA abhAva 1 10. vaimAnika devoMmeM indroM va unake parivAra devoM sambandhI pramANa-(ti. pa.1513-526) saMketa-Una kishciduun| indra trika-indra sambandhI pratIndra, sAmAnika, va trAyastriMza yaha tIna sAmanta lo. catu-lokapAloM sambandhI pratIndra, sAmAnika, prAyatriMza, pAriSada tathA anya sAmanta prakI, trika-indra sambandhI prakIrNaka, Abhiyogya va kilvidhaka yaha tIna prakAra deva noTa-uskRSTa Ayu dI gayI hai| pahale-pahale svargakI utkRSTa agale-agale svarga meM jaghanya Ayu hai| nAma svarga indrAdika / prakI. _ lokapAlAdika indra |iNdrtrik yama-soma| kuvera / varuNa / patya | pAya pAriSada -AtmarakSa --anIka lo./catu. | abhyantara madhyama | bAhya patya / patya | palya | panya trikA pakSya Una 4 saudharma IzAna sanaskumAra mAhendra brahma brahmottara lAntava kApiSTha sAdhika 3 Una 4 sAdhika 4 Una sAdhika "::.:- Una svasva svargakI utkRSTa Ayu sva sva indravava svasva pvAmivata kathana naSTa ho gayA hai 9 : sAdhika Una 7 sAdhika 7 Una sAdhika8 Una sAdhika Una 10 sAdhika 10 mahAzukra zatAra sahasAra Anata prANata AraNa 16, acyuta : : Una 10 : - jainendra siddhAnta koza . Page #285 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Ayu 270 7. Ayu viSayaka prarUpaNAeM soma sva sva indrokI deviyovada sva sva svAmivada kathana naSTa ho gayA hai kathana naSTa ho gayA hai kathana naSTa ho gayA hai kathana naSTa ho gayA hai 11. vaimAnika indroM athavA devoMkI deviyoM sambandhI noTa-utkRSTa Ayu dI gayI hai / jaghanya Ayu sarvatra eka patya hai| saMketa-Una-kiMcidUna indratrika indra sanbandhI pratIndra, sAmAnika, trAyastriMza yaha tIna sAmanta lo catu.- lokapAloM sambandhI pratIndra, sAmAnika, trAyastriMza, pAriSada va anya sAmanta prakI trika- prakIrNaka, abhiyogya va kilviSaka deva pramANa-sAre cArTakA AdhAra bhUta-(ti.pa.527-540) kevala indrokI deviyoM sambandhI -(mU A. 1120-1121), (ti.pa.8/527-532): (dha. 7/4.1,66/gA.131-300); (tri.sA. 542) ____ indra ko deviyA~ indratrika lokapAla parivArakI deviyA~ Atma-pAriSada anIko prakI, kama nAma svarga dRSTi dRSTi | dRSTi kI rokI trayakI kI vikakI na.1 naM.2 naM 3 deviyA~ yama varuNa kubera |trika deviyA~ deviyoM deviyoM deviyA~ palya patya pakya | palya saudharma 1-1/ 2 Una 1-1/2 IzAna sAdhika 1-1/2 sanatkumAra 2-2/42-1/2 | Una 2-1/2 4mAhendra 2-1/2/ sAdhika 2-1/2 brahma 3-1/4/3/1/2 Una 3-1/2 brahmottara 3-1/2 sAdhika 3-1/2 7 lAntava Una 4-112 kApiSTha sAdhika 4-1/2 zukra Una 1-1/2 / mahAzukra sAdhika 5-1/2 zatAra 6.1/2 / Una 6-1/2 / sahasrAra 6-12 sAdhika 6-1/2 13 Anata / 7-1147-1/2 Una 7-1/2 14 prANa ta sAdhika 7-1/2 15/ AraNa 81/4-8-1/2 Una 8-1/2 16 / acyuta 8-1/ 2 sAdhika 8-1/2) 12. devoM-dvArA bandha yogya jaghanya Aya AraMbha-sa.si. 6/8/325/4 prakrama aarmbh| dha. 1/4,1,66/306-308 sa.si. 6/15/333/3 Arambha' prANipIDAhetuApAra - kArya karane laganA so Arambha hai / (rAvA.6/8/4/514), (cA.sA.87/1) prANijaghanya Aya yoMko dukha pahu~cAnevAlI pravRtti karanA Arambha hai| tiyacaukI | manuSyoMkI rA.vA. 5/15/2/525/25 hiMsanazIlA. hiMsrAH, teSAM karma haiMsam Arambha sAnatkumAra mAhendra muhUrta pRthaktva muhUrta pRthaktva ityucyte| - hiMsanazIla arthAta hiMsA karanA hai svabhAva jinakA ve brahma-brahmottara divasa divasa - hisa kahalAte hai| unake hI kArya haila kahalAte hai| unako hI lAvanta-kApiSTha Arambha kahate hai| zukra-mahAzukra | pakSa , dha.13/5,4,22/46/12 prANi-prANaviyojanaM aarmbhonnaam|-praanniyoNshtaar-shsraar ke prANokA viyoga karanA Arambha kahalAtA hai| 6 Anata-prANata mAsa . prasA/ta.pra 221 upadhisadbhAve hi mamatvapariNAmalakSaNAyA mULa AraNa-acyuta yAstadviSayamaprakramapariNAmalakSaNasyArambhasya. - upAdhike sadbhAva 8 nava veyaka meM mamatva pariNAma jisakA lakSaNa hai aisI mUrchA aura upAdhi hai| anudiza-arAjita sambandhI karma prakramake pariNAma jisakA lakSaNa hai aisA Arambha-. / 10 samyagdRSTi koI bhI deva AraMbha kriyA- de kriyA 3/2 / AyopAya-bha.A./mU.462 tassa AyopAyavidaMsI khavayassa osspnnnnvo| AloceMtassa aNujjagassa dasei guNadose // 42 // AraMbha tyAga pratimA-ra ke zrA 144 sevAkRSivANijyapramukhA-jo kSapaka uparyukta kAraNoM se doSoM kI AlocanA karane meM bhayayukta dArambhato vyu paarmtiaapraannaatipaathetoryo'saavaarmbhvinivRtt.144|| hotA hai usako AyopAya darzana guNake dhAraka AcArya AlocanA jo jIva himAke kAraNa naukarI khetI vyApArAdike Arambhase karane meM guNa aura na karanemeM hAni kaisI hotI hai isakA nirUpaNa virakta hai vaha Arambha tyAga pratimAkA dhArI hai| (guNa zrA, 980) kahate haiN| (kA.A 385); (sAdha 7/21) pakSa mAsa . jainendra siddhAnta koza Page #286 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Ara 271 ArAdhanA sAra basu. zrA 298 jaM ki pi gihAraMbha bahu thoga vA sayAvidhajjei / ArambhaNiyattamaI so aTThamu sAvao bhaNio // 268 // jo kucha bhI thoDA yA bahuta gRha sambandhI Arambha hotA hai use jo sadAke lie tyAga karatA hai, vaha Arambhase nivRtta huI hai buddhi jisako, aisA Arambha tyAgI AThavA~ zrAvaka kahA gayA hai| .saM./TI, 45/165 ArambhAdisamastavyApAranivRtto'STama / -ArambhAdi sampUrNa vyApArake tyAgase aSTama pratimA (hotI hai|) 2 Arambha tyAga va sacitta tyAga pratimAmeM antara lA.saM.7/32-33 ita pUrvamatIcAro vidyate vadharmaNa / sacittasparzanatvAdvA svahastenAmbhasA ythaa||32||it. prabhRti yadravya sacitta salilAdivat / na sparzati svahastena bahArambhasya kA kathA // 33 // -- isa AThavI pratimA svIkAra karanese pahale vaha sacitta padArthoMkA sparza karatA thA jaise-apane hAtha se jala bharatA thA, chAnatA thA aura phira use prAmuka karatA thA, isa prakAra karanese use ahiMsA bratakA aticAra lagatA thA, parantu isa AThavIM pratimAko dhAraNakara leneve anantara vaha jalAdi sacitta dravyoko apane hAtha se chUtA bhI nahIM hai| phira bhalA adhika Arambha karanekI to bAta hI kyA hai| Ara-caturtha narakakA prathama paTala-de. naraka 5/11 / AraTa-1. (ma.pra /pra 50/pa. pannAlAla) paMjAbake eka pradezakA nAma: 2 bharata kSetrakA eka deza-de manuSya 4 AraNa-1. kalpavAsI devAkA eka bheda va unakA avasthAna-de. svarga 3/1:2. svargoM kA pandrahavA~ kalpa--de. svarga 5/2, 3. AraNa svarga kA dvitIya paTala va indraka vimAna-de, svarga 5/3 / ArAtoya-masi 1/20/124/1 ArAtIya punarAcAya. |-aaraa tyoMke dvArA arthAta AcAryoM ke dvaaraa| ArAdhanA-bha A./mU 2 ujjovaNamujjavaNa NivvAhaNa sAhaNaM ca NiccharaNaM / dasaNaNANacaritta tavANamArAhaNa bhnniyaa| samyagdarzana samyagjJAna,samyakacAritra va samyaktapa ina cAroMkA yathAyogya rItise udyotana karanA, unameM pariNa ti karanA, inako dRDhatApUrvaka dhAraNa karanA, usake manda paDa jAnepara puna:-puna. jAgRta karanA, unakA AmaraNa pAlana karanA so (nizcaya) ArAdhanA kahalAtI hai| (.saM. 54)221 para uddhRta). (ana dha, 1/12/101) sa sA./mU. 304-305 saMsiddhirAdha siddha sAdhiya mArAdhiya ca eytttth| avagayarAdho jo khalu ceyA so hoi avarAdho // 304 // jo puNa giravarAdho ceyA Ni ssakio u so hoi / avarAhaNAra Nicca vaTTa i aha ti ANaMto // 305 // =saMsiddhi, rAdha, siddha, sAdhita aura ArAdhita ye zabda ekArtha hai / isalie jo AtmA rAdhase rahita ho vaha aparAdha hai // 304 // aura jo cetayitA AtmA aparAdhI nahIM hai, vaha zakA rahita hai aura apaneko 'mai hU~' aisA jAnatA huA ArAdhanA kara hamezA bartatA hai| na.ca.yU. 356 samadA taha majjhatthaM muddho bhAvo ya bIyarAyatta / taha cArittaM dhammo sahAvArAhaNA bhaNiyA 3356 samatA tathA mAdhyastha, zuddha bhAva tathA vItarAgatA, cAritra tathA dharma yaha saba hI svabhAvakI ArAdhanA kahalAte hai| dra.sa./TI. 54/222 meM uddhata "samatta saNNANaM saccAritta hi sattabo ceva / cauro ciTThahi Ade tamhA AdA hu me saraNa / " = samyagdarzana samyagjJAna, samyakcAritra aura samyaktapa, ye cAroM AtmAmeM nivAsa karate haiM isalie AtmA hI mere zaraNabhUta hai| ana.dha. 1/8/105 vRttirjAtasudRSTayAdestadgatAtizayeSu yaa| uddyotAdiSu sA teSAM bhaktirArAdhanocyate // = jisake samyagdarzanAdika pariNAma utpanna ho cuke hai, aise puruSako una samyagdarzanAdikameM rahanevAle atizayo athavA udyotAdika vizeSo meM jo vRtti usI ko darzanAdikakI bhakti kahate hai| aura isI bhaktikA nAma hI ArAdhanA hai| 2. ArAdhanAke bheda bha.A/mU. 2,3 dasaNaNANacaritta' tabANa mArAhaNAbhaNiyA // 2 // duvihA puNa jiNa vayaNe ArAhaNAsamAseNa / sammattammi ya paDhamA vidiyA ya have carittammi ||3||-drshn, jJAna, cAritra aura tapa ina cArako ArAdhanA kahA gayA hai // 2 // athavA jinAgamame saMkSepase ArAdhanAke do bheda kahe hai-eka samyaktvArAdhanA, dUsarA caaritraaraadhnaa| ni sA./tA vR 75 darzanajJAnacAritraparamatapazcaraNAbhidhAnacaturvidhA rAdhanAsadAnuraktA / -jJAna, darzana, cAritra aura parama tapanAmakI caturvidha ArAdhanAmeM sadA anurkt| go. jI |jI : 368/740/12 dIkSAzikSAgaNapoSaNAtmasaMskArasallekhanottamArtha sthAnagatotkRSTArAdhanAvizeSa ca varNa yati / -dIkSA, zikSA, gaNapoSaNa, Atmasa skAra, arthAt yathAyogya zarIrakA samAdhAna, sallekhanA, uttama artha sthAnako prApta uttama ArAdhanA inikA vizeSa prarUpiye hai| * nizcaya ArAdhanAke apara nAma-de, mokSamArga 2/5 3. uttama, madhyama, jaghanya ArAdhanAke svAmitva bha A /mU 1918-1921 sukkAe~ lessAe ukkasa aMsayaM prinnmittaa| jo mara di so hai NiyamA ukkassArAdhao hoI // 1618 // khAiyadasaNacaraNaM khaovasamiya ca NAmidi maggo / ta hoi khINamoho ArAhitA ya jo hu araha to // 1911 // jo sesA sukAe du asayA je ya pmmlessaae| taklessApariNAmo du majjhimArAdhaNA maraNe // 1920 // tejAe lessAe ye asA tesu jo prinnmittaa| kAla karei tassa hu jahaNiyArAdhaNA bhaNadi // 1621 // = zukla lezyAke utkRSTa azose pariNata hokara jo kSapaka maraNako prApta hotA hai, usa mahAtmAko niyamase utkRSTa ArAdhaka samajhanA cAhie / 1918 // kSAyika samyaktva aura cAritra aura kSayopazamika jJAna inakI ArAdhanA karake AtmA kSINamohI banatA hai aura tadanantara arahanta hotA hai // 1616 (kSepaka gAthA) zukla lezyAke madhyama aMza, aura jaghanya azose tathA padma lezyAke azose jo ArAdhaka maraNako prApta karate haiM, ve madhyama ArAdha ka mAne jAte hai / 1920 // pIta lezyAke jo aMza haiM, unase pariNata hokara jo maraNavaza hote haiM, ve jaghanya ArAdhaka mAne jAte hai| 4. samyagdarzanakI utkRSTAdi ArAdhanAoMkA svAmitva bha. A /mU. 51 ukkamsAkevaliNo majjhimayA sesasammadiTThINa / aviratasammAdiThuissa sa kilissa hU jahaNNA // 55 // = utkRSTa samyaktvakI ArAdhanA ayoga kevalIko hotI hai| madhyama samyagdarzanakI ArAdhanA bAkIke samyagdRSTi jIvo ko hotI hai| parantu pariSahose jisakA mana udvigna huA hai aise avirata samyagdRSTiko jaghanya ArAdhanA hotI hai| (bhabhA/vi 51/175) ArAdhanA-bhagavatI ArAdhanAkA amitagati (vi.1050-1073) - kRta saskRta rUpAntara / (tI 2/364) ArAdhanA kathA koza-de. kthaakosh| ArAdhanA paMjikA bhagavato ArAdhanAkI TIkA hai-de.bh.aa.| ArAdhanA saMgraha-A. padmanandi 8 (vi.1362 I.-1305) kRt| ArAdhanA sAra-1.A. devasena (vi.660-1012) kRta 115 padmabaddha caturvidha ArAdhanA viSayaka saMskRta grantha / 2. A. ravicandra jainendra siddhAnta koza Page #287 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Arohaka 272 ArtadhyAna (I za. 12-13) kRta caturvidha ArAdhanA viSayaka saskRta padyazraddha grantha (tI 2/366, 3/317) / Arohaka-lasA/bhASA 313/367/1 upazama (tathA kSapaka) zreNo para caDhanevAlekA nAma Arohaka kahiye hai| Arjava dharma-bA a73 mottaNa kuDila bhAva Nimmala hidayeNa caradi jo samaNo / ajavadhamma taiyo tassa du sabhavadi NiyameNa // 73 // - jo manasvI prANI (zubha vicAra vAlA) kuTila bhAva va mAyAcArI pariNAmoko choDakara zuddha hRdayase cAritrakA pAlana karatA hai, usake niyamase tIsarA Arjava nAmakA dharma hotA hai| sa si 6/6/412/6 yogasyAvakratA Arjavam / = yogokA vakra na honA bArjava hai / (rA vA 6/6/1/545) bha,A /vi.46/154 AkRSTAntadvayasUdhavadvakratAbhAva' aajvmityucyte| - DorIke do chora pakaDa kara khIMcanese vaha sarala hotI hai| usI taraha mana meM se kapaTa dUra karane para vaha sarala hotA hai arthAta manakI saralatAkA nAma Ajava hai| paM, vi 1/hRdi yattadvAci bahi phalati tadevArjava bhavatyetata / dharmoM nikRtiradharmo dvAviha sursaanrpithau|-jo vicAra hRdayameM sthita hai, vahI vacanameM rahatA hai tathA vahI bAhara phalatA hai arthAt zarIrase bhI tadanusAra hI kArya kiyA jAtA hai, yaha Arjava dharma hai, isase viparIta dUsaroko dhokhA denA. yaha adharma hai| ye donoM yahA~ kramase devagati aura narakagatike kAraNa hai| kA. a./mU 366 jo citei Na vaNa kuNadi vaka Na jaMpade va ka / Na ya govadi Niya dosaM ajaba-dhammo have tassa // 366 =jo muni kuTila vicAra nahIM karatA, kuTila kArya nahIM karatA aura kuTila bAta nahIM bolatA tathA apanA doSa nahI chipAtA vaha Arjava dharmakA dhArI hotA hai kyoki mana, vacana, kAyakI saralatAkA nAma Arjaba dharma hai| (ta.sA.6/15) 2 Arjavadharma pAlanArtha vizeSa bhAvanAeM bha.A /mU.1431-1435 adigUhidA vi dosA jaNeNa kAla trennnnjNti| mAyAe pauttAe ko ittha guNo hava di lo|1431|| paDi bhogammi asate Niyaii sahasse hiM gRhmaannss| ca daggahoThava doso khaNeNa so pAyaDo hoi // 1432 // jaNapAyaDo vi doso dosotti Na ghepae sbhaagss| jaha samannaktiNa ghipadi samala pi jae tanAyajalaM // 1433 // Dabhasaehi bahugehi supauttaM hi apaDibhogassa / hastha Na edi attho aNNAdo sapaDibhogAdo // 1434 // iha ya parattaya loe dose bahae ya AvadRi mAyA / idi apaNo gaNittA pariharidavvA havai maayaa||1435|| gaLa doSoMko atizaya chipAne para bhI kAlAntarase kucha kAla vyatIta hone ke bAda ve doSa logoko mAlUma paDate hI hai, isalie mAyAkA prayoga karane para bhI kyA phAyadA hotA hai ? dhyAna meM nahIM AtA // 1431 // utkRSTa bhAgya yadi na hogA to hajAro kapaTa karake doSoko chipAne para bhI ve pragaTa hote hI hai| jaise--candrako rAhu grasa letA hai yaha bAta chipatI nahIM sarvajana prasaddha hotI hai vaise hI doSa piAnekA kitanA bhI prayatna karo, paranta yadi tuma puNyavAn na hoge to tumhAre doSa logoko mAlUma hoge ho // 1432 // jo puNyavAn puruSa hai usakA doSa logo ko pratyakSa hone para bhI loga usako doSa mAnate nahI haiM, jaise tAlAba kA pAnI malina hone para bhI usake malinapanA kI tarapha jaba lakSya nahIM dete hai| isakA abhiprAya yaha hai ki-puNyavAnako kapaTa karanekI kucha bhI AvazyakatA nahIM hai kyoki doSa prakaTa hone para bhI zrImAn mAnya hote hI hai // 1433 // saikaDo kapaTa prayoga karane para bhI aura be mAlUma kapaTa prayoga karane para bhI puNyavAn manuSya se bhinna arthAta pApI manuSyako dhana prApta nahIM hotA, tAtparya kapaTa karanese dhana prApta nahIM hotA puNyase hI milatA hai // 1434 // isa prakAra isa bhava va parabhavameM mAyAse aneka doSa utpanna hote hai aisA jAnakara mAyAkA tyAga karanA cAhie // 1435 // (rAvA.6/6/27/564/15), (cA sA/62/2).(pa vi.1/10), (jJA 14/58-67) ana dha4/17-23/577 bhAvArtha---'yaha kapaTI hai| isa taraha kI apakIti ko jo sahana kara nahI saktA usakI to bAta kyA, jo sahana bhI kara sakatA hai vaha bhI isa sasAra mArga ko bar3hAne vAlI anantAnabandhI isa mAyAko dUrase choDa de| kyoki nahI to tujhe pastva paryAya prApta na hogii| isa lokameM terA koI bhI vizvAsa na kregaa| jinhone Arjava dharma rUpI naukAke dvArA mAyA rUpI nadIko lA~gha liyA hai ve lokottara puruSa jayavanta rho| parantu mAyApUrNa bAkyose arthAta 'kujaro na nara' aise mAyA pUrNa vAkyose guru droNAcAryako dhokhA dene ke kAraNa yudhiSThirako itanI glAni huI ki unhone apane ko satpuruSose chipA liyaa| isa prakAra mAyAse bar3e-baDe puruSoM ko kleza huA hai aisA jAnakara mAyAkA tyAga kara denA caahie| 3. daza dharma sambandhI vizeSatAe~-de dharma / Attasa si.6/28/445/10 Rta dukha, athavA arda namAttirvA, tatra bhavamAtam / = Rta, du kha athavA ardana-Atti inameM honA so Arta hai / rA.vA 6/28/1/627/26), (bhA pA./TI.78/226) Arta aticAra-de aticaar| AttaMdhyAna-vaise to dhyAna zabda pAramArthika yoga va samAdhike artha meM prayukta hotA hai, parantu vAstava meM kinhI bhI zubha vA azubha pariNAmokI ekAgratAkA ho jAnA hI dhyAna hai / sasArI jIvako caubIsa ghaNTe hI kaluSita pariNAma vartate hai| kucha iSTa viyoga janita hote hai, kucha aniSTa saMyoga janita. kucha vedanA ja nita aura kucha AgAmI bhogokI tRSNA janita, ityAdi sabhI prakArake pariNAma ArsadhyAna kahalAte hai| jo jIvako pAramArthika adha patanake kAraNa hai aura vyavahArase adhogati ke kAraNa hai| yadyapi mokSamArga ke sAdhakoko bhI pUrva abhyAsake kAraNa ve kadAcit hote hai, parantu jyojyoM vaha Upara caDhatA hai tyo-tyo ye dabate cale jAte hai| 1. bheda va lakSaNa 1. AtadhyAnakA sAmAnya lakSaNa sa si 6/28/145/10 Rta durava, arda namatirvA, tatra bhavamArtam / - Arta zabda 'Rta' athavA 'ati' inameM se kisI ekase banA hai| inameM se 'mRta'kA artha dukha hai aura 'ati kA 'ardana ati' aisI nirukti hokara usakA artha pIDA pahuMcAnA hai| isameM (RtameM yA atimeM) jo hotA hai vaha Arta (vA Ata dhyAna) hai| (rA.vA.6/28/1/627/26), (bhA pA /TI 78/226) ma pu 21/40-41 mukaushiigykenaashykausiidyaanytigRdhnutaa'| bhayo dvegAnuzokAcca liGgAnyAta smRtAni vai // 40 // bAhyaM ca liGgamArtastha gAtraglAnirivarNatA / hastAgyastakapolatva sAzrutAnyacca taadRshm||41|| -parigraha meM atyanta Asakta honA, kuzIla rUpa pravRtti karanA, kRpaNatA karanA, vyAja lekara AjIvikA karanA, atyanta lAbha karanA, bhaya karanA, udvega karanA aura atizaya zoka karanA ye Arta dhyAnake bAhya cihna hai // 40 // isI prakAra zarIrakA kSINa ho jAnA, zarIrako kAnti naSTa ho jAnA, hAthopara kapola rakhakara pazcAttApa karanA, A~sU DAlanA, tathA isI prakAra aura bhI aneka kArya Arta dhyAnake bAhya cihna kahalAte hai / (cA sA 167/4) jJA 24/23/2557 Rte bhavamathAttaM syAdasaddhayAnaM zarIriNAm / digamohAnmattanAtulya mavidyAvAsanAvazAt / 23 / -Rta kahiye pIDA-dukha upajai so ArtadhyAna hai| so yaha dhyAna aprazasta hai| jaise ksiI prANIke dizAoke bhUla jAnese unmattatA hotI hai usake samAna hai| yaha dhyAna avidyA arthAta mithyAjJAna kI vAsanAke vazase utpanna hotI hai| jainendra siddhAnta koza Page #288 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ArtadhyAna 1. bheda va lakSaNa 2. ArtadhyAnakA AdhyAtmika lakSaNa cA sA. 167/5 svasavedyamAdhyAtmikArtadhyAnaM / - (anya loga jisakA anumAna kara sakeM vaha bAhya ArtadhyAna hai) jise kevala apanA hI AtmA jAna sake use AdhyAtmika ArtadhyAna kahate hai| 3 ArtadhyAnake bheda jJA 25/24 aniSTayogajanyAdya tatheSTArthAtyayAtpram / rukprakopAttIya syAnnidAnAturyamaGginAm // 24 // - pahilA ArtadhyAna to jIvo ke anie padArthoMke sayogase hotA hai| dUsarA AtadhyAna iSTa padArtha ke viyogase hotA hai| tIsarA ArtadhyAna rogake prakopakI pIDAse hotA hai aura cauthA ArsadhyAna nidAna kahiye AgAmI kAlameM bhogoMkI vAMchAke honese hotA hai| isa prakAra cAra bheda ArtadhyAnake haiM / (ma.pu 21/31 36), (cA sA 167/4) cA sA 167/4 tatrAtaM bAhyAdhyAtmikabhedAda dvivikalpa / -bAhya aura adhyAtmake bhedase ArtadhyAna do prakArakA hai| aura vaha AdhyAtmika dhyAna cAra prakArakA hotA hai| dra, sa./TI 48/201 iSTaviyogAniSTasaMyogavyAdhipratikArabhoganidAneSu vAJchArUpaM caturvidhamArtadhyAnam / = iSTa viyoga, amiSTa sayoga aura roga ina tIno ko dUra karane meM tathA bhogo vA bhogoMke kAraNo meM bAMchA rUpa cAra prakArakA ArtadhyAna hotA hai| (cA.sA 167/4) AtadhyAna manojJa amanojJa anutpatti saprayoga sakapa anutpatti viprayoga sakalpa kA a./mU. 473 dukkhayara-visaya-joe kema ima cadi idi vici-. tNto| ceTThadi jo vikvitto aTTha-jmANaM have tss||473|| -- durakhakArI viSayokA sayoga hone para 'yaha kaise dUra ho' isa prakAra vicAratA huA jo vikSipta citta ho ceSTA karatA hai usake bAta dhyAna hotA hai| jJA. 25/25-28 jvalanajanaviSAstravyAlazArdUladai tyai sthalajalamilasattva durjanArAtibhUpaiH / svajanadhanazarIradhvasibhistara niSTairbhavati yadiha yogAdAdyayAtta tadetata // 2 // tathA carasthirairbhAvairanekai smupsthit.| aniSTairyanmana kliSTa syAdAttaM tatprakIrtitam // 26 // zrutaidaSTai: smRtajJata pratyAsattiM ca saMsRta / yo'niSTArthamana kleza' pUrvamAnta tadiSyate ||27||ashessaanissttsNyoge tadviyogAnucintanam / yatsyAttadapi tattvajJai pUrvamA prakIrtitam // 28 // - isa jagata meM apanA svajana dhana zarIra inake nAza karanevAle agni, jala, viSa sarpa. zastra, siMha, dezya tathA sthala ke jIva, jalake jIva, bila ke jIva tathA duSTa jana, vairI rAjA ityAdi aniSTa padArthoMke sayogase jo ho so pahilA ArtadhyAna hai / 25 tathA cara aura sthira aneka aniSTa padArthoMke saMyoga hone para jo mana kleza rUpa ho usako bhI ArtadhyAna kahA hai / jo sune, dekhe, smaraNa meM Aye, jAne hue tathA nikaTa prApta hue aniSTa padArthose manako kleza hotA hai use pahilA ArtadhyAna kahate hai|27| jo samasta prakArake padArthoMke saMyoga hone para unake viyoga honekA bAra-bAra cintana ho use bhI tattvake jAnane vAloMne pahilA aniSTa sayogaja nAmA ArtadhyAna kahA hai // 28 // 5. iSTa viyogaja ArtadhyAnakA lakSaNa ta.sUha/31 viparIta manojJasya ||31||-mnojny vastuke biyoga honepara usakI prAptikI satata cintA karanA dUsarA Arta dhyAna hai / (bha.A./ mU 1702) sa. si.1/31/4471 manojJasyeSTasya svaputradAradhanAdeviprayoge tatsaMprayogAya sakasapazcintAprabandho dvitIyamArtamavagantavyam / manojJa arthAta apane iSTa putra strI aura dhanAdikke viyoga honepara usakI prAptike lie sakalpa arthAta nirantara cintA karanA dUsarA ArtadhyAna jAnanA caahie| (rA vA/6/31/1/628)(ma pu 21/32,34) cA. sA.166/1 manojJa nAma dhanadhAnyahiraNyasuvarNa vastuvAhanazayanAsanarakacandanabanitAdisukhasAdhana me syAditi garddhanaM / manojJasya viprayogasya utpattisakalpAdhyavasAnaM tRtiiyaat| / dhana, dhAnya, cAMdo, suvarNa, savArI, zayyA, Asana, mAlA, candana aura strI Adi mukho ke sAdhanako manojJa kahate hai| ye manojJa padArtha mere hoM isa prakAra cintavana karanA, manojJa padArtha ke viyoga hone para unake utpanna honekA bAra-bAra cintana karanA AtadhyAna hai| kA amU.474 maNahara visaya-vioge-kaha taM bAvemi idi viyappo jo| saMtAveNa payaTTo socciya aTTa have jhANa // 474 // -manohara viSayakA viyoga honepara 'kaise ise prApta karU'' isa prakAra vicAratA huA jo du khase pravRtti karatA hai yaha bhI ArtadhyAna hai| jJA,25/26-31 rAjyaizvaryakalatrabAndhavasuhRtsaubhAgyabhogAsyacittaprItikaraprasannaviSayapradhva sbhaave'thvaa| saMtrAsabhramazokmohavivazairyarikhadyate'harniza tatsyAdiSTaviyogajaM tanumA dhyAna kalaGkAspadam ||26dRssttshctaanubhuuteste| padArtha shcittrjkai| biyoge yammana khinna syAdAta tddvitiiykm||30||mnojnyvstuvibhvse mnsttsNgmaarthibhi.| klizyate yattadetatsyAdadvitIyAtasya lakSaNam // 31 // -- jo rAjya aizvarya strI, kuTumba, mitra, saubhAgya bhogAdike nAza honepara, tathA cittako prIti utpanna karanevAle sundara striyoM ke viSayokA pradhyasa hote hue, santrAsa, pIDA, bhrama, zoka, mohake kAraNa nirantara kheda rUpa honA so jIvoke iSTa viyoga janita AtadhyAna hai, aura yaha dhyAna pApakA sthAna hai // 26 // dekhe, sune, anubhava kyei, manako ra jAyamAna karanevAle pUrvokta padArthokA viyoga honese jo manako kheda ho vaha bhI dusarA ArtadhyAna hai||30||apne manakI pyArI vastuke vidhvasa honepara punaH AdhyAtmika bAhya AdhyAtmika cetana acetana zArIrika mAnasika zArIrika mAnasika kRta kRta cetanakRta acetanakRta 4. aniSTa yogaja ArtadhyAnakA lakSaNa ta.sU 6/30 ArtamamanojJasya saMprayoge tadviprayogAya smRtisamanyAhAra // 30 // - amanojJa padArtha ke prApta hone para usake viyogake lie cintA sAtatyakA honA prathama ArtadhyAna hai| sa si 1/30/6 amanojJamapriyaM viSakaNTakazatruzakhAdi, tahabAdhAkAraNasvAda 'amanojJama' ityucyte| tasya saMprayoge, sa kathaM nAma na me syAditi sakalpazcintA prabandha smRtisamanvAhAra prathamamAta mityaakhyaayte| -viSa, kaNTaka, zatru aura zAstra Adi jo apriya padArtha haiM ve bAdhAke kAraNa honese amanojJa kahe jAte hai| unakA sayoga hone para ve mere kaise na hoM isa prakArakA sakalpa cintA prabandha arthAta smRti samanyAhAra yaha prathama AttadhyAna kahalAtA hai| (rA bA.6/30/ 1-2/628), (ma pu 21/32,35) / / ni.sA /tA vRha aniSTasaMyogAdvA samupajAtamAtadhyAnam / - aniSTake saMyogase utpanna hone vAlA jo ArtadhyAna / cA.sA.168/5 etaddu khasAdhanasadbhAve tasya vinAzakAinotpanna vinAzasakalpAdhyavasAnaM dvitIyAta / -(zArIrika, va mAnasika) dukhoke kAraNa utpanna hone para unake vinAzakI icchA utpanna honese unake vinAzake saMkalpakA bAra-bAra cintavana karanA dUsarA ArtadhyAna hai| 18 manendra siddhAnta koza Page #289 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAtta dhyAna Arya umako prApti ke lie jo sleza rUpa honA mo dUsare Ata dhyAna kA lakSaNa hai| ni sA /tA vR86 svadezatyAgAd dravyanAzAda mitrajanavidezagamanAta kmniiykaaminiiviyogaat-smupjaatmaatdhyaanm| svadeza ke tyAga me, dravya ke nAzase, mitrajanake videza gamanase, kamanIya kAminI ke viyogame utpanna honevAlA ArtadhyAna hai| 6. vedanA sambandhI ArtadhyAnakA lakSaNa tasa/32 vedanAyAzca // // vedanAke honepara (arthAta vAtAdi vikAra janita zArIrika vedanAve honepara use dUra karaneko satata cintA karanA tIsarA ArtadhyAna hai| jJA 21/32-33kAsazvAsabhagandarajalodarajarAnuSThAtisArajvare ,pittazleSmamarutprakopajanita rogai zarIrAntakai / syAtsatva prabala pratikSaNa bhaveHdyAkulatva nRNAma, tadroga tamaninditai prakaTita durvAra-dukhAkarama ||12||mvruupaanaampi rogANA mAtsvapne'pisabhava / mameta yA nRNA cintA syAdAtaM tattatIyakam // 3 // vAta pitta kphake prakopase utpanna hue zarIrako nAza karane vAle vIrya se prabala aura kSaNa-kSaNa me utpanna honevAle kAsa, zvAsa bhagandara, jalodara, jarA, kor3ha, atisAra. jvarAdika rogose manuSyo ke jo vyAkulatA hotI hai, use anindita puruSone roga pIDAcitavana nAmA Arta dhyAna kahA hai, yaha dhyAna durnivAra aura durakhokA AkAra hai jo ki AgAmI kAlame pApa bandhakA kAraNa hai ||32||jiiboke aisI cintA ho ki mere kicita rogakI utpatti svapna meM bho na ho so aisA cintavana tIsarA AtadhyAna hai // 3 // *nidAna va apadhyAnake lakSaNa-de0 vaha vaha nAma / 2. ArttadhyAna nirdeza 1 ArtadhyAnameM sambhava bhAva va lezyA ma pu 22/38 apazaratatama lezyA prayamAzritya jmbhitm| antamahataMkAla tada apazaptAbalambanam // 38 // yaha cAro prakArakA AtadhyAna atyanta azubha kRSNa nIta aura kApota lezyA kA Azraya kara utpanna hotA hai, isakA kAla antarmuhUrta hai aura Alambana azubha hai| (zA.25/40) (cA. sA./166/3) 2.ArtadhyAnakA phala sa si.1/26 yaha saMsAra kA kAraNa hai| rAvA.6/33/9/626 tiryagbhagamanaparyavasAnam / - isa AsadhyAnakA phala tiryaJca gati hai / (ha. pu 56/98), (cA sA.16/4) jJA 25/12 anantadu khasa karNasya tiryaggata, phalaM. // 42 // AtadhyAnakA phala ananta dukhose vyApta tiryacca gati hai| 3. manojJa va nidAna AtadhyAnameM antara rA. bA.6/33/1/33 viparItaM manojJasyetyanenaiva nidAnaM saMgRhItamiti, tanna, kiM kAraNam / aprAptapUrva viSayatvAnnidAnasya / sukhamAtrayA pralambhitasyAprAptapUrva prArthanAbhimukhyAdanAgatArthaprApti nibandha nidAmamityasti vizeSa / prazna--'viparItaM manojJasya' isa sUtrase nidAna kA saMgraha ho jAtA hai / uttara nahIM, kyoMki nidAna aprAptakI prApti ke lie hotA hai, isameM pAralaukika viSaya-mukhakI gRddhise anAgata artha kI prAptike lie satata cintA rahatI hai| isa prakAra ina donoM meM antara hai| 3. ArtadhyAnakA svAmitva 1. 1-6 guNasthAna taka hotA hai ta, sU.1/34 sadaviztadezaviratapramatsasayatAnAm // 34 // - saha ArsadhyAna avirata, dezavirata, aura pramatta saMyata jovoke hotA hai| sa.si 6/34/447/14 aviratA samyagdRSTayantA dezaviratA sayatAsayatA. pramattasaMyatA - tatra viratadeza viratAnAM caturvidhamapyAta bhavati, pramattasaMyatAnA tu nidAnabarNa maya dArtatrayaM pramAdodayoTrekAtvadAcitsyAt / - as yata samyagdRSTi guNasthAna takake jIva avirata kahalAte hai, sa yatAsaMyata jIva dezavirata kahalAte hai, pramAda se yukta kriyA karanevAle pramatta saMyata kahalAte hai / inameM se avirata aura deza cirata jovoke cAroM ho prakArakA ArtadhyAna hotA hai / pramatta sayatoke to nidAna ke sivA bAkI ke tIna pramAdakI tIvatA vA kadAcita hote hai| (rA vAha/34/1/626 ) (hapu 56/18) (ma pu 21137 ) (cA sA 166/3) (jJA 23438-11) (dra. ma/TI 4848/201) * sAdhu yogya ArtadhyAnakI sImA-de.sayata/3 2. ArtadhyAnake bAhya cihna jJA 25/43 zaGkAzoka bhayapramAdava lahazcittabhramodbhrAntara / unmAdo viSayotsukatvamasakRnnidrAGgajADyazramA / mUrkhAdIni zarIriNAmavirata liGgAni bAhyAnyala mArtA -dhiSThitacetasA zutadharai vyavidhinAni sphuTam // 4 // isa ArtadhyAnake AzritacittavAle puruSoM ke bAhya cihna zAkhoke pAragAmI vidvAnone isa prakAra kahe hai ki-prathama to zakA, hotI hai,arthAta hara bAtameM sandeha hotA hai, phira zoka hotA hai, bhaya hotA hai, pramAda hotA hai-sAbadhAnI nahI hotI kalaha karatA hai. cittabhrama ho jAtA hai, ubhrAnti hotI hai, citta eka jagaha nahI ThaharatA, viSaya sevaname utkaNThA hotI hai, nirantara nidrA gamana hotA hai agame jaDatA hotI hai, kheda hotA hai, mUrchA hotI hai, ityAdi cinha ArtadhyAnI ke pragaTa hote hai| Ata pariNAma-de ArtadhyAna / ArdrA-eka nakSatra-de nakSatra ! Arya-ha.pra zloka "vijayApara haripura nivAsI pavana vega vidyAdhara kA putra thA (23-24) pUrva janma ke vairI ne isakI samasta vidyAe~ hara lii| parantu dayA se campApura kA rAjA banA diyA (415) isI ke hari nAmaka putra se harivaza kI utpatti huI (57-58) Arya 1 Arya sAmAnyakA lakSaNa sa. si :/35/226/6 guNe guNa vadabhirvA aryanta ityAryA / jo guNoM yA guNavAloke dvArA mAne jAte hoM- ye Arya kahalAte haiM / (rA.vA. 3/36/1/200) 2 Aryake bheda-prabheda sa.si 3/36/226/6 te dvividhA - RddhiprAptAryA anRddhiprAptAzceiti / - usake do bheda hai- RddhiprApta Arya aura Rddhi rahita Arya / (rAvA, 3/36/1/200) 3 Rddhi prApta Arya-de Rddhi / 4. anRddhi prAptAyake bheda sa, si 3/36/230/1 anRddhi prAptAryA paJcavidhA - kSetrAryA jAtyAyaH karmAzciAritrAryA darzanAryAzceti / - Rddhirahita Arya pA~ca prakArake hai -- kSetrArya, jAtyArya, kArya, cAritrArya aura darzanArya / (rA vA. 3/36/2/200) rA, vA /3/26/2/200 tatra karmAstreidhA-sAvadha kAryA alpasAvadyakAryA asaavdykrmaayshceiti| sAvadyakarthi ghoDhA-asi-maSokRSi-vidyA zilpa-vaNikkama-bhedAtta / * cAritrAryA dvedhA-adhigata cAritrAryA andhigmcaaritraashceiti| darzanAryA dazadhA-AjJAmArgopadezasUtranIjasaMkSepavistArAvigAhaparamAvagADharucibhedAt / jainendra siddhAnta koza Page #290 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AryakamAMDa devI 275 AyikA uparokta ana dvi prApta AyoM me bhI kArya tIna prakArake haiM- sAvadha kArya, alpasAvadha kArya asAvA kArya / alpa sAvadha kArya cha prakArake hote hai-asi, masi, kRSi, vANijya, vidyA va zisapake bhedase / (ina sabake lakSaNoke lie-de sAbadya) cAritrArya do prakAra ke haiM - adhigata cAritrArya aura anadhigama cAritrArya / darzanArya daza prakAra ke hai-AjJA, mArga, upadeza sUtra, bIja, saMkSepa, vistAra, artha, avagADha, paramAvagADha rucike bheda se| lakSaNoM ke lie-ve samyagdarzana I/1 / daza prakArake samyagdarzanake bheda ) 5 kSetrAryakA lakSaNa rA. vA 3/36/2/200/30 tatra kSetrAryA kAzI kauzalAdiSu jAtAH / -kAzI, kauzala Adi uttama dezome utpanna huoko kSetrArya kahate hai| 6 jAtyAyakA lakSaNa rA vA.3/3/2/200/31 ikSvAkujJAtibhojAdiSu kuleSu jAtA jAtyAryA / ikSvAku, jJAti, bhoja Adika uttama kulomeM utpanna huo ko jAtyArya kahate hai| 7 cAritrAryakA lakSaNa rA.vA 3/36/2/201/ha tadbheda anupadezopadezApekSabhedakRta / cAritramohasyopazamAta yAcca bAhyopadezAnapekSA AtmaprasAdAdeva cAritrapariNAmAskAndina upazAntakaSAyAzcadhigatacAritrAryA / antazcAritramohazyopazamasadbhAve sati bAhyopadezanimittaviratipariNAmA anadhigamacAritrAryA / - uparokta cAritrArya ke do bhedaupadeza va anupadezakI apekSA kyei gaye hai| jo bAhyopadezake binA Atma prasAda mAtrase cAritra mohake upazama athavA kSaya honese cAritra pariNAmako prApta hote hai, aise upazAnta kaSAya va kSINa kaSAya jIva avigata cAritrArya hai / aura antaraga cAritra mohake kSayopazamakA sadbhAva honepara bAyopadezake nimittase virati pariNAmako prApta anadhigama cAritrArya hai| Arya kRSmAMDa devI-eka vidyAdhara vidyA-de. vidyaa| AryakhaNDa-1. AryakhaNDa nirdeza ti pa/4 266-267 gagAsidhura Ihi vevaDdaNa geNa bhrhkhettmmi| chakkhaDa sajAda // 266 // uttaradakviNabharahe khaDA Ni tiNi hoti pattekka / dabhivaNa tiyakha Desu majjhimatta Dasma bahumajjhe / gagAva sindhu nadI aura vijayA parvatase bharata kSetrake cha' khaNDa ho gaye hai // 266 // uttara aura dakSiNa bharata kSetrameM se pratyekake tIna tIna khaNDa hai| inameM se dakSiNa bharatake tIna khaNDomeM madhyakA Arya khaNDa hai| 2. Arya khaNDa me kAla parivartana tathA jIvo va gaNasthAnoM sambandhI vizeSatAe~ ti pa.4/313-314,316 bharahaklettammi ime ajjakha Dammi kAlapari bhaagaa| avasapiNi ussappiNipajjAyA doNi hoti puDha // 313 // NaratiriyANa AU uccheha vibhUdipahadiya savvaM / avasappiNie hAyadi ussappiNiyAsu vaD Dhedi // 314 // doNNi vi milide kappaM chanbhedA hoti tasya ekkevaka / susamasusama ca susama taijjayaM susamadusmamaya // 316 // dussamasusamaM dussamama didussamaya ca tesu paDhamammi / -bharata kSetra ke Arya khaNDame ye kAlake vibhAga hai / yahA~ pRthak pRthaka, avasarpiNI aura utsarpiNI rUpa dono hI kAlokI paryAya hotI hai // 313 // avasarpiNI kAla meM manuSya eva tiyacokI Ayu, zarIrakI U~cAI aura vibhUti ityAdika saba ho ghaTate tathA utsarpiNI kAla meM baDhate rahate hai // 14 // donoko milAne para eka kalpa kAla hotA hai / avasarpiNI aura utsapiNI meM se pratyekake chaha bheda hai- suSamAsuSamA, suSamA. suSamA-duSSamA, duSamasuSamA, duSSamA aura atidussssmaa| ti pa4/2634-2636.26.8 pajjattANivattiyapajjattA laddhiyAyapajjattA / sattarijuttamadajAkhaDe puNidaraladdhi NarA // 36343 paNapaNa ajjArabaDe bharaherAvadammi micchaguNa TThANaM / avare varammi cohasarata Ai dIsati // 2:35 // paca videhe saThThisamaNNidasada ajjabaDae avre| chagguNa ThANe tatto coddasapera ta dIsaM ti // 266. vijjAharaseDhIe tiguNaTThANANi savvakAla mmi / paNaguNa ThANA dIsai cha Didavi ujANa coddasaTThANa // 26 // ti. pa5/300-302 paNa paNa ajjakhaDe bharahegavadakhidimmi minachatta / avare varammi paNa guNaThANANi kayAi dIsaMti // 30 // pacavidehesaTiNNidasa ajjavaravaMDA ttto| vijjAharaseDhIe bAhirabhAge saryapahagirIdo // 30 // sAsaNa missa vihINA tiguNa TANANi thovakAlammi / avarevarammi paNa guNaThANAi kayAi dIsati // 302||-1 manuSyakI apekSA paryApta nivRtya paryApta aura labdhyaparyAptake bhedase manuSya tIna prakAra ke hote hai / eka sau sattara Arya khaNDoM meM paryApta, nivRtyaparyApta aura ladhyaparyApta tIno prakArake hI manuSya hote hai // 2634 // bharata va airAvata kSetra ke bhItara pA~ca-pA~ca Arya vaNDo meM jaghanya rUpase mithyAtva guNasthAna aura utkRSTa rUpase kadAcita caudaha guNasthAna pAye jAte haiM / // 2635 // pA~ca videha kSetroke bhItara ekasau sATha Arya khaNDoM meM jaghanya rUpase cha guNasthAna aura utkRSTa rUpase caudaha guNasthAna taka pAye jAte hai // 2636 // vidyAdhara zreNiyomeM sadA tIna guNasthAna (mithyAtva, amayata aura dezasayata ) aura utkRSTa rUpase pA~ca guNasthAna hAte hai| vidyAoko choDa dene para vahA~ caudaha bhI guNasthAna hote haiM // 2638 // 2. tiryancoM kI apekSA-bharata aura airAvata kSetrake bhItara pA~ca pA~ca Arya khomeM jaghanya rUpase eka mithyAtva guNasthAna aura utkRSTa rUpase kadAcit pA~ca guNasthAna bhI dekhe jAte hai // 300 // pA~ca videhoke bhItara eka sau sATha Arya khaNDoMmeM, vidyAdhara zreNiyoM meM aura svayaprabha parvatake bAhya bhAgameM sAsAdana evaM mizra guNasthAnako choDakara tIna guNasthAna jaghanya rUpase stoka kAlake lie hote hai / utkRSTa rUpase pA~ca guNasthAna bhI kadAcit dekhe jAte haiM // 301-302 // * AryakhaNDame suSamA duSamA AdikAla - de. kAla 4 / * AryakhaNDame nagara parvata va nagariyA~ -de manuSya 4 / Aryanandi-paJcastUpa saMghakI paTTAvalIke anusAra (de itihAsa7/7) candrasenake ziSya tathA vIrasena (dhavalAkAra) ke guru the / tadanusAra inakA samaya-I0 767-718 AtA hai (A. anu.'pra.8) AN Up , H.L Jain), (ha pu/paM. pannAlAla ) / AryamaGa kSa-digambara AmnAya meM ApakA sthAna A0 puSpadanta tathA bhUtabalI ke samakakSa hai / A0 guNadharase Agata pejja dosapAhuDa ke jJAnako AcArya paramparA dvArA prApta karake Apane tathA nAgahastine yativRSabhAcArya ko diyA thaa| samaya-vI.ni.600-650 (I 73123 ) / vizeSa de koza 1 / pariziSTa 3/3) / AryavatI-eka vidyAdhara vidyA-de. vidyA AyikA-1. AyikA yogya liMgade. liMga/1 2. AyikAko mahAvata kahanA upacAra hai--de. veda/7 3. AryikAko karane yogya kArya sAmAnyamU A./188-186 - aNNoNANukUlAo aNNoNNa hirakvaNAbhijutAo / gayarosaveramAyA salajjamajjAda kiriyaao||188|| ajjhayaNe pariyaThe savaNe kaNetahANupehAe / tava viNayasaMjamesu ya avihidupaogajuttAo // 18 // avikAravatthavesA jllmlvilittcttdehaaaa| dhammakulakitidikkhApaDirUpavisuddhacariyAo // 10 // AryikA parasparameM anukUla rahatI haiM, IrSyA bhAva nahIM karatI, ApasameM jainendra siddhAnta koza Page #291 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Alabdha pratipAlanameM tatpara rahatI haiM, kodha, bera, mAmAcArI ina tInoM rahita hotI haiM / lokapavAda bhaya rUpa lajjA, pariNAma, nyAya mArga meM pravartane rUpa maryAdA donoM kulake yogya AcaraNa-ina guNoMkara sahita hotI haiN| zAstra par3ane par3e zAkhake pATha karane meM sunane athavA anityAdi bhAvanAoM aura tapa, vinaya aura saMyama ina sabameM tatpara rahatI haiM tathA jJAnAbhyAsa zubha yogayukta rahatI haiM // 18 // jinake vastra vikAra rahita hote hai, zarIkA AkAra bhI vikAra rahita hotA hai, zarIra paseba va malakara lipta hai tathA saMskAra (sajAvaTa) rahita hai| kSamAdi dharma guru AdikI santAna rUpa kula, yaza, vrata inake samAna jinakA zuddha AcaraNa hai aisI kA hotI hai| 4. AryikA ko na karane yogya kArya su. bA. 163 rohana bhoyamapaNa sukha chabihAra me viradAna pAdamakaraNa ghovaNa geya ca Na ya kujjA // 13 // - ArthikAoMko apanI vasatikAmeM tathA anyake ghara meM ronA nahIM cAhie, bAlakAdikroMko snAna nahIM karAnA / cAlakAdikoMko jimAnA, rasoI karanA, sUta kAtanA, sInA, asi, masa Adi chaH karma karanA, saMyamI janake paira dhonA, sApha karanA, rAga pUrvaka gIta, ityAdi kiyA nahIM karanA cAhie // 113 // 5. AryikA vihAra sambandhI mU. A / 162 Na ya para gehamakajje gacche kajje avassa gamaNijje gaNimImA 112 ArthikAko binA prayojana parAye sthAna para nahIM jAnA caahie| yadi avazya jAnA ho to bhikSA Adi kAlameM baDo ArthikAoko pUcha kara anya AyikAoM ko sAtha lekara jAnA cAhie / 6. AryikA anya puruSa va sAdhuke saMga rahane sambandhI -de, saMgati naya * AryikAko namaskAra karane sambandhI Alabdha- - kAyotsargakA aticAra-de vyutsarga / 1 / Alaya - sa si 4/24 / 255 / 2 etya tasmin loyanta iti Alaya AvAsa Akara jisameM layako prApta hote hai vaha Alaya yA AvAsa kahalAtA hai / (rAvA. 4/24/1/242 ) AlayAMga eka bheda AlApa jI / zrI.pra 707/1140/94 guNasthAne caturdavA mArgaNAsthAne ca prasiddha vizatividhAnAM guNajIvetyAdInAM sAmAnyaparyAparyAmAtra AsAcA bhavanti tathA vedarupAyavibhinneSu anivRtiSu api pRthak pRthagbhavanti / DISE go. jI / jI pra. 706/11 tatrAparyApta lApa landhyaparyApta nivRtyaparyAptazceti dvividho bhavatio ko guNasthAna aura caudaha mArgaNA sthAna ye paramAgama viSai prasiddha hai / so iniviSai 'guNa jIvA pajjatI' (paM. sa / prA. 1 / 2 ) ityAdika bIsa prarUpaNAnikA sAmAnya paryApta, aparyApta e tIna AlApa ho hai / bahuri veda ara kaSAya kari bheda haiM jina viSai aise anivRttikaraNa ke pA~ca bhAga tini viSai pA~ca AlApa jude jude jAnanA / (veM paoNca isa prakAra hai- saveda bhAga, krodha bhAga samAna bhAga, samAyA bhAga, bAdara kRSTi lobha bhAga / ) tahA~ aparyApta Apa do prakArakA nivRtyaparyApta AlApa paddhati-AcArya devasena (vi. 120-1012) dvArA saMskRta gadya meM racita pramANa naya viSayaka sUtra grantha (tI 2 / 82) AlApana bandha AlaMcchana socanA hai| * Alepana --- de. bandha 10 Aloka tyA vi/vR 1/12/200/15 Aloko darzanam - AlokakA nAma darzana hai / AlocanA AlocanA udita honevAlI kathAyoM phanisa ko bata raMga va bAhya doSa sAdhakako pratItimeM Ate haiM, jIvana zodhanake lie unakA dUra karanA atyanta Avazyaka hai isa prayojanakI siddhike lie AlocanA sabase uttama mArga hai| guske samakSa niSkapTa bhAva se apane sarva choTe yA bar3e doSoM ko kaha denA AlocanA kahalAtA hai| yaha vItarAgI guruke samakSa hI kI jAtI hai, rAgI vyakti ke samakSa nahIM / 1. bheda va lakSaNa 1. AlocanA sAmAnyake lakSaNa sasA / mUvaA/ 385jaM suhamasuhamudiNNaM saMpaDiya aNeyavidhatharavisesa | taM dosaM jo ceyai so khalu AloyaNaM ceyA // 385 // - jo vartamAna kAlameM zubha azubha karma rUpa aneka prakAra jJAnAvaraNAdi vistAra rUpa vizeSako lie hue udaya AyA hai usa doSako jo jJAnI anubhava karatA hai, vaha AtmA nizcayase AlocanA svarUpa hai / ( sa sA./ A. 385) ni. sA / mU 101 jo passadi appANaM samabhAve saMThavittu pariNAma | AloyaNamidi jANaha paramajiNaMdassa uvaesaM // 106 // - jo (jIva) pariNAmako samabhAva meM sthApa kara (nija) AtmAko dekhatA hai, vaha Alocana hai aisA parama jinendrakA upadeza jAnanA / -- sasi 1/22/440/6 tatra gurave pramAda nivedanaM dazadoSavivajitamAsocanam / guruke samaya daza doSoMko TAla kara apane pramAdakA nivedana karanA) jAtocanA hai (rA nA. 1/22 / 2 / 620 ). ( ta sA / 7/22), (ana gha / 7/38) 12/5.4/12/10/ruNamaparizsamAna suvarahasthAnaM bIyarAyA tirayaNe merU va zirANaM sagadosaNiveyaNamAloyaNA NAma pAyacchitta / aparisava arthAda Asase rahita ke rahasyako jAnanevAle rAga aura ratnatraya meM meruke samAna sthira aise guruo ke sAmane apane doSakA nivedana karanA (vyavahAra) AlocanA nAmakA prAyazcitta hai / bha. A / vi. 6/32 / 2 svakRtAparAdhagupanatyajanam AlocanA / [bha] A./thi 10/46/6 kRtAdicArajugupsApura sara vacanamAlocaneti / apane dvArA kiye gaye aparAdhoM yA doSoM ko dabAnekA prayatna na karake arthAta chipAnekA prayatna na karake usakA tyAga karanA nizcaya AlocanA hai| tathA cAritrAcaraNa karate samaya jo aticAra hote haiM / usakI pazcAttApa pUrvaka nindA karanA vyavahAra AlocanA hai / 2. AlocanAke bheda bha / 233 AloyAduvihAya hodi padavibhAgIya AgheNa mUlapattassa paryAvibhAgIya idarassa ||33|| - AlocanAke do hI prakAra hai- eka oghAlocanA dUsarI padavibhAgI AlocanA arthAt sAmAnya AlocanA aura vizeSa AlocanA aise inake aura bhI do nAma haiM / vacana sAmAnya aura vizeSa, ina dharmokA Azraya lekara pravRtta hotA hai. alocanA ke uparyukta do bheda hai| suA / 696 AlocaNaM divasiya rAji hariyA pa cAdummAsa saMramuttama ca // 16 // guruke samIpa aparAdhakA kahanA AlocanA hai / vaha devasika, rAtrika, IryApathika, pAkSika, cAturmAsika samitimA isa taraha sAta prakArakI hai| ni sA / ma 208 AloyaNamAlaMcchaNa vigraDIkaraNaM ca bhAvasuddhI ya cavihamiha parikahiyaM AloyaNa lakkhaNa samae // 108 // AlocanA kAmarUpa Alocana, tuMcchana avikRtikaraNa aura bhAnasuddha aise cAra prakAra zAstrameM kahA hai| jainendra siddhAnta koza - Page #292 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AlocanA 277 2. AlocanAke aticAra va lakSaNa 3. AlocanAke bhedoMke lakSaNa bha A /mU 534-535 odhegAlocedi hu aparimidavarAdhasambaghAdI vaa| ajjopAe ittha sAmaNNamahaM khu tuccheti // 534 // paThava jjAdo savya kameNa ja jattha jeNa bhAveNa / paDisevida tahA ta AlociMto pada vibhAgI // 53 // -jisane aparimita aparAdha kiye hai athavA jisake ratnatrayakA-sarva vratokA nAza huA hai, vaha muni sAmAnya rotise aparAbakA nivedana karatA hai| Ajase mai puna munihone ko icchA karatA hU~. maiM tuccha hU~ arthAta mai ratratrayase Apa logoMse choTA hU~ aisA kahanA sAmAnya AlocanA hai|53|| tIna kAla meM, jisa dezame, jisa pariNAma se jo doSa ho gayA hai usa doSakI mai AlocanA karatA huuN| aisA kahakara jo doSa kramase -AcAryake Age kSapaka kahatA hai usako vaha padavibhAgI AlocanA hai // 536 // ni sA /mU.110-112 kammamahoruhamUlacchedasamattho skiiyprinnaamo| sAhINo samabhAvo AlucchaNamidi samuddihU~ // 110 kammAdo appANaM bhiNNaM bhAvei vimala guNaNilayaM majjhattha bhAvaNAe viyaDIkaraNaM tti| viSNeyaM // 11 // madamANamAyAlohavivajjiya bhAvo du bhAvasuddhi tti / parikahidaM bhavANaM loyAloyappada rasIhiM 112 // -karma rUpI vRkSakA mUla chedane meM samartha aisA jo samabhAva rUpa svAdhIna nija pariNAma use AlaMcchana kahA hai // 110 // jo madhyastha bhAvanAmeM karmase bhinna AtmAko-ki jo vimala guNokA nivAsa hai use bhAtA hai usa jIvako avikRti karaNa jAnanA // 111 // mada, mAna, mAyA aura lobha rahita bhAva vaha bhAvazuddhi hai / aisA bhavyoMko lokake draSTAone kahA 2. AlocanAke aticAra va lakSaNa 1. AlocanAke 10 aticAra bha.A./bhU 562 Akapiya aNumANiya jaM dihra bAdara ca suhamaM ca / chaNNaM saddAulayaM bahujaNa avvatta tssevii| -AlocanAke daza doSa hai-Aka pita, anumAnita. yadRSTa, sthUla, sUkSma, channa, zabdAkulita, bahujana, avyakta, ttsevii| (mU A.1030). (sa si 6/22/440/4), (cA. sA. 138/2) 2. AlocanAke aticAroke lakSaNa bha A./mU 563-603 bhatteNa va pANeNa va uvakaraNeNa kiriyakammakaraNeNa / aNakaMpeUNa gaNi karei AloyaNaM koI // 563 // gaNaha ya majjha thAma agANa duvbaladA annaarog| Neva samatthomi aha tava vikaTTha pi kA'je // 570 // Alocemi ya savvaM jai me pacchA aNuggaha kunnh| tujha sirIe iccha sodhI jaha NiccharejjAmi // 571 // aNumANeduNa guru' evaM AlocaNa tado pcchaa| kuNai sasaklo so se vidiyo AloyaNA doso||572|| jo hodi aNNa dihrata Alocedi gurusayAsammi / ahiTTha gRha to mAthillo ho di NAyavo // 574 / dila vA adi bA jadi Na kaheDa parameNa viNaeNa / AyariyapAyamUle tadio AloyaNA doso // 47 // bAdaramAlocato jatto jatto vadAo pddibhggo| muhama pacchAdeto jiNavayaNaparaMmuho hoi||577|| iha jo dosa lahuga samAlocedi gRhade cUlaM / bhayamayamAyAhidao jiNaparaNapara muho hodi // 581 // jadi mUlaguNe uttaraguNe ya kassai tadie causthae paMcame ca vade // 584 // ko tassa dijjai tavo keNa uvAeNa vA dravadi muddho| jhya pacchaNNaM pucchadi pAyacchittaM karissa di // 18 // pacchaNNaM pucchiya sAdhu jo kuNa i appaNo suddhi / to so jaNehi vRtto chaTho AloyaNA doso // 186 // pakSiyacaDamAsiya saMvacchariesu sodhikAlesu / bahu jaNa saddAulae kahedi doso jhicchaae||510|| iya avvattaM jai sAveto doso kahei saguruNaM / AlocaNAe doso sattamao so gurusayAse // 5611 tersi asahaha to AiriyANa puNovi aNNANaM / jai pucchai so AloyaNAe doso hU aTThamao // 566 // AlocidaM asesaM saba edaM maetti jANAdi / bAlassAloceto Navamo AlonaNAe doso // 56 // pAsattho pAsasthassa aNugado dukkar3a prikheh| eso vi majjhariso savvavidosa sacaiyo // 606 // jANAdi majjha eso suhasIlatta ca savvadose yA to esa meNa dAhidi pAyacchitta mahallitti // 602 // Alocida asesa samba edaM maetti jANAdi / sopavayaNapaDikuddho dasamo AlocaNA doso 60 // = 1. Akapita-svata bhikSAlabdhise yukta hone se AcAryako prAsuka aura udgamAdi doSose rahita AhAra-pAnIke dvArA vaiyAvRtya karanA, pichI, kamaNDalu bagairaha upakaraNa denA, kRtikarma vandanA karanA ityAdi prakArase guruke manameM dayA utpanna karake doSa kahatA hai so Akapita doSase dUSita hai / / 63 // 2 anumAnita-he prabho / Apa merA sAmarthya ktinA hai yaha to jAnate hI hai, merI udarAgni atizaya durvala hai, mere aMgake avayava kRza hai, isalie mai utkRSTa tapa karane meM asamartha hai, merA zarIra hamezA rogI rahatA hai| yadi mere Upara Apa anugraha kareMge, arthAt mereko Apa yadi thoDA sA prAyazcitta deMge to mai apane sampUrNa aticAroMkA kathana karUgA aura ApakI kRpAse zuddhi yukta hokara mai aparAghose mukta hoUgA // 570-571 / isa prakAra guru mereko thoDA sA prAyazcita dekara mere Upara anugraha kareMge, aisA anuma na karake mAyA bhAvase jo muni pazcAta AlocanA karatA hai,vaha anumAnita nAmaka AlocanAkA dUsarA doSa hai| 3.yadRSTa-jo aparAdha anya janoMne dekhe hai, utane hI guruke pAsa jAkara koI muni kahatA hai aura anyase na dekhe gaye aparAdhoMko chipAtA hai, vaha mAyAvI hai aisA samajhanA caahie| dUsaroMke dvArA dekhe gaye hoM athavA na dekhe gaye hoM sampUrNa aparAdhoMkA kathana guruke pAsa jAkara atizaya vinayase kahanA cAhie, parantu jo muni aisA nahIM karatA hai vaha AlocanAke tIsare doSase lipta hotA hai, aisA samajhanA cAhie // 574-575 // 4. bAdara-jina-jina batoMmeM aticAra lage hoMge unauna vrato meM sthUla aticArokI to AlocanA karake sUkSma aticAroM ko chipAne vAlA muni jinendra bhagavAnke vacanoMse parADa mukha huA hai aisA samajhanA cAhie // 570 // 5 sUkSma-jo choTe-choTe doSa kahakara baDe doSa chipAtA hai, vaha muni bhaya, mada aura kapaTa ina doSoMse bharA huA jinavacanase parADmukha hotA hai| baDe do yadi maiM kahU~gA to AcArya mujhe mahA prAyazcitta deMge, athavA merA tyAga kara dege, aise bhayase koI baDe doSa nahIM kahatA hai / maiM niraticAra cAritra hUM aisA samajha kara sthUla doSoMko koI muni kahatA nahIM, koI muni svabhAvase hI kapaTI rahatA hai ataH vaha bhI baDe doSa kahatA nahIM. vAstava meM ye muni jinavacanase parADamukha hai| 16.pracchannayadi kisI muniko mulaguNoM meM arthAta pA~ca mahAvato meM aura uttara guNomeM tapazcaraNameM anazanAdi bAraha tapoMmeM aticAra lagegA to usako kauna-sA tapa diyA jAtA hai, athavA kisa uNayase usakI zuddhi hotI hai aisA pracchanna rUpase pUchatA hai, arthAta maine aisA-aisA aparAdha kiyA hai usakA kyA prAyazcitta hai| aisA na pUchakara pracchanna pUchatA hai, pracchanna prachakara tadanantara mai usa prAyazcittakA AcaraNa karUMgA, aisA hetu usake mana meM rahatA hai| aisA gupta rItise pUcha kara jo sAdhu apanI zuddhi kara letA hai vaha AlocanAkA chaThA doSa hai // 584-586 // 7 zabdAkulita athavA bahujana-pAkSika doSoM kI AlocanA, cAturmAsika doSo kI AlocanA, aura vASika doSoM kI AlocanA sama yati samudAya milakara jama karate hai taba apane doSa svecchAse kahanA yaha bahujana nAmakA doSa hai| yadi aspaSTa rItise guruko sunAtA huA apane doSa muni kahegA to guruke caraNa sAnnidhya meM usane sAtavA~ zabdAkulita doSa kiyA hai| aisA samajhanA // 580461 // 8 bahujana pRcchA--parantu unake dvArA (AcArya ke dvArA) diye hue prAyazcitameM azraddhAna karake yaha Alocaka muni yadi anyako pUchegA arthAta AcArya mahArAjane diyA huA prAyazcitta yogya hai yA ayogya hai aisA pUchegA to yaha AlocanAkA bahujana pRcchA nAmaka AThavA~ doSa hogA // 566 // 1 avyakta-aura maiMne isake jainendra siddhAnta koza Page #293 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mAlono 278 Avajita karaNa (Agama bAla vA cAritra bAla munike) pAsa sampUrNa aparAdhoMkI AlocanAkI hai mana, vacana, kAyase aura kRta. kArita, anumodanAse kiye hue aparAdhokI maine AlocanA kI hai aise jo samajhatA hai usako yaha AlocanA karanA nauve doSase dRSTa hai // 56 // 10 tatsevI-pArzvastha muni, pArzvastha munike pAsa jAkara usako apane doSa kahatA hai. kyoki yaha muni bhI sarva vrato meM mere samAna doSose bharA huA hai aisA vaha samajhatA hai| yaha mere mukhiyA svabhAvako aura vatoke aticAro ko jAnatA hai, isakA aura merA AcaraNa samAna hai, isalie yaha mere ko bar3A prAyazcitta na degA aisA vicAra kara vaha pArzvastha muni guruko apame aticAra kahatA nahIM aura samAna zIlako apane doSa batAtA hai / yaha pArzvastha muni kahe hue sampUrNa aticAroke svarUpako jAnatA hai, aisA samajha kara vrata bhraSToMse prAyazcitta lenA yaha Agama niSid tatsevI nAmakA dasavA~ doSa hai / 601-603 // (rA.vA 1/22/2/621/1), (cA sA 138/3), (da pA/TI hameM uddhRta), (ana dha7/40-44) 3. AlocanA nirdeza 1. AlocanA vItarAgI guruke hI samakSa ko jAnI cAhie bha A /mu.va vi./686 / AloyaNA vi hu pasatyameva kAdaviyA tattha 3586 ... aalocnaagocaaraadyticaarvissyaa| tathA ksspksmiipe| pasatthameva kAdavyA yathAsau na zRNoti tathA kaaryaa| bahuSu yuktAcAreSu sarighu satsu / -yogya AcAroMko jAnanevAle AcAryoMke pAsa hI sUkSma aticAra viSayaka AlocanA karanA ho to vaha bhI prazasta hI karanI cAhie arthAta vaha kSapaka suna na sake aisI AlocanA karanI caahie| 2 AlocanA sunanekI vidhi bha.A./mura vi 560 pAcINodIcimuho AyadaNamuho va suhaNisaNNo h| 60 // niyAkulamAsInasya yat zravaNa tadAlocayitu' sammAnanaM / yathA kyacicchravaNe mayi anAdaro guroriti notsAha parasya syAt / pUrvAbhimukha, uttarAbhimukha athavA jinamandirAbhimukha hokara mukha se baiThakara AcArya AlocanA sunate hai / athavA nirvyAkula baiThakara guru AlocanA sunate hai, isa prakArase sunanese AlocanA karanevAle kA sammAna hotA hai| idhara-udhara lakSa dekara sananese gurukA mere sambandha meM anAdara bhAva hai aisI AlocakakI samajha hAgA, jisase doSa kahaneme AlAcanA karanevAlekA utsAha nA hogaa| 3 eka AcAryako eka hI ziSyakI AlocanA sunanI cAhie bha A./ma va vi 560.. AloyaNa paDicchAda ekko ekkassa virahammi / eka eva zRNuyAtsarila jjAparo bahUnA madhye nAtmadoSa prakaTayitu- mohte| cittakhedazcAsya bhavati / tathA kathayata ekasyaivAlocanA zRNuyAt / dukhadhAravAdya gadanekavacanasadarbhasya / taddoSanigraha nAya barAka pratIcchati / AcArya eka kSapakakI hI AlocanA sunatA hai| eka hI AcArya ekake doSa sune, yadi bahuta guru sunane baiThege to AlocanA karanevAlA kSapaka lajjita hokara apane doSa kahaneke lie taiyAra honepara bhI usake mana meM kheda utpanna hogaa| ata' eka hI AcArya eka hI ke doSa sune, eka kAlameM eka AcArya aneka kSapako kI AlocanA sunanekI icchA na kare, kyoki anekokA vacana dhyAna rakhanA baDA ka Thana kArya hai| isalie unake doSa sunakara yogya prAyazcitta nahIM de skegaa| 4. AlocanA ekAntama sunanI caahie| bha Am. va vi560 AloyaNaM paDicchadi virahammi 60 // ityanenaiva gatvAdvirahammi iti vacanaM nirarthaka / yadyanye'pi tatra syuna ekekaiva zrutaM syAt / na lajjatyayamasya aparAdhazcAsya anenAvagata eveti nAnyasya sakAze zRNuyAta iti / etatsUcyate virahammi ekAnte AcArya zikSeti / - ekAntame hI AcArya AlocanA sunatA hai // 560 // prazna-(eka samaya meM eka hI ziSyakI tathA eka hI AcArya AlocanA sune uparokta) itane vivecana me hI ekAntameM guruke binA anya koI nahIM hogA aise samaya meM AlocanA sunanI cAhie tathA karanI cAhie' aisA siddha hotA hai ata 'virahammi' yaha pada vyartha hai / uttara -yadi vahA~ anya bhI hoge to Ala cakake doSa bAhara phUTane sambhava hai, eka guru yadi hoge to usa sthAnameM pracchanna rItise dUsarekA praveza honA yogya nahIM hai, yaha sUcita karane ke lie AcArya ne 'virahammi' aisA pada diyA hai| 5. AlocanAkA mAhAtmya rA. vA. 6/22/2/621/13 lajjAparaparibhavAdigaNa nayA nivedyAticAra yadi na zodhayeda aparokSitAyavyayAdhamarNa vdvsiidti| mahadapi tapaskarma anAlocanapUrvakam nAbhipretaphalapradam AviriktakAyagauSadhavata kRtAnAlocanasyApi gurumataprAyazcittamakurvato'parikarmasasyavat mahAphala na syaat| kRtAlAcanacittagata prAyazcitta parimRSTadarpaNatalarUpavat pribhraajte| -lajjA aura para tiraskAra Adike kAraNa doSokA nivedana karake bhI yadi unakA zodhana nahI kyiA jAtA hai to apanI AmadanI aura kharca kA hisAba na rakhanevAle karjadArakI taraha dukhakA pAtra honA par3atA hai| baDI bhArI duSkara tapasyAe~ bhI AlocanAke binA usI taraha iSTa phala nahI de saktI jisa prakAra vivecanase zarIra malakI zuddhi kiye binA khAyI gayI auSadhi / AnacinA karake bhI yadi guruke dvArA diye gaye prAyazcittakA anuThAna nahI kiyA jAtA hai to vaha binA sabAre dhAnyakI taraha mahA phaladAyaka nahI ho sktaa| AlocanA yukta cittase kiyA gayA prAyazcitta maoNje hue darpaNa ke rUpakI taraha niravarakara camaka jAtA hai| 6 anya sambandhita viSaya * nizcaya vyavahAra AlocanAkI mukhyatA gauNatA. -de, cAritra * sAticAra AlocanA mAyAcArI hai-de mAyA 2 * kisa aparAdhame AlocanA prAyazcita kiyA jAtA hai -de prAyazcitta * tadubhaya prAyazcitta-de, prAyazcitta Avaraka va AvaraNasa si 8/2/380/3 AvRNotyAviyate'nene ti vA aavrnnm| jo AvRta karatA hai yA jisake dvArA AvRta kiyA jAtA hai vaha AvaraNa kahalAtA hai| (go jI jI pr33/27/10)| dha6/16-1.51815 appaNA virohidamya saNihANe sa te vija NimmUlado Na viNassadi.tamAbarijjamAga,idara cAvarayA-apane virodhI dravyake sannidhAna arthAt sAmIpya honepara jo nirmUlata nahI vinaSTa hotA, use AdriyamANa kahate hai, aura dUsare arthAt AvaraNa karanevAle virodhI dravyako Avaraka kahate hai| " Ajita karaNa-kSa.sA/mu 621-623 heThA daMDasto muhRttamA bajjida have karaNa / taca samugdhAdassa ya ahimuhabhAvo jiNidassa // saNe Avajjida karaNe biyastha Thidirasa phdii| udayAdi avaThThidayA guNa seDhI tarasa dama ca // jogissa sesakAlI gaya jogI tassa sakhabhAgo y| jAva diyaM tAvadiyA Avajjida karaNaguNaseDhI / sayogakevalI jinako kevalI samudadhAta karaneke antarmuhUrta pahile Avajita nAmA karaNa ho hai| samudrAta kriyAko sammukhapanA, so hI Avajita karaNa khie| Avajita yahA~ sthiti va anubhAgakA kANDaka ghAta nahIM hotaa| avasthita guNa zreNI AyAma dvArA ghAta jainendra siddhAnta koza Page #294 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Avarta 279 Avazyaka hotA hai| vizeSa itanA ki svasthAna kevalIkI apekSA yahA~ guNa zreNI AyAma tA asakhyAta guNAghAta hai| aura apakaSaNa kiyA gayA dravya asakhyAta guNA hai| Avata-1 eka yakSa-de 'yakSa'. 2 bharatakSetra vindhyAcalastha eka deza-de manuSya 4,3 bharata kSetrake uttara meM madhyame madhyamleccha khaNDakA eka deza-de manuSya 4,4 vijayAdha ko dakSiNazreNIkA eka nagara-de vidyAghara, 5 pUrva videhakA eka kSetra-de loka 5/2 / Avatta-ana dha 818886 zubhayogaparAvartAnAvAn dvAdazAhurAdyante sAmyasya hi stavasya ca manogagI. sayata parAvaya'm // 88 // - mana, vacana aura zarIrakI ceSTAko athavA usake dvArA honevAle Atma pradezoka parispandanako yoga kahate haiN| hiMsAdika azubha pravRttiyose rahita yoga prazasta samajhA jAtA hai| isI prazasta yogako eka avasthAse haTAkara dUsarI avasthAmeM le jAnekA nAma parAvartana hai aura isakA dUsarA nAma Avarta bhI hai| isake mana vacana kAyakI apekSA tIna bheda hai aura yaha sAmAyika tathA stavakI AdimeM tathA antameM kiyA jAtA hai / ataeva isake bAraha bheda hote haiN| jA mumuca sAdhu bandanA karaneke lie udyata hai unhe yaha bAraha prakArakA AvataM karanA cAhie arthAt unhe, apane mana vacana va kAya sAmAyika tathA stavakI Adi eva antameM pApa vyApArase haTAkara avasthAntarako prApta karAne cAhie // 8 // ki ka 1/13 kathitA dvAdazAvata vapurvacanacetasAm / stavasAmAyikA dhantaparAvartanalakSaNA / = mana, vacana, kAyake palaTaneko Avata kahate hai| ye Avarta bAraha hote hai| jo sAmAyika daNDake Arambha aura samAptimeM tathA caturvizatistava daNDakake Arambha aura samAptike samaya kyei jAte hai| dha (13/5,4,28/10/3) bhASyakAra - jaise 'jamA arahantANa" ityAdi sAmAyika daNDake pahale kriyA vijJApana rUpa mano vikalpa hotA hai, usa manovikalpako choDakara sAmAyika daNDake uccAraNa ke prati manako lagAnA so mana parAvatana hai| usI sAmAyika daNDake pahale bhUmi sparza rUpa namaskAra kiyA jAtA hai usa vakta vandanA mudrAkI jAtI hai, usa vandanA mudrAko tyAgakara puna khar3A hokara muktAzukti mudrA rUpa donoM hAthoMkA kara ke tIna bAra ghumAnA kAyaparAvartana hai| "caityabhaktikAyotsarga karAmi" ityAdi uccAraNako choDakara "NamA arahantANaM" ityAdi pAThakA uccAraNa karanA so vAparAvartana hai| isa taraha sAmAyika daNDake pahale mana, vacana aura kAya parAvartana rUpa tIna Avarta hAte hai| isI taraha sAmAyika daNDakake anta meM tIna-tIna Avarta yathAyogya hAte hai| eka saba milakara eka kAyAtmagameM 12 Avarta hone hai| * kRtikarmame Avarta karanekA vidhAna - de kRtikarma 2/8,4/2 / AvalI-1kSetrakA eka pramANa vizeSa- de. ga Nata 1/1/3 / 2. kAla kA eka pramANa vizeSa-de.gaNita I/113 jaghanya yuktAsaMkhyAta samayoMkI eka AvalI hotI hai / isakA chaHbheda rUpase ullekha milatA hai yathA acalAvalI- gA.ka artha.sa /pR. 24 prakRti bandha bhaye pIche AvalI kAla mAtra udaya udIraNAdi rUpa hone yogya nAhI so acalAvalI hai| (ise bandhAvalI bhI kahate hai|) (go.ka /bhASA 156/164/4), atisthAvalI-la sA /bhASA 58/10/13 sthitikA anta niSekakA dravya ko apakarSaNa kari nAcale niSekaniya nikSepaNa karata tisa anta niSeka ke nIce Avali mAtra nika tau ati sthApanarUpa hai ara samaya adhika doya AvalI kari hIna utkRSTa sthitimAtra nikSepa ho hai so yahu utkRSTa nikSepa jAnanA / ihA~ badha bhaeM pIche AvalI kAla paryanta to udIraNA hoi nAhIM tAtai eka AvalI tau AbAdhA virSa gaI ara eka Avalo atisthApana rUpa rahI antakA dravya grahyA hI hai tAtai utkRSTa sthiti virSa doya AvalI eka samaya ghaTAyA hai / aka saMdRSTi kari jaise utkRSTa sthiti hajAra sayaya tahA~ solaha samaya tau AyAdhAviSe gaye ara navase caurAsI niSeka hai tahA~ anta niSeka kA dravya apakarSaNa kari prathamAdi navaraM satasaThi niSekAna viSa dIyA so yaha utkRSTa nikSepa hai| ara tAkai Upari solaha niSekanivi na dIyA so yahu atisthApamAvastI hai| (vizeSa-de apakarSaNa), ucchiSTAvali-go ka /bhASA/342/464/8 "udayako prApta nAhI je nasaka veda Adi tinikI kSaya bhaye pIche avazeSa ucchiSTa rahI sarva sthiti, samaya adhika AvalI pramANa hai| go. ka/jI pra 744/5 etAva sthitAvaziSTAyA virayojanopazamanakSapaNA kriyA netiidmucchissttaalinaam| -itanI sthiti aba zeSa rahe bisayojanakA upazamana vA kSapaNA kriyA na hoi sake tAta yAko ucchiSTAvalI khie| go ka artha saM/pR.24 (samparNa karma sthitikI antima AvalI) antake AvalI pramANa niSeka avazeSa gheM so ucchiSTAvalI hai / udayAvalI-go artha sa /pR. 24 mahari (AmAdhA kAla bhaye pIche) AvalI viSa Avane yogya samUha to udayAvalI hai| dvitIyAvalI-udayAvalIse Uparake AvalA pramANa kAlako dvitIyAvalI yA pratyAvalI kahate haiN| pratyAvalI-de apara dvitIyAvalI, bandhAvalI-de acalAdalI, vRndAvalI-(Abala ke samaya)3 Avazyaka--zrAvaka va sAdhuko apane upayogakI rakSAke lie nitya hI chaha kriyA karanI Avazyaka hotI hai / unhIko zrAvaka yA sAdhuke SaT Avazyaka kahate hai| jisakA vizeSa paricaya rasa adhikArameM diyA gayA hai| 1 Avazyaka sAmAnyakA lakSaNa mU A515 Na baso avaso avasassa kammamAvAsagaM ti bodhavvA / juttitti uvAyattiya NirakyavA ho di NijuttI // 115 // - jo kaSAya rAga-dveSa Adi ke vazIbhUta na hA vaha avaza hai, usa avazakA jo AcaraNa vaha Avazyaka hai| tathA yukti upAyako kahate hai jo akhaNDita yukti vaha niyukti hai, AvazyakakI jo niyukti vaha Avazyaka niyukti hai / (ni sA./mR. 142) ni sAmU 147 AvAsa jai icchasi appasahAvesu kuNadi thira bhAva / teNa dU sAmaNNaguNa hodi jIvassa // 147 // yadi tU Avazyakako cAhatA hai to tU AtmasvabhAvo meM thirabhAva kara usame jIva kA sAmAyika guNa sampUrNa hotA hai| bha A/vi 116/274/12 AvAsayANe aavshykaan| Na vaso abaso abasassa kammamAvasaga iti vyutpattAva pi sAmAyikAdimvevAya zabdo vartate / vyAdhidaurbalyAdinA vyAkulo bhaNyate avaza paravaza iti yaavt| tenApi kartavyaM mti| yathA Azu gacchatItyazva iti vyutpattAvapi na vyAghrAdau vatate azvazabdo'pi tu prasiddhivazAda turaga eva / evamihApi avazyaM yatkicana karma itastataH parAvRttirAkrandana, patkaraNa vA tdbhnnyte| athavA AvAsakAnA ityayamarthaH AvAsayanti ratnatrayamAramanIti / -'Na vaso avaso abasassa kammamAvasaM bodhavvA' aisI Avazyaka zabda kI nirukti hai| vyAdhi-rAga azaktapanA ityAdi vikAra jisameM hai aise vyaktiko avaza kahate hai, aise vyakti ko jo kriyAe~ karanA yogya hai unako Avazyaka kahate hai| jaise--'Azu gacchatItyazva ' arthAta jo zIghra dauDatA hai usako azva kahate hai, arthAt vyAgha Adi koI bhI prANI jo zIghra daur3a sakate hai ve sabhI azva zabdase sagRhIta hote hai| parantu azva zabda prasiddhike vaza hokara ghoDA isa artha meM hI rUDha hai| vaise avazya karane yogya jo koI bhI kAya vaha Avazyaka zabdase kahA jAnA cAhie jaise---loTanA, varavaTa badalanA, ksiIko bulAnA vagairaha kartavya avazya karane par3ate hai parantu Avazyaka zabda yahA~ sAmAyikAdi kriyAomeM hI prasiddha hai / athavA AvAsaka aisA zabda jainendra siddhAnta koza Page #295 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AvazyakAparihANi AzAdhara mAnakara 'AvAsayanti ratnatrayamapi iti AvazyakA.' aisI bhI ti.16/7 rayaNappahapuDhavIe bhavaNANi dIvaudahi uva rimmi / bhavaNa nirukti karate hai, arthAt jo AtmAmeM ratnatrayakA nivAsa karAte haiM purANi dahagiripahudoNa uri AvAsA thA- ratnaprabhA pRthivImeM unako AvAsaka kahate hai| bhavana, dvIpa samudroke Upara bhavanapura aura draha eva parvatAdiko ke ana dha.816 yadgavyAdhyAdivazenApi kriyate'kSAvazena ca / Avazyaka- Upara (vyantaroke) AvAsa hote hai| mavazasya karmAhorAtrika mune // 16 // = jo indriyoke vazya-AdhIna gha.14/5.6.63/86/6 aDarassa atohiyo kacchauDabhaDaratoThiyavanahIM hotA usako avazya kahate hai| aise sayamI ke ahorAtrika-dina paravArasamANo AvAso NAma / .. ekke kamhi AvAse tAo akhe ja aura rAtameM karane yogya karmoM kA nAma hI Avazyaka hai| ataeva logamettAo hoti / ekke kamhi pulaviyAe jasaMkhejalogametsANi vyAdhi Adise grasta ho jAnepara bhI indriyoke vaza na paDakara jo NigodasarIrANi / jo aNDarake bhItara sthita hai tathA kacchauDadina aura rAtake kAma muniyoMko karane hI cAhie unhIko aNDarake bhItara sthita bakkhArake samAna hai unhe, Ava 'sa kahate hai / Avazyaka kahate hai| eka eka AvAsameM ve (pula viyA~-de pulavi) asakhyAta loka 2. sAdhuke SaT AvazyakakA nAma nirdeza pramANa hotI hai| tathA eka eka AvAsakI alaga-alaga eka-eka pula vimeM asaMkhyAta loka pramANa zarIra hAte hai-(vizeSa de. ma. A 220 samadA thao ya baMdaNa pADikamarSa taheba nnaadaa| pacca banaspati 3/7) khANa visaggo karaNIyAvAsayA chappi // 22 // - sAmAyika, caturvi tri.sA. 264 veMtaraNilayatiyANi ya bhavaNa purAvAsabhavaNaNAmANi / dIva zatistava, vedanA, pratikramaNa, kAyotsarga-ye chaha Avazyaka sadA samudde dahagiritarumi cittAvaNi mhi kame // 264 bhavanapura, avAsa karane caahie| (mU A 516) (rA.vA 6/22/11/530/11) (bha.A./ ara bhavana e vitarrAnalayanike tIna hI nAma hai| tahA~ krama kari dvIpa vi. 116/274/16) (dha. 8/3,41/83/10) (pu.si.u. 201) (cA.sA. samudraniviSa bhavanapura pAIe hai| bahuri draha parvata vRkSa inaviSai 55/3) (ana.dha.8/17) (bhA.pA./To.77) AvAsa pAie hai bahuri citrApRthivI virSe nIce bhavana pAie hai| 3. anya sambandhita viSaya AvAsaka-de. Avazyaka 1. sAdhuke SaDAvazyaka vizeSa-de. vaha vaha nAma Aviddha karaNa-padmanandi naM. 2 kA aparanAma-de padmanandi naM.2 2. zrAvakake SaDAvazyaka-dai zrAvaka AviSkAra-(dha.5/pra. 27) Discovery. Invention ..trikaraNoke cAra-cAra Avazyaka-- de. karaNa 4/6 AvIcikA maraNa-de maraNa 1 4. nizcaya vyavahAra AvazyakokI mukhyatA gauNatA AvattakaraNa-kSa sA. 467 anya prakRti rUpa karake karmakA nAza -de, cAritra ___ karanA so AvRtakaraNa hai| AvazyakAparihANi-sa si. 6/24/336/4 SaNNAmAvazyaka AvaSTa-bharata kSetra madhya Arya khaNDakA eka deza-de. manuSya 4 kriyANAM yathAkAlapravartanamAvazyakaparihANi / - chaha Avazyaka AzasA-rA.vA. 7/37/1/558/33 AkAGgaNamabhilASa AzaMsetyukriyAoMkA (binA nAgA) yathA kAla karanA AvazyakAparihANi hai| (rA.kA.6/24/12/130/15) (dha.8/3,41/85/3) (cA.sA. 56/3); cyte| == AkAMkSA arthAta abhilASAko AzasA kahate hai| (bhA.pA./TI.77) Azaya-audArika zarIrameM AzayokA pramANa-de audArika 1/7 2. eka AvazyakAparihANimeM zeSa 15 bhAvoMkA samAveza AzA-1,-de rAga tathA abhilASA.2-rucaka parvata nivAsinI dha. 8/3,41/85/4 tIra AvAsayAparihINadAe ekAe vi titthayaraNAma- dikakumArI devI-de. loka 5/13 / kamassa maMdho hodi| Na ca ettha sesakAraNANAmabhAvo Na ca, daMsaNa- AzAdhara- paM. lAlArAma kRta sAgAradharmAmRtakA prAkathana / jaina vimuddi (Adi). viNA chAvAsaema NiradicAradA NAma saMbhava di / hitaiSI patrameM prakAzita 'jIke paricayake AdhArapara ' ApakA janma tamhA evaM titthayaraNAmakammabaMdhassa cutthkaarnn| -usa eka hI nAgaurake pAsa sapAdalakSa (savA lAkha) dezameM mANDalagar3ha nagara meM vi. AvazyakAparihInatAse tIthaMkara nAmarma kA bandha hotA hai| isameM 1230 meM huaa| bAdazAha zahAbuddIna kRta atyAcArake bhayase Apa zeSa kAraNoMkA abhAva bhI nahIM hai, kyoMki darzanavizuddhi (Adi) deza choDakara vi, 1241 meM mAlavA deza kI dhArA nagarI meM jA base / ...ke binA chaha AvazyakomeM niraticAratA sabhava hI nahIM hai| usa samaya vahA~ke rAjA vindhyavarmAke mantrI vilhaNa the| unhone 3. anya sambandhita viSaya unakA bahata satkAra kiyaa| pIche unake putra subhaTa varmAkA rAjya * eka AvazyakAparihANise hI tIrthakaratvakA bandha honepara Apa bahA~se choDakara 10 mIla dUra nalagaccha grAmameM cale gye| Apake pitAkA nAma sallakSaNa (salakhaNa) aura mAtAkA nAma sambhava hai-de. bhAvanA 2 zrI ratnI thaa| ApakI jAti bagheravAla thii| dhArA nagarI meM 4. mahA* sAdhuko Avazyaka karma nitya karanekA upadeza bIrase Apane vyAkaraNa kA jJAna prApta kiyA aura ucca kATike vidvAn -de. kRtikarma 2 ho gaye, tathA paM. AzAdhara nAmase prasiddha hue| Apake aneko ziSya *zrAvakako Avazyaka karma nitya karanekA upadeza hue-1.paM. devacandra, 2. muni vAdIndra, 3. vizAlakIti, 4. bhaTTAraka devabhadraH vinayabhadra, 6. madana kIti(upAdhyAya),7 udaya-de. zrAvaka 4 saina muni / Apa anekoM vidvAno va sAdhuoke prazasA-pAtra hue hai* sAdhuke dainika kAryakrama-de, kRtikarma 1. dhArA nagarI ke rAjA bindhyavarmAke mantrI virahaNa, 2 digambara muni udayasenane ApakA bahuta-bahuta abhinandana kiyA hai, aura AvAsa-ti pa. 3/23 da hasaladumAdINaM rammANaM ubari hoti Apake zAkhoko pramANa batAyA hai, 3 upAdhyAya madanakIti Adi aabaasaa| NAgAdINa ve si tiyaNi layA bhAvamekkamasurANa // 23 // inake sabhI ziSyone inakI stuti kI hai| (ana dha./prazasti) samaya - ramaNIya tAlAba, parvata aura vRkSAdika ke Upara sthina vyantara -vi 1230-1100 (I. 1173--1243) (paM vi/pra.34/A.N.up.) Adika devoM ke nivAsa sthAnoko AvAsa kahate hai| kRtiyA~-1.kriyA kalApa (amara koza TIkA-vyAkaraNa) saskRta, jainendra siddhAnta koza Page #296 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AziSa 281 2. vyArUpAlaGkAra TokA (rudraTa kRta kAvyAlaMkAra TokA) saM., 3.prameya ratnAkara (nyAya) saskRta, 4. vAgbhaTTa saMhitA (nyAya) saMskRta, 5.bhavya kumuda candrikA (nyAya) saMskRta, 6,adhyArama rahasya (adhyAtma), 7. ISTApadeza TokA (adhyAtma) saMskRta, 8.jJAna dIpikA saskRta, 6. aSTAGga hRdayodyota saskRta, 10 anagAra dharmAmRta (yatyAcAra) saskRta, 11. mUlArAdhanA (bhagavato ArAdhanAko TokA) saMskRta, 12. sAgAra dharmAmRta (zrAvakAcAra) saMskRta, 13. bharatezvarAbhyudaya kAvya saskRta, 14. triSaSTi smRti zAstra saskRta, 15. rAjamati vipralambha saTIka saskRta, 16. bhUpAla caturviMzatikA TIkA saskRta, 17. jinayajJa kAvya saskRta, 18. pratiSThA pATha saMskRta, 16. sahasranAma stava saskRta, 20 ratnatraya vidhAna TokA sNskRt| (tI.4/41), (jai.2/128)| AziSa-dha. 6/4,1,20/85/5avidyamAnasyArthasya aashNsnmaashii.| -avidyamAna artha ko icchAkA nAma AzISa hai| AzIrvAda de.Rddhi 8/1 / AzIviSa-apara videhastha vakSAra, va kUTa va usakA rakSaka veva / -de.loka 5/3 / AzIviSa rasa Rddhi-de.Rddhika Azcarya-padmadameM sthita eka kUTa-de. loka 5/7 / Azrama-pra. sA./tA.vR.55 vizuddhajJAnadarzanapradhAnAzramam / - vizuddha jJAna va darzanakI pradhAnatA rUpa Azrama.. arthAda jJAna darzanakI pradhAnatA hI AzramakA lakSaNa hai| 2 catuH Azrama nirdeza ma. pu 39/152 brahmacArI gRhasthazca vAnaprastho'tha bhikSukaH / ityAzramAstu jainaanaamuttrottrshuddhitH||152|| - brahmacArI, gRhastha, vAnaprastha aura bhikSaka ye jainiyoke cAra Azrama hai jo ki uttarottara vizuddhiko prApta hote hai| (cA. sA. 41/5 me upAsakAdhyayanase udhRta) (sAdha.7/20) Azraya-1. Azraya AzrayI bhAva-de. sambandha; 2. AtmAzraya doSa -de. AtmAzraya, 3. anyonyAzraya doSa-de anyonyAzraya; 4 AzrayAsiddhatva hetvAbhAsa-de. asiddha / AzleSA-eka nakSatra-de, nakSatra / ASADha-vijayAdha kI dakSiNa zreNIkA eka nagara-de. vidyAdhara / Asana 1. Asanake bheda jJA 28/10 paryaDUmIparyaGkA vajra vIrAsanaM tthaa| mukhAravindapUrve ca kAyotsargaza sammata' // 10 // - paryakAsana, arddha paryakAsana, vajrAsana, bIrAsana, sukhAsana, kamalAsana, kAyotsarga ye dhyAnake yogya Asana mAne gaye hai| 2 Asana vizeSake lakSaNa ana,dha/83meM udadhRta 'jar3adhAyA japAyA zliSTe madhyabhAge prkiirtitm| padmAsana' sukhAdhAyi susAdhyaM sakalejanaiH / budhairuparyadhobhAge jdhyorubhyorpi| samastayo kRte jJaya paryaGkAsanamAsanam // 2 // urvopari nikSepe pAdayovihite sati / vIrAsanaM ciraM kartuM zakyaM dhIrairna kAtarai // 3 // japAyA madhyabhAge tu saMzleSo yatra jddyyaa| padmAsanamiti prokta tdaasnvickssnn|| syAjaghayoradhobhAge pAdopari kRte sati / payako nAbhigottAnadakSiNottarapANika / vAmoMghi dakSiNorUdha vAmorupari dkssinn.| kriyate yatra taddhIro citta vIrAsanaM smRtm|" -jaMghAkA dUsarI jaMghAke madhya bhAgase mila jAne para padmAsana huA karatA hai| isa Asana meM bahuta sukha hotA hai, aura samasta loka ise baDI sugamatAse dhAraNa kara sakate haiN| donoM jaghAoM ko ApasameM milAkara Upara nIce rakhanese paryAsana kahate haiN| pairoMko donoM jaMghAoMke Upara nIce rakhanese vIrAsana hotA hai| kAtaraM puruSa ise adhika dera taka nahIM kara sakate, dhIra vIra hI kara sakate haiM / (kri.ka.1/6) kisI-kisIne ina AsanoM kA svarUpa isa prakAra matAyA hai ki-jama eka jaMghAkA madhya bhAga dUsarI jaMghAse mila jAye tama usa Asanako padmAsana kahate haiN| donoM pairoMke Upara jaMghAoMke nIceke bhAgako rakhakara nAbhike nIce Uparako hathelI karake Upara nIce donoM hAthoM ko rakhane se paryakAsana hotA hai| dakSiNa jaMghAke Upara vAma paira aura vAma dhAke Upara dakSiNa paira rakhanese vIrAsana matAyA hai jo ki dhIra puruSoke yogya hai| bo.pA./TI. 51 meM udadhRta "gulphottaankraaNgusstthrekhaaromaalinaasikaa| samadRSTi. samAH kuryAnnAtistabdho na vaamnH|"-donoN pAvake Takhane UparakI ora karake arthAta donoM pA~vako adhAoMpara rakhakara unake Upara donoM hAthoMko Upara nIce rakheM tAki hAthake donoM aMgUThe donoM TakhamoM ke Upara A jaayeN| peTa ba chAtIkI romAvalI va nAsikA eka sIdhameM rheN| donoM netroMkI dRSTi bhI nAsikApara par3atI rhe| isa prakAra sabako samAna sIdhameM karake sodhe maitthe| na adhika akar3a kara aura na jhukakara / (isako sukhAsana kahate hai|) * AsanoMkI prayoga vidhi-de. kRtikarma / Asanna bhavya-de. bhavya / Asanna maraNa-de. maraNa 1 AsAdana-sa. A.54 paMceva asthikAyA chajjIvaNikAya mahavayA paMca / pavayaNamAdu padatyA tetIsaJcAsaNA bhaNiyA // 54 // jIva Adi pA~ca astikAya, pRthvIkAyAdi sthAvara va do indriyase pA~ca indriya taka prasakAya-isa taraha chaha jIvanikAya, ahiMsA Adi pA~ca mahAvrata, IryA Adi pA~ca samiti, va kAya gupti Adi tIna gupti-aise ATha pravacana mAtA aura jIvAdi nava padArtha-isa prakAra ye teMtIsa padArtha hai| inakI AsAdanAke bhI ye hI nAma haiN| ina padArthoMkA svarUpa anyathA kahanA, zaMkA Adi utpanna karanA use AsAdanA kahate haiN| aisA karanese doSa lagatA hai isalie usakA tyAga karAyA gayA hai| sa.si.4/10/627/13 kAyena vAcA ca paraprakAzasya jJAnasya varjanamAsAdanam |-(koii jJAnakA prakAza kara rahA hai) taba zarIra yA bacanase usakA niSedha karanA AsAdanA hai| * upavAta aura AsAdanameM antara-de, upaghAta / AsikA-de. smaacaar| AsurI-bha A./ma.183 aNusaMdharosabiggahasaMsattavo nnimittpddisebii| NimivaNirANutAvI Amuriya bhAvaNa hodi| -jisakA kopa anya bhavameM bhI gamana karanevAlA hai, aura kalaha karanA jisakA svabhAva bana gayA hai, vaha muni roSa aura kalahake sAtha hI tapa karatA hai aise tapase usako asuragatikI prApti hotI hai| mU A.68 khuddI kohI mANI mAyI taha saMkilitaba crite| aNubadhabaddhaverarAI asureva bajjade jIvo ||6||-dusstt, krodhI, mAnI, mAyAcArI, tapa tathA cAritra pAlane meM klezita pariNAmoMse sahita aura jisane vaira karane meM bahuta prIti kI hai aisA jIva AsurI bhAvanA se asurajAtike baMgaroSa nAmA bhavanavAsI devoMmeM utpanna hotA hai| Astikya-go.jI./jI.pra.561 meM udadhRta 'Apte zrute tattvacittamastitvasaMyutaM / AsvikyamAstikairuktaM samyaktvena sute nareza -jo samyagdRSTi jIva, sarvajJa devavi, vatavirSe, zAstraviSa tattvavirSe 'aise hI hai' aisA astitva bhAva kari saMyukta citta ho hai so samyaktva sahita jIva viH Astikya guNa hai| jainendra sivAnta koza Page #297 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AsyAviSa Rddhi khAdo 3/156/10/0 hi sarvajJorAgaragojobA rucirupalakSaNam / sarvajJa vItarAga deva dvArA praNIta jIvAdika tattvoM maiM ruci hAneko Astikya kahate hai / 6.45,463 sviH siddhaM vinishyiti| dharme hetau ca dharmasya phale cA'styAdi dharmavit // 4523 svAtmAnubhUtimAtra svAdAstikya paramo guNa' / bhavenmA vA paradravye jJAnamAtra (tre) paratvata // 463 // svata. siddha nava tattvoke sadbhAva meM tathA dharma meM dharmake hetume aura dharma ke phasamai yo nizcaya rakhanA hai vaha jIvAdi padArthoM meM astitva buddhi rakhanevAlA Astikya guNa hai // 452 // kevala svAtmAnubhUti rUpa parama guNa hai. paradravyameM pararUpapanese jJAnamAtra jo svAramati hai yaha ho va na ho AsyAviSa Rddhi-i bhI AsravajIvake dvArA pratikSaNa manase, vacanase yA kAyase jo kucha zubha yA azubha pravRtti hotI hai use jIvakA bhAvAsava kahate hai| usake nimitta se koI vizeSa prakArakI jaDapudgala vargaNAe~ AkarSita hokara usake pradezo meM praveza karatI hai so prayAsa hai| sarvasAdhAraNako to kaSAyavaza honeke kAraNa yaha Asrava AgAmI bandhakA kAraNa paDatA hai, isalie sAmparAyika kahalAtA hai, parantu vItarAgI janoMko vaha icchAse nirapekSa karmavaza hotI haiM isalie AgAmI bandhakA kAraNa nahI hotaa| aura Aneke anantara kSaNa meM hI jhaDa jAnese IrSyApatha nAma pAtA hai| 1. Asravake bheda va lakSaNa 1. Asrava sAmAnyakA lakSaNa tasU 6/1-2 kAyavAGmana karmayogaH // // sa Asava // = kAya, vacana, va manakI kriyA yoga hai | 1|| vahI Asrava hai // 2 // rA. vA. 1/4/6.16/26 Asravatyanena AsravaNamAtraM vA Asrava // 1 // puNyapApAgamadvAralakSaNa Asava // 964. Asava ivAsava / ka upamArtha / yathA mahodadhe salilamApagAmukhai raharaharApUryate tathA mithyAdarzanAdidvArAnupraviSTe karmabhiramAtmA zramAMpUryata iti karma Ave so Avatra hai, yaha karaNa sAdhanase lakSaNa hai| AsravaNa mAtra arthAt karmoMkA AnA mAtra Asava hai. yaha bhAvasAdhana dvArA lakSaNa hai| BEH puNyapAparUpa karmoMke Agamana ke dvArako Asava kahate haiM / jaise nadiyo ke dvArA samudra pratidina jala se bhara jAtA hai, vaise hI mithyAdarzanAdi srotoM se AtmAmeM karma Ate hai (rA.mA.6/2/4.4/506) 2. Avake bheda prabheva ( na ca vR / m Asrava 152 ) 1 1 bhAva Iya (] (/4). (sa.si./4/120/8) 1 sAmparAyika 1 dRSTi na 1. indriya, kaSAya, avata aura 25 kriyA rUpa bheda (ta.su. 6/5). (va sA.4/8) 2. mizrA, avirati, kaSAya aura yoga (mA. a. 50). (sa.sA / 164, goka / yU. 3. midhyAtva, avirati, pramAda, kaSAya aura yoga (dra saM / bR 30 ), ( ana dha 2 / 37) 4. zubha aura azubha 1 (rAvA 1/14/36/25) T 1 mana vacana kAya E 282 3. dravyAstravakA lakSaNa na ca vR 153 laghUNa taM NimittaM jogaM ja puggale padesatya pariNamadi kammabhAvaM taM pi davvAsavaM bIjaM // 1530 - apane-apane nimitta rUpa yogako prApta karake Atma pradezo meM sthita pudgala karma bhAva rUpase pariNamita ho jAte hai, use dravyAsava kahate hai // 15- 4 i.saM / pU. 31 vANAvara joga o aNeyabheo jiNavAdI // 31 // puggalaM samAsapadi vyAsava jJAnAvaraNAdi karmoke yogya pudgala AtA hai usako dravyAsava jAnanA caahie| vaha aneka bhedoM vAlA hai, aisA jinendra devane kahA hai // 153 // 4. bhAvAstravakA lakSaNa [bha] [ 38/14/10 AsavatyanenetyAsa AtyAgati jAyate kAnA kAraNa nAtmapariNAmena sa pariNAma Ava - AtmA ke jisa pariNAmase pudgala dravya karma banakara AtmAmeM AtA hai usa pariNAmako (bhAvAsrava) Asrava kahate hai / (dra saM / mU. 21) isa TI 20 nisaraha vittila zubhAzubha pariNAmena zubhAzubhakarmAgamanamAtrava / == Asrava rahita nijAtmAnubhavase vilakSaNa jo zubha azubha pariNAma hai, usase jo zubha azubha karmakA Agamana hai so Asava hai / 5. sAmparAyika AsravakA lakSaNa ta. sU. 6/4 sakSAyAkSAyayo' sAmparAyikeryApathayo // 4 // kaSAya sahita kaSAya rahita AtmAkA yoga kramase sAmparAyika aura IryApitha karmake Asava rUpa hai / sa jo Asrava sasi 6/4/321/1 samparAya saMsAra / tatprayojanaM karma sAmparAyikm / ==samparAya saMsArakA paryAyavAcI hai / jo karma saMsArakA prayojaka hai| vaha sAmparAyika hai / rA. vA 6/4/4-7/508 karmabhiH samantAdAtmana parAbhavo'bhibhava' sampayojanaM karma sAmparAyikamityucyate yathA aindramahikamiti // 5 // yAvAdInAmasampanna svAdaparamAnA yogadAna karmaya mA AIpare sthitimApamAna sAmparAyikamityu karmoke dvArA cAro orase svarUpakA abhibhava honA sAmparAya hai ||4|| isa sAmparAyake lie jo Asrava hotA hai vaha sAmparAyika Asava hai // 5 // mithyAdRSTise lekara sUkSma sAmparAya dazave guNasthAna taka kSayakA cepa rahane se yogake dvArA Aye hue karma gIle camaDepara dhUlakI taraha cipaka jAte hai| arthAt unameM sthiti bandha ho jAtA hai| yahI sAmparAyikAsava hai| * Iyapiya AsavakA lakSaNa karma 6. zubha azubha mAnasika vAcanika va kAki Anaka lakSaNa ! rAvA 1/7/14/36/25 tatra kAyiko hisA'nRtasteyAbrahmAdiSu pravRttinivRttisaMjJa / vAcika paruSAkrozavizunaparopaghAtAdiSu vacastu pravRttinivRttisaMjJa' mAnaso madhyAbhiSAyasUyAdiSu manasa pravRttinivRttisaMjJa hisA satya corI, kuzIsa AdimeM pravRti azubha kAyAsava hai / tathA nivRtti zubha kAyAsava hai / kaThora gAlI cugalI Adi rUpase parabAdhaka vacanoMkI pravRtti vAcanika azubhAsrava hai aura inase nivRtti vAcanika zubhAva hai / mithyA zruti IrSA mAtsarya SaDyantra Adi rUpase mankI pravRtti mAnasa azubhAsava aura nivRtti mAnasa zubhAva hai| jainendra siddhAnta koza Page #298 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Asrava 283 AhAra Asrava nirdeza 1. agRhIta pudgaloMkA Asrava kama hotA hai aura gRhIta kA adhika dha4/1,5,4/331/4 je NokammapajjaeNa pariNamiya akammabhAva ga tUNa teNa akammabhAveNa je thAvakAlamacchiyA te bahuvAramAgacchati, aviNa cubihpaaoggaado| je puNa appidapoggalapariyaTTambhatare Na gahidA te cireNa Agacchati, akammabhAvaM ga tUNa tattha cirakAlava ThANeNa viNa ThThaca uvihpaaoggttaado| - jo pudgala nokarma paryAya se pariNamita hokara puna arma bhAvako prApta ho, usa arma bhAvase alpakAla taka rahate hai, ve pudgala to bahuta bAra Ate hai, kyoMki unakI dravya, kSetra, kAla aura bhAva rUpa cAra prakArakI yogyatA naSTa nahI hotA hai| kintu jo pudgala vivakSita pudgala parivartanake bhItara nahIM grahaNa kiye gaye hai, ve cirakAlake bAda Ate hai| kyoki, akarma bhAvako prApta hokara usa avasthAmeM cirakAla taka rahanese dravya, kSetra, kAla va bhAva rUpa saMskArakA vinAza ho jAtA hai| 2. AsravameM taratamatAkA kAraNa ta sU 41 tIvamandajJAtAjJAtabhAvAdhikaraNavIrya vizeSebhyastadvizeSa / -- tIvabhAva, mandabhAva, jJAtabhAva, ajJAtabhAva, adhikaraNa aura bIya vizeSake bhedase usakI arthAt AsavakI vizeSatA hotI hai| 3. yogadvArako Asrava kahanekA kAraNa sa si. 6/2/316/5 yathA sarassalilAbAhidvAraM tadAsravakAraNatvAt Aratra ityArakhyAyate tathA yogapraNAlikyA Atmana karma AsravatIti yoga Asava iti vyapadezamarhati / jisa prakAra tAlAba meM jala lAne kA daravAjA jalake AnekA kAraNa honese Asava kahalAtA hai usI prakAra AtmAmai ba~dhane ke lie karma yogarUpI nAlI ke dvArA Ate hai isalie yoga Asrava sajJAko prApta hotA hai| 4. vinasopacaya hI karma rUpase pariNata hote haiM, phira bhI karmoM kA AnA kyoM kahate ho bha.A /vi.38/134/11 nanu karmapudgalAnAM nAnyata' Agamanamasti yamAkAzapradezamAzrita AtmA tatraivAvasthitA' pudgalA. anantapradezina, kmaparyAya bhjnte| tat kmuicyate aagcchtiiti| na doSa / Agacchanti Dhaukante jJAnAvaraNAdiparyAyAmityevaM grahItavyaM / -praznakarmokA anya sthAnase Agamana nahI hotA hai, jisa AkAza pradezameM AtmA hai uso AkAza pradezameM anantapradezI pudagala dravya bhI hai, aura vaha karma svarUpa bana jAtA hai| isalie "pudgala dravya AtmAmeM Ate hai 'Apa aisA kyo kahate ho / uttara-yaha koI doSa nahI hai| yahA~ pudagala dravya AtA hai" isakA abhiprAya "jJAnAvaraNAdi paryAya ko prApta hotA hai" aisA smjhnaa| dezAntarase Akara pradagala karmAbasthAko dhAraNa karate ho aisA abhiprAya nahIM hai / 5. Asravase nivRtta honekA upAya mu.A.241 micchattAviradIhi ya kasAyajogehiM jaM ca Asavadi / dasaNaviramaNaNimaha Nirodhehi tu NAsavadi // 241 // = mithyAtva, avirati. kaSAya aura yogose jo karma Ate hai ve karma samyagdarzana virati, kSamAdibhAva aura yoga nirodhase nahI Ane pAte-ruka jAte hai| sa. sA./mu 73-74 ahamiko khalu suddho Nimmao nnaanndsnnsmggo| tami Thio taccitto savve ee khayaM Nemi // 73 // jIvaNibhaddhA ee adhuba aNiccA tahA asaraNA y| dukkhA dukhaphalAtti ya NAdUNa Nivattae tehi // 74 // sa sA./A.74 yathA yathA vijJAnasvabhAvo bhavatIti / tAvadvijJAnadhanasvabhAvo bhavati yAvatsamyagAtravebhyo nivartate / * iti jJAnAsaba. nivRttyo samakAlatvaM / = prazna-Asabose kisa prakAra nivRtti hotI hai| uttara--jJAnI vicAratA hai ki maiM nizcayase pRthaka hU~, zuddha hU~, mamatA rahita hU~. jJAna darzanase pUrNa hU, aise svabhAva meM sthita usI caitanya anubhavame lona huA mai ina kAdhAdi samasta Asavoko kSaya kara detA hU~ // 73 // ye Asrava jova ke sAtha nibaddha hai, adha va hai, aura anitya hai, tathA azaraNa hai, dukharUpa hai, aura jinakA phala dukha hI hai aisA jAnakara jJAno puruSa unase nivRtti karatA hai // 74 // jaisA-jaisA Asravose nivRtta hAtA jAtA hai, vaisA-basA vijJAna dhanasvabhAva hotA jAtA hai / utanA vijJAna ghanasvabhAva hotA hai, jitanA Asavose samyak nivRtta huA hai| isa prakAra jJAna aura AsravakI nivRtti ke samakAlatA hai| bhASAkAra--prazna--'AtmA vijJAnaghanasvabhAva hotA jAtA hai' arthAta kyA ? uttara-AtmA jJAname sthira hotA jAtA hai / 6. Asrava va bandhame antara dra, sa./TI, 33/14 Asave bandhe ca mithyAtvAviratyAdi kAraNAni samAnAni ko vizeSa / iti ceta, naiva, prathamakSaNe karmaskandhAnAmAgamanamAstrava , AgamanAntara dvitoyakSaNAdau jIvapradezeSvavasthAna bandha iti bhedaH / prazna- Asrava bandha honeke mithyAtva, avirati Adi kAraNa samAna hai isalie asava va bandhame kyA bheda hai| uttara--yaha zaMkA ThIka nahIM, kyoki prathama kSaName jo kama skandhokA Agamana hai, vaha to Asrava hai aura karmaskandho ke Agamanake pIche dvitIya kSaName jA una kama skandhAkA jIva pradezoM meM sthita honA so bandha hai| yaha bheda Asava aura bandhame hai| 7. Asrava va bandha donoM yugapat hote hai ta. sa.8/2 "sakaSAyavAjjIva karmaNo yogyAnpuddhagalAmAdatte sa bandha / " == kaSAya sahita honese jIva karmake yogya jo pudgaloko grahaNa karatA hai vaha Asrava hai| (aura bhI de. sAmparAyika AsavakA lkssnn)| 8. anya sambandhita viSaya *ATha karmoke Asrava yogya pariNAma-de, vaha vaha nAma * puNyapApakA Asrava tattvame antarbhAva-de, tatva 2 * kaSAya avata va kriyArUpa Asravome antara-de, kriyA * vyavahAra va nizcaya dharmame Asrava va savara sambandhI carcA --dai. saMvara 2 * jJAnI-ajJAnIke Asrava tatvake katvame antara --de, mithyASTi4 AtravAnuprekSA-de. anuprekSA AhavanIya agni-de, agni AhAra-AhAra anekoM prakArakA hotA hai| eka to sarva jagata prasiddha mukha dvArA kiyA jAnevAlA khAne-paune vA cATanekI vastuokA hai| use kavalAhAra kahate hai / jIvake pariNAmo dvArA pratikSaNa karma vargaNAo kA grahaNa karmAhAra hai| vAyumaNDalase pratikSaNa svata' prApta vargaNAoMkA grahaNa nokarmAhAra hai| garbhastha bAlaka dvArA grahaNa kiyA gayA mAtAkA rajaza bhI usakA AhAra hai| pakSI apane aNDoMko sete hai vaha USmAhAra hai-ityaadi| sAdhujana indriyoko bazameM rakhaneke lie dina meM eka bAra, khaDe hokara, yathAlabdha, gRddhi va rasa nirapekSa, tathA puSTihIna AhAra lete hai| jainendra siddhAnta koza Page #299 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AhAra 284 - viSaya-sUcI 2 sAdhuke yogya AhAra zuddhi 1 chiyAlIsa doSose rahita lete hai 2 adha.karmAdi doSose rahita lete hai 3 adhaHkarmAdi doSokA niyama kevala prathama va antima tIrthame hI hai * paristhiti vaza naukoTi zaddhakI bajAya pAMca koTi zuddhakA bhI grahaNa -de apavAda 3 * dAtAra yogya AhAra zuddhi -de. zuddhi 4 yoga mAtrA va pramAName lete hai 5 yathAlabdha va rasa nirapekSa lete hai 6 pauSTika bhojana nahI lete hai * bhakSyAbhakSya sambandhI vicAra -ve. bhakSyAbhakSya 7 gRddhatA yA svachandatA sahita nahI lete 8 dAtAra para bhAra na par3e isa prakAra lete haiM 9 bhAva sahita diyA va liyA gayA AhAra hI vAstavameM I AhAra sAmAnya 1 bheda va lakSaNa 1 AhAra sAmAnyakA lakSaNa 2 AhAra ke bheda-prabheda 3 nokarmAhAra va kavalAhArake lakSaNa * khAdyasvAdyAdi AhAra -de, vaha vaha nAma * pAnaka va kAjI Adike lakSaNa -de. vaha vaha nAma * nirvikRti AhAra kA lakSaNa --de. nirvikRti 2 bhojana zuddhi 1 bhojana zuddhi sAmAnya * bhakSyAbhakSya vicAra, jalagAlana, rAtri bhojana tyAga antarAya -de. vaha vaha nAma 2 anna zodhana vidhi 3 AhAra zuddhikA lakSaNa * caukeke bAharase lAye gaye AhArakI grAhyatA -de.AhAra 1/1 * mana, bacana, kAya Adi zuddhiyA~ -de. zuddhi 3 AhAra va AhAra kAlakA pramANa 1 karma bhUmiyA strI, puruSakA utkRSTa AhAra 2 AhArake pramANa sambandhI sAmAnya niyama * bhoga bhUmiyAke AhArakA pramANa 3 bhojana maunapUrvaka karanA cAhie II AhAra (sAdhucaryA) 1 sAdhuko bhojana grahaNa vidhi * bhikSA vidhi -ve. bhikSA 1 diname ekabAra khaDe hokara bhikSAvRttise va pANi pAtrame lete hai 2 bhojana karate samaya khaDe hone kI vidhi va viveka 3 khaDe hokara bhojana karanekA tAtparya 4 navadhA bhakti pUrvaka lete haiN| * navadhA bhakti * yogyAyogya ghara va kulAdi -de bhikSA 3 5 eka caukeme eka sAtha aneka sAdhu bhojana kara sakate hai 6 caukese bAharakA lAyA AhAra bhI kara lete haiM 7 paMktibaddha sAta gharoMse lAyA AhAra le lete hai para anyatrakA nahI * kSapakako bhA~gakara lAyA gayA AhAra grAhya hai -de. saralekhanA 3 AhAra va AhAra kAlakA pramANa 1 svastha sAdhuke AhArakA pramANa 2 sAdhuke AhAra grahaNa karaneke kAlakI maryAdA * sAdhuke AhAra grahaNakA kAla -de. bhikSAva rAtri bhojana 1 4 AhArake 46 doSa 1 chiyAlIsa doSoMkA nAma nirdeza 2 caudaha mala doSa 3 sAta vizeSa doSa * uddezika va adha.karma doSa -de,vaha vaha nAma 4 chiyAlIsa doSoM ke lakSaNa / * AhArake aticAra -ve. aticAra * AhAra sambandhI antarAya -de. antarAya 2 * AhAra chor3ane yogya va anyatra uTha kara cale jAne yogya avasara -de. antarAya 2 5 vAtAra sambandhI vicAra 1 dAtArake guNa va doSa 2 dAna dene yogya avasthAe~ vizeSa 6 bhojana grahaNa karaneke kAraNa va prayojana 1 saMyama rakSArtha karate hai zarIra rakSArtha nahI 2 zarIrake rakSANArtha bhI kathaMcit grahaNa 3 zarIrake rakSaNArtha auSadha Adiko bhI icchA nahIM 4 zarIra va saMyamArtha grahaNakA samanvaya * kevalIko kavalAhArakA niSedha -de. kevalI4 jainendra siddhAnta koza Page #300 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AhAra sAmAnya 285 3. AhAra va AhAra kAlakA pramANa I AhAra sAmAnya 1.bheda va lakSaNa 1 AhAra sAmAnyakA lakSaNa sa.si 2/30/186/6 trayANa zarIrANA SaNNA paryAptInA yogya pudgalagrahaNamAhAra / - tIna zarIra aura chaha paryAptiyo ke yogya pRddhagaloMke grahaNa karaneko AhAra kahate hai / (rA.vA 2/30/4/140), (dha, 1/1, 1,4/152/7) rA vA 6/7/11/604/16 upabhogazarIrapAyogyapudagalagrahaNamAhAra... tatrAhAra zarIranAmodayAta vigrahatinAmodayAbhAvAcca bhavati / - upabhogya zarIrake yogya pudgalokA grahaNa AhAra hai / vaha AhAra zarIra nAmakarmake udaya tathA vigraha gati nAmake udayake abhAvase hotA hai| 2. AhArake bheda-prabheda noTa-AgamameM cAra prakArase AhArake bhedoMkA uttalekha milatA hai| unhIM kI apekSAse nIce sUcI dI jAtI hai / AhAra karmAhArAdi khAdyAdi kAjIAdi pAnakAdi azana lehya karmAhAra kAMjI svaccha nokarmAhAra pAna AMvalI yA bahala kabalAhAra bhakSya yA khAdya AcAmla levaDa lepyAhAra belaDI alevaDa ojAhAra svAdya ekalaTAnA sasiktha mAnasAhAra asiktha uparokta sUcIke pramANa 1 (dha 1/1.1,176/406/10), (ni.sA/tA vR. 63 meM uddhRta) (pra. sA/tA vR 20 meM uddhRta prakSepaka gAthA ma 2) (sa.sA./tA bR. 405) 2 (mU A 676), (rA.vA 7/21/8/54818), (ana-dha.7/13/467), (lA saM.2/16-17) 3. (vrata vidhAna saMgraha pR 26) 4. (bha A./mU 700), (sA gha. 8156) 3. nokarmAhAra va kavalAhArakA lakSaNa bo.pA./TI 34 samaya samaya pratyanantA paramANavo'nanyajanAsAdhAraNA' zarIrasthitihetavaH puNyarUpA zarIre saMbandhaM yAnti nokarmarUpA ahata AhAra ucyatena vitaramanuSyavadbhagavati kavalAhAro bhavati / = anya janoMko asAdhAraNa aise zarIrakI sthiti ke hetu bhUta tathA puNyarUpa anantai paramANu samaya-samaya prati arhanta bhagavAnke zarIrase sambandhako prApta hote hai| aisA nokarma rUpa AhAra hI bhagavAnkA kahA gayA hai| itara manuSyoM ko bhA~ti kavalAhAra bhagavAnko nahIM hotA / 2. bhojana zuddhi 1. bhojana zuddhi sAmAnya bhojana zuddhike cAra pramukha aga hai-mana zudvi, vacana zuddhi, kAya zuddhi va AhAra shuddhi| inameM se AhAra zuddhike bhI cAra aga haidravya zuddhi kSetrazuddhi, kAlazuddhi va bhAva zuddhi / inameM se bhAva zuddhi mana zuddhimeM garbhita ho jAtI hai / isa prakAra bhojana zuddhi ke prakaraNameM 6 bAteM vyAkhyAta hai-manazuddhi, vacanazuddhi, kAyazuddhi, dravyazuddhi, kSetrazuddhi va kaalshuddhi| 2. anna zodhana vidhi lA. sa. 2/11-32 viddha trasAzritaM yAvadvaja yettabhakSyavata / zatazaH zodhitaM cApi sAvadhAnahagAdibhiH // 16 // sadigdha ca yadannAdi zrita bA nAzritaM trasai / mana zuddhiprasiddhyartha zrAvaka' kvApi nAharet // 20 // aviddhamapi nirdoSaM yogya cAnAzrite trasai / AcarecchrAvakaH samyagdRSTa nAdRSTamIkSaNa // 21 // nanu zuddha yadannAdi kRtshodhnyaanyaa| maivaM pramAdadoSatvAvalamaSasyAsravo bhaveta // 2 // galitaM dRDhavastreNa sarpitalaM payo dravam / toyaM jinAgamAmnAyAdAharetsa na cAnyathA // 23 // anyathA doSa eva syAnmAsAtIcArasaMjJaka / asti tatra sAdonA mRtasyAGgasya zeSatA // 24 // duravadhAnatA mohAtpramAdAdvApi zodhitam / du zodhitaM tadeva syAjJeyaM cAzodhipaM yathA // 25 // tasmAtsavatarakSArtha paladoSanivRttaye / AtmagbhiH svahastaizca samyagannAdi shodhyevaa26|| yathAramArtha suvarNAdikriyArthI samyagIkSayet / batavAnapi gRhNIyAdAhAra sunirIkSitam // 27 // sdharme manabhijJena sAbhizena vidharmiNA / zodhita pAcita cApi nAhared vatarakSaka // 28 // nanu kenApi svIyena sadharmeNa vidhrminnaa| zodhitaM pAcitaM bhojyaM mujhena spaSTacakSuSaH // 26 // maivaM yathoditasyozcai vizvAso vrthaanye| anAryasyApyanArdrasya saMyame nAdhikAratA // 30 // calitatvAtsImnazcaiva nUnaM bhAvivratakSati / zaithilyAdrIyamAnasya saMyamasya kuta sthiti // 31 // zodhitasya cirAttasya na kuryAt grahaNa kRtI / kAlasyAtikramAda bhUyo dRSTipUtaM samAcareta // 32 // -- (kevala bhAvArtha) ghune hue vA bIdhe annameM bhI aneka trasa jIva hote hai, saikar3oM bAra zodhA jAye to bhI usameMse jIva nikalane asambhava hai / isa lie vaha abhakSya hai| jisameM trasa jIvakA sandeha ho ki isameM jIva hai yA nahIM' aise anna kA bhI tyAga kara denA caahie| jo annAdi padArtha dhune hue nahIM hai, jinameM prasa jova nahIM hai, aise padArtha acchI taraha dekha zodhakara kAmameM lAne cAhie / zodhA huA anna, yadi manakI asAvadhAnIse zodhA gayA hai, hozahavAza rahina avasthAmeM zodhA gayA hai, pramAda pUrvaka zodhA gayA hai to vaha anna duzodhita kahalAtA hai / aise annako puna apane hAthase acchI taraha zodha lenA cAhie / zodhana kI vidhikA ajAnakAra sAdharmI, athavA zodhana vidhike jAnakAra vidharmIke dvArA zodhA gayA anna kabhI bhI grahaNa nahI karanA cAhie, kyoki jo puruSa anArya hai athavA nirdaya hai, usako saMyamake kAmameM saMyamakI rakSA karane meM koI adhikAra nahIM hai| jisa annako zodhe hue bahuta kAla vyatIta ho gayA hai, athavA unakI maryAdAse adhika kAla ho gayA hai, aise annAdikako puna" acchI taraha zodhakara kAmameM lenA caahie| tAki hiMsAkA aticAra na lge| 3 AhAra zuddhikA lakSaNa vasu zrA. 231 caudasamalaparisuddha jaM dANaM sohiUNa jinnaae| saMjamijaNassa dijjai sA NeyA esaNAsuddhI // 23 // --caudaha mala doSoMse rahita, yatanase zodhakara saMyamo janako AhAra dAna diyA jAtA hai, vaha eSaNA zuddhi jAnanA caahie| 3. AhAra va AhAra kAlakA pramANa 1. karma bhUmiyA strI puruSakA utkRSTa AhAra bha,A /mU 211 battIsa kira kavalA AhAro kuktripUraNo hoi / puri sassa mahi liyAe ahAvIsaM have kavalA // 211 // = puruSake AhArakA pramANa battIsa grAsa hai, itane grAso se puruSakA peTa pUrNa bharatA hai| striyoMke AhArakA pramANa aTThAIsa grAsa hai / (dha, 13/54,26/7/56) hapU 11/125 sahasrasiktha kavalo dvAtrizata te'pi cakriNa / ekazcAsau subhadrAyA eko'nyeSA tu tRptaye // 12 // -eka hajAra cAvalokA eka kavala hotA hai aise battIsa kavala pramANa cakravartIkA AhAra thA, subhadrAkA AhAra eka kavala thA aura vaha eka kavala samasta logoMkI tRptike lie paryApta thaa| jainendra sidAnta koza Page #301 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AhAra sAmAnya ca. 12/5.4.29/51/6 sAlitaM dulahaste dvide jaMbUpamA ta samyameo kamalo hodi emo parisassa karalo parUviMdo eve hi masIsa hi paDipurimsa AhAro hodi aTThAvalehi mAhiliyAe / imaM medamAhAraM ca mo jo jasa paryAvalo payasi AhAro soca ghettatvo Na ca savvesi kavalo AhArI vA aDiyo asthi ekjamA purimANa egagalara kUrAhAra purisANa ca ubalaM bhAdo / " =zAlI dhAnyake eka hajAra dhAnyoMkA jo bhAta banatA hai vaha saba eka grAsa hotA hai| yaha prakRtistha puruSakA grAsa kahA gayA hai| aise battIsa grAso dvArA prakRtistha puruSakA AhAra hotA hai aura aTThAIsa grAsoM dvArA mahilAkA AhAra hotA hai / prakRta meM (aba maudarya nAmaka tapake prakaraNa meM) isa grAsa aura isa AhArakA grahaNa na kara jo jisakA prakRtistha grAsa aura prakRtistha AhAra hai vaha lenA caahie| kAraNa ki sabakA grAsa va AhAra samAna nahIM hotA, kyoMki kitane hI puruSa eka kuDava pramANa cAvaloM ke bhAtakA aura kitane hI eka galastha pramANa cAvaloke bhAtakA AhAra karate haiN| 2. AhArake pramANa sambandhI sAmAnya niyama sAdha, 6 / 24 meM uddhRta "sAyaM prAtarvA vahnimavasAdayan bhuJjIta / gurunAma mAtitA mAtramA nirdiSTa hu tAvadvijIryati / " subaha aura zAmako utanA hI khAve jisako jaTharAgni mugamatA se pacA sake / gariSTha padArthoM ko bhUkha se AdhA aura haske padArthoMko tRpti hone paryanta hI khAne bhUse adhika na khaayeN| isa prakAra khAyA huA anna sukhase pacatA hai| yaha mAtrAkA pramANa hai / A. 49 arthAta yo samAraNArthaM caturthamavazeSayat bhikSu | = bhikSuke udarakA AdhA bhAga bhojana se bhare, tRtIya bhAga jalase bhare, aura caturtha bhAga vAyuke saMcaraNArtha avazeSa rkhe| 3. bhojana mauna pUrvaka karanA cAhie mU. A. 817 moNavvadeNa muNiNo carati bhikkha abhAsaMtA / ve maunavrata sahita bhikSA nimitta vicarate hai 4/67 bhikSA paragRhe labdhA nirdoSAM maunamAsthitA // 67 // koMka para hI bhojanake lie jAte haiM aura vahA~ prApta huI nirdoSa bhikSAko maunase khar3e rahakara grahaNa karate hai / ... sAdha 4/24-25 gR huGkArAdisaMjJa, saMpalezaM ca puro'nu ca mucamaunamadankuryAta tapa saMyamabR' haNam // 34 // abhimAnAvanegRddhirodhA vardhayate tapa / maunaM tanoti zreyasa zrutaprazrayatAyanAt // 35 // - khAne yogya padArtha kI prAptike lie athavA bhojana viSayaka icchAko pragaTa karaneke lie huGkAranA aura lalakAranA Adi izAroko tathA bhojanake pIche klezako choDatA huA, bhojana karanevAlA batI zrAvaka tapa aura saMyamako bar3hAnevAle maunako kare // 34 // mauna svAbhimAnakI ayAcakavarUpa vratako rakSA honepara tathA bhojana viSayaka lolupatAke nirodha lapako bahAtA hai aura ghutajJAnakI vinayake sambandhase puNyako maDhAtA hai / I1 AhAra (sAdhucaryA) 1. sAdhukI bhojana grahaNa vidha 1. diname eka bAra sarda hokara bhikSAvRttise va pANipAtra me lete haiM mU. A. 35.811,637 udayasthamaNe kAle NAlI tiyava jiya himajjhamhi / ekahi dua lie vA muhuttakAleyabhattaM tu // 34 // / bhuMjaMti pANipatte pareNa va paraparam // 11 // jonesa soga bhikhAri vaNiyaM sute / aNNeya puNo jogA viSNANavihINaehi kyA // 137 // -sUryake udaya aura astakAla kI tIna ghaDI choDakara vA. madhyakAla - LUM 286 1 sAdhu eka . do tIna muhUrta kAlameM eka mAra bhojana karA vaha eka bhakta mUlaguNa hai // 35 // para ghara meM parakara diye hue aise AhArako hAtharUpa patra para rakhakara ve muni khAte hai / / 811 || Agama me saba mUla uttaraguNo ke madhya meM bhikSAcaryA hI pradhAna vrata kahA gayA hai aura anya je yoga haiM ve saba ajJAnI cAritra hIna sAdhuoke kiye hue jAnanA 1637 // kI bhojana grahaNa vidhi prasA / 226 eka khalu taM bhattaM apaDipuNNodara jadhA lavaM / caraNa bhikkheNa divANa rasAvekkha Na madhumaMsa ||22|| bhUkha se kama, yathA tandha tathA bhikSA ra nirapekSa tathA madhumAsAdi rahisa, aisA zuddha alpa AhAra dina ke samaya kevala eka bAra grahaNa karate haiM // 226 // pa.pu 4/17 bhi paragRhe labdhvA nirdoSaM maunamAsthitA / bhuMjate BE7 // =bhAvako ke ghara hI bhojanake lie jAte haiM / vahA~ prApta huI bhikSAko maunase khaDe hokara grahaNa karate hai / AcAra sAra 1/46 ekadvitrimuhUrtaM syAdekabhaktaM dine mune // 46 // = eka do va tIna muhUrta taka ekbAra dinake samagra muni AhAra leve / 2. bha jana karate samaya khaDe hone kI vidhivaveka sUja 24 ajalipuTeza TikuddhAdi samapAddha bhUmitie asaNaM ThidibhISaNa jAma ||34|| apane hAtha rUpa bhAjana kara bhIta Adike Azraya rahita cAra aMgula ke antara se samapAda khar3e raha kara apane caraNakI bhUmi, jUThana par3anekI bhUmi, jimAne vAle ke pradeza kI bhUmi aisI tIna bhUmiyokI suddhA AhAra grahaNa karanA vaha sthiti bhojana nAma mUla guNa hai 1 bha A./vi 1206 / 1204 / 15 same vicchidre, bhrabhAge caturaGgulapAdAntarI nizcala kuDyastambhAdikamanabalambya tiSTheva samAna va chidra rahita aisI jamIna para apane dono pA~va meM cAra aMgula antara rahe isa taraha nizcala khar3e rahanA caahie| bhIta (dovAra) khambA vagairahakara Azraya na lekara sthira khar3e rahanA caahie| ana ca 6/64 / caturaGgulAntarasamakrama ||64 || jisa samaya RSi anagAra bhojana kare usI samaya unako apane dono paira uname cAra agulakA antara rakhakara samarUpa se sthApita karane caahie| * - jainendra siddhAnta koza 3. khaDe hokara bhojana karanekA tAtparya ana. 1/62 yAvatkarI puTIkRtya bhomu kSame'hamyasta bannepApaNyAsa yamArthaM sthitAzanam // 13 // jabataka khar3e hokara aura apane hAthako joDakara yA unako hI pAtra banAkara unhIke dvArA bhojana karane kI sAmarthya rakhatA hU~, tabhI taka bhojana karanemeM pravRtti karU~gA, anyathA nhiiN| isa pratijJAkA nirvAha aura indriyasaMyama tathA prANi saMyama sAdhana karaneke lie muniyoMko khaDe hokara bhojana kA vidhAna kiyA hai| 4 navadhA bhakti pUrvaka lete hai mUA 482 / vihisu diNNaM // 482 // vidhi se arthAt navadhA bhakti dAtA ke sAta guNa sahita kriyAse diyA gayA ho / (aisA bhojana sAdhu grahaNa kreN|) 5. eka caukene eka sAtha aneka sAdhu bhojana kara sakate haiM yo sA a = / 64 piNDa pANigato'nyasmai dAtuM yogyo na yujyate / doyate cenna bhoktavya bhuGkte cecchedabhAgyati // 64 // AhAra dete samaya gRhasthako cAhie ki vaha jisa muniko deneke lie hAthameM AhAra le use usI muniko de anya muniko denA yogya nahIM yadi kadAcita anyako bhI de diyA jAye to muniko khAnA na cAhie kyoMki yadi muni use khA legA to vaha cheda prAyazcittakA bhAgI ginA jAyegA // 64 // 6. cauke se bAharakA lAyA AhAra bhI kara lete haiM aneka gRha bhojI kSullaka aneka gharomeM se apane pAtrameM bhojana lAkara, anya kisI zrApaka ke ghara jahA~ pAnI mila jAye, vahA~ para gRhasthakI Page #302 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bAhAra ( bhA~ti muniko AhAra dekara pIche svaya karatA hai / - de. kSullaka 1 tathA sallekhanA gata sAdhuko kadAcit kSudhAkI vedanA bar3ha jAnepara gRhasthoke gharase maMgAkara AhAra jimA diyA jAtA hai| - de. sarale khanA / uparokta viSaya para siddha hotA hai ki sAdhu kadAcit caukese bAharakA bhI AhAra grahaNa kara lete haiM / jambUsvAmI caritra 163 prAsU zudramAhAra kRtakAribajita bhikSayAnI mitreNa dharmaNa 41624- dharma nAma ke bhikSAse lAyA huA, kRta, kArita, doSoM se varjita zuddha prAzuka AhAra virakta zivakumAra (zrAvaka) ghara baiThakara kara letA thA / - Adatta dvArA 7 pativaddha sAta parose lAyA huA AhAra le lete haiM para anyatrakA nahI bhave 1 mU. A. 438-440 desattiya savvattiyaduvihaM puNa abhihaDaM cimaNA detAmiha have duhi [NIC bAparehiM jadi Aga du ANi parado vA ciNaM // 438 // sambAbhighaDa cadudhA sayaparagAme sadesa paradese | putra para pADaNyaDaM paDhama sapi NApavvaM // 440 // =abhighaTa doSake do bheda haiM - eka deza va sarva dezAbhighaTake do bheda hai - Acinna va anAcinna // 43 // pakti baddha sodhe tIna athavA sAta gharoMse lAyA bhAta Adi anna Acinna arthAt grahaNa karane yogya hai / aura isase ulaTe-sIdhe ghara na hoM aise sAta gharoMse bho lAyA anna athavA AThavA~ Adi ghara se AyA odanAdi bhojana anAcinna arthAt grahaNa karane yogya nahIM hai| sarvAbhighaTa doSake cAra bheda haiM- svagrAma, paragrAma, svadeza. paradeza pUrva dizA ke mohalle se pazcima dizA ke mohalle meM bhojana le jAnA svagrAmAbhighaTa doSa hai / 2 sAdhu ke yogya AhAra zuddhi viyANA hi / tihi satahiM 1 chiyAlIsa doSoM se rahita lete hai mU. A 421.482 483, 892 uggama uppAdaNa esaNa ca sajojaNaM pamANaM ca gAladhUmakAraNa aTThavihArasuddho // 42110 kohIparizuddha asaNa mAdAdosaparihINa sajojagArahI pamANasahi vihi diNaM ||482 // vigadigAla vidhUma chakkAraNasaz2ada kamavizuddha' tAsAcataM bhaje // 483 uha siya kodaya aNNAdaM sadiM abhi ca sutapANi paDisiddha taM vivajjeMti / / 812 // udgama utpAdana, azana, sayojana, pramANa, agAra, dhUma kAraNa- ina ATha doSo kara rahita jo bhojana lenA vaha ATha prakArako piNDazuddhi kahI hai / / 421| aise AhArako ainA cAhie- jo navakoTi arthAt mana, vacana, kAya, kRta, kArita anumodanAse zuddha ho, vyAlIsa doSoM kara rahita ho, mAtrA pramANa ho, saMyojanA doSase rahita ho, vidhi se arthAta navadhA bhakti dAtAke sAta gujasahita kriyA diyA gayA ho aMgAra doSa dhUmadoSa ina donoM rahita ho. chaha kAraNose sahita ho, krama vizuddha ho, prANoke dhAraNa ke lie ho, athavA mokSa yAtrA ke sAdhaneke lie ho, caudaha maloMse rahita ho, aisA bhojana sAdhu grahaNa kareM / / 482 483 // (mU. A 811) audda - zika krotatara ajJAta zakti, agyasthAnase AyA sUtrase viruddha aura sUtrasena aise AhArako muni dhyAna dete hai| bhA.pA./mU 101 chAyIsadosa dusiyamasaNa gasiu asuddhabhAveNa / pattosi mahAbasaNaM tiriyagaIe aNappavaso // 101 // he mune / teM azuddha bhAvakari chiyAlIsa doSa kari dUSita azuddha azana kahie AhAra graspA khAyA tAkAraNa kari tiryaJca gati viSai parAdhIna bhayA satA mahAt baDA vyasana kahie kaSTa tArka prApta bhayA // 101 // mA.pA/pra 6/200/ bahuri jahA~ munikeAtrIta Adi sa doSa AhArAdiviSai hai hai tahA~ gRhasthanikai bAlakaniko prasanna karanA ityAdi kriyAkA niSedha kiyA hai| aura bhI-de AhAraI / 2 | 287 2 adha karmAdi doSoMse rahita lete hai hi sU. A. 122-124 jo ThAnamogavIrAsanehi adi bhuMdi AdhAkammaM savvevi NiratthA jogA // 122 // jo bhuMjadi AdhAkammaM chajjIvANa ghAyaNa kiyaa| abuddho lola sajinbho Navi samaNo sAvao hoja // 12 // AdhAkamma pariNado pAsugadavvedi madhagobhaNido / suddha gavesamANo AdhAkammevi so suddho // 134 // jo sAdhusthAna mauna aura vIrAsanase upavAsa velA telA Adi kara tiSThatA hai aura adharma sahita bhojana karatA hai usake sabhI yoga nirarthaka hai | 22| jo mUDha muni chaha kAyake jIvoMkA ghAta karake adhaH karma hotA hai vaha lolupIjA huA muni nahIM hai zrAvaka hai | 627 prAka dravya honepara bhI jo sAdhu adha karma kara pariNata hai vaha Agama meM bandhakA krtA hai, aura jo zuddha bhojana dekhakara grahaNa karatA hai vaha adha karma doSa ke pariNAma zuddhise zuddha hai | 634 | mopA / mU. 76 / AdhAkammammi rayA te cattA mokkhamaggami / -atha karma karma tAniye rasa hai, soSa AhAra kareM hai te mokSa mArga taiM cyuta hai / rA. vA. 6/6/16/567/16 bhikSA zuddhi prAsukAhAragaveSaNapraNidhAnA / prAka AhAra banA hI mukhya lakSya hai aisI bhikSA-zuddhi hai| bha.A./vi 422/19/6 bhramaNAdizya kRtaM bhaktAdikaM gibhirayucyate / tacca SoDazavidhaM AdhA karmAdi vikalpena / tatparihAro dvitIya sthitikalpa - munike uddezya se kiyA huA AhAra, vasatikA vagairahako udda e zika kahate haiN| usake AdhAkarmAdi vikalpase solaha prakAra haiM / usakA tyAga karanA yahI dvitIya sthiti kalpa hai| sa.sA./a. 186280 atha karma niSpramuza niSpam gatavyaM nimiyAcakSANo ne miti baMdhasAdhakaM bhAna pratyA caSTe tathA samastamapi paradravyamapratyAcakSANastannimittakaM bhAva na pratyAcaSTe / - adhaH karma se tathA uddezase utpanna nimitta bhUta pudgala dravya na tyAgatA huA naimittika bhUta bandha sAdhaka bhAvoM ko bhI vAstavameM nahIM tyAgatA hai, aisA hI dravya va bhAvakA nimittanaimittika sambandha hai / prasA / sa. pra. 226 samasta hisAyatana zUnya evAhAro yuktAhAra / - samasta hiMsA ke nimittoM se rahita AhAra hI yogya hai / sA.68/1paNa vidyAparitApanArambha kiyA misvena kRtaM pareNa kAritaM vAnumAnitaM bAdha karma (janita) tarasevino'nazanAditapasyAvakAzAdiyogavizeSAzca bhinnabhAjanabharitAmRtarakSanti tatazca tadabhakSyamitra pariharato bhikSoH / upadravaNa, cidrAvaNa, paritApana aura Arambha rUpa kriyAoMke dvArA jo AhAra taiyAra kiyA gayA hai - vaha cAhe apane hAthase kiyA hai athavA dUsarese karAyA hai athavA karate huekI anumodanA kI hai athavA jo nIca karmase banAyA gayA hai aise aca karmayukta AhArako grahaNa karanevAle muniyoMke upavAsAdi tapazcaraNa, abhrAvakAzAdi yoga aura vIrAsanAdi vizeSa yoga na phUTe manameM bhare hue amRta ke samAna naSTa ho jAte haiN| 3 adhaH karmAdi doSoMkA niyama kevala prathama va antima tIrthame hI hai bha ya/vi 421/623 / 1 tathA cotaM kazyesosavidha saM yajjedavvati purimacarimANa / titthagarANa tithe Thidikppo hodi vidio hu / kalpa nAmaka grantha (kalpa sUtra ) meM aisA varNana hai - zrI AdinAtha tIrthakara aura zrI mahAvIra svAmI inake sIrtha meM sosaha prakAra ke udde zakA parihAra karake AhArAdika grahaNa karanA cAhie, yaha dUsarA sthiti klpa hai| 4 yogya mAtrA va pramAName mU A. 482.... pamANa sahiyaM AhAra sAdhu grahaNa karate hai / jainendra siddhAnta koza sAdhuke yogya AhAra zuddhi .. lete haiN| // 4821 - jomAtrA pramANa ho aisA Page #303 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AhAra (sAdhucaryA) 288 sAdhuke yogya AhAra zuddhi 5 yathA labdha va rasa nirapekSa lete hai prasA/mU 226. jadhA lddh| Na rasAvevaravaM Na madhumaMsa // 226 // vaha zuddha AhAra prathAlabdha tathA rasase nirapekSa tathA madhu mAsAdi abhakSyoMse rahita kiyA jAtA hai| li./pA /mU. 12 kaMdappa (ppA) iya vaTTai karamANo bhoyaNesa ramagiddhi / mAI ligavivAI tirikravajoNI Na so samaNo // 12 // --jo liga dhAra kara bhI bhojanameM rasakI gRddhi karatA hai, so kndAdi viSai varta hai| usako kAma sevanakI icchA tathA pramAda nidrAdi pracura rUpase baDhate hai tama vaha liga vyApAdI arthAta vyabhicArI kahalAtA hai| mAyApArI hotA hai. isalie vaha tirIzca yoni hai manuSya naahiiN| isalie vaha zramaNa nhiiN| ra.sA. 113 bhujei jahAlAha lahei jai NANasajamaNimitta / jhANajjha yaNaNi mitta aNiyAro mokkhmggro|1136 - jo muni kevala sayama jJAnakI vRddhi ke lie tathA dhyAna adhyayana karaneke lie jo mila gayA bhakti pUrvaka, jisane jo zuddha AhAra de diyA usIko grahaNa kara lete haiM / ve muni avazya hI mokSa mArga meM lIna rahate hai| mU.A 481,814,1280 sAu aTTha Na.... bhujejjo // 481 // sIdalama sIdalaM vA sukka lukkha suNiddha suddhaM vA / loNidamalAdi vA bhUti muNI aNAsAdaM 814 // payarNa va pAyaNa vA aNumaNacitto Na tastha bohedi / jematovisaghAdI Navi samaNo didvisapaNNo // 28 // -sAdhu svAdake lie bhojana nahIM karate hai // 481 // zItala garama athavA sUkhA, rUkhA cikanA vikAra rahita lona sahita athavA lona rahita aise bhojanako ve muni svAda rahita jImate hai // 814 // pAca karane meM athavA pAka karAne meM pA~ca upakaraNose adha karma meM pravRtta huA aura anumodanA prasanna jo muni usa pacanAdime nahI DaratA vaha muni bhojana karatA huA bhI AtmaghAtI hai| na to muni hai aura na samyagdRSTi hai| pra.pa./mU 191/2,4 prakSepaka gAthA "kAUNa' NaggarUva bIbhatsa daDDhamaDayasAriccha / ahilasasi ki Na lajjasi bhakkhAe bhoyaNaM miTTha // 11112 // je sarasiM satuTTha-maNa virasi ksAu vaha ti| te muNi bhoyaNadhAra gaNi Navi paramatthu muNaM ti // 111*44 bhayAnaka dehake mailase yukta jale hue murade ke samAna rUpa rahita aise vastra rahita nagna rUpako dhAraNa karake he sAdhu, tU parake ghara bhikSAko bhramatA huA usa bhikSAmeM svAda yukta AhArakI icchA karatA hai, to tU kyo nahIM zaramAtA / yaha bar3A Azcarya hai / 111*2 // jo yogI svAdiSTa AhArase harSita hote hai aura nIrasa AhArameM krodhAdi kaSAya karate haiM ve muni bhojanake viSaya meM gRddha pakSIke samAna hai, aisA tU smjh| ve parama tattvako nahIM samajhate hai // 11(*4 // AcArasAra 4/64 rogokA kAraNa honese lADU, peDA, cAvala ke bane padArtha vA cikane dravyakA tyAga dravya zuddhi hai| ana gha. 7/10 issttmRssttotkttrsairaahaarairudbhriikRtaaH| yatheSTamindriyabhaTA bhramayati bahirmana // 1 // -ina indriyarUpI subhaToMko yadi abhISTa tathA svAdu aura utkaTa rasase paripUrNa-tAjI bane hue bhojanoMke dvArA udbhaTa-duIma banA diyA jAye to ye apanI icchAnusArajo-jo inhe iSTa hoM una sabhI bAhya padArthoM meM manako bhramAne lagate haiN| arthAt iSTa sarasa aura svAdu bhojanake nimittase indriyoM svAdhIna nahIM raha sktii| 6 pauSTika bhojana nahI lete hai ta. sU.7/7,35 vRSyeSTarasasva zarIrasaskAratyAgA' paJca // 7 // sacittasammandhasammizrAbhiSavaduSpakyAhArA // 15 // dravo vRSyobAbhiSava(sa si)-gariSTha aura iSTa rasakA tyAga tathA apane zarIra ke saskArakA tyAga ye brahmacaryako rakSA karaneke lie brahmacarya batakI pA~ca bhAvanAe~ hai // 7 // sacittAhAra, sambandhAhAra, sammizrAhAra arthAta sacitta yA sacittase sambandhako prApta athavA sacittase milA huA AhAra, abhiSavAhAra aura ThIka na pakA huA AhAra, inakA grahaNa upabhoga paribhoga parimANa dhatake aticAra hai ||nnaa yahA~ drava, vRSya aura abhiSava inakA eka artha hai arthAta pauSTika AhAra isakA artha hai / (sa.si.7/35/371/6) ana.dha. 4/102 ko na vAjIkRtAM dRpta kantu kandara yethaat'| UrdhvamUlamadha zAkhamRSaya, puruSa bidu // 102 // - manuSyoko dhoDeke samAna banA denevAle dugdha prabhRti vIrya pravardhaka padArthoMko vAjIkaraNa kahate haiM / isameM aisA kauna sA padArtha hai jo ki upta - uttejita hokara kAmadevako uddhRta nahIM kara detA arthAt sabhI sagarva padArtha aise hI haiN| kyoMki RSiyone puruSakA svarUpa Urba mUla aura adha zAkha mAnA hai| jihvA aura kaNTha prabhRti avayava manuSyake mUla hai aura hastAdi avayava zAkhAe~ hai| jisa prakAra vRkSake mUla meM siJcana kyei gaye siJcanakA prabhAva usakI zAkhAopara par3atA hai usI prakAra jihvAdika ke dvArA upayukta AhArAdikakA prabhAva hastAdika agoMpara par3atA hai| kri ko 82 atidurjara AhAra je vastu gariSTa su hoya / nahI joga jinavara kahe taja dhanna hai soya ||182||-jo atyanta gariSTha AhAra hai usako prahaNa karanA yogya nahIM, aisA jinendra bhagavAnne kahA hai| jo nara usakA tyAga karate hai ve dhanya hai| 7 gRddhatA yA svacchandatA sahita nahI lete bha A /mU. 260, 262 esA gaNadharamerA AyArasthANa vnnnniyaamutte| logamuhANuradANaM appacchado jahicchAe // 260 // piDaM uvadhi sejjAma visodhiya jo khu bhajamANo hu| mUlaThANaM patto bAlo tti ya jo samaNabAlo / 262 // = yaha acchA saMyata muni hai, aisA merA jagatameM yaza phele athavA apane matakA prakAzana karanese mereko lAbha hogA aise bhAva manameM dhAraNa karake kevala cAritra rakSaNArtha hI nirdoSa AhArAdikako jo grahaNa karatA hai vahI saccAritra muni samajhanA cAhiye / 260 / udgamAdi doSose yukta AhAra, upakaraNa, basatikA inakA jo sAdhu grahaNa karatA hai jisako prANi sayama va indriya sayama hai hI nahI vaha sAdhu mUla sthAna prAyazcittako prApta hotA hai, vaha ajJAnI hai, vaha kevala nagna hai, vaha yati bhI nahIM hai, aura na gaNadhara m AM/31 jo jaTThA jahA laddha' geNhadi AhAramuvadhiyAdIya / samaNaguNamukkajogI sasArapavaha dao hodi / 31 / -jo sAdhu jisa zuddha azuddha dezameM jaisA zuddha azuddha milA AhAra va upakaraNa grahaNa karatA hai vaha zramaNa guNase rahita yogI saMsArakA baDhAnevAlA hI hotA hai| sU. pA /ma.6 ukkiTThasIhacariya bahUpariyammo ya garUyabhAro ya / jo viharai sacchaMda pAva gacchedi hodi micchattaM / / li pA /mU 13 dhAva di piMDaNi mittaM klaha kAUNa bhaMjade piDa / abaruparUI saMto jiNamaggi Na hoI so samaNo / 13 / - jo muni hokara utkRSTa sihabata nirbhaya huA AcaraNa karatA hai aura bahuta parikarma kahie tapazcaraNAdi kriyA kara yukta hai, tathA guruke bhAravAlA hai arthAt bar3e padavAlA hai, saMgha nAyaka kahalAtA hai, aura jina sUtrase cyuta huA svacchanda pravartatA hai to vaha pApahI ko prApta hoya hai, mithyArava ko prApta hoya hai| jo ligadhArI piNDa arthAta AhArake lie dauDe hai AhArake lie klaha karake use khAtA hai tathA usake nimitta paraspara anyase IrSyA karatA hai vaha zramaNa jinamArgI nahIM hai / 13 / (aura bhI de. sAdhu 5) 8 dAtArapara bhAra na paDe isa prakAra lete hai rA, vA 4/5/15/567/26 dAtRjanabAdhayA binA kuzalo munibhavadAhAramiti bhramAhAra ityapi paribhASyate / - dAtR jamoko kisI bhI prakArakI bAdhA pahuMcAye binA muni kuzalase bhramarakI taraha AhAra lete hai| ata unakI bhikSA vRttiko bhrAmarovRtti aura AhArako bhramarAhAra kahate haiN| jainendra siddhAnta koza Page #304 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zuddha hai II AhAra (sAdhucaryA) 289 4 AhArake doSa mo mA pra 6/270 muninikai bhramarI Adi AhAra lene kI vidhi kahI doSa, adhyadhi doSa, pUtidoSa, mizra doSa, sthApita doSa, ali doSa, hai| e Asakta hoya dAtArake prANa pIDi AhArAdika grahe hai| prAvartita doSa, prAviSkaraNa doSa, krIta doSa, prAmRzya doSa, parivartaka ityAdi aneka viparItatA pratyakSa prati bhAse ara Apako muni mAne, doSa, abhiSaTa doSa, acchinna doSa, mAlAroha doSa, acchedya doSa, mUna guNAdikake dhAraka kahAvai / anisRSTa doss,| 3 utpAdana doSa-solaha doSa utpAdana ke hai9 bhAva sahita diyA va liyA gayA AhAra hI vAstabame dhAtrI doSa, dUta, nimitta, AjIva, vanIpaka, cikitsaka, krodhI, mAnI, mAyAvI, lobhI, ye dasa doSa / tathA pUrva sastuti, pazcAta saMstuti, vidyA, mantra, cUrNayoga, mUla karma chaha doSa ye hai / 4 azana mU.A. 485 pagadA asao jahmA tahmAdo dazya dotti ta davyaM / pAmuga doSa-zakti, mRkSita. nikSipta, pihita, saMvyavaharaNa, dAyaka, midri siddha viya appaTakada asuddha'tu 4i8 - sAdhu dravya va bhAva unmizra, apariNata, lipta, tyakta ye dasa doSa azna hai| (cA sA 68donose prAmuka dravya kA bhojana kre| jisameM se ekendrI jIva nikla gaye vaha dravya prAsuka hai aura jo prAsuka AhAra honepara bhI "mere lie 72/4) (ana, dha 5/5-37) (bhA pA/To (E) kiyA gayA hai" aisA cintana kare vaha bhAva se azuddha jAnamA, tathA 2 caudaha mala doSa cintana nahI karanA vaha bhAva zuddha AhAra hai| bhU A 484 Naharomaja tuaTThokaNakaDayapuyicammaruhiramaMsANi / vIyaana.dha 5/67 drabyata zuddhamapyanna bhAvAzuddhayA prdussyte| bhAvo hyazudro phalakadamUlA chiNNANi malA caudasA hoti / 484 // nakha roma (bAla) bandhAya zuddho mokSAya nizcita671yadi anna-- bhojya sAmagrI prANa rahita zarIra, hADa gehU~ AdikA kaNa, cAvalakA kaNa, kharAbadravyata zuddha bhI ho kintu bhAvata -'mere lie isane yaha bahuta lohI (rAdhi) cAma, lohI mAsa, kura hone yogya gehU~ Adi, Amra acchA kiyA' ityAdi pariNAmokI dRSTi se azuddha hai to usako Adi phala kda mula-ye caudaha mala hai| inako dekhakara AhAra azuddha-sarvathA dUSita ho samajhanA caahie| kyoki bandha mokSake tyAga denA cAhie / (basu zrA 231 kA vizeSArtha) kAraNa pariNAma hI mAne hai| AgamameM azuddha pariNAmoko karmabandha ana dha 5/36 pUyAtrapalyasthyajinaM narakha kacamRtavikalatrake kanda / kA aura vizuddha pariNAmoko mokSakA kAraNa batAyA hai| ataeva jo bIja mUla phale kA kuNDau ca malAzcaturdazAnnagatA // 39 // -jinase ki anna dravyase zuddha rahate huye bhI bhAvase bhI zuddha ho vahI grahaNa karanA sasakta-spRSTa honepara annAdika AhArya sAmagrI sAdhuoko grahaNa na caahiye| karanI cAhie unako mala kahate hai| unake caudaha bheda hai| jinake nAma isa prakAra hai| -pIba-phoDe AdimeM ho jAne vAlA kaccA rudhira 3. AhAra va AhAra kAlakA pramANa tathA sAdhAraNa rudhira, mAsa, haDDI, carma, nakha, keza marA huA 1 svastha sAdhuke AhArakA pramANa vikalatraya, knda sUraNa Adi. jo utpanna ho sakatA hai aisA gehU~ mU A. 461 advamasaNassa savvi jaNassa udarassa tadiyamudayeNa / vAU Adi bIja, mUlo adarakha Adi mUla, bera Adi phala, tathA kaNa-- sa caraNaTTha cauthamabasesa ye bhivaravu / 461- sAdhu udarake cAra bhAgo meM gehU~ AdikA bAhya khaNDa, ora kuNDa -zAlI Adike sUkSma abhyantara se do bhAga to Thayajana sahita bhojanase bhare, tIsarA bhAga jalase pari avayava athavA bAharase paka aura bhItarase apakako kuNDa kahate hai| pUrNa kare aura cauthA bhAga patrana ke vicaraNa ke lie ravAlI choDe / 461 / 3 sAta vizeSa doSa prasA./mU 226 aparipUrNodaro yathAlabdha / / 226 / yathAlandha tathA mU A 812 uddasiya kIdayaDa aNNAda sakdi abhihaDaM ca / sattappapeTa na bhare itanA bhojana dina meM eka bAra karate hai| DikuTThANi ya paDisiddha ta vivajje ti / 812 / auddezika, krota2 sAdhuke AhAra grahaNa karaneke kAlakI maryAdA tara, ajJAta, zakita, anya sthAnase AyA sUtrake viruddha aura sUtrase mU A. 462. | tigadugaegamuhutte jahaNNamajjhimmukkasse / = bhojana niSiddha aise AhArako ve muni tyAga dete hai / 812 / kAlameM tIna muhUrta laganA vaha jaghanya AcaraNa hai, do muhUrta laganA 4 chiyAlIsa doSoke lakSaNa vaha madhyama AcaraNa hai, aura eka muhUrta laganA vaha utkRSTa AcaraNa mU A 427 444 - udgama doSa : jalata dula pakkhevo dANaThTha saMjadANa hai / (mU, A. 35) (ana, gha.6/12) sypynne| ajhovojha Neya ahavA pAga tu jAva roho vA / 4271 4. AhArake 46 doSa appAsuraNa missa pAsuyadavya tu pUdikamma tuM / culalI ukkhalidamvI bhAyaNamaMdhatti pacaviha / 428 / pAsaMDehi ya saddha sAgarehi ya jadaNNa1 chiyAlIsa doSokA nAma nirdeza muhisiyN| dAdu midi sajadANa siddha missaM viyANAhi // 426 // mU A 421-477 uggama uppAdana esaNaM sajIjaNa pamANaM ca / igAla pAgAdu bhAyaNAA aNNa hmi ya bhAyaNa ripakvaviya / saghare vA paraghare dhUmakAraNa aTThabihA piDasuddho hu / 421 / AdhAkammuddasiya ajjhA vA Nihida Thavida biyaannaahi|430| jakkhayaNAgadINaM bhalisesa sa vasoya pUdi misse ya / pAmicche vali pAhuDide pAdUkAre ya kode ya bali tti paNNana / sajadaAgamaNaTTha baliyamma vA bali jANe / 431 // 1422 / pAmicche pariya?' abhihaimacchiNNa mAla aarohe| Acikajje pAhuDihaM duviha bAdara suhama ca duvihamekkeka / okassaNamukkassaNaaNisaTTha uggadIsAdu sela sime|422|ghaadiidnni mitte AjIve vaNi maha kaalobttttnnaavddddhii|432| divase parakhe mAse vAse parattIya bAdara vage ya tegiche| kodhI mANI mAyI lobhI ya haba ti dasa ede|445 duviha / puThya paramajjhavela pariyattaM duviha suhuma ca / 433 / pAdukkAro pucIpacchA sathudi vijamate ya cuNNa joge y| utpAdaNA ya doso duviho saMkamaNa payAsaNA ya bodhbbo| bhAyaNa bhoyaNAdINa maDavasolasamo mulakamme ya 446 / sakidamakkhidapihidasaMbavaharaNadAya- biralAdiyaM kamaso 1424 / kIdayaDa puNa dubaha davvaM bhAva ca sagaparaM gummisse| apariNadalittachoDida esaNadosAi dasa ede / 62 - duviha / saccitAdI davyaM vijjAmatAdi bhAva c|435| lahariya riNaM 1. sAmAnya doSa- udgam, utpAdana, azana, sayojana pramANa, aMgAra tu bhaNiya pAmicche odaNAdi aNNa dara / ta puNa duviha bhaNidaM sabayA Agara aura dhUma kAraNa- ina ATha doSo kara rahita, jo bhojana DDhiyamavaDhiyaM cAvi / / 16 / bIhIkUrAdI hi ya sAlIkUgadiyaM tuja lenA vaha ATha prakAra kI piNDa zuddhi kahI hai| 2 udagama doSa- gahidaM / dAtumiti sajadA pariyaTTa hodi NAyavya / 4371 desattiya gRhastha ke Azrita jo cakkI Adi Arambha rUpa kama vaha adha karma hai savvattiya dubita puNa abhihaDa biyaannaahi| AciNNamaNAciNaM usakA to sAmAnya rItise sAdhuko tyAga hI hotA hai / tathA uparokta desAvihaDaM have dutriha / 438 / ujju ttihi sattahi vA dharehi jadi mUla ATha doSome-se udgama doSa ke solaha bheda kahate hai -auddezika AgadaM duaacinnnn| parado vA tehi bhave tAbvabarIda aNAciNNaM 19 jainendra siddhAnta koza Page #305 -------------------------------------------------------------------------- ________________ II. AhAra (sAdhucaryA) 43 savtrAbhighaDa cadudhA sayaparagAme sadesa paradese / putraparapADaNayaha paDhama sesa pi NAdavva // 440 | pihida la chidaya vA osaharSidasakkarAdi ja davtra / ubbhiNNiUNa deya ubbhiNNaM hodi gAda // 441 | dvivIhi mihira vAdimaM tu vina mAsAroha kA deya mAtArohaNa gAma 442 rAjAcorAhIhi saMbhavasama tu da bohedU hodi443 siTTha pUrA duhi eksarasa nissara paduniyapyaM paDhabhirakara sAmpa vattAvattaca saghADaM | 444 | aMdhAdI mu.A.440469 solaha utpAdana doSamajjanamadhArI semiir| pacavidhaghAdikmmeNuppAdo dhAdida so du |4471 jalathala AyAsagada sayaparagAme sadesaparadese saMbaMdhivayaNaNayaNa doso nadiesa44 jaNa saraMggiM zunaM asa rikkhaM ca / lakkhaNa suviNaM ca tahA aThThAviha hoha mittaM 1446| jAdI kulaM ca sippa tavakammaM Isarata AjIvaM / tehi puNa uppAdo AjIva doso havadi esI / 4501 sANakiviNatidhimAhaNapAsa DiyagadANAdI puruSa gameti pu hai puNyoti vazantaM vaya 14511 ko mAramArasAyana visadasyArataM ca sAsa kiye do ho koNa ya mASeNa yanAyAlobheNa cAvi uppAdo / uSNadaNA ya doso cadutriho hodi NAyavvo 1463 dAgapura kisI se marIjo meti pRthvIsaMdi doso vissaridaM bodhaNa cAvi / 455 / pacchAsathudidoso dANa gahidUna taM puza kiti dina tuma jo vida siddhA tisse AsAvadakarahi tasse mAhAmeNa va vijAdoso uppAdosi paDhi mate tassa ya AsApadANakaraNeNa / tassa ya mAhappeNa ya uppAdo maMtadoso du 1478| AhAradAyagANaM bijjAma tehi devadANa tu / Ahuya sAdhidavvA miMTo have doso 456 | tara sarapaMca ga sobhayara / cuNNaM teNuSpado cuNNayadoso havadi eso |460| avasANa vasiyasaNaM saMjojayaNa ca viSpajuttANa / bhaNidaM tu mUlakamma ede uppAdaNA dosA 461 / mU. A 463-475 10 azana doSa' - asaNaM ca pANayaM vA khAdiyamadha sAdiya ca appe / kappiyamakappiyatti ya saMdiddha sakiyaM jANe / |463 // sasiddhi Na ya deyaM hRtyeNa ya bhAyaNeNa dbbiie| eso makkhidadosro pariharayo sadA munimA 464 sacitapuDha vijakatekar3ariye cabIyatasajIvA / ja tesimuvari haThavidaM Ni vikhantaM hodi chambheyaM / 246 // saciva vihiyaM apanA aguirupidiDiya deyaM vihitaM hIdi haraNa kiyA padAdumidi pesa bhAyaNAdInaM asamiksmaya deyaM samavaharaNo havadi doso 46 sadI DI rogImadayamaya visAyaNaggo va ubArapadi hiravesI samaNI agamakkhiyA // 468 / atibAlA atibuDDhA ghAsantI gabbhiNI ya adhaliya / ataridAva visaNNA uccatthA ahava NIcA |466 / pUyaNa pajjalana vA sAraNa pacchAdaNa ca vijbhavaNa / kiccA tahaggikajja NivvAda ghaTTaNa cAvi / 470| levaNamajjaNakamma piyamANa dArayaM ca nnikkhiviy| eva vihAdiyA puna dANaM jadi diti dAyagA dosA | 471 / puDhavI AU ya tahA haridA vIyA tasA sajjIvA / pacehi tehi missa AhAra hodi ummissaM |472 | tilata Dulausa zrodaya caNodaya tusodayaM avighuttha / aNNa tahAvihaM vA apariNadaM Neva gehijo | 473 | geruya haridAleNa va seDIya maNosilAma piTThe / sapatrAlodaNaleveNa va deyaM karabhAyaNe litta | 474 | bahuparikhAmuni AhAro parigala dijmata chaDiya bhujaNa mahavA cho - mU. A. 406-477 saMyojanA Adi 4 doSa-saMyojaNA ya doso jo edi bhattA tu / adimatto AhAro pamANadoso havadi eso saja. 4. AhArake 46 doSa 406 hodisAhAredidi satI taMga hoSi samaMja hAredi nidiyo 12000 1 a. karmAdi 16 udgama doSa - - " " 1 adha karmadoSa de adha' karma / 2. adhyadhi doSa-saMyamI sAdhuko AtA dekha unako dene ke lie apane nimitta cUlhepara rakhe hue jala aura cAvalo meM aura adhika jala aura cAvala milAkara phira pkaaye| athavA jaba taka bhojana taiyyAra na ho, taba taka dharma prazna ke bahAne sAdhuko roka rakhe. vaha adhyadhi doSa hai| 3 pratidoSa- prAka AhArAdika vastu sacittAdi vastuse mizrita ho vaha pUti doSa hai| prAka dravya bhI pUtikarma se milA pUtikarma kahalAtA hai| usake bheda hai cunahI (hA) okhatI bar3I pakAne vAsana tathA gandha yukta dravya / ina pA~coM meM saMkalpa karanA ki ina cUli Adi se pakA bhojana jaba taka sAdhukona de de taba taka anya kisIko nahI deMge / ye hI pA~ca Arambha doSa hai jo pUti doSameM garbhita hai| 142814 midoSa prAzuka taiyAra huA bhojana anya bheSadhAriyoM ke sAtha tathA gRhastho ke sAtha sayamI sAdhuo ko denekA uddezya kare to mizra doSa jAnanA // 426 // 5sthApita doSa- jisa bAsanameM pakAyA thA usase dUsare bhAjanameM pake bhojanako rakhakara apane ghara meM tathA dUsare ke ghara meM jAkara usa annako rakha de use sthApita doSa jAnanA // 430 // 6 balidoSa-yakSa nAgAdi devatAoke lie jo [pUjana kiyA ho usase zeSa rahA bhojana kalidoSa sahita hai| athavA saMyamiyoke Agamana ke lie jo balikarma (sAvadya pUjana ) kare vahA~ bhI balidoSa jAnanA // 431 // 7 prAbhRtadoSa-prAbhRta doSake do bheda hai - bAdara aura sUkSma / ina donoke bhI do-do bheda hai-aura utkrssnn| kAkI hAnikA nAma akarSaNa hai, aura kAlako vRddhiko utkarSaNa kahate hai / 432 | dina, pakSa, mahInA varSa inako badala kara jo AhAra dAna denA vaha bAdara prAbhRta doSa hai / vaha bAdara doSa utkarSaNa va apakarSaNa karanese do prakArakA hai| sUkSma prAvatita doSa bhI do prakArakA hai| pUrvAhna samaya va aparAhna samayako palaTane se kAlako baDhAnA ghaTAnA rUpa hai || 433 // 8 prAduSkAra doSaprAduSkAra doSake do bheda hai- sakramaNa aura prakAzana / sAdhuke A jAnepara bhojana bhAjana Adiko eka sthAnase dUsare sthAnapara lejAnA sakramaNa hai aura bhAjanako mAjanA yA dIpakakA prakAza karanA athavA maNDapakA udyotana karanA Adi prakAzana doSa hai // 434 // 6 krIta doSa-krItatara doSake do bheda hai- dravya aura bhAva / hara ekke puna' do bheda haiba para sammI bhikSArtha praveza karanepara gAya bAdi dekara badale meM bhojana lekara sAdhuko denA dravya kI hai| prati Adi vidyA yA ceTakAdi mantro ke badale meM AhAra leke sAdhuko denA bhAvakrIta doSa hai [4] 10 prAmuSya doSa sAdhuoM ko AhAra karAneke lie dUsare udhAra bhAta Adika bhojana sAmagrI lAkara denA prAmRSya doSa hai / usake do bheda hai-samRddhi aura avRddhika 1 savRddhika hai| jitanA karja liyA utanA ho denA avRddhika hai // 436 // 11 parivarta doSa sAmukhIko AhAra dene lie apane sAThIke cAvala Adika dekara dUsare se baDhiyA cAvalAdika lekara sAdhuko AhAra de vaha parivarta doSa jAnanA // 467 // 12 abhighaTa doSa- abhighaTa doSa ke do bheda hai - eka deza aura sarvadeza | usame bhI dezAbhighaTake do bheda hai - Acinna aura anAcinna / patktibaddha sIdhe tIna athavA sAta gharoMse AyA yogya bhAjana Acinna arthAta grahaNa karane yogya haiN| aura titara bitara kinhI sAta gharose AyA athavA paktibaddha AThavA~ Adi parose AyA huA bhojana banAcinna hai arthAta grahaNa karane yogya nahI hai // 436 // sarvAbhighaTa doSa ke cAra bheda hai- svagrAma, paragrAma svadeza aura paradeza pUryAdi dizA ke moha se pazcimAdi dizA ke mohalle meM bhojana le jAnA svagrAmAbhighaTa doSa hai / isI taraha 290 jainendra siddhAnta koza Page #306 -------------------------------------------------------------------------- ________________ II. AhAra (sAdhucaryA) 4. AhArake 46 doSa zeSa tIna bhI jAna lene| isame IryApathakA doSa AtA hai // 440 // 13. udbhinna doSa-miTTI lAkha Adise DhakA huA athavA nAmakI mohara kara cihnita jo auSadha ghI yA zakara Adi dravya hai arthAta sIla banda padArtho ko ughADakara yA kholakara denA udbhinna doSa hai| isame cITI Adike pravezakA doSa lagatA hai // 441 // 14 mAtArohaNa doSa-kASTha AdikI banI huI sIDhI athavA paiDIse gharake Upara ke khanapara caDhakara vahA~ rakhe hue pUvA laDDu, Adi annako lAkara sAdhuko denA mAlArohaNa doSa hai| isameM dAtAko vipna hotA hai // 442 // 15 Achedya doSa-saMyamI sAdhuoke bhidhAke parizramako dekha rAjA, caura Adi gRhasthiyoko aisA Dara dikhAkara aisA kahe ki yadi tuma ina sAdhuoMko bhikSA nahI doge to hama tumhArA dravya chIna lege aisA Dara dikhAkara diyA gayA AhAra vaha Achedya doSa hai // 443 // 16. anisRSTa doSa-anIzArtha ke do bheda hai- Izvara aura anIzvara donoke bhI milAkara cAra bheda hai| pahalA bheda Izvara sArakSa tathA Izvarake tIna bheda vyakta, avyakta va saghATa / dAnakA svAmI dene kI icchA kare aura mantrI Adi manA kare to diyA huA bhojana bhI anIzArtha hai| svAmIse anya janokA niSedha kyiA anIzvara vahalAtA hai| vaha vyakta arthAta vRddha, avyakta arthAt bAla aura saGghATa arthAta donoMke bhedase tIna prakArakA hai 444 // (cA sA, 69/2) (ana.dha.5/5-6) 2. dhAtrI Adi 16 utpAdana doSa 1 dhAtrI doSa - poSana kare vaha dhAya kahalAtI hai| baha pA~ca prakAra kI hotI hai--gana karAnevAlI, AbhUeNa pahanAnevAlI maJcoko ramAnevAlI, dUdha pilAnevAlI tathA mAtAvata apane pAsa sulaanevaalii| ina kA upadeza karake jo sAdhu bhojana le to dhAtrI doSa yukta hotA hai| isase svAdhyAyakA nAza hotA hai tathA sAdhu mArga me dUSaNa lagatA hai / 447 / 2. dUta doSa---koI sAdhu apane grAmase va apane dezase dUsare grAmameM va dUsare deza meM jalake mArga nAva meM baiThakara va sthalamArga va AkAzamArgase hokara jAya / vahA~ pahu~cakara kisIke sandezako usake sambandhIse kaha de, phira bhojana le tA vaha dUta doSa yukta hotA hai|448|| 3. nimitta doSa-nimitta jJAnake ATha bheda hai-masA, tila Adi vyaJjana, mastaka Adi aGga, zabda rUpa svara, vastrAdikkA cheda vA talavArAdikA prahAra, bhUmivibhAga, sUryAdi grahokA udaya asta honA, padma cakrAdi lakSaNa aura svapna / ina aSTAga nimittose zubhAzubha kahakara bhojana-lenese sAdhu nimitta doSa yukta hotA hai|446| 4. AjIva doSa- jAti, kula, citrAdi zilpa tapazcaraNako kriyA Adi dvArA apaneko mahAna pragaTa karane rUpa vacana gRhasthoko kahakara AhAra lenA AjIva doSa hai| isameM balahInapanA va dInapanAkA doSa AtA hai|450| 5 banIpaka doSa-koI dAtA aise pUche ki kuttA, kRpaNa, bhiravArI, asadAcArI, brAhmaNa, bheSI sAdhu tathA tridaNDI Adi sAdhu aura kauA inako AhArAdi denemeM puNya hotA hai yA nahI / to usakI rucike anukUla aisA kahA ki puNya hI hotA hai| phira bhojana kare to banIpaka doSa yukta hotA hai| isame dInatA pragaTa hotI hai / 451 / 6 cikitsA doSa--cikitsA zAstrake ATha bheda hai bAlacikitsA, zarIracikitsA, rasAyana, viSatantra, bhUtataMtra, kSAratantra, zalAkA kriyA, zalyacikitsA / inakA upadeza dekara AhAra lenese cikitsA doSa hotA hai / 452 / 7-10. krodhI, mAnI, mAyI lobhI doSa---krodhase bhikSA lenA,mAnase AhAra lenA, mAyAse AhAra lenA, lobhame AhAra lenA, isa prakAra krodha, mAna, mAyA, lobha rUpa utpAdana doSa hotA hai / 4531 11 pUrva stuti doSa--dAtAraka Age'tuma dAnapati ho, yazodhara ho, tumhArI kIrti loka prasiddha hai' isa prakAra ke vacano dvArA usakI pramazA karake AhAra lenA, athavA dAtAra yadi bhUla gayA ho to use yAda dilAyA ki pahale to tuma baDe dAnI the, aba kaise bhUla gaye, isa prakAra prazasA karake AhAra lenA pUrva stuti doSa hai / 455 12 pazcAta stuti doSa--AhAra lekara pIche jo sAdhu dAtAkI prazaMsA kare ki tuma prasiddha dAnapatti ho, tumhArA yaza prasiddha hai, aisA kahanese pazcAta stuti doSa lagatA hai|456| 13 vidyA doSa--jo sAdhane se siddha ho vaha vidyA hai, usa vidyAkI AzA denese ki hama tumako vidyA dege tathA usa vidyAkI mahimA varNana karanese jo AhAra le usa sAdhuke vidyA doSa AtA hai / 4571 14 mantra doSa--paDhane mAtrase jo mantra siddha ho vaha paThita siddha mantra hotA hai, usa mantrakI AzA dekara aura usakI mahimA kahakara jo sAdhu AhAra grahaNa karatA hai usake mantra doSa hotA hai|448| AhAra denevAle vyantarAdi devoko vidyA tathA mantrase bulAkara sAdhana kare vaha vidyA mantra doSa hai| athavA AhAra denevAle gRhasthoM ke devatAko bulAkara sAdhanA vaha bhI vidyA mantra doSa hai|45|| 15. cUrNa doSa--netroMkA ajana,bhUSaNa sApha karanekA cUrNa,zarIrakI zobhA baDhAnevAlA cUrNa--ina cUrNAkI vidhi batalAkara AhAra le yahA~ cUrNa doSa hotA hai / 460 / 16 mUna karma doSa-jo vazameM nahI hai unako vazameM karanA, jo khI puruSa viyukta hai unakA sayoga karAnA-aise mantra-tantra Adi upAya batalAkara gRhasthose AhAra lenA mUlakarma doSa hai| (cA.sA 71/1),(ana dha 1/20-27) 3. zaGkitAdi 10 azana doSa 1.zaGkita doSa-azana, pAna, khAdya va svAdya yaha cAra prakAra bhojana AgamAnusAra mere lene yogya hai athavA nahI aise sandeha sahita AhAra ko lenA zakti doSa hai / 363 / 2 mRkSita doSa-cikne hAtha va pAtra tathA kaDachIse bhAta Adi bhojana denA mRkSita doSa hai| usakA sadA tyAga kre|46|| 3 nikSipta doSa-aprAmuka sacitta pRthivI, jala, teja, haritakAya, bIjakAya, prasakAya, jIvo ke Upara rakhA huA AhAra isa prakAra chaha bheda vAlA nikSipta doSa hai / 465 // 4 pihita doSajoAhAra aprAsuka vastuse DhakA ho, use udhADa kara diye gaye AhAra ko lenA pihita doSa hai|4665 saMvyavaharaNa doSa--bhojanAdikA dena-lena zIghratAse karate hue, binA dekhe bhojana-pAna de to usako lenemeM saMvyavaharaNa doSa hotA hai / 4676 dAyaka doSa-jo strIbAlakakA zRGgAra kara rahI ho, madirA pIneme lampaTa ho, rogI ho, muradeko jalAkara AyA ho, na puSsaka ho, Ayu Adise pIDita ho, vastrAdi oDhe hue na ho, mUtrAdi karake AyA ho, mU se gira paDA ho, vamana karake AyA ho, lohU sahita ho, dAsa yA dAsI ho, ajiMkA raktapaTikA Adi ho, aMgako mardana karane vAlI ho,-ina saboke hAtha se muni AhAra na le / 468 ati bAlaka ho, adhika bUDhI ho, bhojana karatI jUThe muha ho, pA~ca mahInA Adike garbhase yukta ho, andhI ho, bhota Adike oNtareme yA sahArese baiThI ho UMcI jagahapara baiThI ho, nIcI jagaha para baiThI ho / 466 / mu~hase phUkakara agni jalAnA, kATha Adi DAlakara Aga jalAnA, kAThako jalAne ke lie sarakAnA, rAkhase agniko DhaMkanA, jalAdise agnikA bujhAnA, tathA anya bhI agniko nirvAtana va ghaTTana Adi karane rUpa kArya karate hue bhojana denA4701 gobara Adise bhItikA lIpanA,snAnAdi kriyA karanA, dUdha pIte bAlakako choDakara AhAra denA, ityAdi kriyAose yukta hote hue AhAra de to dAyaka doSa jAnanA / 471 / 7 unmizra doSa-miTTI, aprAsuka jala, pAna-phUla, phala Adi harI, jau, gehU~ Adi bIja, dvIndriyAdika asa jIva-ina pA~cose milA huA AhAra denese unmizra doSa hotA hai / 472 / 8 apariNata doSatila ke dhonekA jala, cAvalakA jala, garama hoke ThaNDhA huA jala, tuSakA jala, haraNa cUraNa Adi kara bhI pariNita na huA jala ho vaha nahIM grahaNa krnaa| grahaNa karanese apariNata doSa AtA hai / 473 / 6. lipta doSa-gerU, haratAla, khaDiyA, mainazila,cAvala AdikA cUna, jainendra siddhAnta koza Page #307 -------------------------------------------------------------------------- ________________ II. AhAra ( sAdhucaryA) kaccA zAka- inase lipta hAtha tathA pAtra athavA aprAmuka jalase bhIMgA hAtha tathA pAtra ina donose bhojana de to lipta doSa AtA hai / 474 | 10. rakta doSa bahuta bhojanako thoDA bhojana kare arthAt jUTha choDanA yA bahuta-sA bhojana kara pAtrameM se nIce girAtA bhojana kare chAcha Adi karate hue hAtha se bhojana kareathavA kisI eka AhArako (azana, pAna, khAdya svAdyAdimeM se kisI ekako) chor3akara bhojana kare to vyakta doSa AtA hai / 457 | ( cA sA, 72 /1), (ana dha, 5/26-36) 4. saMyojanAdi 4 doSa 1 sayojanA doSa- jo ThaNDA bhojana garma jalase milAnA athavA ThaNDA jala garma bhojanase milAnA, so saMyojanA doSa hai / 476 / 2 pramANa doSa - mAtra se adhika bhojana karanA pramANa doSa hai | 476 / 3 aGgAra doSa--jo mUcchita huA ati tRSNAse AhAra grahaNa karatA hai usake aGgAra doSa hotA hai / 4 dhUma doSa jo nindA arthAt glAni karatA huA bhojana karatA hai usake dhUma doSa hotA hai / 477 ( cA sA 72 / 4) (ana dha 5/37) 5. dAtAra sambandhI vicAra 292 1 dAtArake guNa va doSa rAvA 7/36/4/556/26 pratigrahItari anasUyA tyAge'viSAda' ditsato ido dantazca prItiyoga kuzalAbhisandhitA phalAnapekSitA niruparopalamanizanasyamityevamAdiviSayaseya pAtrameM I na honA, tyAgameM viSAda na honA, denekI icchA karane vAleme tathA dene vAloMmeM yA jisane dAna diyA hai sabameM prIti honA, kuzala abhiprAya, pratyakSa phalako AkAkSA na karanA, nidAna nahIM karanA, kisIse visaMvAda nahIM karanA Adi dAtAkI vizeSatA hai| (sa.si. 0/28/402/6) ma.pu 20 / 02-85 zraddhA zakti bhaktizca vijJAnAntA kSamA tyAgazca saptaite proktA dAnapaterguNA // 8 // zraddhAstikyamanAsti ye pradAne syAdanAdara / bhavecchaktiranAlasya bhakti syAttadguNAdara // 86 // vijJAnaM syAt kramazastra devAsa tirasamAtitikSA dadatasyAga satayazIlatA // 84 // iti saptaguNopeto dAtA syAt pAtrasaMpadi / kyapetazca nidAnAde. doSAnnizreyasodyata // 185 // zraddhA, zakti, bhakti, vijJAna, akSubdhatA, kSamA aura tyAga ye dAnapati arthAt dAna dene bAleke sAta guNa kahalAte hai // 82 // zraddhA Astikya buddhiko kahate hai, Astikya buddhi arthAt zraddhA ke na honepara dAna denemeM anAdara ho sakatA hai| dAna dene meM Alasya nahIM karanA so zakti nAmakA guNa hai. pAtrake guNoMmeM Adara karanA so bhakti nAmakA guNa hai // 83 // dAna dene Adike kramakA jJAna honA so vijJAna nAmakA guNa hai, dAna denekI Atiko anupatA kahate hai, sahanazIlatA honA kSamA guNa hai aura uttama dravya dAnameM denA so tyAga hai // 84 // isa prakAra jo dAtA Upara kahe sAta guNo sahita hai aura nidAnAdi dAse rahita hokara pAtrarUpI sampadA meM dAna detA hai vaha mokSa prApta karaneke lie tatpara hotA hai guNamA 151 cA bhaktiraca vijJAna puSTi zaktiratA kSamA ca yatra sapta te guNA dAtA prazasyate // 131 // - zraddhA, bhakti, vijJAna, santoSa, zakti, alubdhatA aura kSamA ye sAta guNa jisameM pAye jAye, vaha dAtAra prazasanIya hai| 1 pu. si. 166 aihikaphalAnapekSA kSAntiniSkapaTatAnasUyatvam / aviSAditvamudirale nirahaGkArizvamiti hi dAtRguNA // 166 // - isa loka sambandhI phalako apekSArahita, kSamA, niSkapaTatA, parihitA akhinnamAna, harSabhAva aura nirabhimAnatA isa prakAra ye sAta nizcaya karake dAtAke guNa hai / * 6. bhojana grahaNa ke kAraNa va prayojana cAsA 26/6 me udbhuta "zraddhA zaktiralubdhatvaM bhaktirjJAnaM dayA kSamA / iti zraddhAdaya sapta guNA syurgRhamedhinAm // ddhA, bhakti, nirlobhatA, bhakti, jJAna, dayA aura kSamA Adi sAta dAna dene vAle gRhastho ke guNa hai / (vasu zrA 151 ) sAdha.5/40 bhaktizraddhAsa svatuSTi jJAnAso vyakSamAguNa navakoTivizuddhasya dAtA dAnasya ya pati // 47 // bhakti, zraddhA, sattva, tuSTi, jJAna, alaugya aura kSamA inake sAtha asAdhAraNa guNa sahita jo zrAvaka mana, vacana, kAya tathA kRta, kArita aura anumodanA ina nau koTiyoM ke dvArA vizuddha dAnakA arthAt dene yogya dravyakA svAmI hotA hai| vaha dAtA kahalAtA # 1 M 1 2. dAna dene yogya avasthAe~ vizeSa bha. A / bi 1206 / 1204 / 17 stanaM prayacchantyA, garbhiNyA vA dIyamAnaM na gRhnniiyaat| rogiNA, ativRddhena, bAlenonmasena, pizAcena, nAsUna durbalena bhItena zaGkina, atyAsamlena, are rAjjAvyAvRtamukhyA mukhya upAmaduparinyastapAdena vA dIyamAnaM na gRhNIyAda khaNDena bhinnena vA nadIyamAna vA -jo apane bAlakako stana pAna karA rahI haiM aura jo garbhiNI hai| aisI striyoMkA diyA huA AhAra na lenA cAhie / rAgI atizaya vRddha, bAlaka, unmatta, adhA, gUMgA, azakta, bhayayukta, zakAyukta, atizaya najadIka jo khar3A huA hai, jo dUra khar3A huA hai aise puruSase AhAra nahIM lenA caahie| lajjAse jisane apanA mu~ha phera liyA hai, jisane jUtA athavA cappala para pA~va rakhA hai, jo U~cI jagaha para khaDA huA hai, aise manuSyakA diyA huA AhAra nahI lenA cAhie / TUTI huI athavA khaNDayukta huI aisI vaDachIke dvArA diyA huA nahIM lenA caahie| ( ana dha 5 / 34 meM uddhRta ) ( aura bhI vizeSa - de. AhAra 11 4 / 3 meM dAyaka doSa ) 6. bhojana grahaNake kAraNa va prayojana 1. saMyama rakSArtha karate haiM zarIra rakSArtha nahI A481.482 balAusAa Na zarIrasya teja phADa saMjama kA 2481 dharma * samabhuje 14832 sAdhu yasake lie Ayu baDhAne lie, svAda ke lie, zarIrake puSTa hAneke lie zarIra ke teja bar3hane ke lie bhojana nahIM karate / kintu ve jJAna (svAdhyAya) ke lie, sayama pAlane ke lie, dhyAna honeke lie bhojana karate hai | 4811- prANo ke dhAraNa ke lie ho athavA mokSasAdhane ke lie ho, aura caudaha malo se rahita ho aisA bhojana sAdhu kare / 483 rasA 113 bhuje jahAlAhaM lahei jar3a NANasa jamaNimittaM / jhANajjhayaNanimittaM aNiyAro movakhamaggarao / 113 | muni kevala sayama aura jJAnakI vRddhike lie tathA dhyAna aura adhyayana karaneke liejo mila gayA zuddha bhojana, usako grahaNa karate hai ve muni avazya hI mokSa mArga meM lIna rahate hai / anagha 5 / 69 kSucchama sayama svAnyavaiyAvRttyamusthitim / vAJchannAvayazkaM jJAnadhyAnAdIzcAharenmuni | 61 = kSudhA bAdhAkA upazamana, sayamakI siddhi aura sma parakIyAvRzya ApattiyA matikAra karane ke lie tathA prANokI sthiti banAye rakhaneke liye evaM Avazyako aura dhyAnAdhyayanAdikoko nirvighna calate rahane ke lie muniyoko AhAra grahaNa karanA caahie| aura bhI-de nIce mU. A. 476 / jainendra siddhAnta koza 26 rIrake rakSaNArya bhI kacit grahaNa mU. A. 476 veyaNa vejAvacce kiriyA ThANe yA saMyamaTTAe / tadha pANa dhammacitA kujjA edehi Aha ra 476 = kSudhAkI vedanAke upazamArtha, Page #308 -------------------------------------------------------------------------- ________________ II. AhAra (sAdhucaryA) veyAvRtya karane ke lie, chaha Avazyaka kriyAke artha, teraha prakAra cAritrake lie, prANa rakSAke lie, uttama kSamAdi dharma ke pAlanake lie bhojana karanA caahie| aura bhI de Upara-(ana dha 5/61) ra,sA, 116 vahudukkhabhAyaNaM kammakAraNaM bhiNNamappaNo deho| ta deha dhammANuTThANa kAraNaM cedi posae bhikkhU / 116 - yaha zarIra dukhokA pAtra hai karma AnekA kAraNa hai aura AtmAse sarvathA bhinna hai / aise zarIrako munirAja kabhI poSaNa nahIM karate haiM, kintu yahI zarIra dharmAnuSThAnakA kAraNa hai, yahI samajhakara isa zarIrase dharma sevana karane ke lie aura mokSameM pahu~caneke lie munirAja isako thoDA sA AhAra dete hai| pa pu.4/17 / bhuJjate prANadhRtyartha prANA dharmasya hetaba 71 / - (muni) bhojana prANo kI rakSAke lie hI karate hai, kyoki prANa dharmake kAraNa hai| 3 zarIrake upacArArtha auSadha AdikI bhI icchA nahI m A. 836-840 uppaNNammi ya vAhI sirayaNa kuvikhaveyaNa ceva / adhiyAsiti sudhidiyA kAryAtagicha Na icchati / 436 / Na ya dummaNA Na vihalA aNAulA hoti ceya sappuriso / NippaDiyammasarorA deti ura vAhirogANa 8401 = jvararogAdika utpanna hone para bhI tayA mastakameM pIDA hAne para bhI cAritrame dRDha pariNAma vAle ve muni pIDAko sahana kara lete haiM parantu zarIrakA ilAja karane kI icchA nahIM rkhte|31| ve satpuruSa rogAdikake Ane para bhI mana meM kheda khinna nahI hote, na vicAra zUnya hote hai, na Akula hAte hai kintu zarIra meM pratikAra rahita hue vyAdhi rogo ke lie hRdaya de dete hai / arthAt sabako sahate hai / 4 zarIra va saMyamArtha grahaNakA samanvaya mU. A.815 akravomanaravaNametta bhujati muNI pANadhAraNaNimitta / pANa dhammaNimittaM dhammapi caraMti mokkha 815 / = gADI ke dhurA cuparane ke samAna, prANoke dhAraNa ke nimitta ve muni AhAra lete hai, prANoko dhAraNa karanA dharma ke nimitta hai aura dharmako mokSake nimitta pAlate ana.dha 7/6 zarIramAdya kila dharma sAdhanaM tadasya yasyeva sthitye'shmaadinaa| tathA yathAkSANi baze syurutpatha, na vAnudhAvantyanumantRDa. vazAva -jisase dharma kA sAdhana ho sakatA hai, usa zarIrakI prayatnapUrvaka rakSA karanI cAhie isa zikSAko Apta bhagavAn ke upadiSTa pravacanakA tuSa-chilakA samajhanA cAhie, kyoki Atma-siddhi ke lie zarIra rakSAkA prayatna nirupayogI hai / 140 zarIrake binA tapa tathA aura bhI aise hI dhokA sAdhana nahIM ho sktaa| ataeva AgamameM aisA kahA hai ki ratnatraya rUpa dharmakA Adya sAdhana zarIra hai| isIliye sAdhuoM ko bhI bhAjana pAna zayana Adi ke dvArA isake sthira rakhanekA prayatna karanA caahie| kintu isa bAtako lakSya meM rakhanA cAhie ki bhojanAdimeM pravatti aisIva utanI ho ho jisase ki indriyA~ apane adhIna banI rhe| aisA nahIM honA cAhie ki anAdikAlakI vAsanAke vazavartI hokara ve unmArgakI tarapha bhI dauDane lage / AhAraka-jIva hara avasthAmai nirantara nokarmAhAra grahaNa karatA rahatA hai isalie bhale ho kavalAhAra kare athavA na kare vaha AhAraka kahalAtA hai| janma dhAraNa ke prathama kSaNase hA vaha AhAraka ho jAtA hai| parantu vigrahagati va kevalI samuddhAtameM vaha usa AhArako grahaNa na karane ke kAraNa anAhAraka kahalAtA hai| isake atirikta kinhI baDe RSiyoM ko eka Rddha pragaTa ho jAtI hai, jisake pratApa se vaha indriyAgocara eka vizeSa prakArakA zarIra dhAraNa karake isa paMca bhautika zarIrase bAhara nikala jAte haiM, aura jahA~ kahI bhI anta bhagavAda sthita hoM vahA~ taka zIghatAse jAkara unakA sparza kara zIgha lauTa Ate hai, puna' pUrva yat zarIrame praveza kara jAte haiM, aise zarIrako AhAraka zarIra kahate hai / yadyapi indriyoM dvArA dekhA nahIM jAtA para vizeSa yogiyoMko jJAna dvArA isakA varNa dhavala dikhAI detA hai / isa prakAra AhAraka zarIra dhAraka kA zarIrase bAhara nikalanA AhAraka samuddhAta kahalAtA hai| nokarmAhArake grahaNa karate rahane ke kAraNa isakI AhAraka sajJA hai| prasA/ta pra.230 bAlavRtAntaglAnena sa yamasya zuddhAtmatattvasAdhanaravena mUlabhUtasya chedo na yathA syAttathA sa yts| svasya yogyamatikarkazamAcaraNamAcaratA zarIrasya zudvAtmatatvasAdhanabhUta sa yayasAdhanatvena mUlabhUtasya chedo na yathA syAt tathA bAla vRddhazrAnta glAnasya svasya yogyaM mRdAyAcaraNamAcaraNIyamityApavAdasApekSa utsarga | bAla vRddha-zrAnta-glAna ke saMyamakA jo ki zaddhAtma tattva kA sAdhanabhUta honese mUlabhUta hai usakA cheda jaise na ho usa prakArakA saMyata aisA apane yogya atikaThora AcaraNa Acarate hue (usake) zarIrakA - joki zudvAtmatattvake sAdhanabhUta saMyamakA sAdhana honese mulabhUta hai usakA (bhI) cheda jaise na ho usa prakAra bAla-vRnazrAnta glAnake (apane) yAgya mRdu AcaraNa bhI aacrnaa| isa prakAra avAda sApekSa utsarga hai| a|| 115-17 amo prarUDha rAgyAstanumapyanupAlya yt| tapasyanti ciraM taddhi jJAta jJAnasya vebhavam / 116 / kSaNArdhamapi dehena sAhacarya saheta ka' / yadi prakoSThamAdAya na syAdbodho nirodhaka 117 // --jinake hRdayame virakti utpanna huI hai. ve zarIrakI rakSA karake jo cirakAla taka tapazcaraNa karate hai, vaha nizcayase jJAnakA hI prabhAva hai aisA pratIta hotA hai / 116 / yadi jJAna pauce (hathelIke UparakA bhAga) ko grahaNa karake rokane vAlA na hotA to kauna sA vivekI jIva usa zarIrake sAtha Adhe kSaNake lie bhI rahanA sahana karatA ! arthAta nahIM krtaa| ana.dha 4/140 zarIra dharmasayuktaM rakSitavyaM prayatnata / ityAptavAcastvagdehastyAjya eveti / 140 / 1 AhAraka mArgaNA nirdeza 1 AhAraka mArgaNAke bheda 2 AhAraka jIvakA lakSaNa 3 anAhAraka jIvakA lakSaNa 4 AhAraka jIva nirdeza 5 anAhAraka jIva nirdeza 6 AhAraka mArgaNAme nokarmakA grahaNa hai,kavalAhArakA nahI * AhAraka va anAhAraka mArgaNAme guNasthAnoMkA svAmitva -de. AhAraka 1/4-5 7 paryApta manuSya bhI anAhAraka kaise ho sakate hai 8 kArmANa karmayogIko anAhAraka kaise kahate hA * AhAraka va anAhArakake svAmitva sambandhI jIva-samAsa, mArgaNA sthAnAdi 20 prarUpaNAe~ -de. sat * AhAraka va anAhArakake sat, saMkhyA, kSetra, sparzana, kAla, antara, bhAva, alpabahutva rUpa ATha prarUpaNAeM -de vaha vaha nAma * AhAraka mArgaNAme karmokA bandha udaya va sattva -de, vaha vaha nAma jainendra sivAnta koza Page #309 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bAhAraka 1. AhAraka mArgaNA nirdeza * bhAva mArgaNAkI iSTatA tathA vahA~ Ayake anusAra vyaya * AhAraka zarIra va yogakA mana.paryayajJAna, prathamopahonekA niyama -de. mArgaNA zamasamyaktva parihAra vizuddhi saMyamase virodha hai 2 AhAraka zarIra nirdeza -de. parihAra vizuddhi 1 AhAraka zarIrakA lakSaNa * AhAraka kAyayoga aura vaikriyaka kAyayogakI yugapat * pAMcoM zarIroMkA uttarottara sakSmatva va unakA svAmitva pravRtti saMbhava nahIM -de.Rddhi 10 -de.zarIra 1,2 4 AhAraka kAyayogIko aparyAptapanA kaise 2 AhAraka zarIrakA varNa dhavala hI hotA hai 5 AhAraka kAya yogameM kathaMcit paryApta aparyAptapanA 3 mastakase utpanna hotA hai * paryAptAvasthAme bhI kArmANa zarIra to hotA hai, phira 4 kaI lAkha yojana taka apratihata gamana karaneme samartha tahA~ mizra yoga kyoM nahI kahate ? --de. kAya 3 * AhAraka zarIra sarvathA apratighAtI nahI hai 6 AhAraka mizrayogIme aparyAptapanA kaise saMbhava hai -de. vaikriyaka 7 yadi hai to vahA~ aparyAptAvasthAme bhI saMyama kaise saMbhava hai * AhAraka zarIra nAmakarma kA bandha udaya sattva * AhAraka va mizra yogame maraNa sambandhI -de. maraNa 3 -de, vaha vaha nAma - * AhAraka zarIrakI saMghAtana parizAtana kRti 1 AhAraka mArgaNA nirdeza -de.dhApR. 355-451 1 AhAraka mArgaNAke bheda Sa. kha 1/1,9/sU 175/406 AhArANuvAdeNa asthi AhArA aNAhArA 5 AhAraka zarIrame nigoda rAzi nahI hotI 1175 / AhAraka mArgaNAke anuvAdase AhAraka aura anAhAraka jIva 6 AhAraka zarIrakI sthiti hote hai / 1750 7 AhAraka zarIrakA svAmitva dra sa vR/To.13/40 AhArakAnAhArakajIvabhedenAhArakamArgaNApi dvidhaa| >> AhAraka anAhAraka jIvake bhedase AhAraka mArgaNA bhI do prakAra * AhAraka zarIrake utkRSTa va anutkRSTa pradezoke saMcaya kI hai| kA svAmitva -de. pa. kha 14/5,6/sU. 445-460/414 2 AhAraka jIvakA lakSaNa 8 AhAraka zarIrakA kAraNa va prayojana 5.saM/prA 1/176 AhArai jIvANa tiNDaM ekadaravaggaNAo yA bhAsA maNassa NiyamaM tamhA AhArao bhnnio|176 - jo jIva audArika 3 AhAraka samuddhAta nirdeza vaikriyika aura AhAraka ina zarIromeM-se-udayako prApta hue kisI 1 AhAraka RddhikA lakSaNa eka zarIra ke yogya zarIra vargaNAko tathA bhASA vargaNA aura mano vargaNAko niyamase grahaNa karatA hai, vaha AhAraka kahA gayA hai / 176 / 2 AhAraka samudghAtakA lakSaNa (paM.saM./prA 1/177), (dha 1/1,1,/17-68 / 153), (paM sa./sa.1/240), 3 AhAraka samudghAtakA svAmitva (go. jI /mU. 664-666) / 4 iSTasthAna paryanta saMkhyAta yojana labe sUcyaMgala yojana sa si 2/30/186/6 trayANa zarIrANo SaNNA paryAptInA yogya paddhagala grahaNamAhAraH / -tIna zarIra aura chaha paryAptiyo ke yogya pudgaloko cauDe U~ce kSetra pramANa vistAra hai grahaNa karaneko AhAra kahate hai (rA vA. 2/30/4/140), (ta sA.2/64) * kevala ekahI dizAme gamana karatA hai tathA sthiti saMkhyAta rAvA.6/7/11/604/16 upabhogazarIraprAyogyapudgala grahNa mAhAra tadvisamaya hai -de.samudghAta paroto'nAhAra / tatrAhAra' zarIranAmodayAt vigrahagatinAmodayA bhAvAzca bhavati / anAhAra' zarIranAmatrayodayAbhAvAta vigrahagati5 samudghAta gata Atma pradezokA punaH audArika zarIrame nAmodayAcca bhavati / = upabhogya zarIrake yogya paddhagalokA AhAra saMghaTana kaise ho hai| usase viparIta anAhAra hai| zarIra nAmakarma ke udaya aura vigraha* sAto samadghAtake svAmitvakI ogha Adeza prarUpaNA gati nAmakarma ke udayAbhAvase AhAra hotA hai / zarIra nAmakarma ke ~de. samuddhAta udayAbhAva aura vigrahagati nAmakarma ke udayase anAhAra hotA hai / * AhAraka samudghAtame varNa zakti Adi 3 anAhAraka jIvakA lakSaNa --de AhAraka zarIravat saM.si 2/30/186/10 tadabhAvanAhAraka / 30 / - tIna zarIro aura chaha paryAptiyoke yogya pudgalo rUpa AhAra jinake nahI hotA, vaha 4 Aharaka va mizra kAyayoga nirdeza anAhAraka kahalAte hai| (rA vA, 2/30/4/140), (rA vA.6/7/111 AhAraka va AhAraka mizra kAyayogakA lakSaNa 604/19), (ta sA 2/64) 2 AhAraka kAyayogakA svAmitva 4 ahAraka jIva nirdeza 3 AhAraka yogakA strI va napuMsaka vedake sAtha virodha .saM./prA. 1/177 viggahagaimAvaNNA kevaliNo samuhado ajogI ya / siddhA ya aNAhArA sesA AhArayA jIvA / 177) -vigrahagata jIva, tathA tatsambandhI zaMkA samAdhAna Adi pratara va loka pUraNa prApta sayoga kevalI aura ayoga kevalI, tathA siddha jainendra siddhAnta koza Page #310 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AhAraka 295 2. AhAraka zarIra nirdeza bhagavAna ke atirikta zeSa jIva AhAraka hote hai / (dha 1/1,14/4/ jAtA hai,kyoMki kArmANa kAyayogake samaya nokama bargaNAoM ke AhAra 153), (go jI./mU./666) / kA adhikase adhika tIna samaya taka virahakAla pAyA jAtA hai| sa. si./2/30/186/11 upapAdakSetraM prati RjavyA gatau AhAraka / (AhAraka mArgaNAmeM nokarmAhAra grahaNa kiyA gayA hai kavalAhAra nhiiN| jana yaha jova upapAda kSetrake prati RjugatimeM rahatA hai taba AhAraka de. AhAra 1/6) hotA hai / (kyoki zarIra choDane va zarIra grahaNa ke bIca eka samaya 2 AhAraka zarIra nirdeza kA bhI antara paDane nahIM paataa| 5 anAhAraka jIva nideza 1 AhAraka zarIrakA lakSaNa sa. si 2/36/161/7 sUkSmapadArtha nirbhAnArthama saMyamaparijihIrSayA bA Sa kha. 1/1,1/sU 177/410 aNAhArA cadusuTThANesu biggahagaisamAva pramattasaM yatenAhiyate nirvatyete tadityAhArakam / = sUkSma padArtha kA NNANa kelINa vA samugdhAda-gadANaM ajogikevalI siddhA cedi / 177 / jJAna karaneke lie yA asaMyamako dUra va ranekI icchAse pramatta saMyata --vigrahagatiko prApta mithyAtva sAsAdana aura avirati samyagdRSTi jisa zarIrakI racanA karatA hai vaha AhAraka zarIra hai / (rA vA 2/ guNasthAna gata jIva tathA samudghAtagata sayogi kevalI, ina cAra guNasthAnome rahanevAle jova aura ayogI kevalI tathA siddha anAhAraka 36/7/146/6) rA vA 2/46/3/152/26 na hyAhArakazarIreNAnyasya vyAghAto nApyahote hai / (sa si 1/8/33/9), (ta sA 2/65) ___ myenAhArakasyetyubhayato vyAghAtAbhAvAdavyAghAtIti vypdishyte| ta sU 2/30 eka dvautrInvA'nAhAraka |-vigrhgtimeN eka, do tathA rA,vA 2/46/8/153/14 duradhigamasUkSmapadArtha nirNayalakSaNa mAhArakam / tIna samayake lie jIva anAhAraka hotA hai / -na to AhAraka zarIra ksiIkA vyAghAta karatA hai. na kisIse paM.sa /prA.1/177 viggahagaimAvaNNA kevalido samuhado ajogI ya / vyAghAtita hI hotA hai, isalie avyAghAtI hai / sUkSma padArtha ke siddhAya aNAhArA jIvA / 1771 = vigrahagatiko prApta hue cAro nirNaya ke lie AhAraka zarIra hotA hai| gatike jIva, pratara aura loka samuddhAtako prApta sayogi kevalI aura dha 1/1,1,56/164/264 Ahadi aNeNa muNI suhume aTThe sayassa ayogi kevalI tathA siddha ye saba anAhAraka hote hai| (dha. 1/1,1,4/ sadehe / gattA kevali-pAsa. 164-chaThave guNasthAnavartI muni apane 16/153), (go jI /mU. 666) ko sandeha hone para jisa zarIrake dvArA kevalI ke pAsa jAkara sakSma rA,vA 2/30/6/140/12 vigrahagatau zeSasyAhArasyAbhAva / = vigrahagati padArthoMkA AharaNa karatA hai, use AhAraka zarIra kahate hai| meM nokarmase atirikta bAkI ke kaklAhAra, lepAhAra Adi koI bhI gha 1,1,56/262/3 Aharati AtmAsAtkaroti sUkSmAnAneneti AhAra nahIM hote| AhAra' / = jisake dvArA AtmA sUkSma padArthokA grahaNa karatA hai, go, jI /mU.668 / kammaiya aNAhArI ajogisiddhe'vinnaayvo| usako AhAraka zarIra kahate hai| -mithyAdRSTi, sAsAdana aura asaMyata va sayogI inakai rmaNa avasthA __Sa khaM. 54/5,6/sU 236/326 NivuNANaM vA NiNNANaM suhavANaM vA viSai aura ayogI jina va sidva bhagavAna ina viSai anAhAra hai / ahAradavyANa suhamadaramidi AhAraya / 266 / kSa. sA /mU 619/730 Navari samugghAdagade padara taha logapUraNe pdre| dha, 14/5,6240/327/4 NiuNA, aNhA, mauA...NihAM dhavalA mubaMdhA Na tthi tisamaye NiyamA NokammAhArayaM tattha / 616 / = itanA vizeSa suTcha suMdarA tti* appaDihayA suhumA NAma / AhAradavANa majjhe jo kevalI samudghAtako prApta kevalI viSai do to pratara samudghAtake NiuNadara NiNNadaraMkhadhaM AhArasarIraNippAyaNaTUTha AhAradi gehadi samaya (ArohaNa va abarohaNa) aura eka lokapUrNa kA samaya ina tIna tti AhAraya |-nipunn,snigdh aura sUkSma AhAraka dravyo meM sUkSmatara samayanivi nokarmakA AhAra niyamase nahIM hotaa| hai, isalie AhAraka hai / 236 / nipuNa arthAt aNhA aura mRdu, snigdha 6 AhAraka mArgaNAmeM nokarmAhArakA grahaNa hai kavalAhAra arthAta dhavala, sugandha, suSTha aura sundara...apratihatakA nAma sUkSma hai| AhAra dravyomeM-se AhAraka zarIrako utpanna karaneke lie nipuNatara kA nahIM aura snigdhatara skandako AharaNa karatA hai arthAta grahaNa karatA hai, dha 1/1.1,176/406/10 atra kavalalepoSmamana' karmAhArAna parityajya isalie AhAraka kahalAtA hai| nokarmAhAro grAhya , anyathAhArakAlavirahAbhyAM saha virodhAta / - go jI./mU. 237 uttamaagamhi have dhAduvihINa suhaM asaMhaNaNaM / muhayahA~para AhAra zabdase kavalAhAra,lepAhAra, uSmAhAra, mAnasikAhAra, saThANaM dhavala thapamANaM pasatthudaya / 2375 so AhAraka kahiArako chor3akara nokrmAhArakA hI grahaNa karanA caahie| zarIra kaisA ho rasAdika saptadhAtu kari rahita ho hai| mahuri anyathA hAra kAla ora virahake sAtha virodha AtA hai| zubha nAmakarmake udaya te prazasta avayavakA dhArI prazasta 7 paryApta manuSya bhI anAhAraka kaise ho sakate haiM ho hai, bahuri saMhanana kari rahita ho hai bahuri zubha jo samadha 1/1.1/503/1 ajogibhagavaMtassa sarIra-NimittamAgacchamANaparamANU caturastra saMsthAna vA aMgopAMgakA AkAra tAkA dhAraka ho hai / NAmabhAva paikkhiUNa pajjattANa maNAharitaM lbbhdi| -prazna-manuSyoM bahari candra paNi samAna zveta varNa, hasta pramANa ho hai prazasta AhAme paryApta avasthAmeM bhI anAhAraka hone kA kAraNa kyA hai 1 uttara raka zarIra bandhananAdika puNyarUpa prakRti tinikA udaya jAkA aisA manuSyo meM paryApta avasthAmeM anAhAraka honekA kAraNa yaha hai ki ho hai| aisA AhAraka zarIra uttamAga jo hai munikA mastaka tahA~ ayogikevalI bhagavAnke zarIrake nimittabhUta AnevAle paramANuoMka utpanna ho hai| abhAva dekha kara paryAptaka manuSyako bhI anAhArakapanA bana jAtA hai| 2 AhAraka zarIrakA varNa dhavala hI hotA hai kArmANa kAyayogIko anAhAraka kaise kahate ho dha. 4/1,3,2/28/6 ta ca hatthussedhaM ha sadhavala savyaMgasundaraM / eka hAtha dha, 2/1,11666/5 kammamaggahaNamasthittaM paDucca AhAritta kiNNa uccadi U~cA, hasake samAna dhavala varNa vAlA tathA sarvAMga sundara hotA hai| tti bhaNide Na uccadi,AhArassa tinnnni-smy-virhkaalobldhaado| (go jI/mU 237) - prazna -kArmANa kAyayogako avasthAmeM bhI karma vargaNAoke grahaNakA 3 mastakase utpanna hotA hai astitva pAyA jAtA hai / isa apekSAse kArmANa yogI jIvoko dha.4/1,3,2/28/7 uttamagasaMbhava / - uttamAMga arthAt mastakase utpanna AhAraka kyo nahIM kahA jAtA / uttara-unhe AhAra ka nahI kahA hone vAlA hai / (go jI mU. 237) jainendra siddhAnta koza Page #311 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AhAraka 296 3 AhAraka saghAta nirdeza 4 kaI lAkha yojana taka apratihata gamana karane meM samartha dha4/1,3.2/28/6 aNeyajojaNalavAvagamaNavaravamaM apaDihayagamaNa / --kSaNa mAtra meM kaI lAkha yojana gamana karane meM samartha, aisA apratihata gamana vAlA / (go. jI / 238) 5 AhAraka zarIrameM nigoda rAzi nahIM hotI dha.14/56,61/81/8 / AhArasarIrA pamattasajadA patteyasarIrA buccati, edesi NigodajIve hi saha sbNdhaabhaavaado| AhAraka zarorI, pramattasa yata. ye jIva pratyeka zarIravAle hote hai| kyoki inakA nigoda jIvoM ke sAtha sambandha nahI hotaa| 6 AhAraka zarIrakI sthiti go jI./mU /238 aMtomuttakAladi / jahapiNadareH 12385 - bahuri jAko (AhAraka zarIrakI) jaghanya vA utkRSTa sthiti antamahata kAla pramANa hai| 7 AhAraka zarIrakA svAmitva rA.vA. 2/46/6/153/6 yadA AhArakazarIraM nirvatayitumArabhate tadA pramatto bhavatIti prmttsytsyetyucyte| -jisa samaya muni AhAraka zarIrakI racanA karatA hai, usa samaya pramattasayata ho hotA hai / (vizeSa de. AhAraka/3/3) 8 AhAraka zarIrakA kAraNa va prayojana rA vA. 2/46/4/152/1 kadAcindhivizeSasadbhAvAnAnAtha kadAcirasUkSmapadArtha nirdhAraNAthaM saMyamaparipAlanAthaM ca bharata rAvateSu kelivirahe jAtasaMzayastannirNayArtha mahAvideheSu vevalisakAza jigamiSuraudArikeNa me mahAnasaMyamo bhavatIti vidvAnAhArakaM nivartayati / 4. kadAcita RddhikA sadbhAva jAnaneke lie, kadAcit sUkSma padArthoMkA nirNaya karaneke lie, saMyama ke paripAlanake artha, bharata airAvata kSetra meM kevalI kA abhAva honese, tattvoM meM, saMzayako dUra karane ke lie mahA videha kSetrameM aura zarIrase jAnA to zakya nahIM hai, aura isase mujhe asaMyama bhI bahuta hogA, isalie vidvAn muni AhAraka zarIrakI racanA karatA hai / (go jo /mU, 235-236,236) dha.4/1,3,2/28/7 ANAkaNiThThadAe asa jamabahuladAe ca lddhppsruuvN| -jo AjJAkI arthAta zrutajJAnakI kaniSThatA arthAta hInatAke honepara aura asaMyamakI bahulatA hone para jisane apanA svarUpa prApta kiyA hai aisA hai| dha 14/5.6.236/326/3 asaMjamabahuladA ANAkaNihadA sagakhette kevali viraho tti edehi tIhi kAraNe hi sAha AhArazara raM pddibjjti| jala-thala-AgAsesu akameNa suhumajIvehi dupparihaNijjehi AUridesu asaMjamabahuladA hodi / tappariNa? .. AhArazarIra sAha pddivti| teNedamAhArapaDivajjaNamasaMjadamahaladANimittamidi bhaNNadi / tisse kaNiThThadA sagakhette thovatta ANAkaNiThThadAnAma / evaM vidiyaM kAraNaM / AgamaM mottUNa aNNapamANa goyaramaikamidUNa ThThidesubbapajjAemu sadehe samuppaNNo sagasa dehe viNAsaNa cha parakhetadiya muda kevali-kevalINaM vA pAdamUlaM gacchAmi tti citaviNa AhArasarIreNa pariNa miya giri sari-sAyara-meru-kulaselapAyAlANa gatUNa viNa eNa pucchiya viNasaM dehA hodUNa paDiNiyattidUNa Agaccha ti tti bhaNidaM hoi / parakhettamhi mahAmuNINaM kevlaannaannusspttii| pariNi vyANa gamaNa pariNi kvamaNa vA tisthayarANaM tadiyaM kAraNaM / biDamvaNa riddhivirahidA AhAraladdhisaMpaNNA sAha ohiNANeNa sudaNANega vA devAgamaciteNa vA kevalaNANuppattimavaga tUNa baMdaNAbhattIe gacchAmi tti citidUNa AhArasarIreNa pariNa miya tapadesa gaMtUNa tesi kevalINamaNNesi ca jiNa-jiNa harANa vadaNaM kAUNa aagcchti| - asaMyama bahulatA, AjJA kaniSThatA aura apane kSetra meM kevalI viraha isa prakAra ina tIna kAraNoMse sAdhu AhAraka zarIrako prApta hote hai| jala, sthala aura AkAzake eka sAtha duSparihArya sUkSma jIvose ApUrita honepara asa yama bahulatA hotI hai| usakA parihAra karane ke lie sAdhu AhAraka zarIrako prApta hote hai / isalie AhAraka zarIrakA prApta karanA asaMyama bahulatA nimiktaka kahA jAtA hai| AjJA.. usakI kaniSThatA arthAta usakA apane kSetrameM thoDA honA AjJAniSThatA kahalAtI hai| yaha dvitIya kAraNa hai| Agamako chor3akara dravya aura paryAyoM ke anya pramANo ke viSaya na hone para apane sandeha ko dUra karane ke lie parakSetrameM zrutakevalI aura kebalIke pAdamUlameM jAtA hU~ aisA vicAra kara AhAraka zarIra rUpase parimana, karake giri, nadI, sAgara, meruparvata, kulAcala aura pAtAlame kevalI aura zrutake valIke pAsa jAkara tathA vinayase pUchakara sandehase rahita hovara lauTa Ate hai, yaha ukta kathanakA tAtparya hai / parakSetra meM mahAmuniyoke kevalajJAnakI utpatti aura parinirmANagamana tathA tIrthakaroke pariniSkramaNa kalyANaka yaha tIsarA kAraNa hai| vikriyARddhise rahita aura AhAraka labdhase yukta sAdhu avadhijJAnase yA zrutajJAnase devoke Agamanake vicArase kevalajJAnakI utpatti jAnavara vandanA bhaktise jAtA hai aisA vicAra kara AhAraka zarIra rUpase pariNamana kara usa pradezameM jAkara una keliyokI aura dUsare jinokIba jinAlayokI bandanA karake vApisa Ate hai| 3 AhAraka samudghAta nirdeza 1 AhAraka RddhikA lakSaNa dha.1/1,1,60/268/4 sayamavizeSajanitAhArazarIrotpAdana zatirAhAraddhiriti / - saMyama vizeSase utpanna huI AhAraka zarIrake utpAdana rUpa zaktiko AhAraka Rddhi kahate hai| 2 AhAraka samudghAtakA lakSaNa rA.pA.1/20/12/77/18 alpasAvadhasUkSmArtha grahaNaprayojanAhArakazarIranirvatyartha AhArakasamuddhAta / AhArakazarIramAtmA nirvartayana zreNigativAta AtmadezAnasakhyAtAnnirgamayya AhArakazarIras ...nivartayati / - alpa hiMsA aura sUkSmArtha parijJAna Adi prayojanoM ke lie AhAraka zarIrakI racanAke nimitta AhAraka samuddhAta hotA hai| . AhAraka zarIrakI racanAke samaya zreNI gati honeke kAraNa... asakhya AtmApradeza nikala kara eka ararina pramANa AhAraka zarIra ko banAte hai| gha.7/2.8.1/300/6 AhArasamugdhAdo NAma hattha pamANeNa sadhyaMgasaMdareNa samacaurasasaMThAkheNa hasavakheNa rasarudhira-mAsa-meTThi-majja-mukkasattadhA upajjieNa visaggi satthAdisayalabAhAmukkeNa vajja-silA-tha bha-jala pavyayagamaNadaccheNa sIsAdo uggaeNa deheNa titthayarapAdamUlagamaNa / -hasta pramANa sarvAga sundara, samacaturakha-saMsthAnase yukta, haMsake samAna dhayala, rasa, rudhira, mAMsa, medA, asthi, majjA aura zukra ina sAta dhAtuoMse rahita, viSa agni eva zastrAdi samasta bAdhAo se mukta, vajra, zilA, stambha, jala va parva to meM-se gamana karane meM dakSa, tathA mastakase utpanna hue zarIrase tIrthakarake pAdamUla meM jAnekA nAma AhAraka samuddhAta hai| dra.saM./TI 10/26 samutpannapadArtha bhrAnte paramaddhisapannasya maharSe mUlazarIraM parityajya zuddhasphaTikAkRtirekhastapramANa puruSo mastakamadhyA nirgamya yatra kutracidantarmuhUrta madhye kevalajJAnina pazyati tadarzanAca svAzrayasya mune padapadArtha nizcayaM samutpAdya puna svasthAne pravizati, asaavaahaarksmuddhaat.| -pada aura padArtha meM jisako kucha saMzaya utpanna huA ho, usa parama RSike mastakamaiM-se mala zarIrako na chor3akara, nirmala sphaTikake raMgakA eka hAthakA putalA nikala kara antarmahUrta meM lhoM kahI bhI kevalIko dekhatA hai taba una kevalIke darzanase apane Azraya muniko pada aura padArthakA nizcaya utpanna krAkara phira apane sthAnameM pravezakara jAve so AhAraka samudraghAta hai| jainendra siddhAnta koza Page #312 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AhAraka 3 AhAraka samudghAtakA svAmitva , rA. sU 2/41 zubha vizunapApAti cAhAraka pramattasaMyatasyaiva AhAraka zarIra zubha, vizuddha vyApAta rahita hai aura vaha pramasaMyata ke hI hotA hai / sasi 8/2/206/2 AhArakakAyayogAhArakA kAyayogaya prama sayate sabhavAt / pramattasaMyata guNasthAname AhAraka RdvidhArI munike AhAraka kAya yoga aura AhAraka mizra yoga bhI sambhava hai| rA. vA 2/46/7/153/8 pramattasaMyatasyaivazaharake nAnyasya / pramattasaMpatake hI AhAraka zarIra hotA hai| 41.1.2/28/5 AhArasamugdhAdAma sihINa mahAriyo hovi 4/1.31/18/2 isase tiSNA bhavati takkAraNasajamAdiguNANamabhAvAdo / 4/1.3.2/123/7 mari pade jAhAra sthi 4/1.2.82/135/6 variparihAraviddho sadasya usasammama jAhAra gari 1, jinako vRddhi prApta huI hai aise maharSiyoke hotA hai / 2 mithyAdRSTi jIva rAzike (AhAraka samudghAta) sambhava nahIM, kyoMki isake kAraNabhUta guNokA midhyAdRSTi aura asata sayatAsaMyatoM ke abhAva hai / 3 (pramatta sayatameM bhI ) parihAra vizuddhi saMyatake AhAraka va taijasa samuddhAta nahIM hotA / 4 pramattasayata ke upazama samyaktvake sAtha AhAraka samudghAta nahI hotA hai / (dha / 41.4.135/286/19 4 iSTasthAna paryanta saMkhyAta yojana lambe sUcyagula yojata caur3e UMce kSetra pramANa vistAra hai 546461 AhAraka samudrAta bhiye eka jIvake zarIra te bAhya nikase pradeza tai sakhyAta yAjana pramANalambA ara sUcyaMgula kA saMkhyAtavA~ bhAga pramANa cauDA U~cA kSetrako rokeM / yAkA ghanarUpa kSetraphala sakhyAta ghanAgula pramANa bhyaa| isakari AhAraka samudghAta vAle jIvanikA sakhyAta pramANa hai tAkau guNa jA pramANa hoi titanA AhAraka samudghAtaviSai kSetra jAnanA / la zarIra tai nikasi AhAraka zarIra jahA~ jA vahA~ paryanta lambI AtmA pradezaniko zreNI mucya gulakA saMkhyAtavA~ bhAga pramANa cauDI ara U~cI AkAza viSe hai 5 samudghAta gata Atma pradezoMkA punaH audArika zarIra meM saMghaTana kaise ho dha, 1/1.156/212/8 na ca galitAyuSastamin zarIre punarutpattirvirodhAt / tato na tasyaudArikazarIreNa puna saMghaTanamiti / 1/1.1.26/262/3 yoniyoga mara mekadezena bAgalAdapyupasa itajIvAvayavAnA maraNAnukampA jIvitAnasena vyabhicArAca na punarasyArtha sarvAya pUrvazarIraparityAga samasti yenAsya maraNaM jAyeta / = prazna - jisako Ayu naSTa ho gayI hai aise jAvako puna usa zarIra meM utpatti nahIM ho sktii| kyoMki, aisA mAnane meM virodha AtA hai / ata jIvakA audArika zarIrake sAtha puna saMghaTana nahIM bana sakatA arthAt eka bAra jIva pradezokA AhAraka zarIra ke sAtha sambandha ho jAnepara puna una pradezokA pUrva audArika zarIra ke sAtha sambandha nahIM ho sakatA 1 uttara - aisA nahIM hai, to bhI jIva aura zarIrakA sampUrNa rUpase viyoga hI maraNa ho sakatA hai| unakA ekadeza rUpase viyoga maraNa nahIM ho sakatA, kyoMki jinake kaNTha paryanta jIva pradeza saMkucita ho gaye haiM, aise jIvoMkA maraNa bhI nahIM pAyA jAtA hai| yadi ekadeza viyogako bhI maraNa mAnA jAve, to jIvita zarIrase chinna hokara jisakA hAtha alaga ho gayA hai unake sAtha vyabhicAra AyegA / isI prakAra 4. AhAraka va mizrakAya yoga nirdeza AhAraka zarIrako dhAraNa karanA isakA artha sampUrNa rUpase pUrva (chaudArika) zarIrakA tyAga karanA nahIM hai, jisase ki AhAraka zarIrake dhAraNa karane vAlekA maraNa mAnA jAve / 4 AhAraka va mizra kAyayoga nirdeza 297 1 AhAraka va AhAraka mizra kAyayogakA lakSaNa // prA1/67-68 Aharai aNeNa muNi suhume aTThe sassa sadehe / gattA kevalipAsa tamhA AhArakAya jAgo so / aMtomuhUttamajma triyANAmassaMca apariyuNNA ti| jo teNa rUpaAgo AhArayamissakAyajogA sA || svayaM sUkSma artha meM sandeha utpanna honepara muni jisake dvArA kevalI bhagavAn ke pAsa jAkara apane sandeha ko dUra karatA hai, use AhAraka kAya kahate hai| usake dvArA utpanna hone vAle yogako AhAraka kAyayoga kahate hai | 7| AhAraka zarIrakI utpatti prArambha hAneke prathama samayase lagAkara zarIra paryApta pUrNa hone taka antarmuhUrta ke madhyavartI aparipUrNa zarIrako AhAraka mizra kAya kahate hai| usake dvArA jo yoga utpanna hotA hai vaha AhAraka mizra kAyayoga kahalAtA hai| (go. jI / mU. 236) gha. 1/11/164-164 / 264 tamhA AhArakA jogA / 164 / AhArayamuttaratha viyANamissa ca aparipuNNa ti / jo teNa saMpayAgo AhArayamissakA jogA / 165 / Aharaka zarIrake dvArA hone vAle yAgako AhAraka kAyayAga kahate hai / 164 / AhArakkA artha kaha Aye hai / vaha AhAraka zarIra jaba taka pUrNa nahIM hotA taba taka usakA AhAraka mizra kahate hai| ora usake dvArA jo saprayoga hotA hai use AhAraka mizra kAyayAga kahate hai / 965 / (gA. jI. / ma. 240 ) / dha 1 / 1,1.56 / 263/6 AhArakArmaNaskandhata samutpannavIryeNa yoga. AhAramikAmayAga AhAraka aura kAmagikI vargA - se utpanna hue vIryake dvArA jo yoga hotA hai vaha AhAraka mizra kAyayoga hai / 2. AhAraka kAyayogakA svAmitva 1/1,1.51/52.63/267,306 AhArakAyajAgo AhAra missakAyajAgA sajadANamiDDhi pattANa 56| AhArakAyajogA AhAramissa kAyajogI ekkamhi ceva pamattasajada TThANe | 63 / AhAraka kAyayoga aura AhAraka mizrakAmamoddhi prApta chaThe guNasthAnavartI yato hAtA hai51 AhAraka kAyayoga aura AhArakamizra kAyayoga eka pramatta guNasthAnameM hI hote hai / 630 (sisi. 8/2/206/2) * 3. AhAraka yogakA strI va napuMsaka vedake sAtha vizeSa tathA tatsambandhI zaMkA samAdhAna jainendra siddhAnta kovA = " - 2/9.1523/1 masimI maNNamA AhAraAhAra bhissakAya jogAratha / ki kAraNaM / jesi bhAbo isthivedo dabba puNa purisavedA, te jIvA sajama paDivajjati / daThivasthivedA sajama Na paDivedApi sejadAna NAhAra riddhIsamupajada davva-bhAvahi purisavedANameva samuppajjadi girithavedepi pi AhAragari manuSdanI siyo ke AlApa kahane para AhAraka mizrakAyayoga nahI hotA / praznamanuSya-striyoMke bAhAraka kAyayoga aura AhAraka mizrakAyayoga nahIM honekA kAraNa kyA hai ? uttara - yadyapi jinake bhAvakI apekSA strIveda aura dravyakI apekSA puruSaveda hotA hai ve (bhASa strI) jIva bhI saMyamako prApta hote hai| kintu dravyakI apekSA strI vedavAle jIva saMyama ko prApta nahIM hote haiM, kyoMki, ye sameta arthAt vastra sahita hote haiN| phira bhI bhAvakI apekSA strI vedI aura dravyakI apekSA puruSa vedI saMyamadhArI jIvoke AhAraka vRddhi nahIM hotii| kintu dravya Page #313 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AhAraka aura bhAva ina dono hI vedokI apekSAse puruSa veda vAleke AhAraka Rddhi hotI hai| (aura bhI de. veda / 6 / 3) 6. 2/1.9/687/1 atpasatyavedehi sAhAriyI Na upajaditi / - aprazasta vedoke sAtha AhAraka vRddhi nahI utpanna hote hai (ka.pA / pu3/22/1416/249/13) bha. 2/11/189/6 AhAra vedagodayassa virohA-AhAraka dvika* -ke sAtha strIveda aura napuMsaka vedake udaya honekA abhAva hai / (go jI./mU 795) .. 4. AhAraka kAyayogIko aparyAptapanA kaise dha. 2/1, 1/441/4 sajadA saMjadara ThANe NiyamA pajjattA / AhAra missa kAyajogo apajjattANaM tti aNavagAsattAdo / aNeyaMtiyAdokimedeNa jANAvijjadi / eda suttamaNiccamidi / - prazna- ( aisA mAnanese saMyatArthavata aura salone sthAnameM jIva niyama se paryApta hote hai (yaha sUtra ki) "AhAraka nikAyayoga aparyAptakoMke hotA hai" bAdhA jAtA hai| uttara isa sUtra meM anekAnta doSa A jAtA hai ( kyoki anya sUtrose yaha bhI bAdhita ho jAtA hai / ) prazna- (sUtra meM par3e isa niyama zabdase kyA zApita hotA hai| uttara- isase jJApita hotA hai ki yaha sUtra anitya hai| vahIM pravRtti ho aura kahIM pravRtti na ho isakA nAma anityatA hai / 5. AhAraka kAyayogameM kathaMcit paryApta aparyAptapanA * bha. 12/1.1.60/230/6 pUrvAbhyastamastu vismaraNamantareNa zarIropAdAnAdvA dukhamantareNa pUrvazarIraparityAgAdvA pramattastadavasthAyA paryApta ityupa caryate / nizcayanayAzrayaNe tu punaraparyApta / = pahale abhyAsa kI huI vastu ke vismaraNa ke binA hI AhAraka zarIrakA grahaNa hotA hai, yA dukhake binA hI pUrva zarIra (odArika) kA parityAga hotA hai, ataeva pramatta sayata aparyApta avasthAmeM bhI paryApta hai, isa prakArakA upacAra kiyA jAtA hai| nizcaya nayakA Azraya karane para to vaha apa hI hai| 6. AhAraka mizrayoga meM aparyAptapanA kaise sambhava hai [gha] 1/1,1.70 / 317/10 AhAra zarIrayApaka paryApta saMyatatvAnyathAnRpapate / tathA cAhAra mizrakAyayogo'STakasyeti na ghaTAmaTediti cenna, anavagatasUtrAbhiprAyatvAt / tadyathA, bhavatvasau paryAptaka audArikazarIragataSTaparyAptyapekSayA, bahArazarIragatatiniya ko'sau paryAparyAtvayorne krameNa samo virodhAditi cenna itIhAsa kaI na pUrvo'myupagama iti virodha iti ceza, bhUtapUrva gatanyAyApekSayA virodhaasiddh| ==praznaAhAraka zarIrako utpanna karane vAlA sAdhu paryAptaka hI hotA hai / anyathA usake saMyatapanA nahI bana sktaa| aisI hAlata meM AhAraka mizrakAyayoga aparyApta hotA hai, yaha kathana nahI bana sakatA 1 uttara--nahIM, kyoMki, aisA kahane vAlA Agama ke abhiprAyako nahI samajhA hai / AgamakA abhiprAya to isa prakAra hai ki AhAraka zarIrako utpanna karane vAlA sAdhu audArika zarIragata chaha paryAptiyokI apekSA paryAtaka bhale hI rahA Aye, kintu AhAraka zarIra sambandhI parvAdhika pUrNa nahIM hone kI apekSA vaha aparyApta hai| prazna- paryApta aura aparyAptanA eka sAtha eka jIvameM sambhava nahIM, kyoki eka sAtha eka jIvameM ina donoke rahane meM virodha hai 1 uttara- nahIM, kyoki yaha to hame iha ho hai prazna to phira hamArA pUrva kathana kyo na mAna liyA jAye, ata Apake kathana meM virodha AtA hai| uttara--nahIM, kyoMki bhUtapUrva nyAyakI apekSA virodha asiddha hai| arthAta audArika zarIra sabandhI paryApne apekSA AhAraka mizra avasthAmeM bhI paryAptapanekA vyavahAra kiyA jA sakatA hai| 1 Shi 7. yadi hai to vahA~ aparyAptAvasthAmeM bhI saMyama kaise sambhava hai 4. 2/1.17 / 12 / vinodA rikazarIrasaMbandhapariniSThi tAhArazarIragata paryAptasya kathaM sayama iti cenna rUyamasyAsapanirodhalakSaNasya mandayogena saha virodhAsi virodha vA na kevalino'pi samuddhAta gatasya sayama tatrApyaparyAptayogAstitva pratyavizeSAt sadAsadAne piyamA pattA ityanenAryeNa saha kathaM na virodha syAditi cenna dravyArthikamayApekSayA pravRtta spAbhiprAyeNAhArArIrA niSyatyavasthAyAmapi pItvA virodhAta / = prazna - jisake audArika zarIra sambandhI chaha paryAziyoM naSTa ho cukI hai, aura AhAraka zarIra sambandhI paryAya abhI pUrNa nahIM huI haiM aise aparAdhika sAdhuke saMyama kaise ho sakatA hai ? uttara--nahIM, kyoki jisakA lakSaNa AsavakA nirodha karanA hai, aise saMyamakA manda yoga (AhAraka mizra) ke sAtha hone meM koI virodha nahI AtA hai| yadi isa manda yogake sAtha sayamake honemeM koI virodha jAtA hI hai aisA mAnA jAne ho samuhaghAtako prApta hue kevaloke bhI sayama nahI ho sakegA, kyoMki vahA~ para bhI aparyApta sambandhI yogakA sadbhAva pAyA jAtA hai, isameM koI vizeSatA nahIM hai| prazna -- 'saMyatAsa yata se lekara sabhI guNasthAnoM meM jIva niyama se paryAptaka hote hai' isa ArTa vacanake sAtha uparyukta kathanakA virodha kyo nahIM AtA ? uttara--nahIM, kyoki dravyArthika nayakI apekSAse pravRtta hue isa sUtra ke abhiprAyase AhAraka zarIrakI aparyApta avasthAmeM bhI audArika zarIra sambandhI pakSiyoMke honemeM koI virodha nahI AtA hai (2/1.1.10/326/6) / AhAra paryApti - de. paryApti / AhAra vargaNAde vA vargaNA 1 AhAra saMjJA de saMjJA / AhArya viparyayade vi Ahuti maMtra maMtra 298 (i) iMgAla satikA eka doSa devkhti| iMginI - de, sallekhanA 3 / iMdra - 1 pa.pu. 7/ zloka | rathanUpura ke rAjA sahasrArakA putra thaa| rAvaNake dAdA mAlIko mArakara svayaM indrake sadRza rAjya kiyA (8) phira Age rAvaNake dvArA yuddhameM harAyA gayA (346-347) antameM dIkSA lekara nirvANa prApta kiyA (106) 2 magadha dezakI rAjyavaMzAvalI ke anusAra yaha rAjA zizupAlakA pitA aura kalkI rAjA caturmulakA dAdA thA / yadyapi ise kalkI nahI kahA gayA hai, parantu jaisA ki vaMzAvalI meM batAyA hai, yaha bho atyAcArI va kalkI thaa| samaya vo, ni. 658-1000 (I 432-404) ve itihAsa 3/4) 2. lokapAsa kA eka me lokapAla 1. iMdra sAmAnyakA lakSaNa = ti. 13/65 idA rAyasaricchA | devomeM indra rAjAke sadRza hotA hai / sasi 1/14/108/3 indatIti indra AtmA / athavA indra iti nAmakarmocyate / jainendra siddhAnta koza Page #314 -------------------------------------------------------------------------- ________________ iMdrAyudha 231/1 anyadevAsAdhAraNANimAdiguNayogAdindantIti iMdrajAta-papu/sarga/zloka)"rAvaNa kA putra thA (8/154) raavnnindraa| - indra zabdakA vyutpattilabhya artha hai 'indratIti indra' jo ___ kI mRtyu para virakta ho dIkSA dhAraNa kara lii| (78/81-82) tathA AjJA aura aizvarya bAlA hai vaha indra hai| indra zabdakA artha AtmA muktiko prApta kiyA (80/128) / hai / athavA indra zabda nAmakarmakA vAcI hai (rA.vA.1/1/14/56/15): iMdratyAga-garbhAnvayAdi kriyAoM meM se eka-de. saMskAra 2 / (dha 1/1,1,33/233/1) / jo anya devomeM asAdhAraNa aNimAdi guNo ke sambandhase zobhate hai ve indra kahalAte hai / (rAvA,4/4/1/ iMdradhvaja-pUjAoMkA eka bheda-de. pUjA / 212/16) / indranandi-jaina sAhitya aura itihAsa pR. 270/premIjI), (jai | 2. ahamidrakA lakSaNa 1/383); (tI. 2/416, 3/180) =dezIyagaNake AcArya dIkSA guru tri.sA 225 / bhavaNe kappe savve havaM ti ahamidayA tatto // 22 // - vAsavanandike ziSya bppnndi| zikSAguru abhayanandi / jyeSTha guru svarganike upari ahamidra hai te sarva hI samAna hai| hInAvikapanA bhAIke nAte nemicandra si. cakravartIka zikSA guru / (de. itihAsa/ tahA~ nAhIM hai| 7/5) / kRtiyeM-1 nItisAra, 2. samaya bhUSaNa, 3, indranaM di saMhitAH ana, dha. 1/46/66 para uddhRta "ahamindro'smi nendro'nyo matto'- 4. muni prAyazcitta(prA.).5 pratiSThApATha,6 pUjA kalpa; 7. zAntistItyAttakatthanA 1 ahamindrAkhyayA khyAtiM gatAste hi surottmaaH| cakra pUjA, 8 akurAropaNa, 6. pratibhA saMskArAropaNa pUjA; nAsUyA paranindA vA nAtmazlAghA na matsara / kevala sukhasAibhUtA 10. jvAlAmAlinI, 11, auSadhi kalpa, 12 bhUmikalpa, 13. zrutAdIvyantyete divauks| -mere sivAya aura indra kona hai| mai hI to batAra / samaya-jvAlAmAlinI kalpakA racanAkAla, zaka 861 / indra huuN| isa prakAra apaneko indra udghoSita karanevAle kalpAtIta deva tadanusAra I. za. 10 kA madhya / ahamindra nAmase prakhyAta hai| na to unameM asUyA hai aura na matsaratA iMdrAnandi saMhitA-AcArya indranandi I. za. 10 kI apabhraza ho hai, evaM na ye parako nindA karate aura na apanI prazaMsA hI karate bhASAbaddha kRti| haiM / kevala parama vibhUtike sAtha sukhakA anubhava karate hai| iMdrapatha-pA pu 16 zloka "pravAsase lauTanepara yudhiSThira indrapatha 3. digindrakA lakSaNa nagara basAkara rahane lage the (4) kyoki yaha kurukSetrake pAsa hai isalie tri sA 223-224 digiMdA / / 223 / taMtarAe / 224 / -bahuri vartamAna dehalI hI indrapatha hai / yaha sarva prasiddha bhI hai|" jaise tatrAdi rAjA kahiye senApati taise lokapAla hai| iMdrapura-1. (ma.pu /pra.46 paM. pannAlAla) vartamAna indaura, 2. revA4. pratIndrakA lakSaNa nadI para sthita eka nagara-de. manuSya 4 / ti pa 3/65.66 juvarAyasamA huvaMti paDiidA // 65 // iMdasamA pddiidaa| iMdrabhUti-pUrva bhavameM Aditya vimAnameM deva the| (ma.pu.74/357) 66|-prtiindr yuvarAjake samAna hote hai (tri.sA 224) pratIndra indra ke barAbara hai|6| yaha gautama gotrIya brAhmaNa the| vedapAThI the| bhagavAn vIrake samava zaraNameM mAnastambha dekhakara mAnabhaga ho gayA aura 500 ziSyo ke sAtha ja.pa.19/305,306 / paDiidA idassa du casu vi disAmu NAyavvA dIkSA dhAraNa kara lii| tabho sAta RddhiyA~ prApta ho gayIM (ma pu.74) / 30 // tullaballarUva vikkamapayAvajutA havaM ti te smbe|306 -indrake 366-370) / bhagavAn mahAvIrake prathama gaNadhara the| (ma.pu.74 pratIndra cAro hI dizAo meM jAnane cAhie // 30 // ve saba tulya bala, 356-372) / Apako zrAvaNa kRSNa 1 ke pUrvAhna kAla meM zratajJAna jAma rUpa, vikrama evaM pratApase yukta hote hai| huA thaa| usI tithiko pUrva rAtrimeM Apane aMgokI racanA karake * indrakI sudharmA sabhAkA varNana-de. saudhrm| sAre zrutako Agama nibaddha kara diyaa| (ma. pu. 74/366-372) / * bhavanavAsI Adi devome indrokA nAma nirdeza kArtika kR 15 ko Apako kevalajJAna pragaTa huA aura vipulAcala -de. vaha vaha nAma / para Apane nirvANa prApta kiyA / (ma pu.66/515-516) / 5. zata indra nirdeza iMdrarAja-(ka.pA.1/pra.73 pa. mahendra) gurjara narendra jagattuMgakA choTA dra, saM./TI, 1/5 para udhRta "bhavaNAlayacAlIsA vitaradevANahoti bhAI thaa| isane lATa dezake rAjA zrIvallabhako jItakara jagattugako bttiisaa| kappAmaracauvIsA cando sUro Naro tirio| = bhavana, vahA~kA rAjA banA diyA thaa| jagattugakA hI putra amoghavarSa prathama vAsI devoke 40 indra, vyantara devoke 32 indra; kalpavAsI devoke huaa| indrarAja rAjAkA putra karkarAja thaa| isane amoghavarSa ke lie 24 indra, jyotiSa devoke candra aura sUrya ye do, manuSyoM kA eka indra rASTrakUToko jItakara use rASTrakUTakA rAjya dilaayaathaa|raajaajgttug cakravartI, tathA tiyaMcokA indra siha aise milakara 100 indra hai| ke anusAra ApakA samaya I.764-814 (vizeSa de. itihAsa 3/12) (vizeSa de, vaha vaha nAmako devgti)| iMdrasena-1 (varAMga caritra/sarga/zloka) mathurAkA rAjA (16/5) idraka-dha 14/5.6,641/465/6 ur3a AdoNi vimANANi diyANi lalitapurake rAjAse yuddha honepara varAMga dvArA yuddha meM bhagAyA gayA NAma / = uDu Adika vimAna indraka kahalAte hai| (18/111), 2 (pa.pu/pra.123/167 'mUla'), (pa pu/prahapaM, pannAlAla) dra sa /TI 35/115 indrakA antarbhUmaya != indrakakA artha antarbhUmi hai| senasaMghakI gurvAvalIke anusAra yaha divAkarasenake guru the| samaya vi 620-660 (I.563-603)-de. itihAsa 7/6 / ti.pa.2/36 kA vizeSArtha "jo apane paTala ke saba biloke bIca meM ho vaha indraka bila kahalAtA hai|" (dh.14/1/6/641/465/8)| iMdrAbhiSeka-garbhAnvayAdi kriyAomeM-se eka--de, saskAra 2 // ti sA.476 bhASA "apane-apane paTala ke bIcame jo eka eka vimAna iMdrAyudha-(ha. pu.66/52-53) uttara bhArata kA rAjA thaa| isake pAie tinakA nAma indraka vimAna hai| samaya meM hI jinaSeNAcAyene harivaMzakI racanA prArambha kI thii| tada* svargake indraka vimAnoMkA pramANAdi-de. svarga 13.5 // nusAra inakA samaya-za. saM. 705 (vi. 840) I. 750-783 / (ha. pu./pra.5 paM. pannAlAla) sva. ojhAke anusAra indrAyudha aura * narakake indraka biloMkA pramANAdi-de. naraka 3 / cakrAyudha rAThaura va zameM the| sva cintAmaNi vinAyaka vaidyake anu jainendra sidAnta koza Page #315 -------------------------------------------------------------------------- ________________ indrAvatAra 300 idriya-viSaya-sUcI sAra yaha bhaNDikula (varmavaza) ke the| inakA putra cakrAyudha thaa| isakA rAjya kannaujame le kara mAravAr3a taka phailA huA thaa| iMdrAvatAra-garbhAdhayAdi kriyAome se eka--de saMskAra 2 / / idriya-zaroravArI jovako jAnane ke sAdhana rUpa sparzanAdi pA~ca indriyA~ hotI hai| mana ko ISat indriya svIkAra kiyA gayA hai| Upara dikhAI denenAlI to bAhya indriyA hai| inhe dravyendriya kahate hai| inameM bhI capaTalAdi to usa usa indriyake upakaraNa honeke kAraNa upakaraNa kahalAte hai, aura andarame rahane vAlA oNkha kI va Atma pradezIkI racanA vizeSa nivRtti indriya kahatAtI hai / kyoki bAstabage jAnanekA kAma indI indripase hotA hai upakaraNose nhiiN| parantu inake pIche rahanevAle jIvake jJAnakA kSayopazama va upayoga bhAvandriya hai, jo sAkSAta jAnanekA sAdhana hai| uparokta chaho indriyomeM caznu aura mana apane viSayako sparza kiye binA hI jAnatI hai, isalie aprApyakArI hai| zeSa indriyA~ prAdhyakArI hai| sayamakI apekSA jihvA va upastha ye do indriyA~ atyanta prabala hai aura isalie yogIjana inakA pUrNatayA niropa karate hai| 1bheda va lakSaNa tathA tatsambandhI zaMkA samAdhAna 1 indriya sAmAnyakA lakSaNa 2 indriya sAmAnyake bheda 3 dravyendriyake uttara bheda 4 bhAvendriyake uttara bheda * labdhi va upayoga indriya -de. vaha vaha nAma * indriya va mana jItanekA upAya -de saMyama 2 5 nirvRtti va upakaraNa bhAvendriyoke lakSaNa 6 bhAvendriya sAmAnyakA lakSaNa 7 pA~coM indriyoke lakSaNa 8 upayogako indriya kaise kaha sakate hai 9 cala rUpa Atmapradezome indriyapanA kaise ghaTitahotA hai 2 indriyoM meM prApyakArI va aprApyakArIpana 1 indriyome prApyakArI va aprApyakArIpanekA nirdeza * cAra indriyA~ prApta va aprApta saba viSayoko grahaNa karatI hai - de.avagraha 3/5 2 cakSuko aprApyakArI kaise kahate ho 3 zrotrako bhI aprApyakArI kyo nahI mAnate 4 sparzanAdi sabhI indriyome bhI kathacina aprApyakArI pane sambandhI 5 phira prApyakArI va aprApyakArIpanese kyA prayojana 3 indriya-nirdeza 1 bhAvendriya hI vAstavika indriya hai 2 bhAvendriyako hI indriya mAnate ho to upayoga zUnya dazAme yA saMzayAdi dazAme jIva anindriya ho jAyegA 3 bhAvendriya honepara hI dravyendriya hotI hai 4 dravyendriyoMkA AkAra 5 indriyoMkI avagAhanA 6 indriyokA dravya va kSetrakI apekSA viSaya grahaNa 7 indriyoke viSayakA kAma va bhoga rUpa vibhAjana 8 indriyoke viSayo sambandhI dRSTibheda 9 jJAnake arthame cakSukA nirdeza * mana va indriyome antara sambandhI -de mana 3 * indriya va indriya prAName antara -de prANa * indriyakaSAya va kriyArUpa Asravome antara -de kriyA * indriyome upastha va jihvA indriyakI pradhAnatA -de saMyama 2 4 indriya mArgaNA va guNasthAna nirdeza 1 indriya mArgaNAkI apekSA jIvoke bheda * do cAra indriyavAle vikalendriya; aura paMcendriya sakalendriya kahalAte hai -de trasa 2 ekendriyAdi jIvoke lakSaNa 3 ekendriyase paMcendriya paryanta indriyokA svAmitva * ekendriyAdi jIvoMke bheda -de jIva samAsa * ekendriyAdi jIvokI avagAhanA - de avagAhanA 2 4 ekendriya Adikome guNasthAnoMkA svAmitva * sayoga va ayoga kevalIko paMcendriya kahane sambandhI -de kevalI 5. 5 jIva anindriya kaise ho sakatA hai * indriyoke svAmitva sambandhI guNasthAna, jIvasamAsa mArgaNA sthAnAdi 20 prarUpaNAeM -de. sat * indriya sambandhI sat (svAmitva),saMkhyA,kSetra, sparzana, kAla, antara bhAva va alpabahutva rUpa ATha prarUpaNAe~ -de. vaha vaha nAma * indriya mArgaNAme Ayake anusAra ho vyaya honekA niyama -de mArgaNA * indriya mArgaNAme sambhava karmokA bandha udaya satva - de. vaha vaha nAma * kauna-kauna jIva marakara kahA~-kahA~ utpanna ho aura kyA kyA guNa utpanna kare -de janma 6 * indriya mArgaNAme bhAvendriya iSTa hai -de indriya 3 5 ekendriya va vikalendriya nirdeza * asa va sthAvara -de vaha vaha nAma * ekendriyoMme jIvatvakI siddhi -3. sthAvara * ekendriyoMkA lokame avasthAna -de sthAvara * ekendriya va vikalendriya niyamase sammachima hI hote hai -de.samUcrchana * ekendriya va vikalendriyome aMgopAga,saMsthAna, saMhanana va dusvara sambandhI niyama -de. udaya jainendra siddhAnta koza Page #316 -------------------------------------------------------------------------- ________________ iMdriya 301 1. bheda va lakSaNa tathA tatsambandhI zaMkA samAdhAna 1 ekendriya asaMjJI hote hai * ekendriya Adikome manake abhAva sambandhI-de. sajJare * ekendriya jAti nAmakarmake bandha yogya pariNAma - de jAti * ekendriyoMme sAsAdana gaNasthAna sambandhI carcA -de janma * ekendriya AdikoMme kSAyika samyaktvake abhAva sambandhI - tiryaJca gati * ekendriyose sIdhA nikala manuSya ho kSAyika samyaktva va mokSa prApta karanekI sambhAvanA -de.janma 5 * vikalendriya va paMcendriya jIvokA lokame avasthana -de tiryazca 3 1. bheda va lakSaNa tathA tatsambandhI zakA-samAdhAna 1. indriya sAmAnyakA lakSaNa paM. sa./prA. 1465 ahamidA jaha devA avisesa ahamahaM tti mnnnntaa| Isati ekameka idA iva idiya jANe ||6||-jis prakAra ahamindradeva binA kisI vizeSatAke 'mai indra hU~, mai indra hU~' isa prakAra mAnate hue aizvaryakA svatantra rUpase anubhava karate hai, usI prakAra indriyoko jAnanA cAhie / arthAt indriyA~ apane-apane viSayoko sepana karane meM svatantra hai| (dha. 1/1.1.4/85/137), (go jo /. 164), (paM.sa./sa. 1/78) sa si.1/14/108/3 indatIti indra aarmaa| tasya jJasvabhAvasya tadA- varaNakSayopazane sati svayamarthAn gRhotumasamarthasya yadarthopalabdhiliGga tadindrasya linggmindriymityucyte| athavA lInamartha gamayatIti linggm| Atmana sUkSmasyAstitvAdhigame liGgamindriyam / yathA iha dhUmo'gne / . athavA indra iti nAmakarmocyate / tena sRssttmindriymiti| -1. indra za6kA putsattilabhya artha hai, 'indatIti indra' jo AjJA aura aizvarya vAlA hai vaha indra hai| yahA~ indra zabdakA artha AtmA hai| vaha yadyapi jJasvabhAva hai to bhI matijJAnAvaraNake kSayopazamake rahate hue svaya padArthoMko jAnane meM asamartha hai| ata: usako jo jAnane meM liMga (nimitta) hotA hai vaha indrakA liMga indriya kahI jAtI hai| 2 athavA jo lIna arthAt gUDha padArtha kA jJAna karAtA hai use liMga kahate haiM / isake anusAra indriya zabdakA artha huA ki jo sUkSma AtmAke astitvakA jJAna karAne meM liga arthAta kAraNa hai use indriya kahate hai| jese loka meM dhUma agnikA jJAna karAne meM kAraNa hotA hai / 3. athavA indra zabda nAmamakA yAcI hai| ata yaha artha huA ki jisase racI gayI indriya hai| (rA. vA. 1/14/1/56), (rA.vA.2/11/1-2/126), (rA vA.6/7/11/603/28), (dha 1/1,1,23/ 232/1), (dha.7/2,1,2/6/7) dha 1/1.1,4/135-137/6 pratyakSa niratAnI ndriyANi / akSANIndriyANi / asamakSa prati vartata iti pratyakSaviSayo'kSajo bodho vA / tatra niratAni vyApRtAni indriyANi / svedhA viSaya. svaviSayastatra nizcayena niNa yena ratAnondriyANi / .. athavA indanAdAdhipatyAdindriyANi / -1 jo pratyakSameM vyApAra karato hai unhe indriyoM kahate hai| jisakA khulAsA isa prakAra hai akSa indriyako kahate hai aura jA akSa asake prati arthAt pratyeka indriyake prati rahatA hai, use pratyakSa kahate hai| jA ki indriyoMkA viSaya athavA indriyajanya jJAnarUpa par3atA hai| usa indriya viSaya athavA indriya jJAna rUpa jo pratyakSameM vyApAra karatI hai, unhe indriyoM kahate hai / 2 indriyA~ apane-apane viSayameM rata hai| arthAta vyApAra karatI hai / (dha 7/2,1,2/6/7) / 3. athavA apane-apane viSayakA svatantra Adhipatya karanese indriyoM kahalAtI hai| go.jI |jI.pra 165 meM uddhRta "yadindrasyAtmano liGga yadi vA indreNa krmnnaa| sRSTa juSTaM tathA dRSTa datta veti tadindriya / -indra jo AtmA tAkA cihna so indriya hai| athavA indra jo karma tAkari nipajyA kA seyA vA taise dekhyA vA dIyA so indriya hai| 2. indriya sAmAnyake bheda ta sU. 2/15,16.16 paJcendriyANi // 15 // dvividhAni // 16 // sparzanarasanaghrANacakSu zrotrANi // 16 // - indriyA~ pA~ca hai // 15 // ve pratyeka do-do prakArako hai // 16 // sparzana, rasana, ghANa, cakSu aura zrotra ye indriyA~ hai / 16 / (rA.vA 1/17/11/603/26) sa si 2/16/174/1 ko punastau dvau prakArau dravyendriyabhAvendriyamiti / -prazna-ve do prakAra kauna-se hai| uttara-dravyendriya aura bhAvendriya (rA.vA 2/16/1/130/2), (dha 1/11.33/232/2). {go jI /mU 165) 3. dravyendriyake uttara-bheda ta sU. 2/17 nivRttyupakaraNe dravyendriyam // 17 // mA dvividhA, bAhyAbhya ntarabhedAt (sa si ) / -nivRtti aura upakaraNa rUpa dravyendriya hai // 17 // nivRtti do prakArakI hai-bAhya nivRtti aura AbhyantaranivRtti / (ma si 2/17/175/4), (rA vA 2/17/2/130), (dha.1/1, 130/03/2) sa.si 2/17/175/8 pUrvavattadapi dvividham / = nivRttike samAna yaha bhI do prakArakI hai-bAhya aura Abhyantara / (rA vA 2/17/6/130/16) (dha 1/1 1,33/236/12) 4 bhAvendriyake uttara-bheda tamU 2/18 landhyupayAgo bhAvendriyam // 18 // -labdhi aura upayoga rUpa bhAvendriya hai| (va 1/1,1.33/236/5) 5 nivRtti va upakaraNa bhAvendriyoke lakSaNa sa si 2/17/175/3 nivRtyate iti nivRtti / kena nivRtyte| km| mA dvividhA, bAhyAbhyantarabhedAt / utsedhADagulAsa jyeyabhAgapramitAnA zudvAtmapradezAnA pratiniyatacaTurAdIndriyasasthAnenAva sthitAnA vRttirAbhyantarA nivRtti / teSvAtmapradezeSvindriyavyapadezabhAnu ya pratiniyatasasthAnanAmakarmodayApAditAvasthAvizeSa' pudgalapracaya sA brAhmA nivRtti / yena nivRtarupakAra kriyate tadupakaraNam / pUrvavattadapi dvividham / tatrAbhyantarakRSNa zuklamaNDala bAhyamakSipatrapakSmadvayAdi / eva zeSedhvapIndriyeSu jJeyam / - racanAkA nAma nivRtti hai| prazna- yaha racanA kauna karatA hai / uttara-karma / nivRtti do prakArakI hai-bAhya aura Abhyantara / utsedhAMgulake asaMkhyAtave bhAga pramANa aura pratiniyata cakSu Adi indriyoke AkAra rUpase avasthita zuddha Arama pradezogI racanAko Abhyantara nivRtti kahate hai| tathA indriya nAmavAle unhIM AramapradezomeM prati niyata AkAra rUpa aura nAmakarmake udayase vizeSa avasthAko prApta jo pudgala pracaya hotA hai uma bAhya nivRtti kahate hai| jo nivRttikA upakAra karatA hai use upakaraNa kahate hai| yaha bhI do prakArakA hai| .. netra indriyame kRSNa aura zukmaNDala Abhyantara upakaraNa hai tathA palaka aura dono baraunI Adi bAhya upakaraNa hai| isI prakAra zeSa indriyo me bhI jAnanA caahie| (rA vA 2/17/2-7/ 137), (dha 1/1.133/232/2), (dha 1/1,1,33/234/6), (dha 1/1,1, 33/236/3), (ta sA 2/43) ta sA 2/41-12 nevAdIndri yasa sthAnAvasthitAnAM hi vatanam / vizuddhAramapradezAnA tatra nivRttirAntarA // 41 // tevetrAtmapradezeSu krnnvypdeshissu| nAmakarmakRtAvastha puganapracayo'parA // 42 // - bAhya va jainendra siddhAnta koSa | Page #317 -------------------------------------------------------------------------- ________________ iMdriya AMtara nivRttiyo meM se Antara nivRtti vaha hai ki jo kucha AtmapradezoMkI racanA netrAdi indriyoMke AkArako dhAraNa karake utpanna hotI hai| ve Atma pradeza itara pradezoM se adhika vizuddha hote hai| jJAnake va jJAna sAdhanake prakaraNa meM jJAnAvaraNakSayopazamajanya nirmalatAko vizuddhi kahate hai 41 indriyAkAra dhAraNa karanevAle antaraMga indriya nAmaka AtmapradezoM ke sAtha una Atmapradezako avalambana dene vAle jo zarIrakAra anayama ikaTThe hote hai use bAhya nivRtti kahate hai| ina zarIrAvayavoko kara hai hokara indriyAvasthA banane lie agopAga Adi nAmakarma ke kucha bheda sahAyaka hote haiN| 1 - go jI / TI 165/361/18 punasteSvindriyeSu tattadAvaraNakSayopazamavizi hAramA deza saMsthAnamabhyantaranivRtti / tadavazvazarIrapradeza saMsthAma bAhyanivRnti / indriyaparyAptyAgatano karmabargaNAskandharUpaspazacirthajJAnasahakAri yattadamyantaramupakaraNa tadAyabhUtatvagAdivaSAhyamupakaraNamiti jJAtavya 16 zarIra nAmakarmase rakhe gaye zarIra / | - ke cinha vizeSa so dravyendriya hai| tahA~ jo nija-nija indriyAvaraNakI kSayopazamatAkI vizeSatA lie AtmA ke pradezanikA saMsthAna so Abhyantara nivRti hai| pari tisa hI kSetravidhe jo zarIrake pradezanikA saMsthAna so bAhya nivRtti hai| bahuri upakaraNa bhI.. tahA~ indra paryAptakara jAyI jo nokavargaNA tinakA svarUpa jo sparzAdiviSaya jJAnakA sahakArI hoi so tau Abhyantara upakaraNa hai ara tAke AzrayabhUta jo cAmaDI Adi so bAhya upakaraNa hai| aisA vizeSa jAnanA / 6 bhAvendriya sAmAnyakA lakSaNa - rA vA 1/15/13/62/7 indriyabhAvapariNato hi jIvo bhAvendriyamiSyate / indriya bhAva se pariNata jIva hI bhAvendriya zabda se kahanA ra hai| go.jo / 165 madiraonamukhI hu tamoho bhAvediya 965 / matijJAnAvaraNa karmake kSayopazama se utpanna jo AtmAkI jJAna ke kSayopazama rUpa) vizuddhi usase utpanna jo jJAna yaha to hai / 7. pA~coM indriyoMke lakSaNa * 1 sa si. 2/16/177 /2 loke indriyANAM pAratantryavivakSA dRzyate / anenAnApayAmi, anena karNena suSThu guNomIti / tataH pAratantryAtsparzanAdInAM karaNatvam / vIryAntarAyamatijJAnAvaraNakSayopazamAGgopAGganAmahAbhAgambhAdAramanA spRzyate'neneti parasyate 'neneti rasanam / dhAyate'neneti ghrANam / cakSoranekArthatvAddarzanArthavivakSAyAM caSTe arthAnpazyatyaneneti pazu maroDaneneti zrotrama / svAtantryavivakSA ca dRzyate / idaM me akSi suSThu pazyati / ayaM me karmaNoti tataH sparzamAdInAM kartari niSpatti rupRSAtIti sparzanam / rasatIti rasanam / jighatIti ghrANama / caSTe iti cakSu / zRNoti iti zrotram / lokameM indriyoMkI pAratantrya vivakSA dekhI jAtI hai jaise isa A~khase mai acchA dekhatA hU~, isa kAnase mai acchA sunatA hU~ ata pAratantrya vivakSA meM sparzana Adi indriyoMkA karaNa nA bana jAtA hai| bIryAntarAya aura matijJAnAvaraNakarmake kSayopazama se tathA aMgopAMga nAmakarma ke Alambanase AtmA jisake dvArA sparza karatA hai vaha sparzarzana indrama hai, jisake dvArA svAda letA hai vaha rasanAindriya hai, jisake dvArA sUghatA hai vaha ghANa handriya hai| casi dhAtuke aneka artha hai unameM se yahA~ darzana rUpa artha liyA gayA hai, isalie jisake dvArA padArthoM ko dekhatA hai vaha cakSu indriya hai tathA jisake dvArA sunatA hai vaha zrotra indriya hai / isI prakAra ina indriyokI svAtantrya vivakSA bhI dekhI jAtI haiN| jaise yaha merI A~kha acchI taraha dekhatI hai, yaha merA kAna a] taraha sunatA hai aura isalie ina sparzanAdi indriyoMkI 1 1. bheda va lakSaNa tathA tatsambandhozaMkA-samAdhAna kartA kAraka meM siddhi hotI hai| yathA- jo sparza karatI hai vaha sparzana indriya hai, jo svAda letI hai yaha rasana indriya hai, jo saMpatI hai yaha ghANa indriya hai, jo dekhatI hai vaha cakSu indriya hai, jo sunatI hai vaha karNadriya (rA. bA /2/11/2/931/4) (gha. 1/1.1.33 / 237/6, 241/5, 243 /4, 245/5 247/2) / 8. upayogako indriya kaise kaha sakate haiM 302 1/1.1.33/226/8 upayogasya tatphalazvAdindriyavyapadezAnupapatiriti cenna kAraNadharmasya kAryAnuvRtte / kAryaM hi loke kAraNa manuvartamAna dRSTaM yathA ghaTakApariNata vijJAnaM ghaTa iti / tathendriyanivRtta upayogo'pi indriyamityapadizyate / indrasya liGgamindreNa sRSTamiti vAya indriyazabdArtha sa kSayopazame prAdhAnyena vidyata iti tasyendriyavyapadezo nyAyyaiti / prazna - upayoga indriyoMkA phala hai, kyoMki, usakI utpatti indriyoMse hotI hai, isalie upayogako indriya saMjJA denA ucita nahIM hai unahIM kyoMki, kAraNameM rahanevAse dharmakI kArya anuvRtti hotI hai arthAta kArya loka kAraNakA anukaraNa karatA huA dekhA jAtA hai / jaise, ghaTake AkArase pariNata hue jJAna ko ghaTa kahA jAtA hai, usI prakAra indriyo se utpanna hue upayogako bhI indriya saMjJA dI gayI hai| ( vA 2/18/3-4/130) / 9. calarUpa Atma pradezoMmeM indriyapanA kaise ghaTita hotA hai gha. 1/1,1,33/232/7 Aha, cakSurAdInAmindriyANAM kSayopazamo hi nAma sparzanendriyasyena kimu sarvApadepajAyate uta pratiniya rossyti| kiM cAtaH, na sarvAtmapradeSu svarUpA prasAda astu cenna tathAnupalambhAt na pratiniyatAtmAyayayeSu vRtteH 'siyA TThiyA, siyA aDhiyA, siyA TThiyATTiyA (Sa khaM / pra012 4,2,11,5/su 5-7/367 ) iti vedanAsUtrato'vagatabhramaNeSu jIvapradezeSu pracatara sarvajIvAnAmAndhyasA diti| naiSa doSa, sarva jIvAmayayeSu kSayopazamasyotpatyamyupagamAt na sarvAvarUpApa tatsahakArikAraNamAhAni saroSajIvAvyayAbhAvAta / gha 1/1.1.33 / 234/4 dravyendriyapramitajIva pradezAnAM na bhramaNamiti kinne] iticennamantareNAzubhramajIvAnA bhramayAdi darzanAnupapate iti prazna- jisa prakAra sparzana-indriya kAGkSayopazama sampUrNa AtmapradezoM meM upanna hotA hai usI prakAra cakSu Adi indriyoM kA kSayopazama kyA sampUrNa AtmapradezoM meM utpanna hotA hai, yA prati niyata AtmadezoM meM 1. AtmA ke sampUrNa pradezoM meM kSayopazama hotA hai yaha to mAnA nahIM jA sakatA hai, kyoMki aisA mAnane para AramAke sampUrNa avayavoM se rUpAdikako upalabdhikA prasaMga A jAegA 1 2. yadi kahA jAya ki sampUrNa avayavose rUpAdikakI upalabdhi hotI hI hai, so yaha bhI kahanA ThIka nahIM hai, kyoMki, se rUpAdikA jJAna hotA huA pAyA nahIM jaataa| isalie sarvAMga meM to kSayopazama mAnA nahIM jA sakatA hai / 3. aura yadi AtmA ke atirikta avayavomeM cakSu Adi indriyokA kSayopazama mAnA jAya, so bhI kahanA nahI banatA hai, kyoMki aisA mAna lenepara 'Atmapradeza cala bhI hai, acala bhI hai aura calAcala bhI hai, isa prakAra vedanA prAbhRtake sUtra se Atmapradezo kA bhramaNa avagata ho jAnepara, jIva pradezoM kI bhramaNarUpa avasthA meM sampUrNa jIvokI andhapanekA prasaMga A jAyegA, arthAt usa samaya cakSu Adi indriyA~ rUpAdiko grahaNa nahIM kara skegii| uttara - yaha koI doSa nahIM hai, kyoMki jIvake sampUrNa pradezo meM kSayopazamakI utpatti svIkAra kI hai / parantu aisA mAna lene para bhI jIvake sampUrNa pradezoMke dvArA rUpAdikakI upalabdhikA prasaMga bhI nahIM AtA hai, kyoMki, rUpAdike grahaNa karane meM sahakArI kAraNa rUpa bAhya nivRti jIvake sampUrNa pradezoM meM nahIM pAyI jAtI hai| prazna- dravyendriya pramANa jIva pradezo kA bhramaNa nahIM hotA, aisA kyo nahIM mAna lete ho uttara nahIM, kyoMki, yadi dravyendriya pramANa jainendra siddhAnta koza - Page #318 -------------------------------------------------------------------------- ________________ iMdriya jIvapradeSokA bhramaNa nahIM mAnA jAve, to atyanta drutagati se bhramaNa karate hue jIvoko bhramaNa karatI huI pRthivI AdikA jJAna nahIM ho sakatA hai| 2. indriyoMmeM prApyakArI va aprApyakArIpanA 1. indriyoMmeM prApyakArI va aprApyakArIpanekA nirdeza paM. sa. 1/68 suNe saha apara puvi paradesa phArsa rasa caga pUniyA ITAko sunatI hai caturindraya aspRSTa rUpako dekhatI hai| sparzanendriya rasanendriya aura ghANendriya kramaza baddha aura spRSTa, sparza, rasa aura gandhako jAnatI hai / 68 / sa si. 1 / 11 / 118 para uddhRta "puTTha' suNedi sadda apuTTha' caitra passade rUaM gadhaM rasaM ca phAsa puTThamapuTTha viyANAdi / zrotra spRSTa zabdako sunatA hai aura aspRSTa zabdako bhI sunatA hai, netra aspRSTa rUpako hI dekhatA hai| tathA ghANa rasanA ora sparzana indriyA~ kramase spRSTa aura aspRSTa gandha, rasa aura sparza ko jAnatI hai / dha 13/55.27/225/13 savvesu i diesu apattatthaggaNasattisabhAvAdo / = sabhI indriyo meM aprApta grahaNakI zaktikA pAyA jAnA sambhava hai / 2. cakSuko aprApyakArI kaise kahate ho sa. si 1 / 11 / 118/6 cakSuSo'prApyakAritva kathamadhyavasIyate / Aga to yuktitazca / Agamata. (de 2/1/1) / yuktitazca aprApyakAri cakSu, spRSTAnavagrahAta | yadi prApyakAri syAt tvagindriyavat spRSTamaJjana gRhNIyAda na tu gRhAsyato manodazadhyakArI vaseya - praznacakSu indriya aprApyakArI hai yaha kaise jAnA jAtA hai 1 uttaraAgama aura yuktise jAnA jAtA hai / Agamase (de. 2/1/1) yukti yathA-cakSu indriya aprApyakArI hai, kyoki vaha spRSTa padArthako nahIM grahaNa karatI / yadi cakSu indriya prApyakArI hotI to vaha tvacA indriyake samAna spRSTa hue aMjanako grahaNa krtii| kintu vaha spRSTa ajanako nahIM grahaNa karatI hai isase mAlUma hotA hai ki manake samAna cakSu indriya aprApyakArI hai| (rAvA. 1/11/2/67/12) / zavA 1/16/2/67/23 atra kecidAhu - prApyakAri cakSu AvRtAnavagrahAt yadriyavaditi atrocyate kAcApaTalasphaTikA vRtAvagrahe sati avyApakatvAdasiddho hetu bhautikatvAt prApyakAri cakSuragnivaditi ceta na, amarakAntene pratyAt.. ayaskAnto patam alomAkarSadapi na vyavahitamA ti nAtiviprakRSTamiti saMzayAvasthametaditi kAriviparyayabhAva iti peya. na prApyakAritve'pi tadavizeSAt / kazcidAha - razmivaccakSu se jasarAta tasma vAdhyakArIti, agnivaditi etaccAyukta anamyupagamAt jo sakSama maumyamiti kRtvA cakSurindriyasthAna muSNa syAt / na ca tadezaM sparzanendriyam uSNasparzopalambha dRSTamiti / itazca, ataijasa cakSu' bhAsuratvAnupalabdhe / .. naktaMcararazmidarzanAGga razmimacyariti ceda na ajaso'pi gatasya bhArakhapariNAmopateriti kica gatimaya ha gatimanatina va saMnikRSTaviprakRSTArthAnabhiprApnoti na ca tathA cakSu / cakSuhi za khAcandramasAvabhinnakAlamupalabhate, tasmAnna gatimacakSuriti / yadi ca prApyakAri cakSu' syAt, tamisrAya rAtrI dUre'gnau pratirasamopagotambhana bhavati kuto nAntarAlagata dravyAlocanam / .. kica, yadi prApyakAri cakSuH syAt sAntarA hi na prApnoti nahIMdriyAnsaraviSaye gandhAdI sAtaragrahaNa dRSTa nApyadhikagrahaNam / pUrvapakSa- cakSu prApyakArI hai kyoMki vaha Dhake hue padArtha ko nahI dekhatI / jaise ki sparzanendriya uttara- kA~ca abhraka, sphaTika Adi se AvRta padArthoMko cakSu barAbara dekhatI hai| , 3 1 3 2 idriyoMmeM prApyakArI va aprApyakArIpanA 1 ata' pakSa meM bhI avyApaka honese ukta hetu asiddha hai| pUrva - bhautika hone se agnivat cakSu prApyakArI hai 'uttara- cumbaka bhautika hokara bhI aprApyakArI hai| jisa prakAra cumbaka aprApta loheko khIcatA hai| parantu ati dUravartI atIta anAgata yA vyavahita loheko nahIM khIcatA / usI prakAra cakSu bhI na vyavahitako dekhatA hai na ati dUravartIko hI, kyoMki padArthoM kI zaktiyA~ maryAdita hai / pUrvacakSuke aprApyakArI ho jAnepara cAkSuSa jJAna sazaya va viparyayayukta ho jAegA ? uttara - nahIM, kyoki prApyakArI meM bhI vaha pAye ho jAte haiM / pUrva ki jo vya hai ata isake kiraNe hotI hai, aura yahA~kiraNo ke dvArA padArtha se sambandha karake hI jJAna karatA hai jaise ki agni ' uttara - cakSuko tejo dravya mAnanA ayukta hai| kyoki agni to garama hotI hai, ataH cakSu indriyakA sthAna uSNa honA cAhie / agnikI taraha cakSu meM rUpa (prakAza) bhI honA cAhie para na to cakSu uSNa hai, aura na bhAsurarUpavAlI hai| pUrva - billI Adi nizAcara jAnavaro kI A~khe rAtako camakatI hai ata A~khe tejo dravya hai / uttara - yaha kahanA bhI ThIka nahIM hai kyoki pArthiva Adi pRdgala dravyoM meM bhI kAraNavaza camaka utpanna ho jAtI hai - jaise pArthiva maNi va jalIya barpha 1 pUrva - cakSu gatimAna hai, ata padArtho ke pAsa jAkara use grahaNa karatI hai| uttara-jo gatimAna hotA hai, vaha samIpavartI va dUravartI padArthoMse eka sAtha sambandha nahI kara sakatA jaise kisparzanendriya tu cakSu samIpavartI zAkhA aura dUravartI candramAko eka sAtha jAnatA hai / ataH gatimAnase vilakSaNa prakArakA honese cakSu aprApyakArI hai / yadi gatimAna hokara cakSu prApyakArI hotA to a~dhiyArI rAtame dUra deva prakAzako dekhate samaya use prakAzake pAsameM rakhe padArthoM tathA madhya antarAla meM sthita padArthoMkA jJAna bhI honA caahie| yadi cakSu prApyakArI hotA to jaise zabda kAna ke bhItara sunAI detA hai usI taraha rUpa bhI A~kha ke bhItara hI dikhAI denA cAhie thaa| A~kha ke dvArA jo antarAlakA grahaNa aura apane se bar3e padArthoM kA adhika rUpame grahaNa hotA hai vaha nahIM honA caahie| 1 3. zrotra ko bhI aprApyakArI kyo nahIM mAnate 1 rAvA. 1/23/2/68/24 kazcidAha zrotramadhyakAri viSayagrahaNAditi etaccAyukta asA sAdhya sAjarA mitrakRSTa zabda gRhAti zrotra ucAdriyavagADha svaviSayabhAgapariNata pudgaladravya gRhNAti iti viprakRSTa zabda grahaNe ca svakarNAligata mazakazabdo nopalabhyeta / nahI ndriyaM kicidekaM dUraspRSTaviSayagrAhi idamiti... zrotrasya digdezabhedaviziSTAmAva iti ceda na zabdapariNata visarpa vegAtivizeSasya tathA bhAvopapatte, sUkSmatvAt apratighAtAta samantata pravezAcca / pUrva(moda kahate hai o bhI cakI taraha aprApyakArI hai, kyoMki vaha dUravartI zabdako suna letA hai 1 uttara- yaha mata ThIka nahIM hai, kyoMki zrotrakA dUrase zabda sunanA asiddha hai / vaha to nAkakI taraha apane dezameM Aye hue zabda pudgaloko sunatA hai / zabda vargaNAe~ kAna ke bhItarahI pahu~cakara sunAyI detI hai / yadi kAna dUravartI zabdako sunatA hai to use kAnake bhItara ghuse dUra maccarakA bhinabhinAnA nahIM sunAI denA cAhieIdra ati nikaTavartI va dono prakAra ke padArthoMko nahIM jAna sakatI pUrva-zrotrako prApyakArI mAnane para bhI 'amuka dezakI amuka dizA me zabda hai' isa prakAra digdezaviziSTatA ke virodha AtA hai| uttara- nahIM, kyoki vegavAn zabda pariNata pudgaloke tvarita aura niyata dezAdise Aneke kAraNa usa prakArakA jJAna ho jAtA hai| zabda pudgala atyanta sUkSma hai. ne cAroM ora batAoke kAno meM praviSTa hote hai| vahIM pratibAta bhI pratikUlavAyu aura dIvAra Adi se ho jAtA hai| 1 1 . jainendra siddhAnta koza * - Page #319 -------------------------------------------------------------------------- ________________ iMdriya 4 sparzanAdi sabhI indri meM bhI kacit aprApya kArIpane saMbandhI gha 1/1.1.19/142/2 graha nomyata iti cenna, ekendriyeSu yogyadezasthitanidhiSu nidhisthita pradeza eva prArohakyAnRpatita sparzanasyaprAptArtha grahaNasiddha 1 manopalabhyamAnasyApi tadazna yadya, palAsviphAlagocara zeSa parva ramyadanupalabdharUpAbhAgo bhaviSyat / na catramanupalambhAt / prazna zeSa indriyoM meM aprAptakA grahaNa nahI pAyA jAtA hai, isalie unase arthavigraha nahIM honA caahie| uttara - nahIM, kyoMki ekendriyoMmeM unakA yogya deza meM sthita nidhavAle pradezame ho akuroMkA phelAba anyathA bana nahIM sakatA, isalie sparzana indriyake apAta arthakA grahaNa, arthAta aprApta arthAvagraha, bana jAtA hai| prazna isa prakAra yadi sparzana indriyake aprApta arthakA grahaNa karanA bana jAtA hai to bana jaao| phira bhI zeSa indriyo ke aprApta artha kA grahaNa nahI pAyA jAtA hai| uttara-nahIM kyoMki, yadi zeSa indriyo se aprApta arthakA grahaNa karanA kSAyopaza mika jJAnake dvArA nahIM pAyA jAtA hai to mata pAyA jaave| to bhI vaha hai hI, kyoMki yadi hamArA jJAna trikAla gocara samasta padArthoMko jAnanevAlA hotA to anupalabdhakA abhAva siddha ho jAtA arthAt hamArA jJAna yadi sabhI padArthoMko jAnatA to koI bhI padArtha usake lie anupalabdha na hotaa| kintu hamArA jJAna to trikAlavartI padArthoM ko jAnanevAlA hai nahIM, kyoMki sarvapadArthoMko jAnanevAle jJAnakI hamAre udhi ho nahIM hotI hai| 12/2.4.20/22/93 ho nAma apasthagrahaNaM pamidamodiyANa, se siMdiyANaM; tahovala bhaabhaavaadotti| Na, eDa diesa phAsiMdigrassa apattaNihiragahaNuvala bhAdo / tadubalabho ca tattha pArohamocchaNAva labhade / sesi diyANapattasthagrahaNa' kudoSa gammade / juttiido| taM jahApAnidibhidiva phAsidiyANamukkarasasio joyaNANi / yadi esinidiyA mukkarasakhakhamasamadajIvo paya jo hitopaDiya AgoggalAna jivyA pANa- phAsidie laggANa rasa-gaMdha phArma jAgadi to samatado NavajAyaNabhaM tara dvidagRha bhakkhaNa taggaja NidaasAda ca tassa pasajjejja / Na ca evaM tivvidi khaovasa maga cakkaTThI pi asAyasAyara topavesappasaMgAdo / ki simImA maraNa pitaravise jimmA saMbhavAdiyANa joragaNA dakamANA ca jIvAzubhodo ki casi maharabho samavaditoya-pada ise miliya duddhassa mahurattAbhAvAdo / tamhA sesiMdiyANaM pi apattaggahaNa maritha tiicchida / = pUrva - cakSuindriya aura noindriya ke aprApta artha karanA rahA auve, kintu zeSa indriyoMke vaha nahIM bana sakatA, kyoMki. ve aprApta artha ko grahaNa karatI huI nahIM upalabdha hoto ? uttara- nahIM, kyoMki ekendriyoM meM svana indriya nidhiko mahana karatI huI upalabdha hotI hai, aura yaha bAta usa ora prAroha choDane se jAnI jAtI hai| pUrva - zeSa indriyA~ aprApta artha ko grahaNa karatI hai, yaha kisa pramANase jAnA jAtA hai / uttara-1. yuktise jAnA jAtA hai / yathA-prANendriya, jihna ndriya aura sparzanedriyakA utkRSTa viSaya nau yojana hai / yadi ina indriyoke utkRSTa kSayopasamako prApta huA nau yojana ke bhItara sthita dravyoM meM se nikalakara Aye hue tathA nidrA, aura sparzana indriyoMse lage hue galI rasaga aura sparzako jAnatA hai to usake cAroM Arase nau yojana ke bhItara sthita viSThA bhakSaNa karanekA aura usakI gaMdha ke sU~ghanese utpanna hue dukhakA prasaga prApta hogaa| parantu aisA nahIM kyoMki aisA * 304 2. iMdriya nirdeza mAnanepara indriyo ke sI yopazamako prApta hue cakravartiyoM ke bhI asAtA rUpI sAgara ke bhItara praveza karanekA prasaMga AtA hai| 2. dUsare, tI kSayopazama ko prApta hue jIvoMkA maraNa bhI ho jAyegA kyoki nau yojanake bhItara sthita agnise jalate hue jIvokA jInA nahI bana sakatA hai / 3. tIsare aise jIvoMke madhura bhojanakA karanA bhI sambhava nahIM hai, kyoMki, apane kSetrake bhItara sthita tarasanA aura nImane sTuka rasase mile hue dUdhameM madhura rasakA abhAvaho jAyegA / isalie zeSa indriyA~ bhI aprApta arthako grahaNa karatI haiM, aisA svIkAra karanA cAhie / 5 phira prApyakArI va aprApyakArIse kyA prayojana dha. 1/1,9,195/356/3 na kAtsnyenAprAptamarthasyAni sRtatvamuktatva vA na mahe yatastadavagrahAdi nidAnamindrayANAmaprApyakAritvamiti / ki tarhi kathaM caranidrAbhyAmani svAnutAmagrahAdirapi prApya karagAditicetra yogyadezAvasthitereva terabhidhAnAt tathA ca rasagadhasparzAnAM svagrAhibhirindrayai' spaSTaM svayogyadezAva sthiti zabdasya ca rUpasya cakSuSAbhimukhatayA na tara dinAcA prApyakAritvamani sRtAnuktAgrahAdisiddhapadArtha ke pUrI tarahase anisRtapaneko aura anukrUpaneko hama prApta nahIM kahate hai| jisase unake aragrahAdikA kAraNa indriyokA aprApyakArIpanA hoye / prazna - to phira aprApyakArIpane se kyA prayojana hai' aura yadi pUrI tarahase ani sRtatva aura anuktatvako aprApta nahIM kahate ho to cakSu aura manase ati aura anuktake avagrAhAdi kaise ho sakeMge di pazu aura manase bhI pUrvoka ani aura anu agrahAra mAne jAvege to unheM bhI prApyakAritvakA prasaMga A jAyegA / uttaranahIM kyoki indriyoMke grahaNa karaneke yogya dezameM padArthoMko apasthitiko hI pAkihate hai| aisI avasthAmeM rasa, gaMdha aura pa kA unako grahaNa karanevAlI indriyoMke sAtha apane-apane yogya dezameM avasthita rahanA spaSTa hai| zabdakA bhI usako grahaNa karanevAlI indriyake sAtha apane yogya deza meM avasthita rahanA spaSTa hai / usI prakAra rUpakA cakSuke sAtha abhimukha rUpase apane deza meM avasthita rahanA spaSTa hai, kyoMki, rUpako grahaNa karanevAle cakSuke sAtha rUpakA prApyakArIpanA tathA ani mRta va anuktakA avagraha Adi nahIM banatA hai| 3 indriya-nirdeza doSa bhAdra 1 bhAvendriya hI vAstavika indriya hai 6. 101.1.10/23/4 pAyumA bhAvendriyA~ nahIM pAyI jAtI hai, isIlie vyabhicAra doSa AtA hai / uttara--yaha koI doSa nahIM hai, kyoMki yahA~para mAnendriyoMko apekSA pacedriyapanA svIkAra kiyA hai / mabhicArAditi praznakeksI penzya hote huai bhI 2.1.1/diyA niSpati pAke disapaNe bha taNa dhaDade / kudo| bhaavidiyaabhaavaado| bhAvidiya NAma pacaNhami diyANa khaovasamo Na so khINAvaraNe asthi / adha davidiyassa yadi gaNa kauradi to sannIgamapasakA sapanA pani do caiva pANA bhavaMti pacaNhaM davtre diyANamabhAvAdo / ktine ho AcArya thyendriyo ko pUrNatAko apekSA phemalI ke dazama kahate hai. parantu unakA aisA kahanA ghaTita nahIM hotA, kyoMki, sayogI jinake bhAvendriyA~ nahIM pAyI jAtI hai| pA~coM indriyAgaraNa karmakSayo pakSako bhAvendriyoM kahate hai| parantu jinakA vAvaraNa karma samula naSTa ho gayA hai unake yaha kSayopazama nahIM hotA hai| aura yadi prANoMmeM dravyendriyoMkA ho grahaNa kiyA jAve to saMjJI jIvoMke aparyApta jainendra siddhAnta koza Page #320 -------------------------------------------------------------------------- ________________ iMdriya 3 idriya-nirdeza kAla meM sAta prANoke sthAnapara kula do ho prANa kahe jAyeMge, kyoMki, unake pA~ca dravyendriyoMkA abhAva hotA hai| dha 1/2.1.15/61/6 passidiyAvaraNassa savavAdiphaddayANa saMtovasameNa desavAdiphayANamudaeNa cakra sAda-ghANa-jibhidiyAvaraNANa demadhAdiphayANamudayakravaeNa tesiM ceva saMtovasameNa tesi savvaghAdiphadayANamudaeNa jo uppaNNo jIvapariNAmo sokha ovasamio buccde| kudo| puvuttANa phar3ayANa khaovasame hi uApaNNattAdo / tassa jIva pariNAmassa ei diyamidi snnnnaa| dha, 1/2,1,15/66/5 phAsidiyAvaraNAdoNa madiAvaraNe aNtbbhaavaado| -sparzendriyAvaraNa karmake sarvaghAtI spardhakoke sattvopazamase, usIke dezaghAtI spardha koke udayase, cakSu, zrotra, ghANa aura jihA indriyAvaraNa karmoke dezaghAtI spardhakoke udaya kSayase jo jIva parigAma utpanna hotA hai use kSayopazama kahate hai, kyoMki, vaha bhAva pUrvokta spadhakoMke kSaya aura upazama bhAvoMse hI utpanna hotA hai| isI jIva pariNAmakI ekendriya sajJA hai| sparzanendriyAdika AvaraNokA mati AvaraNameM hI antarbhAva ho jAnese unake pRthaka upadezako AvazyakatA nahIM samajho gyii| 2 bhAvendriyako hI indriya mAnate ho to upayoga zanya __dazAmeM yA saMzayAdi dazAmeM jIva anindriya ho jAyegA dha 1/1,1,4/136/1 indriyavaikalyamano'navasthAnAnadhyavasAyAlokAdya bhAvAvasthAyA~ kSayopazamasya pratyakSaviSayavyApArAbhAvAttatrAtmano'nindriyatvaM syAditi cenna, gacchatIti gauriti vyutpAditasya gozabdasyAgacchadgopadArthe'pi pravRttyupalambhAta / bhavatu tatra rUDhibalalAbhAditi cedatrApi tallAbhAdevAstu, na kazciddoSa / vizeSabhAvatasteSAM saGkaravyatikararUpeNa vyApRti vyApnotIti cenna, pratyakSe nItiniyamite ratAnIti prtipaadnaat| saMzayaviparyayAvasthAyA nirNayAtmakaraterabhAvAttatrAtmano'nindriyatvaM syAditi cenna, rUDhibalalAbhAdubhayatra pravRttya virodhAta / athavA svavRttiratAnIndriyANi / sazayaviparyayanirNa yAdau vartana vRtti tasyA svavRttau ratAnIndriyANi / niApArAvasthAyA nendriyavyapadeza syAditi cenna, uktottrtvaat| -prazna-indriyokI vikalatA, manakI cacalatA aura anadhyavasAyake sadbhAvame tathA prakAzAdikake abhAvarUpa avasthAmeM kSayopazamakA pratyakSa viSayame vyApAra nahI ho sakatA hai, isalie usa avasthAmeM AramAke anindriyapanA prApta ho jaayegaa| uttaraaisA nahIM hai, kyoki jo gamana karatI hai use gau kahate hai| isa taraha *gau' zabdako vyutpatti ho jAnepara bhI nahI gamana karanevAle gau padArtha meM bhI usa zabdakI pravRtti pAyI jAtI hai| prazna-bhale hI gau padArthameM rUDhike bala se gamana nahI karatI huI avasthAmeM bhI 'gau' zabdakI pravRtti hoo| kintu indriya vaikalyAdi rUpa avasthAmeM AtmAke indriyapanA prApta nahIM ho sakatA hai| uttara-yadi aisA hai to AtmAme bhI indriyokI vikalatAdi kAraNoke rahanepara rUDhike balase indriya zabdakA vyavahAra mAna lenA caahie| aisA mAna lene meM koI doSa nahIM AtA hai / prazna - indriyoke niyAmaka vizeSa kAraNokA abhAva honese unakA saMkara aura vyatikara rUpase vyApAra hone lgegaa| arthAta yA to ve indriyoM eka dUsarI indriyake viSayake viSayako grahaNa karegI yA samasta indriyokA eka hI sAtha vyApAra hogaa| uttara aisA kahanA ThIka nahI hai, kyoki indriyA~ apane niyamita viSayameM hI rata hai, arthAta vyApAra karatI haiM, aisA pahale hI kathana kara Aye hai| isalie saMkara aura vyatikara doSa nahI AtA hai| praznasaMzaya aura viparyaya rUpa jJAnako avasthAmeM nirNayAtmaka rati arthAta pravRttikA abhAva honese usa avasthAmeM AtmAko anindriyapane kI prApti ho jaavegii| uttara-1. nahI, kyoMki rUDhike balase nirNayAtmaka aura anirNayAtmaka ina dono avasthAomeM indriya zabda kI pravRtti mAnane meM koI virodha nahIM AtA hai / 2. athavA apanI-apanI pravRttimeM jo rata hai unhe indriyA~ kahate hai isakA khulAsA isa prakAra hai| saMzaya aura viparyaya jJAna ke nirNaya Adi ke karane meM jo pravRtti hotI hai, use vRtti kahate hai| usa apanI vRtti meM jo rata hai unheM indriyoM kahate hai| prazna-jaba indriyA~ apane viSaya meM vyApAra nahIM karatI hai, taba unhe vyApAra rahita avasthAmeM indriya saMjJA prApta nahIM ho skegii| uttara-aisA nahIM kahanA, kyoki isakA uttara pahale de Aye hai ki rUDhike balase aisI avasthAmeM bhI indriya vyavahAra hotA hai| 3. bhAvendriya honepara hI dravyendriya hotI hai dha 1/1,1,4/135/7 zabdasparzarasarUpagandhajJAnAvaraNakamaNAM kSayopazamA dravyendriyanibandhanAdindriyANIti yAvat / bhAvendriyakAryavAd dravyendriyasya vyapadeza / neyamadRSTaparikalpanA kAryakAraNopacArasya jagati supsiddhsyoplmbhaad| -(ve indriyA~) zabda, sparza, rasa, rUpa aura gandha nAmake jJAnAvaraNa karmake kSayopazamase aura dravyendriyo ke nimittase utpanna hotI hai| kSayopazamarUpa bhAvendriyoke honepara hI dravyendriyoko utpatti hotI hai, isalie bhAvendriyA~ kAraNa hai, aura dravyendriyA~ kArya hai, ora isalie dravyendriyoko bhI indriya saMjJA prApta hotI hai| athavA, upayoga rUpa bhAvendriyoMkI utpatti Dhavyendriyoke nimittase hotI hai, isalie bhAvendriya kArya hai aura dravyendriyA~ kAraNa hai, isalie bhI dravyendriyoko indriya sajJA prApta hai| yaha koI adRSTa kalpanA nahIM hai, kyoki kAryagata dharmakA kAraNameM aura kAraNagata dharmakA kAryame upacAra jagat meM nimitta rUpase pAyA jAtA hai| 4 dravyendriyokA AkAra mU.A 1061 javaNAliyA masUria atimuttayacadae khurappe ya / iMdiya saThANA khalu phAsassa aNeyasa ThANaM // 1061 // zrotra, cakSa, ghANa, jihvA ina cAra indriyokA AkAra kramase jaukI nalI, masUra, atimuktaka puSpa, ardhacandra athavA khurapA inake samAna hai aura sparzana indriya aneka AkAra rUpa hai| ( saM /prA 1/66), (rA vA 1/16/6/ 66/26), (dha 1/1,1,33/134/236), (gha. 1/1,1,33/234/7), (go jI / 171-172), (paM saM saM 1/143) 5 indriyoMkI avagAhanA dha 1/1,1,33/234/7 masUrikAkArA amulasyAsaMkhyeyabhAgamitA cakSurindriyasya bAhyanivRtti / yavanAlikAkArA aGgulasyAsaMkhyeyabhAgapramitA zrotrasya bAhyanivRtti / atimuktakapuSpasaMsthAnA aDalasyAsaMkhyeyabhAgapramitA ghANa nivRtti / adhaM candrAkArA kSuraprAkArA vAGgalasya sakhyeyabhAgapramitA rasananivRtti / sprshnendriynirvRttirniytsNsthaanaa| sA jaghanyena aGgulasyAsaMkhyeyabhAgapramitA sUkSmazarIreSu, utkarSeNa saMkhyeyaghanAmulapramitA mahAmatsyAditrasajIveSu / sarvataH stokAzcakSaSa , pradezA', zrotrendriyapradezA saMkhyeyaguNA, ghANendriyapradezA vizeSAdhikA , jihvAyAmasaMkhyeya guNA sparzane saMkhyeyaguNA / - masurake samAna AkAravAlI aura ghanAgulake asarakhyAtave bhAgapramANa cakSu indriyako bAhya nivRtti hotI hai| yavakI nAlI ke samAna AkAravAlI aura ghanAgulake asakhyAtave bhAgapramANa zrotra indriyakI bAhya nivRtti hotI hai| kadambake phUla ke samAna AkAravAlI aura ghanAgulake asakhyAtave bhAgapramANa ghANa indriyakI bAhya nirvRti hotI hai| ardhacandra athavA khurapAke samAna AkAravAlI aura dhanAgula ke sakhyeya bhAga pramANa rasanA indriyako bAhya mitti hotI hai| sparzana indriyako bAhyanisi aniyata AkAravAlI hotI hai / vaha jaghanya pramANa kI apekSA ghanAgulake asakhyAtaveM bhAgapramANa sukSma nigodiyA labdhyaparyAptaka jIvake (Rjugatise utpanna honeke tRtIya samayavartI) zarIrameM pAyI jAtI hai, aura utkRSTa pramANakI 20 jainendra siddhAnta koza Page #321 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 4. indriya mArgaNA va guNasthAna nirdeza rasa aura mparza to kAma hai aura gandha, rUpa, zabda bhoga hai, aisA kahara hai / 1138 / (sa sA./tA vR. 4/11) 8 indriyoke viSayoM sambandhI dRSTi-bheda dha 1/4,1,45/156/1 navayojanAntarasthitapudgaladravyaskandhaikadezamA gamyendriyasabaddha jAnantIti kecidAcakSate / tanna ghaTate, adhvAnaprarUpaNA vaiphalyaprasa gAda nau yojanake antarase sthita pudgala dravya skandha ke eka dezako prApta kara indriya sambaddha artha ko jAnate hai, aisA kitane hI AcArya kahate hai| kintu vaha ghaTita nahIM hotA, kyoMki, aisA mAnanepara adhvAna prarUpaNAke niSphala honekA prasaga AtA hai| & jJAnake artha meM cakSukA nirdeza prasA /3. 234 AgamacakkhU sAhU indiyacakravRNi savvabhUdANi / devA ya ohicakkhU siddhA puNa savvado cavakhu 1234 / sAdhu Agama cakSu hai, sarva prANI indriya cakSu vAle hai, deva avadhi cakSa vAle hai aura siddha sarvataH cakSu (sarva orase cakSa vAle arthAt sarvAtmapradezose cakSu vAn) hai| mokSA salyAta dhanAgula pramANa mahAmarasya Adi sa jIvoke zarIrameM pAyI jAtI hai| cakSu indriyake avagAhanArUpa pradeza sabase kama hai, unase sakhyAtaguNe zrotra indriyake pradeza hai| unase adhika ghANa indriyake pradeza hai| unase asakhyAta guNe jihAindriyake pradeza hai / aura unase asakhyAtaguNe sparzana indriyake pradeza hai| 6 indriyoMkA dravya va kSetrako apekSA viSaya grahaNa 1 dravya kI apekSA ta sU. 2/16-21 sparzanarasananANacakSu zrotrANi // 16 // sparzarasagandhavarNa zabdAstadarthA // 20 // zrutamanindriyasyA21 -sparzana, rasanA, ghANa, cakSu aura zrotra ye indriyA~ hai // 16 // inake kramase sparza, rasa, gandha, varNa aura zabda ye viSaya hai / 201 zruta (jJAna) manakA viSaya hai / (1. saM./prA. 1458), (paM.saM.(sa, 1/81) rA.bA.1111/31/472/30 manolabdhimatA AtmanA manastvena pariNAmitA pudgalA' timirAndhakArAdibAhyAbhyantaraindriyapratidhAtahetusaMnidhAne'pi guNadoSavicArasmaraNAdivyApAre sAcivyamanubhavanti, ato'styanta karaNaM mana / manolandhi vAle AtmAke jo pudgala manarUpase pariNata hue hai ve andhakAra timirAdi bAhyendriyoke upaghAtaka kAraNo ke rahate hue bhI guNadoSa vicAra aura smaraNa Adi vyApArameM sahAyaka hote hI hai| isalie manakA svatantra astitva hai| dha. 13/5,5,20/226/13 NoindiyAdo diTTha sudANubhUdesu atthesu NoIdiyAdo puSabhUdesu ja NANamuppajjadi sI joindiya asyoggaho NAma .. mudANubhUdesu damvesu logataraTTidenu vi atthoggaho tti kaarnnennaaannnniymaabhaavaado| noindriya ke dvArA usase pRthaka bhUta dRSTa, zruta aura anubhUta padArthokA jo jJAna utpanna hotA hai vaha noindriya arthAvagraha hai| kyoki lokake bhItara sthita hue zruta aura anubhUta viSayakA bhI noindriyake dvArA arthAvagraha hotA hai, isa kAraNase yahA~ kSetrakA niyama nahIM hai| pa.dha/pU. 715 sparzanarasanadhANaM cakSuH zrotra'ca paMcakaM yAvat / mUrtagrAhakameka mUrsAmUrtasya bedakaM ca mana' 1517) -sparzana, rasana, ghANa, cakSu aura zrotra ye pA~coM hI indriyA~ eka mUrtIka padArtha ko jAnanebAlI hai| mana mUrtIka tathA amUrtIka donoM padArthoMkI jAnane 2 kSetrakI apekSA utkRSTa viSaya (mU.A. 1012-1068 (rA.vA. 1116/6/70/3), (dh.1/4,1.45|| 12.17/158), (gha. 13/105.28/227/12) saMketa-dha.-dhanuSa, yo, yojana: sarvalokavartI sarvalokavI dRSTa va anubhUta viSaya-de. dha 13 / 4 indriya mArgaNA va guNasthAna nirdeza 1 indriya mArgaNAkI apekSA jIvoMke bheda Sa.kha 1/1.1/sU. 33/231 indiyANuvAdeNa atyi eindiyA, baudiyA, tIindiyA, caduridiyA, cidiyA, aNidiyA cedi / - indriya mArgaNAkI apekSA ekendriya, dvIndriya, trIndriya, caturindriya, paMcendriya aura anindriya jIva hote hai / (dra saTI. 13/37) 2 ekendriyAdi jIvoke lakSaNa paM.kA./mU. 112-117 ede jIvaNikAyA paMcavidhA puddhvikaaiyaadiiyaa| maNa pariNAmAvirahidA jIvA ege diyA bhaNiyA 112 sabukamAduvAhA sakhA sippI apAdagA ya kimii| jANati rasa phAsa je te beindiyA jIvA / 114 / jUgAguMbhImakaNapipIliyA bicchayAdiyA kiiddaa| jANaM ti rasaM phAsa gadha tei diyA jIvA / 11 / uddasamasayamakkhiyamadhukaribhamarA pata gmaadiiyaa| rUba rasaM ca gaMdha phAsaM puNa te vijA Na ti 1116 / suraNaraNAyatiriyA vaNNarasaphAsagadhasadaha / jalacarathalacara carA baliyA paMce diyA jIvA / 117 - ina pRthvI kAyika Adi pA~ca prakArake jIvanikAyoko mana pariNAma rahita ekendriya jIva (sarva jJane) kahA hai / 112 // zabUka, mAtRkavAha, zakha, sIpa aura paga rahita kRmi-jo ki rasa aura sparzako jAnate hai, ve dvIndriya jIva hai / 114 jU, kumbhI, khaTamala, cITI aura biccha Adi jantu rasa, raparza aura gandhako jAnate hai, ve trIndriya jIva hai / 11 / DA~sa, macchara, makkhI, madhumakkhI, bheMbarA aura patage Adi jIva rUpa, rasa, gandha aura sparzako jAnate hai / (ve caturindriya joba hai)|116| varNa, rasa, sparza, gandha aura zabdako jAnanevAle deva-manuSya-nAraka-tiyaMca jo thalacara, khecara, jalacara hote hai ve balavAn pancendriya jIva hai| 11175 (paM.saM /prA. 1/69-73). (dha, 111,1533/136-938/241-245), (1 saM/saM 1/143-150) / 3 ekendriyase paMcendriya paryanta idriyoMkA svAmitva ta sU 2/22.23 vanaspatyantAnAmekam / 22 / kRmipipIlakAbhramaramanuSyAdInAmekaikavRddhAni / 23 / - vanaspatikAyika takake jIvo ke arthAta pRthivI apa, teja, vAyu va vanaspati ina pA~ca sthAvarome eka arthAta prathama indriya (sparzana) hotI hai / 22 / kRmi pipIlikA, bhramara aura manuSya Adi ke kramase eka-eka indriya adhika hotI hai / 23 (5 s/praa.1|67) (dha 1/1,1,35142/258), (pa.saM./sa 1/82-86), (go.jI /mU. 166) / sa,si. 2/22-23/180/4 eke prathama mityartha / ki tv| sparzanam / tatkeSAm / pRthivyAdonA vanaspatyantAnA veditavyam // 22 // kRmyAdInA sparzana rasanAdhikama, pipIlikAdInA sparzanarasane ghANAdhike. - indriya ekendriya dvIndriya trIndriga caturindriyA asaMjJI pa. saMjJI pa. spa na 400 5.800 dha. 16005 3200 5.6400 dha / yo. rasanA 64 dha. 128dha. 256 dha 512 dha. yo. prANa (1005. 200 dha. / 400 gha. yo. cakSu | 2654 yo.5608 yo,4726270 18000 dha. 12yo mana sarvalokavartI zrotra 7 indriyoMke viSayakA kAma va bhogarUpa vibhAjana ma.A. 1138 kAmA duve taU bhoga indiyatthA vihiM pnnnnttaa| kAmo raso ya phAso sesA bhogeti AhIyA / 1138 -do indriyoke viSaya kAma hai, tIna indriyoMke viSaya bhoga hai, aisA vidvAnone kahA hai| jainendra siddhAnta koza Page #322 -------------------------------------------------------------------------- ________________ iMdriya iNyA bhramarAdonA sparzanarasanadhANAni cakSuradhikAni, manuSyAdInAM tAnyeva iMdriya pramANa-de, pramANa / zrotAdhikAnIti / sUtra meM Aye hue 'eka' zabda kA artha prathama hai / iMdropapAda-garbhAnvayAdi kriyAomeM-se eka--de saMskAra 2 / prazna -baha kauna hai| uttr-sprshn| prazna-vaha kitane jovoke hotI hai| uttara-pRthivIkAyika jIvose lekara vanaspatikAyika bAdAla-184467,44073706551616 // takake jIvoke jAnanA cAhie / 22 / kRmi Adi jIvoke sparzana aura to-bharatakSetra Arya khaNDakI eka nadI -de manuSya 4 / rasanA ye do indriyA~ hotI hai| pipIlikA Adi jIvoke sparzana, rasanA, ghANa ye tIna indriyA~ hotI hai / bhramara Adi joboke sparzana, __ ikSurasa-de rs| rasanA, prANa aura cabhu ye cAra indriyA~ hotI hai| manuSyAdike zrotra ikSuvara-madhyalokakA saptama dvIpa va sAgara -de loka // 1 // indriyake milA denepara pA~ca indriyA~ hotI hai| (rAvA. 2/22/4/ ikSvAkuvaMza-de. itihAsa 10/2 / 135); (dha. 1/1,1,33/237 241,243,245,247) 4. ekendriya AdikoMmeM guNasthAnoMkA svAmitva icchA -de. abhilaassaa| pa.vaM. 1/11/sU. 36-37/261 eidiyA boidiyA tIindiyA cauri- icchAkAradiyA asaNNi pacidiyA ekkammi ceva micchAiTiTThANe / 36 / paci- mU A. 126,131 iThe icchAkAro taheva abarAdhe / - // 126 // saMjamaNAdiyA asaNipaMcidiya pahUDi jAva ayomikevali ti|37) - NuvakaraNe aNNuvakaraNe ca jAyaNe annnne| jogaggahaNAdimu a icchAekendriya dvondriya, zrIndriya, caturindriya aura asaMjJI pacendriya kAro du kAdayo / 131 // - samyagdarzanAdi zuddha pariNAma va bratAdika jIva mithyAdRSTi nAmaka guNasthAnameM hI hote hai|36 asa zo-ce zubhapariNAmomeM harSa honA apanI icchAse pravartanA vaha icchAkAra hai| ndriya mithyAdRSTi guNasthAnase lekara ayogakevalI guNasthAna taka // 126 // sayamake pIchI Adi upakaraNomaiM tathA zravajJAnake pusta5cendriya jIva hote hai / 371 (rA vA 6/7/11/605/24), (ti.pa / kAdi upakaraNo meM aura anya bhI tapa Adike kamaNDalu AhArAdi 266); go jI /mUva jI.pra 678/1121); go ka /jI.pra. 306/438/8 upakaraNo meM, auSadhimeM, uSNakAlAdimeM, AtApanAdi yogoM meM icchApRthvyapratyekavanaspatiSu sAsAdanasyotpatte / - pRthvI, apa, aura kAra karanA arthAt manako pravartAnA // 131 // pratyeka vanaspatikAyiko meM sAsAdana guNasthAnavI jIva marakara utpanna supA/mU 14-15 icchAyAra mahatthaM suttAThao jo ha cha Dae kammaM / ThANe ho jAtA hai| anya eke ndriyomeM nhii| vizeSa de janma 4/sAsAdana dviyasammattaM paraloyasuhakaro hoi.14|| aha puNa appA Nicchadi sambandhI dRssttibhed| dhammAi karedi nirvsesaaii| taha viNa pAva di siddhi saMsArattho 5 jIva anindriya kaise ho sakatA hai puNo bhaNido // 15 // = jo puruSa jina sUtra virSe tiSThatA saMtA icchASa kha 7/2.1/sU 16-17/68 aNidio NAma kadha bhvdi|16| khaDyAe kAra zabdakA mahAn artha tAhi jAna hai, bahuri sthAna jo zrAvakake laDIe / 175 prazna-jIva anindriya kisa prakAra hotA hai / uttara- bheda rUpa pratimA tinimai tiSThayA samyaktva sahita vatatA Arambha kSAyika ladhise jIva anindriya hotA hai| Adi karma ni choDe hai so paralokavi sukha karanevAlA hoya hai||14|| gha 7/2,117/68/8 idiesu viNaThesu NANassa viNAso NANAbhAve icchAkArakA pradhAna artha AtmAkA cAhanA hai apane svarUpa vidha jIvaviNAso, jIvAbhAve Na svaiyAladdhI vi, Neda jujjde| kudo| ruci varanA hai so yAkU jo nAhI iSTa kara hai anya dharmake sarva AcajIvo NAma NANa sahAvo, tado indiyaviNAse Na NANassa vinnaasii| raNa kare hai tauu siddhi kahiye mokSa ke nahIM pAvai hai tAkaM sasAraviSai gANa sahakArikAraNaindiyANamabhAve kadhaM NANassa asthittiida ce hI tiSThanevAlA khyaa| Na... ca chadumatthAvatthAe NANakAraNaNa paDivaNi diyANi vINA * zrAvaka zrAvikA va AryikA tInoMkI vinayake lie raNe bhiNNaja doe NANuppattimhi sahakArikAraNa hoti ti Niyamo, 'icchAkAra' zabdakA prayoga kiyA jAtA hai| aippasagAdo, aNNahA mokrvaabhaavppsgaa| prazna-indriyoke vinaSTa ho jAne para jJAnakA bhI binAza ho jAyegA, aura jJAnake -de. vinaya 3 // abhAva meM jIva kA bhI abhAva ho jaayegaa| jIvakA abhAva ho jAne- icchAdevI-rucaka parvata nivAsinI dikkumArI devii| para kSAyika labdhi na ho sakegI? uttara-yaha zaMkA upayukta nahIM hai, -de. loka / kyoki jIva jJAna svabhAvI hai| isalie indriyokA vinAza ho icchAnirodha-de. tapa / jAnepara jJAnakA vinAza nahIM hotaa| prazna-jJAnake sahakArI kAraNabhUta indriyoke abhAva me jJAnakA astitva kisa prakAra ho sakatA hai / icchA niSedha-de raag| uttara-chadmastha avasthAme kAraNa rUpase grahaNakI gayI indriyoM kSINA icchAnulomA bhASA-de, bhaassaa|| varaNa jIvoM ke bhinna jAtIya jJAnakI utpattimeM sahakArI kAraNa ho icchA rAzi-go jo saddaSTi 'gaNita' sambandhI trairAzika vidhimeM aisA niyama nahI hai| kyoki aisA mAnanepara atiprasaga doSa A jAyegA, anyathA mokSake abhAvakA hI prasaga A jaayegaa| apanA icchita pramANa (vizeSa -- de.gaNita/4) 5. ekendriya va vikalendriya nirdeza icchA vibhAga-vasatikAkA eka doSa- de vasatikA / ijyA-ma pu. 67/163 yAjJo yajJa Rtu' saparyejyAdhvaro makha / maha 1. ekendriya asaMjJI hote haiM ityapi paryAyavacanAnyarcanAvidhe // 13 // -yAga, yajJa, kratu, pUjA, paM.kA/mU 111 maNapariNAmavirahidA jIvA eiMdiyA NeyA 111 // - saparyA, ijyA, adhvara, makha, aura maha ye saba pUjA vidhike paryAyamana pariNAmase rahita ekendriya jIva jaannaa| vAcaka zabda hai // 13 // iMdriya jaya-de saMyama 2 / cA, sA 43/1 tabAha pUjejyA, sA ca nityamahazcaturmukhaM kala pakSo'STA sika aindradhvaja iti| -arhanta bhagavAna kI pUjA karanA ijyA kahaiMdriya jJAna-de mtijnyaan| lAtI hai usake nityamaha, caturmukha kalpavRkSa aSTAhnika aura indraiMdriya paryApti-de. paryApti / dhvaja yaha pA~ca bheda hai| jainendra siddhAnta koza Page #323 -------------------------------------------------------------------------- ________________ itaranigoda itaranigoda - manaspati 2 / itaretarAbhAva abhAva / - - iti rA bA. 9/13/1/57 /11 itizabdo'nekArthaH saMbhavati / kvaci ime vartate hantIti palAyate varSatIti dhaavti| kyacidevamityasyArthe vartate iti sma upAdhyAya kathayati' evaM sma iti gamyate / cikAre vartate yathA 'gaurasya zukla nIla, paratipte, jina datto devadatta ''iti eva prakArA ityartha / kacidvayavasthAyAM vartateyathA 'jvalitikasaMtAraNa [jene0 2/112] iti / kacidarthaviparyAse vartate - yathA 'gaurityayamAha - gauriti jAnIte' iti / kacitsamAptau vartate -' iti prathakamAhnikam iti dvitIyamAhnikam ' iti kanbhivi vartate iti bhavasama, iti siddhasenamiti / hati zabda ke aneka artha hote hai yathA-1 hantIti palAyate - 'mArA isalie bhAgA yahA~ iti zabdakA artha hetu hai / 2. iti sma upAdhyAya kathayati-upAdhyAya isa prakAra kahatA hai / yahA~ 'isa prakAra' artha hai / 3 'gau azva' iti - gAya, ghoDA Adi prakAra yahA~ iti zabda prakAravAcI hai 4 prathamamAhika miti' yahA~ iti zabdakA artha samApti hai / 5 isI taraha vyavasthA arthaviparyAsa zabda prAdurbhAva Adi aneka artha hai| itivRtta - itihAsakA ekArthavAcI hai - de. itihAsa | itihAsa - - kisI bhI jAti yA saMskRtikA vizeSa paricaya pAneke lie tatsambandhI sAhitya ho eka mAtra AdhAra hai aura usakI prAmAvikatA usake racayitA va prAcInavApara nirbhara hai| batA jaina saMskRti kA paricaya pAneke lie hameM jaina sAhitya va unake racayitAoM ke kAla AdikA anuzIlana karanA caahie| parantu yaha kArya AsAna nahIM hai, kyoMki syAlako bhAvanA se atIta vItarAgojana prAya apane nAma, gA~va va kAlakA paricaya nahI diyA krte| phira bhI unakI kathana zailI para se athavA anyatra pAye jAnevAle una sambandhI ullekhoM para se, athavA unakI racanAyeM grahaNa kiye gaye anya zAstroMke uddharaNoM parase, athavA unake dvArA gurujano ke smaraNa rUpa abhiprAya se likhI gayI prazastiyo para se, athavA AgamameM hI upalabdha do-cAra paTTAvaliyoM parase, athavA bhUgarbha se prApta kinhI zilAlekho yA AyAgapaTTI unake nAmo parase isa viSaya sambandhI anumAna hotA hai| aneko vidvAnone isa dizA meM khoja kI hai, jo grantho meM dI gayI unakI prastAvanAoMse vidita hai| una prastAbanAone se lekara hI maine bhI yahA~ kucha vizeSa vizeSa AcAryoM ma tatkAlIna prasiddha rAjAo AdikA paricaya saMkalita kiyA hai| yaha viSaya mA vistRta hai| yadi isakI gaharAiyoMmeM ghusakara dekhA jAye to ekake pazcAta eka karake aneko zAkhAeM tathA pratizAkhAe~ milatI rahaneke kAraNa isakA anta pAnA kaThina pratIta hotA hai, athavA isa viSaya sambandhI eka pRthak hI koSa banAyA jA sakatA hai| parantu phira bhI kucha prasiddha va nitya paricaya meM AnevAle grantho va AcAryoM kA ullekha kiyA jAnA Avazyaka samajhakara yahA~ kucha mAtrakA sakalana kiyA hai| vizeSa jAnakAroke lie anya upayogI sAhitya dekhane kI AvazyakatA hai| 3 itihAsa nirdeza va lakSaNa 1 itihAsakA lakSaNa 2 aitihya pramANakA zrutajJAname antarbhAva 2 saMvatsara nirdeza - + 308 + 1 saMvatsara sAmAnya va usake bheda 2 vIra nirvANa savat / 3 vikrama saMvat / 4 zaka saMvat / 5 zAlivAhana savat / 1. itihAsa nirdeza va lakSaNa 6 IsavI saMvat 7 gupta saMvat 8 hijarI saMvat / 9 madhA saMvat / 10 saba saMva tokA paraspara sambandha / 3 aitihAsika rAjya vaMza 1 bhoja vaMza 2 kuru vaMza 3 magadha dezake rAjya vaMza (1 sAmAnya 2 kalkI; 3 hUna, 4 kAla nirNaya ) 4 rASTrakUTa vaMza | 8 digambara mUlasaMgha 1 mUla saMgha / 2 mUla saMghakI paTTAvalI / 3 paTTAvalIkA samanvaya / 4. mUlasaMgha kA vighaTana 5 zruta tIrthaMkI utpatti / 6 zrutajJAnakA kramika hrAsa | 5 digambara jaina saMgha 1 sAmAnya paricaya / 2 nandisaMca 3 anya saMgha 6 digambara jainAnAsI saMgha 1 sAmAnya paricaya / 2 yApanIya sagha / 3 drAviDa saMgha 4 kASThA saMgha / 5 mAthura saMgha / 6 bhillaka saMgha / 7 anya saMgha tathA zAkhAye / 7 paTTAvaliyeM tathA gurvAvaliya 1 mUla saMgha vibhAjana / 2 nandisaMgha balAtkAra gaNa / 3 nandisaMgha balAtkAra gaNakI bhaTTAraka AmnAya 4 nandisaMgha balAtkAra gaNakI zubhacandra AmnAya / 5 nandisaMgha dezIyagaNa / 6 sena yA RSabha saMgha / 7 paMcastRpa saMgha / 8 punnATa saMgha 9 kASThA saMgha 10 lADa bAgar3a gaccha 11 mAthura gaccha / 8 AcArya samayAnukramaNikA 8 paurANika rAjya vaMza 1 sAmAnya vaMza 2 ikSvA vaza 3 ugra vaMza / 4 RSi vaMza / 5 kuruvaMza | 6 candra vaMza / 7 nAtha vaMza / 8 bhoja vaMza / 9 mAtaGga vaMza / 11 raghuvaza / 12 rAkSasa vaMza / 14 vidyAdhara vaza / 15 zrIvaMza | 17 soma vaMza 18 harivaza / 10 yAdava vaMza | 13 vAnara vaMza | 16 sUrya vaMza / 10 Agama samayAnukramaNikA * pariziSTa 1 saMvat 2 mUlasaMgha 3 guNadhara AmnAya 4 mandisaMgha 1 itihAsa nirdeza va lakSaNa 1 itihAsakA lakSaNa ma. pu. 1 /25 itihAsa itISTa tad iti hAsIditi zrute / iti vRttama tihyamAmnAya cAmanasti tat | 25 | -' iti iha AsIt' (yahA~ aisA huA) aisI aneka kathAokA isane nirUpaNa hone se ise (mahApurANako 'itihAsa'iti'' bhI kahate hai| 26 jainendra siddhAnta koza Page #324 -------------------------------------------------------------------------- ________________ itihAsa 2. saMvatsara nirdeza 2 aitihya pramANakA zrutajJAnameM antarbhAva rA vA 1/20/15/78/16 aitihyasya ca 'ityAha sa bhagavAn RSabha" iti para parINapuruSAgamA gRhyate iti zrute'ntarbhAva / ='bhagavAda RSabhane yaha kaha?' ityAdi prAcIna paramparAgata tathya aitihya pramANa hai / isakA zrutajJAnameM antarbhAva ho jAtA hai| 2 saMvatsara nirdeza 1 saMvatsara sAmAnya va usake bheda itihAsa viSayaka isa prakaraNa meM kyoki jainAgamake racayitA AcAryoMkA, sAdhusaMghakI paramparAkA, tAtkAlika rAjAoMkA, tathA zAstrokA Thoka-Thoka kAla nirNaya karanekI AvazyakatA paDegI, ata' savatsarakA paricaya sarvaprathama pAnA Avazyaka hai / jainAgamameM mukhyata. cAra saMvatsarokA prayoga pAyA jAtA hai-1 vIra nirvANa savat, 2 vikrama sabata. 3 IsavI saMvata, 4 zaka saMbadaH parantu inake atirikta bhI kucha anya sabatokA vyavahAra hotA hai-jaise 1. gupta saMvataH 2 hijarI savata, 3 maghA saMvata; Adi / 2 vIra nirvANa saMvat nirdeza ka pA. 1956/75/2 edANi (paruNarasa divasaihi aTThamAsehi ya ahiya-] pacahattarivAsesu sohide baDDhamANajiNide Nibbude sate jo seso cautthakAlo tassa pamANa hodi| -uda bahattara varSa pramANa kAlako (mahAbIrakA janma kAla-de. mahAvIra) pandraha dina aura ATha mahInA adhika pacahattaravarSa meM se ghaTA denepara, varddhamAna jinendra ke mokSa jAne para jitanA caturtha kAlakA pramANa yA paMcama kAlakA prArambha) zeSa rahatA hai, usakA pramANa hotA hai| arthAta 3 varSa 8 mahIne aura pandraha dina / (ti. pa 4/1474) / gha.1 (pra 32 L Jain) sAdhAraNata: vIra nirvANa sabada va vikrama sabameM 470 varSa kA antara rahatA hai| parantu vikrama saMvat ke prArambhake sambandhameM prAcIna kAlase bahuta matabheda calA A rahA hai, jisake kAraNa bhagavAn mahAnorake nirvANa kAla ke sambandha meM bhI kucha matabheda utpanna ho gayA hai| udAharaNArtha-nandi saghako paTTAvalImeM A. indranandine vIrake nirvANase 470 varSa pazcAt vikramakA janma aura 488 varSa pazcAt usakA rAjyAbhiSeka batAyA hai| ise pramANa mAnakara bairisTara zrI kAzolAla jAyasavAla bIra nirvANake kAlako 18 varSa Upara uThAnekA sujhAva dete hai, kyoMki unake anusAra vikrama saMvatkA prArambha usake rAjyAbhiSekase huA thaa| parantu digambara tathA zvetAmbara dono hI thAmnAyome vikrama savatakA pracAra vIra nirvANake 470 varSa pazcAt mAnA gayA hai| isakA kAraNa yaha hai ki sabhI prAcIna zAstrome zaka sabakA pracAra vIra nirvANake 605 varSa pazcAta kahA gayA hai aura usameM tathA pracalita vikrama sakvame 131 varSakA antara prasiddha hai| (je pI. 284) vizeSa de prishisstt)| dUsarI bAta yaha bhI hai ki aisA mAnane para bhagavAn vIra ko pratispardhI zAstAke rUpa meM mahAtmA buddhake sAtha 12-13 varSa taka sAtha-sAtha rahanekA avasara bhI prApta ho jAtA hai, kyoki bodhi lAbhase nirvANa taka bhagavAn vIrakA kAla ukta mAnyatAke anusAra IpU 557-527 AtA hai jabaki buddhakA I.pU 588-544 mAnA gayA hai| (ja.sA i.pI 303) 3 vikrama saMvat nirdeza yadyapi digambara tathA zvetAmbara dono AmnAyomeM vikrama saMvatakA pracAra vIra nirvANake 470 varSa pazcAt mAnA gayA hai, tadyapi yaha saMbava vikramake janmase prArambha hotA hai athavA unake rAjyAbhiSekase yA mRtyukAlase, isa viSayame matabheda hai| digambarake anusAra vIra nirvANake pazcAt 60 varSa taka pAlakakA rAjya rahA, tatpazcAda 155 varSa taka nanda vazakA aura tatpazcAt 225 varSa taka maurya vaMzakA / isa samayameM ho arthAta vI. ni. 470 taka hI vikramakA rAjya rahA parantu zvetAmbarake anusAra vIra nirvANake pazcAt 145 varSa taka pAlaka tathA nandakA, tatpazcAta 225 varSa taka maurya vazakA aura tatpazcAta 60 varSa taka vikramakA rAjya rhaa| yadyapi donokA joDa 470 varSa AtA hai tadapi pahalI mAnyatAme vikramakA rAjya maurya kAlake bhItara A gayA hai aura dUsarI mAnyatAmeM vaha usase bAhara raha gayA hai kyoki janmake 18 varSa pazcAta vikramakA rAjyAbhiSeka aura 60 varSa taka usakA rAjya rahanA loka-prasiddha hai, isaliye ukta dono hI mAnyatAo se usakA rAjyAbhiSeka cI ni. 410 meM aura janma 312 meM prApta hotA hai, parantu nandi saMghakI paTTAvalI meM usakA janma bI ni, 470meM aura rAjyAbhiSeka 188 meM kahA gayA hai, isaliye bidvAna loga use bhrAntipUrNa mAnate hai| (vizeSa de. pariziSTa 1) isI prakAra vikrama saMvatko jo kahI-kahI zaka saMvat athavA zAlivAhana savata mAnanekI pravRtti hai vaha bhI yukta nahIM hai, kyoki ye tIno savat svatantra haiN| vikrama sa bala kA prArambha vI ni. 470 meM hotA hai, zaka saMvatakA vI ni 605 meM aura zAlivAhana saMbavakA vI,ni, 741 meM / (de. agale zIrSaka) 4. zaka saMvat nirdeza yadyapi 'zaka' zabda kA prayoga saMvat-sAmAnyake artha meM bhI kiyA jAtA hai, jese barddhamAna zaka, vikrama zaka, zAlivAhana zaka ityAdi, aura kahIM-kahI vikrama saMvatako bhI zaka saMvata mAna liyA jAtA hai, parantu jisa 'zaka' kI carcA yahA~ karanI iSTa hai vaha eka svatantra savata hai| yadyapi Aja isakA prayoga prAya lupta ho cukA hai, tadapi kisI samaya dakSiNa dezameM isa hI kA pracAra thA, kyoki dakSiNa dezake AcAryoM dvArA likhita prAyaH sabhI zAkhoMmeM isakA prayoga dekhA jAtA hai| itihAsakAroke anusAra bhRtyavazI gautamau putra rAjA sAtakarNI zAlivAhanane I 76 (bI ni 606) meM zaka vaMzI rAjA narabAhanako parAsta kara deneke upalakSya meM isa sabattuko pracalita kiyA thaa| jaina zAstroke anusAra bhI bIra nirvANake 605 varSa mAsa pazcAta zaka rAjAkI utpatti huI thii| isase pratIta hotA hai ki zakarAjako jIta leneke kAraNa zAlivAhanakA nAma hI zaka paDa gayA thA, isalie kahI kahI zAlivAhana sabako hI zaka savava kahane kI pravRtti cala gaI, parantu vAstavameM vaha isase pRthak eka svatatra sabada hai jisakA ullekha nIce kiyA gayA hai| pracalita zaka saba vIra-nirvANa ke 605 varSa pazcAta aura vikrama savatake 135 varSa pazcAta mAnA gayA hai| (vizeSa de pariziSTa 1) 5 zAlivAhana saMvat zaka savat isakA pracAra Aja prAya lapta ho cukA hai tadapi jaisA ki kucha zilAlekhose vidita hai kisI samaya dakSiNa dezameM isakA pracAra avazya rahA hai| zakake nAmase prasiddha uparyukta zAlivAhanase yaha pRthaka hai kyoki isakI gaNanA vIra nirvANake 741 varSa pazcAta mAnI gaI hai / (vizeSa de, pariziSTa 1) 6. IsavI saMvat yaha savat IsA masIha ke svargavAsake pazcAta yoraeNpameM pracalita huA aura agrajI sAmrAjya ke sAtha sArI duniyAmeM phaila gyaa| yaha Aja vikSakA sarvamAnya saMbava hai| isakI pravRtti vIra nirvANake 725 varSa pazcAta aura vikrama saMvatse 57 varSa pazcAva honI prasiddha hai| 7. gupta saMvat nirdeza isakI sthApanA gupta sAmrAjyake prathama samrAT candra guptane apane rAjyAbhiSekake samaya isakI 320 arthAta vI.ni.ke 846 varSa pazcAta kI thI / isakA pracAra gupta sAmrAjya paryanta hI rhaa| 8 hijarI saMvat nirdeza isa saMvatkA pracAra musalamAnoM meM hai kyoMki yaha unake paigambara muhammada sAhabake makkA madImA jAneke samayase unakI hijaratameM vikrama jainendra siddhAnta koza Page #325 -------------------------------------------------------------------------- ________________ itihAsa 3. aitihAsika rAjyavaMza savat 650 meM arthAta vIra nirvANake 1120 varSa pazcAta sthApita huA thA / isIko muharrama yA zAbAna san bhI kahate hai| 1. maghA saMvata nirdeza ma. pu.76/366 kalkI rAjAkI utpatti batAte hue kahA hai ki duSamA kAla prArambha honeke 1800 varSa bItane para madhA nAmake saMvata meM kasakI nAmaka rAjA hogaa| Agamake anusAra duSamA kAlakA prAdurbhAva kI ni ke 3 varSa va 8 mAsa pazcAt huA hai| ataHmadhA saMvatsara vIra nirvANake 1003 varSa pazcAta prApta hotA hai| isa savatsarakA prayoga kahIM bhI dekhaneme nahIM aataa| 10. sarva saMvatsaroMkA paraspara sambandha nimna sAraNIkI sahAyatAse koI bhI eka saMvat dUsaremeM parivartita kiyA jA sakatA hai| kama nAma saMketa zvI ni 2 vikrama 3IsavI 4 zaka / 5 gupta 6 hijarI 1/ vIra / vI. nirvANa ni. pUrva 470 pUrva 527 pUrva605 pUrva846 pUrva 1120 2 vikrama vi 470 1 , 57.135,376 ,650 3 IsavI I 527 / 571 / ., 78.316,563 4 zaka za605 | 13578 | 1 241,515 1 ga |846 / 376 311241 1 ,274 6 hijrii| hi 1120 / 650 564535 / 274 1 3 aitihAsika rAjyavaMza 1. bhoja vaMza da sA /pra 36-37 (bagAla eziyeTika sosAiTI bAlyUma 5/pR. 378 para chapA huA arjunadevakA dAnapatra); (jJA /pra/pa pannAlAla)- yaha vaMza mAlavA dezapara rAjya karatA thaa| ujjainI inakI rAjadhAnI thii| apane samayakA bar3A prasiddha va pratApI va za rahA hai| isa vazame dharma va vidyAkA baDA pracAra thaa| bagAla eziyeTika sosAiTI vAlyUma pR 378 para chape hue arjunadevake anusAra isakI bazAvalI nimna prakAra hai| samaya nAma vi.sa | IsavI san vizeSa sihala 657-667 | 600-640 dAnapatrase bAhara 617-1031 640-174 | itihAsake anusAra muJja 11031-1060 174-1003 dAnapatra tathA itihAsa sindhu rAja 1060-1065/1003-1008 | itihAsake anusAra 1065-1112/1008-1055 / dAnapatra tathA itihAsa | jayasiMha rAja 1112-11151055-1058 | udayAditya 1115-11501058-1063 samaya nizcita hai naradharmA 1150-1200/1063-1143 yazodharmA 1200-12101943-1153 dAnapatrase bAhara ajayavarmA 1210-12461153-112) vindhya varmA 1246-12571962-1200 | isakA samaya nizcita vijaya varmA subhaTavarmA 1257-1264/1200-1207 / 13 | arjunavarmA 1264-1275/1207-1218 14 | devapAla 1275-12851218-1228 15 | jaitugideva 1285-12661228-1236 ) (jayasiha) noTa isa vaMzAvalIme darzAye gaye samaya, udayAditya va vindhyavarmAke samayake AdhArapara anumAnase bhare gaye hai| kyoki una donoM ke samaya nizcita hai, isalie yaha samaya bhI ThIka samajhanA cAhie / 2. kuru vaMza isa vazake rAjA pAThacAla dezapara rAjya karate the| kurudeza inakI rAjadhAnI thii| isa vazameM kula cAra rAjAokA ullekha pAyA jAtA hai-1 pravAhaNa jaibali (I. pU 1400), 2 zatAnIka (I. pU. 1400-1420), 3 janmejaya (I.pU. 1420-1450) 4. parIkSita (IpU 1450-1470) / 3 magadha dezake rAjyavaMza 1 sAmAnya paricaya je pI /pu-jaina paramparAmeM tathA bhAratIya itihAsa meM kisI samaya magadha deza bahuta prasiddha rahA hai| yadyapi yaha deza bihAra prAntake dakSiNa bhAgame avasthita hai, tathApi mahAvIra tathA buddhake kAla meM pAba, saurASTra, baGgAla, bihAra tathA mAlavA Adike sabhI rAjya isame sammilita ho gaye the| usase pahale jaba ye saba rAjya svatantra the taba mAlavA yA avantI rAjya aura magadha rAjyameM paraspara kaDa" calatI rahatI thii| mAlavA yA avantI kI rAjadhAnI ujjayanI thI jisapara 'pradyota' rAjya karatA thA aura magadha kI rAjadhAnI pATalIputra (paTanA) yA rAjagRhI thI jisapara zreNika bimbasAra rAjya karate the| pradyota tathA zreNika prAya samakAlIna the| pradyotakA putra pAlaka thA aura zreNikake do putra the, abhaya kumAra aura ajAtazatra kuNika / abhaya kumAra zreNikkA mantrI thA jisane pradyotako bandI banAkara usake AdhInakara diyA thA / 320 / vIra nirvANavAle dina avantI rAjyapara pradyotakA putra pAlaka gaddI para baiThA / dUsarI ora magadha rAjyameM bI ni.sehavarSa pUrva zreNikakA putra ajAtazatra rAjyAsIna huA (316 / pAlakakA rAjya 60 varSa taka rhaa| isake rAjyakAla meM hI magadhakI gaddIpara ajAtazatru kA putra udayI AsIna ho gayA thaa| isane apanI zakti baDhA lI thI jisake dvArA isane pAlako parAsta karake avantIpara adhikArakara liyA parantu use apane rAjya meM nahIM milA skaa| yaha kAma isake uttarAdhikArI nandivardhanane kiyaa| yahA~ Akara avantI rAjyakI sattA samApta ho gaI / 328,331 / zreNikake vazame putra paramparAse aneko rAjA hue| saba apaneapane pitAko mArakara gajyapara adhikAra karate rahe, isaliye yaha sArA baMza pitRghAtI kula ke rUpa meM badanAma ho gyaa| janatAne isake antima rAjA nAgadAsako gadde se utArakara usake mantrI susunAgako rAjA banA diyaa| avantIko apane rAjya meM milAkara magadha dezakI vRddhi karane ke kAraNa isIkA nAma nandivardhana paDa gyaa|33|yh nanda vaMzakA prathama rAjA huaa| isa va zane 155 varSa rAjya kiyaa| antima rAjA dhanAnanda thA jo bhoga vilAsameM par3a jAne ke kAraNa janatAkI dRSTise utara gyaa| usake mantrI zAkaTAlane kUTanItijJa cANakya kI sahAyatAse isake sAre kula ko naSTa kara diyA aura candragupta maurya ko rAjA banA diyA / 36 // candra guptase maurya yA muruDa vazakI sthApanA huI, jisakA gajyakAla 255 varSa rahA kahA jAtA hai| parantu jaina itihAsake anusAra vaha 115 varSa aura loka itihAsake anusAra 137 varSa prApta hotA hai| isa va zake prathama rAjA candragupta jaina the, parantu usake uttarAdhikArI bindusAra, azoka, kunAla aura samprati ye cAroM rAjA bauddha ho gaye the| isIliye bauddhAmnAyameM ina cArokA ullekha pAyA jAtA hai, jabaki jainAmnAyameM kevala eka candraguptakA hI kAra dekara samAptakara diyA gayA hai / 316 / isake pazcAt magadha dezapara zaka vazane rAjya kiyA jisameM puSyamitra Adi aneko rAjA hue jinakA zAsana 230 varSa rhaa| antima rAjA naravAhana huaa| tadanantara yahA~ bhRtya athavA kuzAna harSa MMG.mec was 4 bhoja jainendra siddhAnta koza Page #326 -------------------------------------------------------------------------- ________________ itihAsa 311 3. aitihAsika rAjyavaMza bazakA rAjya AyA jisake rAjA zAlivAhanane vI, ni 605 (I 76) meM zaka va zo naravAhanako parAsta karane ke upalakSa meM zaka saMvatkI sthApanAkI (de itihAsa 2/4) / isa vaMzakA zAsana242varSa tkrhaa| bhRtya va zake pazcAta isa dezameM guptavaMzakA rAjya 231 varSa paryanta rahA, jisameM candragupta dvi tathA samudragupta Adi 6 rAjA hue| parantu tRtIya rAjA skandagupta taka hI isakI sthiti acchI rahI, kyoki isake kAla meM hUnavazI saradAra kAphI jora pakaDa cuke the| yadyapi skandaguptane inhe parAsta kara diyA thA tadapi isake uttarAdhikArI kumAraguptase unhone rAjyakA bahubhAga chIna liyaa| yahA~ taka ki I. 500 (vI. ni. 1027) meM isa vazake antima rAjA bhAnuguptako jotakara hUnarAja toramANane sAre paMjAba tathA mAlavA (avantI) para apanA adhikAra jamA liyA, aura isake putra mihirapAlane isa vaMzako naSTa bhraSTa kara diyA / (ka pA 1/54,64/mhendr)| isaliye zAnakArone isa baMzakI sthiti vI ni 658 (I 431) taka hI svIkAra ko| jena AmnAyake anumAra vI.ni.158(I 431)meM indrasuta kalkIkA rAjya prArambha huA, jisane prajApara baDe atyAcAra kiye, yahA~ taka ki sAdhuose bhI unake AhArakA prathama grAsa zurukake rUpameM mAMganA prArambhakara diyaa| isakA rAja 42 varSa arthAt vI ni 1000 (I 473) taka rhaa| isa kunakA vizeSa paricaya Age pRthakase diyA gayA hai (de, agalA upazIrSaka) / 2 kalkI vaMza ti pa.4/1506-1511 tatto kakkI jAdo iMdasudo tassa caumuho nnaamo| sattari varisA AU viguNiyai givIsa rajjato / 1506 / AcArAgadharAdo paNahattarijuttadusamavAsesa / bolINesaM baddho paTTo kakkimsa NaravahaNo // 1510 // ahasAhihyANa kakko Niyajogge jaNapade payatteNa / suka jAcadi luddho piMDaggaM jAva tAva samaNAo // 511 // gupta kAlake pazcAta arthAt vo ni 658 meM 'indra' kA suta kalkI apara nAma catukha rAjA huaa| isakI Ayu 70 varSa thI aura 42 varSa arthAt vI ni, 1000 taka usane rAjya kiyA // 1506 / / AcArasaMgadharo (vI ni 683) ke pazcAta 275 varSa vyatIta honepara arthAta bI. ni 658 meM kalkI rAjAko paTTa bA~dhA gayA // 1510 // tadanantara vaha kara kI prayatna garvaka apane-apane yogya janapadoko siddha karake lonako prApta hotA huA muniyoke AhAra meM se bhI agrapiNDako zulka meM mAMgane lgaa| // 1511 // (ha.pu.60/461-462) tri. sA.80 paNNachassayavassa paNamAsajudaM gamiya vIraNinvuide / sagarAjo to kakko caduNavatiyama hiya sagamAsa / -vIra nirvANake 605 varSa 5 mAsa pazcAta zaka rAjA huA aura usake 364 varSa 7 mAsa pazcAta arthAta vora nirvAgake 1000 varSa pazcAt kalkI rAjA huaa| u pu. 76/367-400 duSSamAyA sahasrAbdavyatIto dharma hAnita 367 / pure pATaliputrAkhye zizupAlamahIpate / pApI tanUja pRthivImundayA~ durjanAdima' / 368 / caturmukhAya' kalikarAjo vejitabhUtala / 1366 / samAnA saptitasya paramAyu prakIrtitam / catvAriMzatsamA rAjyasthitizcAkramakAriNa / 400 - janma dU khama kAlake 1000 varSa pazcAt / Ayu 70 varSa / rAjyakAla 40 varSa / rAjadhAnI pATalIputra / nAma caturmukha / pitA zizupAla / moTa-zAstrollikhita upayukta tIna uddharaNoMse kalkIrAjake viSayameM tona dRSTiye prApta hotI hai| tIno ho ke anusAra usakA nAma catu rmukha thA, Ayu 70 varSa tathA rAjyakAla 40 athavA 42 varSa thaa| parantu ti.pa.meM use indra kA putra batAyA gayA hai aura uttara purANameM zizupAlakA / rAjyArohaNa kAla meM bhI antara hai| ti.pa. ke anusAra vaha vI.ni. 658 meM gaddIpara baiThA, tri. sA, ke anusAra vI.ni, 1000 meM aura u.pu. ke anusAra daSama kAla (bI.ni. 3) ke 1000 varSa pazcAt arthAt 1003 meM usakA janma huA aura 1033 se 1073 taka usane rAjya kiyaa| yahA~ caturmakhako zizupAlakA putra bhI kahA hai| isaparase yaha jAnA jAtA hai ki yaha koI eka rAjA nahIM thA, santAna paramparAse honevAle tIna rAjA the-indra. isakA putra zizupAla aura usakA putra caturmukha / uttarapurANa meM diye gae nikSita kAla ke AdhArapara ina tInokA pRthak-pRthak kAla bhI nizcita ho jAtA hai| indrakA vI. ni 658-1000, zizupAlakA 1000-1033, aura catumuMkha kA 1033-1073 / tInoM hI atyanta atyAcArI the| 3. huna vaMza ka pA 1/pra 54/65 (5 mahendra kumAra)- loka-itihAsameM gupta vaMzake pazcAta kAkI ke sthAnapara hUnavaMza prApta hotA hai| isake rAjA bhI atyanta atyAcArI batAye gaye hai aura kAla bhI lagabhaga vahI hai, isaliye kahA jA sakatA hai ki zAstrokta kankI aura itihAsokta huna eka hI bAta hai / jaisA ki magadha rAjya va zoMkA mAmAnya paricaya dete. hue batAyA jA cukA hai isa vaMzakesaradAra guptakAla meM barAbara jora pakaite jA rahe the aura gupta rAjAoke sAtha inakI muThabheDa parAmara calatI rahatI thii| yadyapi skanda gupta (I.413-435) ne apane zAsana kAlameM ise panapane nahIM diyA, tadapi usake pazcAt isake AkramaNa bar3hate cale gae / yadyapi kumAra gupta (I. 435-460) ko parAsta karane meM yaha saphala nahIM ho sakA tadapi usakI zaktiko isane kSINa avazya kara diyA, yahA~ taka ki isa ke dvitIya saradAra toramANane I00 meM guptavaMzake antima rAjA bhAnuguptake rAjya ko asta vyasta karake sAre pajAba tathA mAlavApara apanA adhikAra jamA liyaa| I.507 meM isake putra mihirakulane bhAnuguptako parAstakarake sAre magadhapara apanA eka chatra rAjya sthApita kara diyaa| parantu atyAcArI pravRtti ke kAraNa isakA rAjya adhika kAla Tika na sakA / isake atyAcAroMse taMga Akara viSNu-yazodharma nAmaka eka hindU saradArane magadhakI bikharI huI zaktiko sagaThita kiyA aura I 528 meM mihirakulako mAra bhgaayaa| usane kazamIrameM zaraNa lI aura I.540 meM vahA~ hI usakI mRtyu ho gii| viSNu-yazodharma kaTTara vaiSNava thA, isaliye usane yadyapi hindU dharma kI bahuta vRddhi kI sadapi sAmpradAyika vidveSake kAraNa jaima saMskRta tipara tathA zramaNopara bahuta atyAcAra kiye, jisake kAraNa jainAmnAyameM yaha kalkI nAmase prasiddha ho gayA aura hinduoMne ise apanA antima avatAra (kalkI avatAra) svIkAra kiyaa| jaina mAnya kalika vaMzakI huna vaMzake sAtha tulanA karanepara hama kaha sakate hai vI ni. 658-1000 (I. 431-473) meM honevAlA rAjA indra isa kula kA prathama saradAra thA, vI.ni 1000-1033 (I 473506) kA zizupAla yahA~ toramANa hai, vI.ni. 1033-1073 vAlA caturmukha yahA~ I 506-546 kA mihirakula hai| viSNu yazodharmake sthAnapara kisI anya nAmakA ullekha na karake usake kAlako bhI yahA~ caturmukhake kAla meM sammilita kara liyA gayA hai| 4. kAla nirNaya agale pRSThako sAraNImeM magadha ke rAjyavaMzo tathA unake rAjAoMkA zAsana kAla viSayaka tulanAtmaka adhyayana prastuta kiyA gayA hai| AdhAra-jaina zAstra -ti. pa. 4/1505-1508, ha. pu 60/487-461 / sandhAna-ti. pa. 2/7,14 / upAdhye tathA eca, aila, jaina, dha, 1/pra. 33/eca. ela, jaina; ka. pA.1/pra. 52-54 (64-65). pa.mahendrakumAra; da. sA./pra. 28/4. nAthUrAma premo, pa. kailAza canda jI kRta jaina sAhitya itihAsa pUrva piitthikaa| jainendra siddhAnta koza Page #327 -------------------------------------------------------------------------- ________________ itihAsa pramANa - jaina itihAsa = jaina sAhitya itihAsa pUrva pIThikA / pRSTha saMkhyA saMketa -vo ni. = vIra nirvANa savat, I pU loka itihAsa vartamAna itihAsa nAma avantI rAjya 1. prayoza sAmAnya pradyota pAlaka vizAkhayUpa Arya sUryaka ajaka (udaya) nandivarddhana magadha rAjya 1. zizunAga vaMza sAmAnya zizunAga arraf kSetradharmA kSatIjA nAma 2. zreNika vaza sAmAnya vaMzaka uddamI anuruddha muNDa nAgadAsa zreNika (bimbasAra) ajAtazatru 316 (khuzika) bhUmimitra darzaka susunAga (nandavardhana) kAlAsoka jaina zAstra ( ti pa 4/1505 pramANa | bI ni. I pU 326 1-60 | 527-467 bauddha zAstra mahAvaza pramANa | bu ni. I pU. 314 24-40 520 - 504 ::: pU. 8- 552-520 sa. 24 11 [ matsya purANa pramANa varSa | pramANa | 60-118 454-426 IsavI pUrva, I. IsavI, pU - pUrva, saM. savataH varSa = kula zAsana kAla; 22: 317 125 31 318 21 " 11 126 318 | 40 26 36. 24 32 16 40-44 504 - 500 44-4500-466 48-72 | 466-472 24 4 20 20 20 23 325 53 | 4 28 a mansyapurANa jaina itihAsa varSa | varSa pramANa | I pU 28 308 27 2 31572-10472-454 18 40 14 27 K 24 43 : 33 333 312 jaina itihAsa I 335 11 varSa 560-527 33 46-460 32 467446 18 varSa 604-652 52 552-520 32 200-125 E 458-4468 31 314 446 - 446 0 220-46753 446 -406 40 2. aitihAsika rAjyavaMza jainendra siddhAnta koza vizeSatAe zreNika tathA ajAtazatrukA samakAlIna // 322 // zreNikake mantrI abhayakumArane bandI banAkara zreNikake Adhona kiyA thA | 320| ise gaddI se utArakara janatAne magadha nareza udayI (ajaka) ko rAjA svIkAra kara liyA / 332 | magadha zAsana ke 53 varSoM se antima 32 varSa isane avantI para zAsana kiyA |28| parantu duSTatAke kAraNa kisI bhraSTa rAjakumArake hAthoM dhokhese nisantAna mArA gayA | 232 | isane magadha meM milAkara isa rAjyakA antakara diyA / 328| jAyasavAlajI ke anusAra zreNika vaMzIya darzaka ke apara nAma hai| zizunAga tathA kAkavaNa usake vizeSaNa hai | 322 | vizeSatAe rAjya ke lobhase apane apane pitAkI hatyA karaneke kAraNa yaha kula nAmase prasiddha hai ||14| buddha tathA mahAvIrake samakAlIna | 304 | isake putra ajAtazatrukA rAjyAbhiSeka I. pU. 552 meM nizcita hai| mI prayoga isakA ullekha nahIM hai| 122 // isakI bahana padmAvatIkA vivAha udayIke sAtha honA mAnA gayA hai / 323| ajAtazatrukA putra / 314 | aparanAma ajaka | 3251 I pU. 42 meM pAlakako gaddI se haTAkara janatA ne ise avantIkA zAsaka banA diyA parantu yaha use apane dezameM nahIM milA skaa| 328| pitRghAtI kulako samApta karaneke lie janatAne usake sthAnapara isake mantrIko rAjA banA diyA / 314 | nAgadAsakA mantrI jise janatAne rAjA banAyA / 314 | anantI rAjyako milAkara apane dezakI vRddhi karaneke kAraNa nandivarddhana nAma par3A | 331 | Page #328 -------------------------------------------------------------------------- ________________ itihAsa nAma 3. nanda vaMza * sAmAnya anuruddha nandivarddhana (susunAga) muNDa nava nanda mahAnanda mahAnandakezputra mahApadmananda (tathA inake 4 putra) dhanAnanda nAma jaina zAstra ( ti pa 4) 1506 pramANa vo nI I. pU 1 bindusAra azoka 324 60-214 467-312 1552 103 loka ihisa |526-322 - 204 matsya purANa | varSa varSa pramANa 4. mauveM yA muruvaMza sAmAnya 215-470 312-57 255 candragupta pra. 215-255 | 312-272 400 358 336 jena zAkhati pa. 4/9206 bI ni. | I. pU. varSa | pramANa kunAla dazaratha sampati (candragupta dvi.) vikramAditya * 410-470 117-57 60 356 40 " 358 43 | 88 |12 334 : : :: jaina itihAsa I.pU. 11 213 . 'jaina zAstra ke anusAra pAlakakA kAla 60 varSa aura nanda vaMzakA 155 varSa hai / tadanantara arthAt vI ni. 215 meM candragupta mauryakA rAjyAbhiSeka huaa| bhukelI bhadrabAhu (bI.ni.162) ke samakAlIna banAne ke artha the AcArya zrI hemacandra surine ise yo. ni. 125 meM rAjyArUDha honekI kalpanA kii| jisake lie unhe nanda vaMzake kAlako 155 se ghaTA kara 65 varSa karanA pddaa| isa prakAra candragupta maurya ke kAlako lekara matabheda pAyA jAtA hai | 213 | dUsarI ora purANome nanda vaMzIya mahApadyanandike kAlako lekara 60 varSakA mameda hai vAyu purANa me usakA kAla 20 varSa hai aura anya purANoMmeM 88 varSa 88 varSa mAnane para nanda kA kAla 13 varSa AtA hai aura 28 varSa mAnane para 123 varSa / isa kAlameM udayI (ajaka) ke avantI rAjyavAle 32 varSa milAnepara pAlakake pazcAt nanda vaMzakA kAla 155 varSa A jAtA hai| isalie udayo ( ajaka) tathA usake uttarAdhikArI nandivarddhanakI gaNanA nanda vazame karanekI bhrAnti cala paDI hai / vAstava me ye dono rAjA zreNika vaMzame hai, nanda vazame nahIM / nanda bazame nava nanda prasiddha hai jinakA kAla mahApadmanandase prArambha hotA hai / 331| 1 loka itihAsa varSa jaina itihAsa 1 467- 458 6 45-41840 418-410 8 410-326 84 410-374 36 374-366 18 266-338 28 338-326 12 vizeSatAe~ khAravela zilAlekha ke AdhArapara kyoki nadivarddhanakA rAjyAbhiSeka pU. 458 meM honA siddha hotA hai isa lie jAyasavAla jone rAjAoMke uparyukta kramameM kucha hera-phera karake sagati baiThAnekA prayatna kiyA hai | 334 | zreNika vaMzIya nAmadAsakA mantrI hI nandivarddha nase prasiddha ho gayA thA / (de. Upara) / vAstavameM yaha nanda vazake rAjAo me sammilita nahIM the| isa vaMzameM nava nanda prasiddha hai| jinakA ullekha Age kiyA gayA hai / 331 | 22-220 8 220-211 1 nandivarddhanakA uttarAdhikArI tathA nanda vaMzakA prathama rAjA / 331| tathA 28 varSa kI gaNanA meM 60 varSakA antara hai / isake samAdhAna ke lie dekho nIce TippaNI / bhoga vilAsa meM paDa jAneke kAraNa isake kulako naSTa kara ke ke mantrI zAkaTAlane cANakyako sahAyatAme candra gupta mauryako rAjA banA diyA / 364 | 326-211115322-185 137 326-302 24 322-268 24 3 aitihAsika rAjyavaMza 25 302-277 25 268- 273 277-236 41 273 - 232 41 236-2288 232-18547 jenendra siddhAnta koza vizeSa ghaTanAye jina dokSA dhAraNa karane vAle ye antima rAjA the / si. 4/4 nirvANa (I pU. 544 ) se 218 pagar3I para baiThe 2071 bhadrabAhu (bI. ni. 162 ) ke sAtha dakSiNa gaye / (de. itihAsa 4) / candraguptakA putra / 358 / * kunAla jyeSTha putra azokakA potA // 231 // kunAlakA laghu putra azokakA potA candraguptake 105 varSa pazcAta aura azokke 16 varSa pazcAt gaddI para baiThA 356 yaha nAma kramabAhya hai| Page #329 -------------------------------------------------------------------------- ________________ itihAsa vazakA nAma sAmAnya / vizeSa 5. zaka vaMza sAmAnya prArambhika avasthA meM 1. puSyamitra 255 - 285 272-242 2. cakSu mitra | 285-345242-182 (vasumitra ) agrimitra (bhAnumitra) prabala avasthA meM garda bhilla (gandharva) naravAhana ( namaH sena) 6. bhRtya vaza (kuzAna vaza) sAmAnya prArambhikaavasthAmeM vaMzakA nAma sAmAnya vizeSa prabala sthitime gautama jaina zAstra ti pa 4/1507 vIi zavAna (sAtakarSi) kaniSka 254-485 272- 42 230 255-345272-182 345-445 182-82 100 anya saradAra 445-566 I. pU. 82 - 121 I. 26 36-76 40 266-606 285-345 242 - 182 485-727 pU. 42 I. 200 485 566 | pU. 42I. loka itihAsa IsapI varSa 40-74 34 74-120 46. vI ni varSa 601-647 120-162 42 anya rAjA 162-201 36 avasthAmai 201-320 196 60 30 60 60 242 81 loka itihAsa paM.pU. varSa 185-120 anumAnata. 1-1-141 65 40 149.0221 314 80-120 40 40-320 280 3. aitihAsika rAjyavaMza vizeSa ghaTanAye yaha vAstava meM koI eka akhaNDa vaMza na thA, balki choTe-choTe saradAra the, jinakA rAjya magadha dezako sImAo para bikharA huA thA / yadyapi vikrama vazakA rAjya vI. ni. 470 meM samApta huA hai, parantu kyoMki candraguTake kAlame ho inhoMne choTI-choTI riyAsatoM para adhi kAra kara liyA thA, isalie inakA kAla vI. ni. 255 se prArambha karane meM koI virodha nahI AtA / vasumitra aura agnimitra samakAlIna the, tathA pRthak-pRthak prAntoM meM rAjya karate the / yadyapi garda bhilla va naravAhanakA kAla yahA~ I. pU 142 - 82 diyA hai, para yaha ThIka nahI hai, kyoMki Age rAjA zAlivAhana dvArA vI. ni. 605 (I 76) meM naravAhanakA parAsta kiyA jAnA siddha hai / ata. mAnanA hogA ki avazya hI ina donoke bIca koI anya saradAra rahe hoge, jinakA ullekha nahI kiyA gayA hai| yadi inake madhya meM yA 6 seravAra aura bhI mAna lie jAyeM to naravAhanakI antima avadhi I. 120 ko sparza kara jAyegI aura isa prakAra itihAsakAro ke samaya sAtha bhI isakA mela khA jAyegA aura zAlivAhana ke samaya ke sAtha bhI / 5 itihAsakAroM ko kuzAna jAti hI AgamakArokA bhRtya vaMza hai kyoMki donoMkA kathana lagabhaga milatA hai| dono hI zako para vijaya pAnevAle the / udhara zAlivAhana aura idhara kaniSka donoMne samAna samaya hI kokA nAza kiyA hai| udhara zAlivAhana aura idhara kaniSka dono hI samAna parAkramI zAsaka the| donokA hI sAmrAjya vistRta thA kuzAna jAti eka mahiSkRta cInI jAti thI jise I. pU. dUsarI zatAbdIme dezase nikAla diyA gayA thA / vahA~ se calakara bakhatiyAra kAbula ke mArga IpU 49 ke lagabhaga bhAratame praveza kara gye| yadyapi kucha choTe-moTe pradezA para inhone adhikAra kara liyA thA parantu I. 40 meM uttarI paMjAba para adhikAra kara leneke pazcAt hI inakI sattA pragaTa huii| yahI kAraNa hai ki Agama va itihAsako mAnyatAo meM isa vazakI pUrvAvadhi sambandha meM 80 varSakA antara hai| vizeSa ghaTanAyeM I. 40 meM hI isakI sthiti majabUta huI aura yaha jAti zako ke sAtha Takkara lene lagI / isa vazake dUsare rAjA gautamIputra sAtakarNI (zAlivAhana) ne zako antima rAjA naravAhanako bI. ni. 606 ( I. 76) meM parAsta karake zaka saMvatko sthApanA kii| (ka.pA./1/1/53/64 / mahendra | rAjA kaniSka isa vaMzakA tIsarA rAjA thA, jisane zakovA mulaccheda karake bhAratameM ekachatra vizAla rAjyakI sthApanA kii| jainendra siddhAnta koza kaniSka ke pazcAt bhI isa jAtikA ekchatra zAsana I 201 taka calatA rahA isI kAraNa AgamakArone yahA~ taka hI isako avadhi antima svIkAra ko hai parantu isake pazcAt bhI isa vaMzakA mUlIccheda nahIM huaa| gupta vaMzake sAtha Takkara ho jAneke kAraNa isakI zakti kSINa hotI calI gyii| isa sthiti meM isakI sattA I. 201-320 taka banI rhii| yahI kAraNa hai ki itihAsakAra isakI antima avadhi 201 ko bajAye 320 svIkAra karate hai / Page #330 -------------------------------------------------------------------------- ________________ itihAsa vaMzakA nAma sAmAnya vizeSa 7 gupta vaMza - sAmAnya prArambhika avasthA meM candragupta samudragupta candragupta divya skanda gupta kumAra gupta bhAnu gupta itihAsa IsavI varSa jaina zAstra | 231 itihAsa 320-460 140 320-330 330 - 375 375-413 413-435 vI. ni 64-662 433460 460-507 10 45 38 22 25 47 8. kalkI tathA hUna vaMza * jaina zAstrakA kalkI vaza I vI0 ni0 | varSa/ 658-1073 115 158-1000 42 315 AgamakAroM va itihAsakArokI apekSA isa vaMzako pUrvAvadhike sanbandhameM samAdhAna Upara kara diyA gayA hai ki I. 201 - 320 taka yaha kucha prArambhika avasthAmeM rahA 1 isane ekachatra gupta sAmrAjya kI sthApanA karaneke upalakSya meM gupta sambat claayaa| isakA vivAha licchitra jAtikI eka kanyAke sAtha huA thA / yaha vidvAnokA baDA satkAra karatA thaa| prasiddha kavi kAlidAsa (zakuntalA nATakakAra) isake darabArakA hI ratna thA / itihAsakA nA isake samaya hUnazI (kalkI) saradAra kAphI jora pakar3a cuke the| unhone AkramaNa bhI kiyA parantu skandaguptake dvArA parAsta kara diye gye| I. 437 meM jabaki gupta saMvat 117 thA yahI rAjA rAjya karatA thaa| (kapA, 1 / / 54/65 / paM. mahendra ) nAma sAmAnya vizeSa ghaTanAyeM isa vaMzakI akhaNDa sthiti vAstava meM skandagupta taka hI rhii| isake pazcAta, hUnoke AkramaNa ke dvArA isakI zakti jarjarita ho gayo / yahI kAraNa hai ki AgamakAroMne isa vazako antima avadhi skandagupta (voni 668) taka hI svokAra ko hai| kumAraguptake kAla meM bhI hUno ke aneko AkramaNa hue jisake kAraNa isa rAjya kA bahubhAga unake hAthameM calA gayA aura bhAnugupta ke samaya meM to yaha kamajora ho gayA ki I. 500 meM hUnarAja toramANane sAre paMjAba va mAlabA para adhikAra jamA liyA / tathA toramANake putra miharapAlane use parAsta karake naSTa hI kara diyaa| nAma sAmAnya indra zizupAla 1000-1033 33, toramANa caturmukha 1033-1055 40 mihirakula 1054-1003 / viSNu yazodharma AgamasArokA kAkI vaza ho itihAsakArokA hai, spo ki yaha eka barbara jagalI jAti thI, jisake samasta rAjA atyanta atyAcArI honeke kAraNa kalkI kahalAte the / Agama va itihAsa dono kI apekSA samaya lagabhaga milatA hai| isa jAtine gupta rAjAopara skanda gupta ke samaya se I0 432 se hI AkramaNa karane prArambha kara diye the| vizeSarSaka 253) noTa - jainAgamame prAya sabhI mUla zAstrome isa rAjya vaMzakA ullekha kiyA gayA hai| isake kAraNa bhI dA hai- eka to rAjA 'kalkI' kA paricaya denA aura dUsare vIraprabhuke pazcAt AcAryokI mUla paramparAkA ThIka prakArase samaya nirNaya karanA / yadyapi anya rAjya vaMzokA koI ullekha Agamame nahIM hai, parantu mUla paramparA ke pazcAtke AcAryoM va zAstra racayitAoM kA vizada paricaya pAneke lie tAtkAlika rAjAo kA paricaya bhI honA Avazyaka hai / isaliye kucha anya bhI prasiddha rAjya vazokA, jinakA ki sambandha kinhIM prasiddha AcAryoMke sAtha rahA hai, paricaya yahA~ diyA jAtA hai / IsavI varSa 431- 546 115 431-473 | 42 473-506 | 33 406-5202 528 546 18 4. rASTrakUTa vaMza (pramANa ke lie -- de. vaha vaha nAma) sAmAnya - jainAgamake racayitA AcAryoMkA sambandha unameM se sarva prathama rASTrakUTa rAjya ke sAtha hai jo bhArata ke itihAsa meM atyanta prasiddha hai| isa vaMzameM cAra ho rAjAoM kA nAma vizeSa ullekhanIya hai-jagatuGga, amoghavarSa, akAlavarSa aura kRSNa tRtiiy| uttara uttaravAlA rAjA apane se pUrva pUrvakA putra thaa| isa vaMzakA rAjya mAlavA prAnta meM thA / isakI rAjadhAnI mAnyakheTa thii| pochele baDAte-baDhAte inhone lATa zava avantI dezako bhI apane rAjyameM milA diyA thaa| 4. digambara mUlasaMgha 1. jagatuGga - rASTrakUTa va zake sarvaprathama rAjA the| amoghavarSa ke pitA aura indrarAjake baDe bhAI the ata' rAjya ke adhikArI yahI hue| baDe pratApI ye inake samaya pahale sATa deza meM 'yAtru-bhayaMkara kRSNarAja prathama nAma atyanta parAkramI aura va prasiddha rAjA rAjya karate the / inake putra zrI vallabha govinda dvitIya kahalAte the / rAjA jagatuGgane apane choTe bhAI indrarAjakI sahAyatAse lATa nareza 'zrIvallabha' ko jItakara usake dezapara apanA adhikArakara liyA thA, aura isaliye ve govinda tRtIyakI upAdhi ko prApta ho gaye the| inakA kAla za. 716-735 (I 764-813) nizcita kiyA gayA hai / 2. amoghavarSa - isa vaMzake dvitIya prasiddha rAjA amoghavarSa huye / jagatuGga arthAt govinda tRtIya ke 5 putra hone ke kAraNa govinda caturtha kI upAdhiko prApta huye / kRSNarAja prathama (dekho Upara) ke choTe putra dhruva rAja amogha varSa ke samakAlIna the / dha uvarAja ne avantI nareza vatsarAja ko yuddha meM parAsta karake usake dezapara adhikAra kara liyA thA jisase use abhimAna ho gayA aura amoghavarSapara bhI caDhAIkara dI / apane pere bhAI karkarAma (jaga choTe bhAIrAjakA putra) kI sahAyatAte use jIta liyaa| inakA kAla vi. 871135 ( I. 814-878) nizcita hai / 3. akAlavarSa - vatsarAja se ananta deza jItakara dayAkRSNa prathamaputra rAjya para adhikAra karaneke kAraNa yaha kRSNarAja dvitIyakI upAdhiko prApta huye / amoghavarSa ke putra honeke kAraNa amoghavarSa dvitIya bhI kahalAne lge| inakA samaya I, 878-112 nizcita hai / 4 kRSNarAja tRtIya prakAza putra aura kRSNa tRtIyaka upAdhiko prApta 4 digambara mUla saMgha 1 mUlasaMgha bhagavAn mahAvIrake nirvANake pazcAt unakA yaha mUla sagha 162 varSake antarAsame hone vAle gaurAma se lekara antima bhadrabAhu svAmI taka avicchinna rUpase calatA rhaa| inake samaya meM avantI dezameM paDanevAle dvAdaza varSIya durbhikSake kAraNa isa saMghake kucha AcAryoMne zithilAcArako apanAkara A. sthUlabhadrakI AmAnya me isase vilaga eka svatantra zvetAmbara saMghakI sthApanA kara dI jisase bhagavAnakA eka akhaNDa do zAkhAome vibhAjita ho gayA jainendra siddhAnta koza Page #331 -------------------------------------------------------------------------- ________________ itihAsa 316 4. digambara mUlasaMgha (vizeSa de shvetaambr)| A bhadrabAhU strAmIkI paramparAme digambara mala sagha zrutajJAniyoke astitvakI apekSA vI. ni.683 taka banA rahA, parantu sagha vyavasthAkI apekSAse isakI sattA A. ahaM dubalI (vI ni. 565-563) ke kAlame samApta ho gii| aitihAsika ullebake anusAra malasaghakA yaha vighaTana bI. ni. 575 me usa samaya huA jabaki paMcavarSIya yuga pratikramaNake avasara para A. ahaMvaline yatra-tatra bikhare hue AcAryoM tathA yatiyoko saMgaThita karane ke liye dakSiNa dezastha mahimA nagara (jilA satArA) meM eka mahAna yati sammelana Ayojita kiyA jisame 100-100 yojanase Akara yatijana sammilita hue| usa avasara para yaha eka akhaNDa saMgha aneka avAntara saghome vibhakta hokara samApta ho gayA (vizeSa de. pariziSTa 2/2) 2. mUlasaMghako paTTAvalI vIra nirvANake pazcAt bhagavAn ke mUlasaMghakI AcArya paramparAme jJAnakA kramika hrAsa darzAne ke lie nimna sAraNIme tIna dRSTiyokA tulanAtmaka adhyayana prastuta kiyA gayA hai| prathama dRSTi tilloya paNNati Adi mUla zAstroko hai. jisameM aga athavA pUrvadhAriyokA samudita kAla nirdiSTa kiyA gayA hai| dvitIya dRSTi indranandi kRta zrRMtAvatAra ko hai jisameM samudita kAlake sAtha-sAtha AcAryokA pRthak-pRthak kAla bhI batAyA gayA hai| tRtIya dRSTi pa. kailAzacandajo kI hai jisameM bhadrabAhu pra. kI candragupta maurya ke sAtha samakAlInatA ghaTita karaneke liye ukta kAla meM kucha heraphera karane kA sujhAva diyA gayA hai (vizeSa de. pariziSTa 2) / dRSTi na 1- (ti pa.4/1475-1466), (ha pu. 60/476-481), (dha 1/4,144/230), (ka.pA 1/64/84), (ma.pu 2/134-150) dRSTi naM. 2= indranandi kRta nandisagha balAtkAra gaNakI paTTAvalI/zla 1-17), (tI. 2/16 para tathA 4/347 para udhRta) dRSTi na. 3=jai pI. 354 (1. kailAza cnd)| dRSTi naM01 dRSTi naM02 dRSTi na03 krama nAma / apara nAma samudita pAdita vizeSa jJAna jJAna vI ni saM./samudita tasaM kAla kAla , vIra nirvANa ke pazcAta1 gautama indrabhUti gaNaghara kevalI sudhamA lohArya r 62 varSa 12-24 100 varSa 62 varSa viSNu -- pUrNa zrutakavalA. 11 aMga 14 pUrva- - - zrutakevalI yA 11 . , aga14 pUrvadhArI , - 100 varSa - wr 11 aMga va 10 pUrvadhArI 183 varSa nandi | nandi mitra nandi aparAjita govardhana bhadrabAhu pra vizAkhAcArya | vizAkhadatta proSThila candragupta maurya 11 kSatriya kRtikArya 12 jayasana jaya nAgasena nAga siddhArtha 15 dhRtaSeNa 16 vijaya vijayasena 17 buddhiliga buddhila 18 deva gaMgadeva, gaMga 16 dharmasena dharma, sudharma kSatra jayapAla yazapAla pANDa dhra vasena kaMsa subhadra yazobhadre abhaya 27 bhadrabAhu dvi yazobAhu jayabAhu lohArya 11 aMga va 10pUrvadhArI 0-12 12-24 24-62 62-76 76-12 12-114 114-133 133-162 162-172 172-161 161-208 208-226 226-247 | 247-264 264-282) 282-265 265-315 315-326 326-345 345-363 363 383 383-422 422-436 436 -468 468-474 474-462 183 varSa 24-62 62-88 88-116 116-150 150-180 180-222 222-232 232-251 251-268 268-286 286-307 307-324 324-342 342-355 355-375 375-3-6 386-405 | 16 14ko bajAya 16varSa 405-417 / 12 lenese saMgati baiThegI 417-430 430-442 / 12 442-454 454-468 468-474 474-462 462-515 | 23 |595-565052kI bajAya 50 varSa '566 lenese saMgati baiThegI - -11aMga dhArI-- 20 220 varSa- -11 agadhArI- - drumasena 118 varSa - 10 agaghArI 18 AcArAga dhArI aga dhArI| 23 412-515 8agadhArI 2 (50) 515-565 | 28 lohAcArya jainendra siddhAnta koza Page #332 -------------------------------------------------------------------------- ________________ itihAsa 317 4. digambara mUla saMgha dRSTi dRSTi 2 dRSTi naM.3 vizeSa naM. nAma noTa jJAna varSa / samuditAvI ni.saM.. | kAla varSa aMgadhArI 52 (50)/ 515-565 1 aMgadhArI | 565-585 28 lohAcArya 26 vinayadatta 30 zrIdatta na.1 | zivadatta 32/ ahaMdatta . samakAlIna hai -20 varSa- zrutAvatArakI mUla paTTAvalI meM ina cAroMkA nAma nahIM hai / (dha 1/pra. 24/H.L. Jain) / ekasAtha ullekha honese samakAlIna hai| inakA samudita kAla 20varSa mAnA jA sakatA hai (mukhtAra sAhaba) guru paramparAse inakA koI sambandha nahIM hai (de, pariziSTa 2) AcArya kAla / sadha vighaTanake pazcAvase samAdhisaraNa taka (vizeSa de. pariziSTa 2) 33, arha dali (guptigupta) - agAMzadhara athavA pUrva vida 565-575 / 10 575-56318 34 mAghanandi ina nAmoM kA ullekha tilloya paNNati AdimeM nahIM hai| johAcArya taka 683 varSa kI gaNanA pUrI kara dI gaI hai| 1 563-614 | " 4 118 varSa 575-576 576-614 3. dharasena nandi sa pake paTTa pr| paTTa bhraSTa ho jAneke pazcAta samAdhimaraNa tk| (vizeSa de pariziSTa 2) ahaM lIke samakAlIna the| vI ni.633 meM samAdhi / (vizeSa de. pariziSTa 2) dharasenAcAyake pAdamUlameM jJAna prApta karake ina donone SaT khaNDAgamakI racanA kI (vizeSa de. pariziSTa 2) 30 563-633 633-663 36 puSpadanta 663-683 37 bhUtabali 3. paTTAvalI kA samanvayadha, 1/pra./H L.Jain/pRSTha saMkhyA-pratyeka AcArya ke kAlakA pRthakapRthak nirdeza honese dvitIya dRSTi prathamakI apekSA adhika grAhya hai / 28 / isake anya bhI aneka hetu hai / yathA-(1) prathama dRSTimeM nakSatrAdi pA~ca ekAdazAMga dhAriyokA 220 varSa samudita kAla bahuta adhika hai / 26 / (2) pa. jugala kizorajIke anusAra vinayadattAdi cAra AcAryoMkA samudita kAla 20 varSa aura ahavAla tathA mAghanandikA 10-10 varSa kalpita kara liyA jAye to prathama dRSTise dharasenAcAryakA kAla vI.ni. 723 ke pazcAta ho jAtA hai, jabaki Age inakA samaya bI ni 565-633 siddha kiyA gayA hai / 24 / (3) sambhavata' mUlasaMghakA vibhaktikaraNa ho jAneke kAraNa prathama dRSTikArane ahahalo AdikA nAma vI.ni ke pazcAtavAlI 683 varSakI gaNanAmeM nahIM rakhA hai, parantu jaisA ki pariziSTa 2 meM siddha kiyA gayA hai inakI sattA 683varSa ke bhItara avazya hai / 28. isaliye dvitIya dRSTi ne ina nAmokA bhI saMgrahakara liyA hai| parantu yahA~ yaha bAta dhyAna dene yogya hai ki inake kAlakI jo sthApanA yahA~ kI gaI hai usameM paTTaparamparA yA guru ziSya paramparAkI koI apekSA nahIM hai, kyoki lohAcArya ke pazcAt vI ni 574 meM arhavalI ke dvArA saghakA vibhaktikaraNa ho jAnepara mUla saghakI sattA samApta ho jAtI hai (de. pariziSTa 2 meM 'arha vlii')| aisI sthitimeM yaha sahaja siddha ho jAtA hai ki inakI kAla gaNanA pUrvAvadhikI bajAya uttarAvadhiko arthAva unake samAdhimaraNako lakSya meM rakhakara kI gaI hai| vastuta' inameM koI paurvAparya nahI hai| pahale pahale vAleko uttarAdhi hI Age Age vAlekI pUrvAvadhi bana gaI hai| yahI kAraNa hai ki sAraNImeM nirdiSTa kAloM ke sAtha inake jIvana vRttokI sagati ThIka Thoka parita nahIM hotI hai| (4) dRSTi na,3 meM jaina itihAsakArone inakA suyuktiyukta kAla nirdhArita kiyA hai jisakA vicAra pariziSTa 2 ke antargata vistArake sAtha kiyA gayA hai| (2) eka caturtha dRSTi bhI prApta hai / vaha yaha ki dvitIya dRSTikA pratipAdana karanevAle zrutavatAra meM prApta eka zloka (de, pariziSTa 4) ke anusAra yazobhadra tathA bhadrabAhU dvi. ke madhya 4-5 AcArya aura bhI hai jinakA jJAna zrutAvatArake kartA zrI indranandiko nahIM hai| inakA samudita kAla 118 varSa mAna liyA jAya to dvi dRSTise bhI lohAcArya taka 683 varSa pUre ho jAne caahie| (paM.sa./pra./H L.Jan), (sa si / 78/paM. phuulcnd)| paratu isa dRSTiko vidvAnokA samarthana prApta nahIM hai, kyoMki aisA mAnanepara arhavalI AdikA kAla unake jIvana vRttose bahuta Age calA jAtA hai| 4. mUla saMghakA vighaTana jaisA ki uparyukta sAraNI meM darzAyA gayA hai bhagavAn vIrake nirvANake pazcAta gautama gaNadharase lekara arha balI taka unakA mUlasagha avicchinna rUpase calatA rahA / A0 arha balIne pacavarSIya yugapratikramaNake avasara paramahimAnagara jilA satArAmeM eka mahAna yatisammelana kiyA, jisameM sau yojana takake sAdhu sammilita hue| usa samaya una sAdhuoMmeM apane apane ziSyoM ke prati kucha pakSapAtakI bU dekhakara unhone mUlasaMghakI sattA samApta karake use pRthak pRthak nAmovAle aneka avAntara sapomeM vibhAjita kara diyA jisame se kuchake nAma ye hai-1. nandi, 2. vRSabha 3. siha, 4 deva, 5 kASThA. 6. vIra, 7. aparAjita, 8. pacastUpa, 6. sena, 10.bhadra, 11. guNadhara, 12 gupta, 13. siMha, 14. candra ityAdi (dha 1/pra.14 HI. Jain) / inake atirikta bhI aneko avAntara saMdha bhI bhinna bhinna samayoMpara paristhitivaza utpanna hAte rhe| dhIre dhIreinameM se kucha saMgho meM zithilAcAra AtA calA gayA. jinake kAraNa ve jainAbhAsI kahalAne lage (inameM cha prasiddha hai-1.zvetAmbara, 2. gopuccha yA kASThA, 3. draviDa, 4, yApanIya yA gopya, 5 niSpiccha yA mAthura aura 6. bhillaka 5 zruta tIrthako utpatti - gha.4/1.44/130 coisapaiNNayANamagabajmANaM ca sAvaNamAsa-bahulapakrava-jugAdipaDivayapubyadivase jeNa rayaNA kadA teNidabhUdibhaDArao jainendra siddhAnta koza Page #333 -------------------------------------------------------------------------- ________________ itihAsa 318 5. digambara jaina saMgha baDhamANa jigtitthgNthkttaaro| uktaM ca-'vAsassa paDhamamAse paDhame pakravammi sAvaNe bahule / paDivadapuvadivase titthuppattI du abhi jimmi 40 / ' dha.1/1.2/65 titthayarAdo sudapajjaraNa godamo pariNado tti dabva-mudassa godamo kattA - caudaha agabAhya prakIrNa kokI zrAvaNa mAsa ke kRSNa pakSame yugake Adima pratipadA dinake pUrvAhname racanA kI gaI thii| ataeva indrabhUti bhaTTAraka baddhamAna jinake tIrtha meM granthakartA hue| kahA bhI hai ki 'varSa ke prathama (zrAvaNa) mAsame, prathama (kRSNa) pakSameM arthAta zrAvaNa kR pratipadAke dina savere abhijita nakSaNameM tIrtha kI utpatti huI / tortha se Agata upadezoko gautamane zrutake rUpame pariNata kiyaa| isaliye gautama gaNadhara dravya zrutake kartA hai| 6 zrutajJAnakA kramika hrAsa bhagavAna mahAvIra ke nirvANa jAneke pazcAda 12 varSa taka indrabhUti (gautama gaNadhara) Adi tIna keballI hue| inake pazcAt yadyapi kevalajJAnakI vyucchitti ho gaI tadapi 11 aga 14 pUrvake dhArI pUrNa zrutakevalI bane rahe inakI paramparA 100 varSa taka (vidvAnoke anusAra 160 varSa taka) calatI rhii| tatpazcAta zruta jJAnakA kramika hAsa honA prArambha ho gyaa| vI ni 565 taka 10,6,8 aMgadhAriyokI paramparA calI aura taduparAnta vaha bhI lupta ho gii| isake pazcAta vI ni 683 taka zrutajJAnake AcArAgadhArI athavA kisI eka Adha aMgake azadhArI hI yatra-tatra zeSa raha ge| isa viSayakA ullekha digambara sAhityame do sthAnopara prApta hotA hai, eka to tilloya paNNati, harivaMza purANa, dhavalA Adi mUla granthoM meM aura dUsarA A indranandi (vi 666) kRta zrutAvAra meM / pahale sthAnapara zrutajJAnake kramika hrAsako dRSTi meM rakhate hue kevala usa usa paramparAkA samudita kAla diyA gayA hai, jaba ki dvitIya sthAna para samudita kAlake sAtha-sAtha usa usa paramparAme ullikhita AcAryoMkA pRthak-pRthak kAla bhI nirdiSTa kiyA hai, jisake kAraNa sandhAtA vidvAnoM ke liye yaha bahuta mahatva rakhatA hai| ina donoM dRSTiyokA samanvaya karate hue aneka aitihAsika gutthiyoko sulajhAneke lie vidvAnoMne thor3e herapherake sAtha isa viSayame apano eka tRtIya dRSTi sthApita kI hai / mUlasaghakI agrokta paTTAvalIme ina tIno dRSTiyokA tulanAtmaka adhyayana prastuta kiyA gayA hai| 5. digambara jaina saMgha 1.sAmAnya paricaya tI ma,A /4/348 para uddhRta nItisAra-tasmina zrImUlasaMghe munijanavimale sena-nando ca sdhau| syAtA sihAravyasaMgho'bhavadurumahimA devasaMdhazcaturtha // ahaMbalIguruzcake saghasaMghaTanaM param / sihasapo nandi sadha. sensghstthaapr| -munijanoke atyanta vimala zrI mUlasa ghameM senasaMdha, nandisagha, sihasaMgha aura atyanta mahimAvanta devasagha ye cAra saMgha hue| zrI guru ahaMdavalIke samaya meM sihasagha,nandisaMgha,senasagha (aura devasaMdha) kA saghaTana kiyA gyaa| zrutakIrti kRta paTTAvalI-tataH paraM zAstravidAM muninAmagresaro'bhUdakala ka suri... tasmingate svargabhuva maharSI diva sa yogi saMdhazcatura prabhedAsAdya bhUyAnAviruddhavRttAn / / deva nandi-siMha-sena saMghabheda vartinA dezabhedata prabhodabhAji devayoginAM / = ina(pUjyapAda jinendra buddhi) ke pazcAda zAstravettA muniyoM meM agresara akalaMkasUri hue / inake divaMgata ho jAnepara jinendra bhagavAna saMghake cAra bhedoko lekara zobhita hone lage-devasagha, nandisagha, siMhasaMgha aura sensNdh| nItIsAra (tI./4/358)- arha dabalIguruzcakre saMghasaMghaTanaM paramA siMhasaMgho nandisaMghAmenasaMghastathApara |devsNgh itispaSTaM sTapanasthitivizeSata -arha halI guruke kAla meM sthAna tathA sthitiko apekSAse siMhasagha, nandisaMgha,senasagha aura devasagha ina cAra saghokA sagaThana huA / yahA~ sthAnasthitivizeSata isa padaparase DA nemicandra isa ghaTanAkA sambandha usa kathAke sAtha joDate hai jisake anusAra A ahahalIne parIkSA leneke lie apane cAra tapasvI ziSyoko vikTa sthAnI meM varSA yoga dhAraNa karanekA Adeza diyA thaa| tadanusAra nandi vRkSa ke nIce varSA yoga dhAraNa karanevAle mAghanandi kA sagha nandisaca kahalAyA, tRNatalame varSAyoga dhAraNa karanese zrI jinasenakA nAma vRSabha par3A aura unakA sagha vRSabha sagha khlaayaa| sihakI guphAmeM varSA yoga dhAraNa karanevAlekA sihasagha aura deva dattA vezyAke nagara meM varSAyoga dhAraNa karanevAle kA devasagha nAma par3A / (vizeSa de pariziSTa/2/8) 2. nandi saMgha 1 sAmAnya paricaya A. arha halIke dvArA sthApita saghameM isakA sthAna sarvopari samajhA jAtA hai yadyapi isakI paTTAvalIme bhadrabAhU tathA arha balI kA nAma bhI diyA gayA parantu vaha paramparA guruke rUpame unhe namaskAra karane mAtra ke prayojanase hai| saghakA prArambha vAstavameM mAdhanandise hotA hai| guru aI valIkI AjJAse nandi vRkSake nIce varSA yoga dhAraNa karaneke kAraNa inhe nandikI upAdhi prApta huI thI aura usI kAraNa inake isa saMghakA nAma nandisaMgha pddaa| mAghanandise kundakunda tathA umAsvAmI taka yaha sagha mUla rUpase calatA rhaa| tatpazcAta yaha do zAkhAo meM vibhakta ho gyaa| pUrva zAkhA nandisadha balAtkAra gaNake nAmase prasiddha huI aura dUsarI zAkhA jainAbhAsI kASThA saghakI aura calI gii| "lohocAryastato jAto jAtarUpadharo'marai / tata paTTadvayI jAtA prAcyudIcyupalakSaNAt" (vizeSa de Age zIrSaka 6/4) / 2. balAtkAra gaNaisa saMghakI eka paTTAvalI prasiddha hai| AcAryoMkA pRthaka pRthaka kAla nirdeza karaneke kAraNa yaha jaina itihAsakAroke liye AdhArabhUta samajhI jAtI parantu isameM diye gae kAla mUla saghakI pUrvokta paTTAvalI ke sAtha mela nahIM khAte haiM, aura na hI kundakunda tathA umAsvAmIke jIvana vRttoke sAtha inakI sagati ghaTita hotI pratIta hotI hai| paTTAvalI Age zIrSaka 7ke antargata nibaddha kI jAnevAlI hai| tatsambandho vipratipattiyoM kA sumaktiyukta samAdhAna yadyapi pariziSTa 4meM kiyA gayA hai tadapi usa samAdhAnake anusAra Age dI gaI padAvalI meM jo saMkSipta saketa diye gaye hai unheM samajhaneke lie usakA saMkSipta sAra de denA ucita pratIta hotA hai| paTTAvalIkAra zrI indranandine AcAryoMka kAla kI gaNanA vikrama ke rAjyAbhiSekase prArambha kI hai aura use bhrAntivaza vI ni.488 mAnakara kI hai| (vizeSa de pariziSTa 1) / aisA mAnane para kundakundake kAlameM 117 varSa kI kamI raha jAtI hai| ise pATaneke liye 4 sthAnoM para vRddhi kI gaI hai--1 bhadrabAhake kAlameM 1 varSakI vRddhi karake use 22 varSakI bajAya 23 varSa banAyA gayA hai / 2. bhadrabAha tathA guptigupta (ahaM ilI) ke madhyameM mUla saghakI paTTAvaloke anusAra lohAcAryakA nAma joDakara unake 50 varSa baDhAye gae hai / 3 mAghanandikI uttarAvadhi vI ni 576 meM 35 varSa joDakara use mUlasa ke anusAra vI ni 614 taka le jAyA gayA hai| 4 isa prakAra 1+5+35-86 varSa kI vRddhi ho jAnepara mAghanandi tathA kundakunda ke guru jinacandrake madhya 31 varSakA antara zeSa raha jAtA hai, jise pATaneke liye yA to yahA~ eka aura nAma kalpita kiyA jA sakatA hai aura yA jinacandrake kAlako pUrvAvadhiko 31 varSa Upara uThAkara vI. ni. 645 kI bajAya 614 kiyA jA sakatA hai| jainendra siddhAnta koza Page #334 -------------------------------------------------------------------------- ________________ itihAsa 6. digambara jainAbhAsI saMgha aisA karane para kyoM ki vI. ni. 488 meM vikrama rAjya mAnakara kI gaI A indvanandikI kAla gaNanA vI, 'ni 488+117-605 hokara zaka saMvatke sAtha aikya ko prApta ho jAtI hai. isalie kundakunda se Age vAle sabhI ke kAlomeM 117 varSakI vRddhi karate jAnekI bajAye unakI gaNanA paTTAvalI meM zaka saktakI apekSA se kara dI gaI hai| (vizeSa de pariziSTa 4) / 3. dezIya gaNa kandakanda prApta hone para nandisagha do zAkhAomeM vibhakta ho gyaa| eka to umAsvAmIkI AmnAyakI ora calI gaI aura dUsarIsamantabhadra kI ora jisa meM Age jAkara aklaMka bhaTTa hue| umAsvAmIkI AmnAya puna do zAkhAoM meM vibhakta ho gii| eka to balAtkAragaNa kI mUla zAkhA jisake adhyakSa golAcArya tR hue aura dUsarIbalAkapicchako zAkhA jo dezIya gaNake nAmase prasiddha huii| yaha gaNa puna. tIna zAkhAoM meM vibhakta huA, guNanandi zAkhA, golAcArya zArakhA aura nayakIrti zAkhA / (vizeSa de, zIrSaka 7/1,5) / 3. anya saMgha AcArya arha baloke dvArA sthApita cAra prasiddha saghomeM se nandisaMdha kA paricaya deneke pazcAta aba siMhasagha Adi tonakA kathana prApta hotA hai| siMhakI guphA para varSA yoga dhAraNa karane vAle AcAryakI adhyakSatAmeM jisa sadha kA gaThana huA usakA nAma siha saMgha paDA / isI prakAra deva dattA nAmaka gaNikAke nagarameM varSA yoga dhAraNa karanevAle tapasvIke dvArA gaThina sagha deva saMgha kahalAyA aura tRNatala meM varSA yoga dhAraNa karane vAle jinasena kA nAma vRSabha par3a gayA thA unake dvArA gaThita sagha vRSabha saMgha kahalAyA isakA hI dUsarA nAma sena sagha hai| isakI eka choTI-sI gurvAvalI upalabdha hai jo Age dI jAnevAlI hai| dhavalAkAra zrI vIrasena svAmI ne jisa saghako mahimAnvita kiyA usakA nAma pacastUpa saMgha hai isIme Age jAkara jainAbhAsI kASThA sagha ke pravartaka zrI kumArasena jI hue| harivaMza purANake racayitA zrI jinasenAcArya jisa saMghameM hue baha punnATa sagha ke nAmase prasiddha hai| isakI eka paTTAvalI hai jo Age dI jAne vAlI hai| 6 digambara jainAbhAsI sagha 1 sAmAnya paricayanItisAra (to ma A/4/358 para uddhata)-pUrva zrI mUla saMghastadanu sitapaTa. kASThastato hi tAvAmudAdigacchA punarajani tato yApunIsagha ekaH / mUla saMghameM pahale (bhadrabAhU prathamake kAlameM) zvetAmbara sadha utpanna huA thA (de, shvetaambr)| tatpazcAta (kisI kAla meM) kASThA saMgha huA jo pIche aneko gacchome vibhakta ho gyaa| usake kucha hI kAla pazcAt yApunI sagha huaa| notisAra (da pA /To 11meM uddhRta)-gopucchakazvetavAsA draviDo yApanIya nizpicchazcati caite paJca jainAbhAsA prakIrtitA / gopuccha (kASThA sagha), zvetAmbara, draviDa, yApanIya aura nizpiccha (mAthura sagha) ye gAMca jainAbhAsI kahe gaye hai| haribhadra sUrokRta SaT darzana samuccayakI A guNaratnakRta TokA-"digambarA punarnAgnyaligA pANipAtrazva / te caturdhA, kASThasaMdha-mUlasaMgha-mAthurasagha gopyasagha bhedAt / AdyAstrayo'pi saghA vandyamAnA dharmavRddhi bhaNanti gopyAstu bandhamAnA dharmalAbha bhaNa ti / stroNA mukti kevalInA bhukti sanatasyApi sacIvarasya mukti ca na mnvte| saveSAM ca bhikSATane bhojane ca dvAtriMzadantarAyA malAzca caturdaza vrnniiyaa| zeSamAcAre gurau ca deve ca sarvazvetAmbaraistutyam / nAsti teSA mitha zAstreSu tarkeSu paro bhed.| = digambara nagna rahate hai aura hAthameM bhojana karate hai / inake cAra bheda hai, kASThAsagha, mUlasa gha, mAthurasagha aura gopya (yApanIya) saMgha / pahaleke tIna (kASThA, mala tathA mAthura) vandanA karanevAleko dharmavRddhi kahate haiM aura strI mukti, kevali bhukti tathA savatoMke sadbhabhAvameM bhI savastra mukti nahIM mAnate hai / cArohIsaMghoM ke sAdhu bhikSATanameM tathA bhojanameM 32 antarAya aura 14 maloko TAlate hai| isake sivAya zeSa AcAra (anudiSTAhAra, zUnyavAsaAdi tathA deva guruke viSayameM (mandira tathA mUrtipUjA Adike viSayameM) saba zvetAmbaroM ke tulya hai / ina donIke zAstromeM tathA toMme (sacelatA,strImukti aura kavali bhuktiko chor3akara) anya koI bheda nahIM hai da.sA/40 premI jI-ye sagha vartamAnameM prAya lA ho cake hai / gopacchakI picchikA dhAraNa karane vAle katipaya bhaTTArako ke rUpameM kevala kASThA saMghakA hI koI antima avazeSa kahIM kahIM dekhaneme AtA hai| 2 yApanIya saMgha 1 utpatti tathA kAla bhadramAhucAritra 4/154-tato yApanasaMgho'bhUtteSI kApathavartinAm / - una zvetAmbariyomeM se kApathavartI yApanIya saba utpanna huaa| da sA./mU 26 kallANe varaNayare sattasae paca uttare jAde / jAvaNiyasaMghabhAvo sirikalasAdo hu sevaDado / 26 - kalyANa nAmaka nagarameM vikramakI mRtyu ke 705 varSa bItane para (dUsarI pratike anusAra 205 varSa bItanepara) zrIkalaza nAmaka zvetAmbara sAghuse yApanIya saMghakA sadbhAva huaa| 2 mAnyatAye da, pA/TI, 11/11/15-yApanIyAstu vesarA ibobhayaM manyante, ratnatrayaM pUjayanti, kalpaM ca bAcayanti, strINA tadbhave mokSa, kevalijinAnA kavalAhAra, parazAsane sagranthAnA mokSa ca kthynti| -yApanIya saMgha (digambara tathA zvetAmbara) donoko mAnate hai| ratnatrayako pUjate hai, (zvetAmbaroke) karu pasUtrako bA~cate hai. (zvetAmbariyokI bhauti) striyokA usI bhavase mukta honA kevaliyokA kavalAhAra grahaNa karanA tathA anya matAvalambiyoko aura parigrahadhAriyoM ko bhI mokSa honA mAnate hai / haribhadra sUri kRta SaT darzana samuccayakI A. guNaratna kRta TIkA gopyAstu vandyamAnA dharmalAbha bhaNanti / strINAM mukti kevaliNA bhukti ca mnynte| gopyA yApanIyA ityucyante / sarveSA ca bhikSATane bhojane ca dvAntizadantarAyAmalAzca caturdaza varjanIyA / zeSamAcAre gurau ca deve ca sarva zvetAmbarai stutyam / = gopya saMgha vAle sAdhu vandanA karanevAleko dharmalAbha kahate hai / strImukti tathA kebalibhukti bhI mAnate hai| gopyasaghako yApanIya bhI kahate hai| sabhI (arthAt kASThA sagha Adike sAtha yApanIya saMgha bhI) bhikSATanameM aura bhojaname 32 antarAya aura 14 maloko TAlate hai| inake sivAya zeSa AcArame (mahAvatAdime) aura deva guruke viSayame (mUrti pUjA Adika viSayame) satra (yApanIya bhI) zvetAmbarake tulya hai| 3 jainAbhAsatva ukta sarva kathanaparase yaha spaSTa hai ki yahasaMgha zvetAmbara matame se utpanna huA hai aura zvetAmbara tathA digambarake mizraNa rUpa hai / isaliye jainAbhAsa kahanA yukti sagata hai / 4 kAla nirNaya isake samayake sambandhame kucha vivAda hai kyoki darzanasAra granthakI do pratiyA~ upalabdha hai / ekame vi.705 likhA hai aura dUsareme vi.201|| premIjIke anusAra vi.205 yukta hai kyoMki A. zAkaTAyana aura pAlya kIrti jo isI sapake AcArya mAne gaye haiunhone strI mukti aura kevalabhukti' nAmaka eka grantha racA hai jisakA samaya vi. 705 se bahuta pahale hai| jainendra siddhAnta koza Page #335 -------------------------------------------------------------------------- ________________ itihAsa 320 6. digambara jainAbhAsau saMgha vAlA koI bhI jaina saMgha nahIM hai| sambhavata sAbadha kA artha bhI (yahA~) kucha aura hI ho| 43 // 4-tAtparya yaha hai ki yaha saMgha mula digambara saghase viparIta nahIM hai| jainAbhAsa karanA to dUra yaha AcAryoMko atyanta pramANika rUpase sammata hai| 3 gaccha tathA zAkhAye isa sabake aneko gaccha hai, yathA-1 nandi anvaya, 2 urukula gaNa, 3 eregittara gaNa. 4 mUlitala gaccha ityAdi / (da sA /pra 42premiijii)| 4 kAla nirNaya da. sA. mU.28-1casae chabbIse vikamarAyassa maraNapattassa / dakSiNa mahurAdo drAviDa saMgho mahAmoho / 28 / vikramarAjakI mRtyu ke 526 varSa botanepara dakSiNa mathurA nagara meM (pUjyapAda devanandike ziSya zrI bajranandike dvArA) yaha ra gha utpanna huaa| 5 gurvAvalI isa sabake nandigaNa uruGgalAnvaya zAkhAkI eka choTI sI gurvAvalI upalabdha hai / jisame anantavIrya, devakIrti paNDita tathA vAdirAjakA kAla vidvada sammata hai / zeSake kAla inhIMke AdhAra para kalpita kiye gae hai| (si vi/pra.755 mahendra), (tI, 3/40-41,88-12) / siddhAntasena (I. 640-1000) goNasena paNDita (I.660-1000) zrIpAla (I 175-1025) anantavIrya (jaina naiyAyika) 3 drAvir3a saMgha de. sA / 24 27 si ripujjapAdasIso dAvi DasaMghassa kArago duttttho| NAmeNa bajjaNa dI pAhuDavedI mhaastto|24| appAsuyacaNayANaM bhavarakhaNado bajjido suNi dehi / pariraiya vivarIta visesayaM baggaNaM cojja 125 bIesu Na tthi jovo unbhasaNa Natthi phAsugaNasthi / sabajjaNa humaNNai Na gaNaI gihakappiya atth|26|kcch khetta vasahi vANijja kAriUNa jIvato / Nhato sacilaNIre pAva paura sa saMje di 127) - zrI pujyapAda yA devanandi AcAryakA ziSya vajranandi draviDasaMghako utpanna karane vAlA huaa| yaha samayasAra Adi prAbhRta granthoMkA jJAtA aura mahAna parAkramau thaa| muniArAjone use aprAmuka yA sacitta cane khAnese rokA, parantu vaha na mAnA aura bigaDa kara prAyazcittAdi viSayaka zAstrokI viparIta racanAkara DAlI / 24-25 // usake vicArAnusAra bIjome jIva nahI hAte,jagatamakoI bhI vastu aprAsuka nahI hai / vaha nato muniyoM ke liye khaDe khaDe bhojanakI vidhiko apanAtA hai, na kucha sAvadha mAnatA hai aura na hI gRhakalpita arthako kucha ginatA hai / 26 / kacchAra kheta vasatikA aura vANijya Adi karAke jIvana nirvAha karate hue usane pracura pApakA sagraha kiyaa| arthAt usane aisA upadeza diyA ki munijana yadi khetI karAve, vatikA nirmANa karAve, vANijya karAve aura aprAmuka jalame snAna kareM to koI doSa nahIM hai| da, sA./To 11 drAviDA' ... sAvadya' prAsuka ca na manyate, udabhojana nirAkurvanti / draviDa sa dhake munijana sAvadya tathA prAsukako nahI mAnate aura muniyoko khaDe hokara bhojana karanekA niSedha karate hai| da, sA./pra 54 premI jI-"draviDa saghake viSayameM darzanasArakI vani kAke kartA eka jagaha jina saMhitAkA pramANa dekara kahate hai ki 'sabhUSaNaM sabastrasyAt bimba drAviDasaghajam' arthAta drAviDa saghakI pratimAye vastra aura AbhUSaNa sahita hotI hai| na mAlama yaha jinasaMhitA kisakI likhI huI aura kahA~ taka prAmANika hai / abhI taka hame isa viSayame bahuta sadeha hai ki drAviDa saMgha sagrantha pratimAokA pUjaka hogaa| 2 pramANikatA yadyapi devasenAcAryane darzanasAra kI uparyukta gAthAoM meM isake pravartaka vajranandike prati duSTa Adi apazabdokA prayoga kiyA hai, parantu bhojana viSayaka mAnyatAoka atirikta mUlasabake sAtha isakA itanA pArthakya nahIM hai ki jenAbhAsI kahakara isako isa prakAra nindA kI jaaye| (de. sA./pra.45 premojo) isa bAta kI puSTi nimna uddharaNapara se hotI haiha. pu. 1 32 vajrasUrevicAraNya' sahetvorvandhamokSayo / pramANa dharmazAstrANA pravaktRNAmivoktaya / 32 / =jo hetu sahita vicAra karato hai, vajranandiko uktiyoM dharmazAstrokA vyAkhyAna karane vAle gaNadharokI uktiyoke samAna pramANa hai| da,sA/pra. pRSTha saMkhyA (premI jI)-isapara se yaha anumAna kiyA jA sakatA hai ki harivaza purANake kartA zrI jinasenAcArya svayaM drAviDa saghI ho, parantu ve apane sadhake AcArya batAte hai / yaha bhI sambhava hai ki drAviDa saMghakA ho apara nAma punnATa sagha ho kyo ki 'nATa' zabda karNATaka dezake liye prayukta hAtA hai jo ki drAviDa deza mAnA gayA hai| dramila sagha bhI isokA apara nAma hai|42| 2 (kucha bhI ho, isakI mahimAse inkAra nahIM kiyA jA sakatA, kyoki) vidyavizvezvara, zropAladeva, vaiyAkaraNa dayApAla, matisAgara, syAvAda vidyApati zrI vargadarAja sUri jaise baDe-baDe vidvAna isa saghame hue hai| // 42 // 3-tIsarI bAta yaha bhI hai ki A devasenane jitanI bAteM isa saMghake liye kahI hai, unameM se bIjoko prAsukamAnaneke atirikta anya bAtokA artha spaSTa nahI hai, kyoki sAvadha arthAt pApako na mAnane devakIrti paNDita (I 660-1040) guNakIrti (siddhAnta bhaTTAraka) vAdirAja 2 (I 1010-1065) 4 kASThA saMgha jainAbhAsI saghome yaha sabase adhika prasiddha hai| isakA kucha eka antima avazeSa aba bhI gopucchakI pIchIke rUpane kinhI eka bhaTTArako meM pAyA jAtA hai| gopucchako pIchIko apanA lene ke kAraNa isa sagha kA nAma gopuccha saMgha bhI sunane meM AtA hai| isakI utpatti ke viSaya me do dhAraNAye hai| pahalIke anusAra isake pravartaka nandisadha balAtkAra gaNameM kathita umAsvAmIke ziSya zrI lohAcArya tR. hue, aura dUsarIke anusAra pacastUpa saMdhameM prApta kumAra sena hue| sallekhanA vatakA tyAga karake caritrase bhraSTa ho jAneko kathA donoM ke viSaya meM prasiddha hai, tathApi vidvAnoko kumAra senavAlI dvitIya mAnyatA hI adhika sammata hai| prayama dRSTi nandisagha balAtkAra gaNako paTTAvalI / zla, 67-(tI. 4/363) para uddhRta)-" lohAcAryastato jAto jAta rUpadharo'marai / tata paTTadvayI jAtA prAcyudIcyupalakSaNAta 6-7) = nandisaMghameM kundakunda umAsvAmI (gRddhapiccha) ke pazcAt lohAcArya tRtIya hue| inake kAlase saMghameM dA bheda utpanna ho ge| pUrva zAkhA (nandisaghakI rahI) aura uttara zAkhA (kASThA saghakI ora calI gii| tI. 4/351 dillIkI bhaTTAraka gaddiyose prApta lekho ke anusAra isa saghako sthApanAkA sakSipta itihAsa isa prakAra hai - dakSiNa dezastha bhahalapura meM virAjamAna zrI lohAcArya tR. ko asAdhya rogase AkrAnta ho jAneke kAraNa, zrAvakone mUcchavisthAmeM yAbujjIvana saMnyAsa maraNa kI pratijJA dilA dii| parantu pIche roga zAnta ho gyaa| taba jainendra siddhAnta koza Page #336 -------------------------------------------------------------------------- ________________ itihAsa 321 6 digambara jainabhAsI saMgha AcAryane bhikSArtha uThaneko bhAvanA vyaktakI jise zrAvakoMne svIkAra nahIM kiyaa| tama ve usa nagarako choDakara agrohAcale gae aura vahA~ke logoMko jana dharmameM dIkSita karake eka naye saghakI sthApanA kara dii| dvitIya dRSTi da.sA./. 31, 38, 36-AsI kumArasaiNo NadiyaDe viNayaseNadivikha yo| sapaNAsabhaMjaNeNa ya agahiya praNa dikkhao jAdo / 33 / sattasae tevaNNe vikkamarAyassa maraNa pattassA diyavaragAme kaTTho saMgho muNeyabbo // 38 // diyaDe baragAme kumAraseNoya sattha vinnnnaannii| kaTTho dasaNabhaTTho jAdo sallehaNAkAle 36 / A vinayasenake dvArA dIkSita A. kumArasena jinhoMne saMnyAsa maraNakI pratijJAko bhaga karake puna guruse dokSA nahIM lI, aura saslekhanAke avasarapara,vikrama kI mRtyuke 753 varSa pazcAt, nanditaTa grAmameM kASThA saMghI ho gye| da. sA/mU. 37 so samaNasaghavajjo kumAraseNo hu samayamicchatto / catto va samo ruddo kaTThasaMgha paravedI / 37) --munisaghase varjita, samaya midhyAdRSTi, upazama bhAvako choDa dene vAle aura raudra pariNAmI kumAra senane kASThA saMghakI prarUpaNA kii| svarUpa da. sA /mU 34-36 parivajjiUNa picchaM camara cittUNa mohkliegaa| ummagga saMkaliya bAgaDavisaemu samvemu / 34 / itthINaM guNa divA khullayaloyassa vIra cariyattaM / kakkasakesaggahaNa chaThaM ca guNavyada NAma / 3 / AyamasatyapurANaM pAyacchitta ca aNNahA kipi / viraittA micchattaM paTTiyaM maDhanoesu // 36 / - mayUra picchIko tyAgakara tathA caMvaro gAyakI pUMchako grahaNa karake usa ajJAnIne sAre bAgaDa prAntameM unmArgakA pracAra kiyA / 34 / usane striyoM ko zarIkSA denekA, kSullakoM ko boryAcArakA, muniyoM ko kar3e bAloMkI picchI rakhanekA aura rAtri bhojana nAmaka chaThe gugavata (aNuvata) kA vidhAna kiyA / 35 // isake sivAya isane apane Agama zAstra purANa aura prAyazcitta viSayaka granthoM ko kucha aura hI prakAra racakara mUvaM logoM meM mithyAtvakA pracAra kiyaa|36|| de Upara zIrSaka 6/1 meM hari bhadramUri kRta SaTdarzana kA uddharaNa-vandanA karane vAle ko dharma vRddhi kahatA hai / strI mukti, kevali bhukti tathA savastra mukti nahIM maantaa| nindanIya da.sa./mU 37 so samaNasaMghavajjo kumAraseNo hu samayamicchatto / cattovasamo ruddo kaTTha saghaM pruuvedi|37) -munisaMghase mahiSkRta, samayamithyAvRSTi, upazama bhAva ko choDa dene vAle aura raudra pariNAmI kumArasenane kASThA saghako prruupnnaakii| senasaMgha paTTAvalI 26 (tI 4/426 para uddhRta)- 'dArasaMgha saMzayatamo nimagnAzAdhara mulasaMghopadeza - kASThA sadhake saMzaya rUpI andha kArameM DUbe huoMko AzA pradAna karane vAle mUla saMghake upadezase / de. sA/45 premI jI-mUlasaghase pArthakya hote hue bhI yaha itanA nindanIya nahIM hai ki ise raudra pariNAmI Adi kahA jA ske| paTTAvalIkArane isakA sambandha gautamake sAtha joDA hai (de Age zoSaka 7) vividha gaccha A surendrakIrti-kASThAsaMgho bhuvikhyAto jAnanti nRsuraasuraa'| tatra gacchAzca catvAro rAjante vizrutA kSitau // zrInanditaTasajJAzca mAthuro mAgaDAbhidha / lADamAgaDa ityete vikhyAtA kssitimnnddle| - pRthivI para prasiddha kASThA saMdha ko nara sura tathA asura saba jAnate haiN| isake cAra gaccha pRthivIpara zobhitamunejAte haiM-nanditaTagaccha,mAthura gaccha, bAgaDa gaccha,aura lADavAgaDagaccha / (inameM se naMditaTa gaccha to svayaM isa saMgha kA hI abAntara nAma hai jo nanditaTa grAmameM utpanna honeke kAraNa ise prApta ho gayA hai| mAthura gaccha jainAbhAsI mAthura saghake nAmase prasiddha hai jisakA paricaya Age diyA jAnevAlA hai| bAgaDa dezameM utpanna honevAlI isakI eka zAkhAkA nAma bAgaDa gaccha hai aura lADabAgaDa deza meM prasiddha va pracArita honevAlI zAkhAkA nAma lADanAgaDa gaccha hai| isakI eka choTIsI gUrvAvalI bhI upalabdha hai jo Age zIrSaka 7 ke antargata dI jAne vAlI hai| kAla nirNaya yadyapi saMghakI utpatti lohAcArya tR aura kumArasena donose batAI gaI hai aura saMnyAsa maraNa kI pratijJA bhaga karanevAlI kathA bhI donoM ke sAtha nibaddha hai, tathApi devasenAcArya kI kumArasena vAlI dvitIya mAnyatA adhika sagata hai, kyoMki lohAcArya ke sAtha isakA mAkSAva sambandha mAnanepara isake kAlakI saMgati baiThanI sambhava nahIM hai / isaliye bhale ho lohAcAyaja ke sAtha isakA paramparA sambandha rahA Ave parantu isakA sAkSAta sambandha kumArasena ke sAtha hI hai| isakI utpattike kAlake viSaya meM matabheda hai| A devasenake anusAra vaha vi 753 hai aura premIjI ke anusAra vi (da sA./ pra. 31) / isakA samanvaya isa prakAra kiyA jA sakatA hai ki isa sagha kI jo paTTAbalI Age dI jAne vAlo hai usameM kumArasena nAmake do AcAryokA ullekha hai / ekakA nAma lohAcAryake pazcAta rAhave nambara para AtA hai aura dUsarekA 40veM nambarapara / bahuta sambhava hai ki pahale kA samaya vi.753 ho aura dUsarekA vi.655 / devasenAcAryakI apekSA isakI utpatti kumArasena prathamake kAlameM huI namaki pradyumna cAritrake jisa prazasti pAThake AkAra para premIjI ne apanA samdhAna prArambha kiyA hai usameM kumArasena dvitIyakA ullekha kiyA gayA hai kyoMki isa nAmake pazcAta hemacandra Adike jo nAma prazastimeM liye gae haiM ve saba jyoMke tyA isa paTTAvalomeM kumArasena dvitIyake pazcAda nimaddha kiye gaye haiN| agrokta mAthura saba anusAra bhI isa saghakA kAla vi.753 hI siddha hotA hai, kyoMki da.sA granthameM usakI utpatti isake 200 varSa pazcAta batAI gaI hai| isakA kAla 655 mAnanepara vaha vi.1145prApta hotA hai, jama ki ukta granyakI racanA hI vi.660 meM honA siddha hai| usameM 1155 kI ghaTanAkA ullekha kaise sambhava ho sakatA hai| 5. mAthura saMgha jaisAki pahale kahA gayA hai yaha kASThA saghakI hI eka zAkhA yA gaccha hai jo usake 200 varSa pazcAt utpanna huA hai| mathurA nagarI meM utpanna hone ke kAraNaho isakA yaha nAma par3a gayA hai| pauchIkA sarvathA niSedha karaneke kAraNa yaha niSpicchaka saMghake nAmase prasiddha hai| da pA/mU 40,42 tatto dumaetIde ma rAe mAhurANa gurunnaaho| NAmeNa rAmaseNo Nipiccha vaNiyaM teNa / 40 / sammatapayaDimicchataM kAya jaMjiNiMda bibesu / appaparaNi imu ya mamattabuddhIe parivasaNaM 41 // eso mama hou gurU avaroNaritha tti cittapariyaraNa / sagagurukulAhimANo iyaresu vi bhagakaraNa ca / 42 / - isa (kASThA sagha) ke 200 varSa pazcAta athAva vi.653 meM mathurA nagarImeM mAthurasaghakA pradhAna guru rAmasena huaa| usane ni picchaka rahanekA upadeza diyA, usane pIchIkA sarvathA niSedha kara diyA / 42 / usane apane aura parAye pratiSThita kyei huye jinabimboM kI mamatva buddhi dvArA nyUnAdhika bhAvase pUjA bandanA karane, merA yaha guru hai dUsarA nahIM isa prakArake bhAva rakhane, apane gurukula (sagha) kA abhimAna karane aura dUsare gurukuloMkA mAna bhaMga karane rUpa samyaktva prakRti mithyAlakA upadeza diyaa| da. pATI 11/11/18 niSpicchikA mayUrapicchAdikaM na manyante / uktaM ca DhADhasIgAthAsu-picche Na hu sammatta karagahie moracamaraDaMbarae / appA tArai appA tamhA appA vi jhAyavyo / seyaMbaro ya 21 jainendra siddhAnta koza Page #337 -------------------------------------------------------------------------- ________________ itihAsa 322 7 paTTAvaliya tathA gurvAvalire AsaMbaro ya buddho ya taha ya aNNo ya / samabhAvabhAviyappA laheya mokrava Na sadeho / 2 / niSpicchika mayUra AdikI picchIko nahI mAnate / DhADhasI gAthAmeM kahA bhI hai-mora pakha yA camaragAyake bAlokI pichI hAtha meM lenese samyaktva nahIM hai| AtmAko AtmA hI tAratA hai, isalie AtmA dhyAne yogya hai / / zveta vastra pahane ho yA digambara ho, buddha ho yA koI anya ho, samabhAvase bhAyI gayI AtmA hI mokSa prApta karatI hai,isameM sandeha nahIM hai / 2 / da. sA //44 premI jI 'mAthurasadhe mUlato'pi picchiMkA nAdRtA / - mAthurasabameM pochIkA Adara sarvathA nahI kiyA jaataa| de. zIrSaka/6/1 meM haribhadra surikRta SaTdarzanakA uddharaNa-bandamA karane bAleko dharmavRddhi kahatA hai| strI mukti, kevali bhukti savastra mukti nahIM maantaa| 7. padAvaliye tathA garvAvaliyeM 1. mUlasaMgha vibhAjana mUla saMghakI paTTAvalI pahale de dI gaI (deM. zIrSaka 1/2) jisameM vIra-nirvANake 683 varSa pazcAta taka kI zrutadhara paramparAkA ullekha kiyA gayA aura yaha bhI batAyA gayA ki A ahaMbalIke dvArA yaha mUla saMgha aneka avAntara saMgho meM vibhAjita ho gayA thA . Age calane para ye atrAntara sadha bhI zAkhAoM tathA upazAkhAomeM vibhakta hote hue vistArako prApta ho ge| isakA yaha vibhaktikaraNa kisa kramase huA, yaha bAta noce citrita karanekA prayAsa kiyA gayA hai / agAMzadhAriyokI paramparAmeM lohAcArya 2 (bI.ni 515-565) arha bali (vI.ni. 565-563) guNadhara dharasena mAghanandi puSpadanta (563-633) mandisaMgha balAtkAra gaNa (de. Age pRthak paTTAvalI) Aryamathu (600-650) bhUtabalI (563-683) jina candra (645-654) nAgahasti (620-687) yativRSabha (650-700) (654-706) zAkhA 1 gRddhapiccha umAsvAmI (vI ni 706-770) (I. 176-243) zAkhA 2 vAdirAja samantabhadra (vi,za 2-3) (I 120-185) kAla nirNaya jaisAki Upara kahA gayA hai, da sA e0 ke anusAra isakI utpatti kASThAsa ghame 200 varSa pazcAta huI thI tadanusAra isakA kAla 753+ 200 - vi 653 (vi za 10) prApta hotA hai / parantu isake pravartakakA nAma vahAM rAmasena batAyA gayA hai jabaki kASThAsaghakI gurvAvalI meM vi. 653ke AsapAsa rAmasena nAma ke koI AcArya prApta nahIM hote hai| amita gati dvi.(vi 1050-1073) kRta subhASitaratnasandohame avazya ima nAma kA ullekha prApta hotA hai| isIkA lekara premojI amita gati vi ko isakA pravartaka mAnakara kASThAsaMghako vi. 153 meM sthApita karate hai, jisakA nirAkaraNa pahale kiyA jA cukA hai| 6.bhillaka saMghada sA /mU 45-46 dakvidese vijhe' pukkalae bIracaMdamuNiNAho / aTThArasaetIde bhillayasagha parUvedi / 45 // soNiyagacchaM kiccA paDikamaNa taha ya bhinnnnkiriyaao| vaNNAcAra vivAI jimagga suTchu gihaNedi / 46 / -dakSiNadezameM vindhya parvatake samIpa puSkara nAmake grAmameM vIracanda nAmakA munipatti vikrama rAjyakI mRtyu ke 1800 varSa bItane ke pazcAta bhisalaka saghako calAyegA / 451 vaha apanA ekaannaga gaccha banAkara judA hI pratikramaNa vidhi banAyegA / bhinna kriyAo kA upadeza degA aura varNAcArakA vivAda khar3A kregaa| isa taraha vaha sacce jainadharma kA nAza kregaa| da.sA/pra.5 premIjo-upayukta gAthAomeM granthakartA (zrI devasenAcA) ne jo bhaviSya vANI kI hai vaha ThIka pratIta nahIM hotI, kyoki vi. 1800 ko Aja 200 varSa bIta cuke hai, parantu isa nAmase kisI saMgha kI utpatti sunane meM nahIM AI hai| ata bhillaka nAmakA koI bhI saMgha Aja taka nahIM huA hai| 7 anya saMgha tathA zAkhAyeM jaisA ki usa saMghakA paricaya dete hue kahA gayA hai, pratyeka jainAbhAsI saMghakI anekAneka zAkhAye yA gaccha hai, jisameM se kucha ye hai-1 gopya sadha yApanIya saghakA apara nAma hai| drAviDasabake antargata cAra zAkhAye prasiddha hai, 2. nandi anvaya gaccha, 3, urukula gaNa, 4. eri gittara gaNa, aura 5. mUlitala gaccha / isa prakAra kASThAsa ghameM bhI gaccha hai,6 nanditaTa gaccha vAstava meM kASThAsagha ko koI zAkhA na hokara nanditaTa grAmameM utpanna hone ke kAraNa svaya isakA apanA ho apara nAma hai| mathurAmeM utpanna honevAlI isa saMghakI eka zAkhA 7.mAthura gaccha ke nAmame prasiddha hai, jisakA paricaya mAthura sagha ke nAmase diyA jA cukA hai / kASThAsaghakI do zAkhAye 8.bAgaDa gaccha aura ha.lADabAgaDa gaccha ke nAmase prasiddha hai jinake ye nAma usa deza meM utpanna hone ke kAraNa par3a gae hai| sihanandi na.1 I za. 2 balAkapiccha lohAcArya3 pAtrake sarI I. za6-7 (I 220-231) vakragrIva bajranandi naM 2vi za6 nandisaMgha nadisagha sumatideva I. za.7-8 dezIya gaNa balAtkAragaNa (de. zIrSaka (de. zIrSaka kumArasena 7/1) 7/2 ) (kASThAsaMghI) vi. 753 cintAmaNi vaddhadeva (cUDAmaNi) mahezvara muni (tI./4/382 para uddhRta malliSeNa prazastise) puSpasena akalaMka bhaTTa pa. kailAzacanda = I. 620-680 paM mahendrakumAra I.720 780 mahodeva I 665-705 vAdIbha siha (oDaya deva) I. 770-860 jainendra siddhAnta koza Page #338 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1223/ 1232 ,99009wwwar 04 pahale | 1266 1271 1266 itihAsa 323 7. paTTAvaliye tathA gurvAvaliye 2. nandi saMgha balAtkAragaNa ke AdhArapara DA nemicandane isakI anya gaddiyose sambandhita pramANa-dRSTi 1-bi.rA sa.-zaka savata, dRSTi naM 2=vi.rA sa.. bhI paTTAvaliye tI.4/441 para bhadI hai-- thI ni 488 / vidhi mana bhadrabAhuke kAla meM 1 varSakI vRddhi karake usake sa0 va nAma / vi0 / varSa) sa0 va nAma |vi0 / varSa Age agale-agale kA paTTakAla joDate jAnA tathA sAtha-sAtha usa paTTakAlameM yathokta vRddhi bhI karate jAnA-(vizeSa de zIrSaka 5/2) | 2 ujjayanI gaddI- | 7 gvAliyara gahI pra. dRSTi dvi dRSTi | 27 mahAkIrti 686/1865 hemakIrti 12067 nAma 28 viSNunandi 704 | 2266 cAru koti virAsa | vI.ni 1216 | bI ni | vizeSatA | (vizvanandi) 67 neminandi 1 bhadrabAhu 2 4-26 606-631 22 462-514 | | 26 zrI bhUSaNa 68 nagabhikIrti 1230 514-515 /muulsNghk| 30 zInacanda 14661 narendrakIti lohAcArya 2 31 zrInandi 70 zrIcandra 1241 2 guptigupta 26-36 631-64 / 1065-75 nandisagho-] 32 dezabhUSaNa 10 71 padmakIrti 1248 3 mAghanandi tpatti taka | 33 anantakIrti | 72 varddha mAnakIti pra AcAryatva | 36-40641-645 4 575-576 bhraSTa honese | | 34 dharmanandi 2373 akalaMkacandra 1256 35 vidyAnandi 32/ 74 lalitakIrti 1257 dvi. AcAryatva 35/571-614 puna dokSAke 36 rAmacandra 75 kezavacandra 1261 bAda 37 rAmakoti 76 cArukIrti 1262 4 jinacandra 40-44645-6546614-623 38 abhaya yA 77 abhayakIrti 1264 31 623-654 kAla vRddhi nirbhayacandra 16/78 vasantakIrti 1264 5 padyanandi 49-101654-7062/654-706 apara nAma 36 nara candra 16 8 ajamera gahI kundakunda 40 nAgacandra 76 prakhyAtakIti 6 gRdapiccha 101-142/706-747 41706-747 umAsvAmI 80 zubhakIrti 23/747-770 'kA nAma 1268 42 harinandi 81 dharmacandra noTa- isame Age zaka saMvata ghaTita ho jAneme dvi dRSTikA prayojana samApta |43 mahIcandra 82 ratnakIrti ho jAtA hai 44 mAghacandra 83 prabhAcandra 7 lohAcArya 3 / 942-153 / 747-758) / / 1310 (mAdhavacandra) 221 9. dillI gaddI 3 canderI gaddI 84 padmanandi / 1385/65 krama nAma / 1023 | 1485 zubhacandra zaka sa I. saM. varSa vizeSa 45 lakSmIcanda 145057 46 guNanandi 86 jinacandra (1507 : 70 lohAcArya 3 142-153 , 220-261 / (guNakIti) 10. cittaur3a gaddI 104818 | yazakIti1 47 guNa candra | 153-211 231-284 13.87 prabhAcandra yazonandi 1 48 lokacandra 211-258 | 286-336 1571 10 devanandi 88 dharmacandra | 4 bhelasA (bhopAla) gaddI 258-308336-386 | 50 jinendrabuddhi pUjya-- 1581 jayanandi [118 lalitakIrti 46 zrutakIrti 208-358/ 386-426/50 pAda 12 guganandi |60 candrakIrti 50 bhAvacandra 1358-364-436-442 1622 | bajranandina 1 364-386 | 442-464 | 22 'draviDa saMghake pravartaka (bhAnucandra) 1064/2161 devendrakIrti 14 | kumAranandi | 386-427 464-505, 41 51 mahIcadra 1915 | 24/62 narendrakIrti 15 / lokacandra 427-453 | 505-531 / 26 5 kuNDalapura (damoha) gaddI 13 sure drakIrti 14 jagatkIti | prabhAcandra na.1 | 453-478531-556 / 25 12 moSacandra 1733 nemIcandra naM 1 478-487556-5656 (meSacandra) 1770 16 mahendrakIrti 18 | bhAnunandi 487-508565-586 6. vArA kI gaddI 1762 67 kSemendrakIrti | siMhanandi 2 1508-52686-03 1916 53 brahmanandi 1144 | 18 surendrakIrti | vasunandi 1 125-531603-604 1822 54 zivanandi 21 vIranandi 6 sukhendrakIrti 1 531-561 [ 606-636 55 vizvacandra 22 | ratnanandi 1100 nayanakIti 561-585636-663 1876 56 hRdinandi 1956 101 devendra kIti 23 mANikyanandi 1585-601 / 663-676 16 18834 57 bhAvanandi 1160 24 meSacandra na 1601-627/674-705 | 26 102 mahendra kIti 1138 / 18 sUra (svara) kAti | 1967 25 zAntikIrti 627-642 / 705-720 / 15 / 11. nAgaura gahI 56 vidyAcandra 1170 26 merukIti 642-680 / 726-758, 38. 60 sUra (rAma) candra 1176 5 61 mAghanandi 2 bhuvanakoti 1586 3 nandisaMgha balAtkAragaNa ko bhaTTAraka A nAya / 62 jJAnanandi 1988 11 3 dharmakIrti noTa ---indra nandikRna zrutAvatArako upayukta paTTAvalI isa saMghakI bhara 63 gaMgakIrti 1166 7 4 vizAlakIrti pura yA bhahilapura gaddIse sambandha rakhatI hai| iNDiyana eNTIkverI- | 64 sihakIrti | 1206 / 3 / 5 lakSmIcandra / 1140/ 465 devendrakIrti 1148 1155 1 ratnakIrti jainendra siddhAnta koza Page #339 -------------------------------------------------------------------------- ________________ itihAsa 324 7. paTTAvaliye tathA gurvAvaliye saM0 va nAma / vi0 / brss| saM0 va nAma / vi0 / varSa 6 sahasrakIti | 15 jJAnabhUSaNa / za018, 7 nemicandra 16 candrakIti 8 yaza kIti 17 padmanandI 6 bhuvanakIrti 18 sakalabhUSaNa 10 zrIbhUSaNa 16 sahasrakI ti 11dharmacandra 20 anantakIrti 12 devendrakIrti 21 harSakIti 13 amarendra kIrti 22 vidyAbhUSaNa 14 ratnako ti 23 hemakIrti * hemakoti bhaTTAraka mAgha zu02 sa01910 ko paTTapara baitthe| 4 nandisaMgha balAtkAragaNakI zubhacandra AmnAya (gujarAta vIranagarake bhaTTArakoMkI do prasiddha gaddiye) pramANa jai 1/456-456, gai 2/377 378, tI 3/366 / dekho pIche - gvAliyara gaddIke vasantakIti (vi 1264) tatpazcAta ajamera gaddI ke prakhyAtakIti (vi 1266), zubhakIti (vi 1268), dharmacandra (vi, 1271), ratnakoti (vi 1266), prabhAcandra na.7 vi. 1310-1385) 5 nandisaMdha dezIyagaNa (tIna prasiddha zAkhAye) pramANa -- 1. tI. 4/3/63 para uddhRta nayakoti pttttaavlii| (dha 2/pra.2/H. L. Jain); (ta vR/ 67) / 2. dha 2/pra 11/HLJain/zilAlekha naM064 meM udhRta guNanandi prmpraa| 3. tI. 4/373 para udhRta meghacandra prazasti tathA tI 4/387 para uddhRta devakIrti prazasti / padmanandi (kundakunda) (I. 127-194) gudrapiccha umAsvAmI (I. 176-243) balAkapiccha (I 220-231) 1910 guNa nandi (I 843-873) devendra saiddhAntika (I 858-868) - kaladhautanandi (kanakanandi) (I 860-880) sakalakoti zubhacandra bi 1450-150 guNanandi zAkhA (pramANa naM.2) golAcArya zAkhA nayakIrti zAkhA (pramANa naM 3) (pramANa na. 1) vi 1450-1761 IDara gaddI dillI gaddI sUratagaddI devendrakIti (karma vipAkakekartA) (vi 1450-1507) (vi. 1413 meM mUrti sthApana) (vi 1463-1466) / (vi 1450-1466) | jinacandra bhuvanakIrti (vi 1507 1571 / (vi 1466-1525) vidyAnanda tribhuvanakIrti jai 2/377/ (vi 1466-1538) jJAnabhUSaNa naM01 (sAgavADa gahIke bhaTTAraka) mallibhUSaNa zrutasAgara zrutakIti vi. 1525-1555) (vi 1538-1556) (vi.za.16 madhya) vasunandi mahendrakIrti ravicandra ( vi0, I.863) (I 870-885) (sampUrNa candra) sarvacandra vIranandi dAmanandi (vi 672, I. 128) (I. 885-100) vijayakIrti / jai. 2/378 / zrIcanda (vi 1556-1575) (vi. 1555-1570) siMhanandi lakSmIcanda (vi. 1556-1575) bharatacandra banemidatta vIracandra (vi.1565-1573) (vi. 1556-1585) zubhacandra (zikSAguru vIracanda) vi. 1573-1613) jJAnabhUSaNa (vi 1585-1616 dAmanandi 1000 643 gAlAcArya zrIdharadeva naM 1 vIranandi 1025 168 (I 100-120) malladhArI deva naM 1 zrIdhara 1050 163 / (I. za. 120) malladhArI- traikAlpayogI zrIdhara deva naM 2 devana.111075 1018 (I. 120-630) mAghanandi / candrakIti 1100 1043 / guNacandra 2 divAkara abhayanandi meSacandra nandi 1125 1068 (vi.za.113 caraNa) candrakIti zubhacandra (I0630-650) udayacandra naM.2 1150 1063 (paNDitadeva) siddhAntika- Age de. agalA pR deva 1172 1995 TippaNI - .mAdhanandi ke sadharmA=AbidakaraNa padyanandi kaumAradeva, prabhAcandra, tathA nemicandra siddhAnta cakravartI / zla 35-36 // tadanusAra inakA samaya I. za10-11 (de agalA pR)| 2. guNacandra ke ziSya mANikyanandi aura nayakI ti yogindradeva hai| nayako tikI samAdhi zaka 1066 (I 1977) meM huI / tadanusAra inakA samaya lagabhaga I 1155 / 3, me candra ke sadharmA-malladhArIdesa,zrIdhara,dAmanandi vidya,bhAnukIrti aura bAlacandra (zla 24-34) / tadanusAra inakA samaya vi, za,11 / (I. 1018-1048) / sakalabhUSaNa sumatikIrti (vi. 1613-1630) prabhAcandra (vi. 1616-1637) vAdicandra (vi 1637.1664) guNakIrti (vi 1630-1650) ___ vAdibhUSaNa (vi. 1650-1675) mahIcandra (vi.1664-1722) merucandra (vi 1722-1732) jainendra siddhAnta koza Page #340 -------------------------------------------------------------------------- ________________ itihAsa 5 kramazaH nandIsaMkha dezIyagaNa golAcArya zAkhA pramANa - 1. tI /4/373 para uddhRta meghacandrakI prazasti viSayaka zilAlekha naM. 47/tI, 4/186 para uddhRta devakortiko prazasti viSayaka zilAlekha naM 40 / 2. tI. 3/224 para uddhRta vasunandi zrAvakAcArako antima prazasti / 3 (dha. 2/pra, 4 / H. L, Jain ); (paM.vi. / pra. 28/ H L Jain ) golAcArya ziSya pramANa na. 1 zikSAgurU kulabhUSaNa (I. 1023-1078) 1 bhAnuMkIta 1 bappanandi mevacandra 1 (vidya) viza 118 AvitaraNa padmanImAi prabhAcAguru) (I 130-1030) kulacandra ( I 1078 - 1908) / mAnanda (kolhApurI)2 (I. 1908-1136) indranandi (I. 136 meM jvAlAmAlinI kalpa pUrA kiyA / ) (I za. 10 kA madhya ) "traikAvya yogI" (I (20-130) (de. isame pUrvavartI pRSTha) 1 pramANa naM. 1, 3 J abhayanandi (vi. za 11 kA prathama caraNa, I. 130-650 ) mANikyanandi ka (parIkSA (I. 1003 - 1028) mAghanandi 3 previdya zikSAgurU devakIrti (zaka 100 meM samAdhi) 1924 - 1163 / jyeSTha gurubhrAtA honeke kAraNa indranandi tathA vIranandiko nemicandra siddhAnta cakravartI apanA guru mAnate haiN| 1 bAlanandi (rAmanandi (haha-1023) isakIrti ( I 1030 - 100) vIranandi (I. 150 - 666) 325 vijayananda (I.bA. 91 pUrva) zikSAguru) - gaNDanaM 2 (mAdirmukha) 1 nemicandra (siddhAnta ghartI (I. 181 ke AsapAsa (10-11) 1 vIranandi I. za. 12 madhya 1 daNDanAyaka Adi aneka zrAvaka prabhAcandra (prameyaka malamArttaNDa ke kartA) (I. 150-1065) I meghacandra traividya 2 ( zaka 1037 meM samAdhi) gaNDavi devakIrti paNDita deva naM. 1. vi. 1960 - 1220 I. 1933 - 1163: zaka 1055- 1088 mAnanda kolhApurI 1 (zaka 1030-1058. I. 1908-1936) ( pramANa naM. 1 tathA 3) 1 kanakanandi devI 7. paTTAbaliyeM tathA gurdAvaliyeM (I. 1020-1112) J nandi (saiddhAntika ) (I. 12-1043) (I.za. (kartA) mANika ina tInoMke zikSAguru rahe jainendra siddhAnta koza / tI. 3/271 1 zubhacandra zaka 1066 meM samAdhi I. 1947 zubhacandra naM. 2 (zaka 110 meM samAdhi) vi. 1994-1936. 1941102 indranandi pahale maica pIche vizeSa adhyayana ke liye abhayanandikI zaraNa meM A gaye the / 1 sakalacandra (I. 150-1020) naM. 2 trai vidya pramANa naM 2 1 zrInanda (111--1023) prabhAcandra zaka 1041 meM pUrti viThA I. 12 pUrva nayanandi sudasaNacariuko racanA vi. 1100 (I. 113-1030) devacandra prasAritameM ina tInoMkI prazaMsA zrutakIrti + saiddhAntika dravyasaMgrahakartA (vi. 1125, I. 1050-68) sunandi (jayasena ) (bhAvakAcAra ke kartA) (vi.sa. 12 kA uttarArdha) (I. 1068-1910) rAmacandra vidyAdeva 1 aneka zrAvaka lakkhanandi 1. 2. mAdhavacandra 3. hullarAja Adi Page #341 -------------------------------------------------------------------------- ________________ itihAsa 7. paTTAvaliye tathA gurvAvaliye 6 sena yA vRSabha saMghako paTTAvalI padmapurANake kartA A raviSeNa ko isa saghakA AcArya mAnA gayA hai| apane padmapurANameM unhoMne apanI guruparamparAmeM cAra nAmoMkA ullekha kiyA hai| (pa pu 123/167) / isake atirikta isa saMghake bhaTTArakokI bhI eka paTTAvalI prasiddha haisenasaMgha paTTAvalI/zla na.(ti. 4/426 para udhRta)-'zrImUlasaMghavRSabha senAnvayapuSkaragacchavirudAvali birAjamAna zrImadguNabhadrabhaTTArakANAm / 38 / dArusaMghasaMzayatamonimagnAzAdhara zrImUlasaMghopadezapitRvanasvA~takakamalabhadrabhaTTAraka / 26 / - zrImUlasaMghameM vRSabhasena anvaya ke puSkaragacchakI virudAvalI meM virAjamAna zrImad guNabhadra bhaTTAraka hue|38| kASThAsaMghake saMzayarUpI andhakArameM DUbe huoMko AzA pradAna karanevAle zrImUla saMghake upadezase pitRlokake vanarUpI svarga se utpanna kamala bhaTTAraka hue / 26 / saM| nAma _ vi. za. vizeSa 23 | guNabhadra | 17kA madhya somasena tathA nemiSeNake AdhArapara 24 somasena 17 kA uttara vi 1656, 1666, 1667 meM rAma pAda | purANa AdikI racanA 25 jinasena za.18 zaka 1577 tathA vi. 1780 meM mUrti sthApanA 26 samantabhadra za 18Upara nIcevAloMke AdhArapara 27 chatrasena 118 kA madhya zla.50 meM inhe senagaNake agragaNya kahA gayA hai| vi.1754 meM mUrti sthApanA narendrasena 18 kA anta zaka 1652 meM pratimA sthApana noTa-saM. 16 takake sarva nAma kevala prazastike liye diye gaye pratIta hote hai| inameMkoI paurvAparya hai yA nahIM yaha bAta sandigdha hai, kyoMki inase Age vAle nAmoM meM jisapakAra apane apanese pUrvavartIke paTTapara AsIna hone kA ullekha hai usa prakAra inameM nahIM hai| 7 paMcastUpasaMgha yaha saba hamAre prasiddha dhavalAkAra zrI vIrasena svAmIkA thaa| isakI yathAlabdha gurvAvalI nimna prakAra hai(ma. pu/pra. 31/paM pannAlAla) candrasena I.742-773 o e raviNa saM. nAma vi saM / vizeSatA 1. AcArya gurvAvalI-(pa.pu 123/167); (tI. 2/276) indrasena / 620-660 saM 1se 4 taka kA kAla raviSeNake divAkarasena 640-680 AdhArapara kanipata kiyA gayA hai| arhatsena 660-700 lakSmaNasena 680-720 / 700-740 vi 734 meM padmacarita pUrA kiyaa| 2. bhaTTArakoko paTTAvalI-(tI. 4/424 430) saM nAma | vi za vizeSa | nemisena 2 chatrasena 3 | Aryasena lohAcArya | brahmasena Aryanandi I. 767-768 vIrasena naM.1 I.770-827 jayasena naM.3 I. 770-827 sUrasena / dazaratha jinasena 3 vinayasena zrIpAla padmasena devasena naM.1 (AdipurANake kartA) 1-I. 820-870- guNabhadra I.870-610 kamalabhadra devendramuni kumArasena durlabhasena zrISeNa lakSmosena somasena zrutavIra dharasena devasena somasena guNabhada vIrasena mANikasena nemiSeNa 17kA madhya nIcevAloke AdhAra para 17 kA madhya zaka 1515ke pratimAlekha meM mANikasena ke ziSya rUpase mAmollekha (jai.4/56) 17kA madhya | de. nIce guNabhadra (saM 23) / / lokasena I.100-140 kumArasena premIjI ke anusAra 1 vi.655 kASThA saMghake sasthApaka da. sA./pra /premIjI) noTa-uparokta AcAryoM meM kevala vIrasena, guNabhadra aura kumArasenake kAla nirdhArita hai| zeSake samayokA unake AdhAra para anumAna kiyA gayA hai / galatI ho to vidvadjana sudhAra le| 8 punnATasaMgha ha pu. 66/25-32 ke anusAra yaha saMdha sAkSAt arha bali AcArya dvArA sthApita kiyA gayA pratIta hotA hai, kyoki gurvAvalimeM isakA sambandha lohAcArya va arhaDalise milAyA gayA hai| lohAcArya va arhadvalike samayakA nirNaya mUlasa dhameM ho cukA hai| usake AdhAra para inake nikaTavartI 6 AcAryoM ke samayakA anumAna kiyA gayA hai| isI prakAra antameM jayasena va jayasenAcAryakA samaya nirdhArita hai, unake AdhAra para unake nikaTavartI 4 AcAryoke samayoMkA bhI anamAna kiyA gayA hai / galatI ho to vidvadjana sudhAra leN| 21/ guNasena 22 | lakSmIsena *somasena mANikyasena pUrvokta hetuse paTTaparamparAse bAhara hai| kevala prazastike artha smaraNa kiye gaye pratIta hote haiN| - jainendra siddhAnta koza Page #342 -------------------------------------------------------------------------- ________________ itihAsa (ha. pu 60/ 25 -62), ( ma pu / pra 48 paM pannAlAla (to. 2 / 451) naM nAma ! vI ni.naM nAma visaM. 12 415565 18 dIpama 2) vinayadhara 3) guptizruti 4 guptaRddhi 5 zivagupta 4 ali 7 mandarAya 8 mitravIra 6 baladeva 10 mitraka 11 sahasa 12 vIravita 13) padmasena 14 vyAdhahasta 15 nAgaharuko 16 jitadanDa 17 nandiSeNa saM : 1 jayasena 2 vIrasena 3 brahmasena 4 rudrasena 5 bhadrasena 6 7 8 nAma gautamase lekara sAhAcArya taka ke sarva nAma kIrtisena jayakIrti vizvakIrti abhayasena 10 | bhUtamena 11 dharasenanaM 2 I za. 5 20 sudharmasena 550 21 sahasena 560 22 muda 565-41323 Izvarase bhAvakIrti 11 10 vizvacandra 530 13 abhayacandra 14 mAghacandra 15 nAmacandra 16 | vinaya candra 540 8 za sa 705 meM harivaza purANako racanA hai pu 66 / 52 9. kASThAsaMghakI paTTAyalI gautama lohAcArya taka ke nAmakA upalekha karake paTTAvalIkArane isa saMghakA sAkSAt sambandha mUlasaMghake sAtha sthApita kiyA hai, parantu AcAryakA kAla nirdeza nahIM kiyA hai| kumAramena tathA kA kAla pahale nirdhArita kiyA jA cukA hai (de zIrSaka 6/4) / unhoMke AdhAra para anya kucha AcAryoMkA kAla yahA~ anumAnase likhA gayA hai jise asa digdha nahIM kahA jA sakatA / (tI 4/60-366 para uta saM 450 24 suna 560 inake samaya kA bhI anumAnasa lagA lenA cAhie 16 20 21 25 abhayasena 28 na 20 abhayasena 28 bhImasena 26 jinasena 1 Iza 7 anta 30 zAntisena viza 7-8 I za 8 pUrva 31 jayasena 2 32) amitasena nAma rAmacandra vijayacandra kIrti yaza abhayakIti 820 870 761-813 34 janasena 2835-5778828 1 26 rAmasena 20 ina 28 guNasena 26 780-830 723-773 800-650 743-763 kumArasena 1 (vi. 753) pratApasena 30 31 mahAyasena 32 vijayasena 22 23 mahAsena 24 kundakIrti 2544 sa nAma 36 | kamalakIrti 2 40 kumArasena (fa, Ekk) hemacandra 41 42 padmanandi 43 yaza kIrti 2 kIrti 45 46 sahasrakIrti 47 mahIcandra 48 devendra korti 41jagatako 327 I saM sahitako 20 21 rAje 33 nayasena 34 zreyAMsasena 36 (vi. 1431) 15 amandakI 24 ranakIrti kamalakIrti 1 55 lakSamaNasena kSemakIrti 1 56 bhImasena hamakosi va somakIrti 17 bAlacandra 37 18 tribhuvanacandra 1 38 1 52 zubhakIrti 53 rAmamena pradyumna cAritrako antima prazasti ke AdhAra para premojI kumArasena 2 ko isa saMsthApaka mAnate haiM, aura inakA sambandha paMcastUpa 7. paTTAyaliye tathA gurvAvaliya sabake sAtha ghaTita karake inhe vi 645 meM sthApita karate hai| sAtha hI 'rAmasena' jinakA nAma Upara 53veM nambara para AyA hai unhe vi 1431 meM sthApita karake mAthura saghakA saMsthApaka siddha karanekA prayatna karate haiM (parantu isakA nirAkaraNa zIrSaka 6/4 me kiyA jA cukA hai) / tathApi unake dvArA nirdhArita ina dono AcAryoMke kAla ko pramANa mAnakara anya AcAryoMke kAlakA anumAna karate hue pradya umna cAritrakI ukta prazastime nirdiSTa gurvAvalI nIce dI jAtA hai| 1 . ( na cAritrakI antima prazasti), pradya, mana cAritrako prastAvanA/ premIjI (sA / premIjI) (nAsa 1/64-00) / nAma bhaM vise | Insada sinAma 40 kumArasena 944 pud5 41 hemacandra 1 180 23 42 padmanandi2 1005 648 43 yaza kIrti 2 | 1030173 14 kSemakIrti 1 1055 668 sa 1 gugasena 2 noTa- prazasti meM 44 se 52 taka ke 8 nAma chor3akara saM. 53para kathita rAmamenase puna prArambha karake somakIrti takake pA~co nAma de diye gaye hai / 10 lAr3abAgar3a gaccha kI gurvAvalI yaha kASThA saMghakA hI eka avAntara gaccha hai / isakI eka choTI sIna upalabdha hai jo nIce dI jAtI hai| isameM kevala A. narendra senakA kAla nirdhArita hai| anyakA ullekha yahA~ usIke AdhAra para anumAna karake likha diyA gayA hai| ( A. jayasena kRta dharma ratnAkAra ratnakraNDa zrAvakAcArako antima praharita) (siddhAntasAra saMgraha 12/13 hAsti) (siddhAntasAra saMgraha pra 8 / AN Up) / 1 vise sa dharma sena 655 rdiit 2 zAntisena 60 123 3 gopasena 2005 4 bhAva sena 1030 673 nAma 1 rAmasena 2 vIrasena 2 3 devasena 2 4 amitagati 1 visaM.sada 53 rAmasena 1431 1374 54 | ratna koti 1456 1366 55 lakSmaNasena 1481 1424 bhImamena 1506 1446 20 somakIrti 201 1474 56 jainendra siddhAnta koza vi.saM. I.sa 5 jayasena 4 1055 1080 1013 hahada 7 sena vArasena 3 8 guNasena 1 1105 1048 1139 1073 1 naredrasena mi 1972 udayasena 1 1 jayasena 6 udayasena 2 11. mAthura gaccha vA saMghakI gurvAvalI. (subhASita ratnasandoha tathA amitagati zrAvakAcArako antima prazasti (40 /premIjI) / ( 1980 1923) vi.saM. 10. nAma 5 nemiSeNa 880-120 140-180 mAdhavasena amitagati 2 10-10007 180-2020 vi.saM. 1000-1040 1020-1060 1040-1080* 1 premIjI ke anusAra ina donoMke madhya tIna pIDhiyoMkA antara * 1050 meM subhASita ratnasandoha pUrA kiyaa| hai 1 Page #343 -------------------------------------------------------------------------- ________________ itihAsa 8. AcArya samayAnukramaNikA -- noTa---pramANake lie de vaha vaha nAma 3 6 451-435 435-413 do 413-364 6364-365 10 314-360 11 365-345 11 255-336 13336-316 14 316 218 15 268-280 16280-263 17 263-245 24 25 kramAMka 18245-232 16232-212 20212-118 21 68-182 22 182-224 21 1640944 144 - 105 samaya (I.pU.) nAma 1. IsavI pUrva 105-11 2661-56 27 56-53 2853-35 26 35-12 30 I. pU. 12 a m m 50 x w 3 yw o a 1500 527515 515-503 32 503-465 465-451 33 34) 39 pUrvapAda 35 36 37 samaya I. san 99 39 11 19 38 3-30 36 15-45 40 20-50 4135-60 sthUlabhadra sthUtAcArya rAmanya vizAkhAcArya 2. IsavI zatAbdI 1 : (arjuna ( avazmegha ) | katri gautama ( gaNadhara ) bhagavAn mahAvIra kevalI sudharmAcArya (lohArya 1) jambUsvAmI viSNu nandimitra aparAjita govardhana pro kSatriya jayasena 1 nAgasena sArtha dhRtiSeNa vijaya buddhiliMga gaMgadeva dharmasena 1 nakSatra jayapAla pANDu dhavasena kasa subhadrAcArya yazobhadra 1 bhadrabAhu 2 lohAcArya 2 nAma guNadhara candranandi 1 baladeva 1 jinanandi Arya sarva gupta mitranandi zivakoTi vinayadhara gupti zruti vRddhi zuddhi ziva gupta guru viSNu nandimitra aparAjita govardhana bhadrabAhu 1 11 " vizAkhAcArya 17 svAmI zrozita kSatriya jayasena nAgasena siddhArtha pratiSeNa vijaya buddhiliMga gagadeva kii rooj nakSatra jayapAla pANDu dhavasena kasa 35 subhadrAcArya yazobhadra " 1 guru yA vizeSatA bAhu 2 lohAcArya candranandi baladeva 1 jananandi sarva gupta mitranandi punnATa sadhI gu vinayadhara vibhUti] vizeSa 19 zvetAmbara saMgha pravartaka 11ga 10 pUrvabhara "7 11 agadhArI 39 99 328 pradhAna kRti kramAMka kaSAyapAhuDa 42 madhya pAda 43 44 45 46 47 46 50 38-55 dvAdazAga dhArI 51 38-55 52 38-55 5338-55 54 38-66 55 38-48 56 48-87 ge 10 aMgadhArI 66 ha 70 8 samaya I san 57 38-106 1866-106 4844-244 6053-63 171 172 77 61 63 62 63-133 63 80-150 646888 173 74 " 6573-123 66 60-13 75 76 " 67 11-162 68 143-173 07 19 38-48 38-66 bhagavatI ArA 78 76 80 81 2 87-127 127-176 127-176 176-243 pUrvapAda 120-185 123-163 madhya pAda nAma 220-231 220-231 231-26 286-336 uttarArdha ratna nandi zubha mandi bappadeva kumAra nandi ila gova Digala zivaskanda jainendra siddhAnta koza gunaguna (fa) arhadatta zivadatta vinayadatta zrIdatta arhi (gusigupta ) Ana dharasena 1 3. IsavI zatAbdI 2 - jinacandra kundakunda (padmananda) puSpadanta bhUtabalI mandArya (sI) mitravIra (zvetAmbara) nAgahasti yativRSabha 8. AcArya samayAnukramaNikA guru yA vizeSatA (zubhadidharmA deva guru zubhanandi bar3amera umAsvAmI gharasena arhali mandArtha dinAkarana indrasena yazovAhU yazobhadra ke ziSya (bhadrabAhu dvi ) lohAcArya ke guru Ama vajrayaza 4. IsavI zatAbdI 3 : balAka piccha lohAcArya 3 yaza kIrti samantabhadra arhasena siMhanadi 1 (yogI dra) kumAra svAmI mohAcArya yazonandi zAmakuNDa 14 i kramabAhya kundakunda (gRdva piccha) devaddhigaNI zve ke anusAra nAgahasti kundakundake guru jinacandra divAkarasena bhAnunandi gRha piccha lohAcArya yaza kIrti pradhAna kRti vyAkhyAprajJapti sarasvatI Ando zilpakAra agAdhArI 33 35 11 " SaT khaNDAgama 19 kaSAyapAhuDa kaSAyapAhuDa samayasAra mUlAcAra va e Agama Apta mImAsA kArtikeyAnupekSA paddhati TIkA Page #344 -------------------------------------------------------------------------- ________________ itihAsa 329 8. AcArya samayAnukramaNikA para 128 |126 437 m Sex or 140 242, 143 mayAra saMgraha samaya guru yA nAma pradhAna kRti samaya I san nAma guru yA vizeSatA pradhAna kRti vizeSatA 126650 5 IsavI zatAbdI 4 - / baladeva kanakasena 126 663-676 mANikyanandi | ratnanandi pUrva pAda | vimala suri paumacariu 127 675 devanandi dharmasena yazonandi 677 raviSeNa lakSmaNa sena / padma purANa madhyapAda zrI datta jalpa nirNaya 676-705 meghacandra mANikyanandi mallavAdI dvAdazAranayacakra 130 66 kumArasaMna prabhAcandra 4 | Atma mImAMsA 386-436 / jayanandi devanandi ke guru vivRtti 6 IsavI zatAbdI 5 - antima pAda | siddhasena gaNI | zvetAmbarAcArya | nyAyAvatAra 88 | madhyapAda | dharasena 2 dIpasena 700 bAlacandra dharmasena pUjyapAdadevanandi sarvArtha sidvi I.za.7-8 arcaTa (bauddha) hetu bindu TIkA 436-442 guNanandi | jayanandi sumatideva sanmatitarkaTIkA aparAjita sumati AcArya jaTAsiMha nandi varAGgacarita 442-464 vajranandi guNanandi caturmukhadeva / apabhrazakavi 443 zivazarma mUri karma prakRti 9. IsavI zatAbdI 8 - (zvetAmbara) 1137 705-721 / zAntikIrti / medhacandra 453 devAddhi gaNI di ke anusAra va Agama 716 candranandi 2 65 45 sarvanandi sa, loka vibhAga 720-758 merukIrti | zAntikoti 66 464-515 / kumAranandi / vajranandi / 720-780 puSpasena akalaGkake sadharmA 17 / 480-528 / haribhadra sUri (tAmbara) | SaT darzana samu 141 723-773 __ jayasena 2 / zAntisena 7. IsavI zatAbdI 6 - 725-825 | jayarAzi / ttvopplv8| pUrva pAda / vajranandi / pUjyapAda pUjyapAda / (ajaina naiyAyika pramANa grantha siMha 6 505.531 / loka candra kumAranandi madhya pAda buddha svAmI bR kathA zloka prabhAcandra 1 / lokacandra 101 uttarArdha yAgendu | paramAtmaprakAza 144 haribhadra 2 tattvArthAdhigama 102 556-565 nemicandra 1 prabhAcandra (yAkinIsunu bhASyakI TIkA) 103 565-586 bhAnunandi nemi candra 1 zrIdatta dvi0 jalpa nirNaya siddhasena divA, (digambara) sanmatitarka 146 kANa bhikSu caritragraMtha 105 583 623 / divAkarasena - indrasena 147 736 vijayodayA 106 585-613 siMhanandi 2 . bhAnunandi (bhaga.A. TIkA 107 563 jinabhadra gaNI vizeSAvazyaka-148 738-840 paumacariu svayambhU (tAmbarAcAyI bhASya / 144 742-773 candrasena paMcastUpasaMghI I. za.7sepUrva| tolAmulitevara amitasena cUlAmaNi punnATamadhI antima pAda siMha sUri(va.) jinasena 1 nayacakra vRtti 151 748-818 harivaMza purANa zAntiSaNa jinasena pra. / cAritrabhUSaNa vidyAnandike guru prAmANya bhaMga pAtrakesarI samantabhadra pAtrakesarI stotra 153 uttarAdha anantakIrti | nimitta zAstra 154 762 AviddhakaraNa (naiyAyika) 8. IsavI zatAbdI 7 -- 763-813 kIrtiNa jayasena 2 113 pUrva pAda "5 siMhamUri (ch)| siddhasena gaNI dAra sahArarAva sadasana gaNA dvAdazAra nayacakra 956 767-718 Aryanandi paMcastUpasaMghI 770-827 157 | jayasena 3 Aryanandi 114 vamunandi 603-616 1 siMhanandi 770-860 198 arhatsena vAdIbhasiha puSpasena 115 603-643 kSatracUDAmaNi divAkarasena 775-840 vidyAnandi 1 Apta parIkSA 116 voranandi 1 606-636 vamanandi 783 udyotana suri 117 kuvalaya mAlA bhaktAmara stotra 160 618 mAnatuGga 767 prabhAcandra 3 toraNAcArya 118 620-680 rAjavAtikA akalaGka bhaTTa 770 elAcArya 116 623-663 lakSmaNasena arhatsena 770827 vIrasena svAmI elAcArya dhavalA 120 kanakasena baladevake guru I. za.8-6 dhanabjaya dazaratha viSApahAra 121 625-650 dharmakoti (bauddha) kumAranandi candranandi vAdanyAya 122 636-663 ratnanaM di vIranandi 156 mahAsena sulocanA kathA 123 madhya pAda tirutakatevara ! jIvanacintAmaNi zrIpAla vIrasena svAmI 124] uttarAdha / prabhAcandra 2 / tattvArthasUtra dvi. 168 zrIdhara 1 gaNitasAra saMgraha 145 104 168 aparAjita vijaya 110 743-763 152/ 757-816 ke dAdA guru / kI vRtti 2. jainendra sidAnta koza Page #345 -------------------------------------------------------------------------- ________________ itihAsa 330 8. AcArya samayAnukramaNikA nAma 17 215/ 172 216 /222/ ponna 223/ uttarAdha . 226 1 182/ 186/ kahA More 2 CE samaya I san nAma guru yA vizeSatA pradhAna kRti 1 samaya / guru yA pradhAna kRti vizeSatA 10 IsavI zatAbdI 9 - 212 635- meghacandra trividya traikAlyayogI / jvAlAmAlinI / pUrvapAda / parameSThI , apabhraMza kavi | vAgartha saMgraha 213 637 kulabhadra sArasamuccaya 800-830 mahAvIrAcArya gaNitasAra saMgraha 214 636 indranandi bapanandi zrutAvatAra 814 | zAkaTAyana- | yApanoyasaMghI zAkaTAyana 636 kanakanandi sattvatribhagI pAnyakIrti zabdAnuzAsana 216 140-1000 siddhAntasana goNa senase guru nRpatuMga kannaDa kavi | kavirAja mArga 217 643-668 | somadeva 1 nemideva nItivAkyAmRta 173/ 818-878 | jinasena 3 vIrasena svAmI AdipurANa | 643-173 | dAmanandi sarvacandra 174 820-870 | dazaratha 643-683 nemiSeNa amitagati 175 padmasena 64 gopasena zAntisena 176 , devasena 1 221) hara padmanandi hemacandra 177 828 ugrAditya zronandi (kannaDakavi) zAntipurANa kalyANakAraka gargarSi (zve.) madhya pAda karmavipAka 660-663 ajitanAthapurANa guganandi 843-873 balAkapiccha 224 uttarArdha puSpadanta | apabhraza kavi jasahara cariu anantakIti tribhuvana svayaMbhU kavi svayaMbhUkA | vRhatmarvajJa siddhi 225 uttarArdha bhaTTavosari | dAmanandi Aya jJAna putra 650-610 ravibhadra ArAdhanAsAra 18 devendra saiddhAntika guNanandi vIranandi 2 abhayanandi / AcArasAra 883-623 vIrasena 2 rAmasena 227 650-1020 sakalacandra 863-623 kaladhautanandi devendrasaiddhAntika 650-1020 prabhAcandra 4 padmanandi se0 prameyakamala mA vasunandi 2 653-673 siMhanandi 4 ajitase nake guru kumArasena kASThA saMgha 660-1000 goNasena paM. siddhAntasena saMsthApaka 663-1003 ajitasena sihanandi 187 dharmasena 2 lADanAgaDagaccha | 232/ 163-1007 mAdhavasena nemiSeNa | varavaMDa cariU guNabhadra 1 188 88 uttarapurANa jinasena 3 665-1051 kanakAmara budhama galadeva bhavisayatta kahA 186 antima pAda | dhanapAla 234 668-668 vIranandi / dAmanandi paMcasa graha (zve.) 110 I za6-10 / candrarSi mahattara 23 672 yazobhadra (zve)| sADeraka gaccha 11. IsavI zatAbdI 10: 673 yaza kIrti 2 | padmanandi kaladhautanandi | uttarapurANa (zeSa)230173 bhAvasena gopasena /golAcArya 161 100120 | pradyumna caritra guNabhadra 1 238 lokasena 674 guNAkarasena mahAsena 162 100-640 siddhi vini vR devasena 1 vIrasana 2 675-1025 anantavIrya 1 draviDa saghI 163/ 103-643 dIva paNNati durgA svAmI siddharSi upamiti bhava-240 677 1043 bAlanandi padmanandi 4 162 105 kudekadatrayo TI prapaJca kathA 241] 180-1065 prabhAcandra5 cAritrasAra 165 105-655 amRtacandra AramakhyAti 242/ 178 cAmuNDarAya | ajita sena gomaTTasAra 166 indranandi vimaladeva 106 nemicandra devasenake guru 181 167 kanakasena | koI kAvyagrantha siddhAnta cakravartI nemideva vAda vijetA 160 618-643 bAlacandra 683 anantavIrya zrAvakAcAra sarvacandra 618-148 vasunandi 683-1023 mAdhavasena amitagati 2 | traikAtyayogI golAcArya 687 620-630 | dhammaparikkhA hariSeNa apabhra za kavi | baddha mAna caritra 201 123 zAntisena dharmasena 688 nAganandi asaga hemacandra chandombudhi kumArasena nAgavarma 1 660 kannaDa kavi 123 vijayasena | nAgasenake guru 246 610-1000 guNa kIti madhya pAda anantavIrya 204 abhayadeva (zve.) bAda mahArNava 250 660-1040 devakIti 2 haricanda eka kavi dharmazabhyuidaya 251 hama4 udayanAcArya | (naiyAyika) | kiraNAvalI mAdhavacanda | nemicandra 206 trilokasAra TIkA 252 161 zrIdhara 2 nyAyakandalI (vidya) siddhAnta cakravartI 253/ lagabhaga 63 devadatta apabhraMza kavi varAMga cariu 2070 623-663 amitagati 1 | devasena sUri yogasAra prAbhRta ajita ratna 208 630-650 abhayanandi vIranandike guru jainendramahAvRtti 254 663-1023 zrIdhara 3 vIranandi padyanandi traikAlyayogI | 206130-1023 63-1050 nayanandi mANikyanandi mudasaNa cariGa (AviddhakaraNa) 256 663-1918 zAmtyAcArya jainatarka vAtika210 631 hariSeNa bharatasena bRhatkathAkoza | vRtti 219 633-655 | devasena 2 vimaladeva da rzanasAra 236 236/ pUrvArdha 2010 ghara 3 jainendra siddhAnta koza Page #346 -------------------------------------------------------------------------- ________________ itihAsa 331 8. AcArya samayAnukramaNikA nAma 300 206 (313 267 10 samaya guru yA pradhAna kRti samaya I. sana nAma guru yA pradhAna kRti vizeSatA vizeSatA 257118 kSemakIrti 1 yaza kIti deva candra 1 vAsavacandra pAsaNAha cariu 258 168 jayasena 4 bhAvasana brahmadeva dravyasagraha TIka 256 18-1023 bAlanandi vIranandi 307 narendrasena 1 / guNasena siddhAMtasArasagraha 260 66-1023 | zrInandi sakalacandra 308 1063-1123 zubhacandra 2 | divAkaranandi 261 antimapAda DhaDDhA zrIpAla ke putra casaMgrahaanuvAda 306/ 1063-1125 cirAja zubhacandra 262 1000 kSemandhara bR. kathAmaJjarI 310/1100 nAgacandra (pampa) kannar3a kavi mallinAtha purANa 263 I.za 10-11 / indranandi 2 cheda piNDa subhadrAcArya apabhraMza kavi vairAggasAra 12 IsavI zatAbdI 11 - jayasena 5 somasena kundakundatrayI TIkA 264 1003-1028 mANikyanandi rAmanandi parIkSAmukha jinacandra 3 siddhAntasAra 265 1003.1068 | zubhacandra 1 jJAnArNava 314 , vasunandi 3 nemicandra zrAvakAcAra pUrvAdhavijayanandi bAlanandi 1010-1065 / vAdirAja 2 mati sAgara ekIbhAva stotra 13. IsavI zatAbdI 12.2681015-1045 siddhAntika deva zubhacandra 2 315 pUrva pAda / bAlacandra 2 / nayakIrti 266 1016 vIra kavi jaMbUsAmi cariu TokA 270 1020-1110 / meSacandra vidyA sakalacandra vakragrIvAcArya draviDa saghI 271 1023 brahmasena jayasena vimalakIti / rAmakIti sokhabaDa bihANa 272 1023-1066 | udayasena guNasena candraprabha 1102 prameya ratnakoza kunna bhUSaNa 273/ 1023-1078 padmanandi Abiddha vAdIbha siha / vAdirAja dvisthAdvA siddhi 316 1103 2741026 padmasiMha jJAnasAra 275 1030-1080 zrutakIti 1108-1136 mAghanaM di(kolhA) kula candra padmanandi Aviddha yaza kIti 321 276 madhya pAda haribhadra sUri jinadeva upaa| 1115 apabhraza kavi / cadappaha cariu 322 277 1031-1078 mastava vRtti abhayadeva zve) 1115-1231/ govindAcArya navAga vRtti prabhAcandra 6 meghacandra vidyA 2781032 durgadeva sayamadevariTa samuccaya 1116 324 zubhacandra 3 candrakIti 276/ 1043-1073 1120-1147 malladhArIdeva 1120 rAjAditya nayanandi 280 1043 nemicandrake guru | kannaDa gaNitajJa vyavahAra gaNita kIrti varmA 1123 jayasena 6 281 1046 narendrasena Ayuvada vidvAna jAtatilaka mahendra deva guNa mena 2 1123 nAgasenake guru narendrasena nayasena 283/ 1047 malliSeNa jinasena 1125 dharmAmRta mahApApA yogacandra nAgamena madhya pAda mahendradeva dohAsAra bIrasena 3 anantavIrya laghu 2851048 brahmasena prameyaratnamAlA vIranandi4 rAmasena AcArasAra nAgasena dhavalAcArya zrIdhara 4 pAsagAha cariu 287 harivaza padyaprabha 288 vIra nAnda tathA niyamasAra TIkA malayagiri(zve.) zve ttiikaakaar| . padmanandi5 vIranandi malladhArI deva zrIdhara 1 paMcavizatikA 334 somadeva 2 260, 1062-1081 bha amRtacandra / kathA sarita sAgara 335 pradya mnacarita zrIcandabIracanda malliSeNa sajjanacitta nemicanda 3 purANasAra saMgraha nayanandi (malladhArIdeva) vallabha dravyasagraha saiddhAntika deva guNadharakIrti kuvalayacandra adhyAtma ta. 263, 1068-1068 divAkaranandi candrakIrti TokA vasunandi tR. 337 devacandra pratiSThApATha 1133-1163 mAdhana di(kolhA) nemicanda(zve) 265 1072-1063 Amradeva kanaka nandi pravacanasAroddhAra 330 guNasena 1 266 1074 gaNDa vimukta deva vIrasena 3 jinavallabha gaNI, jinezvara sari SaDazIti / 240 devakIrti 3 / 247/ 1075-1110 2681075-1125 vAgbhaTTa 1 neminirvANakAvya 341 mAghana di traividyaH 264 1075-1135 devasena 3 vimalasena gaNadhara suloyaNA cariu 342 padyakIti (bha) jinasena pAsaNAha cariu 343 karNa pArya 300 1077 kannaDa kavi neminAtha purANa 301 108-1173 hemacandra (zve.) zabdAnuzAsana 344 302 1086 bhUtakIti aggala ke guru | pacavastu(TIkA 2011 apabhraMza kavi bhavisayatta cariu 1143 | zrIdhara (vibudha) aggala kavi / zrutakIti 303 1086 candraprabha carita 346 nAgavarma2 kannar3a kavi kAvyAlocana 304 antima pAda | vRtti vilAsa | kannaDa kavi dharmaparIkSA 347 udayAditya | 'udayadityAlaMkAra 32 282 1047 284 1047 286 uttarArdha 28 " siha 1128 261/1066 262, 1068 264, 1068-1118 | zrutakIrti 1140 1142-1173 paramAnanda sari 1150 jainendra siddhAnta koza Page #347 -------------------------------------------------------------------------- ________________ itihAsa 332 8. AcArya samayAnukramaNikA nAma 351 FEE* * *REEEEEEEEEEEE * | kamAla kabagara kAvya 404 1260 366 367 813 // 36 karma prakRti zrutamuni guru yA / samaya I san pradhAna kRti samaya nAma guru yA vizeSatA pradhAna kRti vizeSatA 348 1150 somanAtha vaidyaka vidvAn / kalyANa kAraka 363, madhya pAda rAmacandramumukSu / kezavanandi | puNyAvavakathA 346 1950 kezavarAja kannaDa kavi zabdamaNidarpaNa 1230-1258 zubhacandra 6 gaNDavimukta deva 350 1150-1166 / udayacandra apabhraza kavi suaMdhadahamI kahA 365 1235 kamalabhava kannaDa kavi zAntIzvara pu bAlacandra udaya candra /Niddukkha sattamI 396 1245-1270 devendrasUri (zve.) jagaccandrasUra / karmastaya zrIdhara 6 | apabhraza kavi sukumAla cariu 317 1246-1276 / abhayacandra 2 zrutamunike guru go sA /nanda353, uttarArdha vinayacanda kalyANaka rAsa prabodhinI TIkA 354 1155-1163 / devakIrti 4 gaNDavimuktadeva IBE812501260 / ajitasena zrRGgAra maJjarI 355 1158-1182 gaNDavimukta deva2 B85uttarArddha vijaya varNI vijayakIti / zragArarNava aklaka 2 200 I. za 13 dharasena munisena vitralocana bhAnukIrti 101/ uttarArdha ahaMdAsa paM AzAdhara purudeva campU rAmacandra vidya 102/ 1253-1328 | prabhAcandra ratnako ti ke guru 356 1161-1191 hastimala manasaMghI vikrAnta kaurava 1256 prabhAcandra zrutamunike guru | zubhacandra devendrakoti mAdhanandi 5 / kumudacandra / zAkhasAra samu. 361 1170 oDayya kannaDa kavi kumudendu vanaDa kavi / rAmAyaNa 362 1170-1125 jatra yazodhara caritra 4051275 malliSeNa (zve) syAdvAdamaMjarI 1173-1243 pa.AzAdhara paM. mahAvIra anagAradharmAmata06 1262 407 1266 jinacandra 5 bhAskara ke guru tatvArtha sUtravatti 364 1985.1243 1102 prabhAcandra 6 bAlacaMda bhadrAraka kriyAkalApa bhAskaranandi jinacandra 5 dhyAnastatra 1187-1960 amarakIrti gaNI candrakIrti miNAhacariu 1266 dharmabhUSaNa 1 06 1268-1323 / zubhakAti 1186 aggala kannaDa kavi / candraprabhu purANa 410 antima pAda indra nandi nandi sahitA 1963 mAghanandi4 narasena apabhraza kavi siddhacakka kahA 1163-1260 211/ mAghanandi4 kumudacadra ke guru zAkhasAra smuccy| 12] nAgadeva | madana parAjaya (yogIndra) lakSmaNa deva | apabhra za kaviNemiNAha cariu atima pAda nemicada saiddhA.4 bAgbhaTTa dvi. chandAnuzAsana 370 . AccaNa kannar3a kavi varddhamAna purANa 11 abhayacandra sa / paramAgamasAra prabhAcandra 7 sidrAtasAra TIkA 11 lakSaNa / apabhraza kavi aNuvayarayaNa paIva 416] I za 13-14 / vAmadeva paDita vinayacanTa pArzvadeva / yazadevAcArya | sagItasamayasAra 15 IsavI zadAbdI 14 - 374 1200 devendra muni Ayurvedi vidvAn bAlagraha cikitsA padmanandi laghu 375 1200 / yatyAcAra bandhu varmA kannaDa kavi harivaMza purANa 417 1305 vAlacandra se. abhayacandra dravyasa graha TIkA 376 1200 zubhacandra5 / harideva apabhraMza kavi mayaNaparAjaya 377 I.za.12-13 / ravicandra . ArAdhanAsAra 416 pUrvAdha 420 1328-1363 padmanandi6 prabhAcandra samuccaya bhAvanApadvati zrIdhara 7 378 / vAmana muni 421 madhyapAda tamila kavi / memandara purANa zrutAvatAra 422 jayatilaka sUri cAra karma grantha 14. IsavI zatAbdI 13 - 423 1348-1373 dharmabhUSaNa 2 | amarakIrti 376 pUrvapAda guNabhadra2 / nemisena dhanyakumAra carita 4241350-1360 munibhadra | barddhamAna bhaTTA. varAgacaritakAvya 380 pAba paNDita kannaDa kavi pArzvanAtha purANa 425 uttarArdha 1205 381) 1213 mAdhavacandra kSapaNasAra 426 1358-1418 | dharmabhUSaNa 3 ( varddhamAna muni vidya 4211 1356 kezava varNI | abhayacaMdra sai go.sA karNATaka zrutakIti 382 apabhraza kavi jiNayattakahA 128 1384 1213-1256 prabhAcandra guNavarNa 383, 1225 kannaDa kavi puSpadanta purANa madhura 426) 1385 kannaDa kavi dharmanAtha purANa 384 vinodI lAla bhASA kavi jagaccandra sUri | delavADA mandira 1228 430 1360-1312 bhaktAmara kthA (zve) ke nirmAtA 431, 1363-1442 devendra kIrti bha. jinadAsa 1 / saklakIti 3810 1230 apabhraMza kavi NemiNAha cariu 332 1363-1468 jambUsvAmIcarita dAmodara 386 madhya pAda | dhanapAla 2 syAdvAd bhUSaNa 4331367 abhayacandra 1 apabhraMza kavi bAhubali cariu vinayacandra apabhraMza kavi ubaesamAlA 434 1366 ratnakIrti 2 | rAmasana apabhraza kavi aNathimiyAhA yaza kIrti3 jagatsundarI 435 antima pAda 386 lalitakIrti anRpehArAsa jalhimale 1234 yazaHkIrti 3 360 yaza kIrti . devanandi lalitakIrti dharmazabhyuidaya 437 rohiNI vihANa 1236 361 madhya pAda ravivaya kahA nemicandra | kannaDa kavi adhanemi purANa-438 I.za 14-15 | nemicandra | bhAvasena vidya 312 } pramAprameya mahesaracariu 436 1400-1476 | raidhu narapigala 418 1311 / / FAREEF_THE 387 namendra siddhAnta koza Page #348 -------------------------------------------------------------------------- ________________ itihAsa 8. AcArya samayAnukramaNikA 453| 1506/ 1550 samaya / nAma guru yA pradhAna kRti / samaya / nAma guru yA vizeSatA pradhAna kRti vizeSatA 16. IsavI zatAbdI 15 - 486 1500-1541 / vidyAnandi 3, vizAlakIrti 440 pUrvapAda jayamitrahala apabhra za kavi malliNAha kaba 481 1501 jinasena bhaTTA, 4] yaza kIti neminAtha rAsa 441, 1405-1425 | padmanAbha guNakI ti bhaTTA | yazodhara caritra.88 pUrvAdha nemicandra 7 | jJAnabhUSaNa go.sA, TIkA 442 1406-1442 | saphala koti / samyaktva ko mulAcAra pradIpa 86 1508 | kannaDa kavi 443 pUrvapAda brahma sAdhAraNa , narendra kIti | aNupehA 160 1513-1528 jinasena bhaTTA 5 | somasena 444) 1422 asavAla apabhraza kavi | pAsaNAha cariu61,1514-26 prabhAcandra 11 | jinacandra bhaTTA.. 445/ 1424 lakSmaNa sena 2 ratnakIti / ratna kI ti3 | lalitakIti / bhadrabAhu carita 4461454 bhAskara kannaDa kavijIvandharacarita 462 1516-56 zubhacandra vijayakIrti / karakaNDa carita 447 1425 lakSmIcanda ! apabhra za kavisAvayadhamma dohA 414 1518-28 nemidatta matilabhUSaNa / neminAtha purANa 448 1426-1440 yaza kIti 6 / guNakoti jiNarati kahA 465 1516 zAntikoti | kannaDa kavi zAntinAtha purANa 446 madhyapAda siMhasUri (zve ) loka vibhAga mANikyarAja apabhraza kavi nAgakumAra cariu 450 guNabhadra 3 jJAnabhUSaNa 2 pakkhaivayakahA 4661525-56 bIracanda karmaprakRti TIkA . apabhraza kavi 451 pratiSThAcArya AsravatribhagIko 460 1530 mahondu apabhraza kavi | satiNAha cariu lATI bhASATokA 468 1535 bUcirAja ma jujjha vimaladAsa anantadeva 4661538 sAlivAhana | hindI kavi harivaMzakA paM yogadeva apabhra za kavi bArasa aNuvekkhA anuvAda 454 1432 prabhAcandra 10 / dharmacandra | tatvArtha ratna 500 1542 varddhamAna dvi. devendra kIti | dazabhaktyAdi 455 1436 malayakoti dharmakIrti mUlAcAraprazasti 501 1543-13 paM jinarAja | Ayurveda vidvAn holo reNukA 456 1437 zubhakoti devakIrti satiNAhacariu 502 1544 cArukIrti paM prameyaratnAlaMkAra 457 1436 kalyANakIrti kannaDa kavi jJAnacandrAbhyudaya 503 1550 doDDaipa kannaDa kavi 458 1442-1481 vidyAnandi 2 devendra koti | sudarzanacarita 504 1550 magarAja khagendramaNi 4541442-1483 bhAnukIrti bhaTTa. sakala kIrti jIvandhara rAsa 505 1550 sAlva rasaratnAkara 4601443-1458 tejapAla apabhraza kavi vara gacariu yogadeva tatvArtha sUtra TI. 1448 vijaya siMha ajitapurANa 507 1551 ratnAkaravarNI | bharataiza vaibhava 462 1448-1515 tAraNa svAmI | upadezazuddhasAra 308 1556-73 sakala bhUSaNa | zubhacandra bhaTTA upadeza ratnamAlA bhImasena lakSmaNa sena 506 1556-73 suma tikIti karmakANDa 4641450-1514 jinacandra bhaTTA. zubhacandra siddhAntasAra / guNacandra yaza kIrti maunavrata kathA brahma dAmodara | jinacandrabhaTTA siripAlacariu 511| 1556-1601 kSema candra 465 1450-1514 kArtikeyAnuprekSA dharmadhara nAgakumAracarita TokA 4671461-1483 somakIti bhaTTA bhImasena saptavyasana kathA 5127 pa. padma mandara pa. padmameru bhaviSyadattacarita 468 1462-1484 medhAvI jinacandra bhaTTA dharmasaMgrahazrAvakA 13 nA 4641468-1468 bhUvanakIti tatvajJAnatara ginI 514 151-1906 rAyamala anantakI ti viSyadatta ca 470 1481-1464 mallibhUSaNa vidyAnandi2 / 16.1556-1680 prabhAcadra 12 jJAnabhUSaNa 1481-1466 | zrutasAgara tatvArthavRtti bAhumali | kannaDa kavi nArakumAra ca vommarasa kannaDa kavi sanatkumAra carita 5141573.63 guNakIrti sumatikIrti vijayakI ti 473/ 1465-1513 jJAnabhUSaNa 1 | pa.gagadAsa | ziromaNi dAsa 1575 | dharmasAra 474/ hemacandra bhaTTA. 1466-1518 sihanandi | mallibhUSaNa 516 1575-63 paM.rAjamala vidyAbhUSaNa 475/ 1466-1518 lakSmIcanda 520/ 1579-1616 zrIbhUSaNa dvAdazAMga pUjA lakSmIcandra voracanda 476] 1464-1528 apabhraMza kavi jabUsAmi beli 521/ 1580 mANika canda sattavasaNakahA kannaDa kavi 477 zrutasAgara | zrIcanda 1466-1518 padmanAbha 122 1580 rAma purANa voracandra 478 antima pAda | mahanandi yaza kIrti pahuDa dohA kSemakIrti | prabhAcanda 4760 zrutakIrti bhuvanakIti / harivaMza purANa 124 1560-1607 vAdicanda pavanadUta dIDrayya pANData muni bhujabali caritam 525 1583-1605 devendra koti kathAkoza lalitakIrti 481] " jIvandhara yaza kIti guNasthAna beli 126 1588-1625 dharmakIrti | padmapurANa devakIrti 482 1500 zrIdhara kannaDa vidvAn | vaidyAmRta 271510-1640 vidyAnandi 4 | vizAlakoti 483 1500 koTezvara | kannaDa kavi jovandharapaDapAdi|528 1563 zAhaTha kura satiNAha cariu | guNakIti 17. Isavo zatAbdI 16 : 526 1593-1675 vAdi bhUSaNa 530/ 1566-1686 sundadAsa 481 pUrva pAda / alhU apabhraza kavi / aNuvekkhA candra kIrti zrIpaNa pArzvanAtha purANa siMhanandi 485 531, 1567-1624 namaskAra mantra | 532/ 1566-1610 / somasena | zabdaratna pradIpa mAhAtmya / yaza.kIrti 7/kSemakIrti 516 1560 472/ jainendra simAnta koza Page #349 -------------------------------------------------------------------------- ________________ itihAsa 334 8. AcArya samayAnukramaNikA 533 1604 537 pUrvapAda 138 pUvadhi 536 // gAta paramA 542 EOS . . . guru yA samaya pradhAna kRti guru yA I. san vizeSatA I.san nAma pradhAna kRti vizeSatA 18. IsavI zatAbdI 17: 577,1721-26 devendrakIrti |dhrmcndr viSApahAra pUjA 781721-40 jinadAsa | bhuvanakIrti harivaza purANa akalaMka kannaDa kavi | zabdAnuzAsana 576, 1722 dIpacanda zAha AdhyAtmika cidvilAsa 534|1605 candrabha gomaTezvara carita/5801724-44 jinasAgara devendra kAti jina kathA 535 1602 jJAnako ti vAdi bhUSaNa yazodharacarita saM 181/1724-32 bhUdharadAsa | hindI kavi jina zataka 536 1607-1665 mahocandra prabhAcandra 582 1728 lakSmIcandra marAThI kavi | meghamAlA jJAnasAgara zrI bhUSaNa akSara bAvanI 583 1730-33 narendrasena 2 | chatra sena pramANaprameya kaeNvarapAla hindI kavi 841740-67 paM ToDaramalla | prakANDa vidvAna gomaTTasAra TIkA rUpacanda pANDeya , | gIta paramArthI 585 1741 rUpacanda pANDeya samayasAra nATaka rAyamala sakalacandra bhaktAmara kathA TIkA abhayakIti ajitakIrti anantavata kathA 86 1754 rAyamala 3 ToDaramala jayasAgara 1 / ratna bhUSaNa tIrtha jayamAlA 187/1761 zivalAla vidvAn carcAmaMgraha 543 1617 kRSNadAsa ratnaka ti munisubata purANa 588 1767-78 nathamala bilAla hindI kavi jinaguNavilAsa 144/1623.1643 paM.banArasIdAsa hindI kavi samayasAra nATakA861 janArdana marAThI kavi zreNika cAritra 545 1623-1643 bhagaratIdAsa mahI candra daMDANArAsa 10 1700-1840 | pannAlAla .sadAsukhake guru rAjavAtika vaca. curbhuja jayapurase lAhaura 561 1773 1833 munnA lAla 5471631 kezavasena karNAmRta purANa 162| 1780 gumAnIrAma ToDaramala ke putra | madhyapAda pAsakoti bhaTTA dharmacanda 2 sudarzana carita 163 1788 marAThI kavi soTha mAhAtmyA jagajIvanadAma | hindI kavi 546 banArasI vilAsa 164 1765-1867 sadAsukhadAsa / pannAlAla ratnakaNDavaca ni kA sampAdana 565 1768-1866 daulatarAma 2 / hindI kavi | chahaDhAlA jayasAgara 2 mahI candra sItA haraNa 566 antima pAda nayanasukha / manaraga lAla / | saptarSi pUjA hamarAja pANDeya paM rUpacanda pANDapravacanasAra baca 567 1800 32 pa. hIrA canda paJcAstikAya TI 568 1800-48 / vRndAvana caubIsI pUjA 553 1638-1688 yazAvijaya (zve.) lAbha vijaya / adhyAtmasAra | 20. IsavI zatAbdI 19 - 5541642-1646 pa jagannAtha | narendra kIrti suravanidhAna REE] 1801-32 mahitasAgara , marAThI kavi (ratnatraya pUjA 5551643-1773 jodharAja godikA hindI kavi prItaMkara cAritra 6001804-30 jayacanda chAbaDA hindI bhASyakAra samayasAra baca. khaDga sena triloka darpaNa 601180 paM jagamohana | hindI kavidharmaratnodyota aruNamaNi budharAghava ajita purANa 602 1812 ratnakIti marAThI kavi | upadeza siddhAnta sAvAjo marAThI kavi sugandha dazamI ratnamAlA 556 1665-1675 merucandra mahocandra 603 1813 dayA sAgara hanumAna purANa 560 1676-1723 dyAnata rAya hindI kavi | rUpaka kAvya 604 1814-35 budhajana hindo kavi tattvArtha bodha 561 1687-1716 surendra kAti | indrabhUSaNa padmAvatI pUjA 600 601 1817 vizAlakIrti | marAThI kavi dharmaparIkSA 561 1610-1663 gagA dAsa dharmacandra bhaTTA, | zrutaskandha pUjA 606 madhyapAda parameSThI sahAya | hindI kavi / artha prakAzikA mahocandra marAThI kavi Adi purANa 607 1821 jinasena6 marAThI kavi jabUsvAmIpurANa bulAkI dAsa, | hindI kavi pANDava purANa 12 lalitakIrti jagatkoti aneko kathAye 561 anta pAda chatrasena samantabhadra 2 draupadI haraNa 604 1850 ThakAppA marAThI kavi pANDava purANa bhaiyA bhagavatIdAsa hindI kavi brahma vilAsa 610] 1856 5.bhAgacanda hindI kavi pramANa parIkSA 56 I. za 17-18 santalAla siddhacakra vidhAna | baca nikA " / mahendra sena vijayakIrti 611 1856 chatrapati dvAdazAnuprekSA 612 1867 mA,bihArIlAla vidvAna vRhatujaina 19. IsavI zatAbdI 18 - zabdArNava ba zItala ba zItala 566 1703-1734 | surendra bhUSaNa | devendra bhUSaNa |RSipacamI kathA/613 1878-1648 AdhyAtmika samayasAra kI yA 5911878-1648 vidvAn prazAda bhASA TokA govarddhana dAsa pAnIpatavAsI paM. zakuna vicAra / / 570 1705 571 pUrvArdha khuzAlacanda bhaTTA. lakSmIcandra vrata kathAkoSa | 21. IsavI zatAbdI 20:kAlA hindI kavi 614, 1916-1655 A zAnti / vartamAna 572 1716-1728 kizanasiMha hindI kavi kriyAkoza sAgara saMghAdhipati 573/ 1717 sahavA marAThI kavi | neminAtha purANa 615 1624-1657 | vIra sAgara zAntisAgara paMcavizikA 574 1718 jJAna canda paJcAsti TI. 616 1633 / / gajAdhara lAla 575/ 1718 manoharalAla hindI kavi dharmaparIkSA 6171646-65 zivasAgara vIrasAgara 176 1720-72 paM.daulatarAma / | kriyAkoza618' 1665-82 | dharmasAgara / zivasAgara 5571656 558 1665 ta - jainendra siddhAnta koza Page #350 -------------------------------------------------------------------------- ________________ itihAsa 335 9. paurANika rAjyavaMza surendramanyu 10 paurANika rAjyavaza 1 sAmAnya vaMza ma pra 16/258-264 bha. RSabhadevane hari, akampana, kazyapa aura sAmaprabha nAmaka mahAkSatriyo ko bulAkara unako mahAmaNDalezvara bnaayaa| tadanantara somaprabha rAjA bhagaganase kururAja nAma pAkara kuruvaMzakA ziromaNi huA, hari bhagavAnse harikAnta nAma pAkara harivazako ala kRta karane lagA, kyoki vaha hari parAkramameM indra athavA sihake samAna parAkramI thaa| akampana bhI bhagavAn se zrIdhara nAma prAptakara nAthavaMzakA nAyaka huA / kazyapa bhagavAn se maghavA nAma prApta kara ugravazakA mukhya huA 1 usa samaya bhagavAnne manuSyoMko ikSukA rasasaMgraha karane kA upadeza diyA thA, isalie jagata ke loga unhe ivAku kahane lge| 2 ikSvAkuvaMza sarva prathama bhagavAn AdinAthame graha vaza prArambha huaa| pIche isakI do zAkhAe~ ho gayI eka sUryavaMza dUsarI candravaza / (ha pu 13/ 33) sUryavazakI zAkhA bharatacakravartIke putra akItise prArambha huI, kyoki arka nAma sUryakA hai / (pa pu 4) isa sUryavazakA nAma hI sarvatra ikSvAku vaMza prasiddha hai / (pa pra.1261) candrava zakI zAkhA bAhubalI ke putra somayazase prArambha huI (ha pu. 13/16) / isIkA nAma somavaMza bhI hai, kyoki soma aura candra ekArthavAcI hai (papu 112) aura bho dekhe sAmAnya rAjya vaza / isakI vazAvalI nimna prakAra hai(ha pu 13/1-15) (pa. pu5/4-6) bhagavAn AdinAtha bharata bAhubalI arkakI ti somayaza (somavazakA pravartaka) smitayaza, bala, mubala, mahAbala, atibala, amRtabala, subhadasAgara, bhadra, raviteja, zazi, prabhUtateja, tejasvI, tapana, pratApavAna, anivAya, suboya, uditaparAkrama, mahendra vikrama, sUya, indradayumna, mahendrajita, prabhu, vibhu, avidhvasa-bItabhI, vRSabhadhvaja, gurUDADU, mRgADU Adi aneka rAjA apane-apane putrokA rAjya dekara mukti gye| isa prakAra (1400000) caudaha lAkha rAjA barAbara isa vazase mokSa gaye, tatpazcAt eka ahamindra padako prApta huA, phira assI rAjA mokSako gaye, parantu inake bIca meM eka-eka rAjA indra pada ko prApta hotA rhaa| papu.lokana bhagavAna AdinAthakA su samApta honepara jaba dhArmika kripAa meM zithilatA Ane lagI, taba anekA rAjAoke vyatIta hAnepara ayodhyA nagarI meM eka dharanIdhara nAmaka rAjA huA (57-56) tridazajaya (60) ajrayA (21/77) purandhara (21/77) kIrtidhara (21/140) sukauzana, hiraNyagarbha, naghuSa, (21/164) (22/101) (22/112) saudAma, siMharatha, brahmaratha, caturmukha, hemaratha, zataratha, mAndhAtA, (22/131) (22/145) vIrasena, pratimanyu, dIpti, kamalabandhu pratApa, ravimanyu, basantatilaka kuberadatta , kItimAn, kunyubhakti, zarabharatha, dviradaratha, sihadamana hiraNyakazipu, paMjasthala, kakuttha, rghu,| (anumAnata ye hI raghuvaMzake prarvataka hoM ata de -raghuvaza / 22/153-158) / 3 ugravaMza pu1/33 sarvaprathama ikSvAkuvaza utpanna huaa| usase sUryavaMza va candrava zakI tathA usI samaya kuruvaza aura ugravaza kI utpatti huii| ha pu 22/51-53 jisa samaya bhagavAn AdinAtha bharatako rAjya dekara dIkSita hue usI samaya cAra hajAra bhojana zIya tathA ugravazIya Adi rAjA bhI tapameM sthita hue| pIche calakara tapa bhraSTa ho gye| una bhraSTa rAjAoMmeMse nAma vinami hai| de -'sAmAnya raajyvsh'| nATa- isa prakAra isa vazakA kevala nAmAlekha mAtra milatA hai| 4 RSivaMza 5 pu.5/2 "candravaza (somavaMza) ko hI RSivaza kahA hai| vizeSa de --'somavaMza' 5 kuruvaMza ma pu 20/111 "RSabha bhagavAnko hastinApura meM sarvaprathama AhAradAna karake dAna tIrthako pravRtti karane vAlA rAjA zreyAna kuruvazI the| ata unakI sarva santati bhI kuruva zIya hai / aura bhI de -- 'sAmAnya rAjyavaza' nATa-harivaza purANa va mahApurANa dono meM isakI vaMzAvalI dI gayI hai| para dono meM antara hai| isalie dono kI bazAvalI dI jAtI hai| prathama vaMzAvalI-ha pu 45/6-38) zreyAn va somaprabha, jayakumAra, kuru, kuru candra, zubhakara, dhRtikara, karoDo rAjAo pazcAta... tathA aneka sAgara kAla vyatIta honepara, dhRtideva, dhRtikara, gaGgadeva, dhRtimitra, dhRtikSema. sunata, bAta, mandara, zrIcandra, supratiSTha Adi karADo rAjA dhRtapadma, dhRtendra, dhRtavIrya, pratiSThita Adi saikDo rAjA dhRtidRSTi, dhRtikara, prItikara, Adi hue bhramarapASa, haridhoSa, haridhvaja, mUryaghoSa, sutejasa, pRthu, ibhavAhana Adi rAjA hue vijaya mahArAja, jayarAja inake pazcAta isI vazame caturtha cakravartI sanatkumAra, sukumAra, varakumAra, vizva, vaizvAnara, vizva ke tu, vRhadhvaja. tadanantara vizvasena, 16 ve tIrthakara zAntinAtha, inake pazcAt nArAyaNa, narahari, prazAnti, zAntivardhana, zAnticandra, zazAGkADU, kuru isI vazameM sUrya bhagavAnkunthanAtha (ye tIrthakara va cakravartI the) tadanantara aneka rAjAoMke pazcAt sudarzana, arahanAtha (saptama cakravartI va 18ve tIrthaMkara) sucAru, cAru, cArUrUpa. cArupadma, aneka rAjAoke pazcAt padmamAla, subhauma, padmaratha, mahApadma (cakravartI), viSNu va padma, padma, padmadeva, kulakIti, kIrti, sukIrti, kIrti, vasukIrti, vAsuki, vAsava, vamu, suvasu, zrI su, vasundhara, vasuratha, indravIrya, citravicitra, vIrya, vicitra, vicitravIya, citraratha, mahAratha, dhUtaratha, vRSAnanta, vRSadhvaja, zrIvata, vratadharmA, dhRta,dhAraNa, mahAsara, pratisara, zara, parAzara, zaradvIpa, dvopa, dvIpAyana, suzAnti, zAntiprabha, zAntiSeNa, zAntanu, dhRtavyAsa, dhRtadharmA, dhRtodaya, dhRtateja, dhRtayaza, dhRtamAna, dhRta, jitazatru (60) vijayasAgara (74) bhagavAn ajitanAtha (63) sagara (74) jaha, Adi sATha hajAra putra (244) bhagIratha (284) pa pu/sarga/rana munisuvananAya bhagavAnkA antarAla zurU honepara ayodhyA nAmaka vizAla nagarI meM vijaya nAmaka baDA rAjA huaa| (21/73-74) isake bho mahAguNavAn 'surendramanyu' nAmaka putra huaa| (21-75) jainendra siddhAnta koza Page #351 -------------------------------------------------------------------------- ________________ itihAsa 10 yAdavavaMza se dhRtarAja va rukkamaNa 6 candravaMza bhISma pa pu.1/12 soma nAma candramAkA hai so somavazako hI candravaMza dhRtarASTra(ambikAse) pANDDa (ambAlikAse) vidura(ambAse) kahate hai| (ha. pu 13/16) vizeSa de--'somavaMza' duryodhanAdi sau putra / 7 nAthavaMza gandhArIse kuntIse mAdrIse pA. pu. 2/163-165" isakA kevala nAma nirdeza mAtra hI upalabdha hai| de.--'sAmAnya rAjya va za' kuvArI kuntose yudhiSThira bhIma arjuna nakula sahadeva karNa bhojavaMza dvitIya vaMzAvalI- abhimanyu ha pu. 22/51-53 jaba AdinAtha bhagavAn bharatezvarako rAjya dekara (pA. pu/sarga/znoka) jayakumAra-anantavIrya, kuru, kurucanda, zubhaGkara. dIkSita hue the. taba unake sAtha ugravaMzIya, bhojavaMzIya Adi cAra dhRtira...dhRtideva, gaGgadeva, dhRtideva, dhRtrimitra, dhRtikSema, adhayI, hajAra rAjA bhI tapameM sthita hue the| parantu pIche tapa bhraSTa ho gye| savata, bAtamandara, zrIcandra, kurAcandra, supratiSTha... bhramadhoSa, harighoSa, usameM se namI va vinami do bhAI bhI the| haridhvaja, ravighoSa, mahAvIrya, pRthvInAtha, pRthu gajavAhana, vijaya, ha pu55/72,111"kRSNane neminAthake lie jisa kumArI rAjImatIsanarakumAra (cakravartI), sukumAra, varakumAra, vizva, vaizvAnara, vizva- kI yAcanAkI thI vaha bhojaba ziyoM kI thI / noTa-isa vazakA dhvaja, bRhatketu vizvasena, zAntinAtha (tIrthakra), (pA pu4/2-6)| vistAra upalabdha nahIM hai| zAntivardhana, zAnti candra, candracihna. kuru * sUrasena, kunthunAtha bhagavAna, (6/2-3,27) * anekoM rAjA ho cukanepara sudarzana (77), 9 mAtaGgavaMza arahanAtha, bhagavAna aravinda, sucAra, zara, padyaratha, megharatha, viSNU va ha. pu 22/110-113 "rAjA vinamike putroM meM jo mAtaGga nAmakA putra padmaratha (7/36-37) (inhIM viSNukumArane akampanAcArya Adi 700 thA, usIse mAtaGgabazakI utpatti huii| sarva prathama rAjA binamimumiyoMkA upasarga ra kiyA thA) padmanAbha, mahApadma, supA, kIrti, kA putra mAtA huA / usake bahuta putra-pautra the, jo apanI-apanI sukIrti vasukIrti, vAsuki,... 'anekoM rAjAoMke pazcAta zAntanu kriyAoke anusAra svarga ba mokSakA prApta hue / isake bahuta dina (zakti) raajaa.huaa| tatpazcAt parAzara (7/74-76) pazcAta isI vazameM eka prahasita rAjA hA, usakA putra siMhaSTa thaa| noTa-isa vaMzakA adhika vistAra upalabdha nahIM hai| gAMgeya (bhISma) vyAsa (7/15) 1. mAtaga vidyAdhAroMke cinha-~7/80 hapu 26/15-22 mAtaGga jAti vidyAdharoMke bhI sAta uttara bheda hai, dhRtarASTra(1993) pANDa(7/115) vidura(7/115) jinake cinha va nAma nimna hai-ma taGga-nIle vastra va nIlI mAlAoM duryodhana Adi sau putra 84183-204) / sahita / zmazAna nilaya-dhUli dhUsarati tathA zmazAnako hAyosa nirmita abhUSaNose yukta / pANDuka - nIla baTUrya maNika sadRza nIle kuntI kanyAse kaNa yudhiSThira bhama arjuna nakula sahadeva vastroM se yukta / kAlazvapAko -- kAle mRga cama va camaDe se nirmita (7/263) (8/130) (8/167) (/170) (81174) (8/175) vastra va mAlAoM yukt| pArvataye-hare ra gake vastrose tathA nAnA prakArakI mAlA va mukuTose yukt| vazAna ya-baoNsake patrokI mAlAoghuTuka (14/51-64) abhimanyu (16/117) se yukt| vAsamUli* = sarpa cinhake AbhUSaNase yukta / aura bhI dekho (ma. pu.70/70-101 me bhI) 10 yAdava vaMza ha. pu 18/5-6 harivaMzameM utpanna yadu rAjAse yAdavavazako utpatti huI / dekho 'hrivNsh'| yadu. (18/5-6) ri. pu/sarga/zloka narapati (18/7) mazara (zaurya pura) vAra ____18/10 andhakavRSNi bhojaka vRSNi --- zAntanu --------- ------------- svastha viSada mahAsena zivi ---------- --- anantamitra viSamitra suSega satyaka hRdika vajradhaH asaga kRtidharmA dRDhadhA 18/16 48/36 ra sAgara kamaza. kaMsa 33/23 devakI 33/26 dhara guNadhara yuktika dUdhara sAgara jainendra siddhAnta koza Page #352 -------------------------------------------------------------------------- ________________ itihAsa 9. paurANika rAjyavaMza andhakavRSNi 18/12-51 samudra vijaya akSobhya stimitasAgara himavAna vijaya acala dhAraNa abhicandra basudeva kuntI madrI mahAnemi satyanemi dRDhanemi ariSTanemi vAsuki da para . dhanaJjaya duma kha karkoTaka turdaza zatamukha durdhara vizvarUpa zazADU candrAbha udbhava UrmimAna vidyutprabha niSkampa mahendra ambhodhi basamAna mAlyavAna akampa malaya jaladhi bIra gandhamAdana bali sahya vAmadeva pAtAla yaganta giri dRDhavata sthira kezarina zaila ajambuSa naga acala * pANDu rAjAse vivAhI zazin (isakI santati de. nIce) sunemi soma amRtaprabha --- jayasana mahojaya suphalagu tejasena maya meSa zivananda gautama Adi - 48/43-52 basudeva kI 23 khiyA~ va unakI santAna (hapu 48/54-66) 1 vijayasenA 2 zyAmA 3 gandharvasenA 4. padmAvatI 5. nIlayazA 6. somazrI 7. minI - kapilA lana... agnivega vAyuvega amitagatimahendragira dAru .... mataMgaja.. nArada .. jva 6 padmAvatI 10 azvasenA 11 pauNDA 12. ratnavatI 13. somadattakI putrI 14. vegavatI 15. madanavegA 16 bandhumati .. azvamena ratnagarbha padmaka candrakAnta Halb J.. ahe sugarbha zaziprabha vegavAna vAyuvega Bb sihasena ... anAvRSTi himamuSTi bandhusena . 17 priyagusundarI 18 prabhAvatI 16. jarA 20 avantI 21 rohiNI 22 bAlacandrA 23 devakI (ha pu 33/170,35/3) * zilAyudha -jaratkumAra " piila kell DI mahAratha durmukha baladeva amitaprabha anIkadatta . devapAla nRpadatta atIkapAla zatrudhana nirhaannu| kRSNa sAraNa viduratha alpchu| .. vasudhvaja .. bhImavarmA .. suvasu (ha pu.48/66/68) ... . kApiSTha / ajAtazatru. ... jitAri . prakRtidya ti - jitazatru . " ityAdi / " unmuNDa ... zatrusena * niSadha cArudatta zakRndamana ... zrIdhvaja pITha nandana dhImAna dazaratha devananda zAntanu pRthu : vidruma ... . ... prasenajita ... zatadhanu cArukRSNa - romazegya candravarmA ... mahAdhanu .. . . mahAbhAnu / subhAnuka / gambhIra ... agnizikha subhAnu viSNusaMjaya mahAsena . vasudharmI . vRhadratha akampana bhAnu ghora udadhi gautama sucAru devadatta sUrya bharata ityAdi pradya mna zaGkha zamba dhava naradeva ha pu.48/67-72 bhIma 23 jainendra siddhAnta koza Page #353 -------------------------------------------------------------------------- ________________ itihAsa 11. raghuvaMza ikSvAku vazameM utpanna raghu rAjAse hI sambhavata' isa vaMzako utpatti haide ikSvAkuva za pasarga loka 22/160-162 pra anaraNya (aparAjitAme) padma rAma yA bala (24/22) (5/244) 1 amararakSa anantaratha (sumitrA) lakSmaNa yA hari (25/26) 12 rAkSasavaMza pa.pu / sarga / zloka mevavAhana nAmaka vidyAdharako rAkSasoke indra bhIma sumImane bhagavAn ajitanAtha ke samavazaraNa meM prasanna hokara rakSArtha rAkSasa dvIpameM laMkAkA rAjya diyA thA (5/156-160) tathA pAtAla lakA va rAkSasI vidyA bhI pradAna kI thii| (5/161-167) isI meghavAhanakI santAna paramparA meM eka rAkSasa nAmA rAjA huA hai, usake nAmapara isa vaMzakA nAma 'rAkSasavaMza' prasiddha huA / ( 5 / 378) isakI vazAvalI nimna prakAra hai- pUrNa (7/80) meghavAhana (1/87) mahArakSa (7 / 183) chaha putriyA~ 11 udadhiraMkSa __5/366-203 1 I 1 Avarta vighaTa ambhoda utkaTa sphuTa 1 2 3 4 (4/146-202) 1 sandhyAkAra suvela manohAda manohara 1 3 4 T chaha putriyA~ 11 dazaratha 1 ardha svargotkRSTa 10 rAkSasa (5/378) 5/376 1 kekayI se) bharata (25/35) T bhAnurakSa dugre ranaDIpa 10 (suprabhAse) zatrughna (22/14) 1 haMsadvIpa hari yodha 5 7 I taTa toya 7 8 kAJcana samudra isa prakAra meghavAhanakI santAna paramparA kramapUrvaka calatI rahI (5/377) usI santAna paramparA meM eka manovega rAjA huA (5/378) T AvalI ha Adityagati 1 bRhatIti zrama pUrNAha Adi 108 putra jinabhAskara saparikIrti sugrIva, harigrIva, zrIgrIva, sumukha, suvyakta, amRtavega, bhAnugati, giti iNDandrazya meva mRgArimana pa varmA, bhAnu, bhAnubha, surAri, trijaTa, bhIma, mohana, uddhAraka, ravi, cakAra, vajramadhya, pramoda, sihavikrama, cAmuNDa, mAraNa, bhISma dvIpavAha. arimardana, nirvANabhakti bhakti anuttara, gatadhana anila, caNDa kAzoka. mayUravAna, mahAbAhu, manoramya, bhAskarAbha, gati bRhatkAnta arisantrAsa, candrAvarta, mahAra, mainAna 9. paurANika rAjyavaMza gRhakSobha nakSatra Adi karoDoM vidyAdhara isa vaMza meM hue... dhanaprabha, kI 7/382-388) 338 bhagavAn munisutake tIrtha meM vidya tkeza nAmaka rAjA huA / (6/222-222) isakA putra sukeza huaa| (2/349) indrajIta (2/531)_ 1 mAlI dazAnana (rAvaNa) (kumbhakarNa) 1 8/155,158 6/9/ bAlI 20 / 12 / aMga sumAMsI / ratnazravA (7/133) (7/222-225) | 1 1 bhAnukarNa vibhISaNa 13 vAnaravaMza pa. pu. sarga / loka naM rAkSasI rAjA kIrtidhvaja rAjA zrIkaNThako (jaba yaha pora vidyAdharase hAra gayA ) surakSita rUpase rahane ke lie vAnara dvIpa pradAna kiyA thA (6/83 84) / vahA~ para usane kiSku parvata para kiSkupura nagara kI racanA kI / vahA~ para vAnara adhika rahate the jinase rAjA zrIkaNThako bahuta adhika prema ho gayA thaa| (6/107122 ) / tadanantara isI zrIkaNThakI putra paramparAmeM amaraprabha nAmaka rAjA huaa| usake vivAha ke samaya maNDapa meM vAnarokI paMktiyA~ cihnita kI gayI thIM, taba amaraprabhane vRddha mantriyoMse yaha jAnA ki "hamAre pUrvajoMne vAnaroMse prema kiyA thA tathA inheM maMgala rUpa mAnakara inakA poSaNa kiyA thaa|" yaha jAnakara rAjAne apane mukuToM meM vAnaroke cihna kraaye| usI samaya se isa vaMzakA nAma vAnaravaMza paDa gyaa| (6/175-290) (isako zAvalI nimna prakAra hai) pa/rasoka vijayArtha kI dakSiNa beNIkA rAjA atIndra (3) thA tada nantara zrIkaNTha (5), vajrakNTha (152), vajraprabha (160), indramata (161). meru (161), mandara ( 161), samIraNagati (161), raviprabha (61), amaraprabha (162), kapiketu (18), pratibala (200), gaganAnanda (205). khecarAnanda (205), girinandana (205 ) isa prakAra saikDo rAjA isa vaMzameM hue, unameM se kitanoMne svarga va kitanI ne mokSa prApta kiyA / (206 ) | jisa samaya bhagavAn munisuvratakA tIrtha cala rahA thA ( 222 ) taba isIvaMzame eka mahodadhi rAjA huA (218) / usakA bhI putra praticandra huA (346) / praticandra 1 jainendra siddhAnta koza suza | meghavAhana | (352) fefening I. (5-23) sUryaraja 6/10/ saMgrIya 1 mAlyavAn | (352) andhaka rUDhi 7 (88) RkSaraja candramakhA putrI | (6/13) nala 180/83 agada 7 (8/8) nIla 14. vidyAdhara vaMza jisa samaya bhagavAn RSabhadeva bharatezvarako rAjya dekara dIkSita hue, usa samaya unake sAtha cAra hajAra bhojavazIya va ugravaMzIya Adi rAjA bhI tapameM sthita hue the| pIche calakara ve saba bhraSTa ho gaye / unameM se nami aura vinama Akara bhagavAdake caraNoM meM rAjyakI icchA se baiTha gye| usI samaya rakSAme nipuNa dharaNendrane aneko devoM Page #354 -------------------------------------------------------------------------- ________________ itihAsa tathA apanI doti ora adIti nAmaka deviyoke sAtha Akara ina donoko aneko vidyAeN tathA auSadhiyoM dii| (ha pR 22/51-53) ina dono ke vaMza meM utpanna hue puruSa vidyAe~ dhAraNa karaneke kAraNa vidyAdhara kahalAye / ( pa pu 6 / 10) 1 vidyAdhara jAtiyA~ pu 22 / 76-83 nami tathA vinamine saba logoko aneka auSadhiyA~ tathA vidyAe~ diiN| isalie ve ve vidyAdhara usa usa vidyAnikAyake nAmase prasiddha ho gye| jaise---gaurI nivAse gaurika kozikI kauzika bhUmituNDa bhUmituNDa, mUlabIrthase mUlavIryaka, dAMku zakuka, pANDuko se pANDukeya, kAlakase kAla, zvapAkase zvapAkaja, mAtagI se mAtaMga, parvata se pArvateya va zAlaya se vazAlayagaNa, pAzuki pAlaka vRkSase vArDasa esa prakAra vidyAlayoM se siddha honevAle vidyAdharokA varNana 1 " huA / noTa--kathanapara se anumAna hotA hai ki vidyAdhara jAtiyA~ do bhAgoM meM vibhakta ho gayIM -- Arya va mAtaga / 2. Arya vidyAdharoke cihna ha. pu / 26 / 6 - 94 Arya vidyAvarokI ATha uttara jAtiyA~ hai, jinake cinha va nAma nimna hai - gaurika hAtha meM kamala tathA kamalokI mAlA sahita / gAndhAra - lAla mAlAe~ tathA lAla kambalake vastro se yukta / mAnavaputraka-nAnA varNoMseyukta pIle vastrosahita / manuputrakakucha-kucha lAla vastroMse yukta evaM maniyoke AbhUSaNo sahita munI hA oSadhi tathA zarIrapara nAnA prakAra Apa aura mAlAo sahita bhUmiNDa sarva Rtuko se svarNamaya AbharaNa va mAlAo sahita zaMkuka - citravicitra kuNDala tathA sarpAkAra bAjUbanda kauzika Topara sehare va maNi ma kuNDalI yukta / 3. mAtaMga vidyAdharoke cinha-de mAtaMgavaza saM 6 | 4. vidyAdharakI vaMzAvalI 1 vinamike putra - ha pu. / 22 / 103-106 "rAjA vinamike saMjaya, arijaya, zatruMjaya, dhanajaya, maNidhUla, harizmazru, meghAnIka, prabhaMjana, cUDAmaNi zatAnIka, sahasrAnIka, sarvajaya bAhU, aura aridama Adi aneka putra hue| putroke sivAya bhadrA aura subhadrA nAmakI do kanyAe~ huii| inameM se subhadrA bharata cakravartIke caudaha ratnoM meM se eka strI ratna thI / - " 1 2 namake putra i./12/100-108 namike bhI ravi soma puruhUta, aMzumAna harijaya punasya, vijaya, mAtaMga, vAsava, ratnamAlI ha pu / 13/20) Adi atyadhika kAntike dhAraka aneka putra hue aura kanakapuMjazrI tathA kanakamaMjarI nAmakI do kanyAe~ bhI huii| ha.pu / 13 / 20-25 namike putra ratnamAlIke Age uttarottara ratnavajra, ratnaratha, ratnacitra, candraratha, vajrajagha, vajrasena, vajradaSTra, vajradhvaja, vajrAyudha, vajra, subajra vajrabhRt vajrAbha, vajrabAhu, vajrasajJa, vajrAsya, vajrapANi, vajrajA khAna, vimukha, sUpatra vi. vidvAn, vidyudAbha, viyudvega, vaidyuta, isa prakAra aneka rAjA hue| 16-21) 5/25-26 tadantara isI ne rAjA huA isane saMjaya munipara upasarga kiyA thaa| nantara 5/48-54 dRDharatha, azvadharmA, azvAyu, azvadhvaja, padmanibha, padmamAlI padmaratha siMhayAna, mRgodarmA sisaprabhu siMhaketu. zazAkamukha, candra, candrazekhara, indra, candraratha, cakradharmA, cakrAyudha. cakradhvaja, maNigrIva, maNyaka, maNibhAsura, maNisyandana, maNyAsya, boDara roDa haricandra puNyacandrapUrva ndra vAle candracUDa, vyomendu uDupAlana, ekacUDa, dvicUDa, tricUDa, vajracUDa, bhari arkapUDa, jirI maja isa prakAra bahuta rAjA hue| 9 paurANika rAjyavaMza ajitanAtha bhagavAn ke samaya meM isa vazameM eka pUrNadhana nAmaka rAjA huA ( pa pu . 5 / 78) jisake meghavAhanane dharaNendra se lakAkA rAjya prApta kiyA. 2/946-160) usase rAkSasa kI utpatti huii| - de, rAkSasa vaza 1 339 15. zrI baMza ha pu 13/33 bhagavAn RSabhadeva se dIkSA lekara aneka RSi utpanna hue unakA utkRSTa vaza zrI vaMza pracalita huA / noTa - isa vazakA nAmollekha ke atirikta adhika vistAra upalabdha nahI / 16 sUryavaMza ha pu 13 / 33 RSabhanAtha bhagavAn ke pazcAt ikSvAku vaMzakI do zAkhAe~ ho eka sUrya va dUsarI candraza pa. pu. 2/4 sUryazakI zAma bharata ke putra kIrti prArambha huii| kyoki arka nAma sUryakA hai| 5/561 isa sUrya kA nAma hI sarvatra ikSvAkuvaza prasiddha hai / deza 17 somavaMza ha pu. 13/16 bhagavAn RSabhadevakI dUsarI rAnIse bAhubalI nAmakA putra utpanna huA, usake bhI somayaza nAmakA sundara putra utpanna huaa| 'soma' nAma candramAkA hai so usI somayazase somavaza athavA candravaMzakI paramparA clii| ( pa pu 10 / 13 ) pa.pu 5 / 2 candrava zakA dUsarA nAma RSivaMza bhI hai| ha pu 13/16-17 pa pu 5/11-14 / deva bharata 1 arkIrti (sUrya va zakA krtA) jainendra siddhAnta koza 1 16 harivaMza ha pR 15/57-58 hari rAjAke nAmapara isa vazakI utpatti huI / ( aura bhI de sAmAnya rAjya vaMza sa 1 ) isa vazakI vaMzAvalI AgamameM tIna prakAra se varNanakI gyii| jisameM kucha bheda hai / tInoM hI nIce dI jAtI hai / pauloma (10/25) 1 mahIdasa (10/20) 1 bAhabalI 1. harivaMza purANakI apekSA hay / sarga / zloka sarva prathama Arya nAmaka rAjAkA putra hari huA 1 isose isa vazakI utpatti huii| isake pazcAta uttarottara kramase mahAgirI, giri, Adi saikaDo rAjA isa vazameM hue (15/57-61 ) / phira bhagavAn munisuvrata ( 16 / 12) subata (16/55) dakSa, aileya (17/2,3), kRmi (10/22) puloma (10/24) arinemi (17/26) 1 somayaza I bhahAbala 1 subala Adi rAjA isa vazameM utpanna hue / carama (17/15) 1 carama (17/28) 1 matsya (17 / 26 ) I AyodhanAdi sau putra tadanantara Page #355 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kramAka ja 18 padvati TI tattvArtha itihAsa 340 10. Agama samayAnukramaNikA mUla, zAla, sUrya, amara, devadatta, hariSeNa, nabhasena, zakha, bhadra. abhicandra, vasu, (asatyase naraka gayA) (17/31-37) / - grantha / samaya racayitA grantha viSaya - / 17/31-37 - 2 IsavI zatAbdI 2:vRhadvasu citravasu vAsava arka mahAvasu vizvavasu ravi sUrya suvasu bRhadvasu AptamImAMsA / 120-185 samantabhadra | nyAya / (de.Age) stuti vidyA / bhakti kujarAvarta, (jinazataka) 10 svayaMbhUstotra nyAyayukta bhakti tadanantara bRhadatha, dRDharatha, sukharatha, dIpana, sAgarasena, sumitra, prathu, jI miti nyAya vapratha, vindasAra, devagarbha, zatadhanu, lAkho rAjAoke pazcAt tatvAnazAsana nihatazatru satapati, bRhadratha, jarAsandha va aparAjita, tathA jarAsandha 13yuktyanuzAsana ke kAlayavanAdi saikaDo putra hue the| (18/17-25) bRhadva sukA putra 14 karmaprAbhata TI karma siddhAnta subAhu tadanantara, dIrghabAhu vajrabAhu . lagdhAbhimAna, bhAnu, yavu, 15 SaTakhaNDa To Adya 1 khaNDoM para subhAnU, kubhAnu, bhIma Adi saikaDo rAjA hue| (18/1-5) bhagavAn 16 gandhahastI tattvArtha sUtra TI naminAthake tIrtha meM rAjA yadu (18/5) ha A jisase yAdavavazako mahAbhASya utpatti huii|-de yAdavavaza / ratnakaraNDa zrA, 127-176 zAmakuNDa zrAvakAcAra 2 padyapurANakI apekSA kaSAya pA tathASaTa, khaNDAgamakI TokA pa pu 21zloka sa hari mahAgiri vasugiri, indragiri, ratnamAlA. 13 parikarma 127 176 kunda kunda SaTavaNDake Adya 5 pra. sambhUta, bhUtadeva, Adi saikDoM rAjA hue (-1) / tadanantara isI khaNDokI TIkA vaMzameM sumitra (10), munisuvratanAtha (22), suvrata, dakSa, ilAvardhana, samayasAra adhyAtma zrIvardhana, zrIvRkSa, saMjayanta, kuNima, mahAratha, puloma di hajAro rAjA pravacanasAra bItanepara vAsabaketu rAjA janaka mithilAkA rAjA huaa| (46-55) niyamasAra 3 mahApurANa va pANDavapurANako apekSA rayaNasAra aSTa pAhuDa ma. pu 70/60-101 mArkaNDeya, harigiri, himagiri, vasugiri Adi paJcAstikAya saikaDo rAjA hue| tadanantara isI vaza meM vArasa aNuvekkhA vairAgya zUra va yatyAcAra daza bhakti bhakti andhakavRSNi bhojakavRSNi kAtikeyAnupre madhya pAda kumAra svAmI vairAgya samudravijayAdi kaSAya pAhuDa | 143-173 | yativRSabha mUla 160 gAthAo para sau putra (de yAdavavaMza) cUrNisUtra loka vibhAga paNNatti ugrasena mahAmena devamena gAndhArI kanyA 32 jambudvIpa samAsa 176-243 | umA pA pu7/127-145 33 tatvArtha sUtra 10 Agama samayAnukramaNikA 3. IsavI zatAbdI 3 ---- 35 tattvArthAdhigama | | umA svAti tatvArthasUtra TokA sa. noTa-pramANake lie daM usa usake racayitAkA nAma / | bhASya sadigdha hai| saketa saM.-saskRta, prA - prAkRta, apa - apabhraza, To TIkA, vR =vRtti, va-vacanikA, pra.- prathama, si.sidvAnta, zve = 4 IsavI zatAbdI 4:zvetAmbara, ka. kannaDa, bha bhaTTAraka, bhA.-bhASA, tatamila. 3. pauma cariu pUrva pAda apa vimala suri prathamAnuyoga marA.-marAThI, hi.-hindI, zrA.- zrAvakAcAra / 36 dvAdazA cakra 357 mallavAdI nyAya (nayavAda) saM grantha samaya racayitA 5. IsapI zatAbdI 5 :viSaya 37, jainendra vyAkaraNa madhyapAda pUjyapAda / saskRta vyAkaraNa (saM. 38 mugdhabAdha 1. IsavI zatAbdI 1 . 36 zabdAvatAra saMskRta zabdakoza 1za lokavinizcaya ajJAta / ajJAta yathAnAma (gadya) prA. 40 chanda zAstra saMskRta chanda zAkha 2/ bhagavatI ArA pUrva pAda zivakoTi yatyAcAra vaidyasAra Ayurveda 3 kaSAya pAhuDa / guNadhara mUla 180 gAthA 42 sidvi priya caturvizatistava zilpaDDikAra madhya pAda ila govaDi | jIvanavRtta (kAvya) / ta. / stotra 5 joNi pAhuDa 43 dharasena mantra tantra prA. 43 daza bhakti bhakti SaTkhaNDAgama 66-156 bhUtabali kamasidvAnta mUlasUtra ,, 44 zAntyaSTaka 7 vyAravyA pra. madhya pAda bapadeva / Adya khaNDokATI, 4 sAra sagraha vIra 27 mUlAcAra 31 tilloya jainendra siddhAnta koza Page #356 -------------------------------------------------------------------------- ________________ itihAsa grantha 46 / sarvArtha siddhi 47 AtmAnuzAsana 48 samAdhi tantra 46 iSTopadeza 50 karma prakRti saMpaNa 55. jaMbUdIva saghAyaNI 51 zataka 52 zataka cUrNi 53 loka vibhAga 45 54 bandha svAmitva 480-526 60 dohA pAhuDa 61 adhyAtma sandoha 62] subhASitatantra 25 paramAtmaprakAza uttarArdha 51 yogasAra 66 navakAra zrI. 67 pacasaMgraha 56 SaTdarzana samu 57 karmaprakRti cUrNi 463-663 | ajJAta 6. IsavI zatAbdI 6 63) tattvaprakAzikA za 6 uttarArdha / 64 amRtAzIti 65 nijASTaka 74 dvAtrizikA 75 ekaviMzatiguNa samaya I. san sthAna prakaraNa 76 zAzvata jina 443 68 48 sUrya 70 jyotiSkaraNDa 71 jambUdvIpa prajJapti 72 kalyANa mandira 568 73 sammati sUtra stuti 77 rAmakathA 600 78 vizeSAvazyaka 563 bhASya 81 saptatikA (sara) 82. kSetra sabhAsa bR saMghAyaNI sunta - racayitA zivazarma sUri (zve ) za5-8 azata lagabhaga 60 ajJAta (ye) sarvananda yathA nAma haribhadrasUri karma siddhAnta (zve ) loka vibhAga viSaya vATIkA sa trividha AtmA 7. IsavI zatAbdI 7 : pUrvapAda 606 adhyAtma preraNAparaka upadeza karma siddhAnta yogendudeva | adhyAtma siddhasena divAkara yathA nAma karma siddhAnta " tatvArtha sUtra TI. adhyAtma 11 zrAvakAcAra karma siddhAnta loka jinamadagaNo jaina darzana (zve.) di. 600 pAtrakesarI nyAya 80 jinaguNa stuti bhakti (pAtra kesarI sta.) 33 bhakti (stotra) tattvArtha, nayavAda bhakti jIva kANDa bhakti kIrtidhara isI ke AdhAra para padmapurANa racA gayA " loka vibhAga karma siddhAnta ajJAta jinabhadra gaNI aDhAI dvIpa Ayu avagAhanA Adi 11 " 99 iat PRAD sh apa " 59 75 " 35 341 grantha 11 |100 paumacariu 101 riTTaNemi cariu 23 prA 102, svayambhU chanda apa 103, vijayodayA prA. 86 aSTazatI 87 laghIyastraya saM. 84 bhaktAmara stotra | 618 rAjapAtika 8 bRhad trayama nyAyavinizcaya 10 siddhi 69 pramANa saMgraha 62 nyAya cUlikA 63) svarUpa sambo. 91 prA 105 satkarma prA adhyAtma bhakti 64 aklaka stotra 15 jIvaka cintA' madhyapAda tirutakkatevara tamila kAvya maNi 66 padmapurANa 400 laghu tattvArtha sUtra 700 karma sva 8. IsavI zatAbdI 8 : 104 prAmANya bhaga saM. 106 gadya cintAmaNi 66 tattvArthAdhigama madhyapAda ! bhASya laghu vRtti prA. 110 chatra cUDAmaNi saM. 191 aSTa sahasrI 112 Apta parIkSA 113) patra parIkSA 114 pramANa parIkSA 115 pramANa momAsA 196 jalpa nirNaya | 117 naya vivaraNa 118 10. Agama samayAnukramaNikA racayitA / viSaya mAnatuga bhakti 620-600 a bhaTTa tatvArtha sUtra To Apta mI. TIkA nyAya samaya I san yuktyanuzAsana 116 satya zAsana parIkSA 120 loka 106 dhavalA 107 jaya dhavalA 108 zatakacUrNi bRhat 770-860 * 121 vidyAnanda raviSeNa prabhAcandra Iza 78 / ajJAta jainendra siddhAnta koza tattvArtha haribhadra (yAkinIsUnu)) 734 -840 visvayabhU jaina rAmAyaNa 736 madhyapAda 770-827 mahodaya 122 buddha ezabhavana vyAkhyAna prA. 123 zrIpura pArzvanAtha stotra 124 vAda nyAya 776 " 125 harivaza purANa 783 jaina rAmAyaNa saravArtha | karma siddhAnta aparAjita suri anantakIrti vIrasena neminAtha cAritra SaTkhaNDAgamakA atirikta abhi SaTkhaNDAgama TI. kaSAya pAhuDa TI. ajJAta (zve ) karma siddhAnta mAdIpasiha jIvandhara caritra 13 vidyAnanda vAtIkI TI nyAya KH " tattvArtha sUtra TI. sarvaprathama racanA nyAya antarikSa pArzvanAtha stotra s chanda zAstra bhagavatI ArAdhanA sa TIkA nyAya kumAra nandi nyAya jinasena prathamAnuyoga P 4 prA. sa apa 33 prA. " 99 saM. 27 KHy Page #357 -------------------------------------------------------------------------- ________________ itihAsa grantha 126 candrodaya 120 yotirjJAna vidhi 12 hisandhAna mahAkAvya 126 viSApahAra 130 dhanaJjaya nighaNTu 121 tattvAdhama I. bhAgyavRddhi 125 kevasikta prakaraNa 136 khImukti prakaraNa 137 zabdAnuzAsana 138 AdipurANa 122 pArayuda 140 karmaka 132 jAtaka tilaka zrIdhara 133 jyotirjJAnavidhi 134 gaNitasAra saMgraha 800 - 830 | mahAvIrAcA | 158 156 samaya I. san 9 IsavI zatAbdI 9: 814 racayitA 767se pahale prabhAcandra 3 766 zrIdhara antapAda 19 145 laghu sarvajJa siddhi uttarArdha 146 bR. 141 kalyANakAraka pa 142 saMgraha 143 satkarma ki827ke pazcAt 144 lIlAvistAra 840-852 TIkA 120 noTisAra 161 vAda mahArNava 16 taka pUrNi 163 | bR kathA koSa madhyapAda 828 837 " 147 jinadatta carita 870-600 guNabhadra 148 uttarapurANa dpyd upAya jIvandhara campU madhyapAda trilokasAra TI jyotiSa zAsa pANDava caritra stotra saMskRta zabdakoza siddhasenagaNI cArtha bhASyako TIkA jyotiSa dhanaJjaya sa. vyAkaraNa 818-878 | jinasena 2 RSabhadeva carita 146) AtmAna zAsana trividha AtmA 150 | bhavisayatta kahA antapAda dhanapAla kavi yathA nAma 605 10 IsavI zatAbdI 10:151 upamiti bhavasii prapaJca kathA (zve.) 152 AtmakhyAti 105-155 amRtacandra samayasAra TIkA 153 samayasAra kalaza 154) tatvapradApikA 155 98 sara 120 puruSArthasiddhi 631 zAkaTAyana yathA nAma pAtyakIrti viSaya 11 kama upa garma zve karmasiddhAnta uAdisva Ayurveda kaviparameSThI 63 zalAkA pu. ajJAta hemacandra sUri (zve ) anantakIrti nyAya -- indranandi abhayadeva yathA nAma 23 tIrthaMkaroM kA jIvana vRtta adhyAtma haricandra mAdhatracandra loka vibhAga premiya pravacanasAra TIkA cAstikAya TIkA adhyAtma vikAcAra jIvandhara caritra yathAnAma nyAya (ive ) ajJAta (zve ) karma siddhAnta hariyega yathAnAma 342 saM. 164 | bhAva saMgraha 165 darzana 166 tattvasAra " 167 jJAna sAra 13 95 168 ArAdhanAsAra 166 AlApa paddhati naya cakra sAra samuccaya jvAlAmAlinI kalpa 95 | 173 sattva tribhaMgI "104 pArzvapurANa 105 tApavRti saM. 176 yoga sAra 177 purANa saMgraha 178 mahAvRtti 176 karma prakRti rahasya 100vRti 181 AyajJAna prA. 182 jasahara cariu sa. 183 nAyakumAra cariu 124 nItivAkyAmRta 143-18 15 yazasi 186 adhyAtmataraM ginI 187 syAdvAdo0 naSad 188 SaNNavati karaNa 186 trivarNa mahendra " 160 mAtali jalpa " 161 yukticintAmaNi ::::: d. #3333 grantha 99 170 171 | 172 :: TIkA 205 pramANasaMgrahA laM kAra samaya I. samU 648 33 33- 155 206 dhammarasAyaNa 206 gomaTTasAra prA 210 trilokasAra saM. jainendra siddhAnta koza 137 636 utarA 47 10. Agama samayAnukramaNikA racayitA devasena " 162 yoga mArga adhyAtma 113 candraprabha caritra 150 - 666 vIranandi yathAnAma kAvya , 164 zilpi saMhita 114 amana 966 pravacana sArodvAra paJcArita (168) gadyakathA koSa *166 tattvArthasida 200 samAdhitantraTI 201 mahApurAsa 665 mahApurisa 202 karakaDa cariu 665-1051 kanakAmara mahAsena 203 pradya umna carita 204 saya 175-1022 anta 674 viSaya anya mata nindA prA 636 kanakanandi karma siddhAnta 642 kIrti yathA nAma 643 samantabhadra aSTasahasrI TIkA 643 amitagati 1 adhyAtma 643 - 673 | dAmanandi | yathA nAma 643-663 abhayanandi jaina vyAkaraNa TI. karma siddhAnta tatvArtha sUtra TIkA bhaTTavosari | jyotiSa puSpadantakavi yazodhara caritra nAgakumAra caritra rAjyanIti somadeva yazodhara caritra adhyAtma nyAya 681 ke AsapAsa adhyAtma caturvidha ArAdhanA nayavAda kulabhadra tatvArtha indranandi mantra tantra 206 jambUdIva paNNanti 77 - 1043 padmanandi 207 pacasagraha vRtti ` 650-1020 prabhAcandra 5 tatvArtha pravacanasAra TIkA pI. yathA nAma sarvArthasiddhi TokA yathA nAma puSpadantakami AdipurANa uttarapurANa mahArAjA karakaM yathA nAma yathA nAma nyAya pramANa saMgraha TIkA loka vibhAga jIvakANDa 3 rAjya nemicandra karma siddhAnta (siddhAntIka vibhAga cakravartI) :::: 11 ". saM. : : : : . . . . . . ** saM. prA. apa. sa. apa. saM. prA. :::: 11 Page #358 -------------------------------------------------------------------------- ________________ itihAsa 343 10. Agama samayAnukramaNikA samaya . I. sana / racayitA viSaya bhASA kramAMka racayi bhASA 252 dravya saMgraha laghu018-1068 nemicandra 2 tattvArtha 1026 ma grantha samaya grantha viSaya I. san 211/ labdhisAra upazama vidhAna 251 paMcasa graha / | ma siddhAnta 212 kSapaNasAra kSapaNA vidhAna (mUla ke AdhArapara) 213/ vIra mAtaNDI ke cAmuNDarAya go. sA vRtti 253 dravya sagraha bR| 214 cAritrasAra Asa-pAsa yatyAcAra | siddhA deva 254 dravya sagrahavRtti 680-1065 prabhAcandra laghu dravyasaMgraha TA. 215 cAmuNDarAya purANa zalAkA puruSa |" 255 jaMbUsAmi cariu 1016 216 dhamma parivaravA hariSeNa vaidikakA upahAsa apa. 256 kathAkoSa | kavi vIra yathA nAma madhyapAda 217 dharmazarmAbhyudaya | FEE asaga kavi dharmanAtha carita brahmadeva saM. 257bu dravya saMgrahaTI tattvArtha 218 varddhamAna caritra yathAnAma R58 tattvadIpikA 216 zAntinAtha .. 256 pratiSThA tilaka 220 chandobindu nAgavarma pUjApATha |60 chandazAkha 260 caMdappaha cariu 221 mahApurANa | malliSeNa | zalAkA puruSa | yaza kIti | yathA nAma 61. pAzvanAtha caritra 1025 222 paMcasagraha antapAda DhaDDA mUlakA rUpAntara vAdirAja 2 . 223 dharma ratnAkara , 262 jJAnasAra jayasena 1 | zrAvakAcAra kamahetuka bhramaNa |68 .. 263 ardhakANDa durga deva 1032 mantra tantra 224 dohA pAhuDa anumAnata: 1000 264 mantra mahodadhi devasena 226, jainatarka vArtika 13-1918 zAntyAcArya 265 maraNa kANDikA 226) paMcasagraha 266 riSTa samuccaya 163-2023 amitagati 1 mUlake AdhAra para 227 sArdhadvaya prajJapti 1267 sayala vihi vihANa. | naya nandi | zrAvakAcAra aDhAI dvIpa 228 jambUdvIpa .. 268 sudaMsaNa cariu yathA nAma jambU dvIpa | 26 kAma cANDAlI 1047 1047 226 candra , malliSeNa jyotiSa loka mantra tantra kalpa 230 vyAkhyA kama siddhAnta 270 jvAlinI kalpa 231 ArAdhanA bhagavatI ArA 271 bhairava padmAvatI, ke mUlArthaka zla. 232 zrAvakAcAra 272 sarasvatI mantra , yathAnAma 233 dvAtriMzatikA 273 vajrapajara vidhAna vairAgya (sAmAyika pATha) 274 nAgakumAra kAvya yathA nAma 234 subhASita ratna 275 sajjana citta adhyAtmAcAra adhyAtmopadeza sandoha 276 karma prakRti uttarArdha | nemicandra 3 karma siddhAnta 235 cheda piNDa za. 10-11, indranandiyatyAcAra 277 tattvAnuzAsana rAmasena dhyAna 278 pacaviMzatikA padmanandi adhyAtmAcAra 274 caraNasAra 11. IsavI zatAbdI 11: 280 ekatva saptatikA zuddhAramasvarUpa 236) parIkSAmukha 1003 mANikyanaM di, nyAya sUtrasaM, 281 nizcaya paMcAzata 237, prameyaka mala 1003-1064 prabhAcandra parIkSAmukha TI 282 harivaMza purANa kavi dhavala | yathAnAma mAtaNDa (850-1061) nyAya 283/ kathAkoSa zrIcanda 238 nyAyakumudacandra laghItraya TIkA 24 saNakaha rayaNa | kathAoM ke dvArA (laghIkhayAla kAra) nyAya kraDa dharmopadeza 236zAkaTAyana nyAsa vyAkaraNa , 285 pravacana sAroddhAra 1062-1063, nemicandra gati agati 240 zabdAmbhoja zabdakoza (zve.) | (1080) | (zve.) | Ayu Adi / bhAskara 6 mukha bodhinI bR. 1072 , uttarAdhyayana sUtra saM 241 mahApurANa prathamAnuyoga 287 zrAvakAcAra 1068-1918 vasunandi yathA nAma TippaNI 288 pratiSThAsAra saMgraha kriyAkalApa To saM.284 sArdha zataka 1075-1110 jinavallabha samayasAra TI. adhyAtma 260ne minirvANakAvyA1075-1125 vAgbhaTTa / jJAnANava1003-1068 zubhacandra adhyAtmAcAra | R61 suloyaNA cariu 1075 devasena muni purANasAra saMgraha 1006 zrI candra yathA nAma 262/pArasaNAha cariu 1077 padmakIrti ekIbhAva stotra 1010-1065/ vAdirAja bhakti 263 " antapAda kavi devacandra nyAyavinizcaya nyAya vi TIkA 264 siddhAntasArasagraha .. narendra sena | tattvAtha sUtrakA sAsa. vivaraNa nyAya R65 pramANa mImAMsA 1088-197hemacandrasUri 248 pramANa nirNaya nyAya " 266 zabdAnuzAsana saMskRta zabdakoza 246 yazodhara cAritra yathA nAma 17 abhidhAna25. dharma parIkSA / 1013 amitagati 1 anyamata upahAsa / | cintAmaNi 247 jainendra siddhAnta koza Page #359 -------------------------------------------------------------------------- ________________ itihAsa 344 10. Agama samayAnukramaNikA 4. bhASA sakramAka grantha I. san | racayitA pUjA pATha samaya / samaya / grantha racayitA viSaya grantha racayitA viSaya 268 dezonAmamAlA saskRta zabda koza saM.338 amarakoSa TIkA saskRta zabdakoSa sa 266 kAvyAnuzAsana kAvya zikSA |,336 bhavyakumuda 300 dvayAzraya mahAkAvya candrikA 301 yogazAkha dhyAna samAdhi 340 aSTAGga hRdayodyota 302 dvAtriMzikA .341 bharatezvarAbhyudaya bharata cakrI caritra 303 candraprabhacAritra | 104 kavi aggala yathAnAma kannA | kAvya 304 tAtparya vRtti za.11-12 jayasena / samayasAra TIkA 342 tripaSTi smRti zalAkA puruSa pravacamasAra TIkA.. zAstra pacAstikAya TokA, 343 rAjamativipralambha nemirAjula savAda 30 vairAggasAra / subhadrAcArya | yathAnAma apa.] / saTIka 344 bhUpAla caturviza12 IsavI zatAbdI 12: / tikA TIkA 306) prameyaratnakoSa / 1102 candraprabha sUri nyAya 345 nitya mahodyota (zve ) 346 jinayajJa kalpa 307 syAdvAd siddhi 1103 vAdIbha siMha 347 pratiSThA pATha 308 tatvArtha sUtra vRtti pUrva pAda | bAlacandra | yathA nAma 348 sahasranAma staba - muni 346 ratnatrayavidhAna 306 dharma parIkSA | pUrvAdhaM vRtti vilAsa vaidikoMkA upahAsa kannaDa | TIkA 310 pramANanaya | 1917-66 vAdideva sUri nyAya sa. 350 dhanyakumAra cA 1182 | guNabhadra 2 yathAnAma kAvya | tattvAlaGkAra 351 NemigAha cariu 1187 amarakIti (syAdvAda ratnAkara 352 dhakkAmuvaesa gRhastha SaTkarma .. 311 AcAra sAra | madhyapAda | vIra nandi yatyAcAra 35 panjuNNa cariu antapAda | kavi siha pradyumna caritra 312 pArzvanAtha stotra padmaprabha , yathA nAma zAkhasAra mAdhandi | zalAkA puruSa, sa 313 niyamasAra TokA malladhArI deva adhyAtma samuccaya yogIndra tatva tathA AcAra 314 kannaDa vyAkaraNa yathA nAma kanna355 saGgIta samayasAra " pArtha deva / saGgIta zAstra 31. dharmAmRta kathA sagraha "316 ArAdhanAsAra za 12-13 | ravicandra caturvidha ArAdhanA.. 316 brahma vidyA / adhyAtma samuccaya 317 pAsaNAha cariu 1132 kavi zrIdhara pArzvanAtha caritra apa357 memandara purANa / | vAmana muni vimalanAthake do ta. 318 vaDDhamANa caritra varddhamAna gaNadhara 316 saMtiNAha carita zAntinAtha, udaya tribhaMgI 1180 | nemicandra 4 karma siddhAnta 320 bhavisayatta cariu 1143 bhaviSyadatta, 30 sattva vibhgii| (maiddhAntika . 321 sitapaTa caurAsI 1143-11675 hema canda yazovijayake digpaTa hi. caurAsIkA uttara / / 13 IsavI zatAbdI 13 :322 subaMdha dahamo kahA 1950-66 udaya canda sugandhadazamI kathA apa 323/ sukumAla cariu 1151 | zrIdhara 3 sukumAla caritra 360 bandha tribhaMgI / 1203 | mAdhavacandra karma siddhAnta prA. 324 aJjanApavana jaya 1961 1181za hastimala yathA nAma nATaka sa.161 kSapaNAsAra TI. 32, maithilI kalyANam sItA-rAma prema ,362 cadappahacariu pUrva pAda brahmadAmodara yathAnAma nATaka | 63| caMdaNa chaTThIva hA 5.lAkhU | candanaSaSTI vrata 326 vikrAnta kaurava sulocanA nATaka |.365 jiNa yattakahA yathAnAma 327 | subhadrA nATikA bharata-subhadrA prema , 365 kathA vicAra madhya pAda bhAvasena nyAyAjarUpa sa anagAra dharmA 1173-1243|paM. AzAdhara yatyAcAra vidya vitaNDA nirAkaraNa 326 mUlArAdhanA 366 kAtantra rUpamAlA zabda rUpa darpaNa 367 cyAya dIpikA 330 sAgAra dharmAmRta zrAvakAcAra 368 nyAya sUryAvalI 331 kriyA kalApa / vyAvaraNa .. 366 pramAprameya 332 adhyAtma rahasya adhyAtma ,70 bhuktimuktivicAra zve nirAkaraNa 333 iSTopadeza TIkA adhyAtmopadeza 371 vizva tattvaprakAza anyadarzana , 334 jJAnadIpikA adhyAtma ,,372 zAkTAyana / yathAnAma 335, prameya ratnAkara nyAya vyAkaraNa TI. 336 vAgbhaTTasaMhitA 1,373 saptapadArthI TokA 337 kAvyAlaGkAra To kAvya zikSA , 374 sidvAntasAra / 1125 nayasena 1128 maliSeNa 328 nyAya jainendra sidvAnta koza Page #360 -------------------------------------------------------------------------- ________________ itihAsa 345 10. Agama samayAnukramaNikA mAkA samaya I. sana / racayitA Talk kamAka grantha smy| bhASA brahmadAmodara yathAnAma . 422. viSaya ya / I.san | racayitA viSaya 374 puNyAsrava kathA | madhyapAda | rAmacandra / yathAnAma sa. 14 IsavI zatAbdI 14.koSa 413 NemiNAha cariu pUrvapAda / lakSmaNadeva | yathAnAma 376 jagatsundarIyaza kIti 414, mayaNaparAjaya " upamita kathA prayogamAlA caritra 377 syAdvAda bhUSaNa | (khaNDa pAvya) abhayacandra nyAya "415 bhaviSyadatta kathA madhyavAda zrIdhara 4 100 miNAha cariu, 1230 apa.416 anantavata kathA 1328-63 yathAnAma 376 puSpadanta purANa | guNa barma padmAnandi sa417 jorApallIpAva 380 sAgAra dharmAmRta | 1236 12345 bhaTTAraka AzAdhara zrAvakAcAra nAtha stotra 389 triSaSTi smRti | 1234 , zalAkA puruSa bhAvanA paddhati bhaktipUrNa stava zAstra 416 barddhamAna caritra yathAnAma 382 karma vipAka | 1240-67 | davendrasUri | karma siddhAnta zrAvakAcAra 383 karma staba sAroddhAra 384 bandha svAmitva | "421 paramAgamasAra 1341 . zruta muni AgamakA svarUpa 385 SaDaSIti varAga caritra | uttarAdhaM varddhamAnabhaTTA yathAna.ma (mUkSmArtha vicAra) 423 gomaTTasAra To 1356 kezava varjI 386 karma prakRti uttarArdha | abhayattanda rma sianta 4 nyAyadIpikA 1360-1518/ dharmabhUSaNa nyAya 287 mandaprabodhinI middhAna caka. go, sA To |125 jambUsvAmIcaritra 1963-1168/vahma jinadAsa yathAnAma 388 purudeva campU | adAsa RSabha caritra |..26) rAma caritra 386 bhavyajana kaNThA 421 harivaza purANa bharaNa 428 bAhubali cariu 1367 kavi dhanapAla 160 munisuvrata kAvya yathAnAma 426 aNatyamiya nahIM .. haricanda | rAtribhukti hAni / 361 vizvala cana koSa " , dharasena . nAnArthaka koSa 15 IsavI zatAbdI 15 :362 zRgArArNava vijayavarNI | kAvya zikSA "30] aNatyamiu kahA ! 1400-76 kavi raidhu / rAtribhukti tyAga candrikA (chanda ala kAra) 431dhaNNakumAra cariu | yathAnAma 363 ala kAra 1250-60 ajitasena "132/pauna cariu cintAmaNi jaina rAmAyaNa 364 agAra maJjarI 133 balahada cariu balabhadra caritra 365 aNuvayarayaNa 1256 paM.lAkhU sulocanA caritra / paIva 35 vittasAra zrAvaka muni dharma sammaijiNacariu prA13 sammAjaNa 366 tribhagIsAra / anta pAda | zruta muni / karma siddhAnta bhagavAna mahAvIra / TIkA 437 siddhantasAra zrAvaka muni dharma 438 siripAla cariu zrIpAla caritra 317 Asrava tribhaMgI 436) harivaMza purANa aupazamikAdi 31 bhAva tribhagI yathA nAma 366 kAvyAnuzAsana vAgbhaTTa yazodhara caritra ( kAvya zikSA 14 bai DhamANa cariu pUrvapAda jayamitrahala yathA nAma chandAnuzAsana chanda zikSA - narasena 401 jiNarattivihANa yathAnAma (seNiya cariu) 242 (vaDmANakahA) malliNAhakavva yathA nAma upamita kathA 102 mayaNaparAjaya padmanAbha 122/ yazodhara caritra | 403 siddhacakakahA zrIpAla mainA mavipAka 1406-1442 savalakIti karmasiddhAnta 104 syAdvAdamajarI 1262 ! mallipeNa | nyAya praznottara zrAva zrAvakAcAra 405 mahApurANa ! 1263 zAha ThAkura annAkA puruSa 1446tattvArtha sAradIpaka tattvArtha kAlikA / 47 sadbhASitAvalI adhyAtmopa 406 satiNAha cariu 1265 yathAnAma . 8/paramAtmarAjastotra bhakti 107 tatvArtha mUtra vRtti 1266 bhAskara nandi sa446/ Adi purANa RSabha caritra 406 dhyAna stara dhyAna .. 450 uttara purANa 23 tIrthara 406 mukhatrodha vRtti tatyArtha sUtra TIkA purANasAra sana 6 tIrthakara 410 sudarzana carita 1268 vidyAnandi 2 yathAnAma " zAntinAthacarita yathA nAma 411 lAkya dIpaka za 13-14 vAmadeva loka vibhAga " mallinAtha 412 bhAvasagraha | devamena kRtakA |-454/ pArzvanAtha purANa | | saM rUpAntara | 455 mahAvIra , / | aNuvrata ratna pradoSa apa34 mehesara cariu sa/440 jasahara cariu lAya .. jainendra siddhAnta koza Page #361 -------------------------------------------------------------------------- ________________ itihAsa 10. Agama samayAnukramaNikA viSaya bhASA | zubhakIti riDa 1436 samaya ___ grantha anya I. san / racayitA / samaya / racayitA / prandha I0 sn| racayitA | viSaya 456 varddhamAna caritra yathA nAma 46 tattvArtha vRtti tattvArthatatra ttiikaa| 16 SaT prAbhRta TIkA kundakundake prAbhRto, 457 zrIpAla , kI TIkA 458 yazodharA "467 tattvatraya jJAnArNa va kathita 456 dhanyakumAra, prakAzikA gadya bhAgako TIkA 460 sukumAla , " yaza stilaka yazastilaka 461 sudarzana ., | candikA campUko TIkA 462 basa kthAkoSa 466) yazodhara caritra yathAnAma 463. mUlAcAra pradIpa / 1424 yatyAcAra zrIpAla caritra 464 siddhAntasAra zrutaskandha pUjA dIpaka / yogasAraantapAda zrutakIti | zrAvakamuni AcAra apa. / madhyapAda sihasUri prAcIna katikA 465 loka vibhAga 103 dhamma parikkhA vaidikokA upahAsa (zve) yathAnAma 04/parameSThI prakAza saM.rUpAntara 466 pAsaNAha cariu 1422 kavi asavAla yathAnAma / sAra 467 dharmadatta caritra 1426 dayAsAgara saM505. harivaza purANa / 06bhujabali caritam " doDuyya gomaTeza mUrtikA | saM. 468 harivaza purANa | 1426-40 | yaza kIti itihAsa 466 jiNaratti kahA mahanandi / adhyAtma rAtribhukti 11.507 pAhuDa dohA 108 purANasAra 1468-1518 zrIcanda / 470 ravivaya kahA yathAnAma yathAnAma 471 tattvArtha ratna | 1432 prabhAcandra 8 tattvArtha sUtra - vairAgya mAlA! prabhAkara TokA 16. IsavI zatAbdI 16 - 472 saMtiNAha cariu 1437 yathAnA apa'506 sabhyavasva kaumudI 1508 jodharAja / tattvArtha 473 pAsagAha cariu maMgarasa kannaDa 474) sakosala cariu " 51 jIvatanya 1515 nemicandra 5 go0 sA0 ttiikaa| 475 sammattaguNa vihANa, 1442 lokapriya / pradIpikA kavva AkhyAna 512 bhadrabAhu caritra 1515 ratnakIti | yathAnAma sadarzana caritra 1442-82 vidyAnandi 3 yathAnAma sa.1513 aMga paNNatti | 1516-16 zubha candra / bhaTTAraka / (151 zabda cintAmaNi bhaTTAraka sa zabdakoSa 477/ saMbhava cariu 1443 kavi tejapAla yathAnAma apa 515 syAdvAvadana nyAya 478 Atma sambodhana 1443-1505 jJAnabhUSaNa adhayAnma vidAraNa 476/ ajita purANa | 1448 kavi vijaya yathAnAma apa 516samyaktva kaumudI tattvArtha 480 jinacaturvizati/1450-1514 jinacadrabhaTTA stotra saM119 tatva nirNaya siddhAntasAra / jIvakANDa 518 adhyAtmapada TI adhyAtma 482 siripAla cariu,1450-1514 brahma dAmodara yathAnAma paramAdhyAtma varaMga cariu 1450 kavi tejapAla tara ginI 184nAgakumAra cariu 1454 dharmadhara 520 subhASitArNava 48, pAsapurANa 1458 kavi tejapAla yathAnAma candraprabha caritra yathAnAma 48 yazAdhara caritra 1461 somakIrti saM.522 pAInAtha kAvya 487 saptavyasanakathA 1461-1483 jikA prathama cArudatta caritra 157 "23 mahAvIra purANa 486 pradyumna cAritra ..k24 padyanAbha caritra 10 tattvajJAna 1471 jJAnabhUSaNa adhyAtma 525 candanA caritra tara ginI 525 candana kathA candanA caritra 41 Atma sambodhana 1443-1505 527 amara sena cariu 1516 mANikyarAja muni amarasenakA ArAdhanA 1466 jIvana vRta ajJAta paMcasaMgraha prA kI prA. 28 nAgakumAra cariu 1522 | yathAnAma prAkRta TokA | 462/ pANDava purANa 1478-1556 yaza kIti yathAnAma apa] kathAkoSa 463|dharma sagrahazrAvakA. 1484 medhAvI zrAvakAcAra sa530/dharmopadeza pIyUSa 1518-28 / zrAvakAcAra 464 audArya cintA 1487-1466 zrutasAgara prAkRta vyAkaraNa | prA3rAtri bhojanatyAga yathAnAma maNi vratakathA | 45 1831 1518 nemidatta -526 ArAdhanA jainendra siddhAnta koza Page #362 -------------------------------------------------------------------------- ________________ itihAsa 347 10. Agama samayAnukramaNikA viSaya I0 san racayitA | bhASA 4. bhASa hi saM63 nAmamAlA samaya samaya grantha grantha racayitA I. san viSaya 5321 neminAtha purANa | 1528 | yathA nAma |saM575/ kathAkoSa 1583-1605/devendra kI ti | yathA nAma 533, zrIpAla caritra |..576, zrIpAla caritra 1564 kavi parimalla 534 siddhAMtasArabhASya 1528-56 | jJAnabhUSaNa | " ,,577 pArzavanAtha purANa 1517-1624/- candrakIti kavi mahIndu apa 578 zabdaratna pradIpa 9566-1610 somasena / 535 satiNAha cariu sa0 zabdakoSa 574/ dharmarasika 536 cetanapudgaladhamAla 1532 pacAmRta abhiSeka cirAja | yathAnAma rUpaka " (trivarNAcAra) Adi 530 mayaNa jujjha | madanayuddha ..80 rAmapurANa yathAnAma 538 mohaviveka yuddha yathAnAma 536/ saMtoSatila santoSa dvArA lobhako, jayamAla jotanA (rUpaka) 17 IsavI zatAbdI 17:-- 540 TaMDANA gIta sasAra dukhadarzana ,181 adhyAtma savaiyA 1600-1625 rUpacandapANDe, adhyAtma 541 bhuvanakIrti gIta bhuvanakI tikIprazasti 582 khaTolanAgIta (rUpaka) cAra ... 542 neminAtha rAjamatike kaSAyarUpa pAyo / bArahamAsA udgAra kA khaTolanA 543 neminAtha vasaMta neminAtha vairAgya .583 paramArtha gIta adhyAtma 544 kArtikeyAnu 1543 / zubhacandra yathAnAma | prekSA TIkA sa58 dohA zataka bhaTTAraka 585 sphuTapada bhakti 545 jovandhara caritra | 1546 586 yazodhara caritra jJAnakIti yathAnAma 546 prameyaratnAla kAra 1544 cArukIrti 587 zabdAnuzAsana 1604 547gIta vItarAga bhaTTAkla ke sa. zabda koza | RSabhadevake 10 janma / / cUDAmaNi tumbUlAcArya 1604 548] pANDavapurANa SaTkhaNDa TIkA zubhacandra yathAnAma saM.186 bhaktAmara kathA rAyamala | yathAnAma bhaTTAraka vimala purANa | 1617 546/ bharatezavaibhava / 1551 ratnAkara ba kRSNadAsa pa.jinadAsa paMcanamaskAramahAtmya munisuvrata purANa 550/holoreNukAcaritra | 1624 hi562) brahma vilAsa 1624-1642 bhagavatI dAsa adhyAtma 551 karakaNDDa caritra 1554 zubhacandra bha. yathAnAma (1613) pa.banArasI ekArthaka zabda 552 karma prakRti TI. 1556-73 jJAnabhUSaNa masiddhAnta 553 bhaviSyadattacaritra 1558 .sundaradAsa yathAnAma | 4| samayasAra nATaka (1636) 554 rAyamallAbhyudaya 24 tIrthaDrokA ardhakathAnaka (1644) apanI AtmakathA jIvana vRtta 14 karma prakRti TI 1563-73 sumatikArti karma siddhAnta 566 banArasI vilAsa (1701) 556 karmakANDa 67 adhyAtmopaniSada 1638-1688 yazovijaya adhyAtma 550 paMca saMgraha vRtti "168 adhyAtmasAra (zve) Rea, jaya vilAsa padasaMgraha 558 sukhabodha vRtti lagabhaga 1570 paM.yogadeva tattvArtha sUtra TI jaina tarka nyAya | bhaTTAraka 516 anantanAthapUjA syAdvAd mabjUSA 1973 yathAnAma guNacandra zAstravArtA | adhyAtmakamala 217-14134 rAjamala adhyAtma mArtaNDa __ samuccaya 561 pacAdhyAyI padArtha vijJAna J603/ digpada caurAsI digambarakA khaMDana 162 pigala zAstra chanda zAstra 604 caturvizati 1642 paM. jagannAtha 24 arthoM vAlA 563 lATI sahitA zrAvakAcAra | sandhAnakAvya eka padya 564 jambUsvAmocaritra yathAnAma 607 zve parAjaya 1646 kevali bhakti nirAkRti 566 dvAdazAga pUjA 15761616 zrIbhUSaNa .,606 sukha nidhAna 1643 zrIpAlakathA 567 pratibodha mUlasa kI ..]607 zIlapatAkA 1666 mahIcandra sItAkI agni marA citAmaNi utpattikI kathA parIkSA 568 zAntinAthapurANa yathAnAma 18. IsavI zatAbdI 18 -- 566 sattavasanakahA 1580 maNikyarAja 6.8) cidvilAsa / 1722 paM.dIpacanda, adhyAtma 570 jJAnasUryodaya nA 1580-1607, vAdicandra , rUpaka kAvya 571, pavanadUta meghadUtakI nakala 1,606/ svarUpasambodhana jIvandhara purANa 1724--44 jinasAgara | 572 pArzava purANa yathAnAma jaina zataka 1724 pa. bhUdharadAsa pada sagraha 573 zrIpAna AkhyAna pada sAhitya 1724-32 / adhyAtma pada 574 subhaga sulocnaa| pArzvapurANa 1732 yathAnAma caritra (1613) 565 565 hanumanta caritra Mirrrry jainendra siddhAnta koza Page #363 -------------------------------------------------------------------------- ________________ . itthaM 348 Ipithakarma samaga kramAMka cayitA I san / racayitA 1 HREE REPEATE hai / itvarI arthAta abhisArikA / inameM bhI jo atyanta acaraTa prantha viSaya hotI hai vaha itvarikA kahalAtI hai, yahA~ kutsita artha meM 'ka' pratyaya hokara itvarikA zabda banA hai / (rA bA 7/28/2/25/554) 614 kriyA kASa 1727 pa.kizanacada gRhasthocita kriyAye / hi. itsiga-mi vipra 215 mahendrakumAra "cInI yAtrI thaa| 65 pramANaprameya 1730-33 | narendrasena nyAya I 671-665 taka bhAratakI yAtrA kii|" samaya-I za.7 / kAlikA 616 kriyAkoSa 1738 pa.daulatarAma gRhasthocita ilA-1 himavAn parvatakA eka kUTa va tannivAsinI devI-de loka/4 kriyAyeM 2 rucaka parvata nivAsinI dikkumArI --de loka // 13 // 617 zrIpAla cAritra 1720-72 yathAnAma ilAvardhana-durga dezakA eka nagara - de manuSya 4 / / 616 gomaTTasAra TIkA 1736-40 ToDaramala karma siddhAnta ilAvRta varSa-ja. pa /119/A N. Up . H_L Jain) 614 labdhisAra To / purANoke anusAra ilAvRta caturasra hai| idhara vartamAna bhUgolake anusAra 620 kSapaNa sAra TIkA pAmIra pradezakA mAna 1504 150 mola hai / ata caturasa hAneke 621 gAmasAra pUjA, 1736 yathAnAma kAraNa yaha 'pAmIra' ho ilAvRta hai| 622/ artha sadRSTi1740-67 go sA gaNita 623 rahasyapUrNa ciTThI 1753 adhyAtma iSugati-de, vigraha gati 2 624 samyagjJAna (1761) iSTa-padArtha kI iSTatAniSTatA rAgake kAraNase hai vAstava meM koI bhI | candrikA padArtha iSTAniSTa nahI--de rAga 2 625 mokSamArga prakA. (1767) iSTaviyogaja ArtadhyAna-de ArtadhyAna 1 / 626 paramAnanda vilAsa 1755-67 'paM devIdayAla parasarAta 627' darzana kathA 1756 bhArAmala yathAnAma iSTopadeza-A pUjyapAda (I za5) dvArA racita yaha grantha 51 628 dAna kathA zloko meM AdhyAtmika upadeza detA hai| isa para paM. AzAdhara kRta 626 nizikathA (I 1173) saskRta TIkA hai (to 2/226), (jai 2/198) / 630 zola kathA iSvAkAra-1 (ja pa./pra.105 Arc), 2 dhAtakIkhaNDa va 631/ chaha DhAlA 1768-1866paM daulatarAma tattvArtha pu0krArdha ina dono dvIpoMkI uttara va dakSiNa dizAo me eka-eka parvata sthita hai| isa prakAra cAra iSvAkAra parvata hai jo una-una dvIpo 19 IsavI zatAbdI 19 :-- ko Adhe-Adhe bhAgome vibhAjita karate hai| (vizeSa--de loka 4/2) 632/vRndAvana vilAsa 1803-1808, vRndAvana / pada saMgraha 633) chanda zataka 634 arhatpAsA bhAgya nirdhAriNI | kevalI 635 caubIsI pUjA yathAnAma 636 samayasAra vaca | 1807 jayacanda 637 aSTapAhUDA , 1810 chAbaDA 638 sarvArtha siddhi,. | 1804 tabhIta-saMkaTa va bhaya / sAta Iti va sAta bhaya hai|-2 bRhat jaina 636 kArtikeyA.,, zabdArNava dvitIya khdd| 640 dravyasaMgraha " | 1806 641 jJAnArNava , 1812 | iyo-sa. si. 6/4/321/1 IraNamIryA yogo gatirityarthaH / - I642 AptamImAMsA, 1826 . ko vyutpatti IraNaM hogii| isakA artha gati hai| (rA bA 412141 643, bhaktAmara kathA 508/17) dha 3/5.4.24/47,10IryA yoga |-iikaa artha yoga hai| 644 tattvArtha bodha 11814 pa. budhajana | tattvArtha , IryApathakarma-jina karmoM kA Asrava hotA hai para bandha nahIM hotA 646 satasaI adhyAtmapada unhe Ipithakarma kahate hai| Aneke agale kSaNa meM hI binA phala diye 646 budhajana vilAsa | 1836 ve jhaDa jAte hai| ata inameM eka samaya mAtrakI sthiti hotI hai 64 saptavyasana cAritra 1850-1840 manara ga lAla yathAnAma adhika nhiiN| mohakA sarvathA upazama athavA kSaya ho jAne para hI aise 648 saptarSi pUjA karma AyA karate hai| 10ve guNasthAna taka jabataka mohakA kicita bhI 646 sammedAcala sadbhAva hai tabataka Ipithakarma sambhava nahIM, kyoki kSAyake sadbhAva me / mAhAtmya sthiti bandhanekA niyama hai| 650 caubIsI pUjA 1. IryApathakarmakA lakSaNa 651 mahAvIrASTaka / pa, bhAgacanda stotra pa. va 13/4/sU 24/47 ta chadumatyavIyarAyANaM sajogikevaloNa' yA itthaM-de sNsthaan| ta savvamoriyAna hakamma NAma / 24 / vaha chadmastha vItarAgoke aura sayogi kevaliyo ke hotA hai, vaha saba Ipithakarma hai| itvArakA-sa si 7/28/367/13 parapuruSAneti gacchatItyevaM. sa.sU 6/4 sakaSAyAkaSAyayo sAmparAyikepithayo |4ssaayshit zIlA itvrii| kutsitA ikharI kutsAyA ka itvarikA / jisakA aura kaSAya rahita AtmAkA yoga kramase sAmparAyika aura IryApatha svabhAva anya puruSoke pAsa jAnA AnA hai vaha (strI) isvarI kahalAtI karma ke Asrava rUpa hai| 1806 1813 1822 jainendra siddhAnta koza Page #364 -------------------------------------------------------------------------- ________________ IryApathakarma 349 IryApathakarma sa. si. 6/4/321/1 IraNamoryA yogo gatirityartha / tadadvArakaM karma IryApatham / - IryAkI vyutpatti 'IraNaM' hogI isakA artha gati hai / jo karma isake dvArA prApta hotA hai vaha IryApathakarma hai / rA vA 6/4/7/508/18 IraNa mIryA yoggti|| upazAntakSINakSAyayo sayoginazca yogavazAdupAttaM karma kaSAyAbhAvAi bandhAbhAve zuSkakuDyapatitaloSTavad anantarasamaye nivrtmaanmiiryaapthmityucyte| -IryA kI vyutpatti IraNa hotI hai, usakA artha gati hai|6| upazAntakaSAya, kSINakaSAya, aura sayogakevaloke yogase Aye hue karma kaSAyokA cepa na honese sukhI dIvArapara par3e hue pattharakI taraha dvitIya kSaNameM hI jhaDa jAte hai, bandhate nahIM hai| yaha IryApatha Asraba kahalAtA hai| (ta sA 4/7) dha. 13/5,4,24/47/10 IryA yoga sa panthA mArga hetu yasya karmaNa tdiiryaapthkrm| jogaNimitteNeva ja bajjhaI tamIriyAvahakamma tti bhaNidaM hodi| dha 13/4,4,24/5111 badhamAgayaparamANa vidiyasamae ceva Nissesa Nijja rati tti mahatrayaM / IryAkA artha yoga hai / vaha jisa kAmaNi zarIra kA patha, mArga, hetu hai vaha IryApathama kahalAtA hai| yogamAtrake kAraNa jo karma bandhatA hai vaha IryApathakarma hai, yaha ukta kathanakA tAsarya hai| bandhako prApta hue ma paramANu dUsare samayameM hI sAmastya bhAvase nirjarAko prApta hote hai, isalie IryApatha karmaskandha mahAna vyayavAle kahe gaye hai| 2 nArakiyoke tathA sUkSma sAmparAya guNasthAna paryanta IryApatha karma nahI hotA dha 13/5,4.39/11-62/5 AdhAkamma-iriyAvathakamma-tavokammANi Nasthi, Neraiesu orAliyasarIrassa udayAbhAvAdo paMcamahavvayAbhA vAdo / muhamasAparAiesu iriyAvathakmma piNatthi, saksAesu tdsbhvaado| -adha karma, IryApathakarma, aura tapakarma nahIM hote. kyoMki nArakiyoke audArika zarIrakA udaya aura pA~ca mahAvata nahIM hote| suzmasAparAya saMyata jovoke IryApathakarma nahIM hotA, kyoki kaSAya sahita jokokA IryApathakarma nahIM ho sktaa| 3. IryApatha karmame varNa rasAdikI apekSA vizeSatAe~ dha, 13/5,4, 24 // 2-4/48 appa bAdara mavua bahua bahukrana ca sukila ceva / mada mahabvayaM pi ya sAdabhahiyaM ca ta kamma / 2 / gahidamagahida ca tahA baddhamabaddha ca puTThamapucha c| udidANudida vedidamavedida ceva ta jANe / 3 / NijjaridANijjaridaM udI ridaM cetra hodi NAyavva aNudIridaM tti ya puNo iriyAvalakravaNa eda / / / dha. 13/1,424/46-50/12 iriyAvahakammakkhadhA kakkhaDAdiguNeNa abohA mauaphAsaguNeNa sahiyA ceva badhamAgacchati tti iriyAvahakamma ma uatti bhnnnnde| sakasAyajIvaveyaNIyasamayapabaddhAdA padese hi sakhejaguNattaM daTUThUNa bahuamidi bhnnnnde| pAragalapadesesu cirakAlAvaTThANa NibadhaNaNiddhaguNapaDivakkha guNeNa paDiggayittAdo nhuvaravaM / .. iriyAvahakammassa kammaravadhA suaMdhA sacchAyA tti jaannaavnnphlo| iriyAvahakammavaMdhA paMcavaNNA Na hoti, haMsadhavalA ceva hoMti tti jANAvaNahUM sukkila Nidde so kado. iriyAvahakammavaravaM dhA raseNa sakarAdo ahiyamahurattajuttA tti jANAvaNa8 maMdaNiddeso kdo / vaha IryApathakarma alpa hai, bAdara hai, mRdu hai, bahuta hai, rUkSa hai, zukla hai, manda hai, arthAt madhura, mahAn vyayavAlA hai aura atyadhika sAtA rUpa hai / 2 / use gRhIta hokara bhI agRhIta, baddha hokara bhI abaddha, spRSTa hokara bhI aspRSTa, udita hokara bhI anUdita, aura vedita hokara bhI avedita jAnanA / 3 / vaha nirjarita hokara bhI nirjarita nahIM hai, aura udI rita hokara bhI anudo rita hai| isa prakAra yaha IryApathakarmakA lakSaNa hai / 4 / (ise alpa va bAdara kahanekA kAraNa-de. agalA zIrSaka) IryApathakarma skandha karkazAdi guNose rahita hai, vaha madu sparzaguNase saMyukta hokara hI bandhako prApta hotA hai| isalie ise madu' kahA gayA hai| kaSAya sahita jIvake vedanoya karmake samayabaddhase yahA~ baMdhanevAlA samaya prabaddha pradezoM kI apekSA sakhyAta guNA hotA hai isalie aisA dekhakara IryApathakarmako bahuta khaa| IryApathakarma skandha rUkSa hai, kyoki pudgala pradezomeM cirakAla taka avasthAnakA kAraNa snigdha guNakA pratipakSIbhUta guNa usameM svIkAra kiyA gayA hai / IryApathakarma ke skandha acchI gandhavAle aura acchI kAntivAle hote hai, yaha jatAnA ca zabdakA phala hai| IryApathakarma skandha pA~cavarNavAle nahIM hote, kintu isake samAna dhavala varNa vAle hI hote hai, isa bAtakA jJAna karAneke lie gAthAmeM zukla padakA nirdeza kiyA hai| IryApathakarma rasakI apekSA zakkarase bhI adhika mAdhuryayukta hote hai / isa bAtakA jJAna karAneke lie gAthAmeM manda padakA nirdeza kiyA hai| (gRha taagRhIta, bandha abandha, spRSTa aspRSTa kahanekA kAraNa-de zIrSaka sa 4, 12, nirjarita kahanekA kAraNa -de. zIrSaka sa , udIrita kahanekA kAraNa-de, zIrSaka saM.6) 4. Ipithakarmame bandhakI apekSA vizeSatA dha. 13/5,4,24/48/10 kasAyAbhAveNa TThidivadhAjoggassa kammabhAveNa pariNayavidiyasamae ceva akammabhAvaM gaccha tassa jogeNAgadapoggalavaMdhassa dvidivirahidaegasamae vaTTamANassa kAlaNibadhaNa appatta dasaNAdo iriyAvahakammamappamidi bhaNida / uppaNNa vidiyAdisamayANamavaTThANavavaesuvala bhaado| Na uppattisamao avaTThANa hodi, uppattIe abhAvappasa gaado|. aTThaNNaM kammANa samayabaddhapadesehito iriyAvahasamayapaddhassa padesA saMkhejaguNA hoti, sAdaM motUNa aNNe siNbNdhaabhaavaado| teNa DhukamANakammakkhaMdhehi thUla midi bAdara bhaNidaM / * kasAyAbhAveNa annubhaagbNdhaabhaavaado| sakasAyajIvaveyaNIyasamapamaddhado padese hi sakhejjaguNattaM daTThUNabahaamidi bhnnnnde| dha. 13/5.4,24/51-52/10 irivaha kamma gahidaM pi taNNa gahidaM / kudo| sarAgakammagahaNameva aNaMtarasasAraphala nnivttnnsttivirhaado|.. baddhapi taNNa baddha' ceva; vidiyasamae ceva Nijjavala bhAdo puThaM pi taNNa puTTha ceva, iriyAvahabadhassa satasahAveNa jiNidammi avdvaannaabhaavaado| = kaSAyakA abhAva honese sthiti bandhake ayogya hai / karma rUpase pariNata honeke dUsare samayameM hI arma bhAvako prApta ho jAtA hai, aura sthiti bandha na honese mAtra eka samaya taka vidyamAna rahatA hai, aise yogake nimitta se Aye hue pudgala skandhameM kAla nimittaka asapatva dekhA jAtA hai| isalie IryApathakarma alpa hai|.. kyoMki utpanna honeke pazcAt dvitIyAdi samayokI avasthAna sajJA pAyI jAtI hai| utpattike samayako hI avasthAna nahI kahA jA sakatA hai| kyoMki aisA mAnanese utpattike abhAvakA prasaMga A jaayegaa| ATho karmoke samayabadbha pradezose IryApathakamake samaya prabaddha pradeza saMkhyAta guNe hote hai, kyoki yahA~ sAtA vedanIyake sivAya anya karmoMkA bandha nahIM hotaa| isalie IryApatha rUpase jo karma Ate hai, ve sthUla hai, ata unhe 'bAdara' kahA hai| kaSAyakA abhAva hone se anubhAga bandha nahIM pAyA jAtA hai| kaSAya sahita jIvake vedanIya karmake samayaprabaddhase yahA~ bandhanevAlA samayaprabaddha pradezoM kI apekSA saMkhyAta guNA hotA hai / aisA dekhakara IryApathakarmako bahuta kahA hai| gRhIta hokara bhI vaha gRhAta nahIM hai, kyoMki vaha sarAgI ke dvArA grahaNa kiye gaye karma ke samAna sasArako utpanna karane. vAlI zaktise rahita hai / baddha hokara bhI baddha nahIM hai, kyoMki dUsare samayameM hI unakI nirjarA dekhI jAtI hai. spRSTa hokara bhI spRSTa nahIM hai, kAraNa ki IryApatha bandhakA sattva rUpase jinendra bhagavAnake avasthAna nahIM pAyA jAtA hai| (aura bhI-de. IryApatha 3/1) 5 IryApathakarmame nirjarAkI apekSA vizeSatA gha. 13/5,4 24/41,54/1 baMdhamAgayaparamANU vidiyasamae ca NissesaM Nijjara ti tti mahavvayaM ||..nnijjridmpi taNNa Nijjarida, sakaSAya jainendra siddhAnta koza Page #365 -------------------------------------------------------------------------- ________________ rAmatA Ipithakarma 350 ISatprAgbhAra kAmaNijjarA iva aNNesimaNatANaM kammaratraMdhANaM baMdhamakAUNa Nijji- hodaya, aNNahA kammabhAvapariNAmANuvavattIdo ti / Na esa doso nnnnttaado| bandhako prApta hue paramANu dUsare samapameM hI sAmastya jahaNNANubhAgaThANassa jahaNNaphaddayAdo aNaM taguNahoNANubhAgeNa kammabhAvase nirjarAko prApta hote hai, isalie IryApathakarma skandha mahAt varkhadho badhamAgacchadi tti kAdUNa aNubhAgabaMdho Natthi tti bhnnnnde| vyayavAle kahe gaye haiN| nirjarita hokara bhI baha IryApathakarma nirja- teNa adho egasamayahidiNivattayaaNubhAgasahiyo asthi ceve tti rita nahIM hai, kyoki kaSAyake sadbhAvameM jaisI karmoMkI nirjarA hotI ghetbbo| prazna-kArmANa skandhokA karmarUpase pariNamana karaneke hai vaisI anya ananta karma skandhoMkI, bandhake binA hI nirjarA hotI eka samayameM hI saba jIvoMse anantaguNA anubhAga honA cAhie,kyoMki hai| (aura bhI-de. IryApatha 4/2) anyathA unakA karmarUpase pariNamana karanA nahIM bana sakatA / uttara6. Ipithakarmame udaya udIraNAkI apekSA vizeSatA yaha koI doSa nahIM hai, kyoMki yahA~ para jaghanya anubhAga sthAnake gha. 1345,4,24/12-54/kramaza. 7,2,6 udiNNamapi taNNa udiNaM jaghanya spardhakase anantaguNe hIna anubhAgase yukta karmaskandha andhako daddhagohamarAsi vva pttnnivviiyaavttaado| (52/7) vedida pi asAda prApta hote hai| aisA samajhakara anubhAga bandha nahIM hai, aisA kahA hai| vedaNIya Na vedidaM, sagasahakArikAraNadhAdikammAbhAveNa dukvajaNNa isaliye eka samayakI sthitikA nivartaka Igiya karmabandha anubhAga sattirohAdo (53/2) / udIridaM pi Na udIrida, badhAbhAvaNa sahita hai hI, aisA yahA~ grahaNa karanA caahie| jammataruppAyaNasattIe abhAveNa ca NijjarAe phalAbhAvAdo (14/6) / 11 Ipithakarmake sAtha gotrAdikA bhI bandha nahI hotA -udIraNA hokara bhI udIrNa nahIM hai, kyoMki ve dagdha gehake samAna dha 13/54,24/52/8 iriyAvahakammarasa lakSaNe bhaNNamANe se sammANa nirbaja bhAvako prApta ho gaye hai / (10) / asAtA vedita hokara bhI bAvAro kimidi parUvijjade / Na, iriyAvaha kammasahacaridasesakammANaM vedita nahIM hai, kyoMki apane sahakArI kAraNa rUpa ghAtiyA pi iriyAvahatta sidIe taklakkhaNassa vi iriyAvahalakravaNattuvakokA abhAva ho jAnese usameM dukhako utpanna karanekI zakti mAnane vattIdo / prazna--IyaryApatha makA lakSaNa kahate samaya zeSa mauke meM virodha AtA hai / (11) / udIrita hokara bhI ve udaurita nahIM hai (gotra Adike) vyApArakA kathana kyo kiyA jA rahA hai| uttara-- kyoMki bandhakA abhAva honese aura janmAntarako utpanna karanekI nahIM, kyoMki IryApathake sAtha rahanevAle zeSa kamoM meM bhI IryApathatva zaktikA abhAva honese nirjarAkA koI phala nahIM dekhA jaataa| siddha hai| isalie unake lakSaNa meM bhI IryApathakA lakSaNa ghaTita ho 7. IryApathakame sukhakI vizeSatA jAtA hai| dha. 13/5.4,24,51/3 deva-mANusasuhehito bAyarasaha pAyaNattAdo 12 IyApathakarmome sthita jIvoMke devatva kase hai iriyAvahakamma sAdabhahiyaM / -deva aura manuSyoMke mukha se adhika dha,13/5,4,24/51/8 jalamajjhaNiva diyatattalohUMDao vya iriyAvahamukhakA utpAdaka hai, isalie IryApathakarmako atyadhika sAtA rUpa kammajala samasayajIvapadesehi geNhamANo kevalI kadhaM paramappaeNa kahA hai| samANatta paDivajjadi ttibhaNide taNNiNNayastha mida buccade-iriyAvaha 8 Ipithake rUkSa paramANuoMkA bandha kese sambhava hai kamma gahida pi taNNa gahidaM / kudo| sarAgakammagaNasseba aNaMtagha.13/3,4,24/50/6 jai evaM to iriyAvahakammammi Na kkhadho, hukkhega ssaarphlnnivttnnsttivirhaado| =prazna-jalake bIca paDe hue guNANa propprbNdhaabhaavaado| Na, tattha durahiyANa badhuvala bhaado| taptaloha piNDake samAna IryApatharmarUpI jala ko apane sarva pradezoM se - prazna-yahA~para rUkSaguNa yadi isa prakAra hai to (IryApatha karma grahaNa karate hue 'kevalI jina' paramAtmAke samAna kaise ho sakate hai / bandhake niyamameM kathita rUpase) IryApatha karmakA skandha nahIM bana uttara-aisA pUchanepara usakA nirNaya karane ke lie yaha kahA gayA hai sakatA. kyoki eka mAtra rUkSa guNavAloMkA paraspara bandha nahIM ho ki IryApathakarma gRhIta hokara bhI gRhIta nahIM hai, kyoki sarAgIke sakata, / uttara-nahIM, kyoki vahA~ bho dviadhika guNavAloMkA bandha dvArA grahaNa kiye karmake samAna punarjanma rUpa saMsAra phalako utpanna pAyA jAtA hai| karanevAlI zaktise rahita hai| 9 IryApathakarmame sthitikA abhAva kaise kahate ho * IpithakarmaviSayaka sat, saMkhyA, kSetra, sparzana, kAla, dha. 13/5,4,24/48/13 kammabhAveNa egasamayava TThidassa kadhamavaTThANAbhAvo antara, bhAva, alpabahutva rUpa ATha prarUpaNAe~bhaNNade / Na, uppaNa vidiyAdisamayANavaThThANavabaemuSalaM bhaado| Na, uppattisamao avaThThANa hodi, uppattIe abhAvappa -de. vaha vaha nAma / sagAdo / Na ca aNuppaNNassa avaThThANamasthi, aNNastha tahANuva IryApatha kriyA-de. kriyA 3/2 / / lNbhaado| Na ca uppattiavaThANANameyatta, puvuttarakAlabhAviyANa- Ipitha zuddhi-de. samiti 1 / mepttvirohaado| -prazna-jabaki IryApatha karma karmarUpase eka samaya ddha pAThavavidhi-de, kRtikarma hai| taka avasthita rahatA hai taba usake avasthAnakA abhAva kyo btaayaa| uttara-nahIM kyoMki utpanna honeke pazcAt dvitIyAdi samayoMkI Iyasimiti-de. samiti 1 / avasthAna sajJA pAyI jAtI hai| utpattike samayako hI avasthAna IzAna-1. kalpavAsI svargoMkA dUsarA kalpa-de svarga 5/2, 2 pananahIM kahA jA sakatA, kyoki aisA mAnanese utpattike abhAvakA ttara koNavAlI vidishaa| prasaMga prApta hotA hai| yadi kahA jAye ki anutpanna vastukA avasthAna Izitva Rddhi-de, Rddhi 3 / bana jAyegA, so bhI bAta nahIM hai| kyoMki anyatra aisA dekhA nahIM jaataa| yadi utpatti aura avasthAnako eka kahA jAye so bhI bAta Izvara-de. paramAtmA 3 nahIM kyoMki ye donoM pUrvottara kAlabhAvI hai, isalie inhe eka Izvara anIzvara naya-dai. naya / / mAnane meM virodha AtA hai| yahI kAraNa hai ki yahA~ IryApatha karmake IzvaravAda-de. paramAtmA 3 / avasthAnakA abhAva hai| Izvarasena-nATa saghakI gurvAvalI ke anusAra Apa nandiSeNaprathamake 10 Ipithakarmame anubhAgakA abhAva kase hai ziSya tathA nandiSeNa dvi. ke guru the|-de. itihAsa 7/8 / dha, 13/5,4,24/46/6Na kasAyAbhAveNa annubhaagbdhaabhaavaado| kammaiyaavadhANa kammabhAveNa pariNamaNakAlesabajIvehi aNataguNeNa aNubhAgeNa iSatprAgbhAra-de. mokSa 1 / jainendra siddhAnta koza Page #366 -------------------------------------------------------------------------- ________________ IsavI saMvat IsavI saMvat itihAsa 2 IhA--pi sAdhAraNata pratItimeM nahIM AtA parantu indriyoM dvArA padArthako jAnanemeM krama paDatA hai| pahale avagraha hotA hai, tatpazcAt hA Adi / avagrahake dvArA grahaNa kiye gaye atyanta aspaSTa grahaNa ko spaSTa karaneke prati upayogakI unmukhatA vizeSako IhA kahate haiN| isalie ise matijJAnakA bhedamAnA hai / * matijJAna sambandhI bheda- de. matijJA 1 / 1 IhAke lakSaNa sambandhI zaMkA dha 13/5,526/230/2 aNavagahide atthe IhA kiNNa uppajjade / Na ava gahidatya viseAkakhanamohe piyameNa saha virohAtodo / prazna- anavagRhIta artha meM hAhAna kyoM nahIM utpanna hotA hai / uttara- nahIM, kyoMki aisA mAnanepara avagrahake dvArA grahaNa kiye gaye padArtha meM usake vizeSakI jAnanekI icchA honA IhA hai, isa vacana ke sAtha virodha hotA hai| de / marijJAna 3 * avagraha IhAdikA krama - 351 2 IhAke pramANapane kI siddhi rA. vA. 114/11/62/2 nanu hAvA nirNayavirodhinotyAdayas prasaGga iti, tannaH kiM kAraNam / arthAdAnAt / avagRhyArthaM tadvizeSosadhyarthamanamohA sadAya punarnArthavizeSAlambana evaM zamitasyottarakAlaM vizeSopalipsa prati yatanamauheti saMzayAdantaratvam / prazna- nirNayAtmaka na honeke kAraNa IhAjJAna sazaya rUpa hai uttara aisA kahanA ThIka nahIM hai, kyoMki IhA padArtha vizeSa nirNayakI ora jhukAva hotA hai jabaki sazayameM kisI eka koTikI ora koI jhukAva nahIM hotA / sazayakA uccheda karaneke lie 'dakSiNI honA cAhie isa prakArake eka koTike nirNa ke lie IhA hotI hai| dha. 6/1,1-1,14/17/3 NehA sadehakavA, vicArabudvIdo sadehaviNAsuvabhAIhAjJAna samdeha rUpa nahIM hai, kyoMki IhAtmaka vicAra buddhise sandehakA vinAza pAyA jAtA hai| pa-2/4.1.45/146/7 puruSa kimayaM dAkSiNAtya u udIcya ityeva mAdivizeSApratipatau saMzayAnasyottarakAla vizeSopalipsAM prati yatanamIhA / tato'vagrahagRhItagrahaNAt sazayAtmakatvAcca na pramANamahApratyaya iti ceducyate na tAvad gRhItagrahaNamaprAmANyanibandhanam, tara saMzaya vipryyaadhyvsaaynibndhntvaat| na caikAntena IhA gRhItagrAhiNI gRhIta va yA nirbhayotpattinimittasamana mahAgRhItamadhyavasyanyA gRhItagrAhityAbhAvAt / na caikAntena agRhItameva pramANa gRhyate, agRhItatvAt kharaniSAda grahaNaviro dhAt / na cehApratyayasaMzaya, vimarzapratyayasya nirNayapratyayotpattinimitta liGgaparicchedanadvAreNa sazayamudasya tasya saMzayatvavirodhAt / na ca zarAdhArajIvasamapramANam saMzayavirodhina svarUpeNa sazayato vyAvRttasya apramANatvavirodhAt / nAnadhyAyarUpatvAdapramANamohA, adhyavasitakatipaya vizeSasya nirAkRtasaMzayasya pratyayasya anadhyavasAyatvavirodhAt / tasmAtpramANaM parIkSApratyaya iti siddha / - prazna - avagrahase puruSako grahaNa karake, kyA yaha dakSiNakA rahanevAlA hai yA uttarakA, ityAdi vizeSa jJAnake binA saMzayako prApta vyaktike uttarakAlameM vizeSa jijJAsA ke prati jo prayatna hotA hai hue vaha IhA hai / isa kAraNa avagrahase gRhIta viSayako grahaNa karane tathA saMzayAtmaka honese IhA pratyaya pramANa nahIM hai| uttara--isa zakAke uttarameM kahate hai ki gRhIta grahaNa aprAmANyakA kAraNa nahIM hai. kyoMki usakA kAraNa saMzaya, viparyaya va anadhyavasAya hai / dUsare IhA pratyaya sarvathA gRhItagrAhI bhI nahIM hai, kyoMki apagrahase gRhIta vastuke IhA usa aMzake nirNayakI utpattime nimittabhUta ligako, jo ki abagrahase nahIM grahaNa kiyA hai, grahaNa karanevAlA IhAjJAna gRhItagrAhI bhI nahIM ho sakatA, aura ekAntata agRhItako hI pramANa grahaNa kahate ho so bhI bAta nahIM hai, kyoMki aisA mAnanepara agRhIta honeke kAraNa kharaviSANake samAna asata honese vastuke grahaNakA virodha hogA / (dha 13 / 5.5.24/211/2) IhA pratyaya saMzaya bhI nahIM ho sakatA, kyoMki nirNayakI utpattimeM nimittabhUta liMgake grahaNa dvArA sazayako dUra karanevAlA vimarza pratyaya ke saMzayarUpa honemeM virodha hai| sahAyake AdhArabhUta jIva meM samaveta hone se bhI vaha IhA pratyaya apramANa nahIM ho sakatA, kyoMki, sake virodhI aura svarUpata saMzaya se bhinna ukta pratyayake apramANa honekA virodha hai / anadhyavasAya rUpa honese bhI IhA apramANa nahIM ho sakatA, kyoMki kucha vizeSakA adhyavasAya karate hue sazayako dUra karane bAle ukta pratyayake adhyavasAya rUpa honekA virodha hai, ataeva parIkSA pratyaya pramANa hai, yaha siddha hotA hai / (dha. 13/55,23/218/5) 13/54.23/228/3 pAvizadAvagrahapRSThabhAvinI IhA apramANam vastuvizeSaparitanimisAyA paricidajJatadekadezAyAHsaMzayaviparyayajJAnAbhyA vyatiriktAyA apramANatvanirodhAta avi zada avagrahake bAda honevAlI IhA apramANa hai, yaha kahanA bhI ThIka nahIM hai kyoMki vaha vastu vizeSa paristhitikA kAraNa hai aura yaha vastuke ekadezako jAna cukI hai tathA yaha saMzaya aura viparyaya jJAnase bhinna hai / ata une apramANa mAnanemeM virodha AtA hai| - 3 IhA va dhAraNAme jJAnapanekI siddhi tapIyastrayovRtti hAdhAraNayorapi jJAnAtmaneyaM tadupa yogavizeSAt / = IhA aura dhAraNAkA bhI unake upayoga vizeSase jJAnAtmakarava lagA lenA cAhie / pramANamImAMsA 1/1/27 ajJAnAtmakatAyAM tu saMskArasyeha tasya vA / jJAnopAdAnatA na syAdrUpAderiva sAsti ca / IhA ca yadyapi ceSTocyate tathApi caitasya 'sati' 'jJAnasyeti yukta pratyakSamedasvagasyA / mAmImAsA 1/1/36 hAdhAraNayorjJAnApAdAnatvAda jJAnarUpI zleyA / IhA aura dhAraNA jJAnake janaka honese jJAnarUpa mAnanA caahie| zloka 3/1/15/20-21/447/18 jJAna nehAbhilASAtmA saskArAtmA na dhAraNA |200 tacca na vyavatiSThate / vizeSavedanasyeha dRSTasyehAtvasUcanAt / 21) prazna- abhilASArUpa mAnA gayA IhAjJAna aura saMskAra svarUpa dhAraNA jJAna nahIM siddha ho paate| kyoMki abhilASA to icchA hai, vaha AtmAkA jJAnase bhinna svatantra guNa hai / tathA bhAvanA rUpa saMskAra bhI jJAnase nyArA svatantra guNa hai / ataH icchA aura saMskAra jJAna rUpa nahIM ho sakate / uttara- aisA kahanA ThIka nahIM hai, isa prakaraNa meM vastu azokI AkArUpa dRDha vizeSajJAnako IhApanA sUcita kiyA hai| 4 IhAjJAna avizada avagrahakA hI nahI apitu sarva avagrahokA hotA hai dha. 13/54, 23/217/6 na cAvizadAragrahapRSThabhAvinyeva Iheti niyamaH, vizadAvagraheNa puruSo'yamiti avagRhIte'pi vastuni kimaya dAkSiNAsya kimudIcya iti sazayAnasya IhApratyayotpattyupalambhAt / - avizada avagrahake pIche honevAlI hI IhA hai. aisA koI ekAnta niyama nahIM hai, kyoMki, vizada avagrahake dvArA 'yaha puruSa hai' sa prakAra grahaNa kiye gaye padArtha meM bhI 'kyA yaha dakSiNAtya hai yA udIcya hai isa prakArake saMzayako prApta hue manuSya ke bhI IhA jJAnakI utpatti upalabdha hotI hai / -- * IhA va saMzayame antara de IhA 2 / - * IhA kathaMcit saMzaya rUpa hai- agraha 2/9/2 / .. jainendra siddhAnta koza Page #367 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ukta 5 IhA va anumAname antara bhinna-bhinna gha. 13/55.23/227/11 nAnumAnamIhA, tasya anavagRhItArtha viSayatvAt na ca atragRhotAnavagRhotArthaviSayayo IhAnumAnayorekatvam. bhinnAdhikaraNayostadvirodhAt / kiM ca--nAnayorekatvam, svaviSayAdaniyovirodhAta IhA anumAna jJAna nahI hai, kyoki anumAna jJAna anavagRhIta arthako viSaya karatA hai, aura avagRhIta arthako viSaya karanevAle IhAjJAna tathA anavagRhIta arthako viSaya karanevAle anumAna jJAnako eka mAnanA ThIka nahIM, kyoMki bhinna-bhinna adhikaraNamAse honese unheM eka mAnanemeM virodha AtA hai| eka kAraNa yaha bhI hai ki IhA jJAna apane viSayase abhinna rUpa ligase utpanna hotA hai, aura anumAna jJAna apane viSayase bhinna rUpa liMgase utpanna hotA hai, isalie inhe eka mAnanemeM virodha AtA hai| * IhA va bhUtajJAnane antarAna 1/2 * IhA va avagrahame antara - de. avagraha 2/1/2 * IhAdi tIna jJAnoMko matijJAna vyapadeza sambandhI zaMkA samAdhAna de. matijJAna 3 / * IhA va dhAraNAme antara (ve dhAraNA 2) [3] - ukta matijJAnakA eka vikalpa de matijJAna 4 / ugratapa eka vRddhidei ugravaMza- eka paurANika vaMza - de. itihAsa 10 / 3 ugrasena (bhAratIya itihAsa 1/286)- apara nAma janakathA ata de. janaka / rAjunake pitA / - de. vRhat jaina zabdArNava dvitIya khaMDa | ma pu. sarga zno mathurAkA rAjA va kaMsakA pitA thA / 33-23 / pUrvabhavaka vairasekasane inako jela meM DAla diyA thA / 25-26 / kRSNa dvArA kaMsake mAre jAnepara puna inako rAjyakI prApti ho gayI / 36-51 ugrAdityAcArya" (yu. anu. / 46 pa jugala kizora) yaha I za /6 pUrvArdha ke eka brAhmaNa AcArya the| Apane 'kalyANakAraNa' nAmaka eka vaidyaka grantha likhA hai (to 3/250) uccakulauccagotra -- varNa vyavasthA 1 ---- de. varNavyavasthA 1 / de / uccArAko pracAra kahate haiM audArika zarIrameM usakA pramANa de audArika 1/7 uccAraNAcArya - Apane yativRSabhAcArya kRta kaSAya prAbhRtake cUrNa sUtroMpara vistRta uccAraNavRtti likhI thii| ataH yativRSabhAcArya ke anusAra ApakA samaya lagabhaga I. za. 2 tathA 3 ke madhya kahIM honA caahie| ( tI 2 / 65) / ucchvAsa sa. si 5/16 / 288/1 vIryAntarAyajJAnAvaraNakSayopazamAhopAinAmodayApekSAramanAudasyamAna' ko vAyuruSa vAsa prANa ityucyate nIryAntarAya aura jJAnAvaraNa kSayopazama tathA aMgopAMga nAmakarma ke udayakI apekSA rakhanevAlA AtmA koSThagata 352 ucchavAsa jisa vAyuko bAhara nikAlatA hai, ucchvAsalakSaNa usa vAyuko prANa kahate hai| (vA 3/11/24/403/20) (go kI jI 606/1062/19) 6/11-120/60/1) samucch vAsa / " sA~sa leneko ucchavAsa kahate hai / 2 zvAsocchvAsa yA AnaprANakA lakSaNa pra sA / ta pra 646 udaJca nanyaJcanAtmako marudAnapAnaprANa / =nIce aura Upara jAnA jisakA svarUpa hai, aisI vAyu zvAsocchvAsa yA AnaprANa hai 1 go jI / jI pra 574 /1018/11 meM uddhRta aDDhassa aNalassa ya viru vahadassa ya havejja jIvassa ussAsANissAso ego pANoti AhIdo / jo koI manuSya 'ADhya' arthAt sukhI hoi Alasya rogAdikari rahita hoi, svAdhInatAkA zvAsocchvAsa nAmA eka prANa kahA hai isIse antarmuhUrtako gaNanA hotI hai| 3 ucchvAsa nAma karmakA lakSaNa = sa. si. 8 / 11 / 361/6 yaddheturucch vAsastaducch vAsanAmA / jisake nimittase upavAsa hotA hai vaha ucyUmAsa nAma hai (rAvA. 8/11/17/4/08/6). (go. ka / jI. pra. 33 / 22 / 21) ), dha 6/1, 6-1, 28/6 0/1 jassa kammassa udaeNa jIvo ussAsakjjuppAarrant hodi tassa kammassa ussAso tti saNNA: kAraNe kajjubArAdo / - jisa karma ke udayase jIva ucchvAsa aura nizvAsarUpa kAryake utpAdanameM samartha hotA hai, usa karmako 'khAsa' yaha sajJA kAraNa meM kArya ke upacArase hai / 4 ucchvAsa paryApti va nAmakarmame antara rA. bA. 8/11/12/12/01/15 atrAha prANApAnakarmodaye vAyoniSkramaNapravezAtmaka phalam ucchvAsakarmodaye'pi tadeveti nAstyanayovizeSa iti ucyate sanivasya pacedriyasya yAvuccha vAsanizvAsI dIrghanAdI zrotrasparzanendra tAvuvAsanAmodayanIyau tu prANApAnaparyA sinAmodayakRtI (tI) sarvasasAriNAM zrotrasparzAnupalabhyatvAdatIndriyau / = prazna - prANApAna paryApta nAma karma ke udayakA bhI vAyukA niklanA aura praveza karanA phala hai, aura ucchvAsa nAmakarma ke udayakA bhI vahI phala hai / ina donoMme koI bhI vizeSatA nahIM hai ' uttara-pa cendriya jIvoke jo zIta uSNa Adise lambe ucchavAsa niHzvAsa hote hai ve zrotra aura sparzana indriya ke pratyakSa hote hai aura zvAsocchvAsa paryApta to sarva maMsArI jIvoke hotI hai, vaha yo sparzana indriya se grahaNa mahIko jA sksii| 5 nADI va zvAsocchvAsake gamanAgamanakA niyama jJA 26/10-11 SoDazapramita kaizcinnirNIto vAyusaMkrama / ahorAtramite kAle yathAkrama 10 paTa sAmyadhikAnyAhu sakhAyevizati / ahorAtre nari svasye prANavAyoga mAganI ha yaha pavana hai so eka nADIme nAlIdvayasAddha kahie aDhAI ghaDI taka rahatA hai, tatpazcAt use choDa anya nADI meM rahatA hai| yaha pavanake Thaharane ke kAkA parimANa hai // 86 // kinhI kinhIM AcAyoMne donoM nADiyome eka ahorAtra parimANa kAlameM pavanakA sakrama kramase 16 bAra honA nirNaya kiyA hai | 10| svastha manuSya ke zarIra meM prANavAyu zvAsocchbAsakA gamanAgamana eka dina aura rAtri meM 21600 bAra hotA hai / 61 / 6 anya sambandhita viSaya * prANapAna sambandhI viSaya - de. prANa | * uvAsa prakRtike baMdha udaya satva vahanAma ucchvAsa ucchvAsa niHzvAsa nAmaka kAla pramANakA eka bheda -de gaNita 1 / 1/4 jainendra siddhAnta koza Page #368 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ucchAdana ucchAdanasasi 6/25 / 222/23 pratidhAri anubhUtavRttitA anAvirbhAva ucchAdanam / = rokanevAle kAraNoM ke rahanepara prakaTa nahIM karanekI vRtti honA ucchAdana hai / ucchiSTAvalI -- de AvalI ujjihni- - dUsare narakakA AThavA~ paTala-de naraka 5/11 ujjhanazuddhi- zuddhi / ujvala--vidya utprabha gajadanta parvatapara sthita eka kUTa tathA usakA rakSaka deva-de loka 5/12 / ujvalita tIsare narakakA sAtavA~ paTala-de naraka 5/11 / uTuMbarI-Arya khaDakI eka nadI de manuSya 4 / uDadazamIvrata (vata - vidhAna saMgraha pR. 131) ( navalasAhakRta barddhamAna purANa), vidhi - dazamI uDaDa uDaDa AhAra / pA~ca gharani mili jo avikAra | noTa- yaha vrata zvetAmbara va sthAnakavAsI AmnAyameM pracalita hai / utkarSaNa - 10/ 42.4,21/52 / 4 kammapsadesaTThi vidvAvaNamukka DuNA / karmapradezokI sthiti (va anubhAga) ko baDhAnA utkarSaNa kahalAtA hai / utkarSaNacita go ko 4385104 aura bhI vRddhi bhAgo rahate hai| go jo / bhASA 258/566/17 nocale niSekanikA paramANU Uparike niSekani viSai milAvanA so utkarSaNa hai / (la sA / bhASA 54 / 87 / 4) 2 utkarSaNa yogya prakRtiyA~ goka / 444 / 565 * dhukaTukaraNa sagamaganaghonti hodi niyameNa / bandhakaraNa aura utkarSa kara meM donoM jisa jisa prakRtikI jahA~ anya tisa tisa prakRtikA ( va utkarSaNa bhI) tahA~ ho paryaMta niyamakari jAnane / - 3 utkarSaNa sambandhI kucha niyama kSamA 402 kAmekadi ase aTTidA hoti / Avasiya se kAle teNa para hoti bhajiyAM |402 | niyamana 1- sakramaNa viSai je prakRtike paramANu urUpa karie hai se apane kAlaniye AlikA paryaMta tI avasthita ho rahe vAde pare bhajanIya ho hai. avasthita bhI rahe aura sthiti AdikI vRddhi hAni Adi rUpa bhI hoi / 1 kapA 2/4-2202.336/220 anubhAgAcA vibhAgapaDidANa buDDhoe abhAvAdo badheNa viNA tadukkaDagANuvattIdI / 336.1 / paramANUna bahutamaNpata vA agrabhAgamahAlI na kAraNamidi bahuso paruvidatAdo // 26-120 niyama na. 2 honepara anubhAgasthAna ke avibhAgI pratiyokI vRddhi nahIM hotI hai, kyoMki bandhake binA usakA utkarSaNa nahI bana sktaa| niyama na 3-paramAokA bahutapanA yA apanA anubhAvI vRddhi aura hAnikA kAraNa nahIM hai, arthAt yadi paramANu bahuta ho to anubhAga bho bahuta ho aura yadi paramANu kama ho to anubhAga bhI kama ho, aisA nahIM hai, yaha aneka bAra kahA jA cukA hai| [gha] 10/4.2.4.11/03/2 badhANusAriNI umAmudhapadesa viSNAsAtado dha 10/4,2,4,14,/46 / 6 jassa samayapabaddhassa sattidvidI vaTTamANasimAnA so samayamaho vahamAcariyadviditi u 23 353 utkarSaNa gha. 10/4.2.4.21/2/5 udadyAdipadesA pa [rajiti / udayamatimAhidvidIo samAja [1] uti kiMtu parimaDI AvasiyAe usakhenavibhAga AliyA asa khejjadibhAge ukkaDijjadi, uvari dvidibNdhaabhaavaado| aicchA vANikhevAbhAvA ratha ukkaDuNA hetttthaa| niyama naM 4- utkarSaNa bandhakA anusaraNa karane vAlA hotA hai, isalie usameM dUsare prakAra se pradezokI racanA nahI bana sakatI / niyama na 5- jisa samaya prabaddhakI sthiti vartamAna meM hue karmako antima sthiti samAna hai usa samaya prabaddhakA vartamAname ba~dhe hue karmakI antima sthiti taka utkarSaNa kiyA jAtA hai| niyama naM 6 - udayAvalI kI sthiti ke pradezokA utkarSaNa nahI kiyA jAtA hai| niyama naM 7--- udayAlI bAharako sabhI sthitiyo (bhI)(nahIM) kiyA jAtA hai kintu carama sthiti bAvaloke asaMkhyAta bhAgako atisthApanA rUpase sthApita karake Avalike asakhyAta bahubhAgakA utkarSaNa hotA hai| kyoki isase Upara sthitibandhakA abhAva hai / atisthApanA aura nikSepakA abhAva honese nIce nahI hotA hai / = pA. 7/5-22/1439/244 vizeSArtha pahale matatA jAye hai ki sarmaparamAzuoM kA na hokara kucha hotA hai aura kA nhiiN| jinakA nahIM hotA unakA sakSepase vyorA isa prakAra hai1. uyAvaloke bhItara sthitamAoMkA utkarSaNa nahIM hotaa| 2. udapAvalI ke bAhara bhI sattAne sthita jina karmaparamANuo kI karma sthiti (sthiti) utkarSaNa ke samaya baMdhanevAle kmoMkI AbAdhAke barAbara yA usase kama zeSa rahI hai, unakA bhI utkarSaNa nahIM hotaa| 3. nirvyAghAta dazAmeM utkarSako prApta honevAle karma paraHight atisthApanA kamase kama eka AvalI pramANa batalAyI hai, isalie atisthApanArUpa dravyameM utkarSita dravyakA nikSepa nahIM hotA / 4 vyAghAta dazA meM kamase kama Avalike asaMkhyAtaveM bhAgapramANa atisthApanA aura itanA hI nikSepa prApta honepara utkarSaNa hotA hai / anyathA nahI hotaa| noTa- isa viSayakA vistAra - de. (ka. pA sutta 6-22 / sUtra 4-47 / pR 214 - 216), (ka. pA. 7/5-22/ 426-404/242-203) 4 vyAghAta va anya ghAta utkarSaNa nirdeza ka. pA. 7/5-22/431/245/5 vizeSArtha "jahA~ ati sthApanA eka AvalI aura nikSepa AvalIkA asaMkhyAtavA bhAga Adi bana jAtA hai vahA~ dizA hotI hai aura jahA atisthApanA eka AvalI pramANa hone meM bAdhA AtI hai vahA~ vyAghAta dazA hotI hai / jaba prAcIna sattA meM sthitta karma paramANuokI sthiti se nUtanabandha adhika ho, para isa adhikakA pramANa eka AvalI aura eka Avalike asakhyAtaveM bhAga ke bhItara hI prApta ho, taba yaha vyAghAta dazA hotI hai / isake sivA utkarSaNa meM sarvatra nirvyAghAta dazA hI jAnanA / " 5 sthiti bandhotsaraNa nirdeza kha. khA. / bhASA 394 / 261se sthiti manyasarakAra de, apakarSa pa 3) sthiti pAieka-eka antarmuhUrta samAna mandha kareM thA, tase ihaoN sthitibandhotsaraNakAra sthiti bandha badhAi eka eka antaviSa samAna bandha kareM hai| 6 utkarSaNa vidhAna tathA jaghanya utkRSTa atisthApanA va nikSepa 1. dRSTi naM. 1 sAmU 61-64 sattaggA asvabhAtiyameva jainendra siddhAnta koza yoga Aga litattadidhyAvaNa di Page #369 -------------------------------------------------------------------------- ________________ utkarSaNa 354 utkarSaNa jAtrAvalI tdukkssN| uvarIdo Nikkheo varaM tu badhiya Thidi jecha / 6 / boliya baMdhAvaliyaM ukkaTThiya udayado du Nikkhi biya / ubarimasamaye vidiyAvalipaDhamukkaTTaNe jAdo / 63 / takAlavajamANe vAradvidIe adetthiyAvAha / samayajudAvalIyAbAhUNo ukkassaThidibako 6 mana bhASAkAra kRta vistAra -abhyAdhAta viSa sthitikA utkarSaNa hote vidhAna kahie hai| pUrva je sattA rUpa niSeka the tiniviSai jo antakA niSeka thA tAkA dravyako utkarSaNa karanekA samaya viSa bandhyA jo samayaprabaddha, tI hi viSai jo pUrva sattAkA antaniSeka jisa samaya udaya Avane yogya hai tisavirSa udaya Abaneyogya bandhyA samayaprabaddhakA niSeka, tisa niSekake uparivartI AralIkA asakhyAta bhAgamAtra niSekko atisthApanA rUpa rAkhi tinike uparivatI je titane hI AvalI ke asa khyAtabhAgamAtra niSeka tini virSe tisa sattAkA anta niSekakA dravyako nikSepaNa karie hai| yaha utkarSaNa virSa jaghanya atisthApanA aura jaghanya nikSepa jAnanA / sadRSTi- kalpanA karo ki pUrva sattAkA antima niSeka jisa samaya udaya hogA usa samaya meM vartamAna samayabaddhakA 50vA~ niSeka udaya honA hai tahA~ tisa 50vese Upara 51 Adi A 50/asa bhiSeka arthAta 16/ 44 niSeka arthAta 51-54 niSekoko atisthApanA rUpa rakhakara tinake UparavAle AvalIke asaMkhyAtabhAgamAtra 154-58) niSekoMmeM nikSepaNa karatA hai| tahA~ 51-54 to A./asaM mAtra niSeka atisthApanA rUpa hai aura (54-58) A./asaM mAtra niSeka hI nikSepa rUpa hai| yaha jaghanya atisthApanA va jaghanya nikSepa hai|-de Age yatra / tisa pUrva sabake anta niSekte lagAya te nIceke ( sattAke upAttAdi) niSeka tinikA (pUrvokta hI vidhAnake anusAra) utkarSaNa hote, nikSepa tau pUrvokta pramANa hI rahai ara atisthApanA kramatai eka-eka samaya baeNdhatA hoi so yAvata AvalI mAtra utkRSTa atisthApanA hoi tAvat yaha krama jAnanA / (yahA~ atisthApanA to 36-54 aura nikSepa 55-58 ho jAtI hai yathA-saMdRSTi-aka sadRSTi kari sattAke anta nipekako upAMta niSeka jisa samaya viSai udaya hogA tisa samaya hAla bandhyA samayaprabaddhakA 46vA~ niSeka udaya hogaa| so tisa upAnta niSekakA dravya utkarSaNa kari tAko 50vA~ Adi (50-54) pA~ca niSekaniko atisthApanA rUpa rAkhi Upari 55voM Adi (25-58) cAra niSekaniviSai nikSepaNa karie / bahuri aise hI upAMta niSekatai nicale niSekanikA dravya utkarSaNa karate. bandhyA samaya prabaddhakA kramate 46vA~, 48vA~ Aditai lagAi cha , sAta, ATha Adi eka-eka baMdhate niSeka atisthApanA rUpa rAkhi 55voM Adi (pUrvokta hI 11.58) niSekanivirSe nikSepaNa karie hai| tahA~ hAla bandhyA samaya prabadrakA 38vaoN niSeka jisa samayavirSa udaya hogA tisa samaya viSai udaya Avane yogya jo pUrva sattAkA niSeka tAkA dravyako utkarSaNa karate hAlabandhyA samayaprabaddhakA 36vA~ Adi 16 niSekanikau (arthAt AvalI pramANa niSekanikau) atisthApanArUpa rAbai hai / so yaha utkRSTa atisthApanA hai| ihA~ paryanta (pUrvokta hI) 5 Adi (55-58) cAra niSekaniviSai nikSepaNa jaannaa| bahuri AvalImAtra atisthApanA bhaye pIche, tAke nIce-nIceke niSekanikA utkarSaNa karate atisthApanA tau AvalImAtra hI rahai ara nikSepa kramate eka-eka niSekari baMdhatA ho hai| aMka saMdRSTi kari jaise hAla bandhyA samayaprabaddhakA 37vA~ niSeka jisa samaya udaya hogA tisa samaya viSai udaya Avane yogya sattAke niSekako utkarSaNa hote (pazcAdAnupUrvIse) 38vA~ Adi 16 niSeka (38-53) atisthApanA rUpa ho hai, 54vA~ Adi pA~ca niSeka (54-58) nikSepa rUpa ho hai| bahuri tAke nIceke niSekakA utkarSaNa hote 37vaoN Adi (37-52) 16 niSeka ati sthApanA rUpa ho hai| 53vA~ Adi (53-58) cha' niSeka nikSepa rUpa ho hai / aisai atisthApanA tau titanA hI ara nikSepa kramate baMdhatA jAnanA / utkRSTa nikSepa kahA~ hoi so kahie hai / koI jIva pahile utkRSTa sthiti bAndha pIche tAkI AvAdhA viSai eka AvalI gamAi tAke anantara tisa samayaprabaddhakA jo antakA niSeka thA tAkA apakarSaNa kiiyaa| tahA~ tAke dravyako (sattAke) antake eka samayAdhika AvalImAtra niSekaniviSai tau na dIyA, avazeSa vartamAna samaya viSai udaya yogya niSeka tai lagAi sarva niSekakani viSai diiyaa| aise pahile apakarSaNa kIyA krii| bahUri tAkai UparivartI anantara samaya viSai, pUrva apakarSaNa kiyA karate jo dravya udayAvalI (dvitIyAvalI) kA prathama niSeka viSadIyA thA tAkA utkarSaNa kiyaa| taba tAke dravyako tisa utkarSaNa karanekA samaya viSe bandhyA jo utkRSTa sthiti liye sayayaprabaddha, tAke AmAdhAko ullagha pAiye hai je prathamAdi niSeka, tini viSai, antakai samaya adhika AvalImAtra niSeka choDi anya sarva nirSa kani viSai nikSepaNa karie hai| ihA~ eka samaya adhika AvalI kari yukta jo AbAdhA kAla tauhi pramANa tau atisthApanA jAnanA / kAhetai so kahie hai-jisa dvitIyAvalokA prathama niSekakA utkarSaNa kiyA so to vartamAna samayatai lagAi eka-eka samaya adhika AvalI kAla bhae udaya Avane yogya hai / ara jina niSekaniviSe nikSepaNa kiyA hai, tai vartamAna samayatai lagAi bandhI sthitikA AbAdhAkAla bhaye udaya Avane yogya hai| so ini doUnike bIca eka samaya adhika AbalIkari yukta AbAdhAkAla mAtra antarAla bhyaa| dvitIyAvalIke prathama niSekakA dravyako bIcameM itane niSeka ullagha Uparike niSekani viSai dIyA soi ihA~ atisthApanAkA pramANa jAnanA / bahuri ihA~ eka samaya adhika AvalI kari yukta jo AbAdhAkAla tIhiM kari ha'na jo utkRSTa karma sthiti tIhi pramANa utkRSTa nikSepa jaannaa| kAhe te so kahie hai eka samaya-adhika AvalI mAtra to antake niSekanivira na dIyA ara AbAdhAkAla vidhai niSeka racanA hI nahI, sAtai utkRSTa sthitivirSe itanA ghttaayaa| ihA~ itanA jAnanA- apakarSaNa dravya kA nIcale niSekanibiSai nikSepaNa kIyA tAkA jo utkarSaNa hoi tau jetI bAkI zaktisthiti hoi tahA~ paryata hI utvarSaNa hoi, Upara na hoi / zaktisthiti kahA so kahiye hai-vivakSita samaya pramaddhamA jo antakA niSeka tAkI to sarva hI sthiti vyatti sthiti hai.bahuri tAke nIce nIceke niSeka nike kramate eka samaya dhATi, doya samaya ghATi, Adi sthiti vyaktisthiti hai / bahari prathamAdi niSeka nika sarva hI sthiti zaktisthiti hai / so utkarSaNa kIyA dravya ko, maitI zaktisthiti hoi tahA~ paryaMta hI dIjiye hai, mahuri pUrve nikSepa atisthApanA kahA tAkA aka saMdRSTikari svarUpa dahiye hai--saMdRSTi-jaise pUrve samayaprabaddha hajAra samayakI sthiti liye bndhyaa| tAmeM solaha samaya vyatIta bhaye anta niSeka kA dravyako apavarSaNakari AmAdhAke Upari tisa sthiti niSeka the, timavirSe 10 niSeka (samaya adhika AvalI) ko choDi anya sarva niSeka niviSa dravya dIyA / bahU ri tAkai anantara samaya virSa jo tisa anta niSeva kA dravya, jo utkarSaNa ka ranekA samaya se lagAya 17 samaya viSai udaya Ava ne yogya aisA dvitIyAvalI kA prathama niSeka tisaki dIpathA tAkA utkarSamA kiyA, taba tIhi samaya virSa 1080 samaya prabaddha pramANa sthitibandha bhayA / tAkI 50 samaya pramANa to AbAdhA hai aura 150 niSeka hai| tini niSekani viSai antake 17 niSeka chor3a anya sarva niSekani vidhai tisa utkarSaNa kIyA dravyako nikSepaNa karie hai| aise ihA vartamAna samaya tai lagAya jAkA utkarSaNa kIyA so to satarahave (173) smaya viSai udaya Abane yogya thA, jisa bandhyA samayaprabaddhako prathama niSaivaviya dIyA, so 51vaoN samaya viSai udaya Avane yogya bhayA / so inike bIci antarAla samaya bhyaa| soI atisthApanA jAnanA / bahuri 1000 samayakI sthitiviSai 50 samaya AnAdhAke aura 17 niSeka antake ghaTAya avazeSa 633 niSeka niviSai jainendra siddhAnta koza Page #370 -------------------------------------------------------------------------- ________________ utkarSaNa dravya dIyA so yahU utkRSTa nikSepa jAnanA / -- (isI bAta ko nIce yatro dvArA spaSTa kiyA gayA hai ) - 1- anya atisthApanA jaghanya nikSepa 8+ viveka saM art atisvA AbAdhA Upara Upara kA niSeka nikSepa me milAte jAnA 3 utkRSTa atisthApanA madhyama nikSepa 5. ati sthApanA nIce sarakatI gaI aura nikSepa kramaza 4. Upara car3hatA gayA sthApana meM ata vaha navIna samayaprabada niSeka sa My -1016 LINK R sattA nikSiptadravya caramaniSeka utkarSita dravya udayAvalI vartamAna udaya niSeka udayamajalI ke samAna uda zthata rahatI hai| 62 +3 7 --***--- he Rige AbAdhA utkRSTa nikSepa vidhAna, 'me utkarSaNa vibhAga dravya 2- utkRSTa atisthApanA jaghanya nikSepa navIna samayakra niSekasa] 69 67 65 dvitIyAvalI 400 navaprabAdhA + 50 niSeka 63 61 dhanyanikSepa000 avasthita, niSeka sa padAnu utkarSita dravya utkarSita vrajya AbAdhA 8 - navIna samaya prabaddha pramANa 16 niSeka ho jAye Yox 39 : udayAvalI AbAdhA pUrva sattA nikSipta biSekana pazcAdAnupUrvI 1 atimaniSeka Rs udayAdI 4niSeviNa meM apakarSaNa vibhAga vartamAna samaya prabaddha 0000000 utkarSita dravya pUrva sattA pUrvasattA pUrva sattA navIna samaya. mabaddha atiddha panAvalI 97 niSeka 10 niSekanaM 500 utkarSaNaniSeka me 348 gata dravya niSena 19 udayAvalI atisthApanA karSita dravya, dvitIyA valI 6- anya prakAra utkRSTa nikSepa navIna samaya prabada atisthA* 17 niSeka sthiti 1000 niSeka 088888888888880***** utkarSita dravya unaka asAdhA 2. dRSTi naM. 2 lasA / bhASA / 66-67 athavA koI AcArya nike matakari nikSepaNa viSai aime nirUpaNa hai- utkRSTa sthiti bandha bAndhA thA, tAkI bandhAvalIko gamAya pIche tAkA prathama niSekakA utkarSaNakari tAke dravyakau uttamavarNa tisa utkarSaNa karane ke samayaviSe bAndhyA jo utkRSTa sthiti liye samaya prabaddha tAkA dvitIya niSekakA Adi dekari anta viSe atisthApanA mAtra niSeka choDi sarva niSekaniviye nikSepaNa kiyA tahA~ eka samaya ara eka AvalI ara bandhI sthitikA AbAdhAkAla inikari hIna utkRSTa sthiti pramANa utkRSTa nikSepa ho hai / ihA~ bandhI jo utkRSTa sthiti tAviSai AbAdhAkAlaviSai tau niSeka racanA nAhIM, ara prathama niSekaviSe dravya dIyA nAhI, ara antaviSai atisthApanAvalI viSai dravya na dIyA tAte pUrvokta pramANa utkRSTa nikSepa jAnanA / ihA~ pUrvokta prakAra aka saMdRSTikari kathana jAnanA | 65 | utkRSTa sthiti lIe jo utkarSaNa karane ke samaya viSaya bandhyA samayabaddha tAkI abAdhAkAlakA jo agra kahie anta samaya tIhi setI lagAya eka samaya adhika AvalI mAtra samaya pahile udaya Avane yogya aisA jo pUrva sattAkA niSeka tAkA utvarSaNa karate AvalImAtra jaghanya atisthApanA ho hai jAtai tisa dravyako AbAdhA viSa jo eka AvalImAtra kAla rahyA, 'tAko ullagha kari tisa bandhyA samaya ke prathamAdi niSekaniviSai, antaviSai atisthApanAvalI chADi nikSepaNa karie hai / 355 aka sadRSTikari-jaise 1000 samayakI sthiti loe samaya prabaddha bAndhyA tAkA 50 samaya AbAdhAkAla tAke anta samagratai lagAi 17 samaya pahilai udaya Avane yogya aisA vartamAna samayatai 34vA samaya viSai udaya Avane yogya pUrva sattAkA niSeka tAkA utkarSaNa kari tatkAla bandhyA samaya prabaddhakA AbAdhA kAla vyatIta bhaye pIche prathamAdi samaya viSai udaya Atrane yogya 150 niSeka tiniviSai antarka 17 niSeka choDi prathamAdi 133 niyeka viSai nikSepaNa karie hai / ihA~ utkarSaNa kIyA nipekanike aura dIye gaye prathamAdi niSekanike bIca antarAla 16 samagrakA bhayA, soI jaghanya atisthApanA jAnanA / 66 / tahA~te utari tisatai pahile udaya Avane yogya aisA anya koI sattAsvarUpa samaya prabaddha sambandhI dvitIyAvalIkA prathama niSeka jA vartamAna samayatai AvantIkAla bhae pIche udaya Avane yogya hai, tAkA utkarSaNa hote, nIce eka samaya adhika AvalIkari hIna AbAdhA kAla pramANa utkRSTa atisthApanA ho hai / samaya-adhika Avalokari hona jo AvAdhA tAko ullagha Uparike je niSeka tiniviSe antake atisthApanAvalI mAtra niSaika choDi anya niyaikanivi tisa ko dIjie hai kahA~ pUrvokta prakAra aka sadRSTi Adikavi kathana jAni lenA / utkarSa samAsthAya 5/5-1/4 mApAtadardharma vikalpA dubhayasAdhyatvAccImA 1 nyA. sU / bhASya 5- 1/4 dRSTAntadharma sAdhye samAjjan utkarSasama / yadi kriyAhetuguNayogAlA STavat kriyAvAnAtmA loSTavadeva sparzavAnapi prApnoti / atha na sparzavAn loSTavat kriyAvAnapi na prApnoti viparyaye vA viSaya iti / dharmako sAdhya ke sAtha milAnevAleko 'utkarSasamA' kahate haiN| jaise--AtmA yadi Delake samAna kriyAvAna hai to Delake samAna hI sparzavAna bhI ho jaao| aba vAdI yadi AtmA Delake samAna sparzavAda nahIM mAnanA cAhegA taba to vaha AtmA usI prakAra kiyAvAn bhI nahIM ho sakegA / ( zlo vA 4 / nyA 340 / 474-475 / 1) utkala (ma. pu / pra 46 / pa. pannAlAla ) ur3IsAdeza / ---- utkalikA - ( dha 1 / 5 52 / H L Jain) bhImaratha aura kRSNa mekha (kRSNA) nadIke bocakA pradeza jo aba belagA~va va dhAravADa kahalAtA hai / utkIraNa kAla de. kAla / 1 // uttamavarNa - bharatakSetra meM vindhyAcala para sthita eka deza - de. manuSya 4 / jainendra siddhAnta koza Page #371 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttamArthakAla utpAdavyayadhrauvya uttamArthakAla-de kAla 1 / uttara-1 caya arthAta Com n on difference (vizeSa de gaNita II/2/3), 2 dakSiNa ghRtavara dvIpakA rakSaka deva-de vyatara 4 / uttara kumAra-(pA. pu sarga zlo) rAjA virATakA putra thA (18/42) isake pitAke kauravo dvArA bA~dha liye jAne para arjunane isakA sArathI banakara kauravose yuddha kiyA (18/61) phira kRSNa jarAsandha yuddhame rAjA zalya dvArA mArA gayA (19/183) / uttarakuru-1 videha kSetrameM sthita uttama bhogabhUmi hai| isake uttara meM nIla parvata, dakSiNa meM sumeru, pUrva meM mAlyavAna gajadanta aura pazcimameM gandhamAdana gajadanta parvata sthita hai-de. loka 3/12 / 2. uttarakuru sambandhI kucha vizeSatAe~-- de. bhUmi 5 (ja.pa/pra 140/AN. Up & H L Jain) dUsarI sadI ke prasiddha itihAsajJa 'TAlamI ke anusAra uttara kuru' pAmIra dezameM avasthita hai / aitareya brAhmaNake anusAra yaha himavAnake pare hai| iNDiyana aiMTikverI 1616 pR 65 ke anusAra yaha zako aura hUNoMke sImAnta thiyAnasAna parvatake nale thaa| vAyupurANa 45-58 ke anusAra 'uttarANA kurUNA tu pArne jJaya tu dkssinne| samu mUmimAla Dhaya nAnAsvaravibhUSitam / " isa zlokake anusAra uttarakuru pazcima turkistAna ThaharatA hai, kyoMki, usakA samudra 'aralasAgara' jo prAcInakAlame kaipsiyanase milA huA thA. vastuta prakRta pradeza ke dAhine pAzvame paDatA hai| zrI rAya kRSNadAsake anusAra yaha deza thiyAsAnake acalameM basA huA hai| uttarakuru kUTa-gandhamAdana parvatapara sthita eka kuutt| mAlyavAna gajadantapara sthita eka kUTa va usakA svAmI deva-de loka 5/4 / uttarakurudraha-uttarakurumeM sthita 10 draho meM-se dokA nAma uttara kuru hai-de loka 5/6 / uttaraguNa-bha A /vi. 116/277/8 pragRhItasayamasya sAmAyikAdika anazanAdikaM ca vartate iti uttaraguNarava sAmAyikAdestapasazca / -jisane saMyama dhAraNa kiyA hai, usako sAmAyikAdika, aura anazanAdika bhI rahate hai| ata sAmAyikAdiko aura tapako uttaraguNapanA hai| * sAdhu va zrAvakake uttara gaNa-de. sAdhu 2 tathA zrAvaka 5 / uttaracarahetu-de hetu| -kAyotsargakA eka aticAra-de.vyutsarga 1 / uttaradizA- uttara dizAkI pradhAnatA -de dizA uttaradhana-cayadhana-de. gaNita //3 / uttarapurANa-1. AcArya jinasena (I 818-878) ke 'AdipurANa' kI pUrti ke artha unake ziSya AcArya guNabhadra (I 868) ne ise likhA thaa| isameM bhagavAna RSabhadevake atirikta zeSa 23 tIrthaMkaroMkA varNana hai| vAstava meM AcArya guNabhadra bhI svayaM ise pUrA nahIM kara pAye the| ata: isa grantha ke antima kucha padya unake bhI ziSya lokacandra ne I. 868 meM pUre kiye the| isa grantha meM 26 parva hai tathA 8000 zloka pramANa hai| (tI 3/6) 2 AcArya sakala kIti (I. 1406-1442) dvArA racita dUsarA uttara purANa hai / (tI. 3/333) uttarapratipatti-dha // 1,6,27/32/8 uttaramaNujjuvaM AiriyaparaMparAeNAgadamidi eyttttho| - uttara, anRju aura AcArya paramparAse anAgata ye tIno ekArthavAcI hai| dha.1/pra. 57(H. L.Jain) AgamameM AcArya paramparAgata upadezoMse bAharako jina zrutiyokA ullekha milatA hai vaha anRju honeke kAraNase uttara pratipatti kahI gayI hai| dhavalAkAra zrI vIrasena svAmI isako pradhAnatA nahIM dete the| (dha /3 pra. 15 H L.Jain) uttaramImAMsA de 'drshn'| uttarAdhyayana-dvAdazAga zrutajJAnakA svaoN agabAhya-de zruta jJAna IIII uttarAphAlgunI nakSatra-de. nakSatra / uttarAbhAdrapada nakSatra-de nakSatra , uttarASAr3ha nakSatra-de. nakSatra / uttarita-kAyotsarga kA eka aticAra-de vyutsarga 1 / uttarottara-(dhapra.27) gaNitaprakaraNa meM sueeessive utpatti-jIvoM kI utpatti-de janma / utpannasthAnasattva-de sattva 1. utpala-padma hradameM sthita eka kUTa-de loka 5/7 / utpalA-sumeru parvatake nandana Adi tIna vano meM sthita puSkariNI de loka 5/6 / utpalojjvalA-sumeru parvatake nandanAdi tInoM banoM meM sthita puSkariNI-de. loka /6 / utpAta-eka graha-de graha / utpAtinI-eka auSadhi vidyA-de vidyaa| utpAdana-1 Aha rakA eka doSa---de. AhAra II/4/1,4,2 vasti kAkA eka doSa--de bstikaa| utpAdanoccheda-de vyucchitti| utpAdapUrva-zrutajJAnakA prathama pUrva de. zrutajJAna III utpAdalabdhisthAna-de lbdhi| utpAdavyayadhrauvya-sat yadyapi trikAla nitya hai, parantu usameM barAbara pariNamana hote rahaneke kAraNa usame nitya hI kisI eka avasthAkA utpAda tathA kisI pUrvabAlI anya avasthAkA vyaya hotA rahatA hai isalie padArtha nitya hote hue bho katha cit anitya hai aura anitya hote hue bhI kathaMcita nitya hai / vastumeM hI nahIM usake pratyeka guName bhI yaha svAbhAvika vyavasthA nirAbAdha siddha hai| 1 bheda va lakSaNa 1 utpAda sAmAnyakA lakSaNa 2 utpAdake bheda 3 svanimittaka utpAda 4 parapratyaya utpAda 5 sadutpAda 6 asadutpAda 7 vyayakA lakSaNa 8 dhrauvyakA lakSaNa 2 utpAdika tInokA samanvaya * dravya apane pariNamaname svatantra hai-de. kAraNa 11/1 utpAdAdika tInose yukta hI vastu sat hai jainendra siddhAnta koza Page #372 -------------------------------------------------------------------------- ________________ utpAdavyayadhrauvyaya 357 1. bheda va lakSaNa 2 tIno eka satke hI aza hai isalie utpAdAdikameM navInarUpase pariNata usa sat kI avasthAkA nAma utpAda hai| (aura bhI-de pariNAma) 3 vastu sarvathA nitya yA sarvathA anitya nahI hai 2 utpAdake bheda 4 kathaMcit nityatA va anityatA tathA samanvaya sa.si 5/7/273/5 dvividha utpAda svanimitta parapratyayazva |-utpaad * vastu jisa apekSAse nitya hai usI apekSAse anitya do prakArakA hai-svanimittaka utpAda aura para pratyaya utpAda / (rA ___ nahI hai -de. anekAnta vA 5/7/3/446 / 14) 5 utpAdikame paraspara bheda va abhedakA samanvaya / sA /mU 111 etra viha sahAve davaM davyasthapajja yatthehi / sadasambhA vaNibaddha prAdubbhAva sadA lbhdi| aisA (pUrvokta) dravya svabhAva meM 6 utpAdAdikame samaya bheda nahI hai dravyAthika aura paryAyAthika nayoM ke dvArA sadA sambaddha aura 7 utpAdAdikame samayake bhedAbheda viSayaka samanvaya asadbhAvasambaddha utpAdako sadA prApta karatA hai / (paMva/pU201) 3 dravya guNa paryAya tInoM trilakSaNAtmaka haiM 3 svanimittaka utpAda sa mi, 5/7/273/5 svanimittamtAvadanantAnAmagurulaghuguNAnAmAgama1 sampUrNa dravya pariNamana karatA hai dravyAza nahIM prAmANyAdabhyupagamyamAnAnAM SaT sthAnapatitayA bRyA hAnyA ca 2 dravya jisa samaya jaisA pariNamana karatA hai, uma pravartamAnAnA svabhAvAdeteSAmutpAdo vyayazca / svanimittaka ___ samaya vaisA hI hotA hai utpAda yathA-pratyeka dravyameM Agama pramANase antara agurula ghuguNa svIkAra kiye gaye hai| jinakA chaha sthAna patita hAni aura vRddhika 3 utpAda vyaya dravyAzame nahI paryAyAzame hote hai dvArA vatana hotA rahatA hai / ata' inakA utpAda aura vyaya svabhAva se 4 utpAda vyayako dravyakA aMza kahanekA kAraNa hotA hai / (rA vA 5/7,3/446/14) 5 paryAya bhI kathacit dhruva hai 4 parapratyaya utpAda 6 dravya guNa paryAya bhI tIno sat hai sa. si 5/7/273/7 parapratyayo'pi azvAdigatisthityavagAhanahetutvA rakSaNe kSaNe teSAM bhedAttavetutvamapi bhinnamiti parapratyayApekSa utpAdo 7 paryAya sarvathA sat nahI hai binAzazca vyvhriyte| - parapratyaya bhI utpAda aura vyaya hotA hai| 8 lokAkAzame bhI tIno pAye jAte hai yathA- ye dharmAdika dravya kramase azcAdikI gati, sthiti aura ava9 dharmAdi dravyoMme pariNamana hai para parispanda nahI gAhanameM kAraNa hai| 1ki ina gati Adi kameM kSaNa kSaNa meM antara paDatA hai, isalie inake kAraNa bhI bhinna-bhinna hone caahie| isa prakAra 10 mukta AtmAome bhI tIno dekhe jA sakate hai dharmAdika dravyomeM parapratyayakI apekSA utpAda aura vyayakA vyavahAra kiyA jAtA hai / (rA. vA 5/7/3/446/16) 1bheda va lakSaNa 5 sadutpAda 1 utpAda sAmAnyakA lakSaNa pra sA./ta pra. 112 dravyastha paryAyabhUtAyA vyatirekavyakte. prAdurbhAva' sa si.5/30/5cetanasyAcetanasya vA dravyasya svAM jAtimajahat ubhaya- tasminnapi dravyatvabhUtAyA anvayazaktarapracyavanAda dravyamananyadeva / nimittavazAda bhAvAntarAvAptirutpAdanamutpAda mRtpiNDaraya ghaTaparyAya tato'nanyatvena nizcIyate dravyassa sadutpAda 1 =dravyake jo paryAyabhUta bat / =cetana va acetana donoM hI dravya apanI jAtiko kabhI nahIM vyatirekavyaktikA utpAdahotA hai usameM bhI dravyatvabhUta anvyshktichoddte| phira bhI antaraga aura bahiraMga nimittake vazase prati samaya kA acyutatva hAnese dravya ananya hI hai| isalie ananyatvake dvArA jA navona avasthAko prApti hotA hai use utpAda kahate hai| (rA vA/ dravyakA sadutpAda nizcita hotA hai / (5 dha/pU 201) 1/30/1/564/32) 6 asadutpAda pra. sAta prA.65 utpAda praadurbhaav| yathA khalU tarIyamupAttamalinA pra sA /ta.pra 113 paryAyA hi paryAyabhUtAyA Atmavyatirekavyakta'. kAla vastha prakSAlitamamalAvasthayotpadyamAna tenotpAdena lkssyte| na ca tena eva sattvAttato'nyakAleSu bhavantyasanta ev| razca paryAyANa svarUpabhedamupavajati, svarUpata eva tathAvadhitvamavalambate / tathA dravyatvabhUtayAnvayazaktyAnusyUta kramAnupAtI svakAle prAdurbhAva dravyamapi samupAttaprAktanAvasthaM samucitabahiraDgasAdhanasaMnidhisadbhAve tasminparyAyabhUtAyA Atmavyatirekavyakte / pUrva masattvAtparyAyA anya vicitrabahutarAvasthAna svarUpakatR karaNasAmarthya svabhAvenAntaraGgasAdhana eva / tata paryAyANAmanyatvena nizcIyate dravyasyAsadutpAda / tAmupAgatenAnugrahotamuttarAvasthayotpadmamAna tenotpaadenlkssyte| jaise -- paryAye paryAyabhUta svavyatirekavyakti ke kAla me hI sata honese usase malina avasthAko prApta vastra, dhAnepara nirmala avasthAse utpanna hotA anya kAlome asata ho hai| aura paryAyoMkA dravyatvabhUta anvayazakti huA usa utsAdame lakSita hotA hai kintu usakA usa utpAdake sAtha ke sAtha guMthA huA jo kramAnupAtI sva kAla meM utpAda hotA hai, usameM svarUpa bheda nahIM hai, svarUpase hI vaisA hai, usI prakAra jisane pUrva paryAyabhUta svavyatirekavyaktikA pahale asattva honese paryAya anya avasthA prApta kI hai aisA dravya bho, jo ki ucita bahiraga sAdhanoke hai| isalie paryAyokI anyatAke dvArA dravyakA asadutpAda nizcita sAnnidhyake sadbhAvameM aneka prakArakI bahuta-sI avasthAeM karatA hai hotA hai| vaha antaraMgasAdhanabhUta svarUpakartA aura svarUpakaraNake sAmarthya rUpa svabhAvase anugRhIta honepara, uttara avasthAse utpanna hotA huA, vaha 7 vyayakA lakSaNa utpAdase lakSita hotA hai| sa.si.5/300/5 pUrva bhAvavigamana vyaya. / yathA ghaTotpattau piNDAkRtipa.dha/pU. 201 tatrotpAdo'vasthA pratyagraM pariNatasya tasya sata' / sada- ya'ya / -pUrva avasthAke tyAgako vyaya kahate hai| jaise ghaTakI sadbhAvanibaddha tadatadbhAvatvannayAdezAta / - sata-tadbhAva aura atadbhAva- utpatti honepara piNDarUpa AkArakA tyAga ho jAtA hai| (rA.vA./ ko viSaya karanevAle nayakI apekSAse sadbhAva tathA asadbhAvase yukta hai| 5/30/2/465/1) jainendra siddhAnta koza Page #373 -------------------------------------------------------------------------- ________________ lAvaNyayapraya sAta 15 vyaya pracyavana vyaya pracyuti hai / (arthAta pUrva avasthAkA naSTa honA) prIkA lakSaNa sa.si. 4/10/2007 janAdipAriNAmikasvabhAvena vyayodayAbhAvA vati sthirIbhavatIti dhruva / dhavasya bhAva karma vA dhauvyam / yA mRtAvasthAsu mRdAyanyaya jo anAdikAlIna pAri mika svabhAva hai usakA vyaya aura udaya nahI hotA kintu vaha "ti' arthAt sthira rahatA hai isalie use na kahate hai| sA isa dhavakA bhAva yA karma dhauvya kahalAtA hai| jaise miTTI ke piNDa aura ghaTAdi avasthAo meM miTTIkA anvaya banA rahatA hai| (rA.vA./ 4/20/8/28/8) prasA/ta.pra. 65 dhauvyamavasthiti / dhauvya avasthiti hai| paMdha / pU. 204 tadbhAvAvyayamiti vA dhauvya tatrApi samyagayamartha / ya' pUrva pariNAmo bhavati sa pazcAt sa eva pariNAma / tadbhAvase vastukA nAza na honA, yaha jo dhauvyakA lakSaNa batAyA gayA hai, usakA bhI ThIka artha yaha hai ki jo jo pariNAma (svabhAva) pahile thA vaha vaha pariNAma ho pIche hotA rahatA hai| 2. utpAdAdika tInokA samanvaya 1. utpAdAdika tInoMse yukta hI vastu sat hai tasU 5/30 utpAdavyayazravyayukta sat // 30 // -jo utpAda, vyaya aura zrIvya ina tInoMse yukta hai vaha sada hai (paM.kA.10) (sakhA // 2) (ma.sA. pra.36) (kA.a./pU. 237) paM. gha. / pU. 86 vastvasti svata siddha N yathA tathA tatsvatazca pariNAmI / tasmAdutpAdasthitamaya tad sametadiha niyamAdastu svataH siddha hai vaise ho yaha svata pariNamanazIla bhI hai, isalie yahA~ para yaha sat niyamase utpAda vyaya aura dhauvya svarUpa hai / (paM./586) 2. tInoM eka satke hI aMza haiM pra. sAta pra 101 paryAyAstutpAdayamyayante utpAdanyayazrAmadhAmAMGkuradravyasyo manorathamAnAvatiSThamAnabhAvalakSaNAkhayo'zA prtibhaanti| - - paryAye utpAdaarrators dvArA avalambita hai, kyoki, utpAda-vyaya-dhauthya azoke dharma hai - bIja, akura va vRkSatvakI bhA~ti / dravyake naSTa hotA huA bhAva utpanna hotA huA bhAva aura avasthita rahanevAlA bhAva, ye tIno aza bhAsita hote hai / paM. dha. / 203-228 mata kaci paryAyAca kevala nasata / utpAdavyayavadida taccekazi na sarvadeza syAd // 203 // satrAnityanidAnaM dhvaMsotpAdadvaya satastasya nitya nidAnaM dha vamiti tat traya mapyabheda syAt / 206 / natu cotpAdadhvaMsau dvAvapyaMzAtmakobhaveta hi bhavya trikAlayitasyArama 21 puna sohi sarga nenacidarzaka bhAgamAtreNa sahAro vA dhauvyavR phalapuSpapatravanna syAt // 225 // =paryAyArthikanayase 'dhrauvya' bhI kathacita satkA hotA hai, kevala satkA nhii| isalie utpAdavyayakI taraha yaha dhauvya bhI satkA eka aMza hai sarvadeza nahI hai // 203 // usa satyakI anityatAkA mUlakAraNa vyaya aura utpAda hai, tathA nityatAkA mUlakAraNa dhauvya hai / isa prakAra ve tIno hI satke azAtmaka bheda hai // 206 // prazna -- nizcayase utpAda aura vyaya ye dono bhale azasvarUpa hove, kintu trikAlagocara jo dhauvya hai, vaha kaise azAtmaka hogA ? // 218 // uttara-yaha kahanA ThIka nahIM hai, kyoMki ye tIno aza arthAsarokI taraha aneka nahIM hai ||21|| balki ye tIno eka satke ho aMza hai // 224 // vRkSa phala phUla tathA pattekI taraha kisI azarUpa eka bhAgase satkA utpAda athavA vyaya aura dhauvya hote ho, aisA 2. utpAdAdika tInoMkA samanvaya bhI nahI hai // 225 // vAstavame ve utpATika na svatantra aMzo ke hote hai aura na kevala aMzo ke | balki aMzose yukta azoMke hote hai // 228 // 3. vastu sarvathA nitya yA sarvathA anitya nahIM hai / sasto 24 nasA nityamudeSyati na ca kriyAkArakamaMtra muktam / nevAso janma to na nAzo, dIpastama galabhAvo'sti // 24 = yadi vastu sarvathA nitya ho to vaha utpAda va astako prApta nahIM ho sakatI aura na usameM kriyA kArakakI hI yojanA bana sakatI hai / jo sarvathA asata hai usakA kabhI janma nahI hotA aura jo sat hai usakA kabhI nAza nahI hotaa| dopaka bhI bujhanepara sarvathA nAzako prApta nahIM hotA, kintu usa samaya andhakArarUpa igataparyAyako dhAraNa kiye hue apanA astitva rakhatA hai / A mo 37,41 nityaikAntapakSe'pivikriyA noppdyte| prAgeva kArakAbhAva ka pramANaM va tatphalam // 37 // kSaNikaikAntapakSe'pi pretyabhAvAdyasa bhava / pratyabhijJAnAdyabhAvAnna kAryArambha kuta phalam // 41 // - nitya ekAnta pakSa pUrva avasthAke parityAga rUpa aura uttara avasthAke grahaNa rUpa vikriyA ghaTita nahIM hotI. ata kAryotpattike pUrva meM hI kartA Adi kArakokA abhAva rhegaa| aura jaba kAraka hI na rahege taba bhalA phira pramANa aura usake phalakI sambhAvanA kaise kI jA sakatI hai arthAt unakA bhI abhAva hI rahegA // 37 // kSaNika ekAnta pakSame bhI pretyabhAvAdi arthAt paraloka, bandha, mokSa Adi asambhava ho jAyege 1 aura pratyabhijJAna va smaraNajJAna kAryakA prArambha ho sambhava na ho skegaa| taba kAryake Arambha binA puNya pApa va sukhadukha Adi phala kAhe se hoge // 41 // 1 1 = pakA / pra.8/16/7 na sarvathA nityatayA sarvathA kSaNikatayA vA vidyamAnamAtra vastu / sarvathA nityatvastunastattvata kramabhuvA bhAvAnAmabhAvAta vikAra sarvathA kSaNisya ca prabha jJAnAbhAvAt kula eka sAnatvam tata pratyabhijJAnahetuna citsvarUpeNa dhauvyamAlamvyamAna kAbhyA citkramapravRttAbhyA svarUpA myA yamAnamupajAyamAna cekakAlameva paramArtha tamriyamavasthA vibhrANa vastu sadavabodhyam / vidyamAnamAtra vastu na to sarvathA nityarUpa hotI hai aura na sarvathA kSaNikrUpa hotI hai| sarvathA niSya vastuko vAstava me kramabhAvI bhAvokA abhAva honese vikAra (pariNAma) kahA~se hogA ' aura sarvathA kSaNika vastumeM vAstava me pratyabhijJAnakA abhAva honese eka pravAhapanA kahA~se rahegA isalie pratyabhijJAnake hetubhUta kisI svarUpame dha va rahatI huI aura vartI svarUpoMse naSTa hotI huI tathA utpanna hAtI huI isa prakAra paramArthata eka hI kAlameM triguNI avasthAko dhAraNa karatI huI vastu kinhI dA krama - sata jAnanA / 358 4. kathaMcit nityatA va anityatA tathA samanvaya sU5/32 tApitAsa [12] mukhyatA aura apekSA eka vastu virodhI mAthuma pahanevAle dA dharmo siddhi hotI hai| dravya bhI sAmAnyakI apekSA nizva hai aura vizeSakI apekSA aniSya hai| pa kA / mU 54 eva sado viNAso asado jIvassa hAi uppaadaa| hadi jiNavarehi bhaNida aNNANaviruddham viruddham 54 (1 kA pra.54) dravyAzikanayopadezena nAnAdutpAda tasyaiva paryAyA thinayAdezena satpraNAzo zadutpAdazca / isa prakAra jIvako satkA vinAza aura asatkA utpAda hotA hai, aisA jinavarAne kahA hai, jo ki anyonya viruddha tathApi aviruddha hai 154| kyoki jIvako dravyArthikanaya ke kathana se sadakA nAza nahI hai aura asatvA utpAda nahI hai tathA usako paryAyArthikanaya ke kathanase stukA nAza hai aura asatakA utpAda bhI hai| * Apta, mI 57 na sAmAnyAtmanodeti na vyeti vyaktamanvayAt // 57 = vastu sAmAnyakI apekSA to na utpanna hai aura na vinaSTa, kyoki jainendra siddhAnta koza Page #374 -------------------------------------------------------------------------- ________________ utpAdavyayatrIvya pragaTa anvaya svarUpa hai / aura vizeSa svarUpase upaje bhI hai, binarau bhI hai| yugapat eka vastuko dekhanepara vaha upajai bhI hai, vinaze bhI hai aura sthira bhI rahe hai / yAvi/1/118/435 bhedajJAnAt pratIyete prAdurbhAvAtyayau yadi / abhedajJAnata siddhA sthitira zena kenacit / 118 - bheda jJAnase yadi utpAda aura vinAza pratIta hotA hai to abhedajJAnase vaha sat yA dravya kisI eka sthiti aMza rUpase bhI siddha hai| (vizeSa dekho TIkA) kapA 1/1.13/135/54/1 Na ca jovassa davvattamasiddha, majbhAvasthAe akrameNa dattAviNAbhAvititattu vasa bhAdo / kapA 9/11/180 / 216/4 sata. AvirbhAva eva utpAda, tasyaiva tirobhAva evaM vinAza iti dravyArthikasya sarvasya vastu nityatvAnnotpadyate na vinazyati ceti sthitam / madhyama avasthAmeM dravya abhI utpAda vyaya aura rUpa yugapa upalabdhi honese jItra meM dravyapanA siddha ho hai / vizeSArtha - jisa prakAra madhyama avasthA arthAta jAnI cetamyameM anantarapUrvavartI bacapana ke caitanyakA vinAza, javAnIke caitanyakA utpAda aura caitanya sAmAnyakI siddhi hotI hai. isI prakAra utpAdavyayavyarUpa lakSa rant eka sAtha upalabdhi hotI hai / usI prakAra janmake prathama samayakA cetanya bhI kSiNAtmaka ho siddha hotA hai arthasatkA AvirbhAva ho utpAda hai aura usakA tirobhAva hI vinAza hai, aisA samajhanA caahie| isa prakAra yAnikI apekSAse samasta vastue~ nitya hai / isalie na to koI vastu utpanna hotI hai, aura na vinaSTa hotI hai, aisA nizcita ho jAtA hai (yo sA/a 20) (paM. dha. 19.138) pa.dha / pU 60,61 na hi punarutpAda sthitibhaGgamayaM tadvinApi pariNAmAt / asato janmAdiha to vinAzasya duniyA dravyaM kathacidutpadyate hi bhAvena / vyeti tadanyena punanaitadvitaya hi vastutayA / 61| vaha sat bhI pariNAmake binA utpAdasthiti bhaMgarUpa nahIM ho sakatA hai, kyoki aisA mAnanepara jagat meM asat kA janma aura sadakA vinAza durnivAra ho jAyegA | 10| isalie nizcayase dravya kathacit kisI avasthAse utpanna hotA hai aura kisI anya avasthA na hotA hai, kintu paramArtha roDa nikSaya karake ye donoM (utpAda aura vinAza) hai ho nahI |11| paM. 120-123, 14, 236240 pariNAmityAdutpAdaya mayAya eva guNA / TotkIrNanyAyAtta eva nityA yathA svarUpatvAt 1200 na hi punarekeAhi bhavati guNAnAM niranvayo nAza | apa reSAmutpAdo dravya yattadvayAdhAram / 121 dRSTAntAbhAso'syAddhi vipakSasya mRttikAyAM hi / eke nazyanti guNA jAyante pAkajA guNAstvanye / 122 / tatrottaramiti samyak satyAM tatra ca tathAvidhAyAM hi / kiM pRthivItvaM naSTa na naSTamatha cettathA kathaM na syAt // 123 // ayamartha pUrva yo bhAva so'yuttaratra bhAra bhUtvA bhavanaM bhAvo naSTAtpanna na bhAtra iha kazcit | 184| asamartho vastu yathA kevala miha dRzyatena pariNAma nizya tadavyayAdiha sarva syAdamvayArthanayayogAt / 33 / api ca yadA pariNAma kevalamiha dRzyate na kila vastu / abhinavabhAvAbhAvAdanityamazanayAt / 340 / niyamase jo guNa ho pariNamanazIla honeke kAraNase parapama kahalAte hai. vahI guNa TakolkIrNa nyAya se apane-apane svarUpako kabhI bhI ullaghana na karaneke kAraNa nitya kahalAte hai / 120 / parantu aisA nahIM hai ki yahA~ kisI guNakA to niranvaya nAza honA mAnA gayA ho tathA dUsare guNokA utpAda mAnA gayA ho| aura isI prakAra navIna-navIna guNoMke utpAda aura vyayakA AdhArabhUta koI dravya hotA ho / 121 | guNoM ko naSTa va utpanna mAnanevAle vaizeSikoMkA 'piTharapAka' viSayaka yaha dRSTAntAbhAsa hai ki miTTIrUpa dravyameM ghaDA bana jAne para kucha guNa to naSTa ho jAte hai aura dUsare patra utpanna ho jAte haiM / 122 // isa 2 utpAdAdika tInoMkA samamyaya viSaya meM yaha uttara hai ki isa miTTI meM se kyA usakA miTTIpanA nAza ho gayA ' yadi naSTa nahIM hotA to vaha nirUpaNa kaise na mAnI jAya | 123 | sArAMza yaha hai ki pahale jo bhAva thA, uttarakAla meM bhI vahI bhAva hai, kyoMki yahA~ ho hokara honA yahI bhAva hai| nAza hokara utpanna honA aisA bhAva mAnA nahIM gayA / 184 / sArAMza yaha hai ki jisa samaya kevala vastu dRSTigata hotI hai, aura pariNAma dRSTigata nahIM hote, usa samaya hA~ imyAdhika nayI apekSA se sneA nAza nahIM honeke kAraNa sampUrNa vastu nitya hai | 336 | athavA jisa samaya yahA~ nizcayase kevala pariNAma dRSTigata hote haiM aura vastu dRSTigata nahIM hotI, usa samaya paryAyArthika nayakI apekSA me navIna paryAyakI utpatti tathA pUrva pAyakA abhAva honeke kAraNa sampUrNa vastu hI anitya hai | 340 359 5. utpAdAdikameM paraspara meda va abhedakA samanvaya pra. sA / mU. 100-101Na bhavA bhaMgavihiNA bhaMgA vA Natthi saMbhava vihINo / uppAda vibhago Na viNA dhobveNa adhtheNa | 10| uppAdaTThidibhaMgA vijjate pajjaesa pjjaayaa| davve hi saMti NyidaM samhA davvaM harvAda samma 1016 - utpAda' bhagase rahita nahIM hotA aura bhaMga binA utpAdake nahIM hotaa| utpAda tathA bhaMga (ye donoM hI ) zrIvya padArthake binA nahIM hote / 100| utpAda dhauvya aura vyaya paryAyoMmeM vartate hai paryAyeM niyama meM hotI hai, isalie vaha rAma dravya hai / 101 / (vizeSa de. u.pra. TokA) rAmA 5/30/12/44vyAdAvyatirekAdva dravyasya bhauvyAnupapattiriti ceta na abhihitAnanamodhAta svavacanavirodhAca |10| utpAdAdInAM dravyasya cobhayathA lakSyalakSaNabhAvAnupapatiriti ceta na agyAnaprayamekAdopapate. 1111 - prazna- vyaya aura utpAda kyoMki dravya se abhinna hote haiM, ataH dravyadhava nahIM raha sakatA ? uttara- zaMkAkArane hamArA abhiprAya nahIM smjhaa| kyoMki hama dravyase vyaya aura utpAdako sarvathA abhinna nahIM kahate, kintu kathaMcit kahate hai| dUsare isa prakArakI zakAoMse svavacana virodha bhI AtA hai, kyoMki yadi ApakA hetu sAdhakatva se sarvathA abhinna hai to svapakSakI taraha parapakSakA bhI sAdhaka hI hogaa| prazna- utpAdAdikokA tathA dravyakA ekatva ho jAnese donoM meM lakSyalakSaNa bhAvakA abhAva ho jAyegA | uttara- aisA bhI nahIM hai, kyoMki inameM kapi bheda aura kathaMcita abheda hai aisA anekAnta hai / 1 gha. 10/4.2.1.2/9/1 apidapAyabhAvAbhAvakha uppAdavinAsavaditi avdvaannaannublbhaado| Naca paDhamasamae uppaNNassa vidiyAdisamaesa avadvANaM, tattha paDhamavidiyAdisamayakappaNAe kaarnnaabhaavaado| Na ca uppAdo cena avadvANaM, virohAdo uppAddalakkhaNabhAvavadirita alagAvAdI ca tado avadvANAbhAvAdo uppAdavizAlavaNa (RjusUtra nayase vivakSita paryAyakA sadbhAva hI utpAda hai aura vimati paryAyakA abhAva hI vyaya hai / isake sivA avasthAna svatantra rUpase nahIM pAyA jAtA yadi kahA jAya ki prathama samayame paryAya utpanna hotI hai aura dvitIyAdi samaya meM usakA avasthAna hotA hai, so yaha bAta bhI nahI banatI khoki usa (naya) meM prathama dvitIyAdi samayoMkI kalpanAkA koI kAraNa nahIM hai| yadi kahA jAya ki utpAda ho avasthAna hai so bhI bAta nahI hai, kyoMki, eka to aisA mAnane maiM virodha AtA hai, dUsare utpAdasvarUpa bhAvako chor3akara avasthAna kA aura koI lakSaNa (isa nayameM) pAyA nahIM jaataa| isa kAraNa avasthAnakA abhAva honese utpAda va vinAza svarUpa dvavya hai, yaha siddha huA ! jainendra siddhAnta koza 5 Page #375 -------------------------------------------------------------------------- ________________ utpAdavyayadhrauvya 2. utpAdAdika tInoMkA samanvaya sa.ma 21/265/15 nanutpAdAdaya paraspara bhidyante na baa| yadi bhidyante kathameka vastuvayAtmakam / na bhidyante cet tathApi kathameka tryaatmkm| utvAdavinAzadhauvyANi syAi bhinnAni, bhinnalakSaNatvAda ruupaadivditi| naca bhinna na jhaNatvamasiddham / na cAmI bhinna lakSaNA api parasparAnapeyA khapuSpavadasattvApatte / tathAhi / utpAda kevalo naasti| sthitivigamarahitatvAta kUrma rombt| tathA vinAza kevalo nAsti sthityutpattirahitatvAta tadvat / evaM sthiti kevalA nAsti ninAzotpATazUnyatvAta tadvadeva / ityanyonyAyekSANAmutpAdAdInA vastuni sattva pratipattavyam / tathA coktam--"ghaTamaulisuvarNArthI nAzotpAdasthitidhvayam / zokapramodamAdhyasthaM jano yAti sahetukam / 1 / payovato na dadhyatti na payo'tti dadhivata / agorasabato nobhe tasmAda vastutrayAtmakam / 2 / prazna-utpAda, vyaya aura dhauvya paraspara bhinna hai yA abhinna 1 yadi utpAdAdi paraspara bhinna hai to vastukA svarUpa utpAda, vyaya aura dhauvyarUpa nahIM kahA jA saktA / yadi ve paraspara abhinna hai to utpAdAdimeM se kisI ekako ho svIkAra karanA caahie| uttara-yaha ThIka nahI hai kyoki hama loga utpAda,vyaya aura dhauvyame kaciva bheda mAnate hai ataeva utpAda vyaya ora dhauvyakA lakSaNa bhinna-bhinna hai, isalie rUpAdikI taraha utpAda vyaya dhauvyabhI ktha cita bhinna hai| utpAda AdikA bhinna lakSaNapanA asiddha bhI nahI hai| utpAda Adi paraspara bhinna hokara bhI eka dUsare se nirapekSa nahIM hai kyoki, aisA mAnanese unakA AkAzapuSpakI taraha abhAva mAnanA pddegaa| ataeva jaise kachuvekI pIThapara bAloke nAza aura sthitike binA, bAlokA kevala utpAda honA sambhava nahI hai, usI taraha vyaya aura prauvyase rahita kevala utpAda kA honA nahIM bana sktaa| isI prakAra utpAda aura dhauvyase rahita kevala vyaya, tathA utpAda aura nAzase rahita kevala sthiti bhI saMbhava nahIM hai| ataeva eka dUsare kI apekSA rakhanevAle utpAda, vyaya aura dhauvyarUpa vastukA lakSaNa svIkAra karanA cAhie / samantabhadrAcAryane kahA bhI hai--(Apta mI 5660)|"ghdde, mukuTa aura soneke cAhane vAle puruSa (soneke) ghaDeke nAza, mukuTake utpAda aura sonekI sthiti meM kramase zoka, harSa aura mAdhyastha bhAva rakhate hai| dUdhakA vrata lene vAlA puruSa dahI nahIM khAtA, dahIkA niyama lenevAlA puruSa dUdha nahI pItA aura gorasakA vrata lenevAlA puruSa dUdha aura dahI dono nahIM khAtA / isalie pratyeka vastu utpAda vyaya aura dhauvyarUpa hai| (pra. sAta pra 100) ghyA. do 3/74/123/5 tasmAjjovadravyarUpeNAbhedo manuSyadevaparyAyarUpeNa bheda iti pratiniyatanaya vistAravirodhau bhedAbhedau prAmANikAveva / - jIvadravya kI apekSAse abheda hai aura manuSya nathA deva paryAyo kI apekSAse bheda hai| isa prakAra bhinna-bhinna nayokI dRSTise bheda aura abheda ke mAnaneme koI virodha nahI hai dono prAmANika hai|| pa.dha/pU 217 agamartho yadi bheda syAdunmajjati tadA hi tava tritayam api tat tritaya nimajjati yadA nimajjati sa mUlato bheda / 2174 -4 sArAza yaha hai ki jisa samaya bheda vivakSita hotA hai usa samaya nizcayase ve utpAdAdika tIno pratIta hone lagate hai, aura jisa samaya vaha bheda mala se ho vivakSita nahIM kiyA jAtA usa samaya ve tIno bhI pratIta nahIM hote hai| 6. utpAdAdika meM samaya bheda nahIM hai Apta mo 56 ghaTamaulisuvarNArthI nAzotpAda sthitiSvayam / zokapramodamAdhyasthya jano yAti sahetukam / 5 / -svarNa kalaza, svarNa mAlA tathA inake zrI puruSa ghaTaka toDa mAlA karane meM yugapat zoka, pramoda va mAdhyasthatAko prApta hote hai| so yaha saba sahetuka hai / kyoki ghaTa ke nAza tathA mAlAke utpAda va svarNa kI sthiti ina tIno bAtokA eka ho kAla hai| dha.4/1.5,4/335/6 sammattagahidapaDhamasamae NaDo micchttpjjaao| kadhamuppattiviNAsANamekko smo| Na ekkamhi samae piDAgAreNa vinn?dhddaakaarennuppnnnnmittttiydvvssuvlNbhaa| = samyaktva grahaNa karane ke prathama samayame hI mithyAtva paryAya vinaSTa ho jAtI hai / prazna-- samyaktvakI utpatti aura mithyAtvakA nAza ina dono vibhinna kAryoMkA raka samaya kaise ho sakatA hai| uttara--nahI kyoki, jaise eka hI samaya meM piNDarUpa AkArase vinaSTa huA ghaTarUpa AkArase utpanna huA mRttikA rUpa dravya pAyA jAtA hai| pra sAta pra 102 yo hi nAma vastuno janmakSaNa sa janmanaiva vyAptatvAta sthitikSaNo nAzakSaNazca na bhavati / yazca sthitikSaNa sa khalUbhayorantarAladurlalitatvAjjanmakSaNo nAzakSaNazca na bhvti| yazca nAzakSaNa sa tUtpadyavasthAya ca nazyato janmakSaNa sthitikSaNazca na bhavati / ityupapAdAdono vitaLamANa kSaNabhedohRdayabhUmimavatarati / avataratyeva yadi dravyamAtmanaivotpadyate Atmanai vAvatiSThate Atmanai va nazyatItyabhyu gamyate / tattu nAbhyupagamAt / paryAyAmevotpAdAdaya kuta kSaNa bheda / -prazna--vastukA jo janmakSaNa hai vaha janmase hI vyApta honese sthitikSaNa aura nAzakSaNa nahIM hai, jo sthitikSaNa hai vaha dono (utpAdakSaNa aura nAzakSaNa) ke antarAlame dRDhatayA rahatA hai isIlie (vaha) janmakSaNa aura nAzakSaNa nahIM hai, aura jo nAzakSaNa hai vaha vastu utpanna hokara aura sthira rahakara phira nAzako prApta hotI hai, isalie, janmakSaNa aura sthitikSaNa nahIM hai| isa prakAra tarkapUrvaka vicAra karanepara utpAdAdikA kSaNabheda hRdayabhUmimeM avatarita hotA hai ? uttara-yaha kSaNabheda hRdayabhUmimeM tabhI utara sakatA hai jaba yaha mAnA jAya ki 'dravya svaya hI utpanna hotA hai, svaya hI dhaba rahatA hai aura svaya hI nAzako prApta hotA hai| kintu aisA to mAnA nahIM gayA hai| (kyoki yaha siddha kara diyA gayA hai ki) paryAyoke hI utpAdAdika hai| (taba phira) vahA~ kSaNabheda kahA~se ho sakatA hai| go. jI /ma.pra. 83/205/7 paramArthataH vigrahagatau prathamasamaye uttarabhavaprathamaparyAyaprAdurbhAvo janma / pUrvaparyAya vinAzottaraparyAyaprAdurbhAva yoraGguli Rjutvvinaashstrkrtvotpaadvdevkaaltvaat| - paramArtha se vigrahagatike prathama samaya meM hI uttara bhavakI prathama paryAyake prAdurbhAvarUpa janma ho jAtA hai| kyo ki, jisa prakAra aguloko TeDhI karanepara usake sIdhepanakA vinAza tathA TeDhepanakA utpAda eka hI samayamai dikhAI detA hai, usI prakAra pUrva paryAyakA vinAza aura uttara paryAyakA prAdurbhAva ina donokA bhI eka hI kAla hai| paMdha/pU 233-236 eva ca kSaNabheda syAdbIjAikurapAdapatvavattviti cet // 233 / tanna yata kSaNabhedo na syAdekasamayamA tat / utpAdAditrayamapi heto sadRSTito'pi siddhatvAva / 234 / api cADa kurasRSTeriha ya eSa samaya sa biijnaashsy| ubhayorapyAtmatvAva sa eva kAlazca pAdapatvasya / 236 / prazna-bIja akura aura vRkSapanekI bhaoNti sava kI utpAdAdika tIno avasthAo me kSaNabheda hotA hai / 233 / 1 uttaraaimA kahanA ThIka nahIM hai, kyo ki tInome kSaNabheda nahIM hai| parantu hetuse tathA sAdhaka dRSTAntose bhI siddha honeke kAraNa ye utpAdAdika tIno kevala eka samayavartI hai / 234 / vaha isa prakAra ki jisa samaya akura kI utpatti hotI hai, usI samaya bIjakA nAza hotA hai aura donome vRkSatva pAyA jAneke kAraNa vRkSaravakA bhI bahI kAla hai / 23 / / 7 utpAdAdikameM samayake bhedAbheda viSayaka samanvaya gha 12/4 2,13.254/457/6 sumasAparAiyacariya samae veyaNoyarasa ukAssANubhAgabadho jAdo / Na ca suhamasarmaparAie mohaNIyabhAvo Nasthi,bhAveNa viNA davya kmmarasa asthitta barohAdo samasAparAyasaNNANunabattIdo baa| tamhA mohaNIyaveyaNAbhAvavisayA patthi tti Na jujjade / ettha parihAro uccade / taM jahA-viNAsavisae doNi jainendra siddhAnta koza Page #376 -------------------------------------------------------------------------- ________________ utpAdavyayIvya yA hoMti uppAdodopAdAdipa dAcodo nAma dayite sada asante buddhivisaya cAkkatabhAveNa vayaNagoyarAivakate abhAvavavahA rANuvavattado / Naca abhAvo NAma atthi, taparicchida tapamAnAbhAvAdI, santavisayANaM pamANANamasate vaavaarvirohaado| avirohe vA gaddahasigaM pi pamANavisaya hojja / Na ca eva aNuvalaMbhAdo / tamhA bhAva caiva abhAvo ti siddhaM / aNuyyadANucchedo NAma pajjavaTThao gayo / teNa asatAvatthAe abhAvavava samicchadi, bhAve ubalabbhamANe abhAvattavirohAdo / Na ca paDisehavisao bhAvo bhArata malliyara, paDisehassa phlaabhaavppsgaado| Naca viNAso Natthi ghaDiyAdINaM svvddhmvdvaannaannuvlNbhaado| Na ca bhAvo abhAvo hodi, bhAvAbhAvANazovirudvANametavirohAdo roga vya gayo uppAdAdimIra bhandijjayiye putra arasa mimoha aga gunahagA hoga asthi ti basa sui sthAnake antima samaya meM vedanIyakA anubhAgabandha utkRSTa ho jAtA hai parantu usa sUkSmasAmparAyika guNasthAna meM mohanIyakA bhAva nahIM ho, aisA sambhava nahI hai, kyoMki bhAvake binA dravya karma ke rahanekA virodha hai athavA vahA~ bhArake mAnanepara sUkSma-sAmparAyika' yaha saMjJA hI nahI banatI hai| isa kAraNa ( tahA~ ) mohanIyakI bhAvaviSayaka vedanA nahIM hai yaha vahanA ucita nahIM hai| uttarayahA~ isa zaMkAkA parihAra karate hai| vinAzake viSaya meM do naya hai-utpAdAnuccadeva aura anupAdAnuccheda / utpAdAnucchedakA artha dravyAdikamaya hai isalie vaha sadbhAvakI avasthAyeM hI vinAzako svIkAra karatA hai, kyoMki basa aura vRddhiviSayatAse atikrAnta honeke kAraNa vacana ke aviSayabhUta padArtha meM abhAvakA vyavahAra nahIM bana sktaa| dUsarI bAta yaha hai ki abhAva nAmakA koI svatantra padArtha nahIM hai, kyoMki usake grAhaka pramANakA abhAva hai| kAraNa ki satako viSaya karanevAle pramANoke asat meM pravRtta honekA virodha hai athavA asadake viSaya meM unakI pravRtikA virodha na mAnanepara gadhe kA sauMga bhI pramANa kA viSaya honA caahie| parantu aisA hai nahIM, kyoMki, vaha pAyA nahIM jaataa| isa prakAra bhAvasvarUpa hI abhAva hai yaha siddha hotA hai| anutyAdAnucchedakA artha hai isI kAraNa vaha asat avasthA meM abhAva sajJAko svIkAra karatA hai, kyoki isa nakI dRSTi bhAvakI upalabdhi honepara abhAva rUpatAkA virodha hai / aura pratiSedhakA viSayabhUta bhAva bhAvarUpatAko prApta nahIM ho sakatA, kyoMki, aisA honepara pratiSedha niSphala hone kA prasaMga AtA hai / vinAza nahIM hai yaha bhI nahIM kahA jA sakatA, kyoMki, ghaTikA AdikokA sarvakAla avasthAna nahI pAyA jaataa| yadi kahA jAya ki bhAva hI abhAva hai (bhAvako chor3akara tucchAbhAva nahIM hai| to yaha bhI kahanA ThIka nahIM hai, kyoMki, bhAva aura abhAva ye donoM paraspara viruddha hai, ataeva unake eka honekA virodha hai / yahA~ cUMki dravyArthika nayasvarUpa utpAdAnucchedakA avalambana kiyA gayA hai, ataeva 'mohanIya karma kI bhAva vedanA yahA~ nahIM hai' aisA kahA gayA hai| parantu yadi pAkanakA lamba kiyA jAya to mohanImakI bhAvavedanA anantaguNI hona hokara yahA~ vidyamAna hai aisA kahanA caahie| 9 gojI 14/80/11 pradhyArthikanayApekSayA svasvaguNasthAnacaranasamaye ca manvavinAya pArthakayena tu anantarasamaye bandhanAza | dravyArthikanayakI apekSAse svasva guNasthAna ke caramasamaya meM bandhavyu yA mampavinAza hotA hai| aura paryAyAdhikanakI apekSAse usa usa guNasthAnake anantara samaya meM bandhavinAza hotA hai / 361 3. dravya guNa paryAya tInoM lakSaNAtmaka haiM 3. dravya guNa paryAya tInoM trilakSaNAtmaka haiN| 1. sampUrNa dravya pariNamana karatA hai dravyAMza nahIM paM. dha. / pU. 211-215 nanu bhavatu vastu nityaM guNarazca nityA bhavantu mAciriva bhASA ko sino ha |21| tanna yato dRSTAnta prakRtArthasyaiva bAghako bhavati / api tadanuktasyAsya prakRtavipakSasya sAdhakatvAcca / 212 / arthAntara hi na sata pariNAmebhyo guNasya kasyApi / ekatvAjjaladheriva kalitasya taraGgamAlAbhya / 213 | kintu ya eva samudrastaraGgamAlA bhavanti tA eva / yasmAtsvayaM sa jaladhistaraGgarUpeNa pariNamati 214|tasmAda svayamutpAda saditi dhauvya vyo'pi saditi / na sato' tirikta eva hi vyutpAdo vA vyayo'pi vA dhauvyam // 215 // prazna-samudrakI taraha marato nitya mAnA jAye aura guNa bhI nitya mAne jAve, tathA paryAye kallola AdikI taraha utpanna va nAza honevAlo mAnI jAve / yadi aisA kaho to / 2990 uttara- ThIka nahI hai, kyoki samudra aura laharokA dRSTAnta zaMkAkAra ke prakRta arthakAhI bAdhaka hai, tathA zakAkArake dvArA nahIM kahe gaye prakRta arthake vipakSabhUta isa vakSyamANa kathacit nityAnityAtmaka abheda artha kA sAdhaka hai / 292 kaise tara gamAlAo se vyApta samudrI taraha nizcayase kisI bhI guNake pariNAmose arthAt paryAyoMse satakI abhinnatA honese usa satkA apane pariNAmose kucha bho bheda nahIM hai| | 213 | kintu jo ho samudra hai ve ho tara gamAlAeM hai kyoMki vaha samudra svayaM tara garUpase pariNamana karatA hai | 214 | isaliye 'sava' yaha svayaM utpAda hai svayaM bhI hai aura svayaM hI vyaya bhI hai| kyoMki se bhinna koI utpAda athavA vyaya athavA dhauvya kucha nahIM hai / 215 / vizeSa utpAda 2/5) rAvA./3/226 dravyako paryAyake parivartana honepara parivarta koI nahIM rhtaa| yadi koI aMza parivartanazIla aura koI aMza parivartana ho to sarvathA nizya yA sarvathA anityakA doSa AtA hai| 2 dravya jisa samaya jaisA pariNamana karatA hai usa samaya vaisA hI hotA hai pra. sA / mU. 8-6 pariNamadi jeNa davva takkAla sammayanti paNNatta / tamhA dhamma pariNado AdA dhammo muNeyavvo / jIvo pariNamadi jadA agA sahI asuddha tadA dohanadi hi pariNAma sambhAvo || dravya jisa samaya jisa bhAvarUpase pariNamana karatA hai usa samaya taya hai, aisA kahA hai| isalie dharmapatmAko dharma samajhanA cAhie |8| jIva pariNAmasvabhAvI honese jaba zubha yA azubha bhAvarUpa pariNamana karatA hai, taba zubha yA azubha hotA hai aura jaya zuddhabhAvarUpa pariNati hotA hai taba zuddha hotA hai 3 utpAda vyaya dravyAMzameM nahIM paryAyAMzameM hote haiM kA./mU 19 upattI va viNAso davvassa ya Natthi asthi sambhAvo / vigamupAdadhuvatta kareti tasseva pajjAyA / dravyakA utpAda yA vinAza nahI hai, sadbhAva hai / usoko paryAye vinAza utpAda va dhruvatA karatI hai | 11 | ( pra sA / ma. 201) / paM. hada bhavati pUrva pUrva bhAva vinAzena nazyato'zasya yadi mA udusarabhAvotpAvena jAyamAnasya 97 maha pariNamana pUrva pUrva bhAva ke vinAza rUpase naSTa honevAle azakA aura kevala uttara uttara bhAva ke utpAdarUpa utpanna honevAle azakA hai, parantu dravyakA nahIM hai| 4 utpAdavyayako dravyakA aMza kahanekA kAraNa pra. sa. pU. 201 upadihi saMti NiyadaM tamhA davvaM havadi savvaM / 109 / utpAda, sthiti aura 10 jainendra siddhAnta koza Page #377 -------------------------------------------------------------------------- ________________ utpAdatyayaghrauvya 3 dravya guNa paryAya tono trilakSaNAtmaka hai bhaMga paryAyoMmeM hotA hai, paryAya niyamase dravyameM hotI hai, isalie sArAkA sArA eka dravya hI hai| (vizeSa de utpAda 2/1) / paM.dha./ 200 utpAdasthitibhaDgA paryAyANa bhavanti kila na sata / te paryAyA' dravya tasmAdravya hi tatatritayam / 200 -nizcayase utpAda vyaya tathA dhauvya ye tIno paryAyoke hote hai satake nahIM, aura kyoMki ve paryAya hI dravya hai, isalie dravya ho utpAdAdi tInovAlA kahA jAtA hai| 5 paryAya bhI kathaMcit dhruva hai zlo vA 2/1-6/13/351/27 ekakSaNasthAyitvasyAbhidhAnAt / zlo. vA 2/1-7/24/580/22 kavala yathArjusUtrAtkSaNasthitireva bhAva svahetorutpannastathA dravyAthikanayArakAlAntarasthitireveti praticakSmahe sarvathApyabAdhitapratyayAttatsiddhiriti sthitirdhigmyaa| = eka kSaNa meM sthitisvabhAvase rahane kA artha akSaNikapanA kahA gayA hai, arthAta jo eka kSaNa bhI sthitizIla hai vaha dha va hai jaise RjusUtranayase eka kSaNa taka hI ThaharanevAlA padArtha apane kAraNose utpanna hUA hai, tisa prakAra dravyArthikanayase jAnA gayA adhika kAla ThaharanevAlA padArtha bho apane kAraNose utpanna huA hai, yaha hama vyakta rUpase kahate hai| sabhI prakAro karake bAdhArahila pramANose usa kAlAntarasthAyI bhuva paryAyako siddhi ho jAtI hai| dha,4/1,5,4/336/12 micchatta NAma pajjAo / so ca uppAdaviNAsalakSaNo, dvidIe abhaavaado| aha jai tassa TThidI vi icchijjadi, to micchattassa davyattaM pasajjade,' Na esa doso, jamakkameNa tilakAvaNaM ta davaM, ja puNa kameNa uppAdaTidibhagila so pajjAo tti jinnovdesaado| = prazna-mithyAtva nAma paryAyakA hai, vaha paryAya utpAda aura vyaya lakSaNavAlo hai, kyoki, usameM sthitikA abhAva hai, aura yadi usake sthiti bhI mAnate hai to mithyAtvake dravyapanA / prApta hotA hai / uttara-yaha koI doSa nahI, kyoki, jo akramase utpAda vyaya aura dhauvya ina tIno lakSaNovAlA hotA hai vaha dravya hotA hai aura jo kramase utpAda sthiti aura vyaya vAlA hotA hai vaha paryAya hai, isa prakArase jinendrakA upadeza hai / prasA/ta.pra 18 akhiladravyANAM kenacitparyAyeNotpAda, kenacidvinAza kenacidadhauvyamityavaboddhavyam / =sarva dravyokA kisI paryAyase utpAda, kisI paryAyase vinAza aura kisI paryAyase dhrauvya hotA hai| .dha./pU.203 dhrauvya tata kathA cit paryAyAci kevala na sata' / utpAdavyaya dida taccai kAza na sarva dezaM syAt / 203/- paryAyArthika nayase dhauvya bho kathaMcita satkA hotA hai, kevala satkA nhii| isalie utpAda vyaya ko bhaoNti vaha dhauvya bhI sata kA aza (paryAya) hai parantu sarva deza nhii| 6 dravya guNa pari tIno sat hai pra. sAmU 107 saddavvaM sacca guNo sacce ya pajjao tti vitthaaro| jA khalu tassa abhAvo so tadabhAvo atabbhAvo / sat dravya, sat guNa aura sava paryAya isa prakAra sattA guNa kA vistAra hai| 7 paryAya sarvathA sat nahIM hai gha. 15/1/17 asadakaraNAdupAdAnagrahaNAva sarvasaMbhavAbhAvAta / zaktasya zakyakaraNAda kAraNabhAvAcca satkAryam / / (sariya kArikA)iti ke vi bhaNa ti / evaM pi Na jujjade / kudo / eyaMtaNa saMte kattAra bAvArassa bihalattappasagAdo, uvAyANa gaNANuvavattIdo, savvahA sataraya saMbhava virohAdo, sabahA sate kjjkaarnnaabhaavaannuvvsiido| kiMca-vippaDisehAdo Na saMtassa uppattI / jadi asthi, kadhaM tssuppttii| aha uppajjaI, kadhaM tassa asthittmidi| -prazna ki asat kArya kiyA nahI jA sakatA hai, upAdAnoke sAtha kAryakA sambandha rahatA hai, kisI eka kAraNase bhI kAryoMkI utpatti sambhava nahI hai, samartha kAraNa ke dvArA zakya kArya hI kiyA jAtA hai, tathA kArya kAraNa-svarUpahI hai--usase bhinna sambhava nahIM hai, ataeva ina hetuoke dvArA kAraNa vyApArase pUrva bhI kArya satahI hai, yaha siddha hai / 11 (sAkhya) uttara-isa prakAra kinhI kapila AdikA kahanA hai jo yogya nahI hai| kAraNa ki kAryako sarvathA sata mAnanepara ktaki vyApArake niSphala honekA prasaga AtA hai / isI prakAra sarvathA kAryake sata honepara upAdAnakA grahaNa bhI nahI hotaa| sarvathA sat kAryakI utpattikA virodha hai / kAryake sarvathA sat hone para kAryakAraNabhAva hI ghaTita nahIM hotaa| isake atirikta asaMgata honese sat-kAryakI utpatti sambhava nahIM hai, kyo ki, yadi 'kArya' kAraNa vyApArake pUrva me bhI vidyamAna hai to phira usakI utpatti kaise ho sakatI hai aura yadi vaha kAraNa vyApArase utpanna hotA hai, to phira usakA pUrvameM vidyamAna rahanA kaise sagata kahA jaavegaa| 8 lokAkAzameM bhI tIno pAye jAte hai kA a./mU 117 pariNAma sahAvAdA paDisamaya pariNamati davyANi / tesi pariNAmAdo loyassa vi muNaha pariNAma / 1971 = pariNamana karanA vastukA svabhAva hai, ata dravya prati samaya pariNamana karate hai| unake pariNamanase loka kA bhI pariNa mana jaano| 9 dharmAdi dravyomeM pariNamana hai para parispanda nahIM sa si. 5/7/27:/1 atra codyate-dharmAdIni dravyANi yadi niSkriyANi tatasteSAmutpAdo na bhavet / kripApUrvako hi ghaTAdInAmutpAdo dRS / utpAdAbhAvAcca vyAyAbhAva iti / ata sarva dravyANAmutpAdAditritayakalpanAvyAghAta iti / natra, ki kAraNam / anyathopapatte / kriyAnimittotpAdAbhAve'pyeSA dharmAdInAmanyathotpAda kalpyate / tadyathA dvividha utpAda svanimitta parapratyayazca / SaTsthAnapatitayA vRddhayA hAnyA ca pravartamAnAnA svabhAbAdesteSAmutpAdo vyayazca / prazna - yadi dharmAdi dravya niSkriya hai to unakA utpAda nahI bana sakatA, kyoki ghaTAdikakA kriyApUrvaka hI utpAda dekhA jAtA hai, aura utpAda nahI banane se inakA vyaya bhI nahIM bntaa| ata 'saba dravya utpAda Adi tIna rUpa hote hai. isa kalpanAkA ThayAghAta ho jAtA hai| uttara--nahI, kyoki iname utpAdAdi tIna anya prakArase bana jAte hai| yadyapi ina dharmAdi dravyome kriyA nimittaka utpAda nahIM hai to bhI inameM anya prakArase utpAda mAnA gayA hai| yathA-utpAda do prakArakA hai-svanimittaka utpAda aura parapratyaya utpAda / tahA~ inameM chaha sthAnapatita vRddhi aura hAnike dvArA vartana hotA rahatA hai| ata inakA utpAda aura vyaya svabhAvase (sva nimittaka) hotA hai| (rA. vA. 5/7/3/446/10) 10 mukta AtmAomeM bhI tIno dekhe jA sakate haiM pra sA /mU. 17 bhagavihINo ya bhavo sabhava parivajjido viNAso hi / vijjadi tasseva puNo Thidisa bhavaNAsasamavAyo / 17) - usake (zuddhAtmasvabhAvako prApta AtmAke) vinAza rahita utpAda hai, aura utpAdarahita vinAza hai| usake hI phira dhauvya, utpAda aura vinAzakA samaya vidyamAna hai / 175 pra. sA./tA vR 18/12 suvarNa gorasamRttikApuruSAdimUrtapadArtheSu yathotpAdAditrayaM loke prasiddha' tathaivAmUrte'pi muktajIve / yadyapi 1. saMsArAvasAnotpannakAraNasamayasAraparyAyasya vinAzobhavati tathaiva kevalajJAnAdivyaktirUpasya kAryasamayasAraparyAyasyotpAdaca bhavati, tathApyubhayaparyAyapariNatAtmadravyatvena prauvyatva padArthasvAditi / athavA 2 zeyapadArthAH pratikSaNaM bhaGgatrayeNa pariNa manti tathA jJAnamapi paricchittyapekSayA bhaGgatrayeNa pariNa mati / 3 SaTsthAnagatAgurulaghukaguNa vRddhihAnyApekSayA vA bhaGgatrayamavaboddhavyamiti sUtratAtparyam / -jisa prakAra svarNa, gorasa, miTTI va puruSAdi mUrta dravyoMmeM utpA jainendra siddhAnta koza Page #378 -------------------------------------------------------------------------- ________________ utprekSA dAdi tInoM lokomeM prasiddha hai usI prakAra amUrta muktajI me bhI jAnanA / 1 yadyapi saMsArakI janmamaraNa rUpa kAraNa samayasArakI paryAyakA vinAza ho jAtA hai parantu kevalajJAnAdikI vyaktirUpa kAryasamayasArarUpa paryAyakA utpAda bhI ho jAtA hai, aura dono paryAyose pariNata AtmadravyarUpa se zrIvyatva bhI banA rahatA hai, kyoki vaha eka padArtha hai 2. aba dUsarI prakArase jJeya padArthoM pratikSaNa tIno bhaGgo dvArA pariNamana hotA rahatA hai aura jJAna bhI paricchittikI apekSA tadanusAra hI tIno bhaGgose pariNamana karatA rahatA hai / 3 tIsarI prakAra se SaTsthAnagata agurulaghugaNa meM honevAlI vRddhihAnikI apekSA bhI sono bhai tahA~ jAnane caahie| aisA sUtrakA tAtparya hai ( pra / TI 1/56) (i sa Ta 24/46/1) - * utpAdavyaya sApekSa nirapekSa dravyArthika naya-de, naya IV/20 utprekSA - eka akAra isane bhedajJAnapUrvaka upameyame upamAnakI pratIti hotI hai| utsaMjJAsaMjJa - apara nAma avasannAsanna / kSetra pramANa kA eka bheda hai| - de gaNita 1 / 1 / utsaraNa - sthiti bandhotsaraNa de utkarSaNa / utsarga- 1/32 / 140/9 dravyaM sAmAnyamu pa anuvRtirityartha / dravyakA artha sAmAnya, utsarga aura anuvRtti hai / usako viSaya karanevAlA naya dravyArthikanaya hai / da pA / TI 24/21/20 sAmAnyokto vidhirutsarga / kahI jAnevAlI vidhi utsahate hai| - sAmAnya rUpase 2 apratyavekSita apramArjitotsarga |= sasi 7/34/370/11 apratyavekSitApramArjitAyA bhUmau mUtrapurISotsarga apavyaya bekSitApramAjitotsarga binA dekhI aura binA pramAjisa (pIDI Adi se jhADo gayI) bhUmimeM malamUtrakA tyAga karanA apratya sAmAjitosa hai / utsarga tapa-de vyutsarga 2 | utsarga va apavAda paddhati pddhti| utsarga mArga "de apavAda / utsarga liMga gi / utsarga samiti -- pratiSThApanA samiti - de. samiti 1 / utsarpiNi- -10 koDAkoDI sAgarokA eka utsarpiNI kAla hotA hai / isa kAla sambandhI vizeSatAe~- de. kAla 4 utsAha bhUta kAlIna ye sIrthaMkarade tIrthaMkara | utsedha - Height U~cAI; utsedhAMgula -- kSetra pramANa kA eka bheda--de gaNita 1/1/3 | udaka - apara nAma 'prabhAdeva' / yaha bhAvI caubIsI meM AThave tIrthaMkara hai --- de tIrthaMkara 5 / udaMbara - baDa baTo, pIpala baTI Umara, kaTUmara, pAkara, gUlara, jaMjIra " Adi phala udabara phala hai inameM uDate hue trasa jIva pratyakSa dekhe jA sakate hai / udambara phala yadyapi pA~ca batAye jAte hai, parantu isI jAtike anya bhI phala inhI meM garbhita samajhanA / 1 udaMbara phaloke aticAra sAdha 3/14 sa tamavihArI mArtAkAdi dAritaM 14- udambara vyApama nIlA | tadbhAdipAlana karane 363 udaya 1 vAlA zrAvaka sampUrNa ajJAta phaloko tathA binA cIre hue bhaTA vagairahako aura usI taraha binA cIrI kI phalI na khAye khA.saM. 206103 mrandastu nUnaM syAdupalakSaNa tena sAdhArastyAjyA ye vanaspatikAyikA 76 | malabIjA yathA proktA phalakAdyAdrakAdaya' / na bhakSyA daivayogAdvA rogiNAmyauSadhacchalAt 180 | evamanyadapi tyAjyaM yatsAdhAraNa lakSaNam / trasAzritaM vizeSeNa tadvi yuktasya kA kathA | 10| sAdhAraNaM ca keSAMcinmUlaM skandhastathAgamAt / zAkhAH patrANi puSpANi parva dugdhaphalAni ca / kuMpalAni ca sarveSA mRdUni ca yathAgamam / santi sAdhAraNAnyena prosakAlAmadheradha | = yahA~para udambara zabdakA grahaNa upalakSaNa rUpa hai / ata. sarva hI sAdhAraNa vanaspatikAyika tyAjya hai | 7 | mUlabIja, agrabIja, porabIja aura kisI prakArake bhI anantakAyika phala jaise adarakha Adi unhe nahI khAnA caahie| na daivayogase khAne cAhie aura nahI roga auSadhi ke rUpameM khAne cAhie |80| isI prakArase anya bhI sAdhAraNa lakSaNa vAlI tathA vizeSata' trasajIvoke AzrayabhUta vanaspatikA tyAga kara denA cAhie |10| kisI vRkSakI jar3a sAdhAraNa hotI hai aura kisIkI zAkhA, skandha, patra, puSpa va parva Adi sAdhAraNa hote hai| kisI vRkSakA dUdha va phala athavA kSIra phala ( jina phaloM ko toDanepara dUdha nikalatA ho) sAdhAraNa hote hai | 11 | kaMpaleM tathA sarva hI komala patte va phala Agamake anusAra yathAkAlekI avadhi paryaMta sAdhAraNa rahate hai, pIche pratyeka ho jAte hai| unakA bhI tyAga karanA cAhie / --- paMca udambara phalokA niSedha - de. bhakSyAbhakSya 4 udaka-1 uttara dizA; 2 uttara dizA kI pradhAnatA de, dizA, 3 jalake artha meM - de, jala, 4 rAkSasa jAtikA eka vyaMtara deva-de rAkSasa, 5. lavaNa samudrame sthita eka parvata-de loka 5 / 6, 6. lavaNa samudra meM sthita zakha parvatakA rakSaka eka deva-de, loka 5/6 / udaka varNa eka graha - de, graha / udakAvAsa- - 1. lavaNa samudra meM sthita eka parvata- de. loka 5/16; 2 lavaNa samudra meM mahAzaMkha parvatakA rakSaka deva - de. loka 5/6 / udadhi kumAra bhavanavAsI devokA eka bheda--de. bhavana / 1,4 / udayajIva pUrvakRta jo zubha yA azubha karma usakI sibhUmivara akita par3e rahate hai, ve apane-apane samayapara paripakka dazAko prApta hokara jIvako phala dekara khira jAte hai| ise hI karmoMkA udaya kahate hai| karmoMkA yaha udaya dravya kSetra kAla va bhavakI apekSA rakhakara AtA hai| karmake udayame jIvake pariNAma usa karmakI prakRti anusAra hI niyamase ho jAte hai. isIse karmakA jIvakA parAbhava karanevAlA kahA gayA hai| 1 bheda, lakSaNa va prakRtiyA~ 1 aneka apekSAose udayake bheda 1. svamukhodaya paramukhodaya 2 savipAka anipAla 3. tIna mandAdi / 2 dravya karmodayakA lakSaNa 3 bhAva karmodayakA lakSaNa 4 svamukhodaya va paramukhodayake lakSaNa 5 samprApti janita va niSeka janita udayakA lakSaNa 6 udayasthAnakA lakSaNa 7 sAmAnya udaya yogya prakRtiyoM jainendra siddhAnta koza Page #379 -------------------------------------------------------------------------- ________________ udaya 8 dhruvodayI prakRtiyA~ * svodaya parodaya bandhI Adi prakRtiyA~- de. udaya / 7 2 udaya sAmAnya nirdeza 1 karma kabhI binA phala diye nahI jhaDate * karmodayake anusAra hI jIva ke pariNAma hote hai * karmodayAnusAra pariNamana va mokSakA samanvaya de. kAraNa IV/ de. vibhAga/4 kamadayakI upekSA kI jAnI sambhava hai 2 udayakA abhAva honepara jIvame zuddhatA AtI hai| 3 karmakA udaya dravya kSetrAdike nimitta se hotA hai 4 dravya kSetrAdikI anukUlatAme svamukhena aura pratikUlatAmeM paramukhena udaya hotA hai 5 vinA phala diye nirjIrNa honevAle karmokI udaya saMjJA kaise ho sakatI hai ? 6 karmodayake nimittabhUta kucha dravyoMkA nirdeza 7 karmaprakRtiyoMkA phala yathAkAla bhI hotA hai aura ayathAkAla bhI 8 bandha, udaya va sattvame antara * kaSAyodaya va sthitibandha vyavasAya sthAnome antara -a. adhyavasAya * udaya va udIraNAme antara-- de. udIraNA * IryApathakarma -- da IryApatha - de. kAraNa III / 5 3 niSeka racanA 1 udaya sAmAnyako niSeka racanA 2 satvakI niSeka racanA 3 satva va udayAgata dravya vibhAjana 4 udayAgata niSekoMkA trikoNa yantra 5 sattvagata niSekakA trikoNa yantra 6 upazamakaraNa dvArA udayAgata niSeka racanAme parivartana 4 udaya prarUpaNA sambandhI kucha niyama 1 mUla prakRtikA svamukha tathA uttara prakRtiyokA sva va paramukha udaya hotA hai 2 sarvapAtIme dezaghAtIkA udaya hotA hai, para dezaghAtIme sarvaghAtIkA nahI nidrA * nidrA prakRtike udaya sambandhI niyama 3 Upara UparakI cAritramoha prakRtiyoMme nIce-nIcevAlI tajjAtIya prakRtiyoM kA udaya avazya hotA hai| 4 anantAnubandhIke udaya sambandhI vizeSatAeM 5 darzanamohanIyake udaya sambandhI niyama viSayasUcI 6 cAritra mohanIyakI prakRtiyome sahavartI udaya sambandhI niyama 7 nAmakarma kI prakRtiyoMke udaya sambandhI 364 1 cAra jAti va sthAvara ina pA~ca prakRtiyoM kI udaya vyucchitti sambandhI do mata / 2 saMsthAnakA udaya vigrahagati meM nahI hotA / 3 gati, Ayu va AnupUrvIkA udaya bhavake prathama samaya meM hI ho jAtA hai| 4. AtapaudyatikA udaya teja, bAta ba] sUkSmameM nahIM hotA . AhArakadvika va sIrthadUra prakRtikA udaya puruSavedIko hI sambhava hai| * tIrthakara prakRti sambandhI tIrthadara 8 nAmakarma kI prakRtiyoge sahavartI udaya sambandhI 9 udayake svAmitva sambandhI sAraNI * gotra prakRtike udaya sambandhI -- de. varNa vyavasthA * kaSAyokA va sAtA vedanIyakA udayakAla --de vaha vaha nAma 5 prakRtiyoMke udaya sambandhI zaMkA samAdhAna * pudgala jIva para prabhAva kaise DAle -- de. kAraNa IV/2 * pratyeka karmakA udaya hara samaya kyoM nahI rahatA ? --de udaya 2/3 hotA hai ? nahI ? -- de. udaya 4/7 1 asaMjJiyoMme devAdi gatikA udaya kaise * tejakAyikome Atapa vA udyota kyoM 2 devagatime udyotake binA dIpti kaise hai ? 3 ekendriyoMme aMgopAga va saMsthAna kyoM nahI ? 4 vikalendriyoMme hu~Taka saMsthAna va du-svara hI kyoM ? 6 karma prakRtiyoMkI udaya va udayasthAna prarUpaNAe~ 1 sAriNIme prayukta saMketoke artha / / 2 udaya vyucchitti kI ogha prarUpaNA 3 udaya vyucchittikI Adeza prarUpaNA 4 sAtizaya midhyAdRSTime mUlottara prakRtike cAra prakAra udayakI prarUpaNA 5 mUlottara prakRti sAmAnya udayasthAna prarUpaNA 6 mohanIyakI sAmAnya va ogha udayasthAna prarUpaNA 7 nAmakarmakI udayasthAna prarUpaNAe~ 1. yugapat udaya Ane yogya vikva tathA saMketa / 2. nAmakarma ke kucha sthAna va bhaGga / 3, nAmakarmake udaya sthAnokI ogha prarUpaNA / 4 udaya sthAna jIva samAsa prarUpaNA / 5 udaya sthAna Adeza prarUpaNA / 6 pA~ca kAlokI apekSA nAmakarmodaya sthAnoM kI sAmAnya prarUpaNA / 7. pA~ca kAloMkI apekSA nAmakarmodaya sthAnoMkI caturgatiprarUpaNA / = prakRti sthiti Adi udayauM kI apekSA ogha Adeza prarUpaNAoM kI sUcI / 7 udaya udIraNA va bandhakI saMyogI sthAna prarUpaNAe~ 1 udaya vyucchittike pazcAt pUrva va yugapat bandha vyucchitti yogya prakRtiyA~ jainendra siddhAnta koza Page #380 -------------------------------------------------------------------------- ________________ daya 2 svodaya parodaya va ubhayabandhI prakRtiyA~ * Atapa va udyotakA parodaya bandha hotA hai- uda 40 * yadyapi mohanIyakA jaghanya udaya sva prakRtikA bandha karaneko asamartha hai parantu vaha bhI sAmAnya bandhame kAraNa hai- de. bandha/3 3 kinhI prakR tiyoke bandha va udayame avinAbhAvI sAmAnAdhikaraNya 4 mUla va uttara bandha udaya sambandhI saMyogI prarUpaNA 5 mUla prakRti bandha, udaya va udIraNA sambandhI saMyogI prarUpaNA * sabhI prakRtiyoMkA udaya bandhakA kAraNa nahI 8 bandha udaya sattvakI trisaMyogI sthAna- prarUpaNA 1 mUlotara prakRti sthAnokI trisayogI opaprarUpaNA 2 cAra gatiyome Ayukarma sthAnokI trisaMyogI sAmAnya va oSa prarUpaNA 3 mohanIya karmakI sAmAnya trisaMyogI sthAna prarUpaNA -de udaya 6 1 bandha AdhAra -- udaya sattva Adheya / 2 udaya AdhAra bandha sattva Adheya / 3 sattva AdhAra-bandha udaya Adheya / 4 bandha udaya AdhAra- sattva Adheya / 5. bandha satva AdhAraudaya Adheya / 6 udaya sattva AdhAra-bandha Adheya / 4 mohanIya karma sthAnoko trisaMyogI oSa prarUpaNA 5 nAmakarmakI sAmAnya trisaMyogI sthAna prarUpaNA 1. bandha AdhAra-udaya satva Adhe / 2. udaya AdhAra--bandha sattva Adheya / 3 sattva AdhAra-bandha udaya Adheya / 4 bandha udaya AdhAra -- sattva Adheya / 5 bandha sattva AdhAra-udaya Adheya / udaya sattva AdhAra-bandha Adheya / 6 nAmakarma sthAnokI visayogI odha prarUpaNA 7 jIva samAsoMkI apekSA nAmakarma sthAnakI trisaMyogI 365 prarUpaNA 8 nAmakarma sthAnokI trisaMyogI Adeza prarUpaNA * mUlottara prakRtiyoke cAro prakArake udaya va unake svAmiyo sambandhI sasthA, kSetra, kAla, antara va alpabahutva prarUpaNAe~ 6 audayika bhAva nirdeza 1 audayika bhAvakA lakSaNa 2 audayika bhAvake bheda * audayika bhAva bandhakA kAraNa hai- de. bhAra 3 mohaja audayika bhAva ho bandhake kAraNa hai anya nahI 4 vAstavame mohajanita bhAva hI audayika hai, usake binA saba audayika bhI kSAyika hai * asiddhatyAdi bhAvome audayikapanA de, vaha vaha nAma * vaha vaha nAma 1 bheda lakSaNa va prakRtiyA~ * kSAyopazamika bhAvame kathaJcit audAyikapanA --de kSayApazama * guNasthAno va mArgaNAsthAno meM audAyikabhAvapanA tathA tatsambandhI zaMkA samAdhAna --- de vaha vaha nAma * kaSAya va jIvatvabhAvame kathaJcit audayika va pAriNAminAde vaha vaha nAma * audayika bhAva jIvakA nija tattva hai 3. bhAga 2 * audayika bhAvakA Agama va adhyAtma paddhatise nirdeza - de. paddhati 1. bheda, lakSaNa va prakRtiyA~ 1 aneka apekSAose udayake bheda sakhi 8/2/380 eva pratyayavazAtto'bhavadvidhAyate svamukhena paramukhena ca / isa prakAra kAraNavazase prApta huA vaha anubhava do prakArase pravRtta hotA hai -1 suravase aura 2 paramukhase / (rAvA 8/21/1/583/16) pa. prA 4 / 513 kAla-bhava-khettapehI udao savivAga avivAgo / kAla, bhava aura kSetrakA nimitta pAkara karmo kA udaya hotA hai| vaha do prakArakA hai - 1. savipAka udaya aura 2 avipAka udaya / (paM. saM / saM 4 / 368 ) / tIvra mandAdiudaya gha 1/1.138/388/2 SaDvidha kaSAyodaya / tadyathA tIvratama tIvrataraH, tIvra, manda, mandatara, mandatama iti / SAyakA udaya chaha prakArakA hotA hai / vaha isa prakAra hai| tIvratama taM vratara, tIvra, manda mandatara, mandatama / prakRti sthiyi Adiko apekSA bheda :15/285-286 + mAla pR. 206 1 mUla 1 prakRti utkRSTa 1 uttara mUla T prayoga janita udaya 1 } sthiti jainendra siddhAnta koza 1 pR. 286 1 uttara anutkRSTa 2. dravya karmodayakA lakSaNa I sthiti kSaya janita anubhAga ajaghanya 1 pradeza pR 28 jaghanya pa saM./prA /3/3 ghaNNassa saMgaho vA saMtaM jaM putrasaniya kmm| bhujaNakAlo udao udIraNA'pakvapAcaphala va | 3| dhanya ke saMgraha ke samAna jo pUrva saMcita dharma hai, unake AramAme avasthita rahaneko sa kahate hai / karmoM ke phala bhogane ke kAlako udaya kahate hai / tathA apakva karmo ke pAcanako udIraNA kahate hai / sasi 2 / 2 / 946/8 avyAdinimittavazAda karmaNA prAviruda = dravya, kSetra, kAla va bhavake nimittake dhazase karmoM ke phalakA prApta honA udaya hai (rAvA. 2/1/4/200 / 11) ( rA vA 6/14/1/12/26) ( pra sA / ta pra. 56 / 106/1) ka pA/vedaka adhikAra na6 kammeNa udayo kammodayo, avakkapAcaNAe viNA jahAkAlajaNido kammAna ThidivakharaNa jo vivAgo so kammAdayoti bhaNNade / so puna khetta bhava kAla poggala dvidI vivAgAdayatti edassagAhAthacchaddhassa samudAya tyo bhavadi / kudo / khetta bhava kAla moggale assiUNa jA dvidivakhao udiNNaphalabakhagha Page #381 -------------------------------------------------------------------------- ________________ udaya parisaDaNalakkhaNo sodayo tti sutttthaavlvnnaado| karma rUpa se udayameM Aneko karmodaya kahate hai / apakvapAcanake binA yathAkAla jati jo kamakA vivAka hotA hai, usako karmodaya kahate hai / aisA isa gAthAke uttarArdhakA artha hai| so kaise kSetra, bhava, kAla aura pudgala dravyake Azrayase sthitikA kSaya honA tathA karmaskandhoMkA apanA phala dekara jhar3a jAnA udaya hai / aisA sUtra ke avalambaname jAnA jAtA hai / go. jI / kI pra. 8/26/12 svasthitikSayavazAdudayaniSeke galata kArmaNaskandhAnAM phaladAnapariNati' udaya / - apanI apanI sthiti kSayake barase udayarUpa niSeko ke galanepara karmaskandhoMkI jo phaladAna pariNati hotI hai, use udaya kahate hai / (go.ka jI. 431/12/8) / go.ka/jI.pra. 264/367/11 svabhAvAbhivyakti' udaya', svakAyaM kRtvA rUpaparityAgo vA / - apane anubhAgarUpa svabhAvako pragaTatAko udaya kahie hai| athavA apanA kAryakari karmaNAko choDe tAko udaya kahiye / 2. bhAvakarmodayakA lakSaNa sasA / mU. 132-133 aNNANassasa udao jA jIvANaM ataccauvalI / micchattassa du udao jIvassa asadahANatta / 132 / udao asaMjamassa dujaM jIvANaM haveha aviramagaM jo soogo bANa so du kasAyaudao | 133| = jIvoMke to jo tatvakA ajJAna hai vaha ajJAnakA udaya hai aura jIvake jo azraddhAna hai vaha mithyAtvakA udaya hai / aura jIvoke aviramaNa yA atyAgabhAva hai vaha asaMyamakA udaya hai aura jIvoMke malina upayoga hai vaha kaSAyakA udaya hai / sa. si 6/14/332/7 udayo vipAkaH / - karmake vipAkako udaya kahate hai| 4. svamukhodaya va paramukhodayake lakSaNa go.jI. 342/463 / 10 anudayagatAnA paramutyodayatvena svasamayodayA ekaikaniSeDA sthita saMkramya gacchantIti svamukhamukhodaya vizeSa avagantavya udayako prApti nAhIM je napuMsaka vedAdi paramukha udayakari samAna samaya niviSai udayarUpa eka-eka niSeka, kalA anukramakari saMkramaNa hoi prama (vizeSa de stuvika sakramaNa ) aise svamukha va paramukha udayakA vizeSa jAnanA / jo prakRti AparUpa hI hoi udaya Avai tahA~ svamukha udaya hai / jo prakRti anya prakRtirUpa ho (udaya) tahA~ para mula udaya hai| pR. 464 /10 (rA. vA / hi 8/21/626) 5. samprAptijanita va niSeka janita udaya gha. 15/2/1 saMtasIdo egA diTThadi udiNNA, sahi udigaparamANumegA mosUna dusamayAdi avANaM tarAvala bhAdo / sevivAda jagAo hidIo udiSNAo. ehi jaM padesagga udiNaM tassa davbayiNaya paDucca pubbillabhAvovayArasabhavAdo / saMprAptiko apekSA eka sthiti udIrNa hotI hai, kyoki isa samaya udaya prApta paramANuoke eka samayarUpa avasthAnako choDakara do samaya AdirUpa avasthAnAntara pAyA nahIM jaataa| niSekakI apekSA aneka sthitiyoM udIrtha hotI hai, kyoMki isa samaya jo pradeza hai usake abhyArthika nayakI apekSA pUrvIbhAva ke upacArakI saMbhAvanA hai|" 6. udayasthAnakA lakSaNa rA. vA. 2/5/4/207/13 - ekapradezo jaghanyaguNa parigRhIta', tasya cAnubhAga vibhAgapraticchedAH puurvvtkRtaaH| evaM samaguNA vargA samuditA vargaNA bhavati / ekAvibhAgaparicodAdhikA pUrvavadvirIkRtA vargAvargaNAzca bhavanti yAvadantaraM bhavati tAvadekaM spardhakaM bhavati / evamanena krameNa vibhAge kriyamANe'bhavyAnAmanantaguNAni 2. upa sAmAnya nirdeza siddhAnAmanantabhAgapramANAni spardhakAni bhavanti tadetatsamuditamekamudayasthAna bhavati / eka pradezake jaghanya guNako grahaNa karake usake avibhAga praticcheda karane caahie| samAna avibhAga praticchedokI paktise varga tathA vargoMke samUha se vargaNA hotI hai| isa kramase samaguNavAle vargo ke samudAyarUpa vargaNA banAnI caahie| isa taraha jahA~ taka eka-eka avibhAga paricchedakA lAbha ho vahA~ takakI vargaNAoM ke samUhakA eka spardhaka hotA hai| isake Age eka do Adi avibhAgapraticcheda adhikavAle varga nahIM milate. ananta avibhAgapraticcheda adhika bAte hI milate hai| vahA~ se Age puna jaba taka krama vRddhi prApta hotI rahe aura antara na paDe tabataka spardhaka hotA hai| isa taraha sama guNavAle vargoM ke samudAyarUpa vargaNAo ke samUharUpa spardhaka ki eka udayasthAna meM abhavyose anantapuNe tathA siddho ke anantabhAga pramANa hote hai / 366 mama 5 / 164 / 381/12 yANi deva aNubhAgabandhabhavasAraThANANi tANi petra aNubhAgamancad hANAgi agnAni ko pariNAmadyAgi tANi caiva kasAyaudayaThANANitti bhaNati / jo anubhAgabandhAdhyavasAyasthAna hai ve hI anubhAga vandhasthAna hai / tathA anya jo pariNAmasthAna hai ve hI kaSAya udayasthAna kahe jAte haiM / sasA A3 yAni svatasampAdana samartha karmAvasmAlakSaNAnyudayasthAnAni / - apane phalake utpanna karane meM samartha karmaavasthA jinakA lakSaNa hai aise jo udayasthAna | 7. sAmAnya udaya yogya prakRtiyA~ paMsa / prA 2 / 7 vaNNa-rasa- gandha phAsA cau cau sattekkamaNudayapayaDIo / e e puNa solasayaM bandhaNa saMghAya pa caivaM 191 - cAra varNa, cAra rasa, eka gandha, sAta sparza, paoNca, bandhana aura paoNca savAta me chabbIsa prakRtiyoM udayake ayogya hai 122 prakRtiyoM udayake yogya hotI hai / (paM. sa 2 / 38) go, ka / jI. pra 37 / 42 / 1 udaye bhedavivakSAyAM sarvA aSTacatvArizacchata amedavivakSAyAdvAtriMzatyuttarazataM udayame bhedakI apekSA sarva 148 prakRtiyA~ udayogya hai aura abhedako apekSA] 122 prakRtiyoM udaya yogya hai / ( pa sa / saM. 148 ) / 8. bhuvodayI prakRtiyA~ mo. 72 sAmavodayanArasa gAI catatimmANa | subhagAdejjasANaM jumme viggArI jasa, kArmaNa, varNAdika 4, sthira, asthira, zubha, azubha, agurulaghu, nirmANa ye nAma karmakI 12 prakRtiyoM modI hai| 2. udaya sAmAnya nirdeza 1. karma kabhI binA phala diye nahIM jhar3ate = kapA, 3/22/1430/245/2 Na ca kammaM sagarUveNa parasarUveNa vA adattaphalama kammabhAva gacchadi, virohAdo / egasamayaM sagasarUveNacchiya vidiyasamae parapasisima ammamA di ti dusamayakAla dijidda so ko karma svarUpase yA pararUpase phala binA diye akarmmabhAvako prApta hote nahIM kyoMki, aisA mAnanemeM virodha AtA hai / kintu anudayarUpa prakRtiyo ke pratyeka niSeka eka samaya taka svarUpase rahakara aura dUsare samaya meM paraprakRtirUpase rahakara dosare samaya akarmabhAvako prApta hote hai. aisA niyama hai| ata sUtrame (samyagmithyAtva ke ) do samaya kAla pramANa sthitikA nirdeza diyA hai (a A / 1850 / 1669) / 2. udayakA abhAva hone para jIvameM zuddhatA AtI hai Sa kha 7/29 / sU. 34-35/78 ajogi nAma kathaM bhavadi / 340 khaDyAe ladIe|30|- jIva ayogI kaise hotA hai 134 kSApi sandhise jIna ayogI hotA hai // 33 // 1 jainendra siddhAnta koza Page #382 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sadama 2. udaya sAmAnya nirdeza gA. 3. karmakA udaya dravya kSetra Adike nimittase hotA hai tamhA dukkharUvaphalAbhAve vi asAdAvedaNIyassa udayAbhAvo jujjade tti siddha / prazna-binA phala diye hI pratisamaya nirjIrNa ka. pA. mutta/mU. gA.56/465 / khetta bhava kAla poggala hidivivAgo honevAle (IryApatha rUpa) paramANu samUhako udaya sajJA kaise bana dayakha yo du / 56 / ma kSetra, bhava, kAla aura pudgaladravyakA Azraya sakatI hai ? uttara-nahI, kyoki jIva va karmake vivekamAtra phalako lekara jo sthiti vipAka hotA hai use udIraNA kahate hai aura udaya dekhakara udayako phala rUpase svIkAra kiyA gayA hai| prazna - yadi kSayako udaya kahate hai| aisA hai to 'asAtAvedanIyake udayakAla meM sAtAvedanIyakA udaya nahIM paM.saM/prA 4/513 . / kAlabhavakhettapehI udao -kAla, bhava aura hotA, kevala asAtA vedanIyakA hI udaya rahatA hai aisA nahIM kahanA kSetrakA nimitta pAkara karmoM kA udaya hotA hai| (bha A./vi 1708/ cAhie, kyoki, apane phalako nahI utpanna karane kI apekSA donoM meM 1537/8). hI samAnatA pAyI jAtI hai| uttara-nahI kyoki, taba asAtAvedaka. pA 1/1,13.14/1242/26/1 dabba kammassa udaeNa jIvo koho nIyake paramANuoke samAna sAtAvedanIyake paramANuokI apane rUpase tti jaM bhaNidaM ettha coao bhaNadi, davvakammAi' jIvasaMbadhAI nirjarA nahI hotii| kintu vinAza honekI avasthameM asAtArUpase saMtAi kimidi sagakajja kasAyarUvaM sambaddha Na kuNaM ti 1 aladdha pariNamakara unakA vinAza hotA hai, yaha dekhakara sAtAvedanIyakA visitttthbhaavttaado| tadala bhe kAraNa vattavya / pAgabhAvo kAraNaM / udaya nahIM hai, aisA kahA jAtA hai / parantu asAtAvedanIyakA yaha pAgabhAvassa viNAso vi dabakhettakAlabhatrA bekvAe jAyade / tado Na kama nahIM hai, kyoMki, taba asAtAke paramANuokI apane rUpase hI nirjarA pAyI jAtI hai / isa kAraNa dukharUpa phalake abhAvameM bhI savvaddha' davbakammAi sagaphalaM kuNaM ti tti siddha |-drvykrmke asAtAvedanIyakA udaya mAnanA yuktiyukta hai, yaha siddha hotA hai| udayase jIva krodharUpa hotA hai, aisA jo kathana kiyA hai usapara zakAkAra kahatA hai-prazna-jaba dravyakarmoM kA jIvake sAtha sambandha 6 karmodayake nimittabhUta kucha dravyoMkA nirdezapAyA jAtA hai to ve kaSAyarUpa apane kAryako sarvadA kyo nahIM utpanna karate hai ? uttara-sabhI avasthAomeM phana denerUpa viziSTa avasthAko go. ka./bhASA 68/69/15 jisa jisa prakRtikA jo jo udaya phalarUpa prApta na honeke kAraNa dravya kama sarvadA Ane kaSAyarUpa kAryako nahIM kArya hai tisa tisa kAryako jo bAhyavastu kAraNabhUta hoi so so vastu karate haiN| prazna-dravyakarma phala denerUpa viziSTa avasthAko sarvadA tisa prakRtikA nokarma dravya jAnanA (jaime)prApta nahIM hote, isameM kyA kAraNa hai, usakA kathana karanA caahie| uttara -jisa kAraNa se dravyakarma sarvadA viziSTapaneko prApta nahIM hote (go. ka.66-88/69-71) 1 vaha kAraNa prAgabhAva hai| prAgabhAvakA vinAza hue vinA kArya kI utpatti nahI ho sakatI hai| aura prAgabhAvakA vinAza dravya kSetra nAma prakRti nokarma dravya kAla aura bhavakI apekSA lekara hotA hai| isalie dravyakama sarvadA 70 mati jJAnAvagNa vastrAdi jJAnakI Avaraka vastueM apane kAryako utpanna nahIM karate hai, yaha siddha hotA hai| "zruta jJAnAvaraNa indriya viSaya Adi bha A/vi. 1970/1154/4 bAhyadravyaM manasA svIkRta rAgadvaSayornIja ___71/ avadhi va mana paryaya saklezako kAraNabhUta vastue tasminnasati sahakArikAraNa na ca karmamAtrAdAgadvaSavRttiryathA "| kevala jJAnAvaraNa satyapi mRtpiNDe daNDAdyantara kAraNavaikalye na ghaTotpattiryatheti ___72/ pA~ca nidrA darzanAvaraNa | dahI, lazuna, khala ityAdi manyate / manameM vicArakara jaba jova bAhyadravyakA arthAta mAhya "cakSu acakSu darzanAvaraNa | vastra Adi parigrahakA svIkAra karatA hai, taba rAga dvaSa utpanna hote hai| yadi 73 avadhi va kevala darzanAvaraNa | usa usa jJAnAvaraNavat sahakArIkAraNa na hogA to kevala karmamAtrase rAgadvaSa utpanna hote " sAtA asAtA vedanIya iSTa aniSTa annapAna Adi nhiiN| jaise ki mRtpiNDase utpanna hote hue bhI daNDAdi ke abhAva meM 74 samyaktva prakRti jina mandira Adi utpanna nahI hotA hai aura bhI de (udaya 1/2/2,3), (udaya/2/4) 74 mithyAtva prakRti kudeva, kumandira, kuzAstrAdi 4 dravyakSetrAdikI anukUlatAmeM svamukhena aura prati- "| mizra prakRti samyaka va mithyA donoM Ayatana 75 anantAnubandhI kudevAdi kUlatAmeM paramukhena udaya hotA hai| | apratyAkhyAdi 12 kaSAya kAvyagrantha, kokazAstra, pApIpuruSa ka. pA. 3/22/6430/244/4 udayAbhAveNa udayaNiseyaTTidI para sarUveNa gadAe / jisa prakRtikA udaya nahIM hotA usakI udaya niSeka 76 tIno veda strI, puruSa va napusakake zarIra sthiti upAntya samayame pararUpase saMkramita ho jAtI hai| "hAsya bahurUpiyA Adi 5 binA phala diye nirjIrNa honevAle karmoko udaya rati suputrAdi arati saMjJA kaise ho sakatI hai ? iSTa viyoga aniSTa sayoga zoka suputrAdikI mRtyu gha. 12/4,2,7,26/1 Nipphalassa paramANupu jassa samayaM paDi parisada tassa "bhaya siMhAdika kadhaM udayavavaeso / Na, jIvakamma vivegamettaphala daLUNa udayassa phala jugupsA nindita vastu ttbhuvgmaado| jadi evaM to asAdavedaNIyodayakAle sAdAvedaNIyassa tahA~ tahA~ prApta iSTAniSTa AhArAdi udao Naritha, asAdAvedaNIyasseva udao asthi tti Na vaktavya, nAma karma tisatisa gatikA kSetra va indriya sagaphalANuppAyaNeNa doNaM pi sarisattu vala bhAdo Na asAdaparamANUNaM zarIrAdi ke yogya pudgala skandha bva sAdaparamANUNaM sagasarUveNa NijjarAbhAbAdo / sAdaparamANao U~ca nIca gotra U~ca nIca kula asAdasarUveNa viNassatAvatthAe pariNamidUNa vissa te daLUNa sAdAve antarAya dAnAdi meM vighnakArI puruSa Adi daNIyassa udao Nathi tti vuccade Na ca asAdAvedaNIyassa eso kamo asthi, aisAda] paramANUNaM sagasarUveNeNa Nijja ruvala bhaado| 74 Adi Ayu my jainendra siddhAnta koza Page #383 -------------------------------------------------------------------------- ________________ udaya 368 3 niSeka racanA 7 karmaprakRtiyoMkA phala yathAkAla bhI hotA hai aura ayathAkAla bhI ka. pA. sutta/vedaka adhikAra naM 6/ma. gA.56/465 kadi AvaliyaM pavesei kadi ca pavissati kassa AvaliyaM / prayoga vizeSake dvArA kitanI karmaprakRtiyoko udayAvalIke bhItara praveza karatA hai / tathA kisa jIvake ktinI karmaprakRtiyo ko udIraNAke binA (yathA kAla) hI sthitikSayase udayAvalIke bhItara praveza karatA hai| zla vA 2/sU 53/vA 2 karmaNAmayathAkAle vipAkopapatte ca AmraphalAdivat / -Amra phalake ayathAkAlapAkakI bhA~ti karmokA ayathAkAla bhI vipAka ho jAtA hai| jJA. 35/26-27 mandavIryANi jAyante karmANyatibalAnyapi / apakkapAcAnAyogAtphalAnIva vanaspate' 26 / apakvapAka kriyate'statandrastapobhiruva zuddhiyukta: / kramAdguNazreNisamAzrayeNa susaMvRtAnta:karaNe munIndra / 27 / pUrvokta aSTa karma atizaya baliSTha hai, tathApi jisa prakAra vanaspatike phala binA pake bhI pavanake nimittase (pAla Adise) paka jAte hai usI prakAra ina karmokI sthiti pUrI honese pahale bhI tapazcaraNAdikase mandavIrya ho jAte hai 26 naSTa huA hai pramAda jinakA aura samyak prakArase saMvararUpa huA hai citta jinakA aise munIndra utkRSTa vizuddhatAsahita tapose anu kramase guNazreNI nirjarA kA Azraya karake binA pake karmoM ko bhI pakAkara sthiti pUrI hue binA hI nirjarA karate hai / 271 8 bandha, udaya va sattvameM antara ka.pA 1/1250/261/3 baMdhasaMtodayasarUvamega ceva davvaM / taM jahA, * kasAyajogabaseNa logamettajIvapadesesu akkameNa AgatUNa sabaMdhakammakvadhA aNatANaM tAparamANusamudayasamAgamuppaNNA kammapajjAeNa pariNayapaDhamasamae baMdhavavaesaM paDivajjati / te ceva vidiyasamayappahuDi jAba phaladANaheTThimasamao tti tAva saMtavavaesa pddivjjNti| te ceya phaladANasamae udayavavaesa paDivaja ti| Na ca NAmabhedeNa dvvbheo| Na kohajaNaNAjaNaNasahAveNa TThidibheeNa ca bhinnnndvvaannmeyttvirohaado| Na ca lakravaNabhede sate davANameyattaM hodi tihabaNassa bhiNNalakkhaNassa eyattappasaMgAdo tamhA Na badhasatadavvANa kammattamasthi; jeNa kohodaya paDucca jIvo kohakasAyo jAdo ta kammamudayagaya paccayakasAeNa kasAo tti siddha Na ca ettha dabbakammassa ubayAreNa kasAyata; ujusude uvyaaraabhaavaado|-prshn-ek hI kama-dravya bandha, sattva aura udaya rUpa hotA hai| isakA khulAsA isa prakAra hai ki anantAnanta paramANuoke samudAyake samAgamase utpanna hue karmaskandha AkAra kaSAya aura yogake nimittase eka sAtha lokapramANa jIvake pradezoM meM sambaddha hokara karma paryAya rUpase pariNata honeke prathama samaya meM 'bandha' isa sajJAko prApta hote hai / jIvase sambaddha hue ve ho karmaskandha dUsare samayase lekara phala denese pahale samaya taka 'sattva' isa saMjJAko prApta hote hai, tathA jIvase sambaddha hue ve hI karmaskandha phala deneke samayameM 'udaya' isa sa jJAko prApta hote hai| yadi kahA jAya ki dravya eka hI hai, phira bhI bandha Adi nAma bhedase dravyameM bheda ho hI jAtA hai, so bhI kahanA ThIka nahIM hai| uttaranahIM, kyoki, bandha udaya aura sattvarUpa karmadravya meM krodha (Adi) ko utpanna karane aura na karane kI apekSA tathA sthitikI apekSA bheda pAyA jAtA hai| (arthAta udayAgata karma krodhako utpanna karatA hai bandha va sattva nhii| tathA bandha va udayakI sthiti eka-eka samaya hai, jaba ki satyakI sthiti apane-apane karma kI sthitike anurUpa hai)| ataH unhe sarvathA eka mAnane meM virodha AtA hai| yadi kahA jAya ki lakSaNakI apekSA bheda honepara bhI dravyameM ekatva ho sakatA hai, so bhI kahanA ThIka nahIM hai, kyoki, aisA mAnanepara bhinna-bhinna lakSaNavAle (Urdhva, madhya va adho) tIno lokoM ko bhI ekatvakA prasaga prApta ho jAtA hai / isalie RjusUtra nayakI apekSA bandha aura sattvarUpa dravyake karmapanA nahIM banatA hai| ata: cUki krodhake udayakI apekSA karake jIva krodha vadhAyarUpa hotA hai, isalie RjusUtra na yakI dRSTi meM udayako prApta huA krodhakarma hI pratyaya kaSAyakI apekSA kaSAya hai yaha siddha hotA hai| yadi kahA jAya ki udaya dravyakarmakA hI hotA hai ata' RjusUtra naya upacArase dravyarmako bhI pratyaya kaSAya mAna legA so bhI kahanA ThIka nahIM hai, kyoki, RjusUtra nayameM upacAra nahI hotA hai| 3 niSeka racanA 1 udaya sAmAnyakI niSeka racanA go. jI /jI. pra 258/548/5 nanu ekaiksamaye jIvena baddha kasamayaprabaddhasya AbAdhAvajitasthitiprathamasamayAdArabhya taccaramasamayaparyantaM pratisamayamekaikaniSeka evaudeti| kathamekaiksamayaprabaddha udeti prazne ucyane-anAdibaMdhanibaMdhanabaddhavivakSitasamayaprabaddhaniSeka 6. udeti, tadA tadantarasamaye baddhasamayaprabaddhasya dvicarama niSeka udeti 10. tadantarasamaye baddhasamayaprabaddhasya tricaramaniSeka udeti 11. evaM caturthAdisamayeSu baddhasamayaprabaddhAnA catuzcaramAdiniSakodayakrameNa AbAdhAvajita vivakSitasamayamAtrasthAneSu gatvA caramatatsamaya prabadhasya prathamaniSeka udeti, evaM vivAditasamaye eka samayaprabaddho baTanAti eka udeti kiMcidUnadvayardhaguNahAnimAtrasamayaprabaddhasattvaM bhavati / prazna-eka samayaviSai jIvakari bAndhyA jo eka samaya prabaddha tAke AnAdhA rahita apanI sthitikA prathama samayatai lagAi aMtasamaya paryata samaya-samaya prati eka eka niSeka udaya Avai hai| pUrva gAthAviSai samaya prati eka-eka samayaprabaddhakA udaya AvanA kaise kahA hai| uttara-samaya-samaya prati bandhe samayaprabaddhanikA eka-eka niSeka ikaTThe hoi vivakSita eka samayaviSai samaya prabaddha mAtra ho hai| kaise| so kahie hai-anAdi bandhanakA nimittakari bandhyA vivakSita samayaprabaddha tAkA jisa kAla viSai antaniSeka udaya ho hai tisa kAlaviSe, tAke anantara bandhyA samayaprabaddhakA upAntya niSeka udaya ho hai. tAke bhI anantara bandhyA samayaprabaddhakA antase tIsarA niSeka udaya ho hai| aise cauthe Adisamaya niviSai bandhe samayaprabaddha nikA antate cauthA Adi niSekanikA udaya kramakari AbAdhAkAla rahita vivakSita sthitike jete samaya titane sthAna jAya, antaviSe jo samayaprabaddha bandhyA tAkA Adi niSeka udaya ho hai| aise sabaniko joDai vivakSita eka samayaviSai eka samaya prabaddha udaya Avai hai| aMka saMdRSTi kari jaise (sthiti bandhakI niSeka racanAke anusAra (dekho Age) 6 guNa hAniyoke 48 niSekomeM-se) jina samayaprabaddhani ke sarva niSeka gali gaye tinikA udaya to hai naahiiN| bahuri jisa samayaprabaddhake 47 niSeka pUrve gale tAkA antima 6 (pradezoM) kA niSeka vartamAna samayavi udaya Avai hai / bahuri jAkai 46 niSeka pUrvai gale tAkA antimase pahalA 10 (pradezo) kA niSeka udaya ho hai / aura aise hI krama jAkA eka hU niSeka purve na galA tAkA prathama 512 kA niSeka udaya ho hai| aime vatamAna koI eka samaya virSa sarva udayarUpa niSekanikA udaya ho hai| 6,1011,12,13,14,15,16 // 18,20,22,24,26,28,30,32/ 36,40,44,48.5256 60,64/ 72, 80,88,66,104,112,120,128/ 144,160 176,162,208,224,240 256 288,320.352,384,416,448480,512/ aise iniko joDai sampUrNa samayaprabaddhamAtra pramANa ho hai| AgAmI kAlaviSai jaise-jaise navIna samayaprabaddhake niSekanike udayakA sadbhAva hotA jAyegA, taisete se purAne samayaprabaddhake niSekanike udaya abhAva hotA jaayegaa| jaise-AgAmI samayaviSai navIna samayaprabaddhakA prathama 512 kA niSeka udaya AvegA tahA~ vartamAnaviSai jisa samayaprabaddhakA 512 kA niSeka udaya thA tAkA 512 vAle niSekakA abhAva hoi dUsarA 480 kA [kramaza pR. 371]] jainendra siddhAnta koza Page #384 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 4860 1. varatI udaya SARAR 3708 al 3100 4 udayAgata niSekoMkAtrikoNayaMtra pramANa-ge jI/258/568 -sthitigata samaya prabadhda - 2604 2972DI waco 18 1036 1140 ORA 852 0000 vATa00 369 jainendra siddhAnta koza 125 janajAnamAla 1372 DPEOP malAla udayagata samaya prabadhda SaSTama guNahAni I paMcama guNahAni / caturtha guNahAni tRtIyaguNahAni dvitIyaguNahAni (prathama guNahAni 6300. 5744d samaya 4032 1616 18529 8864 37856. 408 10/11 10/11/12 kAmaRTRENT 14318 14002/34LER 1901 1912/13/14/15 167 10/14428/176/ 30) 102 41516/1827 1 RA|115/16/20/224 11013 14 15 1620222830 H41561820222426 0 11 12 14/1 6/1820/2224/26/2015 vigAmAbAda 1820/22/28/262830 10912114/1161820122128113032 190120343114/1545193/20/222426/2010/323635 10 134 15 1208:30323640 1011 1213/14/15/1618/20/222426243032/364044 naM. 09 12 pApaca 202224262730323604648) |10|11|12|13|14|15/16/18/20/22|24/26/28|30|32|36401668052 ne V10 11 12 13 14 15 mahApaE02324263733RI4 5 627) ||10-11 12 13 14 15 16 172022-24/26/202011364AchAca525660Ara cAkAzAcA vApara022242628/30/32|3640444852/56/064 10 11 12 13461202224263032/36AhAhAhA60/64/02 HEM /1112/13 198116 17222242626/30131364044435664728 ] 12000/12/13 |14|15|16|18|2012224/262/3032/3640444552566647208.22] 11 12 13 14 15 16 18202224262303236/4044256Ahana64720ccAnasA 111/12/12/14 15 16 1820224AvAzya3336AhAchAhAhAhAhAzAccA104 20] 12/13/14/15/16/18/20/22/2426/28/30/32/364044/4/52/56/60/64/72/0Ac6108/112] ] 113/14/15/16/18/20/2224/26283032|3640 5 2566677280ccAc6/104/112/120-1) (21/12/12/14/15/16/18/20/2224/26/28/30/32/3640 5 2/56064/72ccca cchA104/112/120/128 mata ta 10/11/12/13/14/15 16 18/20/222426213032|3640444525660647280ccaa104/112 120/128/144 16) [11/12/13/14/1516180222426230 23640 5 5kSAhArAcvAccam6104Akza120/128148/ 1 5 ] 1213/28/15/11/20/22/28/26283032/34044452566064720 104112/120 128/144/160/17dAna 120/2912 13 14 15 16 18/20/222428303236 40/44452166064/7280 cc 104912120128144160/176parsanA 11 12 13/14/15/16/18/20/222426/28/30/32 3640444352/5660/64/0280cca n6/104/112/120 12/144 160 /176/102208, [11/12/12/14/1/19/1/3/ra/ra/ra/ra0/22l 40 | |4Ta2IddI ha0 64 72|0| |r6/104/12/2012 244160 viThThacra 208 rara4tA 10/11 12 13 14 15 16/18/201 2224/26/28/30/3236/40444852/56/6064/72/20/ 6/104/112/120/128/144 160/276/182/208 224/240 11/12 13/14/14/1/1827rara 28/30/32/36/80/44452 5660647280cyAc6/104/112/120/1281441017cApa 08224240256 vara/13 14 1118ra0rara raza 323vAhAhA48525664728086104/112/120/12 /16/1761 / 208224240256 13|4| 116 18ra0rarararara8 36/80888|5256/60 6472808 6104 112 120/128144/10/176 182208224240/256/2883 12 13 14/15161820 8032ER/80/52 166064 72086104112/120/128/144160 /1762208 224240/256288 320 3526 7011 12 13 14 15 16 18/20/22128262830323408885/5/56 64720 8 6104/112 120/128144 160/106 /120822420256288320352384.5 hAca 10 11 12 13 14 15 16 1820/2224262830BRE6/80/88/ 64 20 6 08/112120 12/144/160/176/parA 20/224/240 256288320/352 384416ma.4] 0 2/13/1/1612/222262 3032358058/8/256/0/48/72/80 6 /04/12/120/128144 160/176/102/208224240 256 28 320352 384|416 448 naM 3 "bA 12/12/13/zapa6/12/20/22 24362 303 / 0 6 /72/ 0 6 /104112120/120 144/160/176/18220 20240/256320/35234/316]448/rea 12/13/14/12//2012|24|23|28|30|32|3/80/88 /08/72/0cca ccha 104/112 1202188/160/106 1 08 2242402vAraca32025274/416/448///na-na 120 420 376 46ER 00 Baa2 13HERE 3. niSeka racanA Page #385 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1. sattvagata niSeka racanAkA yantra udaya pramANa '-(go, ka.643/4143) - 74 samaya pravad arc Xtreceaus 3204320432043204320432032 1-sthitigata aneka samaya prabadoM diyA tRtIya caturtha paMcama jainendra siddhAnta koza SaSTamA saptama aSTamA X12512XXRX 270 kemAga bace dravyayAsamaya prabadro udayAgata niSekoM se avazeSa 352XX352252-2224352352352252X352) 7X828XRILXR2EXB2X82XR2EX82X82EXR2EX828 5124512X12X11212XX512) ekasamaya prabadake eka samaya prabaddha ke - niSekanaM. -niSeka naM.1 2 3 4 5 6 7 8- - - 41 4243444546 47 48||1|2|3| |5|6|4| | 20011/12/13/14/15R ||10/1112/13/14/15/16 020|| 11/12/13/14 15/16 ke niSeka 1790/9||12|13/14 15 16 | kulajor3a- 13 guNahAni guNita ekasamaya prabad 4|10|11 12 13 14 15 / 190991211298||15| 1/10/11/12/13/14/15/16 1/10/11/12 13 14 15 16|| 10/11/12/13/14 |10/11/12/13/14 15 010/11/12/13 14 15 16 10/11/12/13/14/15/16 | 810/11/12/13/14/15/16/ 4/10/11 12 13 14 15 16/||10/11 12 13 14 15 10/11/12/13/14 15/16 10/11/12/13/14/15/16/09091 12 13 14 15 16 - udaya Akararivaracukemjo nika 8/10/11/12/13/14/15/16] XEX16X816X89XBEXUX89XUXUREXITE 204320327 (3523524352XE 8X38438428411284384Ars 16X816XSEXSIX816X876416X K880X8HEX88780X800X880X880X889X802. (8coXYEATKBOXy2oXeroxgodeox86908 K112X11251221213 aneka samaya prabaddha 288XERIX38AXABAX28AXa8RX288X288E8BXRRXORA Q28XO28XO8XO28XO7RXO28X628XO28XO24XORXO28XO28XOnXQ28XORX628X. naM.41 naM.42 naM.43 naM44 naM.45 naM.46 naM.47 3 niSeka racanA 1.48 Page #386 -------------------------------------------------------------------------- ________________ udaya niSeka udaya AvegA / bahuri jisa samaya prabaddhakA vartamAna viSai 480 kA niSeka udaya thA tAkA tisa niSekakA abhAva hoi 448 ke niSekakA udaya hogA / aiseM kramate jisa samayabaddhakA vartamAna viSai 1 kA ha antima niSeka udaya thA tAkA AgAmI samaya viSai sarva abhAva hogaa| aise prati samaya jAnanA / 2. sattvako niSeka racanA go. jI /jI. pra / bhASA 642 / 1141 tAtai samaya prati samaya eka-eka samayabaddhakA eka-eka niSeka mili (kula) eka samayaprabaddhakA udaya ho hai bahuri gate paudhe avazeSa rahe sarva niSeka ziniko jor3e kiMciDUna ardhaguNahAnigRNita samaya pramANa satya ho hai kaise so kahiye hai| jisa samayabaddhakA eka hU niSeka garayA nAhI tAke sarva niSeka nIce likhiye bahuri tArka Upara jisa samayaprabaddhakA eka niSeka ganyA hoI tAke Adi (512vAle) niSeka binA avazeSa niSeka pakti viSe zikhiye bahuri sAke Upara jisa samayabaddha hoya niSeka gale choe tAke Adike do (12.480) binA avazeSa niSevilikhiye aise hI Upara-Upari eka-eka niSeka ghaTatA likhi sarva upari jisa samaya ke anya niSeka gali gaye, eka avazeSa rahA hoi tAkA anta ( 6 kA ) niSeka likhanA / aise karate trikoNa racanA ho hai / aka saMdRSTi kari jaisenIce hI 48 niSeka likhe tAke upari 512 vAleke binA 80 niSeka likhe| aise hI kramale upari ho upari vAlA niSeka liyaa| aise likhate trikUNa hU racanA ho hai / tAtai tisa trikoNa yantrakA joDA huA sarva dravyapramANa sattva dravya jAnanA / so kitanA ho hai so kahiye hai - kiMcidUna dvardha guNahAni guNita samayaprabaddhapramANa ho hai / 3. sava va udayagata dravya vibhAjana 1. sattva gata- eka samayaprabaddha meM kula dravyakA pramANa 6300 hai / to prathama samayase lekara sattA ke antasamaya paryanta yathAyogya aneko guNa hAniyodvArA vizeSa caya hona kramase usakA vibhAjana nimna prakAra hai / yadyapi yahA~ pratyeka guNahAniko barAbara barAbara darzAyA hai, parantu isako eka dUsare ke Upara rakhakara pratyeka sattAkA dravya jAnanA / arthAt SaSTha guNahAnike upara paMcamako aura usake Upara caturtha Adiko rakhakara prathama niSeka antima niSeka paryante kramika hAni jAnanI caahie| niSeka sa0 3 480 512 kula dravya 6300 | 3200 2 2 32 288 320 352 106 384 R 416 208 448 224 240 256 1600 guNa hAni AyAma 3 4 guNa hAni caya pramANa 16 8 1 4 144 72 36 160 80 40 44 85 66 48 104 112 120 52 56 60 128 64 800 2 18 20 22 24 26 28 1 ha 10 11 12 271 13 14 30 15 32 16 400 200 100 2. udaya gata- pratyeka samayaprabaddha yA pratyeka samayakA dravya uttarottara vRddhiko prApta hotA jAtA hai / kyoki usameM adhika-adhika 'sattvagata' niSeka milate jAte hai / so prathama samayase lekara antima samaya paryanta vizeSa vRddhikA krama nimna prakAra hai / yahA~ bhI barAbara barAbara likhI 4. udaya prarUpaNA sambandhI kucha niyama guNa hAniyoko eka dUsarI ke Upara rakhakara prathama niSekase antimaparyanta vRddhi krama dekhanA cAhie / niSekasa. guNa hAni AyAma 3 4 " 6 336 772 1644 3388 376 852 1904 3708 420 640 1680 4060 1036 2172 4444 1140 2380 4860 26045308 1252 1372 28445788 1500 | 3900 6300 1616 4032 8864 18528 37856 1 4 8 ha 16 30 42 55 66 84 100 408 11 138 160 184 468 210 520 238 576 26 636 300 700 kula dravya ina uparokta dono yantroko parasparame sammena dekhaneke lie dekho yantra (go, jI / bhASA 258/5) 4 daprAgata niSekokA trikoNa yaMtra 5. satyagata niSeokA trikoNa yaMtra 1200 niSeka racanAmeM 6. upazamakaraNa dvArA udayAgata parivartana 1 lasA / bhASA 247/303/20 jaba udagrAvalIkA eka samaya vyatIta hoi tatra po marjakA eka samaya udayAvalova mirca aura taba hI guNazreNIva antarAyAmakA eka samaya mile aura taba hI antarAyAmavi dvitIyasthitikA (uparalA) eka niSeka mile, dvitIya sthiti ghaTe hai| prathama sthiti aura antarAyAma jetAkA tetA rhai| jainendra siddhAnta koza 4. udaya prarUpaNA sambandhI kucha niyama 1. mUla prakRtikA svamukha tathA uttara prakRti kA sva va paramukha udaya hotA hai| 444450 pati pUrNa samuhe jIvANaM / samuheNa paramuheNa yamohAravivajjiyA sesA |446 paJcai No maNuyAU nirayAheNa samayabhidi / taha pariyamohanIya esayamohana sajutta / 450 = mUla prakRtiyA~ niyamase sarva jIvoke svamukha dvArA hI pacatI hai, arthAta svodaya dvArA hI vipAkako prApta hotI hai / kintu moha aura Ayukarmako choDakara zeSa (tulya jAtIya ) uttara prakRtiyoM pamukha bhI vikako prApta hotI hai aura paramukhase bhI vipAkako prApta hotI hai, arthAda phata detI hai 44 bhujyamAna manuSyAyu narakAmukhase vipAkako prApta nahIM hotI hai. aisA paramAgamane kahA hai, arthAta koI bho vivakSita Ayu kisI bhI anya bAyuke rUpase phaha nahI detI hai (de khAsu/5) tathA cAritramohanIya karma bhI darzanamohanIyase sayukta hokara arthAta darzanamohanIya rUpase phaTa nahIM detA hai| isI prakAra darzanamohanIya karma bhI cAritramohanake rUpase phala nahIM detA hai 14501 (sa. si 21 / 368 / 8 ), ( rA vA 821 / 583 / 16 ), ( pa sa / sa 4 / 270-272 ) 2 sarvaghAtI meM dezaghAtIkA udaya hotA hai para dezaghAtImeM sarvaghAtIkA nahI go. jI / bhASA659/6 yadyapi kSAyopazamikaviSai tisa AvaraNake dezaghAtI spardhakanikA udaya pAiye hai, tathApi vaha tisa jJAnamA ghAta karanekU' samartha nAhI hai, tAteM tAkI mukhyatA na karI / yAkA udAharaNa kahiye hai - avadhijJAnAvaraNa karma sAmAnyapane dezaghAtI hai tathApi Page #387 -------------------------------------------------------------------------- ________________ udaya 272 4. udaya pramANA samvandhI kucha niyA anubhAgakA vizeSa kI yAke keI spardhaka sarvaghAtI hai, keI spardhaka dezaghAtI hai| tahA~ jinike avadhijJAna kuchU bhI nAhIM tinike sarvaghAtI spardhakanikA udaya jaannaa| bahuri jinike avadhijJAna pAiye hai aura AvaraNa udaya pAiye hai tahA~ dezaghAtI spardhakanikA udaya jaannaa| 3. Upara-Uparako cAritramAha prakRtiyomeM nIce-nIce vAlI tajjAtIya prakRtiyoMkA udaya avazya hotA hai go.ka /jI pra546/708/14 krodhAdInAmanantAnandhyAdibhedena caturAtmakatve'pijAcyAzrayeNa katvamabhyupagata zaktipradhAnyena bhedasyAvivakSitatvAt / tadyathA anantAnubandhyanyatamodaye itareSAmudayo'styeva tadudayasaha caritetarodasyApi samyaktva saMyamaguNaghAtaktvAt / tathAapratyAkhyAnAnyatamodaye pratyAkhyAnAdyudayo'styeva tadudayena sama taddvayodayasyApi dezasaM yamaghAtakatvAda, tathA pratyAraNyAnAnyatamodaye sajvalanodayo'styeva pratyAkhyAnavattaravApi sakalasaMyamaghAtakasvAt / na ca kevala sajvalanoda ye pratyAkhyAnAdInAmudayo'sti taspardhakAnA sakalasa ymvirodhitvaat| nApi kevala pratyAkhyAnasaMjvalanodaye zeSakaSAyodaya taspardhakAnA dezasakalasayamaghAtItvAt / nApi kevalaapratyAraNyAnAditrayodaye'nantAnubandhyudaya tatspardhakAnA samyaktva dezasakalasa yamaghAtakatvAta / =krodhAdi kanikai anantAnubandhI Adi bheda kari cyAra bheda ho hai tathApi jAtikA Azrayakari ektvapanA ho grahyA hai jAtai ihA~ zakti kI pradhAnatA kari bheda kahane kI icchA nAhI hai| soI kahie hai --anantAnubandhI krodha, mAna, mAyA, lobha, viSai (koI) ekakA udaya hote saMte apratyAkhyAnAdi tInokA bhI udaya hai hI, jAtai anantAnubandhIkA udaya sahita auranikA udayakai bhI samyaktva ba sayama guNakA ghAtakapaNA hai| bahuri taise hI apratyAkhyAna krodhAdikaviSai ekakA udaya hote pratyAkhyanAdi doyakA bhI udaya hai hI jAte apratyAraNyAnakA udayakI sAthi tini doU nikA udaya bhI dezasaMyamako ghAta hai| bahuri pratyAralyAna krodhAdika viSai ekakA udaya hote sajvalanakA bhI udaya hai hI jAtai pratyAkhyAnavata sajvalana bhI sakalasayamako ghAta hai| bahuri sajvalana kA udaya hoteM pratyAkhyAnAdika tInakA udaya nAhIM ho hai / jAte aura kaSAyanike spardhaka sakala sayamake virodhI hai / bahuri kebala pratyAkhyAna sajvalanakA bhI udaya hote zeSa do kaSAyanikA udaya nAhIM jAte avazeSa kaSAyanike spardhaka deza-sakala-saMyamako pAte hai| bahuri kevala apratyAraNyAnAdika tInakA udaya hota anantAnubandhIkA udaya nAhIM hai| jAta anantAnubandhIke spardhaka samyaktva dezasaMyama sakalasaMyamako pAte haiN| go. ka./jI,pra. 476/625/5 catasRSvekA kaSAyajAti / - anantAnaandhyAdika cyAri kaSAyanikI krodha mAna, mAyA, lobha, rUpa cyAri tahA~ (cAroMkI) eka jAti kA udaya pAiye hai| (go. ka. bhASA/764/ 665/7) 4. anantAnubandhIke udaya sambandhI vizeSatAe~ go.ka./jo pra.680/864/12 samyaktvamizraprakRtikRtodvellanatvenAnantAnubandhyudayarahitatvAbhAvAt / - samyaktvamohanIya mizramohanIyakI udvelanAyuktapaneta anantAnubandhI rahitapana kA abhAva hai / ( arthAta jinhone samyakprakRti mizramohanIyakI udvelanA kara dI hai aise jIvomeM niyamase anantAnubandhokA udaya hotA hai|) go ka /mU vA To 478/632/1 aNasa jojidasamme miccha pattaNa Avalitti aNaM / .. / 478 anantAnubandhivisaMyojitavedakasamyagdRSTau mipAravakarmodayAnmithyAdRSTiguNasthAna prApte AvaliparyatamananvAnubandhyudayo nAsti / tAvatkAlamudayAvatyA nikSeptumazavapa. anantAnubandhIkA jAkai visaMyojana bhayA aisA vedaka samyagdRSTi so mithyAtva karma ke udayatai mithyAdRSTi guNasthAnako prApta hoi tAke AvalI kAla paryaMta anantAnubandhIkA udaya nAhI hai| jAta mithyAtvako prApta hoI pahilai samaya jA samaya prabaddha bAndhai tAkA apakarSaNa kari AvalI pramANa kAla paryata udayAvalI virSe prApta karanekau samarthapanA nAhI, ara anaMtAnubandhIkA bandha mithyASTi viSai hI hai / pUrva anantAnubandhI thA tAkA visayojana kIyA (abhAva kiyA) / tAte tisa jIvakai AvalI kAla pramANa ana tAnubandhIkA udaya naahii| 5. darzanamohanIyake udaya sambandhI niyama go ka /mU. va To.776 miccha missaM saguNovedagasammeva hodi sammatta * 1776 / mohanIyodayaprakRtiSu mithyAtva mizra ca svasvaguNasthAne evodeti / samyaktvaprakRti vedaka samyagdRSTAvevAsayatAdicatu deti / mohanIyakI udaya prakRtini viSai mithyAtva aura mizra ye doU mithyAvRSTi aura mizra (rUpa jo) apane-apane guNasthAna (tini) virSe udaya ho hai| ara samyaktvamohanIya hai so vedaksamyaktvI ke asaMyatAdika cyAri guNasthAnanivi udaya ho hai| 6 cAritramohanIyako prakRtiyoMmeM sahavartI udaya sambandhI niyama go ka mUvaTI 776-77/625. / ekAksAyajAdI vedadugalANamevaka ca 776 bhayasahiyaM ca jugucchA sahiyaM dohivi juda ca ThANANi / micchAdi apuvya te cattAri hava ti NiyameNa / 477) - anantAnubandhyAdika cyAra kaSAyanikI krodha, mAna, mAyA, lobha ye cyAri jAti, tahA~ eka jAtiko udaya pAiye (arthAta eka kAla meM anantAnubadhyAdi cyAro krodha athavA cAro mAna AdikA udaya paaiye| isI prakAra pratyAraNyAnAdi tInakA athavA pratyAkhyAnAdi do kA athavA kevala saMjvalana ekakA udaya pAiye) tIna vedanaviSai eka bedakA udaya pAiye, hAsya-zokakA yugala, ara rati-aratikA yugala ina doU yugala ni viSai eka ekakA udaya pAiye hai|476| bahuri eka jIvake eka kAla virSe bhaya hIkA udaya hoi,athavA jugupsA hIkA udaya hoi, athavAdounikAudaya hoi yAte inakI apekSA cyAri kUTa (bhNg)krne| 7. nAma karmakI prakRtiyoMke udaya sambandhI 1.1-4 indriya va sthAvara ina pA~ca prakRtiyokI udaya ___ vyucchitti sambandhI do mata go. ka /bhASA 263/365/18 isa pakSa viSa-ekendrI, sthAvara, keMdrI, tedrI, caudrI ina nAmakarmakI prakRtinikI vyucchitti mithyASTi viSai kahI hai| sAsAdana viSai inakA udaya na khaa| dUsarI pakSa viSai inakA udaya sAsAdana viSa bhI kahA hai, aise doU pakSa AcArya ni kara jaanne| (vizeSa dekho Age udayakI odha prarUpaNA) 2. saMsthAnakA udaya vigraha gatime nahI hotA dha 15/646 viggahagadIe vaTTamANANaM stthaannudyaabhaavaado| taratha sa ThANAbhAve jIvabhAvo kiNNa hodi| Na, ANupubbiNivyattidasaThANe avaviyasya jIvassa abhaavvirohaado| -vigrahagatimeM rahanevAle jIvoke sasthAnakA udaya sambhava nahIM hai| prazna-vigrahagatimeM saMsthAnake abhAvameM jIvakA abhAva kyoM nahIM ho jAtA * uttara-- nahIM, kyoki, vahA~ AnupUrvIke dvArA race gaye sasthAnameM avasthita jIvake abhAvakA virodha hai| 3. gati, Ayu va AnupUrvI kA udaya bhavake prathama samaya hI ho jAtA hai dha 13/5,5,120/378/4 ANupuviudayAbhAveNa ujugadIe-jugatimeM AnupUrvI kA udaya nahI hotaa| (isakA kAraNa yaha hai AnupUrvIyaka jainendra sihAnta koza Page #388 -------------------------------------------------------------------------- ________________ udaya 373 5. prakRtiyoke udaya sambandhI zaMkA samAdhAna udaya vigraha gatimeM hI hone kA niyama hai, kyoki tahA~ hI bhavakA ekendriya (bAdara, pRthivI, apa, teja, vAyu va pratyeka zarIra paryApta) prathamasamaya usa avasthAmeM prApta hotA hai) vikalendriya paryApta, asainI pacendriya, inaviSai aura tau aprazasta go ka jo pra 285/412/14 vivakSitabhavaprathamasamaye eva tadgatitadAnu- prakRtinikA hI udaya hai aura yazaskoti aura ayazaskIti ina pUrvyatadAyuSyodaya' sapade sadRzasthAne yugapadevaikajIve udetItyartha / doUni viSai eka kisIkA udaya hai, tAtai tinike udayasthAnani =vivakSita paryAyakA pahilA samaya hI tI hi vivakSita paryAya viSa do-do bhaMga jAnane 600 / sajJI jIva viSa, manuSya viSai chaha sambandhI gati vA AnupUrvokA udaya ho hai| eka hI gatikA vA saMsthAna, chaha sahanana, vihAyogati Adike uparokta pA~ca yugala ini AnupUrvIkA vA AyukA udaya yugapat eka jIvake ho hai (asamAna viSai anyatama (prazasta yA aprazasta) eka-eka kA udaya pAiye hai| kA nhiiN)| tAta sAmAnyabat 1152 bhaga hai| (6x6x2x2x2x242-1152) / 4 Atapa-udyotakA udaya teja ,vAta va sUkSmame nahI hotA kevalajJAnaviSai bajraRSabhanArAca, subhaga, Adeya, yazaskoti inakA hI udaya pAiye (zeSa jo cha sasthAna va do yugala unameM se anyatamadha.8/3.138/166/11 AdAujjovANa parodo dho| hodu NAma vAu kA udaya hai) tAtai kevala jJAna sambandhI sthAna virSe (6x2x2) kAiesu AdAvujjIvANamudayAbhAvo, tattha tadaNuvala bhaado| Na teu caubIsa-caubIsa hI bhaMga jaanne| tIrthaMkara kevalI ke sarvaprazasta kAiesu tadabhAvo / paccakkheNubala bhmaannttaado| ettha parihAro vuccadoNa tAva teukAiesu AdAo atthi, uNhappahAe ttthaabhaavaado| prakRtikA udaya ho hai tAtai tAkai udayasthAnani viSa eka-eka hI teumhi vi uNhatta muvalaMbhai cce uklabhau NAma, [Na] tassa AdA bhaMga hai / 6011 cyAri prakAra devanividhai vA AhAraka sahita pramattaviSai vavaeso, kiMtu tejAsaNNA, "mUloSNavatI prabhA teja', sarvAMgavyAppuSNa sarva prazasta prakRtini hI kA udaya hai, tAtai tinike sarva kAla vatI prabhA AtApa', uSNarahitA prabhodyota," iti tiNhaM bhedova sambandhI udaya sthAnani viSai eka-eka hI bhaga hai| bahuri sAsAdala bhAdo / tamhA Na ujjIvo vi tatthasthi. mUluNhajjovassa tejavavae nAdika guNasthAnaniko prApta bhaye tiniviSai vA vigraha gati vA saado| - Atapa va udyotakA parodaya bandha hotA hai / prazna-vAyu kArmaNakAla nivirSa vyucchitti bhaI prakRtini ko jAni avazeSa kAyika jIvoMmeM Atapa va udyotakA abhAva bhale hI hove, kyoki, prakRtinike yathA sambhava bhaga jAnane / unameM vaha pAyA nahI jAtA kintu tejakAyika jIvomeM una donokA 6. udayake svAmitva sambandhI sAraNI udayAbhAva sambhava nahIM hai, kyoki, yahA~ unakA udaya pratyakSase dekhA (go, ka. 285-286) jAtA hai / uttara yahA~ ukta zakAkA parihAra karate hai-tejakAyika jIbo meM AtapakA udaya nahI hai, kyoki vahA~ uSNa prabhAkA abhAva krama nAma prakRti svAmitva hai| prazna-tejakAyame to uSNatA pAyI jAtI hai, phira vahA~ AtapakA udaya kyo na mAnA jAye ? uttara-tejakAyame bhale hI uSNatA styAnagRddhi / indriya paryApti pUrI kara cukanevAle kevala ma pAyI jAtI ho parantu usakA nAma Atapa nahI ho sakatA, kintu | Adi 3 nidrA | bhramiyA manuSya va tiyNc| tinameM bhI AhAraka teja majJA hogI, kyoki mUlame uSNabato prabhAkA nAma teja hai, va vaikriyaka RddhidhArIko nhii| sarvAgavyApI uSNavatI (sUrya) prabhAkA nAma Atapa aura uSNatArahita 2 strIveda nivRttyaparyApta asayata guNasthAna meM nhiiN| prabhAkA nAma udyota hai isa prakAra tInoke bheda pAyA jAtA hai| isI 3 nasakvedI nivRttyaparyApta dazAmeM kevala prathama narakameM, paryApta kAraNa vahA~ udyota bhI nahIM, kyoki, mUloSNa udyotakA nAma teja asayata samya. dazAmeM devose atirikta sbmeN| hai [na ki udyota] (dha 6/1,6-1,28/60/4) / | gati vivakSita paryAyakA pahalA samaya / go. ka./bhASA 745/104/12 teja, vAta, sAdhAraNa, sUkSma, aparyApta nikai | AnupUrvI uparoktavata, parantu strI vedI asaMyatasamyagdRSTitAkA (Atapa va udyotakA) udaya naahii| kI nhiiN| 5. AhArakadvika va tIrthakara prakRtikA udaya puruSavedIko aaarnn bAdara paryApta pRthivI kAyikameM hii| udyota hI sambhava hai teja, vAta va sAdhAraNa zarIra tathA inake atigo, ka./jI. 116/111/15 strISaNDavedayorapi tIrthAhArakabandho na rikta zeSa bAdara paryApta tiyaMca / chaha sahanana kevala manuSya va tiryc| virudhyate udayasyaiva vediSu niyamAt / -tIthaMkara va AhArakadvika audArika dvi. manuSya tiyaM ca / ina tIna prakRtiyokA bandha to strI va napuMsakavedIko bhI hone meM koI vai kriyaka dvi. deva naarkii| virodha nahIM hai, parantu inakA udaya niyamase puruSavedoko hI 11/ uccagotra sarva deva va kucha manuSya / hotA hai| 8 nAmakarmako prakRtiyoM meM sahavartI udaya sambandhI 5. prakRtiyoke udaya sambandhI zaMkA-samAdhAna go ka /mU 566-602/803-805 saMThANe sahaDaNe vihAyajumme ya carima 1 asaMjJiyoMme devAdi gatikA udaya kaise hai ? cadujumme / aviruddha darodo udayaTThANesu bhaMgA hu|11| tatthAsatthA dha 15/316/5 jiraya-deva-maNusagaINa deva-Niraya-maNussAuANamuzcANArayasAhAraNasuhamage apuSNe y| sesegavigala'saNIjudaThANe jasajude bhgaa|600| saNNimmi muNusammi ya oghekkadara tu kevale vajjaM / godassa ya kdhmsnnnniisudo| Na, asaNNipacchAyadANaM NeraiyAdINasubhagAdejjasANi ya titthajude satyamedIdi 601 / devAhAre satthaM mukyAreNa asnnnnittbbhuvgmaado| -prazna-narakagati, devagati, kAlAvayappesu bhNgmaannejjo| bocchiNNaM jANittaM guNapaDivaNNesa manuSyagati, devAyu, narakAyu, manuSyAyu aura uccagotrakA udaya asaMhI jIvomeM kaise sambhava hai ? uttara-nahI kyoki asaMjJI jIvomeM-se samvesu 602chaha sa sthAna, chaha sahanana, do vihAyogati, subhagayugala, svarayugala, Adeyayugala, yaza kIrtiyugala, ina viSe aviruddha poche Aye huye nArakI Adikoko upacArase ajJI svIkAra kiyA eka-eka grahaNa karate bhaMga ho hai|566| tini udaya prakRti niviSai gayA hai| nArako aura sAdhAraNa vanaspati, sarva hI sUkSma, sarva hI labdhaparyAptaka 2 devagatimeM udyotake binA dIpti kaise hai ? ina viSai aprazasta prakRti hI kA udaya hai| tAtai tinike pA~ca kAlagha.6/1,6-2 102/126/2 devesuujjovassudayAbhAve devANaM dehadittI kudo sambandhI sarva udayasthAnaniviSai eka-eka hI aMga hai| avazeSa hodi / vnnnnnnaamkmmodyaado| -prazna-devoM meM udyota prakRtikA 10 jainendra siddhAnta koza Page #389 -------------------------------------------------------------------------- ________________ udaya 354 karma pratiyoMkI udaya va udayasthAna prarUpaNAeM - udaya nahI hone para devoke zarIrakI dIpti kahA~se hotI hai / uttara- 6. karma prakRtiyoMkI udaya va udayasthAna prarUpaNAe~ deboke zarIrameM dIpti varNa nAmakarma ke udayase hotI hai| 1. sAraNI meM prayukta saMketoke artha 3 ekendriyoMmeM aMgopAMga va saMsthAna kyoM nahIM ? saMke artha saMketa artha dha.6/1,6-2,76/112/8 ei diyANamaMgovarga kiNNa parUbida / Na, tesi Nalaya bAhU-Nida a-paTTi-saso rANayabhAvAdo tdbhaavaa| eiMdiyANa cha saMThANANi kiNNa paravidANi / Na paccakyavaparU vidalavaravaNapaMca 1. karma prakRtiyoMke lie choTe nAma saMThANANa samUhasarUvANa chsNtthaanntthittvirohaa| = prazna-ekendriya 1. darzanAvaraNI | vai. SaTaka naraka dvi., deva dvi, jovo meM aMgopAMga kyo nahIM batalAye / uttara-nahIM, kyoki unake nidrA dvika-nidrA, pracalA vai kriyika dvi. paira, hAtha, nitamba, pITha, zira aura ura (udara) kA abhAva honese Anu. styAnatrika styAnagRddhi, nidrAnidrA, AnupUrvI aMgopAMga nahIM hote| prazna-ekendriyoke chaho sa sthAna kyo nahI | vihA. pracalApracalA bihAyogati uttara-nahIM, kyoki, pratyeka avayavasa prarUpita lakSaNavAla nidrApaMcaka nidrA, nidrAnidrA, bihA dvi. prazastAprazasta vihAyopA~ca saMsthAnoko saghaharUpase dhAraNa karanevAle ekendriyoM ke pRthak pracalA, pracalApracalA, gati pRthaka chaha saMsthAnoke astitvakA virodha hai| styAna gRddhi aguru. agurulaghu 4 vikalendriyoMmeM huMDaka saMsthAna va duHsvara hI kyoM ? ra darzana catu. cakSu, acakSu, avadhi aguru. dvi. agurulaghu. upadhAta va kevala darzanAvaraNa aguru, catu. agurulaghu, upaghAta dha 6/1,6-2,68/108/7 vigalidiyANa baMdho udao vihu DasaThANamevetti 2. mohanIya paraghAta, ucchavAsa sutte utt| NedaM ghaDade, vigali diyANa chassaMThANuvalaMbhA / Na esa doso, varNa catu varNa, rasa, gandha, sparza savAvayavemu NiyadasarUvapacasaM ThANema ve-tiSNi--cadu-paMca-saThANANi mithyA. mithyAtva trasa catu. prasa, bAdara, pratyeka, saMjogeNa hu isaThANamaNeyabhedabhiNNamuppajjAdi / Na ca paMcasaThANANi / mizra mizra mohanIya yA paryApta paJcavayavamerisANi tti jate, saMpahi tthaavidhovdesaabhaavaa| Na ca samyagmithyAtva prakRti / trasa dazaka trasa, nAdara, paryApta, tesa aviNNAdesu edesimeso saMjogo tti NAda sakijjade / tado samya samyakaprakRti mithyAtva pratyeka, sthira, zubha, samve vi vigali diyA huDasaMThANA vi hotA Na Najjati tti siddh| yA samyagmohanIya subhaga, susvara, Adeya, vilidiyANaM baMdho udao vA dussaraM ceva hodi tti sutte uttaM / anantacatu. anantAnubandhI catuSka yaza kIti bhamarAdao sussarA vi dissa ti, tado kadhamega ghaDade / Na, bhamarAdisu apra catu. apratyAkhyAna catuSka sthAvara- sthAvara, sUkSma, aparyApta, koilAsu vva mahuro bba ruccAi, tti tassa sarassa mahuratta kiNNa pracatu. pratyAkhyAna catuSka dazaka sAdhAraNa, asthira, icchijjadi / Na esa doso, purisicchAdo vatyupariNAmANuvala bhaa| saM. catu saMjvalana catuSka azubha, durbhaga, du svara, Na caNibo kesi pi ruccadi tti mahurattaM paDivajjade, avyavasthA- strI. svI veda anAdeya, ayaza kIrti vttiido| 1. prazna-'vikalendriya jIvo ke hu DakasaMsthAna isa eka puruSa veda subhaga traya subhaga. Adeya, susvara. prakRtikA hI bandha aura udaya hotA hai' yaha sUtra meM kahA hai| kintu yaha napuM. nasaka veda dhaTita nahI hAtA, kyoki viklendriya jIvoke chaha saMsthAna pAye / sadara caukta tiyaM cagati, AnupUrvI, vedatrika kho,puruSa va napa saka veda jAte hai| uttara-yaha koI doSa nahIM, kyoki, sarva avayavo meM niyata Ayu, udyota bhayadvika bhaya jugupsA svarUpavAle pA~ca sasthAnoke honepara do, tIna, cAra aura pA~ca hAsya dvika hAsya, rati tiryagekA- tirya dvika (gatisaMsthAnoke sayogase haDakasaMsthAna aneka bhedabhinna utpanna hotA hai| daza AnupUrvI) Adya jAti 3. nAmakarma ye pA~ca saMsthAna pratyeka avayabake prati isa prakAra ke AkAra vAle hote catuSka (1-4 indriya), hai, yaha nahIM jAnA jAtA hai. kyoki, Aja usa prakArake upadezakA tirya tithaMca gati Atapa, udyota, sthAvara, abhAva hai| aura una sa yogo bhedoke nahI jJAta hone para ina jIvoke manu. manuSya gati sUkSma, sAdhAraNa 'amuka sasthAnoke sa yogAtmaka ye bhaMga hai,' yaha nahIM jAnA jAtA naraka dvika narakagati va AnupUrvI | dhuva/12 / dhU vodayI 12 prakRhai / ataeva sabhI vikalendriya jIva hu Dakasa sthAnavAle hote hue bhI tirya dvika tiryacagati va AnupUrvI tiyA~ (taijasa, kArmANa, Aja nahIM jAnejAte hai, yaha bAta siddha huii| 2 prazna-'vikalendriya manu, dvika manuSyagati va AnupUrvI varNAdi cAra, sthira, jIboke bandha bhI aura udaya bhI du svara prakRtikA hotA hai' yaha deva dvika devagati va AnupUrvI asthira, zubha, azubha, sUtra meM kahA hai| kintu bhramarAdika kucha vikalendriya jIva susvaravAle narakAdi- narakAdi gati Ana agurulaghu. nirmANa) bhI dikhalAI dete hai, isalie yaha bAta kaise ghaTita hotI hai, ki vika pUrvI va Ayu 8 yugalokI 21 prakRunake susvara prakRtikA udaya va bandha nahIM hotA hai ? uttara-nahIM, devAdi catu gati, anupUrvI, yathA tiyoM meM anyatama udaya kyoki, bhramara AdimeM kokilAoke samAna svara nahI pAyA jAtA yogya zarIra va aMgopAga yogya 8 prakRti (cAra hai| prazna-bhinna ruci honese kitane hI jIvoko amadhura svara bhI au. audArika zarIra gati; pA~ca jAti; trasa madhurake samAna rucatA hai| isalie usake arthAta bhramarake svarakI vai vaikriyika zarIra sthAvara; bAdara sUkSmaH madhuratA kyoM nahIM mAna lI jAtI / uttara -yaha koI doSa nahI. AhAraka zarIra paryApta-aparyApta; subhagakyoMki, puruSoko icchAse vastukA pariNamana nahI pAyA jAtA hai| au,vai, audArikAdi zarIra durbhaga, Adeya anAnIma kitane hI jIvoko rucatA hai; isalie vaha madhuratAko nahIM A.dvi. va aMgopAMga deya; yaza-ayaza) prApta ho jAtA hai, kyoki, vesA mAnane para avyavasthA prApta au..vai.. audArikAdi zarIra za./3 zarIra, saMsthAna tathA hotI hai| A., catu. aMgopAMga, bandhana, pratyeka va sAdhAraNameM saMghAta se eka jainendra siddhAnta koza Page #390 -------------------------------------------------------------------------- ________________ udaya 3756. karma prakRtiyoMkI udaya va udayasthAna prarUpaNAe~ prana' saMketa artha saMketa artha u.yogya anadaya puna uda 'kula uda tisa manu / - / byucchinna prakRtiyA~ anadayA sthAna | udaya 4 / apra catu., vaikri. dvi., / / | cAroM / naraka tri, deva tri.,manu- AnupUrvI niryA-Anu ,durbhaga,anAdeya, ayaza -17 pracatu , tirU Ayu, nIca | gotra,tiyA~ gati, udyAta 8 | AhAraka dvika, styAnagRddhi, nidrAnidrA,pracalApracalA samyaktva mohanIya, ardha nArAca, kIlita, sRpATikA hAsya, rati, bhaya, jugupsA AhAraka / diza 8/aMta 2 udaya yogya pA~ca kAla | tiryaJca vi ga. vigraha gati kAla manuSya miza mizra zarIra kAla pa paryApta (AhAra grahaNa karanese aparyApta zarIra paryApti kI mUkSma pUrNatA taka) bA, bAdara zapa zarIra paryApti kAla na apa labdhyaparyApta (zarIra paryAptike pazcAt ni. apa nivRttyaparyApta AnapAna paryAptikI | 4 sAraNIke zIrSaka pUrNatA taka) Apa AnapAna paryApti kAla | anudaya usa sthAnameM ina prakR(AnapAna paryAptike tiyokA udaya sambhava pazcAt bhASA paryApti nhiiN| Age jAkara ko pUrNatA taka) sambhava hai| bhA pa bhASA paryApti kAla | puna udaya pahale jisakA anudaya (pUrNa paryApta hone ke thA una prakRtiyokA pazcAta Ayuke anta yahA~ udaya ho gayA hai taka) vyucchini isa sthAna taka to ina 3. mArgaNA sambandhI prakRtiyokA udaya hai paMce. paMcendriya para agale sthAnomeM sA. sAmAnya sambhaba nahIM 2 udaya vyucchittikI ogha prarUpaNA noTa- udaya yogyame-se anudaya ghaTAkara puna udayako prakRtiyA~ jo Dane. para usa sthAnakI kula prakRtiyA~ prApta hotI hai / inameM-se vyucchitti kI prakRtiyA~ ghaTAnepara agale sthAnakI udaya yogya prApta hotI hai| 1. kula udaya yogya prakRtiyA~ -varNa pA~ca, gandha do, rasa pA~ca ora sza ATha ina 20 prakRti yome-me anyatamakA hI udaya honA sambhava hai, tAta kevala mUla prakRtiyokA hI grahaNa hai, zeSa 16 kA nhii| tathA bandhana pA~ca aura saghAta pA~ca ina dasa prakRtiyokA bhI sva-sva zarIra meM antarbhAva ho jAnese ina 10 kA bhI grahaNa nhiiN| isa prakAra 26 rahita122prakRtiyA~ udaya yogya hai-148-26-122|| (pa.sa./prA.2/7) pramANa-(paM.saM /prA. /27-43), (rA.vA. 6/36/8/630), (dha.8/3.5/6), (go ke jo pra 263-277/365-406) 6/6 ha | 12/2 arati, zoka -2 (maveda bhAga)tIno veda-3 krodha mAna mAyA lobha (bAdara) lobha / sUkSma) vajra nArAca, nArAca -2 (dvicarama samaya) nidrA, pracalA (carama samaya) jJAnAvaraNa, 4 darzanAvaraNa, 5 antarAya (nAnA jIvApekSayA)vajra vRSabha nArAca, nirmANa, sthira-asthira, zubha-azubha, susvaradu svara, prazasta-aprazasta vihAyo., audA. dvi, taijasa-kArmANa,6 sasthAna, varNAdi catu, agurulaghu, upadhAta, paraghAta, ucchavAsa, pratyeka zarIra -26 | (eka jIvApekSA) uparokta 26 + anyatama vedanIya | puna u.yogya anudaya puna uda] kula ud| sthAna | vyucchinna prakRtiyA~ udaya tIrthakara 41 " Atapa, sUkSma, aparyApta, tIrtha, / sAdhAraNa, mithyAtva -5 A dvi mizra , samya / tIrthakara 41 1 42 2 1-4 indriya, sthAvara, narakAnuanantAnubandhI catu. -6 pUrvI / mizra mohanIya -1: mana, zrimoha 102 3 1 100 ti..deva (nAnA jIvApekSayA)nimna 12+1 vedanIya =13 (eka jIvApekSayA) zeSa anyatama eka vedanIya, manu gati va Ayu, paMcendriya jAti, sabhaga,trasa, bAdara, paryApta, Adeya, yaza kIrti, tIrthakara, ucca gotra AnupUrvI jainendra siddhAnta koza Page #391 -------------------------------------------------------------------------- ________________ udaya 3. udaya vyucchittikI Adeza prarUpaNA 1. gatimArgaNA mArgamA guNa sthAna prathama pRthivI a. 2- 1 pRthivI pramANa -- 1. naraka gati (go ka / jI pra 260-263 / 415-418) sA sA pa * goka / jo pra. 24-305/412-434) vyucchinna prakRtiyA~ tirya. yonimati 1 2 3 4 4 2. yiMga 1 2 1 2 3 4 5 - 1 2 3 5 1 3 4 5 1 3 4 5 anantAnumandho catuSka mizra mohanIya atha catu dubhaMga, anAdeya, 1 ayaza, naraka trika, baiMka, dvi madhyA gAvAnupUrvI anAnubandha catuSka mizra moha nArakagnupUrvI rahita prathama pRthivIvat - 1 == 11 1 - 4 * 1 - 12 anantAmandhI tu 104 indriya mizra moha 1 asya catu tiryagApUrvI anAdeya, ayaza kIrti pratyA catu, tiryagAya, tiryaca gati, nIca gotra, udyota anatAnubandha catuSka mizra moha tiryaca sAmAnyavat 1 udaya yogya - styAnagRddhi, nidrAnidrA, pracalApracalA strI puruSa veda ina 5 rahita ghAtiyA kI / 47-5 - 42 narakAyu, nIca gotra sAta asAtA, narakApUrvI ki tejasa, kAryANa, sthira asthira, zubha-azubha, aprazasta vihAyAgati, hu~Daka, saMsthAna, nirmANa, pacendriya, narakagati, durbhaga du svara, anAdeya, ayaza, agurulaghu, upaghAta, paraghAta, ucchavAsa, basa, bAdara, paryApta, pratyeka, varNAdi casu. 34 / 42+3476 = mithyAtva (gojI 214-260/498-413) udaya yogya-deva trika, nAraka trika, manu mithyA Apa sUkSma, aparyA =4 mithyAtva anantAnumantrI catuSka mizra. moha tiryaJca sAmAnyavat sAdhAraNa 5 2 mizra, sabhya, 2 sthAvara ha R anuda mizra, sabhya 2 | nArakAnupurvI 1 5. karma prakRtiyoMkI udaya va udayasthAna rUpa pAe~ mizra moha-1 yamya. moha nArakAnupUrvI = 2 = 1 tiryacAnupUrvI = 1 mizra moha - 1 ga tiryagAnupUrvI samya. moha- 2 da =1 ananta navandhI catuSka tiryagAnupUrvI = 5 (samyagdRSTi marakara tiyaMcanI meM na upaje) mizra homa sabinA tiryaJca sA tiryaca sAmAnyavat 1 7 ==L -4 -1 tiryagAnupUrvI- 1 mizra, moha- 1 tirya. = 1 mizra samya 4 = 1 |tiryagAnupUrvI = 1 udaya yogya 73 mizra moha = 1 tirya. Anu.. samya. 2 68 68 72 68 -8 84 udaya yogya - strI veda va aparyApta ina do ke binA paMcendriya sAmAnyavat 66-267 mizra moha = 1 =1 samya. jainendra siddhAnta koza 100 11 60 udaya yogya-sthAvara, sUkSma, sAdhAraNa, Atapa 1-4 indriya ina 8 ke binA tiryaJca sAmAnyakI sarva mithyAtva, aparyAptatva, =2 mizra, samya - 2) 66 2 65 61 Anu. 60 samya 2 84 mizra moha = 1 sabhya moha- 1 68 1 / 66 trika, vaikri dvika, AhA dvika, ucca gotra, tIrthaGkara- ina 15 ke binA = 107 mizra, samya 107 105 5 2 67 64 60 ha anudaya I w or 88 2 1 V 2 2 1 na udaya 1 83 8 udaya yogya - aparyApta, puruSa veda, napu saka veda ina tInoke binA paMcendriya sAmAnyavat 16-3-66 mithyAtva mizra samya = 2 1 1 1 1 2 1 2 2 kula vyu udaya cchitti 1 1 74 72 66 70 74 72 66 100 61 62 84 107866 17 65 61 2 15 64 160 61 83 86 1 4 1 12 * * 86 83 or 30 2 11 6 5 8 20 U 4 64 1 13 Nu 1 1 4 1 5 1 191 8 Page #392 -------------------------------------------------------------------------- ________________ udaya 377 6.karma prakRtiyokI udaya va udayasthAna prarUpaNAeM / puna udaya yogya / anudaya mArgaNA | guNa | udaya vyucchinna prakRtiyA~ anudaya sthAna udaya / udaya chitti tirya, apa. / udaya yogya-kho va puruSa veda, styAna trika, paradhAta, ucchvAsa, paryApta, udyota, susvara, duHsvara, prazasta-aprazasta bihAyo., yaza, Adeya, Adike / masthAna va sahanana, subhaga, samyA, mizra ina 28 ke binA paMce. sA. vat-71 mithyAtva bhoga bhUmija tiyaM - udaya yogya-bhogabhUmija manuSyoMkI 78-manuSya trika va uccagotra+tirya. trika, nIca gotra va udyota=76 pramANa '-(go.ka./bhASA 301/431/1) mithyAtva -1 samya.,mizra =2 76 / 76 77 / 1 anantAnubandhI catuSka mizra moha -1 tiryagAnupUrvI-1 mizra. -1 apratyA catuSka, tiryagAnupUrvI -5 samya, / tiryagAnu..2 / 3. manuSya gati-(go.ka/jI. pra. 218-303/423-431) manuSya sAmAnya udaya yogya-sthAvara, sUkSma, tirya. trika, naraka trika, deva trika, vaikri. dvika, 1-4 indriya, Atapa, udyota, sAdhAraNa ina 20 ke binA sarva 122-20-102 mithyAtva, aparyApta -2 | mizra samya. dvitIrtha-5 anantAnubandhI catuSka -4 mizra moha *1 manuSyAnupUrvI-1 mizra moha-1) apratyA. catu.. manu. Anu, dubhaMga, samya manu. anAdeya, ayaza, Anu,-2 pratyA catu., nIca gotra - - mUloghavat manuSya paryApta udaya yogya-khI veda va aparyAptake binA manuSya sAmAnyavata 102-2-100 mithyAtva -1 manu sA. bata-/ 6-14 / 2-6 manuSya sAmAnyavada krodha, mAna, mAyA, puruSa va napuMsaka / krodha, mAna, mAyA, puruSa va napuMsaka / 5 / 65 / / mUloghavata manaSyaNI paryApta / - / udaya yogya--- aparyApta, puruSa va napuMsaka veda, AhAraka dvika, tIrthakara ina 6 ke binA manuSya sAmAnyavatamithyAtva -1 | samya., mizra . anantAnubandhI catu., manuSyApUrvI 5 mizra moha mizra moha -1 apratyA catu., durbhaga, anAdeya, ayaza samya.-1| | pratyA catu, nIca gotra styAnagRddhi. nidrAnidrA, pracalA. pracalA mUloghavad 6/1-5 (saveda bhAga) strI veda -1 6-12 mUlodhavata 13/14 tIzaMkara binA mUlodhavat -- manuSya apa. udaya yogya :-tiryaJca apa. vata 71-tiryak trika+ manuSya trika 76 mithyAtva bhogabhUmijamanu.. udaya yogya '-durbhaga, duHsvara, anAdeya, ayaza, nIca gotra, napuMsaka, styAna-trika, aprazastavihA., tIrtha., aparyApta, vajra vRSabha nArAca binA 5 sahanana, samacaturastra binA 5 saMsthAna, AhArakadvika, ina 24 ke binA manu. sA. vat-78 jainendra siddhAnta koza Page #393 -------------------------------------------------------------------------- ________________ udaya 278 6. karma prakRtiyoMkI udaya va udayasthAna prarUpaNAeM udaya rAnaTayA mArgaNA guNa vyucchinna prakRtiyA~ anudaya puna udaya puna , kula sthAna yogya udaya udaya cchitti midhyAtva samya, mizra | anantAnubandhI catu. 3 mizra moha -1 mana Anu -1 mizra moha-1 / 71 4 apratyA, catu., manuSyApUrvI sabhya , Ana =2/ 70 4. deva gati-(go.ka./jo pra./304-305/432-434) deva sAmAnya - | udaya yogya.-bhogabhUgiyA mana vyakI 78-manuSya trika va audA dvi. 3 bajra vRSabha nArAca saMhanana + devatrika va vaiki dvika =77 mithyAtva -1 mizra, samya -2 77 / 2 anantAnubandhI catu. mizra moha -1 / devAnu pUrvI 1 mizra moha -1, 70 apratyA, catu.. devatrika, vai ki dvi.-6 samya., Anu =2 bhavanatrika deva 1-4 / udaya yogya'-deva sAmAnyavana -77 saudharma-aizAna sanatku. navagraive strIveda rahita deva sAmAnyavat 76 yaka takake deva nava anudiza | udaya yogya 'deva sAmAnyakI 77-mithyAtva, ananta catu..mizra moha, khI veda 070 se sarvArthaapratyA, catu., devatrika, vaikrika. dvi.-| / 70 / siddhike deva bhavana trikase udaya yogya -puruSa veda binA deva sAmAnyakI 77-1-76 saudharma mithyAtva 1 mizra, samya-2 IzAnako anantAnubandhI catu., devagatyAnupUrvI deviyA~ | 3 mizra moha (mizra moha-1 apratyA, catu.. devagati va Ayu vaiki dvi. | samya.-1 / 2. indriya mArgaNA-go.ka./jI.pra./306-308/436-437 vikalendriya | - | udaya yogya -strI va puruSa veda, susvara, dusvara, prazarata va aprazasta vihA., Adeya, chahoM saMhanana, huMDaka binA 5 sasthAna subhaga, samya,, mizra, au. agopAMga, trasa, 2-5 indriya, devatrika, naraka trika, manu, trika, uccagotra, tIrthaGkara, AhA. dvika, vaiki vika, ina 42 ke binA sarva 122-42-80 mithyAtva, Atapa, sUkSma, aparyApta sAdhAraNa, styAnagRddhi, nidrAnidrA, pracalApracalA, paraghAta, udyota, ucchavAsa anantAnubandhI catu., ekendriya, sthAvara | - udaya yogya '--sthAvara, sUkSma, sAdhAraNa, ekendriya, Atapa ina pAMca rahita ekendriyako 80 arthAta kula 75+sa, aprazasta bihA , du svara, au. aMgopAMga. sva sva 1 jAti, sRpATikA saMhanana yaha6-81 mithyAtva aparyApta, styAna-trika | 81 / 10 paraghAta ucchavAsa, udyota, aprazastavihA., dusvara anantAna bandhI catu, sva sva yogya 1jAti } 71 | udaya yogya -sAdhAraNa, 1-4 indriya, Atapa, sthAvara, sUkSma ina 8 rahita sarva 122-8-194 mithyAtva, aparyApta -2 tIrtha, A, dvi. samya. mizra / 2 / anantAnubandhI catu. -4/'narakAnu -1 107 mUloSavada - 8 paMcendriya jainendra siddhAnta koza Page #394 -------------------------------------------------------------------------- ________________ udaya 6. karbhaprakRtiyoMkI udaya va udayasthAna prarUpaNAeM mArgaNA - guNa vyucchinna prakRtiyA~ anudaya puna' udaya udaya nudaya / kula | byuyogy| | udaya | udaya cchiti sthaan| 3. kAya mArgaNA-(go ka jI.pra. 306-310/439-441) sthAvara sAmAnya - | udaya yogya '-ekendriyavat-80 mA.pa vani.apa. pRthivI kAya udaya yogya ----sAdhAraNa rahita sthAvara sAmAnyakI 80 arthAt 80-1-74 pa.va. apa. mithyAtva, Atapa, udyota, sUkSma aparyApta, styAna. trika, ucchavAsa paraghA ni. apa. anantAnubandhI catuSka, ekendriya, | sthAvara apa kAya pa.va apa ni. apa. udaya yogya -sAdhAraNa va ApAtake binA sthAvara sAmAnyavata 80-2-78 ApAta binA pRthivI kAyavat - anantAnubandhI catu., ekendriya, sthAvara udaya yogya '-sAdhAraNa, Atapa, udyota ina tIna binA sthAvara sAmAnya 80-2-78 Atapa, udyota binA pR. kAyavata -8/ teja kAya va vAta kAya vanaspati kAya aprati. pratyeka 76 / 10 udaya yogya -Apata rahita sthAvara sAmAnyavata 80-1-74 mithyAtva, sUkSma, aparyApta, sAdhAraNa, styAna. trika, paravAta, ucchvAsa, udyota anantAna bandhI catu, ekendriya, sthAvara -6 -10 ni apa0 zeSa sarva vikalpa'sU. pa. apa.' va 'bA, apa' mithyAdRSTi pRthivI kAyakta 1 4. yoga mArgaNA (go.ka./jI pra 310-314/441-453) cAroM manoyogI - udaya yogya-Atapa,1-4 indriya, sthAvara. sakSma, aparyApta. sAdhAraNa, Anu. catu. ina 13 vinA sarva-106 satya asatya va 1 / mithyAtva -1 | tItha, A.dvi., / 106 5 104 / ubhaya vacana mizra.samya, yogI anantAnubandhI catu. 103 mizra moha mizra moha-1| apratyA, catu , vaiki dvi., naraka sabhya, -1 gati va Ayu, devagati va Ayu. durbhaga, anAdeya, ayaza -13 mUloghavata oghavat 13ve ko 30 tathA 14veM / 12 / kI 12-42 / anubhaya vacana udaya yogya-Atapa, ekendriya, sthAvara, sUkSma, aparyApta, sAdhAraNa, AnupUrvI catu. ina 10 ke minA sarva-112 mithyAtva -1 | tIrtha, A.dvi. 107 | mizra samya. anantAnubandhI catu , 2-4 indriya-7 mizra moha | mizra moha- 1 4-12 mUloghabara oghavat 11vekI 30 tathA 14veMkI12-421 / tIrtha -1 / 41 / / 1 / 42 / 5-12 tIrtha -1 | 41 / 42 / / 42 112 / 106 42 jainendra siddhAnta koza Page #395 -------------------------------------------------------------------------- ________________ udaya mArgaNA dArika kAma yoga audArika mizra vaikriyaka kAya yoga vaikriyaka mizrakAya AhAraka kAya yoga guNa sthAna 1 2 3 4 5 7-12 13 1 3 4 5-12 13 samuddhAta | kevalI 1 2 3 -- 6 udaya vyucinna prakRtiyoM anudaya puna udaya anudaya yogya udaya yogya AhA dvi., vaikri.dvi deva va nAraka trika, manu. va tirya Anu, aparyApta ina 13 ke binA sarva = 106 mithyAtva Atapa, sUkSma sAdhAraNa tIrtha, mizra, , 4 106 3 106 4 samya -3 nAnubandha mizra moha apatyA catu durbhaga, anAdeva 1 14 indriya yo noca gotra tithe gati Ayu, pratyA catu satyAna trika mithyAtva sthAvara ha mAcha 1 ayaza= 7 nAnubandhI catuSka mizra moha apratyA. catu. + Advi.styAna trika, strI napuM. veda, udyota ina prahita 5- 12 taka kI 48 arthAt 40 ) = 44 8 mithyAtva anantAnubandha catu khI - 3 80 apratyA catu, vaikri, dvi., deva naraka gati va Ayu, dubhaMga, anAdeya 1 =4 6. karma prakRtiyoMkI udaya va udayasthAna prarUpaNAe~ kula vyuudayacchati =1 mizra moha = 1 samya. 1 mUloghara / tIrtha 76 oSa - 1 / 41 / 1 / 42 / 42 . 14 kI makara-42 udaya yogya AhA. dvika, vaikri. dvika, devatrika, nAraka trika, manu ti, Anu, styAna. trika, susvara, dusbara, prazastAprazasta vihAyo, paraghAta, Atapa udyota, ucchvAsa, mizra ina 24 ke binA sarva 122-24mithyAtva sUkSma, aparyApta. sAdhAraNa 4 | tIrtha samya = 1 | anantAnubandhI catu, 14 indriya, sthAvara, anAdeya, durbhaga, ayaza, strI napuMsaka veda ha = 14 guNasthAna sambhava nahIM samya. samya. huDaka napuMsaka, dubhaMga, anAdeya du svara, naraka gati va Ayu. nIca gotra = 8 guNasthAna sambhava nahI tIrthaMkara = 1 35 " 102 63 13 87 guNasthAna sambhava nahIM 20 86 83 7ha mithamoha-1 samya - 1 76 1 2 3 4 aprasthA. catu, devagati Ayu, narakagati. Ayu.. vaikri. dvika, durbhaga, dusvara, anAdeya 13 udaya yogya - mizramoha, paraghAta, ucchvAsa, susvara, dusvara, prazastAprazasta vihA. ina 7 rahita vaikriyaka kAya yogavat 66-7 = 76 | samya, sAsAdana ke anudaya vAlI -2 | jainendra siddhAnta koza puna udaya 7ha 77 1 1 susvara, dusvara, prazastAprazasta vihA paravAta, ucchavAsa ina 6ke binA 1] 14ve kI sarva 42-6-2 udaya yogya - sthAvara, sUkSma, tirya. trika, manu, trika, Atapa, udyota, 1-4 indriya, sAdhAraNa, stthAna trika, tIrthaMkara aparyApta chahIM saMhanana, samacaturasra va huNDaka binA 4 saMsthAna, AhA. dvi, au dvi, nAraka va deva Anu, ina 26 ke binA sarva 122-366 / mizra, samya = 2, 1 8 64 102 64 hama | '" 87 76 66 ha2 76 36 84 83 80 Co 6 x 3 78 66 1. 7 73 3 4 14 44 R 86 du svara 13 udayoga trika, kho na veda, asta vihAya dusvara, 6 saMhanana, odA hi samacaturasrake binA saMsthAna ina 20 rahita odhake 6 The guNasthAnakI 81-2061 | 61 | | 61 | 2 AhAraka dvika 36 1 4 2 13 1 5 13 Page #396 -------------------------------------------------------------------------- ________________ udaya 381 6. karma prakRtiyokI u daya va udayasthAna prarUpaNAe~ mArgaNA guNa sthAna vyucchinna prakRtiyA~ anudaya puna udaya yogya / udaya anadayA puna, kula | byu udy| udaya cchitti com AhAraka mizra | - | udaya yogya-- susvara, paraghAta, ucchvAsa, prazasta vihA. ina 4 rahita AhAraka kAya yogakI 61-57 / AhAraka dvika kArmANa kAya yoga udaya yogya-susvara, du'svara, prazastAprazasta bihAyo., pratyeka, sAdhAraNa, AhAraka dvi., audA, dvi, vaikri.dvi , mizra, upaghAta, paraSAta, Atapa, udyota, ucchavAsa, styAna trika, chaha sasthAna, chaha sahanana ina 33 ke binA sarva 122-33-84 mithyAtva, sUkSma, aparyApta -3 samya , tIrtha -2) 6 / 2 anantA. catu, 1-4 indriya, sthAvara, sIveda-10 naraka trik-3|| guNasthAna sambhava nahIM 4 | vaikri. dvi. binA mUlodhake 4the vAlI samya , narakatrikA 71 15+(udyota,AhA.dvi.,styAna.trika strI veda prathama rahita 5 mahanana ina 12 ke binA oghakI 5-12 guNasthAna vAlI 48-12-36) 36+ 15851 1-12 guNasthAna sambhava nahIM (samuddhAta kevalIko) vajravRSabhanArAca, tIrthakara / / 1 / 25 / 25 svaradvika vihAyo, vika, au.dvi , 6 sasthAna, upadhAta paraghAta pratyeka uccha. vAsa ina 17ke binA odhake 13,14ve guNasthAnokI 42-17-25 5. veda mArgaNA--(go ka /jI.pra. 320-321/454-458) puruSa veda / udaya yogya---sthAvara, sUkSma, aparyApta, sAdhAraNa, nAraka trika, 1-4 indriya, strI veda, napuMsaka veda, tIrthakara, Atapa ina 15 rahita sarva-122-15=107 mithyAtva = A dvi., 1074 / sabhya, mizra 102 / 5-8 10-14 strI veda anantAnubandhI catu. -4 mizra moha =1 deva, manu.va mizra -1 tirya gatyA nupUrvI-3 apratyA catu , vaikri. dvi , devatrika, deva, manu.va manu va tirya. Anu, durbhaga, anAdeya, tirya, Anu. ayaza samya. -4 bhUloghavat AhA,dvi -2 puruSaveda, krodha, mAna, mAyA guNasthAna sambhava nahIM udaya yogya--puruSa vedakI 107-(AhA, ni, puruSa veda)+ strI vaida -105 mithyAtva ___-1 | samya mizra -2, anantA catu, deva manuSya tirya Anu mizra moha mizramoha -1 apratyA 4, devagati va Ayu, vaikri samya. -1 dvi., durbhaga, anAdeya, ayaza =11 mUloghavat styAnagRddhi trika samya, moha, 3 azubha sahanana mUloghavat strI veda, krodha, mAna, mAyA -4 guNasthAna sambhava nahIM Green - cmoc jainendra siddhAnta koza Page #397 -------------------------------------------------------------------------- ________________ udaya 3826 karma prakRtiyoMkI udaya va udayasthAna prarUpaNAeM mArgaNA kula guNa | sthAna anadaya punaH nasaka veda / 114 vyucchinna prakRtiyA~ anudaya puna udaya | udaya | kula vyucchi . yogya | udaya / udaya udaya yogya-devatrika, AhA dvi., strI-puruSa veda, tIrthakara ina 8 ke binA sarva 122-6-114 mithyAtva, Atama, sUkSma, aparyApta, / samya., mizra sAdhAraNa anantA. catu, 1-4 indriya, sthAvara, narakAnu. -1 manu tirya Anu mizramoha apratyA, catu., vaikri dvi., naraka mizramoha -165 trika, durbhaga, duHsvara, ayaza -12 samya., narapratyA.catu., tirya. Ayu va gati, nIca kAnu, -2 gotra, udyota styAna. trika samya, moha, 3 azubha saMhanana -4 hAsya, rati, arati, zoka, bhaya, jugupsA napuMsaka veda, krodha, mAna, mAyA -4 guNasthAna sambhava nahI |10-14 6. kaSAya mArgaNA--(go ka./mU. 322-323/456-461) caturvidha krodha udaya yogya-zeSa 12 kSAya (cAro prakAra mAna, mAyA, lobha) aura tIrthaMkara ina 13 ke binA sarva-122-13-106 mithyArava, sUkSma, aparyApta, Atapa, / samya., mizra.. sAdhAraNa -5 | AhA dvi.-4 anantA krodha,1-4indriya,sthAvara- nArakAnupUrvI-1 mizra -1 manu.deva,tirya, mizramoha -1 Anu. =3 vaiki, dvi., deva trika, nAraka trika, samya, cAroM manu tirya Ana , apratyA krodha, Anu. =k durbhaga, anAdeya, ayaza -14 pratyA krodha, tirya, gati va Ayu, nIcagotra, udyota 6-8 mUloghavata -15 AhA, dvi. 2 78 | 15 tInoM veda saMjvalana krodha - Age apratyA.,pratyA. va sajvalana krodha 1-8 guNasthAna sambhava nahIM sthAna--anantAnubandhIkA visaMyojana karake mithyAdRSTi guNasthAna viSa prApta bhayA tAke ve te ika kAla anantAnu bandhIkA udaya na hoya, tAkI apekSA yaha kathana hai| udaya yogya--1-4 indriya, cAro Anu , Atapa, sthAvara, sUkSma, aparyApta, sAdhAraNa, anantA krodha, cAro prakAra mAna-mAyA-lobha, tIrthakara, mizra, sabhya moha, AhA dvi., ina 31 ke binA sarva-61 uparokta cAro krodhavata / vizeSa itanA ki apane udaya ke ayogya prakRtiyoMko vyuchiptime na ginAnA / udaya yogya-1. cAro prakAra krodhavAlI 106 meM sva sva kaSAya catuSkako udaya yogya karake zeSa 12kA anudaya hai| 2. apratyA.. pratyA, va sajvalana ina tIna kaSAyovAle vikalpameM bhI hameM sva sva kaSAyakA hI grahaNa karake anyakA anudaya hai| 3 lobha kaSAyameM guNa sthAna hai kI bajAya 10 btaanaa| aura sUkSma lobhakI vyucchitti 10ve guNasthAnameM mUloSavata krnii| krodhavat kevala loma kaSAyameM mUlodhavata sUkSma lobhakI vyucchitti caturvidha mAna mAyA lobha jainendra siddhAnta koza Page #398 -------------------------------------------------------------------------- ________________ udaya 383 6 karma prakRtiyoMkI udaya va udayasthAna prarUpaNAe~ sthAna 3-14 |104 / / / 90 | 1 mArgaNA | guNa vyucchinna prakR tayA~ anudaya / puna' udaya udaya udaya anudaya punaH / kRta vyucchi, puna' | kuta vyacchi , | udaya | udaya / 7. jJAna mArgaNA--(go ka./ma. 323-325/462-465) matizruta ajJAna udaya yogya-AhA dvi., tIrthaMkara, mizra. samya., ina 5 ke binA sarva 122-5- 117 mithyAtva, Atapa, sUkSma, aparyApta, sAdhAraNa, nAraka Anu. 6 anantAnubandhI catu, 1-4 indriya, sthAvara guNasthAna sambhava nahIM vibhaga jJAna udaya yogya--14 indriya, Atapa, sthAvara, sUkSma, aparyApta, sAdhAraNa, Ana. catu , AhA. dvi., tIrthakara, mizra, samya, moha ina 18 binA sarva 122-18-104 mithyAtva anantAnubandhI catu | 103 | 4 guNasthAna sambhava nahIM mati, zruta, udaya yogya :-mithyAtva, Atapa, sUkSma, aparyApta, sAdhAraNa, 1-4 indriya, sthAvara, anantA catu mizra moha ina avadhijJAna 15 ke binA sarva-122-15- 107 | 4 mUlodhavata -17 | tItha, A. / | dvi-3 / --- mUloghavata mana paryaya jJAna | - | udaya yogya -1-5 taka ke guNa sthAnoM meM oghavat vyucchinna 40+ tIrthakara, AhA- dvi. va strI napuMsaka veda ina 45 ke binA sarva-122-45-77 6 |styAnagRddhi trika | | / / 77 | 3 - mulaM ghabat / vizeSa itanA ki hameM meM eka puruSaveda kI hI vyucchitti khnaa| kevala jJAna -- | udaya yogya -odha prarUpaNAke 13ve 14veM guNasthAno meM vyucchinna kula 42 / / 13-14 - mUlodhavat / 13veM meM tIrthaMkara kA puna udaya na kahanA 8. saMyama mArgaNA-(go. ka./jI. pra. 324/465-466) sAmAyika | - udaya yogya .-ogha prarUpaNAmeM kathita 6The guNasthAna meM udaya yogya-81 chedoSa. - mUlovavava parihAra vizuddhi udaya yogya --khI va napuMsakaveda tathA AhAraka dvi ina 4 ke binA sAmAyika sayataya 81-4-77 styAnatrika, samya., 3 azubha saMhanana udaya yogya '--ogha prarUpaNAke 10veM guNasthAna meM udaya yogya = 60 sUkSma sAmparAya mUlodhavava udaya yogya --odha prarUpaNAke 11ve guNasthAnameM udaya yogya-56 yathA khyAta - mUlodhava deza saMyata udaya yogya '--ogha prarUpaNAke ve guNasthAnameM udaya yogya-27 - mUlodhavata asaMyata udaya yogya .--tIrthakara va AhA. dvi ina 3 ke binA sarva 122-3-116 Atapa, sUkSma, aparyApta, sAdhAraNa, mizra, smy-2| mithyA. 2-4 - mUlodhavata 9. darzana mArgaNA-go ka /jI pra. 625/469-470) cakSudarzana udaya yogya ----sAdhAraNa, Atapa, 1-3 indriya, sthAvara, sUkSma, tIrtha kara ina ke binA sarva 122-8-114 mithyAtva, aparyApta 2 | samya., mizra, / A dvi-4 | anantAnubandhI 4, caturindriya -5 | nArakAnupUrvI mUlodhavata 18 4 / / jainendra siddhAnta koza Page #399 -------------------------------------------------------------------------- ________________ udaya 384 6. karma prakRtiyoMkI udaya va udayasthAna prarUpaNAeM mArgaNA guNa / vyucchinna prakRtiyA~ anudaya puna udaya / udaya anudaya puna | kula , | sthAna / yogya | udaya udaya | cchitti | 2 | 12 acakSu darzana | udaya yogya --tIrthakara binA sarva 122-1-121 malodhavata avadhi darzana sarva vikalpa avadhijJAnavata kevala darzana sarva vikalpa kevalajJAnavata 10. lezyA mArgaNA--(go ka jI. pra 625/470-474) kRSNa lezyA / -- | udaya yogya --tIrthaGkara, AhA , dvi., ina 3 ke binA sarva 122-3-116 mithyAtva, Asapa, sUkSma, sAdhAraNa, mizra. samya.-2) 116 aparyApta, nArakAnupUrvI -6 anantAnubandhI catu., 1-4 indriya, sthAvara, devatrika, tiryagAnupUrvI, -13 noTa-azubha lezyAvAle bhavana trika meM bhI na upaje mizra moha - manuSyAnupU.-1 mizra -1 manuSyAnu, apratyA. catu. narakagati va Ayu., 2 vaikri. dvi manuSyAnupUrvI, durbhaga, samya, -2 anAdeya, ayaza nIla lezyA sarva vikalpa kRSNa lezyAvata kApota lezyA udaya yogya,-kRSNava -116 mithyAtva, Atapa, sUkSma sAdhAraNa, | samya, mizra-2| aparyApta anantA. catu.,1-4 indriya, sthAvara, nArakAnu.-1 devatrika -12 mizra, -1 | manu tirya. | mizra.-1 Anu -2 apratyA catu, naraka trika, vaiki, dvi., manu tirya, manu. tirya , Anu., durbhaga, anAdeya, nAraka-Anu, -14 / samya =4 pIta va padmalezyA - udaya yogya --Atapa, 1-4 indriya, sthAvara, sUkSma, aparyApta, sAdhAraNa, naraka trika, tiryagAnupUrvI, tIrthakara ina 14 ke binA sarva 122-14- 108 mithyAtva =1 samya , mizra, aa| dvi.,manu Anu=5 | anantAnubandhI catu., mizra. .-3 | devAnupUrvI-1 | mizra.-1 | naraka trika va tirya, Anu. ina 4 ke | samya., manu | binA mUlodhavat tirya Anu.-3' - muloghavat zukla lezyA udaya yogya .-Atapa, 1-4 indriya, sthAvara, aparyApta, sAdhAraNa, nAraka trika, tirya, Ana. ina 13 ke binA sarva 122-13-106 1 mithyAtva ___=1 | samya, mizra , | 106 6 A.dvi., tIrtha, | manu. Anu.= 6 pIta padmAvata malodhavata 11. bhavyatva mArgaNA-(go ka./jI. pra. 328/474) bhavya sarva vikalpa mUlodhavada abhavya udayayogya-samya0, mizra, A. dvi., tIrtha, ina 4 ke binA sarva 122 -3 - 117 - mUloghavat anya guNasthAna sambhava nahIM ayaza 000 20 2-4 - - jainendra siddhAnta koza Page #400 -------------------------------------------------------------------------- ________________ udaya mArgaNA vyuSi prakRtiyoM 12. samyaktva mArgaNA (go. ka / jI pra 328-331 / 475-481) kSAyika samya vedaka samya, prathamopadAma samyaktva dvitIyopazama samyaktva mithyAtva sAsAdana samyagmidhyAla saMjJI bakSI 25 guNa sthAna 4 5 6 8-14 - 4 5.7 -- 4 5 6 7 - 4 5 7 8-11 1 2 3 3-12 - - pratyA. catu, nIca gotra A dvi., styAna trika tIna azubha saMhanana tirya gati va Ayu, pratyA. catu apratyA catu, deva trika, vaikri. dvi durbhaga, anAdeya, ayaza styAna trika tIno azubha saMhanana 13. saMjJI mArgaNA (go. ka / jI pra. 331/482/1) udaya yogya 122, anudaya udayogya 199 anuzya 1 udaya yogya 102. anudaya 3, - udaya yogyamadhyAtva sUkSma, Apa, aparyApta, sAdhAraNa, anantAnugandhI catu. 14 yi svAyara mizra, samya; ina 16 ke binA sarva -- 122 - 16 106 apratyA catu vaidvi, nAraka trika, A. dvi tIrtha deva trika, manu, tirya anu. tirtha gati va AyU, dubhaMga, anAdaya, ayaza, udyota 106 * .. - 20 C == - 12 " 385 5 - 3 anudaya mUlokta udaya yogyamadhyAla. sUkSma arthAta Atapa mAdhAraNa, anantAnubandhI catu 14 indriya, sthAvara, mizra, sIkara ina 16 ke binA sarga - 122 - 16 - 106 atra catu vai hi naraka trika, deva A.dvi. -2 trika, manu. va tirya. anAdeya, ayaza 106 " * , Anu durbhaga, -- 17 pati vyucchitti 1 / sthAna trika 78 azubha saMhanana udaya yogya -- naraka tirya. gati va Ayu, nIca gotra, udyota ina 6 ke binA prathamopazama kau sarga - 64 75 14 - 6. karma prakRtiyoMkI udaya va udayasthAna prarUpaNAe~ mUloSamaya udaya yogya -- mithyAtva, sUkSma, aparyApta, sAdhAraNa, Atapa, anantAnubandhI catu, 1-4 indriya, sthAvara, mizra, tIrthaMkara, AhA dvika, nAraka- tirya. manu Anu, samya; ina 22 ke binA sarva 100 apratyA catu deva trika, naraka gati va Ayu. ki dvi, dubhaMga, anAdeya, 100 1 ayaza =14 1 pratyA catu nIca gotra, udyota puna udaya anantAnubandhI catu. udaya yaugyamanutrika va kamara ki ki hi 13 A dvi -4 4 narakApUrvI 1 A. dvi. 2 vizeSa lo vizeSa de, loSa | vizeSa de. mUloSa | jainendra siddhAnta koza yogya mUloghavata 83 | 78 75 mUloghavat 86 udaya yogya - Atapa, sAdhAraNa, sthAvara sUkSma, 1-4 indriya, tIrthaMkara, ina 8 ke binA sarva 122-6-113 mithyAtva aparyApta =2 samya.. mizra, 3 82 78 75 udaya 2 | hRdaya 61 113 4 1231:1 107 1 kula 103 83 80 75 104 100 86 106 mUloghavat pATikA rahita 5 saMhanana, prazasta nihA, ucca gotra, subhaga, susvara, Adeya, tIrtha, mizra, samya, AhA. dvi, hu~Daka rahita 5 saMsthAna, ina 11 ke binA sarva 122 - 31 61 1 mithyA Atapa sUkSma, sAdhAraNa, aparyApta styAna trika, paraghAta, udyota, ucchvAsa, du svara, aprazasta vihA. ( paryApta ke udaya yogya) 78 75 64 Tha - cviti 82 78 75 106 61 20 5 5 17 14 3 3 12 3 4 13 Page #401 -------------------------------------------------------------------------- ________________ udaya mArgaNA kyUnna prakRtiyoM 14 AhAraka mArgaNA (go, ka jI pra 232/483/2) udaya yogyacAra AnupUrvI ke binA sarva AhAraka anAhAraka naM. 1-5 1-3 4 5 6-6 guNa sthAna 1 A 1 2-3 3 4 5-13 1 Atapa sUkSma, aparyApta, sAdhAraNa, miSyA 1-4 indriya, sthAvara, anantA catu 11.2,3 2 sthAna nidrA 13 saMketa -- catu, guDa, khaNDa, zarkarA, [amRta rUpa catura dvi. nimba va kAjIra rUpa dvi sthAnIya a ajaghanya pradezodaya / (dha. 6/1, 6-8, 4/207-213) vizeSatA 14 prkRti 11 jJAnAvaraNI pA~coM 2 darzanAvaraNa R trika + 4. sAtizaya midhyAdRSTimeM mUlottara prakRtiyoMke cAra prakAra udayakI prarUpaNA pracalA zeSa cAroM 3 vedanIya sAtA asAtA 4 mohanIya | (1) darzana moha mithyAtva samya mizra, (2) cAritra moha 1 1-16 16 kaSAya 17-11 3 meda 20-21 hAsya rati 22-23 | arati-zoka } 24-25 mizra moha Ana, catu ke binA mRloghavat udaya yogya - nirmANa kAya yogavat kArmANa kAya yogavat 1 nepAlI 15 = (samudrAta kevalIko) anyatama vedanI, nirmANa, sthira, asthira, zubha, azubha, tejasa, kArmANa, varNa, rasa, gandha, sparza agurulaghu 13 anyatama donoM yugaloM meM anyatama yugala bhaya-dugupsA hai yA nahIM bho hai 1 samaya dvi nahI nidrA va pracalAmeM hai 1 samaya dvi anyatama hai nahI The he " -ha 1 =13 " dono meM anyatama hai / 1 samaya catu. OMOM - " 59 udaya sthiti 'anubhAga | pradeza " 1 samaya dvi 91 11 mIya anubhAga, rAga, aja 1 samaya dvi. 386 anudaya daha 122-4110 tIrtha, Advi.. mizra, sa aja. aja, :: aja. aja www aja, naM. 1 2 3 4 1 20 6 us 9 v 5 7 6. karma prakRtiyoM kI udaya va upayasthAna praNA 8 1 puna udraya mizra moha - 1 samya -1 mUlodhavata samya, naraka tIrthaMkara mUlo prakRti 5 Ayu- naraka tiyaMca manuSya deva 6 nAma gatiH naraka - tiyaMca manuSya- deva onfer 1-4 indrama meDiya zarIra audArika vaikiyaka AhAraka sejasa kAmaga aMgopAga nirmANa bandhana saMghAta saMsthAna- samacaturakha jainendra siddhAnta koza udaya yogya 118 108 66 66 -- 1 24 71 anudaya vizeSatA 19 1 puna' udaya manuSya va tiyaMca gati meM deva va naraka gatimeM prakati 2: 1 two: nahI cAro meM anyatama hai 1 samaya dvi nahIM cAroM gatiyoM meM hai ... 11 udaya Ex sthiti | anubhAga | pradeza " S kula vyuudaya | cchitti 33 113 108 ... . 100 100 11 samaya dvi. 11 75 25 = 100 = catu sva sva sva sva 6 hai 11 samaya / catu. nahIM cAro gatiyoM meM hai 1 samaya catu. +1 svastha zarIraye cAro gatiyoM meM hai 1 samaya catu 5 6 1 13 1 samaya catu aja devagati meM niyama hai 1 samaya catu. se manu tirya gatimeM bhAjya 13 aja, " aja 11 : aja. ... aja. 31 aja. zarIra vatzarIra aja Page #402 -------------------------------------------------------------------------- ________________ udaya 287 6. karma prakRtiyokI udaya va udayasthAna prarUpaNAe~ . 1611 udaya udaya naM. | prakRti / vizeSatA | sthiti anubhAga pradeza naM. | prakRti vizeSa kA | naraka gatimeM hai|1samaya dvi. , aja, | 38 | sthira cAro gatiyoM meM hai 1 samaya| catu. | aja. niyamase manu. anyatama tiyaM meM bhaajy| 36 | asthira zeSa cAra manu, tirya meM .. . .. 40 yaza kIrti subhagavada (dekho.., / anyatama naM 26) saMhanana 41 | ayaza kIrti durbhagavata (dekho .. " naM. 27) vajra vRSabha nArAca manu, tirya meM | hai |1 samaya catu. tIrthakara anyatama 7 gotra dvi.. | zeSa pA~ca ucca | devomeM niyamase hai 1 samaya catu. 10-13 sparza, rasa, gandha varNa: manu meM bhAjya prazasta naraka tirya meM cAroM gatiyoM meM hai | 1 samaya catu, aja. | 2 nIca niyamase manu. aprazasta meM bhAjya AnupUrvI catu. 8 antarAyaagurulaghu cAroM gatiyomeM hai|1samaya catu. cAroM gatiyomeM hai . dvi, upadhAta paraghAta Atapa 5. mUlottara prakRti sAmAnyakI udaya sthAna prarUpaNA udyota | tirya gatimeM hai 1 samaya bhAjya 1. mUla prakRtisthAna prarUpaNA ucchvAsa cAro gatiyomeM. " dekho agalA uttara zIrSaka saM.2 vihAyogatiH __'mUlaprakRti ogha prarUpaNA' prazasta ! devagatime niyama hai|1samaya catu aja.. se manu. tithaM | krama , nAma prakRti kala prati prati sthAna sthAna sthAna vizeSa vivaraNa meM bhAjya prakRti bhaga aprazasta narakagati meM niyamase manu | jJAnAvaraNa | 1 |5 / 1 / pA~cokA sarvadA udaya rahatA hai tirya meM bhAjya | 2 darzanAbaraNa | 2 | 4 1 / cakSu acazva, avadhi va kevala pratyeka cAro gatiyome, hai 1samaya catu. aja cArIkA udaya sAdhAraNa anyatama pA~ca nidrA sahita prasa uparokta4 / hai | 1 samaya ctu.| aja, sthAvara isa prakAra pA~ca prakRti sahita 5bhaga hai subhaga devagatimeM niyama hai 1samaya catu. aja. | 3 vedanIya 1 | 1 2 dono vedanIyameM se abhyatama se manu, tirya meM 1 kA udaya honese 1 prakRtike do bhaMga hai narakagati meM , | 4 | mohanIya dekho Age naM. 6 vAlI pRthaka niyamase manu. prarUpaNAtiyaM meM bhAjya 5 | Ayu 1-4 guNasthAnameM anyatama Ayu 28 / susvara subhagavata se 4 bhaMga dusvara durbhagavata 5 guNasthAnameM manu. tirya, Ayu Adeya subhagavata se 2 bhaga anAdeya 6-14 guNasthAnameM manu. Ayuse zubha cAroM gatiyoMmeM 1bhaga anyatama de, Age naM 7 pRthaka prarUpaNA 6 nAma azubha 1-5 guNasthAnameM anyatamake bAdara 7 | gotra cAroM gatiyomeM ... udayase 2 bhaMga 35 |suukssm mahA 36 / paryApta cArogatiyoM meM hai 1 samaya catu.. 614 guNasthAnameM kevala ucca kA1bhaga 37 / aparyApta - 8 antarAya / 151 / pA~co kA nirantara udaya Ta bhAjya bhaga dubhagavata jainendra siddhAnta koza Page #403 -------------------------------------------------------------------------- ________________ udaya 2886.karma prakRtiyoMkI udaya na udAsthAna prarUpaNAeM prati guNa | kala prati -ranarranorm xxxxxxxxxxxxxx 2. mUla prakRti ogha prarUpaNA (pa. saM./prA 3/5 va 13), (paM.saM./saM.4/86 va 221) | sthAna | sthAna | prakRtiyoMkA vivaraNa bhaMgoMkA vivaraNa sthAna | sthAna | prakuti' bhana. | prati prati 6 nAma-noTa * dekho Age saM.7 vAlI pRthak prarUpaNAguNa | kula | bhagoMkA sthAna sthAna prakRtiyoMkA vivaraNa sthAna | sthAna vivaraNa 7 gotra-(va.saM /prA. 1415-18); dha. 17/17); (go.ka./635/833); prakRti bhaMga (v.sN./sN./2/18-22)| sarva prakRti 1-5 / 1 / 1 / 2 donoMmeM anyatamakA, anyatamodayase udaya 2 bhaMga kevala ucca gotrakAx udaya 8 antarAya-paM.saM /prA. 5.8), (dha. 15/81), (go. ka. 630/831), (paM. sN./2/1)| 1-12 | 1 | 1 pA~coM kA nirantara 4 udaya 6 mohanIyakI sAmAnya va ogha udayasthAna prarUpaNA 1 mohanIya rahita sarva -7 1 bhaMga nikAlaneke upAya 1 Ayu, nAma, gotra, vedanIya-4 x sthAna upAya bhaMga 3. uttara prakRti ogha prarUpaNA krodhAdi cAra kaSAyoM meM anyatama udayake sAtha anyatama vedakA udaya 443 -12 prati / prati / uparoktavava 12 bhaMga yA to hAsya rati yugala sahita hoM yA sthAna | sthAna prakRtiyauMkA vivaraNa bhaMgoMkA vivaraNa sthAna sthAna prakRti bhaMga | arati zoka yugala sahita ho 1242 48 uparokta 24 bhaga yA to bhaya prakRti sahita ho yA jugupsA 1 jJAnAvaraNIya-(paM.sa./prA. 5/8), (gha. 15/81), prakRti sahita ho 2442 -48 (go. ka. 630/831), (paM. saM./sa. 16) saMketa--1. anantA Adi 4-anantAnamandhI, apratyAkhyAna, pratyApA~coM prakRtiyoMkA nirantara khyAna va saMjvalana ye cAra prakAra krodha yA mAna yA mAyA udaya / udaya yA lobha / 2 darzanAvaraNI-(paM. sa./prA. 5/6); (gha. 15/81); (go. ka./630/831); 2. aprarathA Adi 3= apratyAkhyAna, pratyAkhyAna, sajvalana ye tIna prakAra krodha yA mAna yA mAyA yA lobh| (paM.saM./saM 5/6) 3 apatyA. Adi 2-pratyAkhyAna va saMjvalana ye do prakAra 1-12 | 1 4 | 1 cakSu, acakSu, avadhi, cAroMkA nirantara krodha yA mAna yA mAyA yA lobha / jAgRta kevala udaya 4. sajvalana 1-saMjvalana yaha eka prakAra krodha yA mAna yA sapta / 1 / cakSurAdi cAra+ anyatama mAyA yA lobh| | anyatama nidrA-6 nidrAke udagrase 1.kaSAya catuSka krodha, mAna, mAyA, lobha ye caaroN| prakRtike 5bhaMga 6. do yugala-hAsya-rati va arati-zoka / 3 vedanIya-(paM.saM./prA.1/16-20); (dha 15/81), go ka. 633 7. upa.-upazama samyagdRSTi, kSA - kSAyika samyagdRSTi / 634/830); (paM.saM/saM. 23-24) 8. vedakam vedaka sabhyagdRSTi / 1-13 | 1 | 1 / 2 sAtA asAtAmeM anya- anyatamodayase 2. kula sthAna va bhaMga tamakA hA udaya prakRtika 2bhaga kula sthAna-1 (paM.saM./prA/30-32), (dha.15/81), (gAka65. 4 mohanIya-noTa * dekho Age naM 6 vAlI pRthak prarUpaNA 656/846-848), (paM sa /sN.6/38-41)| 5 Ayu-(paM.saM /prA. 5/21-24); (gha 15/86). (go ke 644/838), prati | prati vivaraNa (paM.sa /saM./25-30) sthAna | sthAna samyaktva prakRti bhaMga vizeSatA 1-4 1 / 1 / 4 / anyatama ekakA | cAroMmeM se andha- prakRti bhaMga sthAna vizeSa udaya | tamakA udaya avedabhAga 1 / 4 , sajvalana kaSAya honese 4 bhaga catu.meM anyatama 5 1 | 1 | 2 manu. va tirya meMse donoM meM se anya / 1 / 1 ' kevala saMjvalana anyatamakA udaya tamakA udaya lobha (yaha bhaMga honese 2 bhaga | Upara vAloM meM hI garbhita hai) udaya 9-12 | 1 | 5 | 1 | pA~coM prakRtiyoMkA | nirantara guNa 6-1411 | 1 kevala manu AyukA jainendra siddhAnta koza Page #404 -------------------------------------------------------------------------- ________________ udaya 389 6. karma prakRtiyoMkI udaya va udayasthAna prarUpaNAeM - - prati prati vivaraNa sthAna | sthAna | guNa | samyaktva prakRti bhaMga | sthAna vizeSa 2 / 12 / / savedabhAga | prakRti w 6-2 kSA, va upa samyaktvI m , 6-7 vadaka samya kSA upa samya guNa | kula prati prati bhagoMkA vizeSatA yAta udaya sthAna sthAna prakRtiyoM kA vivaraNa "sthAna prakRti bhaga vivaraNa uparokta 4x anyatama veda 1/48 | uparokta 8+bhaya jugupsAmeM-se de bhaMga nikAlane anyatama 1 6 ke upAya 443012 10.24 uparokta 8+bhaya aura jugupsA, . 24 dekho Upara naM.1]. donoM meM upAya 24. anantA,Adi catuSka, anya24 / de ogha prarUpaNA tama veda 1, anyatama yugala207 uparokta+bhaya yA jugupsA-8 ...+bhaya aura jugupsA -6 mizra.1, apratyA. Adi 3, anya. tama veda 1,anyatama yugala 2-7 uparokta 7+bhaya yAjugupsA-8 , ,, aura , -1 samya 1, apratyA. Adi 3, anya tama veda 1, anyatama yugala2-7 | uparokta+bhaya yA jugupsA6/24 , +, aura , -6 3624 apratyA Adi 3 anyatama veda 1, anyatama yugala 2-6 we w | vedaka kSA.upa.samya | vedaka kSA upa.samya cendan " vedaka kSA.upa.samya vedaka kSA. upa. vedaka ww urv99999999Uvvu "" wwwws 216 748 | uparokta+bhaya yA jugupsA-7 8) 24 pratyA. Adi 2, anyatama veda 1 anyatama yugala 2, samya.16 48/ uparokta+bhaya yA jugupsA-7 +, aura ,, 08 524 pratyA.Adi 2, anyatama veda 1 anyatama yugala 2-5 vedaka kSA. upa. vedaka vedaka 10 24 / / 128 3. mohanIyake udayasthAnokI ogha prarUpaNA (paM.saM./prA. 5/303-318); (dha. 15/82) (go. ka. 655-626/846-848), (paM.sa./saM 1330-346) saMketa : (dekho bhaga nikAlane ke upAya) 64 uparokta5+bhaya yA jugupsA-6 | 24 " ., aura 7 24 samya. 1, saMjvalana 1, anyatama veda 1, anyatama yugala 2-5 48 uparokta+bhaya yA jugupsA . .+, aura , -7 3 424 sajvalana 1, anyatama veda 1, / anyatama yugala 2-4 upa. uparokta+bhaya yA jugupsA-5 | .. ., aura , -6 | 24/ uparokta vat guNa kula prati prati bhaMgoMkA zAna udaya sthAna sthAna prakRtiyokA vivaraNa vivaraNa kA sthAna prakRti bhaga 724 | mithyAtva, apratyA, Adi tIna, | dekho, bhaMga hAsya-rati yA arati zokameM- nikAlaneke se 1, yugala 2, anyatama veda1 upAya saMjvalana 1, anyatama veda 1-2 sajvalana 1 anyatama kaSAya |24| uparokta 7+anantA. catuSkameM anyatama 1 1' saMjvalana lobha jainendra siddhAnta koza Page #405 -------------------------------------------------------------------------- ________________ udaya 390 6 karma prakRtiyoM kI udaya va udayasthAna prarUpaNAe~ 7. nAma karmako udaya sthAna prarUpaNAe~ krama saketa | artha vivaraNa 1. yugapat udaya Ane yogya vikalpa tathA saketa 16 aMga/2 agopAga tIna agopAMga tathA chaha saMhananameMkrama saketa - artha vivaraNa Adi 2 se anyatama agopAga tathA anyatama eka saMhanana isa prakAra ina prakR15/12 bodayI 12 / tejasa, kArmANa, varNa, gandha, rasa, tiyome-se yugapat 2 kA hI udaya sparza, sthira, asthira, zubha, azubha hotA hai agurulaghu, nirmANa -12 Atapa/2 AtapAdi 2 2 | yu/ yugala 8 cAragati, pA~ca jAti, trasa-sthAvara Atapa-udyota, prazasta-aprazasta bAdara sUkSma, paryApta-aparyApta,su bhaga vihAyo., ina do yugalokI cAra durbhaga, Adeya-anAdeya, yaza ayaza prakRtiyomeM-se pratyeka yugala kI (ina 8 yugalokI 21 prakRtiyo meM anyatama eka-eka karake yugapat 2 se pratyeka yugalakI anyatama eka hI kA udaya hoya |8 uccha/2 ucchavAsAdi eka karake yugapata 8hI udaya me ucchavAsa, susvara, du'svara, inatIna AtI hai) prakRtiyomeM-se eka ucchavAsa tathA -21 3 Anu/1 AnupUrvI 1 | vigraha gatimeM cAro AnupUrviyomeM agalI domeM anyatama eka karake se anyatama eka hI udayameM AtI yugapat 2 hI kA udaya hoya -3 tiirth|1 tIrtha kara/1 tIrthara prakRti kisIko udaya Aye kisI ko nahIM 4 | za/3 zarIra Adi- audA., vakri. AhA, yaha tIna zarIra 6 saMsthAna, pratyeka-sAdhAko tIna 67 raNa ina 3 samUhokI 11 prakRtiyoMmeM-se pratyeka samUhakI anyatama eka noTa-varNa, rasa, gandha, sparza inake 20 bhedokA grahaNa na karake kevala mUla eka karake yugapata 3 kA hI udaya 4 kA hI grahaNa hai, ata 16 to ye kama huii| bandhana 5 va saMghAta 5 ye hotA hai 10 sva-sva zarIrome garbhita ho gayauM, ata: 10 ye kama huii| nAma karma| upadhAtAdi 1 upaghAta va paraghAta ina donome-se kI kula 63 prakRtiyoM me-se ye 26 kama kara denepara kula udaya yogya anyatama ekakA hI udaya Ave-2 / 5 67 rahatI hai, jinake udayake uparokta vikalpa hai| - 2. nAma karmake kucha sthAna va bhaMga pramANa-(pa saM /mA 5/17-180), (dha. 15/86-87); (go.ka 563-567/765-802), (go ka./mU va TI 603-605/806-811); (paM sa/saM 1912 168) saketa-de. udaya 6/7/1, kArmaNa kAla Adi-de udaya 6/7/6 kula sthAna--12 vikalpa prati / prati vivaraNa sthAna | sthAna bhagoMkA vivaraNa prakRti bhaMga svAmitva prakRtiyokA vivaraNa sAmAnya samudghAta kevalIke pratara 2011 dhra va/12+ yU./8 (manu gati, paMceM jAti- trasa, va lokapUrNa kA kArmANa kAla bAdara, paryApta, subhaga, Adeya. yaza) =20 cAroM gatiyoM sambandhI vakra vigraha- 21|4| dhaba/12+yu/+ AnupUrvI/1(anyatama Anu) | 4AnapUrva meM anyatama gatikA kArmANa kAla = 21 tIrthakara kevalIkA kArmANa kAla 21 1, dhruva/12+ yu+tIrtha/1 ekendriya aparyAptake mizra zarIra-24 11 dhava/12+yu/+za/3 + u0/1 kA kAla ekendriyakA zarIra paryApti kAla 25 uparokta 24+ paraghAta -25 AhAraka zarIrakA mizra kAla dha va/12+ yu/8+za/3+upaghAta+aga/1 (AhA.)=25 deva nArakake zarIrokA mizra kAla 25|| dhra va/12 + ya /+za/3 + upaghAta aMga/1 (vai ki )-25 8 | 26 | | ekendriyakA zarIra paryApti kAla 26|2 dhra va/12+yu./+za/3+ upaghAta+ paraghAta Atapa udyotameM +Atapa yA udyota anyatama ekendriyakA ucchvAsaparyApti kAla 26/11 dhaba/12+yu.//+za/3+upaghAta+ paraghAta+ucchavAsa jainendra siddhAnta koza Page #406 -------------------------------------------------------------------------- ________________ udaya 6.karma prakRtiyo kI udaya va udayasthAna prarUpaNAeM vivaraNa vikalpa prati prati sthAna | sthAna | prakRti' bhaga bhaMgoMkA vivaraNa svAmitva prakati prakRtiyokA vivaraNa / 27 28 / 17 26 / 20 2.5 indriya sAmAnya tirya manu.ba 266 dhra va/12+yu+za/3+ upaghAta+ audA. anyatama saMhananase niratizaya kevalIkA audArika agopAga+ anyatama saMhanana 26 bhaMga hote hai mizra kAla AhAraka zarIra paryApti kAla 27 dhraba/12+ yu/8+za/3+ upadhAta+ paraghAta+AhA.aga+prazasta vihAyo -27 tIrtha kara samuddhAta kevalIkA au 27 | 1/ dhaba/12 + yu/8+za/3+ upaghAta+au. mizra kAla aga+ bajra maSabha nArAcasahanana + tIrtha kara-27 deva nArakI kA zarIra paryApti kAla 27 / 26va/12+yu/8+za/3+ upa.+paraghAta+vai ki. prazasta aprazasta aga+devake prazasta va nArako ke aprazasta bihAyo, vihAyo meM anyatama ekendriyakA uccha. paryAptikAla 272 dhra va/12+ yu+za/3+ upaghAta+paraghAta | Atapa udyotameM +ucchvAsa+ Atapa yA udyota -27 anyatama sAmAnya manuSya aura mUlazarIrameM 28 12 dhruva/12+ yu/8+za/3+upaghAta+parapAta 6 sahanana42 vihAyo praveza karatA sAmAnya kevalIkA au aga+ anyatama sahanana+anyatama | meM anyatama yugala zarIra paryApti kAla vihAyo -28 2-5 indriyakA zarIra paryApti kAla 282 dhaba/12+ yu/8+za/3+ upa + paraghAta+au aMga 2 vihAyogatimeM +asaMprApta sRpATikAsahanana+anyatama vihAyo anyatama AhArakakA ucchvAsa payaH pti 281 dhra va/12+ yu/8+za/3+ upaghAta+ paraghAta + AhA aga+ ucchvAsa + prazasta vihAyo. deva nArakIkA ucchavAsa paryApti 2825 ba/12+ yu/+za/3+ upaghAta+paraghAta+ | 2 vihAyo meM kAla | vaiki aga+ ucchavAsa + devakI prazasta aura anyatama nArakIkI aprazasta vihAyo. sAmAnya manuSya va mula zarIrameM 2612 dhuva/12 + yu/+za/3+upaghAta+paraghAta 6 sa hananax2 vihAyo praveza karate kevalIkA ucchavAsa au, aMga+ anyatama saMhanana + anyatama meM anyatama yugala paryApti kAla vihAyo + ucchavAsa 2-5 indriyakA zarIraparyApti kAla 29 | 2 dhruva/12+ yu./8 + za/3 + upaghAta + paraghAta 2vihAyomeM anyatama +udyota+au. bhaga+ asa prApta supATikA saMhanana+ anyatama vihAyo 26 2-5 indriyakA ucchvAsaparyApti kAla 8 | 2 | uparokta 26-udyota + ucchvAsa 26 samuddhAta tIrthaMkarakA zarIra paryApta-2818| dhava/12+ yu/8+za/3+ upaghAta+ paraghAta kAla +au.aMga+vajra RSabha nArAca saMhanana+ prazasta vihAyo + tItha kara -26 AhAraka zarIrakA bhASA paryApti 26 | 1] dhuva/12+ yu/+za/3+upadhAta+paradhAta+ kAla AhA aMga+ ucchavAsa+prazasta vihAyo, +susvara deva nArakIkA bhASA paryApti 26 | 2 | dhaba/12+ yu./8+za/3+ upadhAta+ paraghAta deva va nArakIke do kAla +vaikri. aga+ ucchavAsa+devakI prazasta vikalpa aura nArakIkI aprazasta vihAyo.+devakA susvara aura nArakIkA duHsvara -26 2-5 indriyakA ucchvAsa paryApti 302 dhava/12 + yu./8+za/3+ upaghAta+paraghAta 2 vihAyo.meM kAla +udyota + au. aga+ asaMprApta sUpATikA anyatama sahanana+ anyatama vihAyo.+ucchvAsa-30 2-4 indriya tathA sAmAnya paMce- 30 / 4 dhaba/12+ yu./8+za/3+ upaghAta+paraghAta / 2vihAyo va 2svara ndriya va sAmAnya manuSyakA bhASA au. aga+ spATikA saMhanana + anyatama- meM anyatama paryApti kAla vihAyo+ucchvAsa + anyatama svara 30 / samuddhAta tIrtha karakA ucchvAsa dhava/12+ yu./8+za/3+upadhAta+paraghAta / paryApti kAla +au. aga+vajra RSabha nArAca+prazasta vihAyo.+tIrtha +ucchvAma -30 sAmAnya samuddhAta kevalIkA bhASA 302 uparokta vikalpako 30-tIrthakara + anyatama svara 2 svaroM meM anyatama | paryApti kAla jainendra siddhAnta koza Page #407 -------------------------------------------------------------------------- ________________ udaya 392 6.karmapravRtiyoMkI udaya va svayasthAna prApaNAe~ saM. prakati vivaraNa vikalpa prati prati sthAna | sthAna bhaMgoM kA vivaraNa svAmitva prakRtiyo kA vivaraNa prakRti bhaga 26 | 31 | 5 | tIrthaGkara kevalIkA bhASA paryApti 31 | 1| dhruva/12+ yu/+ za/3+ upaghAta + paraghAta+ kAla au aga+bajraRSabha nArAca+prazasta bihAyo, +tIrthaGkara+ucchavAsa+susvara -31 2-5 indriyakA bhASA paryApti kAla 314 dhruva/12+ yu./8+za/3+ upaghAta + paraghAta 2vihAyo.va 2svaroM +udyota+au. aMga+sRpATikA+anyatama- meM anyatama yugala vihAyo + ucchavAsa+anyatama svara -31 ayoga kevalI sAmAnyake udaya 81 manu gati+pacendriya jAti+subhaga+Adeya yogya +yaza ko ti + trasa+bAdara paryApta 32 / ayoga kevalI tIrthaGkarake udaya yogya 61 uparokta vikalpakI 8+tIrtha DUra - 3.5 nAma karma udaya sthAnokI ogha Adeza prarUpaNA LI krama mArgaNA sthAna kula noTa-pratyeka sthAnameM prakRtiyoMkA vivaraNa dekho isI prakaraNakA naM.2 sthAna vizeSa sthAna "nAma karma ke kula sthAna va bhg"| prati sthAna bhaga yathAyogya rUpase lagA lenaa| vizeSake lie de Age udaya kAloMkI apekSA sAraNInaM.7 / 5. udaya sthAna Adeza prarUpaNA pramANa sAmAnya (paM.saM./prA.ba.saM), (go, ka.712-738/881/838); kula krama guNa sthAna sthAna vizeSa 1. gati mArgaNA-(pa.sa./prA5/17-110 416-425) (paM.sa./sa/ | sthAna 112-220. 431-436) 3. udaya sthAna ogha prarUpaNA naraka gati | 21,25,27,28,26 (paM.saM./prA.5/402-417).(go.ka 692-703/872-877);(paM.sa/sa.5/416-4282 21,24,25,26,27,28,26,30,31 1mithyAtva 6 / 21.24.25,26,27,28,26,30,31 | 3 | manuSya gati 20,21,25,26,27,28,26,30,31 2 sAsAdana 21,24,25,26,26,30,31 8.6, samyagmidhyAva 29,30,31 4 | deva gati (5 / 21,25,27,28,26 avirata samya. 21.25,26,27,28,26,30,31 2 indriya mArgaNA-(5. saM./prA. 5/192-164, 426-431); (paM. saM./ 5. viratAvirata 30,31 saM.1/437-441) pramatta saMyata 25,27,28,26.30 1. ekendriya sAmAnya 21,24,25,26,27 apramatta saMyata 2 vikalendriya . 6 / 21,26,28,26,30,31 apUrva karaNa 3/ pacendriya | 10 21,25,26,27,28,29,30,31,68 anivRtti karaNa 3 kAya mAgaNA-(paM saM./prA./165432-434) sUkSma sAmparAya 1| pRthivI, apa. banaspati 5 / 21,24,25,26,27 upazAnta kaSAya 2 teja vAyu kAyika / 4 / 21,24,25,26 kSINa kaSAya 3 | trasa 10 / 21,25,26,27,28,26,30,31,6,8 sayoga kevalI sAmAnya 4. yoga mArgaNA-(paM. saM./prA. 5/166-166, 435-440) sayoga kevalI tIrthaGkara / 1 1 / cAro manoyoga 3 | 26,30,31 (5cendriya saMjJI 14 | ayoga kevalI sAmAnya / 1 / paryApta vava) | ayoga kevalI tIrthakara / |2 satya asatya ubhaya vacana 3 / 26,30,31 (paMcendriya saMjJI sthAna vizeSa jIva samAsa paryApta vat) sthAna anubhava vacana yoga 26,30,31 (vasa paryApta vata) 4 audArika kAya yoga 25,26,27,28,29,30,31, (sa 4. udaya sthAna jIva samAsa prarUpaNA paryApta vada) (paM.saM./prA./268-280); (go.ka.704-711/878-881) 5 audArika mizra kAyayoga 24,26,27 (sAtoM aparyApta bata) 1 labdhyaparyApta : 6 kArmANa kAya yoga 20,21 sUkSma bAdara ekendriya 21,24 | vaikriyaka kAya yoga 27,28,26 vikalendriya 21,26 8 vaikriya, mizra kAya yoga 1 saMjJI asaMjJI paMce, hai | AhAraka kAya yoga 3 / 27,28,24 paryApta 10 | AhAraka mizra yoga / 1 / 25 sUkSma ekendriya 21,24,25,26 mAdara ekendriya 21,24,25,26,27 5 veda mArgaNA-(paM. saM./prA./200, 441) vikalendriya 21,26,28,2631 1. strI veda / 8 / 21,25,26,27,28,29,30,31 asaMhI pacendriya 2 puruSa veda maMjJI paMcendriya 21,25,26,27,28,26,30,31 3 napuMsaka veda ha / 21,24,25,26,27,28,26,30,31 25 jainendra siddhAnta koza Page #408 -------------------------------------------------------------------------- ________________ udaya 3 6. karma prakRtiyo kI sadaya va udayasthAna prarUpaNAeM kama mArgaNA sthAna | kula sthAna vizeSa krama mArgaNA va sthAna sthAna vizeSa | sthaan| sthAna | 6. kaSAya mArgaNA-(paM.saM./prA. 5/200, 442) / 10.lezyA mArgaNA-(paM. sa./prA 204:455-458) 1 / krodhAdi cAro kaSAya / 1 1 | kRSNa nIla kApota / 21,24,25,26,27,28,26,30,31 | 21,24,25,26,27,28,26,30,31 2 pIta, padma 21,25,27,28,26,30,31 7 jJAna mArgaNA-(paM. saM./prA. 5/201, 443-446) 3 | zuklalezyA sAmAnya 1 matti zruta ajJAna / | 21,24,25,26,27,28,26,30,31 | (kevalI samuddhAta) 8 / 20,21,2526,27,28,26,30,31 2 vibha ga jJAna 26,30,31 | 11. bhavya mArgaNA-(pa saM./prA 205, 451-460) 3 | mati zruta avadhi jJAna / 8 / 21.25,26,27,28,26,30,31 | bhavya 12 | 20,21,24,25,26,27,28, 4 mana paryaya jJAna | 26,30,31,68 5 kevala jJAna / 10 / 20,21,26,27,28,26,30,31,682 abhavya / 21,24,25,26,27,28,26,30,31 8.saMyama mArgaNA-(paM. sa./prA 5/202-203, 447-453) 12. samyaktva mArgaNA-(paM.saM./prA. 5/205-206, 461-466) 1 kSAyika samyaktva / 20,21,25,26,27,28,26,30 1 sAmAyika chedopasthA. / 25,27,28,26,30 31,68 2 parihAra vizuddhi vedaka | 21,25,26,27,28,26,30,31 sUkSma sAmparAya | upazama 2125,26,30,31 4| yathA khyAta (dRSTi nN.)| 30,31,68 samyagmithyAtva 26,30,31 (dRSTi naM.2) 10 20,21,26,27,28,26,30,31,68 sAsAdana 21,24,25,26,26,30,31 5 deza saMyama 30,31 6 mithyA dRSTi 6 / 21,24,25,26,27,28,26,30,31 'asaMyama 21,24,25,26,27,28,26,3031 13. sahI mArgaNA-(sa/prA. 5/206, 467-469) 1. darzana mArgaNA-(paM. saM./prA. 5/203-204; 454) 1 / so | 21,25,26,27,28,26,30,31 14 cakSu darzana 8 / 21,25,26,27,28,26,30,31 2 / asaMhI / 21,24,26,28,26,30,31 2 | acakSu darzana 6 21,24,25,26,27,28,26,30,31 | 14. AhAraka mArgaNA-(paM sa /prA.5/207, 470-472) 3 | avadhi darzana 21,25,26,27,28,29,30,31 AhAraka | 8 / 24,25,26,27,28,26,30,31 4 kevala darzana 10 / 20,21,26,27,28,26,30,31682 anAhAra sayogI 20,21 ayogI 2 68 6. pA~ca udaya kAlokI apekSA nAmakarmodaya sthAnoMkI caturgati prarUpaNA (paM sa /prA. 5/17-160); (dha, 2,1,11/7/33-56); (gha, 15181-67): (go.ka. 662-738/881-864), pa saM./saM.1/112-220) 30 m G. Kn ghasA mArgaNA / udaya kAla bhaMga -28 pramANa paM.saM. udaya kAla prakRtiyoMkA vivaraNa bhagokA vivaraNa gA 1. naraka gati yukta-udaya yogya-30; udaya sthAna-5 (21,25,27,28,29); kula bhaMga-5 66 / nAraka sAmAnya kArmANa kAla | 21, 1 | naraka gati, paMce. jAti, taijasa kArmANa zarIra, varNa, gandha, rasa, sparza, agurulaghu, trasa, bAdara, paryApta, sthira, asthira, zubha, azubha, durbhaga, anAdeya, ayaza kIrti, nirmANa -20+nArakAnapUrvI mizra zarIra .. 25 1 uparokta 20 vaiki dvi, upaghAta, huMDaka, pratyeka =25 zarIra paryA... 21 uparokta 25+paravAta, aprazasta vihAyo ucchvAsa .. uparokta 27+ucchavAsa | bhASA paryA. .. 26/ 1 / uparokta 28+dusvara 2. tiryaca gati yukta-udaya yogya-53; udaya sthAna -9 (21,24,25,26,27,28,29,30,31); kula bhaMga-4992 112 / ekendriya sAmAnya-udaya yogya-32, udaya sthAna-5 (21,24,25,26,27); kula bhaMga-24 +8-32 | Atapa udyota rahita ekendriya-udaya yogya-31, udaya sthAna-4 (21,24,25,26); kula bha ga-24 / / 110 uparokta sAmAnya kArmANa kAla | 21 5 tirya gati, eke jAti, taijasa kArmANa zarIra, agurulaghu, / yaza ke sAtha kevala mAdara-1 varNa, gandha, rasa, sparza, sthira, asthira, zubha, azubha, ayaza ke sAtha bAdara, sUkSmake durbhaga, anAdeya, nirmANa-16+ (sUkSma-bAdara, paryApta- paryApta aparyApta isa prakAra-4 aparyApta, yaza-ayaza) ina 3 yugaloM meM anyatama eka eka 1+4-5 tathA sthAvara yaha 4 / 16+4-20+ tiryagAnupUrvI 21 / mizra zarIra, 24 uparokta 20+ au zarIra, huMDaka, upaghAta, pratyeka yA / ayazakI uparokta 4xpratyeka va sAdhAraNa -24 sAdhAraNa+yazake sAtha kevala | pratyeka jainendra siddhAnta koza Page #409 -------------------------------------------------------------------------- ________________ udaya 6.karma prakRtiyoM kI udaya va udayasthAna prarUpaNAeM 4.sa./ mArgaNA | udaya kAla thAna prakRtiyoMkA vivaraNa bhaMgokA vivaraNa mizra zarIra , 24 2* -24 zarIra paryA. 26] 4 zarIra paryA kAla, 21 uparokta 16+paryApta (sUkSma bAdara, yaza-ayaza) ina 2 | ayazake sAtha sUkSma, bAdara, | yugalAma anyatama eka-eka, sthAvara, audA. zarIra. pratyeka sAdhAraNake 4 bhaga tathA / haDaka, upaghAta, paraghAta, pratyeka yA sAdhAraNa =25 / yaza ke sAtha bAdara pratyekakA keDana eka bhaga ucchavAsa, 26| 5 uparokta 25+ ucchavAsa / 24 / udaya yogya 30, udaya sthAna-4 (11,24,26,27), kula bhaga-8+4 punarukta-12 Atapa udyota | kArmANa kAla | 21, 2. (udyota rahita kI uparokta 16 - bAdara, paryApta, sthAvara, ) yaza yA ayaza sahita ekendriya 1 tiryagAnupUrvI -20 sAmAnya yaza yA ayaza =21 | (ye bhaga Upara kahe jA cuke hai) * | uparokta 21+ au. zarIra, huMDaka, upaghAta, pratyeka 25- tirya, Anu. uparokta 24+ paraghAta, Atapa yA udyota -26 / yaza, ayazaxAtapa, udyota ucchavAsa ,,,, 27 uparokta 26+ucchavAsa -27 / ___ *noTa -21 va 24 ke do do bhaga Atapa udyota sahita ekendriyame gine jA cuke hai ata' punarukta haiN| vikalendriya sAmAnya-udaya yogya-34 udaya sthAna-6 (21,26,28,26,30,31), kula bhaMga-54 122 / udyota rahita | sAmAnya |5| 16 | udaya sthAna-5 (21,26,28,26,30); bhaMga-124 336 udyota sahita | sAmAnya | 18 | udaya sthAna-5 (21,26,26,30,31, bhaga-643-18 udyota rahita | kArmANa kAla 21 3 tirya, gati, dvIndriya jAti, taijasa kArmANa zarIra, / ayazake sAtha paryApta, aparyApta dvIndriya varNa, gandha, rasa, sparza, aguruladhu, sa. bAdara, sthira, 2 bhaga aura yazake sAtha kevala asthira, zubha, azubha, durbhaga, anAdeya, nirmANa yaha | paryAptakA 1bhaMga 18+ paryApta yA aparyApta, yaza yA ayaza isa prakAra 20+tirya Anu mizra zarIra 26 uparokta 20 (21-Anu.)+au. zarIra. huDaka, sapAkAla TikA, au. aMgopAMga, pratyeka, upaghAta, 26 zarIra paryApti 28 2 / uparokta 21 meM se 18+ paryApta, upaghAta, au. zarIra yaza yA ayaza sahita kAla aMgopAMga, huDaka. sRpATikA, pratyeka, paraghAta, aprazasta vihAyo yaza yA ayaza 28 ucchavAsa paryA.26 2 uparokta 28+ucchvAsa uparokta 26+duHsvara 2* 2* 131] udyota sahita kArmANa kAla udyota rahita uparokta 18+ paryApta, tiryagAnu, yaza yA | yaza yA ayaza sahita dvIndriya ayaza mizrazarIra kAla 26 uparokta 18+ paryApta, au. zarIra, aMgopAMga, huDaka, sRpATikA, pratyeka, upaghAta, yaza yA ayaza (yaha 2,2 bhaMga udyota rahitameM A cuke hai) zarIra paryApti , uparokta 26 + paradhAta udhota. aprazasta vihAyo.-26 / yaza va ayaza sahita ucchavAsa ," uparokta 26+ ucchavAsa -30 uparokta 30+duHsvara *(21 va 26 ke do-do bhaMga udyota sahita dvIndriyameM ginA diye gaye hai ata' punarukta haiN|) trIndriya catudvIndriyavada dvIndriyavada rindri. udyota rahita udyota sahita paMcendriya sA.-udaya yogya-36 udaya sthAna-6 (21,26,28,26,30,31); kula bhaMga-4106 138 udyota rahita-udaya yogya-38, udaya sthAna-5 (21,26,28,26,30): bhaMga-2602 udyota sahita-udaya yogya-3, udaya sthAna-5 (21,26,26,30,31); bhaMga-2304 jainendra siddhAnta koza Page #410 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - mArgaNA / udaya kAla SA sthAna bhaMga 142/ kula bhaga udaya 395 6. karma prakRtiyo kI udaya va udayasthAna prarUpaNAeM pramANa paMsa udaya kAla prakRtiyoMkA vivaraNa bhagauMkA vivaraNa gA | 136 | udyota rahita kArmANa kAla 21 tirya gati, pacendriya jAti, taijasa kAmaNi zarIra, varNa, / paryAptake sAtha to subhaga, yaza paMcendriya gandha, rasa, sparza, aguruladhu, trasa, bAdara, sthira, asthira, | va Adeya ina tIna yugaloMmeM-se zubha, azubha, nirmANa, 16+subhaga-durbhaga, yaza-ayaza, koI bhI eka-ekakA udaya paryApta-aparyApta. Adeya-anAdeya ina 4 yugalomeM anya- sambhava hai at paryAptake bhaga'tama eka-eka-20+tiryagAnupUrvI 24242-8 aura aparyAptake sAtha kevala durbhaga, ayaza va anAdeyakA eka bhaga 6 / mizrazarIra kAla/26 / 281 / uparokta 20+ au zarIra, aMgopAMga, 6 sasthAnI meM-se / uparokta paryAptake Ex6x6-288 anyatama, cha sahananomeM-se anyatama, upadhAta, pratyeka / aparyAptakA uparokta 1 sapATikA | va huDakake sAtha kevala 1 bhaMga | zarIra paryA kAla 2876 (21 vAle sthAnakI uparokta 16+ paryApta, subhaga durbhaga, payaptike uparokta 28842 yaza-ayaza, Adeya-anAdeyamai-se anyatama eka-eka | vihAyogati karake tIna, prazasta yA aprazasta bihAyo. meM anyatama. paraghAta, au. zarIra, aMgopAga, 6 saMsthAnomeM anyatama. 6 sahanano meM anyatama, upaghAta, pratyeka -28 147 ucchavAsa paryA. 26576 uparokta 28+ ucchvAsa -26 kAle bhASA paryA kAla|30 | 1952 | uparokta 26 + susvara-du svarameM anyatama -30 / uparokta 57642 svara-1152 | 2602 udyota sahita kArmANa kAla 21 udyAta rahita paMcendriya bata parattu aparyAptake bhaga rahita pisimita mAno 1cendriya mizra zarIra ,,26288 uparokta 21+ upaghAta, pratyeka va6 sasthAna, 6 saMhananameM uparAkta 21+3 uparokta 8x6x6 (sasthAna, anyatama sahanana) -288 zarIra paryA. .. 26/676 uparokta 26+ paradhAta, udyota, prazastAprazasta vihAyo. uparokta288x2 bihAyo-576 meM anyatama ucchavAsa paryA 30 176 uparokta 26 + ucchavAsa kAla bhASA paryA kAla 311152 / uparokta 30+susvara yA dusvara -31 uparokta 576xsvara dvaya- 1952 -- *(21 va 26 vAle donoMke bhaga udyota rahita paMcendriyameM sarva bhaMga -20 ginA diye jAnese punarukta hai| ata yahA~ nahI joDe) 3 manuSya gati 156 manuSya sAmAnya-udaya yogya-46; udaya sthAna-11 (20,21,25,26,27,28,26,30,31,8,9); kula bhaga 2604 157 AhAraka zarIra rahita manuSya-udaya yogya-47udaya sthAna-5 (21,25,28,26,30), kula bhaga-2602 | kArmANa kAla 216 / manuSya gati, paMcaM jAti taijasa kArmANa zarIra, varNa, / paryAptake sAtha to subhagAdi tIna | gandha, rasa, sparza, agurulaghu, trasa, bAdara, sthira, asthira, yugalome anyatama hote hai 24 zubha, azubha, nirmANa = 16+ subhaga-dubhaMga, yaza-ayaza, 24288 bhaMga aura aparyAptake paryApta aparyApta, Adeya-anAdeyameM anyatama 20+ manu. kevala durbhaga, ayaza va anAdeya Anu. -21 sahita mizrazarIra kAla 26 | 286 | uparokta 20 (21-Anu.)+ audA. zarIra va aMgopAMga | paryAptake uparokta 6x6saMsthA.x | upadhAta, pratyeka, 6 saMsthAna ba 6 sahananameM anyatama / 6saMhanana-288 tathA aparyApta kA kevala uparokta 1 sRpATikA va hU~'Daka sahita -284 zarIra paryA,kAla/28 576 21 vAle sthAnameM uparokta 16+paryApta, paraghAta-18+ subhaga yaza, Adeya, saMsthAna, subhaga-durbhaga, yaza-ayaza, Adeya-anAdeya. 6 sasthAna, sahanana, vihAyo; ina yugaloM6 sahananameM anyatama, au zarIra agopAMga, upadhAta, / ke paraspara guNanase 2x2x2x pratyeka, anyatama bihAyo. |6x6x2 ucchavAsa paryA.26 | 576 | uparokta 28+ ucchvAsa kAla bhASA paryA.kAla 30 | 1952 | uparokta 26+ susvara yA dusvara -30 uparokta 576 svaradvaya-1952 -26 2602 jainendra siddhanta koza Page #411 -------------------------------------------------------------------------- ________________ udaya 396 6. karma prakRtiyoMkI udaya va udayayasthAna prarUpaNAeM pramANa paM.sa. mArgaNA udaya kAla udaya kAla sthAna bhaMga | prakRtiyoM kA vivaraNa bhaMgoM kA vivaraNa gA / 170 AhAraka zarIra sahita manuSya-udaya yogya-26, udaya sthAna = 4 (25,27,28,26), bhaga-4 171 / | mizra zarIra kAla | 25 // 1 / manu, gati, taijasa kArmANa zarIra, paMce. jAti, AhAraka7 | zarIra, ago., varNa, gandha, rasa, sparza, upaghAta, agurulaghu, sthira, asthira, zubha, azubha, Adeya, trasa, paryApta, bhAdara, pratyeka, samacaturasra saMsthAna, subhama, yaza, nirmANa -25 zarIra paryApti kAla | 27 uparokta 25+ paraghAta, prazasta vihAyo, ucchvAsa ,, , | 28 uparokta 27+ ucchvAsa -28 bhASA , 26 1 uparokta 28+susvara kevalI manuSya-udayayogya-31, udaya sthAna-4 (31,30,68) 176 tIrthakara sayogI 31) 1 / manu gati, paMce.jAti, au.zarIra, agopAMga, taijasa kArmANa zarIra, varNa, gandha, rasa, sparza, samacaturasra sasthAna, vajra' RSabha nArAca sahanana, agurulaghu, upadhAta, paraghAtaucchavAsa, trasa, bAdara, paryApta, pratyeka, sthira, asthira, prazasta vihAyo., zubha, azubha, subhaga, susvara, yaza kIti, nirmANa, Adeya, tIrtha kara sAmAnya sayogI uparokta 35-tothaMkara 176 tIthaMkara ayogI manuSya gati, paMce. jAti, subhaga, prasa, bAdara, paryApta, 180 sAmAnya ayogI Adeya, yaza, tIthaMkara uparokta 6-1 4 -26 samudrAta gata kevalI (gha.7/2,1,11/55-56) sAmAnya kevalI | pratara va lokapUrNa | 20 1 manuSya AhAraka rahitakI 21 sthAnakI16+paryApta, subhaga, zarIra paryApti kAla - Adeya, yaza. tIthaMkara , uparokta 20+ tIrthaGkara sAmAnya , kapATa gata.. 26 hai | uparokta 20+au.dvi.,6 saMsthAnameM eka, vajra, upa. pratyeka | 6 saMsthAnameM anyatama zarIra paryApti kAla tIrthaGkara . 27 1 uparokta 26 (parantu kevala eka samacaturasra saMsthAna) samacatu. hI saMsthAna hai +tIrthaGkara 27 sAmAnya, daMDa gata uparokta 26+ paraghAta, 2 vihAyo.meM anyatama 286 saMsthAnax2 vihAyo zarIra paryApti kAla | tIrthaGkara , | 26 1 | uparokta 28 (parantu kevala eka zubha saMsthAna va vihAyo.) zubha hI saMsthAna va +tIrthaGkara vihAyo sAmAnya , ucchvAsa paryA, kAla 21 12 uparokta 28 + ucchvAsa ==266 saMsthAnax2 vihAyo. tIrthaGkara , . 301 | uparokta 26 (parantu kevala eka zubha saMsthAna va vihaayo.)| zubha hI saMsthAna va | sarva bhaMga 35 + tIrthaGkara bihAyo, 4. devagati-udaya yogya-30, udaya sthAna -5 (21.21,27,28,26); bhaga-5 devagati sAmAnya kArmANa kAla 21 1 / devagati, paMce. jAti, taijasa kArmANa zarIra, varNa, gandha, rasa, sparza, agurulaghu, trasa, bAdara, aparyApta, sthira, asthira, zubha, azubha, subhaga, Adeya, yaza, nirmANa, devaAnu =21 mizrazarIra paryA. kAla 25 1 uparoktama-se pahalI 20+vaikri. dvi , upaghAta, sama / caturasra, pratyeka zarIra paryA., 27 uparokta 25+ paraghAta, prazasta vihAyo. ucchavAsa ,, , 28 uparokta 27+ ucchvAsa bhASA , |26 1 uparokta 28+susvara sarva bhaMga jainendra siddhAnta koza Page #412 -------------------------------------------------------------------------- ________________ udaya 7. pAMca udaya kAlokI apekSA nAmakarmodaya sthAnoMkI sAmAnya prarUpaNA saMketa '-1. kArmANa kAla-vigraha gatikA kAla; kArmANa zarIrakA kAla: pratara va loka pUraNa samudghAtakA kAla 2. mizra zarIra kAla-AhAra grahaNase zarIra paryApti takakA kAla 3. zarIra paryApti kAla-zarIra paryAptise ucchavAsa paryApti takakA kAla 4 ucchvAsa paryApti kAla - ucchavAsa paryAptise bhASA paryApti takakA kAla (go.ka.603-605/806-811) 5. bhASA paryApti kAla-bhASA paryAptime Ayuke anta takakA kAla 6. sthAna-sthAna vizeSameM kitanI prakRtiyokA udaya hai| 7. bhaga-prati sthAna akSa parivartanase kitane bhaMga banane sambhava hai| 8.vikalpa saM. de. isI prakaraNakI sAraNI saM.2 nAma karmake kula sthAnoMkI prarUpaNAmeM koSThaka sa.1 meM DAle gaye 6.x - yaha kAla sambhava nahIM kArmANa kAla mizra zarIra kAla zarIra paryApti kAla / ucchavAsa paryApti kAla bhASA paryApti kAla mArgaNA yA samAsa be sthAna FEE vizeSa vizeSa da vikasa vizeSa vizeSa - bhaMga vizeSa vizeSa " vikalpa bebebi sthAna vizeSa | vizeSa sthAna 24 : : xxx "11 jainendra siddhAnta koza X 28 1 17 prakAra la. apa |2| 211 tirya agnu 2 Atapa-udyota bana sAdhAraNa sUkSma . . " 6261 1 va Adara paryApta pRthivI, apa, teja, 3rabAyu.vana apratiSThita " | "" / pratyeka sU paryApta 4 uparokta mArgaNA bA paryA....|2| yaza yA ayaza " |..2 yaza yA ayaza 8264 yaza yA ayaza "..2 yaza yA ayaza xAtapa yA udyota // 2-4 indriya apa , 262 sRpATikA+ 16 282 apraza.vihAx 21 | 26/2 | apraza, bihA. 26 | 302 da svarax 5 / asaMjJIpaMcendriyaapa / yaza-ayaza | 20262 yaza yA ayaza 25 302 :yaza yA ayaza 30 312 yaza yA ayaza 6 saMjJo paMcendriya paryA ..., "., 28 pUrvokta ex 15 28576) pUrvokta 288 16 | 26/576/ pUrvoktavat 30 pUrvokta'57642 4 yu ke vizeSa 6 saMsthAnax 42 vihAyo. svara ||6 saMhanana noTa -na.4,5,6 ke udyota sahita va udyota rahita ke do do sthAna bana jAte hai| bhaga yathA yogya lagA lenaa| 7] manuSya 12 21 | 8 |yu/meM 4 yuga ke vizeSa,10 26 288 pUrvokta 846 saMsthAna 15 | 28576 pU:kta 288 1 6/26 576, pUrvokta vada pUrvokta 576 x6 saMhanana 11 27142 bihAyo. 142 svara AhAra zarIra yukta manu. x6R51 | sAmAnya kevalI 120 | 1| 2 svara 10 tIrthaGkara kevalI 3211 11 samuddhAtagata sAmAnya keva 2 svara " tIrtha / nArakI | 221/1 28/1 kevala aprazasta | kevala apraza. 1 | kevala aprazasta 14 deva 15 | sAmAnya ayoga kevalI | " " prazasta " "" " prazasta " prazasta 16 tIrtha kara , 1 17 28 397 6. karma prakRtiyoMkA udaya va udayasthAna prarUpaNAe~ xx xx xx rrora:-- xx Page #413 -------------------------------------------------------------------------- ________________ udaya 3987 udaya udIraNA va bandhakI sayogI sthAna prarUpaNAe~ 8 prakRti sthiti Adi udayoMkI apekSA ogha Adeza prarUpaNAoMkI sUcIdha 15/288 prakRti udayakA nAnAjIvApekSA bhaga tricaya, sannikarSa va svaamitvaadi| gha. 15/286 mUla prakRtiyokI sthiti ke udayakA pramANa / dha15/262 mUla prakRtiyoke sthiti udayakA nAnAjISApekSayA bhagavicaya dha 15/263 uparoktAkA nAnA jIvApekSA sannikarSa / dha 15/264 uttara prakRtiyoke sthiti udayakA pramANa / dha. 15/265 uparoktakA nAnA jIvApekSA bhaga vicaya / dha. 15/306 uparoktakA nAnA jIvApekSA sannikarSa / 7 udaya udIraNA va bandhakI saMyogI sthAna prarUpaNAe~ 1 udayavyucchittike pazcAt pUrva va yugapat bandha vyucchitti yogya prakRtiyA~ paM.sa/prA 3/67-70 devAu ajasakittI beuvyAhAra-devajuyalAi / puThavaM udao Nassai pacchA andhA vi ahaha / 67 / hassa rai bhaya duguchA suhuma sAhAraNa apajjata / jAi-caukke thAvara savve va kasAya ata lohUNA / 68 pu vedo micchattaM NarANupuThavI ya Ayava ceva / ikatIsa payaDINa jugava maMdhudayaNAso tti|6| ekkAsI payaDoNaM NANAvaraNAiyANa sesANa / purva badho chijjai pacchA udao tti NiyameNa // 70 / -devAyu, ayaza kIrti, vaikriyakyugala (arthAta vaikriyaka zarIra va aMgopaoNga), AhArakyugala aura devayugala (gati va AnupUrvI), ina ATha prakRtiyokA pahile udaya naSTa hotA hai, pIche bandhavyucchitti hotI hai |6haasy, rati, bhaya, jugupsA, sUkSma, sAdhAraNa, aparyApta, ekendriyAdi cAra jAtiyA~, sthAvara, antima sa jvalanalobhake binA sabhI kaSAya (15), puruSaveda,mithyAtva, manuSyagatyAnupUrvI aura Atapa ina ikatIsa prakRtiyoke bandha aura udayakA nAza eka sAtha hotA hai / 68-66 / zeSa bacI jJAnAvaraNAdi karmokI ikyAsI prakRtiyokI niyamase pahile bandha vyucchitti hotI hai aura pIche udayavyucchitti hotI hai| (jJAnAvaraNa 5, darzanAvaraNa 6, vedanIya 2, sajvalana lobha, napusakaveda, arati, zoka, naraka-tiryakamanuSyAyu 3. naraka tiryaka-manuSya gati 3, pacendriya jAti, audArika-tejasa-kArmANa zarIra 3, audArika agopAga, (cha) sahanana 6, (cha) sasthAna 6, varNa-rasa-gandha-sparza 4, naraka tiryagAnupUrvI 2, agurula ghu-upaghAta-paradhAta-udyota 4, ucchavAsa, vihAyogatidvika (prazasta va aprazasta) 2. trasa-bAdarapratyaka-paryApta 4, sthira-asthira 2, zubha-azubha 2, subhaga-durbhaga 2, susvara-duHsvara 2, Adeya-anAdeya 2, yaza kIti, nirmANa, tIrthakara, nIca va ucca gotra 2 antarAya 5-81] (dha 8/3,5/7-6/11-12), (go ka /mU va TI 400-401/565), (1 sa sa . 3/80-87), (vizeSa de donoko vyucchitti viSayaka saarinniyaaN)| 2 svodaya parodaya va ubhayabandhI prakRtiyA~ paM. sa /prA 3/71-73 titthayarAhAradua veu vviya chakka Niraya devaauu| eyAraha payaDIo bajjhati parassa udayAhi 71 / NANatarAyadasayaM dasaNacau teya kamma NimiNa ca / thirasuhajuyale ya tahA vaNNacauM aguru micchatta 172 / sattAhiyavIsAe payaDINaM sodayA dU baMdho tti| saparodayA du badho haveja vAsI di sesANa | tIrthakara, AhArakadvika, vaikriyakaSaTka, narakAyu aura devAyu- ye gyAraha parake udayameM baMdhatI hai / 71 / jJAnAvaraNakI paoNca, antarAya pA~ca, darzanAvaraNakI cakSuvarzanAvaraNAdi cAra, tejasa zarIra, kArmANazarIra, nirmANa, sthirayugala, zubhayugala, tathA varNa catuSka, aguruladhu aura mithyAtva; ina sattAIsa prakRtiyo kA svodayase bandha hotA hai / 72 / zeSa rahI 82 prakRtiyokA bandha svodayase bhI hotA hai parodayase bhI hotA hai / 73) darzanAvaraNIyakI pA~ca nidrA 1, vedanIya 2: cAritra mohanIya 25, tiryagmanuSyAyu 2; tiryakmanuSyagati 2; jAti 5, audArika zarIra va aMgopAga 2, sahanana 6, sasthAna 6. tiryakamanuSya AnupUrvI 2, upaghAta, paraghAta, Atapa, udyota, ucchvAsa, vihAyotidvika 2: bAdara-sUkSma 2, paryApta-aparyApta 2, pratyeka-sAdhAraNa 2, subhaga-durbhaga 2; susvara-du svara 2, Adeya-anAdeya 2, yaza-ayaza 2, U~ca-nIca gotra 2, basa-sthAvara 2, =52 (vizeSa dekho unakI vyucchitti viSayaka sAraNiyA~) / (dha.8/3,5/11-13/14-15), (go.ka./mU. va To 402-403/566-567), (pa. sa /sa. 3/88-90) 3 kinhIM prakRtiyoMke bandha va udayameM avinAbhAvI sAmAnAdhikaraNya dha 6/1,6-2, 22/3 micchassaNNastha badhAbhAvA / taM pi kudo| aNattha micchattodayAbhAvA / Na ca kAraNeNa viNA kajjasmuppattI atthi, aippasaMgAdo / tamhA micchAdihi ceva sAmI hodii| -mithyAtva prakRtikA mithyASTike sivAya anyatra bandha nahI hotA hai| aura isakA bhI kAraNa yaha hai ki anyatra mithyAtva prakatikA udaya nahIM hotA hai, tathA kAraNake binA kAryakI utpatti nahI hotI hai / yadi aisA mAnA jAye to atiprasaMga doSa prApta hotA hai| gha 6/1,6-2,61/102/NirayagadIe saha eidiya-beidiya-tei diyacauridiyajAdoA kiNNa bajjhatiNa NirayagaibadheNa saha edAsi badhANaM uttivirohaado| edesi satANamakameNa eyajIvamhi uttidasaNAdoNa viroho tti ce, hodu sata paDi virohAbhAbo icchijjamANattAdo / Na badheNa aviroho, tdhovdesaabhaavaa| Na ca satammi virohAbhAvadaTThUNa bamhi vi tadabhAvo bottu sakvijjaDa bdhstaannmeyttaabhaavaa| tado NirayagadIe jAsimudao Natthi. era teNa tAsi badho Natthi ceva / jAsi puNa udao asthi, tAsi NigyagadIe saha kesi pi baMdho ho di,kesi piNa hodi tti ghettavyaM / eva aNNAsi pi NirayagadIe badheNa viruddhabadhapayaDINaM parUvaNA kaadyaa| - prazna- narakagatike sAtha ekendriya, dvIndriya, trIndriya, caturindriya jAti nAmavAlI prakRtiyA~ kyo nahI baMdhatI hai / uttara-- nahI, kyoki, narakagatike bandhake sAtha ina dvIndriyajAti Adi prakRtiyoke ba~dhanekA virodha hai| prazna-ina prakRtiyoke satvakA eka sAtha eka jIvameM avasthAna dekhA jAtA hai, isalie bandhakA virodha nahIM honA caahie| uttara-sattvako apekSA ukta prakRtiyoke eka sAtha rahanekA virodha bhale hI na ho, kyoki, vaisA mAnA gayA hai / kintu bandhakI apekSA una prakRtiyoke eka sAtha rahane meM virodhakA abhAva nahI hai| arthAta virodha hI hai, kyoki, usa prakArakA upadeza nahIM pAyA jAtA hai| aura sattvameM virodhakA abhAva dekhakara andhameM bhI usakA abhAva nahIM kahA jA sakatA hai, kyoki, bandha va sattvameM ektvakA virodha hai| isalie narakagatike sAtha jina prakRtiyokA udaya nahI hai, ekAntase unakA mandha nahIM hI hotA hai| kintu jina prakRtiyokA eka sAtha udaya hotA hai, unakA narakagatike sAtha kitanI hI prakRtiyokA bandha hotA hai aura kitanI hI prakRtiyoMkA nahI hotA hai, aisA artha grahaNa karanA caahie| isI prakAra anya bhI narakgati (prakRti) ke bandhake sAtha viruddha par3anevAlI bandha prakRtiyokI prarUpaNA karanI caahie| gha. 11/4,2,6 165/310/6 sayamUlapayaDINa saga-saga-udayAdo samuppaNNa pariNAmANaM saga-sagaDhidikhadhakAraNataNa hidibNdhjhvsaanntttthaannsnnnnidaann| estha gahaNa kAyavyaM, aNNahA uttadosappasa gaado| saba mUla prakRtiyoM ke apane-apane udayase jo pariNAma utpanna hote hai unakI hI apanI-apanI sthitike bandhameM kAraNa honese sthitibandhAdhyavasAyasthAna saMjJA hai, unakA hI grahaNa yahA~ karanA cAhie, kyoki, anyathA punarukta doSakA prasaga AtA hai| jainendra siddhAnta koza Page #414 -------------------------------------------------------------------------- ________________ B/22 7 " 50 52 55 58 65 40 56 42 30 52 42 4. mUla va uttara prakRti bandha udaya sambandhI saMyogI prarUpaNA (gha13-18/0-03) bodha yA nirdezake jisa sthAna meM jisa vivakSita prakRti ke pratipakSIkA bhI udaya sambhava ho usa sthAna me svaparodayakA, tathA jahA~ pratipakSIkA udaya sambhava nahIM vahA~ svodayakA; tathA jahA~ pratipakSIkA ho udaya hai vahA~ parodaya bandhI prakRtiyoM kA bandha jAnanA / saMketa - stro = svodaya bandhI prakRti, parorodaya bandhI prakRti; svaparo = svaparodayavadhI prakRti, sAsAntarabandho prakRtiH ni - niraMtara bandhI prakRti; sA. ni. sAntara nirantara bandho prakRti / 1 35 30 38 40 42 20 18-20 anantAnan 46 udaya 30 61 64 71 66 30 saMkhyA 1-5 jJAnAvaraNa 6-6 cakSudarzanAvaraNAdi4 10-11 nidrA pracalA nhi 12- 14 nidrAnidrAdi 3 sAtAvedanIya asAtAvedanIya 15 16 17 mithyAtva 22-25 apratyAkhyAnAvaraNa 4 | 26 - 26 pratyAkhyAnAvaraNa 4 30-32 saMjvalanakrodhAdi 3 33 |33-35 sajvalana lobha hAsya, rati 36-37 arati, zoka 38-36 bhaya, jugupsA napuMsakameda 40 41 khIveda 42 puruSaveda 43 nArakAmu 44 tiryagAyu 45 46 devAyu 42 47 30 48 46 46 manuSyagati 66 devagati 50 42 51-54 ekendriyAdi 4 jA 66 pacendriyalAta auvArika zarIra 46 66 je kriyaka 71 58 44 51.60 se jasa 46 66 55 26 57 manuSyAvu 65 66 narakagati tiryaggati AhAraka 69 62 yika 63 AhAraka 64 nirmANa 31 41 37 " svodayabandhI sAntarabandhI Adi Adi 19 11 sva-paro, "" " paro " svo, stra parI, bandha udaya 42 sva-bandhI | niraMtarabandhI 1-10 | 1-12 66 15 "" " 11 paro sva paro 19 svo. 19 bahArika ahoI pa paro 11 sva-paro, paro. sva-paro. gharo 11 "1 svo samacaturasra sasthAna sva-paro nya parimaNDala sAri sAntara bandhI ji 31 sA nira sA. ni :: sA. sA. ni ni. :::: sA. ni sA ni mi. ::: sA sAni dat sA 15 21 sA ni. E = 10 niH kisase kisa guNa sthAna taka 1 7 1 1 -11 11: A 1-8 1-2 1-6 1-4 1-5 19 1-8 1-8 1-2 1-6 " 1-13 1-14 42 399 1-2 1-2 1-4 1-8 11: 1-6 1-2 1111111 1111: 1-4 1-5 1-6 30| 67 68 " 42 46 30 " 1 46 1-2 66 1-14 30 " 42 1-10 30 1-8 66 :: 1-442 1-5 66 1,2,41-1430 1-7 3 nahIM 1-4 66 30 66 31 1-666 30 |42 99 1-5140 6 6 104 42 saMrUpA 44499655 3ggi wwww 71 76 7. udaya udIraNA va bandhakI saMyogI sthAna prarUpaNAe~ 81 82 83 84 85 86 87 tc 86 10 61 2 13 64 65 66 67 100 101 102 103 104 105 106 1 hRda 1-8 1-14 42 8-= 708 110 1-4 1 13 66 108 1-4 40 6 66 / 106 1-81-1330 1-4 ,, 1-8 1-4 40 173 113 6 7-8 1-81-13 7 111 112 svAti kubjaka vAmana huNDaka prakRti gandha varNa bajravRSabhanArAca sa vajranArAca sahanana nArAca ardhanArAca kolita asaMtrATa sparza rasa narakagatyAnRpUrvI pUrvI manuSyagasyAnupUrvI devagAthAnupUrvI agurulaghu upadhAta paraghAta AtApa udyota ucchvAsa prazasta vihAyogati trasa sthAvara subhaga dubhaMga aprazasta 99 pratyeka zarIra sAdhAraNa susvara dusvara zubha azubha bAdara sUkSma paryASTha aparyA 107 sthira sasthAna asthira Adeya anAdeya ::::::: yaha kIrti ayaza kIrti tIrthaGkara 7 114 uccagotra 30 115 nIcagotra 7 116-20 antarAya jainendra siddhAnta koza " svodayabandhI sAntarabandhI Adi | Adi sva-parI, sA 19 34 OM zrI 14 77 paro svo. " 17 svo = sva-paro. 39 paro. svo sva-paro, 19 37 11 "" 11 svo. stra - paro 11 sva-paro po sva-parI svo, " sA. ni. sA. g ni. 17 ni. :::: sA. ni sA. = = sA. ni. sA sA.ni. == sA sA, ni, sA. sA. ni. sA. sAni w shraa shraa waa waa waa bh sth kri k zw sA. sA. ni. sA. ni. sA, ni, sA. ni. sAni Xing sA. ni. sA. ni. sAni ni. kisase kisa guNa sthAna taka bandha udaya 1-2 | 1-13 21 59 1-4 1-2 Hao KHn 39 1-8 1 10 1 474******2-2477777~*~*7* $$<<*** 224 1-8 1-2 ?-- 1-6 108 1-6 1-8 1-2 1-10 "1 95 .I.L. II. II. ~~*~*~*~* **TIFII 1-11 1-7 1-13 1,2,4 1-13 1-13 1-13 1-14 1-14 1-13 1-14 1-94 1-13 1- 14 1-4 1-14 1-4 4-8 13-14 1-10 1-2 1-14 1-2 Page #415 -------------------------------------------------------------------------- ________________ udaya 400 / andha saDhaya santakI trisaMyogI sthAna prarUpaNA sthAna | sthAna bandha | udaya sattva daya / satva | guNa sthAna 5. mUla prakRti bandha,udaya va udIraNA saMbadhI saMyogI prruupnnaa| 1 jJAnAvaraNIya ,-(paM. saM./prA. 5/8) (pa.saM /prA. 7/227-231), (pa sa./sa. 4/12-67), (zataka 34-37) / guNa | guNa udaya bandha udIraNA sthAna bandha karma | vizeSatA karma vizeSatA | karma vizeSatA AThoM aatth| Ayu meM AvalI |karma karma mAtra zeSa rahanepara Ayu ATha Ayu rahita 7va rahita sAta usase pahale kI ATha Gmxcnm - 2 darzanAvaraNI'-(paM.saM./prA. 5/6-14) sthAna guNa udaya karma Ayu vedanIya | sthAna bandha jAgRta / suptAvasthA 6/ rahita Ayu Ayu karma bandha kA rahita 7 abhAva prArambha karane kI apekSA hai niSThApanakI apekSA nahIM isakA bandha 6The meM prArambha hokara va meM pUrA ho sakatA hai usa avasthAmeM 8 prakR tikA bandhaka hogA 87 karma Ayu binA Gmxccom | Ayu vedanIya |8 upa. | moha va Ayu binA ., upa kSapa. Ayu vedanIya 10 upa./ "kSapa 3 M sattva 11 | 6 karma IryApatha Asrava 7, moha rahita 5, | moha rahita moha rahita 133karma | vedanIya, nAma gotra 4 | Ayu nAma 2 nAma, gotra kA IryApatha Anava kama gotra vedanIya kama 4 adhAtiyA _ xlx 3 vedanIya :-(paM.saM/prA./16-20) 8 bandha udaya sattvakI trisaMyogI sthAna prarUpaNA sthAna guNa bhaga 1 malottara prakati sthAnoMkI trisaMyogI ogha prarUpaNA | sthAna bandha udaya (paM. saM./prA. 5/4-21,281-266); (go ka. 626-656/826-848); sAtA sAtA (paM. sa./saM.5/5-32,307-336) asAtA 1mala prakRtikI apekSA-(paM.saM/prA./4-6) asAtA sAtA asAtA sthAna ____ sthAna bandha bandha guNa 7-13 sAtA sAtA baddhA- abaddhAsthAna asAtA sAtA asAtA sAtA asAtA donoM aba udaya satva udaya yaka yuvaka yuSka sAtA asAtA Ayu (dekho Age pRthak sAraNI naM. 2) mohanIya (dekho Age pRthaka sAraNI naM. 3-4) nAma (dekho Age pRthaka sAraNI naM.) - 6 . jainendra siddhAnta koza Page #416 -------------------------------------------------------------------------- ________________ udaya 401 8. bandha udaya sattva kI trisaMyogI sthAna prarUpaNA maga donoM ory GKc 24 nIca | " | kAla 16 . : 7 gotra-( saM./prA./16-18) cAroM gatiyoM sambandhI bhaMga gunn| / sthaan| sthAna guNa sthAna / naraka / tiyaMca / manuSya / deva sthAna bandha / udaya / sattva bandha / udaya / sattva 5. odha prarUpaNA (go.ka 646-646/841-843) 15 nIca | nIca ( nIca U~ca donoM nIca 5 7 (2.6 rahita)/7 (2,6 rahita) U~ca 3(2-3rahita) (2.1 rahita) 12.5 rahita) 3(2-3rahita) nIca 4 4 (2 rahita) 62-4 rahita)| 6 (2-4 rahita) 4 (2 rahita) Uca 3 (1.5,6) U~ca / 8 antarAya (jJAnAvaraNIvata) 2. cAra gatiyoM meM Ayu karma sthAnoMko trisaMyogI sAmAnya |(upazAmaka) 2 (16) va ogha prarUpaNA kSapaka 1(naM.) (pa.sa./prA. 5/21-24); (paMsaM./saM 1/25-30), (go.ka.636 2 (16) 646/836-843) 1 (naM.) saMketa-abandha kAla-navIna Aya karma bandhanese pahalekA kAla / bandha kAla-navIna Aya bandhane vAlA kAla / uparata bandha kAla-navIna Ayu bandhane ke pazcAtkA kaal| tirya - 3. mohanIya karma sthAnoMko trisaMyogI sAmAnya sthAna tiryagAyu / naraka - narakAyu / manu - manuSyAyu, dev-devaayu| prarUpaNA |sa keta-'AdhAra' arthAta amuka bandha sthAna vizeSa yA udaya sthAna vizeSa bhaMga sthAna bandha / udaya / yA sattva sthAna vizeSake sAtha 'Adheya' arthAta amuka amuka udaya, sattva sattva yA bandha sthAna hone sambhava hai| una-una sthAnoM kA vizeSa 1. naraka gati sambandhI paoNca bhaga (paM.saM /prA/21) byorA una-una viSayoMke antargata do gayI sAraNiyoM meM dekhie / abandha. naraka narakAyu eka bandha. tirya. | kula bandha sthAna-10(1,2,3 4.5.6,13,17,21,22) naraka tirya. do naraka manu. do kula udaya sthAna--6(1,3,4,5,6,7,86,10) kula sattva sthAna-15(1,2,3,4,5,11,12,13,21,22,23,24,26,27,18) naraka tirya do uparata. sattva vizeSa-naM.1-mithyAtva, naM.2- vedaka samyaktva; na.3-upazama naraka manu do samyaktva, naM. 4-upazama samyaktva upazama zreNI: naM2. tithaMca gati sambandhI nau bhaMga (paM.saM./prA5/22) kRtakRtya vedaka samyaktva; naM.6 kSAyika samyaktva; naM 7- kSAyika abandha. / tiryagAyu eka samyaktva upazama zreNI; naM. kSAyika samyaktva kSapaka shrennii| naraka tirya naraka do tirya tiyaM do 1.bandha AdhAra-udaya sattva AdheyakI sthAna prarUpaNA tirya, manu do (go. ka. 662-664/650-651) tirya deva do udaya sthAna tirya naraka do uparata. AdhAra sattva sthAna Adheya tirya.tirya do tiyaM. manu do deva / tiya. deva do meM sthAna 3 manuSya gati sambandhI nau bhaMga (paM saM/prA./23) vizeSa nihii abandha | manu. | manuSyAyu eka naraka manu naraka do tirya. manu, tirya do 1 22 | 4 7,8,6 | 3 26,27, manu. manu manu. do 10 28 manu. deva do 21/3/7861 naraka manu, naraka do 17 4 6,7,8,6228, tirya manu. tirya. do / 4 13 manu. manu do 21 deva manu. deva do |11,12,13 4. deva gati sambandhI pA~ca bhaga (pa saM./prA5/24) | abandha. / devAyu eka 41 bandha deva, tirya do manu. deva manu. do uparata. tiyaM. deva tirya do / deva manu. do tirya tirya manu manu bandha sthAna AdhAra kula sthAna kula sthAna kula sthAna kula sthAna 6.7 meM sthAna vizeSa kula sthAna bandha. deva ta lh 22,231 lm cumn Gram manu. lh tirya. rrrrrrr murn 26 nanendra siddhAnta koza Page #417 -------------------------------------------------------------------------- ________________ udaya 402 8.nanA udaya sattta kI trisaMyogI sthAna prarUpaNA 2. udaya AdhAra-bandha satva AdheyakI sthAna prarUpaNA / (go ka 666-668/852.854) bandha sthAna sattva sthAna Adheya Adheya 3. sattva AdhAra-bandha udaya AdheyakI sthAna prarUpaNA (go ka.666-672/854-856) / sattva-AdhAra bandha-Adheya udaya-Adheya -7 krama udaya sthAna AdhAra kula sthAna sthAna vizeSa sthAna vizeSa sthAna vizeSa kula sthAna 1-4ma sthAna vizeSa kula sthAna kula sthAna kula sthAna 6-7meM sthAna vizeSa kula sthAna kula sthAna sattva sattva sattva RMd4 sattva 1,2,3,4.5,6,13, 18 | 1,2,4,5,6,7,8,9,10 17,21,22 22 8 | 1,2,3,4,5,6.13,17 8 1,2,4.66,7,866 10 / 1 / 22 3 | 26,27 28 18/3/17,21.224 24, 26/ 27,282 20,23 38413,17,21,4 22 7 . 6,13,17, 2 21,22 631.13,17 Irrevo. 1,2,3,4,5,6,13,17 7 / 1,2.4,5,6,7,8, vor orm ncer: / 11 2 3,4 6 11.5.4/12 ~ 4 bandha udaya AdhAra-sattva AdheyakI sthAna prarUpaNA (go ka. 675-674/858-860) bandha- udaya sarava-Adheya AdhAra sattva 1-4 sattva sattva6-7 sattva 5. bandha sattva AdhAra-udaya AdheyakI sthAna prarUpaNA (go,ka. 680-684/14.867) bandha sattva AdhAra udaya Adhaya AdhAra | satva1-4 sattva 5 sattva 6-7 sattva 8 guNa sthAna sthAna vizeSa AdhAra kama sthAna sthAna kula sthAna kula sthAna sthAna vizeSa kula sthAna sthAna kula sthAna kula sthAna sthAna vizeSa kula sthAna sthAna vizeSa kula sthAna] sthAna kula sthAna sthAna vizeSa kula sthAna 20326.27 kula sthAnI asthAna vizeSa . 21sAti 1 22 2 | 26.2 211 28 171(29 224.28 46,78, 3758 khm 24-28 2-23 26mmrata 22. bh lh sh sh lh lh m . M | 1 21 144/1 3 13,12 15/6/11 mh / 11.12.1 20 20 |121/345.111 '21 23,4 |2| 2,3 |2 1,316/vin|12| .....|21 1.2/20 /ix |1 1 |2| jainendra siddhAnta koza Page #418 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 6. udaya satva AdhAra--bandha AdheyakI sthAna prarUpaNA (go.ka. 685-691/868-872) udaya / sattva AdhAra AdhArasatva- satva5 sattva6-7, udaya 1 andha Adheya satva krama guNa sthAna sthAna kula sthAna sthAna vizeSa kula sthAna sthAna sthAna kula sthaan| sthAna vizeSa kula sthaan| kula sthAna sthAna vizeSa 4. mohanIya karmasthAnoMkI trisaMyogI oghaprarUpaNA (pa saM./prA. 1/40-51), (paM.saM saM.550-60), (go.ka. 652-656/844-848) bandha sattva sthAna udaya sthAna sthAna sattva 4 sattva 2 | sattva sattva 7, sattva 8 vizeSa kula vizaSa | 3 26,27, | 28 sthAna 6/1/20 (17,21,22 (13,17,21,22 kula sthAna sthAna vizeSa kula sthAna sthAna vizeSa kula sthAna vizeSa kula sthAna vizeSa kula sthAna kula sthAna vizeSa vizeSa kula sthAna 1162 26,27 1, 22/4 / 7,8,6101 326,27, 3 / 7,6, 6 1 22,23 2 // 6,7,8,6 wr or 020444 228. 3/22,23, jainendra siddhAnta koza 6,13,17,21,22 5,6,7,8 4,5,657 m m 24 2 6,11,37 m 5 (manuSya)/10 wwwyou wuu..99 - emorrrror : Mo: xxxxxxxxcc & ac_ccunam :: wor m m lh 24,28 6,13,17 lh 106/n m 1 5tiyaM.) m 22,23 |126/v1 m 00000rnorarur-00-~ lh m h th n 13,12,11 |13,12,1975 20:/pu.ve. 1/khI ve. 22/6/-v s lh s 16 1/ 1 3 166/vin 1 2 17 8/1x/-11 s|tx|ti| | 16 1 20 1 frn. 4038.bandha udaya sattvakI trisaMyogI sthAna prarUpaNA 3.11.12 2 12,13 14 / 41,2,3,4 1] 21 2.11 | E/vi 12 24/1/vi-ix |1 1 |2 256/ 11 26 /vi.vil|1|1 27/6/vii-vin | 1 20E/viii-ix|1| 2918/- 1 on to an arrox Page #419 -------------------------------------------------------------------------- ________________ udaya .4 8. banya udaya satvakI vibhinna trisaMyogI sthAna prarUpaNA - sthAna ww 13 4. nAmakarma sthAnoMko trisaMyogI sAmAnya prarUpaNA 3 satva AdhAra-bandha udaya AdheyakI sthAna prarUpaNAsaketa-'AdhAra' arthAta amuka bandha sthAna yA udaya sthAna yA satva (go ka 753-756/125-631) sthAna vizeSake sAtha 'Adheya' arthAta amuka-amuka udaya, sattva yA bandha sthAna hone sambhava hai| una-una sthAnoMkA vizeSa byorA una ____ satva AdhAra bandha Adheya udaya Adheya una viSayoM ke antargata dI gayI sAraNiyoM meM dekhie| kula bandha sthAna-8(1,23,25 26,28,26,30,31) sthAna vizeSa sthAna vizeSa kula udaya sthAna-12(20,21,24,25,26,27,28,26,30,316,8) kula sattva sthAna-13(6,10,77,78,76,80,82,84,88,60,61,62.63) 1. bandha AdhAra-udaya sattva AdheyakI sthAna prarUpaNA 11 (yaza kIrti) 25,26,28,26,30,8 (paM. saM /prA./222-224,225-252), (go. ka. 742-745/867), 6/21,27,26,30,31.6 (pa saM/saM.5/236-236, 270,240-270) 6.25,26,28,26,30,8 | bandha AdhAra udaya Adheya satva Adheya 6 2127,26,30,31.6 1 | 23,25,26, 4 21,24,25,26 sthAna vizeSa sthAna vizeSa sthAna vizeSa 26,30 121,24,25,26.27, 3/ 23,25,26 6) 21,24,25,26,27,5 82,84,88,60,62 | 28.26,30,31 28,26,30,31 6 23,25,26, 28 19 28 8 21,25.26.27,28,488,10,61,62 28,26,30 26,30,31 7/23,25,26, 3 2 26,30 21,24,25,26,27, ' 7/82,84,8810,61, 28,26,30,1 28,26,30,31 / 12.63 28,26.30.1 7/ 21,25,26,27,28, 1 31 26.30 30 8 77,78,76,80,10,12/1 7,23,25,26, | 6 | 21,24,25,26.27, 61,62,63 28,26,30.1 28,2630,31 | 1020 21,26,27,28, 1077,78,76,80,10,131 4 | 26,30,31,1 / 7/ 21,25,26,27,28, | 26,30 31,8, 6 6 162,63,6,10 26.30 2. udaya AdhAra-bandha sattva AdheyakI sthAna prarupaNA 4. bandha udaya dono AdhAra-satva AdheyakI sthAna prarUpaNA (go,ka,746 752/106-624) (pa. saM./prA 5/225-251), (go ka 760768/636-640), (saM.saM./ udaya bandha Adheya sarava sthAna prA. 5/240-266) AdhAra sthAna vizeSa bandha-AdhAra udaya-AdhAra .. sattva-Adheya sthAna vizeSa 1, 1920 |3|77,79,76 sthAna vizeSa sthAna vizeSa sthAna vizeSa | 1.21 623,25.26 28.26,678,80,82,84,88, 30 82,84,88,60,62 60,61,62,62 4 / 21,24,25,26 23.25,26,26,305/82,84,88,10,62 5 27,28,26, 4 4,88,60,62 256 23,21,26,28,26, 7/82,84,88,10,61, 30,31 62.63 3 2] 25,36 421,24,25,265 82,84,88,10,62, 77,76,82,84,88, 42 25,26 27,28,26, | 4 84,88,60,62 10.61,62,63 30,31 78,80,84,88,60, 2/21,26 10.12 (deva uttara kuru / 61,62,63 kA kSA samyagdRSTi) 77,76,84,88,60, 28 / 5 25,26,27, 2 0,62 (25.27 udaya 61,62,63 28,26 60 sattva vaikri. ko apekSA hai) 10 77,78,76,80,94, 1, 282 / 25,27 112 (AhAraka zarIra 88,60,61,62,63 udaya sahita pramatta 23,25,26,28,26. 10 virata) 3031.1 488,60,61,62 6. 23,25,26,28,26, 6/77,80,84,88,60, 388,60,62 82,84,88,60,61, 3, 78,80,10 62063 121' | 3| 77,766 8 vizeSa nya sthAna sthAna sthAna 10 30 jainendra siddhAnta koza Page #420 -------------------------------------------------------------------------- ________________ udaya krama bandha AdhAra 12 1 13 1 14 1 15 1 16 1 kirt 17 1 18 1 16 1 201 kama M NG kula sthAna 2 1 3 2 4) 1 10 1 11 1 12 1 13 1 14 1 15 1 16 1 17 1 sthAna vizeSa 18 1 16 1 26 26 26 30 30 30 30 31 1 1 sthAna vizeSa 23 28 20 k 21 1 6 1 5 bandha satva dono AdhAra-udaya AdheyakI sthAna prarUpaNA - 101 (goka 766-072/140 - 643) 11 | 1 12 1 bandha-AdhAra 13 1 14 1 15 1 16 1 28 26 26 26 26 22 26 30 30 30 30 31 1 1 23 182 25.26 1 82 28 1 12 1. 24 4 27,28,26,30 udaya AdhAra 1 31 3 | 27,28,26 2 21,25 2] 24,26 2 30,31 sthAna vizeSa 1 30 1 30 kula sthAna 30 1 a a sattva-AdhAra sthAna vizeSa 1 61 60 88 63 4 8488,60,12 6 21, 24, 25, 26, 27, 28,21,30,31 4 21.14,25,26 1 12 384,88,60 1 61 1 82 1 61.63 162 82,84,88,062 6 84,88,60,61,62,63 48488, 10, 12 68488,60,61,62,63 78284880,61,62, sava- Adheya sthAna vizeSa 63 582,84,88, 60, 62 4 84886012 4 1 13. ( guNasthAna 749) 60,61,62,13 ( upazAmaka) 77,78,76, 80 (kSapaka) kula sthAna / udaya sthAna sthAna vizeSa 8 21,25, 26, 27, 28. 21,30,31 6 130 1 21, 26, 28,21,30,31 saMjJIvAle 30,31 21,25,26,27,28, 21.30 6 11.24, 25, 26.20 28,26,30,31 " sthAna) 21,24,25,26,27, 28,26,30 (ga) 8. udaya kha kI nisaMyogI sthAna prarUpaNA 6 udaya sattva dono AdhAra bandha bAdheyakI sthAna prarUpaNA mo. 776-083/644-648) 6 19.24.25.26.10. 28,21,30,31 13 182,84,89,10 ha 182 421,24 25 26 1 63 1 30 160,11,12,63 30 477,78,76,80 1 30 400 krama udaya-AdhAra kula sthAna 2 1 3 1 4 1 5 1 6 1 71 21 1 22 1 23 1 24 1 25 1 26 1 27 2 28/ 2 22 sthAna vizeSa 21 21 21 25 25 25 26 26 26 27 jainendra siddhAnta koza 27 1) mithyAtva 2 sAsAdana 27 28 28 26 17 1 18 1 26 16 1 30 201 30 28 4 21,24,25.26 521,25,27,28,26 krama guNa sthAna 101022 24 1 26 30 30 31 31 30 30 kula sthAna / satva AdhAra 261.63 2 60,12 38284,88 2 61,63 sthAna vizeSa 1 62 4] 82,84,88, 10 261,63 2 10.12 382,84,18 388,60,12 84 1 388,60,2 84 460,61,62,63 477, 78,76,80 30,31 .e 8,6 2 6,10 4 4 261-63 162 3848860 2 11.63 1 12 384,88,10 2 11.63 260,62 28488 1 63 161 1 bandha sthAna 6 23,25, 11 sthAna vizeSa 26, 28, 26.30 328.21.30 kula sthAna kula sthAna 2 6 23.26.16.15,26.30 6 nAmakarma sthAnoM kI trisaMyogI ogha prarUpaNA (paM.saM./5/366497), (go. ru. 662-003/072-000); (paM. saM 5/411-428); bandha - Adheya 26.30 5 23.25.26.21.30 2 21.30 623,25,26,28,26,30 523,25,26,21,30 1 26 6 23, 25, 26, 28,26,30 5 | 23,25,26,21,30 226,30 sthAna vizeSa 623,25,26,28,26.30 523.25,26,26,30 2 6 5 X X X X X 2 21,30 623, 25, 26, 28,26.30 223.15,26.26.30 26.30 13.25, 26, 28.26.30 523,25.26,26,30 2 21.31 228.26 (naraka sammukha tIrtha, prakRti 6 23,25,16,19,21.20 5 13,22,26.11.20 6 23.25,26,28,21.30 udaya sthAna 13,25,28,26.30 ( upazAnta kaSAya ) (kSINa moha) (sayoga kevalI ) ( ayoga kevalI ) (ayoga kevalI) sthAna vizeSa 6 21,24,25. 26 27,28, 21,30,31 7 21,24,25. 24.24.10.31 kula sthAna sattva sthAna sthAna vizeSa 82,84, 8,60, 11,12 1 10 Page #421 -------------------------------------------------------------------------- ________________ udaya krama guNa sthAna ha zu samyagmidhyAtva 4 avi. sabhya. 5 deza virata 2 28,26 pramatta virata 2 28,26 karaNa apramatta 4 28,26, 30,31 pUrvakaraNa 5 29.21. 11 10 10 sUkSma sAmparAya 11 upazAnta kaSAya 12 kSINa moha 12 sayoga kevala samudra kesI 1 labdhaparyApta sUkSma eke. bAdara bandha sthAna udaya sthAna sthAna vizeSa sthAna vizeSa 2 | 28,26 3 21,30,31 sthAna 23 3 28,26,30 bA. eke, vikalendriya asaMjJI paMce 5 sajJI 5 paryA sUkSma eke paMce 1 30,31,1 5 na 29 29 33 11 19 523.25. 28.26.30 vikalendriya 5 asaMjJI paMce. 6 23.25. 2 5 "2 1 5 23,25, 1 21 26.26.30 26.30 8 23,25, 26.28, 26.30, 31,1 1 1 1 30, 31 25,27,20 26.30 21,25,26,27,4 29,21,30,31 30 19 14yogakevalI 26.8 * jIvasamAsakI apekSA nAmakarma sthAnakI trisaMyogI prarUpaNa (paM.saM./prA / 260-280): (go. ka 704-011/2002) (paM.saM./ saM. 7/214-306) " 2 3031 1020,21,26, 27,28,26, 30,31,6,8 124 2 24,26 2 2 4 29.24, 25.26 5 sattva sthAna 21, 24, 25, 26 27 6 | 21.26,28, 26.30,31 21,25.26, 27,28,26, 30,31 sthAna vizeSa 2 / 60,62 4 4 60, 61. 12.63 39 " 1k 4 6 77, 78, 7680 6.10 vava 60.61, 62, 63 77, 78 76,80 582,84, = 10,11,12,13 upazAmaka 77, 78, 71,803 manuSyagati kSapaka 8 uparokta 406 11 krama 10.12 " 99 8. nAmakarma sthAnoMkI trisaMyogI Adeza prarUpaNA (sa.pra./52-22,4510401) (go.ka. 012-03888880) (pa saM. saM. 5/60-200, 411-441) 11 77, 78,76 80,82,84, 88, 10, 11, 12.63 11 gatimArgaNA 1 narakagati 2 tiryagati 1 80 banya udaya satva kI niyogI sthAna prarUpaNA 4 devagati 2 indriyamAgaMNA 1 ekendriya 2 vikalendriya 3 paMcendriya 2 3 4 mArgaNA 5 1 12 kAya mArgaNA pRthivI kAya apa kAya teja kAya vAyu kAya banaspati kAya 6 sa kAya kulasthAna) 4 yoga mArgaNA 4 prakAra mano yoga jainendra siddhAnta koza bandha sthAna 2 26,30 5 sthAna vizeSa 5 21.25,27,310,11,12, 28,26 623,25,26621,24,25,4 82,84,88, 28,26,30 26,2018 60,62 21.30,31 523, 25, 26, 26.30 5 5 23.25,26,1120,21,2512 77,78,71, 26.2728. 80,84,88, | 26,10,31. 60,61,62, 1.8 63,6,10 25, 26, 26, 5 | 21,25,27,4 10,11,12, 4 30 28,26 13 5 vacanayoga | 8 28,21,30, 31.1 : 23, 25, 26, | 26.30 udaya sthAna 19 99 te sthAna vizeSa 3 26,20 21, 26, 28, 5 21,30,31, 23.25.26.11 20,21.25, 13 77, 78,76, 26.25,28. 80,82,84, 28,21,30, 31.1 26.30,31. 1.2. saM. meM 20kA sthAna nahIM) 59 6 5 satva sthAna 21,24,25,582,84,88 sthAna vizeSa 26, 27 21.24,25. 26 20kA sthAna nahIM 21,24,25,582,84,88, 10, 12 5 5 5 10,11 21 10 88,60,610 2,63,6,1 / 21,24,25,5 | 26.27 23,25.26.11 20,21,25, 130 77, 78,76, 28,26,30, 26.27,20, 80,82,84, 31.1 21.30,39. 6, 8 ( pa saM . meM 8.60,11. 12.63,6,10 3 " 8 23, 25, 26 321,30,31 10 77,78,76, 28,21,30, 80.84,88, 10,61,62. 31.1 13 17 Page #422 -------------------------------------------------------------------------- ________________ udaya 407 7. sandha udaya sattva ko trisaMyogI sthAna prarUpaNA | bandha sthAna / udaya sthAna | satva sthAna mandha sthAna | udaya sthAna / sattva sthAna krama mAgaMNA mArga sthAna krama mArgaNA sthAna vizeSa sthAna vizeSa sthAna vizeSa kulasthAna mArgaNA vizeSa sthAna vizeSa sthAna vizeSa sthAna vizeSa 28,26, 30, 28,29,30, 188,10,61 13 4 . yoga yoga 8 | 3/audArika saMyama mArgaNA | 23,25.26.7.25,26,27, 1177,78 76, kAyayoga 80,82,84, 1 sAmAyika chedo-5 |28,26,30,5/25,27,28,877,78,76, pasthA , 80,60,61, 22,63 62,63 4 60,61,12, audArika 6|23,25,26, 3 | 24.26,27,1 |2| parihAra vizuddhi 4 28,29,30,1,30 mizrayoga | 28.26,30, paM.saM me 27 / nahIM 77,78,76, sUkSma sAmparAya| 1 |1 vaikriyaka 4.25,26.26. 3 | 27,28,264 0,6162 80,60,61 kAyayoga 62.63 6 vaikriyaka 4 ..paM.saM meM yathAkhyAta |10|20,21,26, 10/77,78,76, mizrayoga | |25, 26nahIM 27,28,26, 80,60,61. 7 AhAraka kAya 228,26 | 27,28,212 30,31.86, 12,93,6,10 paM.saM.meM 8 AhAraka mizra |2 30,31,86 deza saMyata |2|28,26 230,31 460,61,62, kArmANa kAya | 6/23,25,26, 2/20,21,paM saM 11 77,78,76, yoga 28,26,30 / | meM 20nahIM / 6 asayata 6/23,25,26,6|21,24,25, 7/82,8488, 80,82,84, | 28,26,30 26,27,28, 60,61,62, 88.60,61, 26,30,31 62,63 5 veda' mArgaNA 9 darzana mArgaNA 1 823,25,26,821,25,26.677.76.82. cazvardazana | 1khI veda |23,25,26.5|21,25,26, 11 77,78,74, 28,26,30, 27,28,26. 80,82,84, 28.26,30, 27,28,26 | 84,88,60 30,31 |88,60,61, 11,62,63 62.63 821,25,26, 19177,78,76, 2 puruSa veda .2 acacadarzana | dha na |8|23,25251 |23,25 26, 21,24,250 / 11/77,78,76, / 27,28,26, |8082,84, |26,27,28, 80,82,84, / 30,31 88,10,61. 31.1 26,30,31 | |88,10,61. 62.63 62.63 |6|21.24,25. 77,76,82,13 avadhi darzana 2826.30.821,25,26.877,78,76, |26,27,28, | 84,88,60, 27,28,26, 80,60,61, 26,30,31 11,62,63 30,31 | 2.63 6 kaSAya mArgaNA | kevala darzana |x/ 1020,21,26,6/77,78,76, 1] krodhAdi cAro | |23,25,26, 21,24,250/118,80,82.] 27,28,26, 80.6.10 kaSAya 28,26,30, 26,27,28, 84,88,60 30,31,86] 26.30,31, 11,62,63 paM.sa.meM 30 10lezyAmArgaNA 7 zAna mArgaNA| 31.6 | kRSNa, nIla, 623,25,26, 1mati zruta ajJAna 623,25,26, 21,24,25.68284,88,1 21,24.2507 /82,84,88, kApota 28,26,30 28,26,30 26,27,28, / 60.61,62/ 26,27,28, kI 60.61,62, 26,30,31 pIta yA teja 6 |25,26,28,821.25-26,4 0,61.62, 2 vibhaGga jJAna (6 |3|26,30,31 / 3 60.61.62 lezyA | 27,28.26, 63 3 mati zruta avadhi 5 | 28,2630.821,25,26.8 |77,78,76, jJAna 31.1 / 27,28,26, ||80,60,61, padma lezyA 428,26,30,318 30,31 62,63 zukla lezyA 528,26,20,9 / 20,21,25, 4 | mana paryaya jJAna | 5 77,78,76, , 130 |26,27,28, 5 kevala jJAna 10/20,21,26,6/77,78,76, 80,60,61, 26,30,31, |27,28,26, 80,6,10 (paM.sa.meM20 62.63 30,31,86 nahIM) (paM.saM. meM alezya |85 677,78,760 sthAna 30, 80,6,10 / 31,68) 28,26,30, 26,27,28, 3 napusaka veda 8 // I jainendra siddhAnta koza Page #423 -------------------------------------------------------------------------- ________________ udaya 406 9. auyika bhAva nirdeza kulasthAna tasthAnA vizeSa 63 11 28,26,30,11 | 20,21,25-10 77,78,76 bandha sthAna / udaya sthAna | sattva sthAna | 9 auyika bhAva nirdeza sthAna sthAna / sthaan| mArgaNA 1 audayika bhAvakA lakSaNa vizeSa vizeSa sa si. 211/146/9 upazama. prayojanamasyaityaupazamika / evaM.. ...... 21 bhavyamArgaNA audayika 1-jisa bhAvakA prayojana arthAt kAraNa upazama hai vaha | bhavya 23.25 26, 12/ 20,21,24, 13/77,78,76, aupazamika bhAva hai| isI prakAra audayika bhAvakI bhI vyutpatti 28.26,30. 25.26,27, 80,82,84, karanI caahie| arthAt udaya hI hai prayojana jisakA so audayika | 28,26,30, 88,60,61, bhAva hai / (rA. bA. 2/1/6/100/24) / 31,66, (pa 62,63,ha. dha 1/1,1.8/161/1 karmaNAmudayAdutpanno guNa audayika' | jo koke sa. meM 20, 10 (pa.saM0 udayase utpanna hotA hai use audayika bhAva kahate hai / (dha 11,7,1 // meM 8,10 ke 185/13), (pa kA /ta. pra.56/106), (go ka /mU.81/188); (go sthAna nahIM 2 | abhavya jI./jI pra8/26/12); (paM.dha/u. 170, 1024) / sthAna nahIM 6/23,25,26, ||21,24,2504 28,26,300 82,84,88, 2 audayika bhAvake bheda |26,27,28, ha ta.sa 26 gatikaSAyaliGgamithyAdarzanAjJAnAsayatAsiddhalezyAzcatuzca 26.30,31, 3 na bhavyanaabhavya tustryekaikaikaSaDbheda 6) =audAyika bhAvake ikkIsa bheda hai12 samyaktva | 4 | 30,31,6,8677,78,76, cAra gati, cAra kaSAya, tIna liMga, eka mithyAdarzana, eka ajJAna, | 80,6,10 / mArgaNA eka asaMyama, eka asiddha bhAva aura chaha lezyAe~ / (Sa. kha.14/ upazama samyaktva|5|28,26,30,5|21,25,26. | 4 | 10,61,62, 15/10); (sa.si. 2/6/156), (rA. vA. 2/6/108); (dha.5/1,7.1/ 30,31 6/186); (go ka /mU.818/986); (na. ca. vR. 370), (ta. sA/ vidaka samyazva 4|28,26,30,821.25.26, 4| 2/7); (ni sA/tA. 41); (paM dha./u.673-675) |27,28,26, 3 mohaja audayika bhAva hI bandhake kAraNa haiM anya nahIM dha.7/2.1.7/6/8 jadi cattAri ceva micchattAdINi baMdhakAraNANi 3 kSAyika ,, || hoti to-'odaiyA badhayarA uvasama-khayamissayA ya mokkhyraa| 26,27.28 | 80,80,61] .../3 / ' padIe suttagAhAe saha viroho hodi tti vutteNa hodi, 26,30,31] 62,63,6,1 odaiyA badhayarA tti vutte Na savve simodaiyANaM bhAvANaM gahaNa gadi jAdiAdiNaM pi odaiyabhAvANaM bdhkaarnnppsgaado| - prazna-yadi 4sAsAdana , 3 | 28,26,307 21,24,25.1 10 ye hI mithyAtvAdi(mithyAtva,avirata kaSAya aura yoga) cAra bandhake 26,26,30 kAraNa hai to 'audayika bhAva bandha karanevAle hai, aupazamika, kSAyika aura kSayopazamika bhAva mokSake kAraNa hai. ' isa sUtragAthAsamyagmidhyAtva 2 28,26 326,30,31610,62 / mithyAtva 6 ke sAtha virodhako prApta hotA hai| uttara-virodha nahIM utpanna hotA 23.25 26 21,24,250 82,84,88 hai, kyoki, 'auyika bhAva bandhake kAraNa hai' aisA kahane para sabhI 28,26,30 26,27,28 60,61,621 13 saMzImArgaNA 26,30,31 audayika bhAvoM kA grahaNa nahIM karanA cAhie, kyoki, vaisA mAnane para gati, jAti Adi nAmakarma sambandho audayika bhAvoke bhI. 1 saMjJI 23,25,268 21,25,261177,78,76.] 28.26.30 bandhake kAraNa honekA prasaMga A jaayegaa| 80,82,84, 27.28,26, 30,31 88,10,61, 4 vAstavameM mohajanita bhAva hI audayika haiM, usake 62063 binA saba kSAyika hai 2 asaMjJI | 23,25,260 | 21,24,250/5 82,84,88, pra sA./mU 45 puNNaphalA arahaMtA tesiM kiriyA puNo hi odyigaa| 28,26,30 26,27,28, | 60,62 mohAdI hi virahidA tamhA sA khAigatti madA / 4 / . 26,30,31| pra. sAta pra. 45 kriyA tu teSAM audaayikyev| athaiva bhUtApi sA (paM.sa meM25 samastamahAmohamUrdAbhiSiktaskandhAvArasyAtyantakSaye sabhUtatvAnmoharAga 27ke sthAna dveSarUpANAmuparaJjakAnAmabhAvAccaitanyavikArakAraNatAmanAsAdayantI 14 AhAraka nityamaudayikI kAryabhUtasya bandhasyAkAraNabhUtatayA kAryabhUtasya mArgaNA mokSasya kAraNabhUtatayA ca kSAyikyeva / - arhanta bhagavAna puNyaphalavAle AhAraka 8 23.25,26, 24,25,26,1177,78,76. hai, aura unakI kriyA audayikI hai, mohAdise rahita hai, isalie vaha 80,82,84, kSAyikA mAnI gayI hai // 45 // arhanta bhaganAnakI vihAra va upadeza 88,60,61 Adi saba kriyAe~ yadyapi puNyake udayase utpanna honeke kAraNa auda62,63 . yikI hI hai| kintu aiso honepara bhI vaha sadA audAyikI kriyA, 77,78,71 2] anAhAraka 623,25,26.420,21,6.813 mahAmoha rAjAkI samasta senAke sarvathA kSayase utpanna hotI hai, isasAmAnya |286,30 (paM sa meM20 80,82,84 lie moha rAgadveSa rUpI upara ja kokA abhAva honese caitanyake vikAraka sthAna 88,60,61 kA kAraNa nahIM hoto isalie kAryabhUta bandhako akAraNabhUtatAse aura nahIM) ! E2,63,6,10 kAryabhUta mokSakI kAraNabhUtatAse kSAyikI hI kyo na mAnanI caahie| 3 anAhAraka 26.10 pa.dha/u 1024-1025 nyAyAdapyevamanyeSA mohAdidhAtikarmaNAm / | ayogI yAvAMstatrodayAjjAto bhAvo'styaudayiko'khila / 1024 / tatrApyasti nahIM) 28,26,30, 27,28,26, 8.6 jainendra siddhAnta koza Page #424 -------------------------------------------------------------------------- ________________ udayakAla 409 1. sadIraNAkA lakSaNa va nirdeza viveko'yaM zreyAnatrAdito ythaa| vaikRto mohajo bhAva zeSa sarvo'pi laukika / 1025 / isI nyAyase mohAdika ghAtiyA karmoke udayase tathA aghAtiyA karmoM ke udayase AtmAmeM jitane bhI bhAva hote haiM, utane ve saba audayika bhAva haiN|024| parantu ina bhAvoMmeM bhI yaha bheda hai ki kevala mohajanya vaikRti bhAva hI saccA vikArayukta bhAva hai aura bAkI ke saba lokarUDhise vikArayukta audayika bhAva hai aisA samajhanA cAhie / 1025 // udayakAla-de kAla 1 / udayadeva-(jIvandhara caritra pra.8/A.N.UP) Apa I.770-860 ke eka digambara AcArya the| vAdIbhasiha ApakI upAdhi thI-de. vAdIbhasiMha / (tI.3/25) udayanAcArya-kiraNAvalIke racayitA naiyAyika bhaassykaar| samaya-I 184 (to 2/351); (vizeSa de nyAya 1/7) / udaya parvata-vijayAkI dakSiNa zreNIkA eka ngr-de.vidyaadhr| udayasena-1 lADabAgaDa saMghakI gurvAvalI ke anusAra (de. itihAsa 7/10) Apa guNasena prathamake ziSya tathA narendrasenake sadharmA the| samaya-vi 1955 (I. 1068) 2. uparokta hI saMghakI gurvAvalImeM narendrasenAcArya ke ziSya / samaya-vi. 1180 (I 1123/A.N.Up) (siddhAntasAra saMgrahako prazasti 12/88-65), (A. jayasena kRta dharmaratnAkara granthakI prazasti1), (siddhAntasAra saMgraha/pra.8/AN.Up (de itihAsa 7/10) udayA-bhAratIya itihAsa 1/501) zizu nAgavaMzakA eka raajaa| udayAditya-1.bhojavaMzI rAjA jayasiMhake putra,naravaki pitA, mAlavA dezake rAjA / samaya-vi.1115-1150 (I 1058-1093) / (de itihAsa 21) / 2. udayAdityAla kArake racayitA eka kannaDa kavi / samaya-I. 1150 / (tI. 4/311) / udayAbhAvI kSaya-de, kSaya / udayAvalI-de aavlo| udarAgni prazamana vRtti-de bhikSA 1/7 / udAsIna nimitta-lakSaNa-de nimitta 1. isakI kathaMciva mukhyatA-gauNatA sambandhI viSaya-de kAraNa III udAharaNa-de. dRSTAnta udIcya-uttara dizA udIraNA-karmake udayakI bhA~ti udIraNA bhI karmaphalakI vyaktatA kA nAma hai parantu yahA~ itanI vizeSatA hai ki kinhIM kriyAoM yA anuSThAna vizeSoke dvArA kama ko apane samayase pahale hI pakA liyA jAtA hai| yA apakarSaNa dvArA apane kAla se pahale hI udayameM le AyA jAtA hai / zeSa sarva kathana udayavat hI jAnanA caahie| karma prakRtiyoMke udaya va udIraNAkI prarUpaNAoM meM bhI koI vizeSa antara nahI hai / jo hai vaha isa adhikArameM darazA diyA gayA hai| 1 udIraNAkA lakSaNa va nirdeza 1 udIraNAkA lakSaNa 2 udIraNAke bheda 3 udaya va udIraNAke svarUpame antara 4 udIraNAse tIvra pariNAma utpanna hote hai 5 udIraNA udayAvalIkI nahI sattAkI hotI hai 6 udayagata prakRtiyoM kI hI udIraNA hotI hai| * badhyamAna AyakI udIraNA nahI hotI -de. Ayu 6 * udIraNAkI AbAdhA -de. AvAdhA 2 karma prakRtiyoMkI udIraNAva udIraNAsthAna prarUpaNAe~ 1 udaya va udIraNAkI prarUpaNAome kathacit samAnatA va asamAnatA 2 udIraNA vyucchittikI ogha Adeza prarUpaNA 3 uttara prakRti udIraNAkI ogha prarUpaNA (sAmAnya va vizeSa kAlakI apekSA) 4 eka va nAnA jIvApekSA mUla prakRti udIraNAkI ogha Adeza prarUpaNA 5 mUla prakRti udIraNAsthAna ogha prarUpaNA * mUlottara prakRtiyoko sAmAnya udaya sthAna prarUpaNAe~ (prakRti vizeSatA sahita udayasthAnavat) * prakRti udIraNAkI svAmitva sannikarSa va sthAna prarUpaNA -. dha. 15/44-17 * sthiti udIraNAkI samutkIrtanA, bhaMgavicaya va sannikarSa prarUpaNA -de. dha 15/100-147 * anubhAga udIraNAkI deza va sarvadhAtIpanA, sannikarSa, bhaMgavicaya va bhujagArAdi prarUpaNAe~ -de.dha. 15/170-235 * bhujagArAdi padoke udIrakoMkI kAla, antara va alpa bahutva prarUpaNA -de.dha. 1450 * bandha udaya va udIraNAkI trisaMyogI prarUpaNA -de. udaya 7 1 udIraNAkA lakSaNa va nirdeza 1 udIraNAkA lakSaNa paM.saM./prA. 3/3...bhujaNakAlo udo udIraNApakkapAcaNaphala |-krmoNke phala bhoganeke kAlako udaya kahate hai aura apakkakarmoke pAcanako udIraNA kahate hai| (pra.saM/sa. 3/3-4) dha.15/43/7 kA udIraNA NAma / apakapAcaNamudIraNA / AvaliyAe bAhiraTThidimAdi kAdUNa uvarimANa ThidIrNa badhAvaliyavadikkatapadesaggamasakhejjalogapaDibhAgeNa palidovamassa asakhejjadibhAgapaDibhAgeNa vA okkaDidUNa udayAvaliyAe dedi sA udiirnnaa| praznaudIraNA kise kahate hai| uttara--(apakva arthAta) nahIM pake hue karmoMko pakAnekA nAma udIraNA hai / AvalI (udayAvalI) se bAharakI sthitiko lekara AgekI sthitiyoke, bandhAvalI atikrAnta pradezAgrako asaMkhyAtaloka pratibhAgase athavA patyopamake asakhyAtaveM bhAga rUpa pratibhAgase apakarSaNa karake udayAvalImeM denA, yaha udIraNA kahalAtI hai| (dha.6/1,6-8,4/214), (go.ka./jI.pra.436/512/8) paM.saM./prA. TI 3/47/5 udIraNA nAma apakkapAcanaM dIrghakAle udevyato'praniSekAda apakRSyAlpasthitikAdhastananiSekeSu udayAvayA datvA udayamukhenAnubhUya karma rUpaM tyAjayitvA pudgalAntararUpeNa pariNamayatItyartha * / udIraNA nAma apakkapAcanakA hai / dIrghakAla pIche jainendra siddhAnta koza Page #425 -------------------------------------------------------------------------- ________________ udoraNA 410 2. kama prakRtiyoMko udIraNA va dIraNA sthAna prarUpaNAeM tiyoko choDakara (dekho Age sAraNI) zeSa sarva prakRtiyoMke udaya aura udIraNAmeM svAmitvakI apekSA koI vizeSatA nahIM hai| vizeSArtha-sAmAnya niyama yaha hai ki jahA~para jisa kamakA udaya hotA hai, vahA~para usa karmakI udIraNA avazya hotI hai-kintu isameM kucha apavAda hai (dekho Age sAraNI) (pa saM/sa 5/442) / la sA./jI.pra va bhASA 30/67/3 punarudayavatA prakRtisthityanubhAgaprade zAnA caturNAmudIrako bhavati sa jIva , udayodIraNayo svAmibhedAbhAvAt / prakRti, pradeza, sthiti, anubhAga je udayarUpa kahe tinihIkA yahu udIraNA karanevAlA ho hai jAta jAkai jinikA udaya tAko tinihokI udIraNA bhI sabhavai / 2 karma prakRtiyokI udIraNA va udIraNA sthAna prarUpaNAe~ 1 udaya va udIraNAkI prarUpaNAoMmeM kathacita samAnatA va asamAnatA saM.prA 3/44-47 udayassudIraNassa ya sAmittAdo Na vijjai visesii| mottaNa tiSNi-ThANa pamatta joI ajoI yA44-svAmitva kI apekSA udaya aura udIraNAmeM pramatta virata, sayogi kebalI aura ayogikevalI ina tIna guNasthAnoko choDakara koI vizeSa nahI hai| (go ka./mU. 278/407), (karmasta 38-36) paMsaM /prA.5/473 udayassudoraNassa ya sAmittAdo Na vijjadi viseso / mottaNa ya igidAlaM sesANaM sadhyapayaDINa / 4731 = vakSyamA ikatAlIsa prakRtiyoko chor3akara zeSa sarva prakRtiyoMke udaya aura udIraNAmeM svAmitvakI apekSA koI vizeSatA nahI hai / (pa.saM./prA.5/ 473-475), (go ka./ma. 278-281), (karmasta. 36-43); (paM. saM./saM.3/56-60) udaya Ane yogya agrima niSekoko apakarSaNa karake alpa sthiti vAle adhastana niSekome yA udayAvalo meM dekara, udayamukha rUpase unakA anubhavakara lene para vaha karmaskandha kamarUpako chor3akara anya pudgalarUpa se pariNamana kara jAtA hai| aisA tAtparya hai / vizeSa de -udaya 217 2 udIraNAke bheda dha. 15/43/5 udIraNA caubihA--payaDi-TThidi-aNubhAgapadesaudIraNA cedi / - udoraNA cAra prakArakI hai-prakRtiudIraNA, sthitiudIraNA, anubhAgaudIraNA, aura prdeshudiirnnaa| 3 udaya va udIraNAke svarUpameM antara paM.sa prA. 3/3 bhujaNakAlo udo udIraNApakkapAcaNakAla / karmakA phala bhoganeke kAlako udaya kahate hai aura apakka karmoM ke pAcanako udIraNA kahate hai| dha.6/1,6-8,4/213/11 udaya udIraNANaM ko viseso / uccade-je kamma khadhA okaDDubADuNAdipaogeNa viNA dvidikvayaM pAvidUNa appappaNo phala deti,tesi kammakhadhANamudao tti saNNA je kammaravadhA mahaMtemu Tidi-aNubhAgesu avaThThidA akkaDidUNa phaladAiNo koraMti tesimudIraNA tti saNNA, apapakkAcanasya udIraNAvyapadezAta / -prazna-udaya aura udIraNAmeM kyA bheda hai / uttara-kahate hai-jat karma-skandha apakarSaNa, utkarSaNa Adi prayogake binA sthiti kSayako prApta hokara apanA-apanA phala dete hai, una karmaskandhoMkI 'udaya' yaha saMjJA hai| jo mahAn sthiti aura anubhAgoMmeM avasthita karmaskandha apakarSaNa karake phala denevAle kiye jAte hai.una karmaskandhokI 'udIraNA' yaha sajJA hai, kyoMki, apaka karma-skandha pAcana karaneko udIraNA kahA gayA hai| (ka pA sutta./mU gA. 56/5.465) 4 udIraNAse tIvra pariNAma utpanna hote haiM rA. vA. 6/6/1-2/111/32 bAhyAbhyantarahetUdIraNavazAdudrikta pariNAma tIvanAta sthUlabhAvAta tIvra ityucyate / 10 anudoraNapratyayasani dhAnAta utpadyamAno'nudrikakta pariNAmo mandanAva gamanAt manda ityucyate / bAhya aura Abhyantara kAraNose kaSAyoMkI udIraNA honepara atyanta pravRddha pariNAmoko tIba kahate hai| isase viparIta anudrikta pariNAma manda hai| arthAt kevala anudorNa pratyaya(udaya)ke sannidhAnase honevAle pariNAma manda hai| 5 udIraNA udayAvalIkI nahI sattAkI hotI hai dha.15/14/1NANAvaraNIya-dasaNAvaraNIya-atarAiyANa micchAidvimAdi kAdUNa jAva khoNakasAo tti tAva ede udiiryaa| Navari khINakasAyadvAe samayAhiyAvaliyasesAe edAsi tiNNaM payaDINa udIraNA vocchinnnnaa| -jJAnAvaraNIya, darzanAvaraNIya, aura antarAya tIna koMke mithyAdRSTise lekara kSINakaSAya paryanta. ye jIva udIraka hai| vizeSa itanA hai ki kSINa kavAyake kAlameM eka samaya adhika AvalIke zeSa rahanepara ina tIno prakRtiyoMkI udIraNA vyucchinna ho jAtI hai| (isI prakAra anya 4 prakRtiyokI bhI prarUpaNA kI gayI hai| tahA~ sarvatra hI udaya vyuchittivAle guNasthAnako antima AvalI zeSa rahanepara una-una prakRtiyoMkI udIraNAkI vyucchitti batAyI hai)| paM.saM./prA TI 4/226 pR. 178 atrApakkapAcanamudIraNeti vacanAdudayA valikAyAM praviSTAyA kama sthitenA'dIraNeti maraNAvalikAyAmAyuSa' padIraNA naasti| - apakkapAcana udIraNA hai' isa vacanapara-se yaha mAta jAnI jAtI hai ki udayAvalI meM praveza kiye hue niSekoM yA karmasthitikI udIraNA nahIM hotI hai| isI prakAra maraNAvalIke zeSa rahanepara AyukI udIraNA nahIM hotI hai| 6 udayagata prakRtiyoMkI hI udIraNA hotI hai 'saM./prA.473 udayassudIraNassa ya sAmittAdo Na vijjadi viseso| mottaNa ya igidAla sesANaM savvapayaDINaM / vakSyamANa 41 prakR apavAda saMkhyA apavAda gata 41 prakRtiyA~ sAtA, asAtA va manuSyAyu ina tInokI udaya vyucchitti 143 guNasthAna meM holI hai para udoraNA vyucchitti 6The meN| manuSyagati, pacendriya jAti, subhaga, trasa, bAdara, paryApta, Adeya, yaza, tIrthakara, uccagotra ina 10 prakRtiyokI udaya vyucchitti 14ve meM hotI hai para udIraNA nyucchitti 13ve meN| jJAnAvaraNa 5, darzanAvaraNa 4, antarAya, ina 14 kI udaya vyucchitti 12ve meM eka AvalI kAla pazcAta hotI hai aura udIraNA vyucchitti tahA~ hI eka AvalI pahale hotI hai / cAro AyukA udaya bhavake antima samaya taka rahatA hai parantu udoraNAkI vyucchitti eka AvalI kAla pahale hotI hai| pA~co nidrAo kA zarIra paryApta pUrNa hone ke pazcAta indriya paryApti pUrNa hone taka udaya hotA hai udoraNA nhii| antarakaraNa karaneke pazcAt prathama sthiti meM eka AvalI zeSa rahanepara- upazama samyaktva sanmukhake mithyAtvakA; kSAyika sanmukhake samyak prakRtikA; aura upazama zreNI ArUDhake yathAyogya tIno vedoMkA (jo jisa vedake udayase zreNI caDhA hai usake usa vedakA) ina sAta prakRtiyokA udaya hotA hai udIraNA nhii| jina prakRtiyoMkA udaya 14ve guNasthAna taka hotA hai unakI udIraNA 13ve taka hotI hai (dekho Upara naM.2) ye sAta apavAdavAlI kula prakRtiyA~ 41 hai-inako choDakara zeSa 107 prakRtiyoMkI udaya aura udIraNAmeM svAmitvakI apekSA koI bheda nhiiN| jainendra siddhAnta koza Page #426 -------------------------------------------------------------------------- ________________ udIraNA 2. udIraNA va udIraNA sthAna prarUpaNAeM guNa sthAna udoraNAyogya anudIraNA puna udIraNA kula udIraNA | guNa sthAna | kula udIraNA yogya kula prakRti vizeSa 12215 kula prakRti 2 udIraNA vyucchittiko ogha Adeza prarUpaNA Adeza prarUpaNA (paM.saM /prA./pariziSTa/pR. 748); 4 saM /prA 3/44-48,56-60); yathA yogya rUpase udayavata jAna lenA, kevala oghavat 6, 13veba (go.ka.278-281/407-410) 143 guNasthAnameM nirdiSTa antara DAla denA udoraNA yogya prakRtiyA~-udaya yogyavAlI hI-122 saMketa-prakRtiyoM ke choTe nAma (dekho udaya 61) 3. uttara prakRti udIraNA ko ogha prarUpaNA (pa.sa./prA. 3/6-7); (rA.T6/36/6/631), (paM.saM.3/14-16) vyucchinna prakRtiyA~ anudIraNA uda prakRta guNa sthAnakI | prakRta guNa sthAnameM | maraNa kAlase 1 avasthAme kabhI bhii| anyatama prakRti kI AvalI pUrva ogha prarUpaNA 1 / Atapa, sUkSma, aparyApta, tIrtha,AhA | vizeSa vizeSa sAdhAraNa, mithyAtva -5 dvi samya., mizra - 6 / 1-4 indriya jAti , anantAnusandhI| 1| manuSyAyu 21.4 indriya, sthAvara, ana- nArakAnupUrva 112 1 111 Atapa, sthAvara, catuSka, cAroM ntAnumandhI catuSka -6 sUkSma, aparyApta AnupUrvI, manumizra mohanIya manu. tirya. mizramoha/102 3 1100 sAdhAraNa manuSya yu | deva-Ana. | 1 samyagmidhyAtva 4 | apra. catu, vaikri. dvi, naraka cAro 66551044188 | apratyAkhyAnAvaraNa durbhaga, anAdeya 7/cAroM Anatrika, deva trika, manu tirya. Anu., 4, naraka va devagati, ayaza, samyaka | pUrvI,mana SyaAnu.. durbhaga, anAdeya, samya | baiMkriyaka zarIra va| prakRti, manu- vanaraka Ayu ayaza -17 aMgopAMga dhyAyu 5 pratyA catu, tirya Ayu, nIca 1998 pratyAkhyAnAvaraNa 4,2 samyaka prakRti, 2| mana Sya va gotra, tirya gati,udyota tiyaMcagati, udyota, / AhA. AhA. dvi. styAnagRddhi. |tiyaMca Ayu manuSyAyu 74 | | nocagotra nidrA nidrA, pracalA calA, nidrA nidrA, pracalA, 4 samyak prakRti, 3 mana ghyAyu, sAtA asAtA, manuSyAyu-8 pracalA,styAnagRddhi manuSyAyu,AhAsamya, moha, ardhanArAca, AhAraka sAtA asAtA | kIlita, sRpATikA -4 raka zarIra va zarIra va aMgopAMga agopAMga 8/1 | hAsya, rati, bhaya,jugupsA-4 | nIcevAlI tInoM arati, zoka | 1 samyakaprakRti | | saMhanana 6386 hAsya, rati, arati, 6/11 saveda bhAgameM tInoM veda zoka bhaya, jugupsA tInoM veda, saMjvalana 6/7 mAna krodha. mAna, mAyA / mAyA sajvalana lobha 1/8/ lobha (bAdara) bajra nArAca, nArAca 10 lobha (sUkSma) saMhanana 11 bajra nArAca, mArAca 2 nadrA, pracalA 12/ nidrA, pracalA 5212/ 14 / 14/5 jJAnAvaraNa 12/5 jJAnAvaraNa, 4 darzanAvaraNa, 4 darzanAvaraNa antarAya -14 5 antarAya 13 / (nAnA jIvApekSA) :-vajraRSabhanArAca, tIrthaGkara 38 136 nirmANa, sthira, asthira, zubha, azubha, 113 3838 manuSyagati, paMcendriya jAti, audArika susvara, du'svara,prazasta-aprazasta,vihAyo, zarIra va aMgopAMga, taijasa va kArmaNa audA-dvi, tejasa, kArmANa, 6 saMsthAna, zarIra, chahoM saMsthAna, vajraRSabha nArAca varNa rasa, gandha, sparza, agurulaghu, upaghAta. saMhanana, varNa gandha, rasa, sparza, aguruladhu, paraghAta, ucchvAsa, pratyeka zarIra-26 upaghAta, ucchvAsa, prazastAprazasvamanuSyagati, paMcendriya jAti, subhaga,trasa, vihAyogati,trasa, bAdara, paryApta, pratyeka, bhAdara, paryApta, Adeya, yaza, tIrthaGkara, sthira, asthira, zubha, azubha, subhaga, uccagotra =10 musvara, duHsvara, Adeya, yaza, nirmANa, 36 | uccagotra, tIrthaGkara 14 xxx baMta 1/4 krodha Wwwwx balala jainendra siddhAnta koza Page #427 -------------------------------------------------------------------------- ________________ udIraNA 412 2. udIraNA va udIraNA sthAna prarUpaNAeM 4 eka va nAnAjIvApekSA mUlaprakRti udIraNAko ogha Adeza prarUpaNA 1 odha prarUpaNA ( saM./prA. 4/222-226): (sa/saM 4/86-11), (zataka 26-32), (dha, 15/44) guNa / eka jIvApekSayA kAla / eka jIva pekSayA antara / nAnA jIvApekSayA alpa bahutva nAma prakRti jaghanya utkRSTajadhanya / utkuSTa / alpa bahutva / vizeSakA pramANa 1 yA 2samaya 1 AvalI kama | 1 AvalI antarmuharta | sarvata stoka 33 sAgara ardha.pu pariva.] 1 samaya | vizeSAdhika Ayu(kevala AvalI kAla 1 avazeSa rahate) sva sthitike anta taka | 2-6 vedanIya mohanIya jJAnAvaraNI darzanAvaraNI 1-12 antarAya 1--12 nAma gotra 1-10 antima AvalI meM saMcita ananta 7-10 guNa sthAna vAle jIva 1-12 " uparoktavata 1-12 anAdi sAnta anAdi ananta nirantara uparoktavata 1-13 vizeSAdhika / uparoktavat sayogo kevalI pramANa uparoktavata 2. Adeza prarUpaNA (de. dha. 15/47) 5. mUla prakRti udIraNA sthAna odha prarUpaNA (paM. sa./prA 3/6); (paM.saM prA.4/222-226), (vaMsa sa. 3/14) (pa. sa /saM.4/86-11); (zataka 26-32), (dha. 15/48-50) saketa -A =AvalI eka jIvApekSayA kAla eka jIvApekSayA antara sthAnakA vivaraNaguNa sthAna guNa sthAnake anta taka yA kucha kAla zeSa rahate jaghanya utkRSTa jaghanya utkRSTa atarmuhUrta 33 sAgara 1 AvalI ardha.pu. pari. | ATho karma |1-6 anta taka | 1,2 samaya33 sAgara-1A / 1 AvalI | Ayu binA 7 karma (1,2,4,5,6 antarmuhUrta zeSa rahanepara 1AvalI kSudra bhava 1AvalI yaha guNa sthAna nahIM hotA Ayu va vedanI binA 67-10 / anta taka 1,2 samaya antarmuhUrta antarmuhurta | Ayu vedanI va mohake / 10 A zeSa rahanepara binA-karma / 11-12 anta taka nAma ba gotra-2 karma A. zeSa rahanepara antarmuhUrta kucha kama nirantara 1 pUrva koDi anta taka 5 nirantara - nAnA jIvApekSA antara alpa bahutva jaghanya 1 samaya / utkRSTa / 6 mAsa sarvata.stoka guNa sthAnake nAnA jIvApekSayA kAla sthAnakA vivaraNa | guNa sthAna anta taka yA kucha kAla zeSa rahate jaghanya utkRSTa 1 | Ayu, moha, vedanIyake / 11-12 1samaya / antarmuhUrta binA 5 karma | nAma gotra 2 karma sarvadA sarvadA 3 | Ayu vedanI binAkarma | 7 Ayu binA 7 karma . sarva hI8 karma ... / nirantara nirantara saM, guNe ananta guNe sa. guNe. jainendra siddhAnta koza Page #428 -------------------------------------------------------------------------- ________________ udIrNa 413 uddezyatAvacchedaka aNumaNacita 128-sA ekendriya AhAra ho udIrNa- 13/4,2,10,2/303/3 phaladAnRtvena pariNata karma pudgalaskandha udIrNa / -phaladAna rUpase pariNata huA karma-pudgala skandha udIrNa huA kahA jAtA hai| udagama-1. AhArakA eka doSa-de AhAra II/4/1,4,1. basatikA kA eka doSa-de vasatikA / uhAvaNa-(dha 13/2,4,22/46/11) jIvasya upadravaNa uddAvaNa nnaam| -jIvakA upadrava karanA odAvaNa kahalAtA hai| uddiSTa-1 AhArakakA auddezika doSa 1 dAtAra apekSA m. A /mU 425-426 devadapAsa DaTa kiviNa8 cAvi jaMtu uddisiya kdamaNNasamudde sa catuvidhaM vA samAseNa / 425 jAvadiya uddaso pAsaMDotti ya have samudde so| samaNotti ya Adeso NiggaMthotti ya have samAdeso / 426 - nAga yakSAdi devatAke lie, anyamatI pAkhaMDiyoM ke lie. dInajana kRpaNajanoM ke lie, unake nAmase banAyA gayA bhojana auhazika hai| athavA sakSepase samauddezika ke kahe jAnevAle cAra bheda hai / 125 // 1-jo koI AyegA sabako dege aise uddezase kiyA (lagara kholanA) anna yAcAnudde za hai; 2 pArakha DI anyaligIke nimittase banA huA anna samuddeza hai, 3 tApasa parivrAjaka Adike nimitta banAyA bhojana Adeza hai , 4. nirgrantha digambara sAdhuoke nimitta banAyA gayA samAdeza doSa sahita hai| ye cAra auddezikake bheda hai| pa pu. 4/61-67 ityukte bhagavAnAha bharateya na kalpate / sAdhUnAmIdRzI bhikSA yA taha zasaskRtA / 811 -eka bAra bhagavAn RSabhadeva sasaMgha ayodhyA nagarImeM pdhaare| taba bharata acche-acche bhojana banavAkara nau karake hAtha unake sthAna para le gayA aura bhakti-pUrvaka bhagavAnase prArthanA karane lagA ki samasta sagha usa AhArako grahaNa karake use santuSTa kareM / 11-64. bharatake aisA kahane para bhagavAna ne kahA ki he bharata ' jo bhikSA muniyoke uddezya se taiyAra kI jAtI hai, vaha unake yogya nahIM hai-munijana uddiSTa bhojana grahaNa nahIM karate / / zrAvakoke ghara hI bhojanake lie jAte hai aura vahA~ prApta huI nirdoSa bhikSAko maunase khar3e rahakara grahaNa karate hai / 66-17) bha, A/vi 421/613/8 zramaNAnuddizya kRtaM bhaktAdika udde sigamityucyate / tacca SoDazavidha AdhAkarmAdi vikalpena / tatparihAro dvitIya sthitikalpa / tathA cokta kalpe--solasavidhamudde sa vajjedavati murimacarimANaM / titthagarANa' titthe Thidikappo hodi vidio hu| -munike uddezase kiyA huA AhAra, vasatikA vagairahako uddezika kahate hai| usake AdhAkarmAdika vikalpase solaha prakAra hai| (dekho AhAra II/4 me 16 udgmdoss)| usakA tyAga karanA so dvitIya sthiti krUpa hai| kalpa nAmaka grantha arthAta kalpasUtrame isakA aisA varNana hai--zrI AdinAtha tIrthakara aura zrI mahAvIra svAmI (Adi aura antima tIrtha karo) ke tIrtha meM 16 prakAra ke uhazakA parihAra karake AhArAdi grahaNa karanA cAhie, yaha dUsarA sthitikalpa hai| sa.sA/tA vR 287 AhAragrahaNAtpUrva tasya pAtrasya nimitta yatkimapya zanapAnAdika kRta tadopadezika bhaNyate / adha karmopadezika ca pudgalamayatvametad dravya / -AhAra grahaNa karanese pUrva usa pAtrake nimittase jo kucha bhI azanapAnAdika banAye gaye hai unhe aupadezika kahate hai| adha karma aura aupadezika ye dono hI dravya pudgalamayI hai| 2 pAtrakI apekSA mU. A 485,628 pagadA asao jamhA tamhAdo davvadotti ta dv| 'phAsagamidi siddha vi ya appaTThakadaM asuddha tu // 485 payaNa vA pAyaNa vA aNumaNacitto Na tattha bohedi / jema-tovi sadhAdI Navi samaNo diThThi saMpaNNo |1281-saadhu dravya aura bhAva donose prAsuka dravyakA bhojana kre| jisameM se ekendriya jIva nikala gaye vaha dravya-prAsuka AhAra hai| aura jo prAsuka AhAra honepara bhI 'mere lie kiyA hai| aisA cintana kare baha bhAvase azuddha jAnanA / cintana nahI karanA vaha bhAva-prAmuka AhAra hai|485| pAka karane meM athavA pAka karAnemeM pA~ca upakaraNoke (paMcasUnAse) adha karma meM pravRtta huA, aura anumodanAse pravRtta jo muni usa pacanAdise nahIM DaratA hai,vaha muni bhojana karatA huA bhI AtmaghAtI hai| na to muni hai aura na samyagdRSTi hai / / 28 3 bhAvArtha uddiSTa vAstava meM eka sAmAnyArtha vAcI zabda hai isalie isakA pRthakse koI svatantra artha nahIM hai| AhArake 46 doSoM meM jo adha karmAdi 16 udgama doSa hai ve saba milakara eka uddiSTa zabdake dvArA kahe jAte haiN| isalie 'uddiSTa' nAmaka ksiI pRthak doSakA grahaNa nahIM kiyA gayA hai| tisameM bhI do vikalpa hai-eka dAtArakI apekSA uddiSTa aura dUsarA pAtrakI apekSA uddiSTa / dAtAra yadi uparokta 16 doSoMse yukta AhAra banAtA hai to vaha dravyase uddiSTa hai, aura yadi pAtra apane cittameM, apane lie banekA athavA bhojanake utpAdana sambandhI kisI prakAra vikalpa karatA hai to vaha bhAvase uddiSTa hai| aisA AhAra sAdhuko grahaNa karanA nahIM cAhie / 2 vasatikAkA doSa (bha. A/vi 2301443/13) yAvanto dInAnAthakRpaNA Agacchanti liDa gino vA, teSAmimityaddizya kRtA, pASa DinAmeveti vA, zramaNAnAmeveti vA, nirgranthAnAmebeti sA udde sigA basaditi bhaNyate / 'dIna anAtha athavA kRpaNa Avege, athavA sarvadharma sa dhu bAvege, kviA jainadharmase bhinna aise sAdhu athavA nimrantha muni Avege una saba janoko yaha vasati hogI' isa uddezya se baoNdhI gaI vasatikA uddezika doSase dRSTa hai| 3 udiSTa tyAga pratimA (a ga zrA 7/77) yo adhurAbadhuratulyacitto, gRhAti bhojya navakoTizuddha / uddiSTavarjI guNibhi sa gIto, vibhIluka samRti yAtudhAnyA 77 / jo puruSa bhale-bure AhAra meM samAna hai citta jAkA aisA jo puruSa navakoTizuddha kahiye mana bacanakAyakari karacA nAhI karAyA nAhIM pare hueko anumodyA nAhI aise AhArako grahaNa kara hai so uhiSTa tyAgI guNavaMta nine vahyA hai| kaisA hai, so sasAra rUpI rAkSasIse vizeSa bhayabhIta hai| * uddiSTa AhArame anamati kA doSa-de. anumati 3 * uddiSTa tyAga pratimAke bheda rUpa kSullaka va ailakakA nirdeza-de zrAvaka 1 * kSullaka va ailakakA svarUpa-de vaha vaha nAma uddeza-nyA sU /bhA /1/1/2/8/6 nAmadheyena padArtha mAtrasyAbhidhAna mudadeza / -- padArthoM ke nAmamAtra thinako uddeza kahate hai| nyA yado 1/3 vivektavyanAmamAtrakathanam ddeza |-vivecniiy vastu ke kevala nAmollekha karaneko uddeza kahate hai| uddezika-de. uddisstt| uddezya-vivakSita dhrmii| udezyatA-uddezya me rahanevAlA dharma-jaise ghaTameM ghaTatva / uddezyatAvacchedaka-eka dharmIko anya dharmIse vyAvRtta karane vAlA 'sva' pratyaya yukta dharma vizeSa / jainendra siddhAnta koza Page #429 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uddhAradeva 414 upakAra uddhAra deva-bhUta caubIsImeM dasaveM tIrthaMkara--de. tIrthakara 5 uddhAra palya-kAlakA pramANa-de. gaNita !/1/5 uddhAra sAgara-kAlakA pramANa-de gaNita I/1/5 udhata-(go jI./sadRSTi adhikAra) bhAga kI huI raashi| uddhaav-utptti| uddhinna- AhArakA eka doSa--de. AhAra II/4/4; 2 vasatikA eka doSa-de, vstikaa| ubhrAnta-pra. narakakA pA~cavA~ paTala--de. naraka 5/11 va ratnaprabhA udyavana-(bha. A./vi.2/14/15)utkRSTa yavanaM udyavanaM |...ttkrth darzanAdibhirAtmano mizraNa miti / asakRddarzanAdipariNatirudhavana / - utkRSTa mizraNa honA udyavana hai, arthAta AtmAko samyagdarzanAdi pariNati honA udyavana zabdakA artha hai| prazna-samyagdarzanAdi to AtmAse abhinna haiM, taba unakA usake sAtha sammizraNa honA kaise kahA jA sakatA hai / uttara--yahA~ para udyavana zabda kA sAmAnya sambandha aisA artha samajhanA cAhie / arthAta bArambAra samyagdarzanAdi guNoMse AtmAkA pariNata ho jAnA udyavana zabdakA artha hai| dhana. dha 1/66 / 104 dRSTyAdInA malanirasanaM dyotana teSu zazvadga,-- vRtti svasyodmavanamudita dhAraNaM nispRhasya |-drshn jJAna cAritra aura tapa ina cAroM ArAdhanAomeM laganevAle maloMke dUra karaneko udyota kahate hai| inhIM meM inake ArAdhakake nitya ekatAna hokara rahaneko udyavana kahate hai| udyApana-upavAsake pazcAta udyApanakA vidhAna / -de. proSadhopavAsa 3 udyota-1. AdhyAtmika lakSaNa bha. A./vi.1/14/6 udyotanaM zaGkAdinirasana samyaktvArAdhanA zrutanirUpite vastuni saMzayapratisajJitAyA apAkRti / anizcayo baiparItya vA jJAnasya malaM, nishcyenaanishcyvyudaas.| yathArthatayA vaiparItyasya nirAso jJAnasyodyotana bhAvanAviraho malaM cAritrasya, tAsu bhAvanAsu vRttirudyotanaM cAritrasya / tapaso'sayamapariNAma. kalaGkatayA sthitistasyApaprakRti' saMyamabhAvanayA tapasa udyotanaM / -zakA kAkSA Adi doSoMko dUra karanA yaha udyotana hai| isako samyaktvArAdhanA kahate hai| jisako sazaya bhI kahate hai aisI zaMkAdiko apane hRdayase dUra karanA (samyaktvakA) udyotana hai| nizcaya na honA athavA ulaTA nizcaya honA, yaha jJAnakA mala hai| jaba nizcaya hotA hai, taba anizcaya nahIM rhtaa| yathArtha vastujJAna honese viparItatA calI jAtI hai| yaha jJAnakA udyotana hai / bhAvanAoMkA tyAga honA cAritrakA mala hai arthAta bhAvanAoMmeM tatpara honA hI cAritrakA udyotana hai| asaMyama pariNAma honA, yaha tapakA kalakaM hai saMyama-bhAvanAmeM tatpara rahakara usa kalakako haTAkara tapazcaraNa nirmala banAnA tapakA udyotana hai| bhautika lakSaNa-(sa, si. 5/24/266/10) udyotazcandramaNikhadyotAdiprabhava. prakAza.1 -candra, maNi aura juganu Adike nimitta jo prakAza paidA hotA hai use udyota kahate hai| (rA. vA./24/16/ 486/21).(ta.sA. 3/71), (dra saM./TI 16/53) gha. 6/14--1,28/60/6 udyotanamudyota / -udyotana arthAta camakane ko udyota kahate haiN| go. ka./mU-33/26 aNhUNapahA ujjoo| uSNatA rahita prabhAko udyota kahate haiN| 2. udyota nAma karmakA lakSaNa sa si. 8/11/661/5 yannimittamudyotana tadudyotanAma / taccandrarakhadyotAdiSu vrtte| jisake nimittase zarIrameM udyota hotA he vaha udyota nAma-karma hai| vaha candrabimba aura jugana Adime hotA hai| (rA.vA 8/11/16/578/7);(dha 6/1,1-1,28/6018),(dha. 13/55,10/365/1); (go.ka /jI.pra. 33/26/21) udyotana sUri-Apa 'kuvalayamAlA' nAma granthake racayitA eka zvetAmbarAcArya the| yaha kRti Apane vi.835 (I.778) meM samApta kI thii| (ha pu/pra/pa, pannAlAla), (varAMgacaritra/pra 21/paM.khuzAlacanda), (tI. 3/287) / udvaga-ni sA/tA vR6 iSTaviyogeSu viklavabhAva evodvega / iSTake viyogameM vilkavabhAva yA ghabarAhaTakA bhAva honA udvega hai / udveSa-pRthivI tnapara yA bIcameM cauddaaii| udvelana-de sakramaNa 4 // udvellima-tadvayatirikta dravya nikSepakA eka bheda / -de.nikSepa5/ unmagnA-vijayAIkI guphAomeM sthita ndii| de loka 3/5 // ti, pa 4/238 NiyajalapavAhapaDidaM davaM garuva Nedi uvrimmi| jamhA tamhA bhaNNai ummaggA vAhiNI esaa| kyoMki, yaha apane jalapravAhameM gire hue bhArIse bhArI dravyako bhI Upara le AtI hai| isalie yaha nadI unmagnA kahI jAtI hai / (rA bA, 3/10/4/175/ 33): (tri.sA 564) * unmagnA nadIkA lokame avasthAnAdI-de. loka 3/7 unmatta-kAyotsargakA eka aticAra-(de. vyutsarga 1) / unmattajalA-pUrva videha kI eka vibhaMgA ndii| de. loka 5/unmAna-de. pramANa 5 / unmizra-1 AhArakA eka doSa-de,AhAra II/4/4,2 vastikAkA eka doSa-de. vstikaa| upakaraNa-dha.6/1,1,33/236/3 upakriyate'nenetyupakaraNam -- jisake dvArA upakAra kiyA jAtA hai use upakaraNa kahate hai | saMyamopakaraNa-prasA/tA, vR 223/1) nizcayavyavahAramokSamArga sahakArikAraNatvenApratiSiddhamupakaraNa rUpopadhi apraarthniiy-bhaavsNymrhitsyaasNytjnsyaanbhilssnniiym| -nizcaya vyavahAra mokSamArga ke sahakArIkAraNa rUpase apratiSiddha jo upakaraNa rUpa upAdhi vaha bhAva saMyamase rahita asaM yata janoke dvArA prArthanA yA abhilASA kI jAne yogya nahIM honI caahie| * upakaraNa indriya-de. indriya 1 * jina pratimAke 108 upakaraNa dravya-de. caitya 1/11 upakAra-upakaraNAkA sAmAnya artha nimitta rUpase sahAyaka honA hai| vaha do prakAra hai-khopakAra va propkaar| yadyapi vyavahAra mArgameM paropakAra kI mahattA hai, para adhyAtma mArgame svopakAra hI atyanta iSTa hai, paropakAra nhiiN| 1. upakAra sAmAnyakA lakSaNa sa. si. 5/17/282/2 upakriyata ityupakAra. / ka punrsii| gatyupagrahaH sthityupagrahazca / -upakArakI vyutpatti 'upakriyate' hai| prazna-yaha upakAra kyA hai / uttara-(dharma dravyakA) gati upagraha aura (adharma dravyakA) sthiti upagraha, yahI upakAra hai| jainendra siddhAnta koza Page #430 -------------------------------------------------------------------------- ________________ upakAra upakAra 2 svava para upakAra (aura bhI de Age naM.3) sa, si.7/38/372/13 svaparApakAra'nugraha / . svopakAra puNyasacaya paropakAra samyagjJAnAdivRddhi / -svayaM apanA athavA dUsarekA upakAra karanA anugraha hai / dAna denese jo puNyakA saMcaya hotA hai vaha apanA upakAra hai (kyoki usakA phala bhoga svayaM ko prApta hotA hai ), tathA jinhe dAna diyA jAtA hai unake samyagjJAnAdikI vRddhi hotI hai, yaha parakA upakAra hai, (kyoki isakA phala dUsareko prApta hotA hai / (rA. vA 7/38/1/556/15) / 3 upakAra va kartRtvame antara rA vA 1/17/16/462/5 syAdetata-gatisthityo dharmA-dharmoM kartArau ityayamarthaprasakta iti tanna ki kAraNam / upakAravacanAt / upakArI balAdhAnam avalambana mityanarthAntaram / tena dharmAdharmayo gatisthitinitine pradhAnakrtRtvamapoditaM bhavati / yayA andhasyetarasya vA svajaDavAbalAdvagacchata yaSTayAdya pakAraka bhavati na tu preraka tathA jIvapudgalAnA svazaktyaiva gacchatA tiSThatA ca dharmAdharmI upakArako na prerakau ityukta bhavati / prazna---dharma aura adharma dravyoko gati sthitikA upakAraka kahanese unako gati sthiti karAnekA kartApanA prApta ho jAegA / uttara---aisA nahI hai ,kyo ki, 'upakAra' zabda diyA gayA hai / upakAra, balAdhAna va abalambana ina zabdokA eka hI artha hotA hai ata. isake dvArA dharma aura adharma dravyoMkA gati sthiti utpanna karane meM pradhAna kartApanekA niSedha kara diyA gyaa| jaise ki svaya apane ja ghAala se calanevAle andheke lie lAThI upakAraka hai preraka nahIM, usI prakAra apanI apanI zaktise calane athavA Thaharane vAle jIva va puhagaladravyoko dharma aura adharma upakAraka hai preraka nhiiN| 4 upakAra karake badalA cAhanA yogya nahIM kurala 22/1 nopakAraparA santa pratidAna jighRkssyaa| samRddha kimasau loko medhAya pratiyacchati / 13 -mahApuruSa jo upakAra karate hai, usakA badalA nahIM caahte| bhalA sasAra jala-barasAnevAle bAdaloMkA badalA kisa prakAra cukA sakatA hai| 5 zarIrakA upakAra apanA apakAra hai aura isakA apakAra apanA upakAra hai| i u 16 yajjovasyopakArAya tatdehasyApakArakam / yadehasyopakarAya tajjobasyApakArakam |16|-jo tapAdika AcaraNa jIvakA upakAraka hai vaha zarIrakA apakAraka hai / aura jo dhanAdika zarIrake upakAraka hai ve jIvake apakAraka hai| ana.dha.4/141--142/457 yogAya kAyamanupAlayato'pi yuktyA, klezyo mamatvahataye tava so'pi shktyaa| bhikSo'nyathAkSasukhajIvItarandhalAbhAta tRSNAsaridvidhurayiSyati sattapo'drim ||141nai granthyavatamAsthitopi vapuSi snihyannasahyavyathA, bhIru vitavittalAlasatayA pnyctvcekrositm| yAJcAdai nyamupetya vizva mahitA nyaka kRtya devoM prapA, nirmAno dhaniniSNya saghaTanayAspRzyA vidhatte giram / 142 // . he cAritramAtragAtra bhikSo / yogasiddhi ke lie pAlate hue bhI isa zarIrako. yuktike sAtha--zaktiko na chipAkara mamatva buddhi dUra karane ke lie kleza dekara kRza kara denA caahie| anyathA yaha nizcita jAnaki yaha tRSNArUpI nadI, aindriya-sukha aura jIvana svarUpa do chidroMko pAkara samIcIna taparUpI parvatako jarjarita kara DAlegI / 1411 nai granthya vratako bhI prApta karake bhI jo sAdhu zarIrake viSayameM sneha karatA hai, vaha avazya hI sadA asahya duravose bhayabhIta rahatA hai| aura isIlie vaha jIvana va dhaname tIvra lAlasA rakhakara yAcanAjanita dInatAko prApta kara, atyanta prabhAva yukta devI lajjAkA abhibhava karake, apanI jagapUjya vANIko antyajanoke samAna, dayAdAkSiNyAdise rahita dhaniyose samparka krAvara aspRzya banA detA hai / 142 / 6 nizcayase koI kisIkA upakAra yA apakAra nahIM kara sakatA sa sA /pU 266 duvikhadasu hide jove karemi vadhemi taha vimocemi / jA esA mUDhamaI NiratthayA sAhu de micchA / 266 / - he bhAI / mai jIvoMko dukhI-sukhI karatA hU~, baoNdhatA hU~ tathA chaDAtA hU~, aisI jo terI yaha mUDhamati hai vaha nirarthaka honese vAstabame mithyA hai| yo sA /a 5/10 nigrahAnugraho ktu ko'pi zakto'sti nAtmana / roSatoSau na kutrApi tavyAviti tAttvikai / = isa AtmAkA nigraha yA anugraha karaneme koI bhI samartha nahIM hai, ataH kisIse bhI rAga yA dveSa nahIM karanA caahie| 7 svopakArake sAmane paropakArakA niSedha mo pA/pU/16 paradavvAdo duggaI sahavvAdoha sagaI havA sadave kuNaha raI birai iyarammi / 16 - paradravyase durgati aura svadravyase sugati hotI hai, aisA jAnakara sva dravyameM rati karanI cAhie aura paradravyase virata rahanA caahie| i. u. 32 paropakRtimutsRjya svopakAraparo bhava / upakurvanparasyAno dRzyamAnasya lokvat / 32 / -he Atmana 'tU lokke samAna muda banakara dRzyamAna zarIrAdi para padArthAkA upakAra kara rahA hai,yaha saba terA ajJAna hai| aba tU parake upakArakI icchA na kara, apane hI upakAra meM lIna ho| ma. pu. 38/176 ni saGgavRttire kAkI viharana sa mahAtapa / cikIrSa rAtmasaskAra nAnya saskamahati / 176 / -- jisakI vRtti samasta parigrahase rahita hai, jo akelA hI vihAra karatA hai, mahAtapasvI hai, jo kevala apane AtmAkA hI saskAra karanA cAhatA hai, use ksiI anya padArthakA saMskAra nahI karanA cAhie, arthAta apane AtmAko choDakara kisI anya sAdhu yA gRhasthake sudhAra kI cintAmeM nahIM par3anA caahie| 8 paropakAra va svopakArameM svopakAra pradhAna hai bha A./vi 154/351 meM uddhRta "appahiya kAya jaha sataha para kiyA ca kAyavya / appayiparahiyAdo appahida suTa kAdabvaM / " - apanA hita karanA caahie| zakya ho to parakA bhI hita karanA cAhie, parantu Atmahita aura parahita ina donome-se kauna-sA mukhyatayA karanA cAhie aisA prazna upasthita honepara avazya hI uttama prakArase Atmahita karanA caahie| (ana dha. 1/12/35 meM uddhRta), (paMdha/u 804 meM uddhRta) pa.dha./3 804,806 dharmAdezopadezAbhyA tavyo'nugraha pre| nAma vrata vihAyastu tatpara pararakSaNe 804) tadvidhAtha ca vAtsatyaM bhedAtsvaparagocarAt / pradhAna svAtmasambandhi guNo yAvazparAtmani 18. / -dharmake Adeza aura upadezake dvArA hI dUsare jIvopara anugraha karanA caahie| kintu apane vratoko choDakara dusare jIvokI rakSA karane meM tatpara nahI honA caahie|804| tathA vaha vAtsalya aga bhI sva va parake viSaya ke bhedase do prakArakA hai| unameM se apanI AtmAse sambandha rakhanevAlA vAtsalya pradhAna hai tathA sampUrNa para AtmAose sambandha rakhanevAtA jo vAtsalya hai vaha gauNa hai|88h| (lA saM. 4/305) paropakArako kathaMcit pradhAnatA kurala 11/1,2/22/10 yA dayA kriyate bharI rAmArasthApana binaa| rabaryamAvubhau tasyA pratipAdanAya nkssmau| ziSTairavasara vIkSya yAnukampA vidhIyate / svalpApi darzane kintu vizvasmAta sA griiysii|| upakAro vinAzena sahito'pi prshsyte| vikroyApi jainendra siddhAnta koza Page #431 -------------------------------------------------------------------------- ________________ upakAra upagRhana nAma // nijAramAna bhajyottama vidhehitam / 10 / =AbhArI banAne kI icchA * upakAraka nimittakAraNa-de, nimitta 1 se rahita hokara jA dayA dikhAI jAtI hai, svarga aura pRthivo dono * chaH dravyoMme paraspara upakArya-upakAraka bhAva milakara bhI usakA badalA nahIM cukA sakate / 11 avasara para jo upakAra kiyA jAtA hai, vaha dekhaneme choTA bhale hI ho, para jagat meM -de. kAraNa IIIR sabase bhArI hai / 2 / yadi paropakAra karaneke phalasvarUpa sarvanAza * upakArya upakAraka sambandha nirdeza-de. sambandha upasthita ho to dAsatvameM phasaneke lie Atma vikraya karake bhI upakramausako sampAdana karanA ucita hai| dha 1/1.1.1/72/5 upakrama ityartha mAramana upa samIya krAmyati karotIbha A /mU. 483/704 AdaTThameva citedumuTThidA je paramavi loe / kaDaya tyupakrama / jo arthako apane samIpa karatA hai use upakrama kahate phurumehi sAheti te hu adidulahA loe 14831 = jo puruSa Atmahita hai| (gha1/4.1,45(134/10), (ka. pA 1/1,1/4/13/4) karane ke lie kaTibaddha hokara Atmahita ke sAtha kaTa aura kaThora vacana ma pu.2/103 prakRtArthatattvasya zrotRbuddhau samarpaNam / upakramo'sau vijJeyataka sahakara parahita bhI sAdhate hai, ve jagatmeM atizaya durlabha sama stathopoddhAta ityapi 10= prakRta-padArthako zrotAokI buddhimeM jhane caahie| baiThA denA upakrama hai / isakA dUsarA nAma upoddhAta bhI hai| ma pu 38/166-171 zrAva kAnAyikAsar3adha zrAvikA saMyatAnapi / sanmArge vartayanna Sa gaNapoSaNamAcaret / 16 / zrutArthibhya' zrutaM dadyAd 2 upakramake bheda dIkSArthibhyazca dIkSaNam / dharmArthibhyo'pi saddharma sa zazvata pratipAda dha-1/1,1,1/pR. pa. upakrama yeta / 170 / sadvRttAn dhArayana sUrirasadvRttAnnivArayan / zodhayazca 72/6 kRtAdAgomalAta sa bibhRyAd gaNam 1713 -isa AcAryako cAhie ki vaha muni, AryikA, zrAvaka aura zrAvikAoko samIcIna mArga- AnupUrvI pramANa vaktavyatA arthAdhikAra meM lagAtA huA acchI taraha saghakA poSaNa kare / 164) use yaha bhI 1.nAma - 2/11 / cAhie ki vaha zAkhAdhyayanakI icchA karane vAle ko zAstra paDhAve 2. sthApanAtathA dIkSArthiyoko dIkSA deve aura dharmAthiyoke lie dharma kA prati- pUrva pazcAt yathAtatha63 dravya - pramANa prameya tadubhaya pAdana kare 1170 / vaha AcArya sadAcAra dhAraNa karanevAloko prerita kare aura durAcAriyoM ko dUra haTAve / aura kyei hue svakIya apa- 1. goNyapada 5. kAla - rAdharUpI malako zodhatA huA apane AzritagaNa kI rakSA kre|1712.nogaunnypd - sva- para- tadubhaya 3. AdAnapada - 6. bhAva - bha A/vi 357/569/18 kinna vetti svayamapi iti nopekSitavyam / paro samaya samaya pakAra kArya eveti kathayati / tathAhi-tIrtha kRta vineyajanasabo- 4. pratipakSapada dhanArtha eva tIrtha vihAraM kurvanti / mahattA nAmaiva yat-paropakAra- 5 anAdi si-dravya kSetra kAla bhAva baddhaparikaratA / tathA cokta -"kSudrA santi sahasraza svabharaNavyApAra- dhAntapada - 80/2 mAtrodyatA. svArtho yasya parArtha eva sa pumAneka staamgrnnii|| 6.prAdhAnyapada -1 duSpUrodarapuraNAya pibati srotra pati bADavo jImUtastu nidAghasaMbhRta- 7.nAma-pada -Abhi- zruta avadhi mana- kevala jgtstaapvicchittiye|" - 'kyA dUsarA manuSya apanA hita svaya 8 pramANapada -nibodhika jJAna paryaya jJAna nahIM jAnatA hai / ' aisA vicAra karake dUsarokI upekSA nahIM karanI 6. avayavapada --jJAna jJAna cAhie / paropakAra karanekA kArya karanA hI cAhie / dekho tIrthakara 10.saMyogapada - 82/11 paramadeva bhavya janoMko upadeza deneke lie hI tIrtha vihAra karate hai| paropakArake kArya meM kamara-kasanA yahI baDappana hai / kahA bhI hai naigama sagraha vyavahAra / zabda samabhi- evaM"jagata meM apanA kArya karane meM hI tatpara rahanevAle manuSya hajAro hai, rUDha bhUta parantu paropakAra hI jisakA svArtha hai. aisA satpuruSoM meM agraNI RjusUtra puruSa ekAdha hI hai / bar3avAnala apanA durbhara peTa bharane ke lie samudra- 3 prakramakA lakSaNa kA sadA pAna karatA hai, kyoki vaha kSuda manuSya ke samAna svArthI hai| dha 15/16/3 prakAmatIti prakrama kArmANa pudglprcyH| 'prakrAmakintu megha grISmakAlakI uSNatAse pIDita samasta prANiyokA sa tApa tIti prakrama' isa niruktike anusAra kArmANa pudgala pracayako prakrama miTAne ke lie samudrakA pAna karatA hai| megha paropakArI hai aura kahA gayA hai| baDavAnala svArthI hai| 4 upakrama va prakramameM antara ana, gha. 1/11/35 para uddhRta "svaduH khanighRNArambhA paradu kheSu dha. 15/42/4 pakkama ubakkamANa ko bhedo| payaDiTidi-aNubhAgebhu dkhitaa| niyaMpekSa parArtheSu baddha kakSA mumukSava // " - mumukSu puruSa DhakkamANapadesaggaparUvaNa pakkamo kuNa i, uvakkamo puNa bavidiyaapane dukhoko dUra karaneke lie adhika prayatna nahIM karate, kintu samayappahuDi satasarUveNa hidakammapoggalANa vAvAra parUvedi / teNa dUsaroke dukhoko dekhakara adhika dukhI hote hai| aura isalie ve asthi viseso / prazna-prakrama aura upakrama meM kyA bheda hai / uttara-- kisI bhI prakArako apekSA na rakhakara paropakAra karane meM dRDhatAke sAtha prakrama anuyogadvAra prakRti sthiti aura anubhAgame AnevAle sadA tatpara rahate hai| pradezAgrakI prarUpaNA karatA hai; parantu upakrama anuyogadvAra bandhake 10 anya sambandhita viSaya dvitIya samayase lekara sattvarUpase sthiti karma-pudgaloke vyApArakI prarUpaNA karatA hai / isaliye ina donomeM vizeSatA hai| * svopakAra va paropakArakA samanvaya-de upakAra / upagahana-1.vyavahAra lakSaNa * upakArArtha dharmopadezakA vidhi niSedha-de upadeza mU. A 261 daMsaNacaraNavivaNNe jIve daTThUNa dhammabhattIe / upagrahaNa * upakArakI apekSA dravyame bhedAbheda-de. saptabhagI 5 karato saNasuddho hava di eso|261 = samyagdarzanajJAnacAritrameM . jainendra siddhAnta koza Page #432 -------------------------------------------------------------------------- ________________ upagUhana lAni sahita ko dekhakara dharmakI bhakti kara unake doSoko dUra karatA hai. yaha zuddha darzanalAhotA hai| ra kathA 15 "svaya zuddhasya mArgasya bAlAzaktajanAzrayAm / vAcyatA yatpramAjanti tadvadantyupagUhanam // 15 // jo apane Apa hI pavitra aise jainadharmako ajJAnI tathA asamartha jano se utpanna huI nindAko dUra karate hai, usako upagUhana aga kahate hai (dra. saMTI 41/1 upabRhaNa Na pusi u 27 paradoSanigUhanamapi vidheyamupavR haNaguNArtham guNa artha anya puruSo ke doSoko bhI gupta rakhanA kartavya hai / kA a/4 ko parokSa govadhi ki jo khoe bhabiyana bhAvagarao grahaNakArI so hu jo samyagdRSTi dUsaro ke doSoko DhAMkatA hai, aura apane sukRtako lokameM prakAzita nahI karatA, tathA bhavitavyakI bhAvanAme rata rahatA hai| use upagrahaNaguNakA dhArI kahate hai / 2 nizcaya lakSaNa sasA / mU. 233 jo sidvabhattijutto upagrahaNagodu savvadhammANaM / so gUNakArI sammAdiTThI muNevvo / 233 | jo cetayitA siddho kI zuddhAtmA kI bhakti se yukta haiM aura para vastuoMke sarvadharmoko gopana karanevAlA hai (arthAt rAgAdi bhAvome yukta nahI hotA hai) usako upagUhana karanevAlA samyagdRSTi jAnanA cAhiye / sasA / tA vR 233 zuddhAtmabhAvanArUpapAramArthika siddhabhaktiyukta mithyAtvarAgAdivibhAvadharmANAmupagUhaka pracchAdako vinAzaka / sa samyagdRSTi upagUhahnakAro mantavya / =upagUhanakA artha chipAnekA hai / nizcanako pradhAnakari aisA kahA hai ki jo siddhabhakti meM apanA upayoga lagAyA taba anya dharma para dRSTi ho na rahI, taba sabhI dharma chipa gye| isa prakAra zuddhAtmAko bhAvanArUpa pAramArthika siddharbhAta se yupha hokara mivyAsa rAgAdi vibhAnadharmo kA upagUhana karatA hai, pracchAdana karatA hai, vinAza karatA hai usa samyagdRSTiko upagUhanakArI jAnanA caahie| pra sa |To 42/102/10 vinayena punastasyaiva vyavahAropagrahaguNasya sahakAritvena nijaniraJjana nirdoSaparamAtmanAmadhyAtvarAgAdidoSAsteSA tasminneva paramAtmani samyak zraddhAnajJAnAnuSThAnarUpa yaddhayAna tena pracchAdana vinAzanaM gopanaM jhampana tadevopagUhanamiti / = nizcayanayase vyavahAra upagrahaNa- guNakI sahAyatAse, apane niraJjana nirdoSa paramAtmA ko DhakanevAle rAgAdi doSoko, usI paramAtmAmeM samyak zraddhAna-jJAna-anuSThAnarUpa dhyAnake dvArA DhakanA, nAza karanA, chipAnA, jhampana karanA, so upagUhana- guNa hai| 2 upabRMhaNa kA lakSaNa rA. yA 6/24/1/521/12 uttamakSanAdibhAvanayA Atmano dharmaparibRddhikaraNamupayRNas |uttmmaadi bhAvanAoke dvArA AtmA ke dharma kI vRddhi karanA upaNa guNa hai ( siu 20 ) 417 bha, A / vi 45 / 946/10 upabRMhaNaM NAma varddhana / bRha bRhi vRddhAviti vacanAt / dhAvanuvAdI copasarga upa iti / spaSTenAgrAmyeNa zrotramana protidAyinA vastuyAcAraprakAzana dharmopadezena parasya tattvazradvAnavarddhana upabRhata sarvajanavismayakAriNI zatamukhatrasvagoryAsamitiviracitopacitasadRzI saMpAya durdharatapoyogAnuSThAnena vA Atmani advAsthirIkaraNa upabRMhaNa, isakA artha baDhAnA aisA hotA hai / 'bRha bRhi vRddhI' isa dhAtuse bRhaNa zabda kI utpatti hotI hai / 'upa' isa upasargake yoga se 'bRha' dhAtukA artha badalA nahI hai / spaSTa agrAmya, kAna aura manako prasanna karanevAle, vastukI yathArthatAko bhavyoke Age darpaNa ke samAna dikhAne vAle aise dharmopadezake dvArA tattva zraddhAna bar3hAnA vaha upabRhatra hai| indra pramukha devoMke dvArA jaisI mahatvayukta pUjA kI " 27 upaghAta jAtI hai, vaisI jinapUjA karake apaneko jinadharma meM, jinabhakti meM sthira karanA; athavA durdhara tapazcaraNa vA AtApanAdi yoga dhAraNa karake apane AtmA meM zraddhA guNa utpanna karanA isako bhI upabRMhaNa kahate hai 1 sasA / 232 yato hi samyaSTi korIvakAmayAyena samastAtmazaktInAmupabRMhaNAduba haka tato'sya jIvazaktidaurbhavyakRto nAsti bandha kiMtu nirjaraiva / kyoMki, samyagdRSTi TaMko kIrNa eka jJAyakabhAvamayatA ke kAraNa samasta Atmazaktiyo kI vRddhi| karatA hai, isalie upabR haka hai| isalie usa jIvakI zaktikI durbalatA honevAlA bandha nahIM, kintu nirjarA hI hai| paMdha / u 778 Atmazuddha radaurbalyakaraNaM copa haNam / arthAdagTajJapticAritrabhAvAdaskhalita hi taba 1778 - AtmAkI zuddhi meM kabhI durbalatA na Ane denA hI upabRhaNa aga kahalAtA hai| arthAt samyagdarzana jJAna aura cAritra rUpa apane bhAvose jo cyuta nahIM hotA hai| vahIM upa guNa kahalAtA hai| upagraha rA. vA /5/17/3/460/25 dravyANA zaktacantarAvirbhAve kAraNabhAvo' nugraha upagraha ityAkhyAyate / dravyakI zaktikA AvirbhAva karane meM kAraNa honA rUpa anugraha kahA jAtA hai| upagraha vyabhicAra 111//8 T upaghAtasasi 6/10/320/13 prazastapaNasuprabhAta / AsAdanameveti caiva sahAsya vinayapradAnAdiguNakIrtanAnaThAnamAsAdanam / upaghAtastu jJAnamajJAnameveti jJAnanAzAbhiprAya | ityanayorayaM bheda / prazasanIya jJAnameM dUSaNa lagAnA upaghAta hai / prazna- upaghAtakA jo lakSaNa kiyA hai usase vaha AsAdana ho jJAta hotA hai ? uttara - prazasta jJAnakI vinaya na karanA, usakI acchAI kI prazaMsA na karanA Adi AsAdana hai / parantu jJAnako ajJAna samajhakara jJAnake nAzakA irAdA rakhanA upaghAta hai isa prakAra dono meM antara hai / (rA. vA 6 / 10 / 7 / 517/23) / rAvA. 6/10/6/10/21 svamate bhAvAdayutasyApyayuktI doSobhAvanA iti vijJAyate hRdayako tAke kAraNa apanI buddhime yuktakI bhI ayuktavat pratIti honepara, doSoko pragaTa karake uttama jJAnako dUSaNa lagAnA upaghAta 1 go, ka / jI, pra 800 / 176/8 manasA vAcA vA prazastajJAna dUSaNamadhye tRSu kSudrabAdhAkaraNaM vA upaghAta. / = manakari vA vacanakari prazastajJAnakA doSI honA, vA abhyAsaka jIvaniko kSudhAdika bAdhAkA karanA so upaghAta kahie / 2. upaghAta nAma karmakA lakSaNa sa. si. 8/11/361 / 3 yasyodayAtsvayakRto indhanameruprapatanAdinimitta upaghAto bhavati tadupadhAtanAma / * jisake nimittase svayaMkRta udbandhana aura pahAr3a se giranA Adi nimittaka upaghAta hotA hai vaha upaghAta nAmakarma haiM / ( rA vA 8/11/13/578/1) / 1 dha 6/1,6,1,28/56/1 upetya ghAta upaghAta AtmaghAta ityartha / ja kamma jIva pIDAheu avayave kurNAda, jIvapIDa hevudavvANi vA visAsipAsAdINi jIvassa DhAedi ta uvaghAda NAma / ke jIvapIDA kAryavayavA iti cenmahAzuGga lambastana-tudodarAdaya / jadi uvaSAdanAmaka jIvassa ho to sarIrAdAbAda- pitta sebhavasidA jIvassa pIDA Na hojja / Na ca evaM aNuvala bhAdo / svayaM prApta honevAle ghAtako upaghAta arthAt AtmaghAta kahate hai / jo karma avayavoko jIvakI pIDAkA kAraNa banA detA hai, athavA viSa, zuga, khaDga, pAza Adi jIva pIDAke kAraNa svarUpa dravyoMko jIvake lie DhotA hai, arthAta lAkara saMyukta karatA hai, vaha upaghAta nAmakarma kahalAtA hai| prazna- jIvako pIr3A karanevAle avayava kauna-kauna hai 1 A jainendra siddhAnta koza Page #433 -------------------------------------------------------------------------- ________________ upacarita naya 418 1. upacArake bheda va lakSaNa uttara-mahAza ga (bArahasigAke samAna baDe soga), lambe stana, vizAla toMdavAlA peTa Adi jIvako pIDA karanevAle avayava hai| yadi upadhAta-nAmakarma na ho to bAta, pitta aura kaphase dUSita zarIrase jIvake pIDA nahIM honI caahie| kintu aisA hai nahIM, kyoMki vaisA pAyA nahI jaataa| (dha 13/5.5,101/364/11), (go ka jo pra. 33/26/18) / * upaghAta nAmakarma va asAtA vedanIyame paraspara sambandha -de, vedanIya 2 * upaghAta prakRtikI bandha udaya sattva prarUpaNAe~ -de, vaha vaha nAma upacarita naya-de naya V51 * upacarita nayake vizeSa bheda-de. upacAra 1 upacarita svabhAva-de svabhAva 1 upacAra--anya vastuke dharmako prayojanavaza anya bastu meM Aropita karanA upacAra kahalAtA hai jaise mUrta padArthoMse utpanna jJAnako mUrta kahanA athavA mukhyake abhAvameM kisI padArtha ke sthAnapara anyakA Aropa karanA upacAra kahalAtA hai jaise saMzleSa sambandhake kAraNa zarIrako hI jIva khnaa| athavA nimittake vazase kisI anya padArthako anyakA kahanA upacAra hai-jaise ghIkA ghaDA khnaa| aura isa prakAra yaha upavAra eka dravyakA anya dravyameM, eka guNakA anya guNa meM, eka paryAyakA anya paryAyameM, svajAti dravyaguNa paryAyakA vijAti dravyaguNa paryAyameM, satyAsatya padArthoMke sAtha sambandha rUpameM, kAraNakA kArya meM, kAryakA kAraNa meM ityAdi aneka prakArase karane meM jAtA hai| yadyapi yathArtha dRSTise dekhanepara yaha mithyA hai, parantu apekSA yA prayojanakI dRSTimeM rakhakara samajhe to kathacita samyaka hai / isIse upacArako bhI eka naya svIkAra kiyA gayA hai| vyavahAra nayako hI upacAra kahA jAtA hai| vyavahAranaya sahabhUta aura asadabhUta rUpase do prakAra hai tathA isI prakAra upacAra bhI do prakArakA he / abheda vastumeM guNa guNI AdikA bheda karanA bhedopacAra yA sabhRta-vyavahAra hai / tathA bhinna vastuomeM prayojana vaza ekatA kA vyabahAra adobhecAra yA asadbhata vyavahAra hai / so bhI do prakAra kA hai-anupacarita asadabhUta aura upacarita-asadbhuta / tahA~ saMzleSa sambandha-yukta padArthoM meM ekatAkA upacAra anupacarita asadabhUta-vyavahAra hai aura bhinna pradezI dravyomeM ekatAkA upacAra upacaritaasadabhUta-vyavahAra hai / donoM hI prakArake vyavahAra svajAti padArthoMmeM athavA vibhAjita padArthoM meM athavA ubhayarUpa padArthoM meM hone ke kAraNa tIna-tIna prakArakA ho jAtA hai / isa prakAra guNAkAra karanese isake aneko bhaMga bana jAte hai, jinakA prayoga laukika kSetra meM athavA AgamameM nitya sthala-sthala para kiyA jAtA hai| 4 bhAvIme bhUtake upacArake udAharaNa 5 AdhArame Adheyake upacArake udAharaNa 6 tadvAname tatke upacArake udAharaNa 7 anya aneko prakAra upacArake udAharaNa 3 dravyaguNa paryAyame upacAra nirdeza 1 dravyako guNarUpase lakSita karanA 2 paryAyako dravyarUpase lakSita karanA 3 dravyako paryAyarUpase lakSita karanA 4 paryAyako guNarUpase lakSita karanA 4 upacArako satyArthatA va asatyArthatA 1 paramArthataH upacAra satya nahI hai 2 anya dharmokA lopa karanevAlA upacAra mithyA hai 3 upacAra sarvathA apramANa nahIM hai 4 nizcita va mukhya ke astitvame hI upacAra hotA hai sarvathA abhAvame nahIM 5 makhyake abhAvame bhI avinAbhAvI sambandhome hI paraspara upacAra hotA hai 6 upacAra prayogakA kAraNa va prayojana 1 upacAra koI pRthaknaya nahIM 2 asadbhUta vyavahAra naya hI upacAra hai * vyavahAra nayake bhedAdi nirdeza-de naya v upacAra zaddha nayame nahI naMgamAdi nayome hI saMbhava hai - 1 upacAra ke bheda valakSaNa 1 upacAra sAmAnyakA lakSaNa 2 upacArake bheda prabheda 3 upacArake bhedoMke lakSaNa 1. asadabhUta vyavahArake bhedoMkI apekSA 2. upacarita asadbhUta-vyavahArake bhedoMkI apekSA 2 kAraNa kArya Adi upacAra nirdeza 1 kAraName kAryake upacArake udAharaNa 2 kAryame kAraNake upacArake udAharaNa 3 alpameM pUrNake upacArake udAharaNa 1. upacArake bheda va lakSaNa 1. upacAra sAmAnyakA lakSaNa A.56 anyatra prasidasya dharmasyAnyatra smaaropnnmshstvyvhaar| asadbhUtavyavahAra evopcaar'| upacArAdapyupacAra ya karoti sa upcritaasbhuutvyvhaar'| mukhyAbhAve sati prayojane nimitte copacAra. prvrtte| so'pi sabandhA vinAbhAva / - anyatra prasiddha dharmakA anyameM samAropa karake kahanA so asadbhUta-vyahAranaya hai| asadabhUta vyavahArako hI upacAra kahate hai| (jase guNa guNome bheda karake jIvako jJAnavAna kahanA athavA marta padArthoM se utpanna jJAnako bhI mUta khnaa|) isa upacAra kA bhI jo upacAra karatA hai so upacarita asadbhUta vyavahAra hai (jaise zarIrako yA dhana Adiko jIva kahanA athavA annako prANa kahanA ityaadi)|(n. ca./zruta. 22,26) / yaha upacAra mukhyapadArtha ke abhAva meM, prayojanameM aura nimittameM pravartatA hai, aura vaha bhI avinAbhAvI sambandhoM meM hI kiyA jAtA hai| sU.pA/paM.jayacanda 6/54 prayojana sAdhanekU kAhUM vastu kaM ghaTa kahanA so to prayojanAzrita vyavahAra hai (jaise jala meM bhIge hue vastrako ho jala dhAraNake kAraNa ghaTa kaha denaa)| bahuri kAhU anya vastukai nimitatai ghaTameM avasthA bhaI tAkU ghaTarUpa kahanA so nimittAzrita vyavahAra hai (jaise ghIkA ghaDA va hanA athavA agnise pakanepara ghar3eko pakA huA kahanA ) / jatendra siddhAnta koza Page #434 -------------------------------------------------------------------------- ________________ upacAra 1. upacArake bheda va lakSaNa 2. upacArake bheda-prabheda A. 5/5,6 asadbhuta vyavahArastre paa| svajAtyasadbhUtavyavahAro, vijAtyasadbhUtavyavahAro, svajAti vijaarysbhuutvyvhaaro| upa caritA sadabhUtavyavahArastredhA / svajAtyasabhUtavyavahAro, vijAtya sadabhUta vyavahAro, svajAtivijAtyasadabhUtavyavahAro, 15 guNaguNino paryAyaparyAyiNo svabhAvasvabhAvino kArakkArakiNobhada sadabhUtavyavahArasyArtha / dravye dravyopacAra , paryAye paryAyopacAra .guNe guNopacAra , dravye gugApacAra , dravye paryAyopacAra , guNe dravyopacAra , guNe paryAyopacAra, paryAya dravyApacAra ,paryAye guNopacAra iti navavidho'sadbhUtavyavahArasthAoM draSTavya / so'pi sbndhaavinaabhaavH| sazleSamabandha , pariNAma-pariNAmisabandha , zraddhAzraddhaya-saMbandha , jJAnajJayasabandha., cAritracaryAsa bandhazcetyAdi satyArtha asatyArthaH, satyArthAsatyArthazcetyupacaritAsadbhutavyavahAranayasyArtha / - bhAvArtha-1 upacAra do prakArakA hai bhedopacAra aura abhedopcaar| guNaguNImeM bheda karake kahanA bhedopacAra hai| ise sadbhuta vyavahAra kahate hai kyoki guNaguNIkA tAdAtmya sambandha pAramArthika hai| bhinna dravyome ekatva karake kahanA abhedopacAra hai| ise asadbhuta vyavahAra kahate hai, kyoki bhinna dravyokA saMzleSa yA syoga sambandha apAramArthika hai| yaha abhedopacAra bhI do prakArakA hai-sazleSa yukta dravyo yA guNo AdimeM aura sa yogI dravyo yA guNo meM / tahA~ sazlepayukta abhedako asadbhUta kahate hai aura sayogI-abhedakA upacarita asadbhuta kahate hai, kyoki yahA~ upacArakA bhI upacAra karaneme AtA hai, jaise ki dhana putrAdikA sambandha zarIrase hai aura zarIrakA sambandha jovase / isalie dhanaputrAdikA jIvakA kaha diyA jAtA hai| 2 guNa-guNImeM, paryAya-paryAyome, svabhAva-svabhAbIme, kAraka-kArakIme bheda karanA sadbhUta yA bhedopacArakA viSaya hai| (vizeSa de naya V/5/4-6) 3 eka dravya meM anya dravyakA, eka paryAyame anya paryAyakA, eka guNameM anya guNakA, dravyame guNakA, dravyameM paryAyakA, guNameM dravyakA, guNa meM paryAyakA, paryAya meM dravyakA tathA paryAyame guNa kA isa taraha nau prakAra asdbhuut-abhed|pcaarkaa viSaya hai| so bhI svajAti-asadbhUtavyavahAra, vijAti agadabhRta-vyaya hAra, aura svajAti-vijAtiasadbhUta-vyavahAra ke bhedase tAna-tIna prakArakA hai| 4 avinAbhAvIsambandha kaI prakArakA hotA hai| jaise-saMzleSa-sambandha, pariNAmapariNAmI sambandha, zradvA-zraddheya sambandha, jJAna-jJeya sambandha,cAritracaryA sambandha ityAdi / ye saba upacarita-asaibhRta-vyavahAra rUpa abhedocArake viSaya hai| so bhI svajAti-upacarita-asadabhRtavyavahAra, vijAti-ucarita-asadbhUta-vyavahAra aura svajAtivijAti-upacarita-amadbhUta vyavahArake bhedase tIna-tIna prakArake hai| athavA satyArtha, asatyArtha va satyAsatyArtha ke bhedame tIna-tIna prakAra hai| yathA-1 svajAti-dravya meM vijAti-dravyakA Aropa, 2 svajAti-guNameM vijAti-guNakA Aropa, 3. svajAti paryAyameM vijAti paryAyakA Aropa 4 svajAti dravyame vijAti guNakA Aropa. 5. svajAti dravyame vijAti paryAyakA Aropa, 6 svajAti guNameM vijAti dravyakA Aropa, 7 svajAti gUNa meM vijAti paryAyakA Aropa 8 svajAti paryAya meM bijAti dravya kA Aropa, 6. svajAti paryAyameM vijAti guNakA aarop| 5 isI prakAra dravya guNa paryAya meM svajAti vijAti va svajAtivijAti (ubhayarUpa) bhedome paraspara avinAbhAvI-rAmbandha dekhakara yathAsambhava anya bhI bhaga banA lene cAhie / (na ca / 188.184 223-236/240 na ca /zruta 22) 6. inake atirikta bhI prayojanake vazase aneko prakArakA upacAra karane meM AtA hai| yathA-kAraNa meM kAryakA upacAra, kArya meM kAraNa kA upacAra, alpame pUrNa kA upacAra, AdhArame AdheyakA upacAra, tadvAnameM tatakA upacAra, atisamIpameM tatpanekA upacAra ityAdi-ityAdi / (inameM se kucha kA paricaya AgevAle zIrSa ko me yathAsambhava diyA gayA hai|) 3. upacArake bhedoke lakSaNa na.ca /vR 226-231 svajAtiparyAya svajAtiparyAyAropaNo'sadbhUta vyavahAra - "daTa ThUNa paDivina bhavadi hu ta ceva esa pjjaao| sajjAi asababhU o upayaurao NiyajAipajjAo / 226-1)" vijAtiguNe vijAtiguNAropaNo'sadbhUtavyavahAra - "muttaM iha maiNANaM muttimaddaveNa jaNi o jamhA / jai Nahu muttaNANa to ki khaluo hu mutteNa / 226-2" svajAtivijAtidravye svAjAtivijAtiguNAropaNossadbhUtavyavahAra -Neya jIvamajIva ta piya NANa khu tassa visyaado| jo bhaNNai erisaratha so vavahAro'sabbhUdo // 227-11" svajAtidravye svajAtivibhAvaparyAyAropaNo'sadbhUtavyavahAra. "paramANu eyadesI bahuppadesI ya ja paya jo hu| sA vavahArI Neo dabve 1jjAya ubayAro / 227-2" svajAtiguNe svajAtidravyAropaNo'sadbhutavyavahAro-"rUba pi bhaNaI davya vavahAro aNNa atthsNbhuudo| so khalu jadhopadesaM guNe su vvANa uvayAro / 228" svajAtiguNe svajAti paryAropaNo'sadabhUtavyavahAra -"NANa pihU pajjAya pariNamamANo du gihaNae jmhaa| vavahAro khalu japai guNesu uvayariya pajjAo 1226||"svjaativibhaavpryaaye svajAtidravyAropaNo'sadbhUtavyavahAra.. "daThUNathUlakhadha puggaladavvetti jaMpae loe / uvayAro pajjAe puggaladavvassa bhaNNai vvhaaro|230||" svajAtiparyAye svajAtiguNAropaNo'sadabhratavyavahArA-"da TUNa dehaThANa vaNato hoi uttama bhava / guNa uvayAro bhaNio pajjAe Nasthi sadeho / 231 // " na ca /vR 241-244 desavai desatyo atyavANijjo taheva jpto| me desa me davva saccAsaccapi ubhayatthaM / 241 / puttAibaMdhuvagga ahaM ca mama sa padAdi jpto| uvayAga sambhRo sajjAi danvesu NAyaco / 242 / AharaNahemarayaNAcchAdIyA mameti jppNto| ughayAriyaasabhUo, vijAidamvesu NAyayo / 243 / desattharajjaduggaM missaM aNNaM ca bhaNai mama davvaM / uhayatye uvayarido hoi asambhUyavavahAro / 244 / 1. asadbhUta vyavahArake bhedokI apekSA 1 svajAti paryAya meM svajAti paryAyakA Aropa isa prakAra hai| jaise-darpaNa me pratibimba ko dekhakara yaha darpaNakI paryAya hai' aisA khnaa| yahA~ pratibimba va darpaNa dono pudgala paryAyeM hai| ekakA dUsaremeM Aropa kyiA gayA hai| 2. vijAti guNa meM vijAti guNakA Aropa isa prakAra hai| jaise-mUrta indriyomeM yA viSayose utpanna honeke kAraNa matijJAnako mUrta khnaa| tathA aisA tarka upasthita karanA yadi yaha jJAna mUrta na hotA to mUrta dravyose skhalita kaise ho jAtA / yahA~ jJAna guNa kA vijAti marta guNakA Aropa kyiA gayA hai| 3 svajAti-vijAti dravyameM svajAti vijAti guNakA Aropa isa prakAra hai / jaise-jIva va ajIva dravyoko jJeya rUpase viSaya karane para jJAnako jInjJAna va ajIvajJAna kaha denaa| yahA~ cetana acetana dravyomeM jJAna guNakA Aropa kiyA gayA hai| 4. svajAti dravyameM svajAti vibhAvaparyAyakA Aropa isa prakAra hai| jaise-paramANu yadyapi eka pradezI hai, parantu parasparameM kara bahupradezI skandha honekI zakti honeke kAraNa bahupradezI kahA jAtA hai / yahA~ pudagala dravya (paramANu) kA pudgala paryAya (skandha) meM Aropa kiyA gayA hai| svajAti guNameM svajAti dravyakA Aropa isa prakAra hai| jaise-dravyake rUpako hI dravya kahanA yathA--rUpaparamANu, gandhaparamANu Adi / yahA~ pRddhagala ke guNa me pRdgala dravya (paramANu) kA Aropa kiyA gayA hai| 6 svajAti guNameM svajAti paryAyakA Aropa isa prakAra hai| jaise-pariNamanake dvArA grAhya hone ke kAraNa jJAnako hI parmAya kaha denA / yahA~ jJAna guNameM svajAti jJAna paryAya jainendra siddhAnta koza Page #435 -------------------------------------------------------------------------- ________________ upacAra 2 kAraNa kArya Adi upacAra nirdeza kA Aropa hai| 7 svajAti vibhAva paryAyame svajAti dravyakA Aropa isa prakAra hai| jaise - sthUla skandhako hI pudgala dravya kaha denA / yahA~ skandharUpa pudgala kI vibhAva paryAyameM pudgala dravyakA upacAra kiyA gayA hai| 8. svajAti paryAyameM svajAti guNakA Aropa isa prakAra hai| jaise-dehake varNa vizeSako dekhakara yaha uttama rUpavAlA hai' aisA kahanA / mahA~ deha pudgala paryAya hai / usameM pudgalake rUpaguNa kA Aropa kiyA gayA hai| 2. upacarita asadabhata vyavahArake bhedokI apekSA 1. satyArtha upacarita asadbhuta vyavahAra isa prakAra hai| jaisekisI dezake rAjAko dezapati khnaa| kyoMki vyavahArase vaha usa dezakA svAmI hai / 241 / 2. asatyArtha upacarita asadbhuta vyavahAra isa prakAra hai| jaise-kisI nagara yA dezameM rahaneke kAraNa 'yaha merA nagara hai' aisA khnaa| kyoki vyavahArase bhI vaha usa nagarakA svAmI nahIM hai / 2413 3 satyAsatyArtha upacArita asadbhuta vyavahAra isa prakAra hai jaise---'merA dravya' aisA khnaa| kyoMki vyavahArase bhI kucha mAtra dravya usakA hai sarva nahI / 241 / svajAti upacarita asadabhUta vyavahAra isa prakAra hai| jaise- 'putra bandhuvargAdi merI sampadA hai' aisA khnaa| kyoki yahA~ cetanakA cetana padArthoM meM hI svAmitva kahA gayA hai / 5. vijAti upacarita asadbhUta vyavahAra isa prakAra hai / jese - 'AbharaNa hema ratnAdi mere hai' aisA kahanA, kyoMki yahA~ cetanakA acetaname svAmitva sambandha kahA gayA hai| 6 svajAti vijAti upacarita asadabhUta vyavahAra isa prakAra hai| jaise---'deza, rAjya, durgAdi mere hai aisA kahanA, kyoki yaha sarva padArtha cetana va acetanake samudAya rUpa hai| inameM cetanakA svAmitva batalAyA gayA hai| noTa-isI prakAra anya bhI upacAra yathA sambhava jAnanA (na ca /zruta 22); (aa.p.)| 2.kAraNa kArya Adi upAcara nirdeza 1. kAraNoM meM kAryake upacArake udAharaNa sa. si./10/348/11 hiMsAdayo dukhameveti bhAvayitavyam / katha hisAdayo dukham / dukhakAraNatvAt / yathA 'anna vai prANA' iti| kAraNasya kAraNatvAda vA yathA dhanaM prANAH iti / dhanakAraNamannapAnamannapAmakAraNA. prANA iti| tathA hiMsAdayossadvadyakAraNam / asada dyakama ca dukhakAraNamiti / dukhakAraNe dukhakAraNakAraNe vA duHkhopacAra |-hiNsaadik du.kha hI hai aisA cintana karanA caahie| prazna-hiMsAdika dukha kaise hai ? uttara-dukhake kAraNa honese| yathA-'anna hI prANa hai| anna prANadhAraNakA kAraNa hai para kAraNameM kAyaMkA upacAra karake annako ho prANa kahate hai| yA kAraNakA kAraNa hone se hisAdika dukha hai / yathA 'dhana hI prANa hai'| yahA~ annapAnakA kAraNa dhana hai aura prANakA kAraNa annapAna hai, isalie jisa prakAra dhanako prANa kahate hai usI prakAra hisAdika asAtA vedanIyakarma ke kAraNa hai aura asAtA vedanIya dukhakA kAraNa hai, isalie dukhake kAraNa yA dukhake kAraNake kAraNa hisAdikameM dukhakA upacAra hai| (rA. vA 7/10/1/537/24) zlo. pA, 2/1/6/46/464/23 ghRtamAyurannaM vai prANA iti, kAraNe kAryopacAra / -nizcayakara ghRta hI Ayu hai / anna hI prANa hai| ina vAkyo meM kAraNameM kAryakA upacAra kiyA gayA hai| ka.pa.1/1,13-14/1244/288/5 (kAraNa rUpa dravyakama meM kAryarUpa krodhabhAvakA upacAra kara lenese dravya karmameM krodha bhAvakI siddhi ho jAtI hai| gha.1/4,1,4/13/8 (bhAvendriyoke kAraNa kAryabhUta dravyendriyoko bhI indriya saMjJAkI prApti) dha 1/1,1,60/268/2(kAraName kAryakA upacAra karake Rddhike kAraNabhUta sayamakohI Rddhi khnaa)| dha 6/11, 1,28/51/3 (kAraNameM kAryake upacArase hI jAti nAmakarma ko 'jAti' sajJA kI prApti / ) dha1/4,1,45/162/3 (kAraNameM kArya kA upacAra karake zabda yA usakI sthApanAko bhI 'bhUta' sa jJAkI praapti|) gha.1/4,1,67/323/6 (kAraNameM kAryakA upacAra karake kSetrAdikoMko bhI 'bhAra grantha' saMjJAkI praapti|) pra sA /ta.pra.34 (kAraNameM kAryakA upacAra karake hI dravya zrutako 'jJAna' sajJAkI praapti|) 2. kAryameM kAraNake upacArake udAharaNa sa.si. 1/12/122/8 zrutamapi kvacinmatirityuSacaryate matipUrvakatvAditi |-shrutjnyaan bhI kahI para matijJAnarUpase upacArita kiyA jAtA hai kyoki zrutajJAna matijJAnapUrvaka hotA hai / (arthAta zrutajJAna kArya hai aura matijJAna usakA kAraNa ) / rA. vA. 2/18/3/131/1 kArya hi loke kAraNa manuvartamAna dRSTa yathA ghaTakArapariNata vijJAna ghaTa iti, tathendriyanimitta upayogo'pi indriyamiti vyapadizyate / -lokame kAraNa kI bhI kArya meM anuvRtti dekho jAtI hai jaise ghaTAkArapariNata jJAnako ghaTa kaha dete hai| usI prakAra upayogako bhI indriyake nimittase indriya kaha dete hai| dha 1/1,1,24/202/6 (kAryame kAraNakA upacAra karake manuSya gati nAmakarma ke kAraNase utpanna manuSya paryAyake samUhako manuSya gati kahA jAtA hai|) dha4/1,5,1/316/6 (kArya me kAraNakA upacAra karake pudgalAdi dravyo. ke pariNamanako bho 'kAla' sajJAkI praapti|) prasA./ta.pra 30 ( kArya me kAraNake upacArase jJAnako jJeyagata kahA jAtA hai|) 3. alpameM pUrNa ke upacArake udAharaNa sa si 7/21/361/1 upacArAd rAjakule sarvagatacaitrAbhidhAnavat / -jaise rAjakula meM caitrako sarvagata upacArase kahA jAtA hai isI prakAra sAmAyika vratake mahAvratapanA upacArase jAnanA caahie| 4. bhAvImeM bhUtake upacArake udAharaNa dha11,16/182/4 karmaNA kSayopazamAbhyAmabhAve kathaM tayostatra sattvamiti cenneSa doSa,, tayostatra sattvasyopacAranibandhanatvAt / prazna- karmoke kSaya aura upazamake abhAvameM bho 8ve guNasthAnameM kSAyika yA aupazamika bhAva kaise ho sakatA hai / uttara-yaha koI doSa nahI, kyoki, isa guNasthAnameM kSayika aura aupazamika bhAvakA sadbhAva upacArase mAnA gayA hai| vizeSa de. apUrvakaraNa 4 5. AdhArakA AdheyameM upacAra zlo, vA 2/1/6/56/464/24 maJcA krozanti ititAsthyAttacchandopacAra. =macAna para baiThakara kisAna cillAte hai, para kahA jAtA hai ki macAna cillAte hai / yahA~ AdhArakA AdheyameM Aropa hai| 6. tadvAnameM tatakA upacAra zlo, bA 2/1/6/464/24 sAhacaryAdyaSTiH puruSa iti| -lAThIvAle puruSako lAThiyA yA gADIvAle puruSako gADI kahanA tadvAnameM tatakA upacAra hai| 7 samIpasthameM tatakA upacAra zlo vA 2/1/6/56/464/25 sAmIpyAdvakSA grAma iti / - kisI pathikake pUchane para yaha kaha diyA jAtA hai ki ye sAmane dIkhanevAle vRkSa hI grAma hai arthAta atyanta samIpa hai| yahA~ samIpameM tadkA upacAra hai| jainendra siddhAnta koza Page #436 -------------------------------------------------------------------------- ________________ upacAra 3. dravyaguNa paryAyamai upacAra nirdeza 8. anya anekoM upacAroMke udAharaNa sa.si 7/18/356/6 zalyamiva zalyA yathA tat prANino bAdhAra tathA zarIramAnasabAdhAhetutvAtkarmodayavikAra zalyamityupacaryate / jisa prakAra kaoNTA Adi zalya prANiyoko bAdhAkArI hotI hai, usI prakAra zarIra aura mana sambandhI bAdhAkA kAraNa honese karmodaya janita vikAramai bho zalyakA upacAra kara lete hai / (yahA~ tat sadRza kAraNameM tatkA upacAra hai|) rAvA, 1/26/4/244/28 caramake pAsavAlA avyavahita pUrvakA manuSyabhava bhI upacArase carama kahA jAtA hai| (yahA~ kAla sAmIpyame tat kA upacAra hai ) zlo bA 2/1/5/8.-14/188/5 (yaha bhI gau hai vaha bhI gau thii| yahA~ dharma ke ekatva kAraNa dharmiyomeM ekatva kA upacAra kiyA hai| dha. 21.1/446/3 AyogakevalI ke eka Ayu prANa hI hotA hai, kintu upacArase eka, cha. athavA sAta prANa bhI hote hai| (yahA~ sazleSa sambandhako prApta dravyendriya va zarIrAdimeM jIvakI paryAyakA upacAra kiyA gayA hai| sa sA./A.108 (prajAke guNa doSako upajAnevAlA rAjA hai| aisA kahanA / yahA~ AzrayameM AzrayIkA upacAra kiyA hai|) dra.saM/TI, 16/57/13 (mukta jIvoke avasthAke kAraNa lokAnako bhI mokSa saMjJA prApta hai / yahA~ AdhArameM AdheyakA upacAra hai / nyAya dI. 1/614 (oNkhase jAnate hai ityAdi vyavahAra to upacArase pravRtta hotA hai / upacArakI pravRttimeM sahakAritA nimitta hai|) pa dha/pU 702 (avadhi va mana paryayajJAnako ekadeza pratyakSa kahanA upacAra hai|) 3. dravyaguNa paryAyame upacAra nirdeza 1dravyako guNarUpase lakSita karanA dha 11.1,6/061/3 guNasaha caritatvAdAtmApi guNasaMjJA prtilbhte| ukta ca-"jehi du lakvijjaMte udayAdisu samvehi bhAve hi / jIvA te guNa saNNA Ni hiTThA sabada risIhi / 104.".- guNoke sAhacarya se AramA bhI guNasajJAko prApta hotA hai| kahA bhI hai-"darzanamohanIya Adi karmoM ke udaya upazama Adi avasthAo ke honepara utpanna hue jIva-pariNAmose yukta jo jIva dekhe jAte hai, una jIvoko sarvajJadeva ne usI (aupazamika Adi) guNa sajJAvAlA kahA hai|" (go. ka / ma. 862/686) (aura bhI de upacAra 1/3) 2 paryAyako dravyarUpase lakSita karanA dha4/154/337/5 asuddha' davaTThiya Naye avala vide puDha viAdINi aNeyANi damyANi hoti tti va jaNapajjAyassa dvvttbbhuvgmaado| paNa azuddha dravyAthikanayA abalambana karanepara pRthivI jala Adika aneka dravya hote hai, kyoki vyaMjana paryAyake dravyapanA mAnA gayA hai| (aura bhI de upacAra 1/3) dha/3,4/63 kadhamatthiyavaseNa adavvANaM pajjayANaM davyatta / Na, dabado eyateNa temi pudhabhUdANamaNuvalaM bhAdo, davvasahAvANaM cebuvlNbhaa| .. davaTThiyassa dhamabhAva vyvhaaro| Na esa doso, 'yadasti na tad dvayamatilaDadhya vartate' iti do vigae avilaMbiuNa dvidaNegamaNayassa bhAvAbhAvabavahAravirohAbhAvAdo |-- prazna-dravyArthika nayase vyase bhinna paryAyoke dravyatva kaise sambhava hai| uttara-paryAya dravyase sarvathA bhinna nahIM pAyI jAtI, kintu dravya svarUpa hI ve upalabdha hotI hai| prazna-dravyArthikako apekSA paryAyo meM abhAvakA vyavahAra kaise hotA hai| uttara-'jo hai vaha donokA atikramaNa karake nahIM rahatA' isalie dono nayokA Azraya kara sthita naigama nayake bhAva abhAvarUpa (dono prakArake) vyavahArameM koI virodha nahI hai| sa. sA /A 264 pravartamAna yadyadabhivyApya pravartate, nivartamAna ca yadyupAdAya nivartate tatsamastamapi sahapravRttaM kramapravRttaM vA paryAyajAtameti lakSaNIya tadekalakSaNa-lakSyatvAta / vaha (caitanya) pravarta yatvAta mAna hotA huA jisa jisa paryAyako vyApta hokara javaMtatA hai aura nivartamAna hotA huA jisa jisa paryAyako grahaNa karake nivartatA hai, ce samasta sahavartI (guNa) yA kramavartI paryAye AtmA hai, isa prakAra lakSita karanA cAhie, kyoki AtmA usI eka lakSaNase lakSya hai| 3 dravyako paryAyarUpase lakSita karanA dha./1,7,1/1/187/6 bhAvo NAma kiM / davapariNAmo putvAvarakoDivadi. rittavaTTamANapariNAmuvalakkhiyadavvaM vaa| -prazna-bhAva nAma kisa vastukA hai / uttara-dravyake pariNAmako (paryAyako) athavA pUrvApara koTise vyatirikta vartamAna paryAyase upalakSita dravyako bhAva kahate hai / (aura bhI de upacAra 1/3) 4 paryAyako guNarUpase lakSita karanA bha A./mU. 57/182 ahiMsAdiguNA bha A./vi.57/183/5 ete ahiMsAda guNA' pariNAmA dharma ityrthH| nanu sahabhuvo guNA iti vacanAta cetanyAmUrtisvAdInAmebAramana' sabhuvA guNatAm / hisAdibhyo viratipariNAma puna kAdAcikatvAta manuSyatvAdikrodhAdivat paryAyA iti cenna guNaparya yavadgadravyamityAvubhayopAdAne apAntarabhedopadarzanametadyathA 'gAbalIvardama' ityubhayorupAdAne punaruktatAparihRtaye strIgozabdavAcyA iti kathanamekasyaiva guNazabdasya grahaNe dharma mAtravacanAt / ahisAdi guNa AtmAke pariNAma hai arthAta dharma hai prazna-'sahabhuvo guNA' aisA AgamakA vacana honeke kAraNa caitanya amUrtitvAdi hI AtmAke guNa hai kyoki ye kabhI usase pRthak nahI hote / parantu hisA Adise viratirUpa pariNAma kAdAcitka honeke kAraNa, ye bhAva manuSyatvAdi athavA krodhAdikI bhaoNti paryAya hai ? uttara-'guNa paryayavadravyam' isa sUtrameM donokA grahaNa kiyA hai| yahA~ guNa zabda upalakSaNa vAcaka samajhanA cAhie, arthAta vaha jJAnAdi guNoke samAna ahisAdi dharmoMkA bhI vAcaka hai| jaise- 'gobalovardam' isa zabdase eka hI gau padArtha kA go aura balIvarda donoM zabdoke dvArA grahaNa honese ekako punaruktatA prApta hotI hai / ise dUra karaneke lie yahA~ go zabda kA artha 'strI' karanA par3atA hai| usI taraha 'ahisAdiguNA' isa gAthAke zabdase yahA~ dharmamAtrako guNa kahA hai, aisA samajhanA cAhie / (phira ve dharma guNa ho yA paryAya, isase kyA prayojana) de. upacAra 341 aupazamikAdi bhAvoko jIvake guNa kahA jAtA hai| la sA /mU 17/135 upazamaMguNaM gRhNAti / (anta koTAkoTI mAtra karmoM ___ kI sthiti raha jAnepara jIva) upazama samyaktva guNako grahaNa kara hai| paMkA/tA. vR. 5/14/12 kevalajJAnAdaya svabhAvAguNA matijJAnAdayo vibhAvaguNA 1- kevalajJAnAdi (zuddha paryAya) svabhAva guNa hai aura mati jJAnAdi (azuddha paryAya) vibhAva guNa hai / (pa prA/TI 1/57) (vizeSa de upacAra 1/3) 5 guNako paryAyarUpase lakSita karanA sa sA./ma. 345 kehici dupajjae hi viNassae Neva kehici du jiivo| jamhA tamhA kuvbadi so vA aNNo va Neyato / 345 / -kyoki jIva kitanI hI paryAyose naSTa hotA hai aura ktinI hI paryAyoM (guNo) se naSTa nahIM hotaa| isalie 'vahI karatA hai' athavA 'dUsarA hI karatA hai aisA ekAnta nahIM hai| pra.sA./mU18 uppAdo ya viNAso vijjadi savvassa aTThajAdassa / pajjAeNa du keNavi aTTho khalu hodi smbhuudo| -ksiI paryAyase utpAda, kisI paryAyase vinAza sarva padArtha mAtra ke hotA hai| aura ksiI paryAyase (guNase) padArtha vAstavameM dhra va hai| (vizeSa de. upacAra 1/3) jainendra siddhAnta koza Page #437 -------------------------------------------------------------------------- ________________ upacAra 4. upacArakI satyArthatA va asatyArthatA 1. paramArthataH upacAra satya nahIM hotA dha. 7/2,1, 33/76/4 ukyAreNa khatrosamiyaM bhAva pattassa odaiyassa jogatyAbhAvavirohAyo-yogase kSayopazama bhAvato upacArase mAnA gayA hai| asala meM to yoga audAyika bhAva hI hai| aura audayika yogakA sayogikevaliyo meM abhAva mAnanemeM virodha AtA hai / ( ata sayogakevaliyo meM yoga pAyA jAtA hai) dha. 14/5.6.16/13/4 siddhANaM pi jIvattaM kiNNa icchijjade Na, ubayArassa sccaattaabhaavaado| prazna- siddhoke bhI jIvatva kyo nahIM svIkAra kiyA jAtA hai| uttara-nahIM, kyoki siddhoM meM jIvatva upacAra se hai, aura upacArako satya mAnanA ThIka nahI hai| sasA / 105 paukikamamA kRtamiti nivijJAnayanabhraSTAnA vikalpaparAyaNAnAM pareSAmasti vikalpa sa tu upacAra eva na tu paramArtha paugalika karma ArA kiyA hai aisA nirmi kalpavijJAnacanase bhraSTa vikalpa parAyaNa ajJAniyokA vikalpa hai| vaha vikalpa upacAra ho hai paramArtha nahIM / prasA./tA vR 225 prakSepaka gA. 8/304/25 na upacAra sAkSAdbhavitumarhati agnivat krUro'yaM devadatta ityAdi / =upacAra kabhI sAkSAt yA paramArtha nahIM hotaa| jaise--yaha devadatta agni] kroSI hai aisA kahanA / (isI prakAra AryikAoke mahAvrata upacAra se hai / satya nahIM) myAdI 1/614 cakSuSA pramIyata ityAdi vyavahAre punarupacAra shrnnm| upacArapravRttau tu sahakAritva nibandhanam / na hi sahakAritvena tatsAdhakamiti karaNa nAma, sAdhaka vizeSasyAtizayavata karaNatvAt / - khase jAnate hai' ityAdi vyavahAra to upacArase pravRtta hotA hai aura upacArako pravRttime sahakAritA nimitta hai| isalie indrayAdi pramitikriyA mAtra sAdhaka hai para sAdhakatama nhiiN| aura isIlie karaNa nahIM hai, kyoMki, atizayavAn sAdhaka vizeSa (asAdhAraNa kAraNa) hI kAraNa hotA hai| 2. anya dharmo kA lona karanevAlA upacAra miSyA saM sto, 22 anekamekaM ca tadeva tattva, bhedAnvayajJAnamida hi satyam | mRSopacAro'nyatarasya lope tapo'pi so'nupAya vaha yuktinIta vastu tava aneka tathA eka rUpa hai, jo bhedAbheda jJAnakA viSaya hai aura vaha jJAna hI sabhya hai| jo loga inameM se ekako bhI asatya mAnakara dUsare meM upacArakA vyavahAra karate hai vaha mithyA hai, kyoki, donome-se ekakA abhAva mAnanepara dUsarekA bhI abhAva ho jAtA hai| aura dono kA abhAva ho jAnepara vastutacca anupAkhya arthAt nisvabhAva ho jAtA hai / 3. upacAra sarvathA apramANa nahIM hai| gha. 1/1.1.4/12/1 neyamaparakampanA kAryakAraNopacArasya jagata suprasiddhasyopalambhAtyako upacAra indriya kahanA) koI adRSTa kalpanA nahIM hai, kyoMki, kAryagata dharmakA kAraName aura kAraNagata dharmakA kArya meM upacAra jagat meM prasiddha rUpa se pAyA jAtA hai| sa. 5/26 / 26 laukikAnAmapi ghaTAkAza paTAkAzamiti vyavahAraprasiddha rAkAzasya nityAnityatvam cAyamopacArikatvAdapramANameva / upacArasyApi kicitsAdharmyadvAreNa mukhyArthaspazitvAt / - AkAza nityAnitya hai, kyoMki sarva sAdhAraNa meM bhI 'yaha ghaTakA AkAza hai', 'yaha paTakA AkAza hai yaha vyavahAra hotA hai / yaha vyavahArase utpanna hotA hai isalie apramANa nahI kahA jA sakatA, khoki, upacAra bhI kisI na kisI sAtha hI mukhya arthako dyotita karanevAlA hotA hai| " 422 4 upacArakI satyArthatA na asatyArthavA 4. nizcita va mukhyake astitvameM hI upacAra hotA hai sarvathA abhAvameM nahIM rAmA 1/12/14/6/95 sati mukhya to upacAro yathA sati sihe anyatra krauryazauryAdiguNa sAdharmyAt sihopacAra kriyate / na ca tatheha mukhya pramANamasti / tadabhAva va phale pramANopacAre na yujyate / = upacAra taba hotA hai jaba mukhya vastu svatantra bhAvase prasiddha ho / jaise siha apane sura guNoM se prasiddha hai tabhI usakA sAdRzya se bAlakame upacAra kiyA jAtA hai / para yahA~ jaba mukhya pramANa hI prasiddha nahI hai taba usake phalame usake upacArakI kalpanA hI nahI ho sakatI / dha 1/1,1.16/181/4 akSapakAnupazamakAnA ktha tadvyapadezazcenna, bhAvini bhUtavadupacAratastatsiddhaM satyevamatiprasAda syAditi cenna asati pratibandhari maraNe niyamena cAritramohakSapakopazamakAriNAM tadunmukhAnAmupacArabhAjAmupalambhAt / = prazna- isa AThaveM guNasthAnameM na to karmo kA kSaya hI hotA hai aura na upazama hI / aisI avasthAme yahA~ para kSAyika yA aupazamika bhAvakA sadbhAva kaise ho sakatA hai ? uttara- nahI, bhAvI me bhUtake upacArase usakI siddhi ho jAtI hai| prazna- aisA mAnanepara to atiprasaga AtA hai / unaranahIM, kyoki pratibandhaka karmakA udaya athavA maraNa yadi na ho to vaha cAritramohakA upazama yA kSaya avazya kara letA hai / upazama yA kSapaNake sammukha hue aise vyaktike upacArase kSapaka yA upazamaka sajJA bana jAtI hai| (17.1/202/2). (4.7/2,1-46/63/2) dha 5/17,6/206/4 uvayAre AsaijamANe aimpasago kiNNa hodIdi / ceNa paJcAsIdo apagapaDisehAdA / = prazna - isa prakAra sarvatra upacAra karanepara atiprasaga doSa nahI prApta hogA ? upara-nahIM, kyoMki pratyAsati arthAt samIpavartI artha ke prasaMga atiprasaMga doSakA pratiSedha ho jAtA hai (isalie pUrva gu sthAna meM tA upacArase kSAyika va aupazamika bhAva kahA jA sakatA hai para isase nIce ke anya guNasthAnoM meM nahI / ) 7/2.1.36/6/2 cokyAre saNAvaraNa so muhiyassAbhAve umIdo darzana guNako amIkAra karanepara) yaha bhI nahI kahA jA sakatA ki darzanAvaraNakA nirdeza kevala upacAra se kiyA gayA hai, kyoki, mukhya vastuke abhAva me upacArakI upapatti nahIM bntii| 5 avinAbhAvI sambandhoMmeM hI paraspara upacAra hotA hai ApA mukhyAbhAve sati prayojane nimase bopacAra prayo'pi - sabandhAvinAbhAva | mukhyakA abhAva honepara prayojana yA nimitta ke vazase upacAra kiyA jAtA hai aura vaha prayojana kArya kAraNa yA nimitta naimittikAdi bhAvo me avinAbhAva sambandha hI hai / 6 upacAra prayogakA kAraNa va prayojana 7/2.15/101/3 ghara parivAra sIe cakkhidigrasa pattI / Na atara bahira gatthAvayAreNa bAlajaNabohaNa cakkhUNa jaM dissadi ta cavakhuda samidi parUvaNAdo / gAhAe galabha jaNa mAUNa ujuvattho kiNNa gheppadi / Na tastha, puvvuttAsesadosappasa gAdA prazna - usa cakSu indriya ke viSayase pratibaddha ataraga (darzana) zaktime cakSu indriya pravRtti ke se ho sakatI hai| uttara- nahIM, yathArtha meM pazu indriyakI atara game hI pravRddhi hotI hai, kintu bAlaka janAMkA jJAna karAneke lie atara game bahiraga padArtha ke upacArase 'cakSuo ko jo dikhatA hai vahI cakSu darzana hai' aisA prarUpaNa kiyA gayA hai| prazna-gAthAkA galA na ghoTakara sIdhA artha ko nahIM karate uttara nahIM karate, kyoMki vaisA karanemeM so pUrvokta samasta doSokA prasaMga AtA hai / - jainendra siddhAnta koza Page #438 -------------------------------------------------------------------------- ________________ upacAra upadeza paMdha/pU. 542-543 asadapi lakSaNametatsanmAtrarave sunirvikalpatvAt / tadapi na cinAvalambAnniviSaya zakyate vaktum 1542 // tasmAdananyazaraNa sadapi jJAna svarUpasiddhatvAt / upacarita hetubazAta tadiha jJAna tadanyazaraNamiva / 243 / --nizcayanayase tatvakA svarUpa kevala satarUpa mAnate hue, nirvikalpatAke kAraNa yadyapi ukta lakSaNa (arthavikalpo jJAna) Thoka nahI hai| isalie jJAna svarUpase siddha honese ananya zaraNa hote hue bhI yahaoNpara vaha jJAna hetu (yA prayojana) ke vazase upacarita hokara usase bhinnake (jJayo) ke zaraNakI taraha mAlUma hotA hai / arthAta svapara vyavasAyAtmaka pratIta hotA hai| (aura bhI de. naya V/84) 5. upacAra va naya sambandha vicAra 1. upacAra koI pRthaka naya nahI hai A.pa.6 upacAra pRthaga nayo nAstIti na pRthak kRta / - upacAra naya koI pRthak naya nahIM hai, isalie asadabhUta vyavahAra nayase pRthaka usakA grahaNa nayokI gaNanAmeM nahIM kiyA hai| 2. asadbhUta vyavahAra hI upacAra hai A.pa 6 asadbhUtavyavahAra evopacAra , upacArAdapyupazcAra ya karoti sa upacaritAsadbhUtavyavahAra I = asadabhUta vyavahArahI upacAra hai| aura upacArakA bhI jo upacAra karatA hai so upacarittAsabhUta vyavahAra hai| (vizeSa dekho naya V) 3. upacAra zuddha nayameM nahIM naMgAmAdi nayomeM hI sambhava hai ka pA 1/1,13-14/1248/260/6 evaM Negama-sgaha-vabahArANaM / kudo| kajjAdo abhiNNassa kAraNassa paccayabhAvabhuvagamAdo ujusudassa kohodayaM paDucca jIvo kohksaao| ja pacca kohakasAo ta pacca yakasAraNa kasAo / badhasaMtANaM jIvAdo abhiNNANa beyaNasahAyANamujumudI kAhAdiSaccayabhAvaM kNNi icchde| Na badhasatehito kohAdikasAyaNamuppattIe abhAvAdo / Na ca kajjamaNukatANaM kAraNavavaeso; ashvtthaavttiido| isa prakAra Upara cAra sUtro dvArA jo krodhAdi rUpa dravyako pratyaya kaSAya kaha Aye hai, vaha naigama sagraha aura vyavahAra nayakI apekSAse jAnanA caahie| prazna-yaha kaise jAnA ki ukta kathana ne gamAdikI apekSAse kiyA hai / uttara cUMki Upara (hana sutro meM) kArya se abhinna (avinAbhAvI) kAraNako pratyayarUpase svIkAra kiyA hai, arthAt jo 'kAraNa kAryase abhinna hai use hI kaSAyakA pratyaya batalAyA hai| RjumUtra kI dRSTime krodhake udayakI apekSA jIva krodha kaSAya rUpa hotA hai| prazna - bandha aura sattva bhI jIvase abhinna hai, aura vedanAsvabhAva hai, isalie RjusUtranaya krodhAdi karmoM ke bandha aura sattvako bhI krodhAdi pratyaya rUpase kyo nahIM svIkAra karatA hai / arthAt krodha karma ke udayako hI RjusUtra pratyaya kaSAya kyo mAnatA hai, usake andha aura sattva avasthAko pratyayakSAya kyo nahI maantaa| uttara-nahI kyoki krodhAdi karmoM ke bandha aura sattvase krodhAdi kSAyokI utpatti nahI hotI hai, tathA jo kAryako utpanna nahIM karate hai unhe kAraNa kahanA ThIka bhI nahI hai. kyoMki (isa mayase) aisA mAmane para avyavasthA doSakI prApti hotI hai| ka.pA.1/1,13-14/1257/267/1 ja maNussa paDucca koho samuppaNNo so tatto pudhabhUto satotha koho / hota e aiso doso jadi sagahAdiNayA abala bidaa| kitu NaimaNa o jayivasahAirieNa jeNAvalaM vido teNa Na esa dso| tattha katha Na doso| kAraNammi nniliinnknycbhuvgmaado| - prazna-jisa manuSyake nimitta se krodha utpanna huA hai vaha manuSya usa krodhase alaga hotA huA bhI krodha kaise kahalA sakatA hai / uttara -yadi yahA~ para saMgraha Adi nayokA ava. lambana liyA hotA to aisA hotA, kintu yativRSabhAcArya ne cUki yahA~ para ne gamana kA abalambana liyA hai. isalie yaha koI doSa nahIM hai| prazna legama na pa kA abanambana lene para doSa kaise nahIM hai| uttara -kyA~ki naigamanayako apekSA kAraNameM kArya kA sadbhAva svIkAra kiyA gayA hai, isalie doSa nahI hai| upacAra-abheda-abhedopacAra-de abheda / upacAra chala-de chala / upacAra vinaya-de vinaya / upadeza-mokSamArgakA upadeza paramArtha se sabase bar3A upakAra hai, parantu isakA viSaya atyanta gupta honeke kAraNa kevala pAtrako hI diyA jAnA yogya hai, apAtrako nhiiN| upadezakI pAtratA nirabhimAnatA vinaya va vicArazIlatAmeM nihita hai| kaThoratApUrvaka bhI diyA gayA paramArthopadeza pAtrake hitake lie hI hotA hai| ataH upadeza karanA kartavya hai, parantu apanI sAdhanAmeM bhaMga na par3e, itanI sImA taka ho / upadeza bhI pahile munidharmakA aura pIche zrAvaka dharmakA diyA jAtA hai aisA krama hai| 1 upadeza sAmAnya nirdeza 1 dharmopadezakA lakSaNa 2 mithyopadezakA lakSaNa 3 nizcaya va vyavahAra dono prakArake upadezoMkA nirdeza * sallekhanAke samaya dene yogya upadeza-de sallekhanA 111 * Adeza va upadezame antara-de AdezakA lakSaNa * cAro anuyogoke upadezokI paddhatime antara -de. anuyoga 1 * Agama va adhyAtma paddhati paricaya-de. paddhati * upadezakA rahasya samajhanekA upAya-de, Agama 3 2 yogyAyogya upadeza nirdeza 1 paramArtha satyakA upadeza asambhava hai 2 pahile munidharmakA aura pIche zrAvakadharmakA upadeza diyA jAtA hai 3 ayogya upadeza denekA niSedha 4 khyAti lAbha AdikI bhAvanAoMse nirapekSa hI upadeza hitakArI hotA hai 3 vaktA va zrotA vicAra * vaktA va zrotAkA svarUpa --de, vaha vaha nAma * guru ziSya sambandha -de. guru 2 * mithyAdRSTike lie dharmopadeza denekA adhikAra anadhikAra sambandhI -de vaktA * samyagdRSTi va mithyASTike upadezakA samyaktvotpatti meM sthAna -de labdhi 3 | * vaktAko AgamArthake viSayame apanI orase kucha nahI kahanA cAhie -de. Agama zaE jainendra siddhAnta koza Page #439 -------------------------------------------------------------------------- ________________ upadeza kevalajJAna ke binA tIrthakara upadeza nahIM dete-deta 1 zraM tAkI ruci arucise nirapekSa satyakA upadeza denA kartavya hai - de. satya 2 * hita-ahita va miSTa kaTu saMbhASaNa 2 upadeza zrotAkI yogyatA va rucike anusAra denA cAhie * upadeza grahaName vinayakA mahatva de vinaya 2 * jJAnake yogya pAtra-apAtra de zrotA 3 jJAna apAtrako nahI denA cAhie * kathaMcit apAnako bhI upadeza deneko AjJA - de upadeza 3 / 1 meM (sa ma.) * apAnako upadezake niSedhakA kAraNa- upadeza 3/4 4 kaise jIvako kaisA upadeza denA cAhie 5 kisa avasarapara kaisA upadeza denA cAhie * vAda-vivAda karanA yogya nahI para dharmahAnike avasara para binA bulAye bole -de bAda de. * cAro anuyogoke upadezakA krama 4 upadeza pravRttikA mAhAtmya 1 hitopadeza sabase bar3A upakAra hai 2 upadeza se zrotAkA hita ho na ho para vaktAkA hita to hotA hI hai 3 ataH paropakArArthaM hitopadeza karanA iSTa hai 4 upadezakA phala 5 upadeza prAptikA prayojana svAdhyAya 1 1. upadeza sAmAnya nirdeza 1. dharmopadezakA lakSaNa 1 sa. si 6/23/441/2 dharmavAdyanuSThAna dharmopadezam dharmakathA AdikA anuSThAna karanA dharmopadeza hai (rA.mA.6/25/5/624/96), (cA. khA./ 152/5): (sasA 7/91) (ana. pa 7/80/716) 2 mithyopadezakA lakSaNa = sa. si. 0/26/16/0 abhyudayani sAryeSu kriyAvizeSeSu anyasya yathApravarttanamatisandhApanaM vA mithyopadeza / - abhyudaya aura moko kAraNa bhUtakriyAomeM kisI dUsareko viparIta mArga lagA denA, yA mithyAvacano dvArA dUsaroMko ThaganA mithyopadeza hai| 3. nizcaya va vyavahAra donoM prakArake upadezoMkA nirdeza mo. pA / 16, 60 paradavvAdo duggaI saddavvAdo hu suggaI havai / iya pAUNasadavve kuNaharaI viraha iyarammi | 16 | dhuvasiddhI titthayaro cauNANajudo karei tavayaraNa / NAUNa dhuvaM kujjA tavayaraNa NANajutto || vyase durgati hotI hai jaise sugati hotI hai, aisA jAnakara he bhvyjiivo| tuma svadravyame rati karo aura paradravyase virakta ho | 16 | dekho jisako niyamase mokSa honA hai aura cAra jJAnake jo ghArI hai aimeM tIrthaMkara bhI tapazcaraNa karate hai aisA nizcaya karake tapa karanA yogya hai / 60 3. baktA va zrotA vicAra paM. dha. /u.653 na niSidha pAdAneSu nopadezo niSedhita nUnaM nizcaya karake satpAtrIko dAna deneke viSaya meM aura mahaMtoMkI pUjA viSayameM na to vaha Adeza niSiddha hai tathA na vaha upadeza hI niSiddha hai| Adezo mahatAmapi / 653 2. yogyAyogya upadeza nirdeza 1. paramArtha satyakA upadeza asambhava hai sa. za 16.56 yatparai' pratipAdyo'ha yatparAn prtipaadye| unmatta ceSTitaM sammedanirvikalpaka 16 bodhayitumicchAmi sAha ta puna. / grAhya tadapi nAnyasya tatkimanyasya bovaye / 56| mai upadhyAyo Adiko se jo kucha pratipAdita kiyA jAtA hU~ tathA ziSyA dopAdana karatA hai vaha saba merI pAgaloM jaisI hai, kyoki mai vAstava meM ina sabhI bacanavikalpose agrAhya hU~ | 16 | jisa vikalpAdhirUDha AtmasvarUpako athavA dehAdikako sama jhAne-bujhAne kI icchA karatA hU~, yaha me nahI hU, aura johAnAmai nandamaya svaya anubhavagamya AtmasvarUpa mai hU~, baha bhI dUsare jIvoke upadeza dvArA grahaNa karane yogya nahIM hai, kyoMki kevala svasaMvedagamya hai isalie dUsare jomoko ne kyA samajhAU~ // 2. pahale munidharmakA aura pIche gRhasthadharmakA upadeza diyA jAtA hai pu. si. u. 10-11 mA samastavirati pradarzito vo na jAtu gRhAti tasyaikadezavirati kathanIyAnena bIjena | 17| yo yatidharmakthayantupadizati gRhasthadharmamanyamati / tasya bhagamasyapravacane pradarzita nigrahasthAnam | 18 | akramakathanena yata protsahamAno'tidUramapi ziSya / apade'pi saM pratArito bhavati tena durmahimA | jo jIva bArambAra dikhalAyI huI samasta pAparahita munivRttiko kadAcida grahaNa na kare to use ekadeza pApa kriyA rahita gRhasthAcAra isa hetu se samabhAve arthAt kathana kare |17| jo tuccha buddhi upadezaka, munidharmako nahI kaha karake zrAvaka dharmakA upadeza detA hai usa upadezakako bhagavata siddhAntame daNDa denekA sthAna pradarzita kiyA hai | 18 jisa kAraNa se usa durbuddhike kramabhaga kathanarUpa upadeza karanese azyanta dUra taka utsAhamAna huA bhI ziSya tucchasthAna meM santuSTa hokara ThagAyA huA hotA hai | 16 3 ayogya upadezakA niSedha padha. /u. 654 yadvAdezapadezau sto tau dvau niravadyakarmaNi / yatra sAvadyazo'sti utrAdezo na 4 Aveza aura upadeza dono hI nirdoSa kriyA hI hote hai, kintu jahA~para pApako thoDI-sI bhI sambhAvanA hai vahaoNpara kabhI bhI AdezakI pravRtti nahIM ho sakatI hai| 4. spAti lAbha AdikI bhAvanAose nirapekSa hI upadeza hitakArI hotA hai ma rAvA. 1/25/1/624/18 janaparityAgAnna nivartanArtha saMdehavyAvartanApUrvapadAtha prakAzanArtha dharmAnuSThAna dharmo deza ityA khyayate / laukika khyAti lAbha Adi phalakI AkAkSAke binA, unmArga kI nivRti sie tathA sandehI vyAvRti aura pUrva arthAta aparicita padArtha prakAzanake lie dharmakathA karanA dharmopadeza hai / (cA, sA 153 / 4) 3. baktA va zrotA vicAra 1. zrotAkI ruci se nirapekSa satyakA upadeza denA yogya hai bha A / / 483 AdaTThameva citedumuTTidA je paraTThamavi loe / kaDuya pharusehiM sAheti te hu adidullahA loe / 4833 - jo puruSa Atmahita - jainendra siddhAnta koza Page #440 -------------------------------------------------------------------------- ________________ upadeza 3. vaktA va zrotA vicAra karaneke lie kaTibaddha hokara Atmahitake sAtha kaTu va kaThora vacana bolakara parahita bhI sAdhate hai, ve jagat meM atizaya durlabha samajhane caahie| sa. si.1/33/144 virodha hotA hai to hone do| yahA~ tattvakI mImAsA kI jA rahI hai / davAI kucha rogIkI icchAkA anukaraNa karanevAlI nahIM hotI hai| (de Agama 3/4/3) pu si./u.100 hetau pramattayoge nirdiSTe sakala vitathavacanAnAm / heyA nuSThAnAderanuvadana bhavati nAsatyam |100|-smst hI amRta vacanokA pramAdasahita yoga hetu nidiSTa honese heya upAdeyAdi anuSThAnokA kahanA jhUTha nahI hotaa| sa ma 3/15/16 nanu yadi ca pAramezvare vacasi teSAmavivekAtirekAdarocakatA. tatkimarthaM tAn pratyupadezakleza iti / naivam / paropakArasArapravRttInAM mahAtmanA pratipAdyagatA rucimaruci vAnapekSya hitopadezapravRttidarzanAvaH teSA hi parArthasyaiva svArtha tvenAbhimatatvAta, na ca hitopadezAdapara pAramArthika parArtha / tathA cArSam - "rUsau vA paro mA vA, visa vA priyttuu| bhAsiyavvA hiyA bhAsA spkvgunnkaariyaa|" prazna-yadi avivekakI pracuratAse kisIko jinendra bhagavAna ke vacanomeM ruci nahI hotI, to Apa use kyo upadeza denekA parizrama uThAte hai| uttara-yaha bAta nahI hai, paropakAra svabhAvavAle mahAtmA puruSa kisI puruSakI ruci aura aruciko na dekhakara hitakA upadeza karate hai| kyoki mahAtmA loga dUsareke upakArako hI apanA upakAra samajhate hai| hitakA upadeza deneke samAna dUsarA koI pAramArthika upakAra nahIM hai| RSiyone kahA hai- "upadeza diyA jAnevAlA puruSa cAhe roSa kare, cAhe vaha upadezako viSarUpa samajhe. parantu hitarUpa vacana avazya kahane caahie|" 2. upadeza zrotAko yogyatA va rucike anusAra denA cAhie dha 1/1,1,66/311/1 dvirasti-zabdopAdAnamanarthakamiti cenna, bistrrucisttvaanugrhaarthtvaat| saMkSeparucayo nAnugrahItAzcenna, vistararucisatvAnugrahasya saMkSeparucisattvAnugrahAvinAbhAvitvAt / -prazna sUtra meM do bAra 'asti' zabdakA grahaNa nirarthaka hai| uttara - nahI, kyoki vistArase samajhane kI rucivAle ziSyoke anugraha ke lie sUtra meM do bAra 'asti' padakA grahaNa kiyA hai| prazna--to isa sUtra meM sakSepase samajhanekI ruci rakhanevAle ziSya anugRhIta nahIM kiye gye| uttara--nahIM, kyoki, sakSepase samajhanekI ruci rakhanevAle jIvokA anugraha vistArase samajhanekI ruci rakhanevAle jIvoke anugrahakA avinAbhAvI hai| arthAta vistArase kathana kara dene para sakSeparuci ziSyo kA kAma cala hI jAtA hai| (dha 1/1,1,5/153/7 tathA anyatra bhI aneko sthalo para) ma pu 1/137 iti dharma kathAGgatvAdAkSiptA catuSTayIm / kathA yathArha zrotRbhya, kathaka' pratipAdayet / 137 / isa prakAra dharma kathAke aGgabhUta AkSepiNI vikSepiNa sa vedinI aura nirvedinI rUpa cAra kathAoMko vicArakara zrotAkI yogyatAnusAra vaktAko kthana karanA cAhie / nyA dI. 3/636 vItarAgakathAyA tu pratipAdyAnuzayArodhena pratijJAhetU dvAvavayavau. pratijJAhetUdAharaNAni ya: pratijJAhetUdAharaNopanayAzcasvAra , pratijJAhetUdAharaNopanaya nigamanAni vA paJceti ythaayogpryogpripaatto| taduktaM kumAranandibhaTTArakai -"prayogaparipATI pratipAdyAnurodhata / vItarAga kathAmeM to ziSyoke AzayAnusAra pratijJA aura hetu ye do bhI avayava hote hai, pratijJA, hetu aura udAharaNa ye tIna bhI hote hai, pratijJA hetu udAharaNa aura upanama me cAra bhI hote hai, pratijJA hetu,udAharaNa, upanaya aura nigamana ye pA~ca bhI hote hai| isa taraha yathAyogya rUpase prayogakI yaha vyavasthA hai| isI bAtako zrI kumAranandi bhaTTArakane vAdanyAya' meM kahA hai prayogoke bolaneko yaha vyavasthA pratipAdyo (zrotAo) ke abhiprAyAnusAra karanI caahie| jo jitane avayavose samajha sake utane avayavoMkA prayoga karanA caahie| 3. jJAna apAtrako nahIM denA cAhie kurata 72/4.6.10 jJAnacarcA tu karttavyA viduSAmeva sNsdi| maurya ca dRSTimAdhAya vaktavya mUrkhamaNDale / 4 / vyAkhyAnena yazolipso zrRtveda svAvadhAryatAm / vismRtyAgre na vaktavya vyAravyAnaM hatacetasAm / / virudvAnA purastAttu bhASaNa vidyate tathA / mAlin dUpite deze yathA pIyUSapAtanam / 10 / - buddhimAna aura vidvAn la gokI sabhAme hI jJAna aura vidvattAkI carcA karo, kintu mUkhako unakI murkhatAkA dhyAna rakhakara hI uttara do / 4 / aivaktRtA me vidvAnoko prasanna karanekI icchAvAle logo / dekho. kabhI bhUla kara bhI mUrvoke sAmane vyAkhyAna na denA |h| apanese matabheda rakhanevAle vyaktiyoke samakSa bhASaNa karanA ThIka usI prakAra hai jisa prakAra amRtako malina sthAnapara DAla denA / 10 / / sa za.58 ajJApita na jAnanti yathA mA jJApitaM tathA / mUDhAramAnastatasteSA vRthA me jJApanazrama 18-svAtmAnubhavamagna antarAtmA micAratA hai, ki jaise ye mukhaM ajJAnI jIva binA batAye hae mere AtmasvarUpako nahI jAnate hai, vaise hI batalAye jAnepara bhI nahI jAnate hai / isa lie una mUDha puruSoko merA batalAnekA parizrama vyartha hai--niSphala hai / prAyo mUrkhasya kopAya sanmArgasyopadezanam / nirkhananAsikasyeva vizuddhAdarzadarzanam / prAya karake sanmArgakA upadeza mUrkha jano ke lie kopakA kAraNa hotA hai| jisa prakAra ki nakaTe vyaktiko yadi darpaNa dikhAyA jAye to use krodha AtA hai| dha.1/1.1.1/62-63/68 selaghaNa bhaggaghaDa-ahicAlaNi mahisAvijAhaya-suehi / maTTiya-masaya-samANa vakhANai jo sudaM mohA / / 2 / dhada-gAravapaDibaddho bisyaamis-vis-bsenn-ghummNto| so bhaTTa khohilAho bhamai cira bhava vaNe mUDho / 63 zeladhana, bhagnaghaTa, sarpa, cAlanI. mahiSa, meDhA, joka, zuka, mATI aura mazaka (macchara) ke samAna zrotAoko (dekho 'zrotA') jo mohase zrutakA vyAkhyAna karatA hai, vaha mUDha rasagAravake AdhIna hokara viSayokI lolupatArUpI viSake vazase mUcchita ho, bodhi arthAt ratnatrayakI prAptise bhraSTa hokara bhava baname cirakAla taka paribhramaNa karatA hai / 62-63 / dha 12/4,2,13,66/4/414 buddhivihIne zrotari vaktRtvamanarthaka bhavati pusAm / netravihIne bhartari bilAsalAvaNyavatstrINAm |4|-jis prakAra patike andhe honepara striyokA vilAsa va sundaratA vyartha (niSphala) hai, usI prakAra zrotAke mUrkha honepara puruSokA vaktApanA bhI vyartha hai|4| dha 1/1,1.1/70/1 idi vayaNAdo jahAchadAINa vijjAdANa saMsAra-bhayabaddhaNamidi citiUNa -dharaseNamayavadA puNaravi tANa parivarakhA kaaumaadttaa| -'yathAcchanda zrotAoko vidyA denA sasAra aura bhayakA hI baDhAnevAlA hai' aisA vicAra kara hI dharasena bhaTTArakane una Aye hue do sAdhuokI phirase parIkSA lenekA nizcaya kiyaa| ka.pA 11,11-12/138/171/4 'suNa' yada (idi) sissasabhAlaNava.yaNaM apaDibaddhassa sissassa yakvANa NiratthayAmidi jANAvaNa?' bhnni| 'nAsamajha ziSyoko vyAkhyAna karanA nirarthaka hai' yaha bAta batalAneke lie hI sUtrame 'suno' isa padakA grahaNa kiyA gayA hai| a.ga zrA 8/25 ayogyasya vaco jainaM jAyate'nartha hetve| yatastata' prayatnena mRgyo yogyo manISibhi / 25 // = ayogya puruSake jinendrakA vacana anarthanimitta hotA hai, isalie paNDitoMko yogya puruSokI khoja karanI caahie| ana.dha 1/13,17,20 bahuzo'pyupadeza syAnna mandasyArthasaM vide| bhavati hyandhapASANa' kenopAyena kAJcanam 113 / avyutpannamanupravizya jainendra siddhAnta koza Page #441 -------------------------------------------------------------------------- ________________ upadeza tadabhiprAyaM propApratipAdayanti sudhiyoM sadA zarmadam / sadigdha punarantametya vinayAttRcchanta micchAvazAnna 0 yo dvijAnAti sa tatra ziSyo yo vA tadva eSTisa tanna labhya / ko dopayeddhAmanidhi hi doSa ka pUrayedvAmbunidhi payobhi | 20| = mithyAtva se grasta vyaktiko bAra-bAra bhI upadeza diyA jAye para use tattvakA samIcIna jJAna nahIM hotaa| kyA andhapASANa bhI kisI upAyase svarNa ho sakatA hai | 13 | avyutpanna zrotAoke abhiprAyako jAnakara AcArya karuNA buddhise unhe dharmake phalakA lAlaca dekara bhI kalyANakArI dharmakA upadeza diyA karate hai| isI prakAra jo vyakti sadigdha hai ve yadi vinayapUrvaka Akara pUche to unheM bhI dharmakA upadeza vizeSa rUpase dete hai / kintu jo vyakti vyutpanna hai, parantu viparIta va duSTabuddhike kAraNa viparIta tattvoMmeM durAgraha karate hai, unako dharmakA upadeza nahI karate hai | 17| jo jisa viSayako jAnatA hai athavA jo jisa vastuko nahIM cAhatA hai use usa viSaya yA vastukA pratipAdana nahIM karanA caahie| kyoMki kauna aisA hai jo sUryako dIpaka prakA zita kare athavA samudrako jalase bhare | 20| 4. kaise jIvako phaisA upadeza denA cAhie E bha.A./mU. 655,686 AvakhevaNI ya saMvegaNI ya NibveyaNI ya khatrayassa / pAvoggA hoti kahANa kahA vivakhevaNo joggA / 6551 bhattA doNaM bhato godatthe hi viNa tattha kAyavyA / 686 AkSepaNI, vikSepaNI, savedanI aura nirvedanI, aise kathAke cAra bheda hai / ina kathAo meM ApaNI samedanI aura nidanI kathAe~ kSapakako sunAnA yogya hai| use vikSepaNI kathAkA nirUpaNa karanA hitakara na hogA / 655| AgamArthako jAnanevAle muniyoMko kSapake pAsa bhojana vagairaha kathAokA varNana karanA yogya nahI | 6| gha 1/1.1.2 / 106 / 3 ettha trikkhevaNI NAma kahA jiNavayaNamayANa tassa kabbA, agAhida sasamaya-sambhAvA para samaya sakahAhi vAulidacittomA micchatta gacchejjatti teNa tassa vikkhevaNI mottUNa sAo tiNini kahAo kmaao| tado gahidasamayassa jagadigicchassa bhogarairidassa esosaniyamajurAssa pacchA vikvaNI kahA kaheyavvA / esA akhA vi paNNavayatassa paruvayatassa tadA kahA hodi / samhA purisatara pappasamaNeNa kahA kaheyavvA / - ina kathAoMkA pratipAdana karate samaya jo jina-vacanako nahIM jAnatA, aise puruSako vikSepaNI kathAkA upadeza nahIM karanA cAhie, kyoMki jisane svasamaya rahasyako nahIM jAnA hai, aura parasamayako pratipAdana karanevAlI kathAo ke sunane se vyAkulita cita hokara vaha mithyAsako svIkAra na karate, isalie use vilepaNIko choDakara zeSa tIna kathAokA upadeza denA caahie| ukta tIna kathAo dvArA jisane svasamayako bhalI-bhA~ti samajha liyA hai, jo jinazAsanameM anurata hai, jina vacaname jisako kisI prakArakI vici nahIM rahI hai, jo bhoga aura rakhise virakta hai aura jo sapa, zIla aura niyamase yukta hai, aise puruSako hI pAdavikSepaNa kathAkA upadeza denA caahie| prarUpaNa karake uttama rUpase jJAna karAnevAle ke lie yaha akathA bhI taba kathArUpa ho jAtI hai| isalie yogya puruSoko prApta karake hI sAdhuoMko upadeza denA caahie| mo.mA.pra. 432/16 "Apake vyavahArakA Adhikya hoya tau nizcaya poSaka upadezakA grahaNakari yathAvat prayasai ara Apake nikA Adhikya hoya to vyavahArapoSaka upadezakA grahaNakari yathAvat pravarte / " 5. kisa avasarapara kaisA upadeza karanA cAhie ma.pU.1/13 136 ANi sva vizeSinI [ka] [] kuryAduta nigrahe // 124 // saMvedanoM kA puNyaphalasaMpa 1 426 prapaJcane / nirvedinoM kathAM kuryAdvairAgyajanana prati / 136 / -buddhimAna vaktAko cAhie ki vaha apane matako sthApanA karate samaya AkSepaNI kyA kahe. mithyAtvamatakA khaNDana karate samaya vikSepaNI kathA kahe, puNyake phalasvarUpa vibhUti AdikA varNana karate samaya saMvedinI kathA kahe tathA vairAgya utpAdanake samaya nirvedinI kathA kahe / 4. upadeza pravRttikA mAhAtmya upadhAna 1 hitopadeza sabase bar3A jayakAra hai rUna 2/9/22 na ca hitopadezAdapara pAramArthika parArtha-hitakA upadeza deneke barAbara dUsarA koI pAramArthika upakAra nahI hai| 2. upadeza zrotAkA hita ho na ho para vaktAkA hita to hotA hI hai sama3/95/25 meM uddhRdhRta - "uvAca ca vAcakamukhya - "na bhavati dharma zrotu sarvAnto himAnI kAntato bhvti|" umAsvAmI mAyane bhI vahA hai-sabhI upadeza sunanevAloko puNya nahIM hotA hai parantu anugraha buddhise hita kA upadeza karanevAleko nizcaya hI puNya hotA hai| 3. ataH paro rakArArtha hitopadeza karanA iSTa hai bhAvi/199/20/6 theyorthinA hi jinazAsanabarasalena kartavya eva niyamena hitopadeza, ityAjJA sarvavidA sA paripAlitA bhavatIti zeSA janamatapara prati rakhanevAle mose niyoko niyama se hitopadeza karanA cAhie aisI zrI jinezvarakI AjJA hai / usakA pAlana dharmopadeza denese hotA hai| aura bhI de upakAra 8) 4. upadezakA phala = bha A./mU 111 AdaparasamuddhAro ANA vacchaladIvaNA bhattI / hodi paradesa gatte acchittiya titthassa / 111 | svAdhyAya bhAvanAyeM Asakta muni paropadeza dekara Age likhe hue guNagaNIko prApta kara lete hai| - Atmapara samuddhAra, jinezvarakI AjJA kA pAlana, vAtsalya prabhAvanA, jina vacaname bhakti, tathA tIrtha kI avyucchitti / sasi, 1/8/30 / 3 sarvasattvAnugrahArtho hi satA prayAsa sajjanoMkA prayAsa saba jIvokA upakAra karanekA hai / [4] 13/22.40/281/2 kimarthaM sarvakA vyAkhyAyate zrA asaMkhyAtaguNazreNyA karmanirjaraNa hetutvAt / - prazna- isakA (12canIyakA) sarva kAla kisa lie vyAkhyAna karate hai ? uttara- kyoMki vaha vyAkhyAtA aura zrotAke asakhyAtaguNazreNI rUpase honevAlI karmanirjarAkA kAraNa hai| 5. upadezaprAptikA prayojana prasA jo moha rAgado pada johamude so dukhamovakhaM pAvadi acireNa kAlena yA jo jinendrake upadezako prApta karake moha rAgadveSako hanatA hai vaha alpakAlameM sarva dukhose mukta ho jAtA hai| bhA pA./paM. jayacanda 165 / 275 / 22 vItarAga upadezakI prApti hoya, ara tAkA zraddhAna ruci pratIti AcaraNa kareM, taba apanA ara parakA bhedajJAnakari zuddha azuddha bhAvakA svarUpa jANi apanA hita ahitakA zraddhAna ruci pratIti AcaraNa hoya, taba zuddha darzana jJAnamayI zuddha cetanA pariNAma to hila jAne, tAkA phala sasAra nivRtti tArka jAne ra azuddha bhAvakA phala sasAra hai, tAkaM jAnai, taba zuddha bhAvakA aGgIkAra ara azuddha bhAvake tyAgakA upAya kareM / upadhAtu bauvArika zarIra meM dhAtu-upadhAtukA nirdeza va pramANa - de. audArika 1 jainendra siddhAnta koza upadhAnama A 282 Aya vila NibbiyaDI aNNaM vA hodi jassa kAdavvaM / ta tassa karemANo upahANajudo havadi eso | 282 / Page #442 -------------------------------------------------------------------------- ________________ upadhi 427 = AcAmla AhAra (kAjI) nirvikRti AhAra (norasa), tathA aura bhI jisa zAstrake mAgya jA kriyA kahI hA usakA niyama karanA, vaha upadhAna hai| usase bhI zAstrakA Adara hotA hai| bha, A /vi 110/261/1 upahANe akgraha / yAtra didamanuyogadvAra niSThAmupaiti tAva dida mayA na bhAktavya, ida anazana caturtha SaSThAdika kariSyAmIti sakalpa / sa ca kama vyapana yatoti vinaya |-vishess niyaya dhAraNa karanA / jaba taka anuya gakA prakaraNa samApta hogA taba taka me upavAsa karUMgA. athavA do upavAsa karU~gA, yaha padArtha nahI khAU~gA yA bhogUgA, isa taraha me saklA karanA upadhAna hai| yaha vinaya azubha karmako dUra karatA hai| upadhi-1 parigrahake arthame upadhikA lapaNa rA vA 6/26/2/624 yo'rtho'nyasya alAvAnArtha mupadhIyate sa upadhi rityucyte| = jo padArtha anya ke bannAdhAna ke lie arthAt anyake nimitta grahaNa kiye jAte ho ve upadhi hai| dha 12/1,2,8,10/285/6 upetya krodhAdayo dhIyante asminniti upadhi / krodhAdya tpattinibandhano bAhyArtha upadhi / Arake krodhAdi jahA~ para puSTa hote hai usakA nAma upadhi hai / isa vyutpatti ke anusAra ka'dhAdi pariNAmo kI utpattine nimittabhUta bAhyapadArtha ko upadhi kahA gayA hai| 2. parigraha rUpa upadhike bheda va lakSaNa sa si 6/26/143/10/ sa dvividha - bAhyopadhityAgo'bhyantaropadhityAgazceti / anupAtta vAstudhanadhAnyAdi bAhyopadhi / krodhAdirAtmabhAvo'bhyantarApadhi / kAyatyAgazca niyatakAlA yAvajjIva bAbhyantaropadhityAga ityucyte| = vaha (vyutsarga yA tyAga) do prakArakA hai-bAhyopadhi tyAga aura abhyantara upadhi tyaag| AtmAse ektvako nahIM prApta hue aise vAstu, dhana, dhAnya Adi bAhya upadhi hai aura krodhAdirUpa AtmabhAva abhyantara upadhi hai tathA niyata kAla taka yA yAvajjIvana taka kAyakA tyAga karanA bhI abhyantara upadhi tyAga kahA hai / (rA. vA 6/26/3-5/624), (ta sA 7/26),(cA sA.154/1), (ana dha 7/18/722); (bhA. pA/To 78/22/16) 3 anya sambaMdhita viSaya * mAyAkA eka bheda hai-de, mAyA 2 / * parigraha sambandhI viSaya--de. parigraha / * sAdhu yogya upadhi-de parigraha 1 / yogyAyogya upadhikA vidhi niSedha-de, apavAda / upadhi vAk-de, vacana / upanaya-nyA sU./ 1/1/38 udAharaNApekSastathetyupasahArona tatheti / vA sAdhyasyopanaya / 38 / - udAharaNakI apekSA karake tathA iti' arthAta jaisA udAharaNa hai vaisA ho yaha bhI hai, isa prakAra upasahAra karanA upanaya hai / athavA yadi udAharaNa vyatirekI hai to-jaise isa udAharaNameM nahIM hai usI prakAra yaha bhI nahIM hai, isa prakAra upamahAra karanA upanaya hai / tAtparya yaha ki jahA~ vaidharmya kA dRSTAnta hogA bahA 'na tathA' aisA upanaya hogA aura jahA~ sAdharmyakA udAharaNa hogA vahA~ tathA' aisA upanaya hogaa| nyA sU./bhA 1/1/38/38sAdhanabhUtasya dharmasya sAdhyena dharmeNa saamaanaadhikaarnnyoppaadnmupnyaarth|| = sAdhanabhUtakA sAdhyadharma ke sAtha samAna adhikaraNa eka AzrayapanA) honekA pratipAdana karanA upanaya hai| pa mu. 3/50 hetorupasahAra upanaya 101 vyAptipUrvaka dharmI meM hetukI nissaMzaya maujUdagI batalAnA upanaya hai yathA (usI prakAra yaha bhI dhUmavAn hai ) aisA khnaa| nyA dI 3/32,72 dRSTAntApekSayA pakSe hetorupasa hArava ca namunaga / tathA cAyaM dhUmanA niti / 12 / sAdhanavattayA pakSasya dRSTAntasAmyakthanamupanaya / yathA cAya dhUmavAniti 172 = dRSTAntakI apekSA lekara pakSameM hetuke doharAneko upanaya kahate hai| jame -- 'isalie yaha parvata bhI dhUmavAlA hai' aisA kahanA athavA sAdhanavAna rUpase pakSakI dRSTAntake sAtha sAmyatAkA kathana karanA upanaya hai| jaise isIlie yaha dhUma vAlA hai| * upanaya nAmaka naya-de naya 4| upanayAbhAsa-nyA dI/3/72 anayorvyatyayena kthanamanagaurAbhAsa / -ina dAno upanaya nigamanakA ayathAkramame gathana karanA upanayAbhAsa aura nigamana bhAsa hai| arthAta upanayakI jagaha nigamana aura nigamanakI jagaha upanayakA kathana karanA ina dAnokA AbhAsa hai| upanaya brahmacArI-de, brhmcaarii| upanIti-saskAra sambandhI eka garbhAnvaya kriyA-dai saMskAra / upanyAsa-nyA. vi/. 1/41/262/24 upanyAso dRSTAntA -- upa nyAsa arthAta dRSTAnta / upapattisamAnyA sU mU ba bhASya 5/1/25 ubhayakAraNopapatte rupapattisama / 25 / yadyanityatvakAraNamupapadyate zabdasyatya nitya zabdo nityatva kAraNamapyupapadyate'syAsparza tvamiti nitytvmpyuppdyte| (ubhayasyAnityatvasya nityatvasya ca) kAraNopapattyA prtyvsthaanmuppttism| - pakSa va vipakSa dono hI kAraNokI, vAdI aura pratibAdiyo ke yahA~ siddhi ho jAnI upapattisamA ja ti hai| prativAdI kaha detA hai ki jaise tujha vAdo ke pakSame anityatvapanekA pramANa vidyamAna hai tisI prakAra mere pakSameM bho nityatva panekA asparzatva pramANa vidyamAna hai / varta jAnese yadi zabdame anityatva kI siddhi kara dage to dUsare prakAra asparzatva hetuse zabda nitya bhI kyo nahI siddha ho jAyegA / arthAt hovegA hii| (zlo. vA. 4/nyA 408/521) upapAda-sa. si 2/31/187/5 upetya padyate'sminniti upapAda / devanArakotpattisthAnavizeSasa jnyaa| prApta hokara jisame jIva halanacalana karatA hai use upapAda kahate hai / 'upapAda' yaha deva nArakiyoke utpattisthAna vizeSakI sajJA hai / (rA.vA.2/31/4/140/26) go jI |jI pra 83/205/1 upapadanaM saMpuTazayyoSTra muravAkArAdiSu laghunAntarmahurtenaiva jIvasya jananam upapAda. / upapadana kahie saMpuTazayyA vA uSTrAdi mukhAkAra yoni viSe laghu antarmuhUrta kAla kari hI jIva kA upajanA so upapAda kahie / ti.5/2/8 vizeSArtha "vivakSita bhavake prathama samayame honevAlI paryAya kI prAptiko upapAda kahate hai|" 2. upapAdake bheda dha 7/2,6,1/300/3 uvavAdo duviho- ujugadipujya o viggahadi puThava o cedi / tattha ekke ko duviho-mAraNAtiyasamugghAda pubbao tavibarIdao cedi| - upapAda do prakAra hai--jugatipUrvaka aura vigrahagatipUrvaka / inameM pratyeka mAraNAntikasamuddhAtapUrvaka aura tadviparItake bhedase do-do prakAra hai| * upapAdaja janma sambandhI anya viSaya--2. janma 2 / upapAda kSetra-de kSetra 1 upapAda gaha-tri. sA /mU. 523 pAse uvavAdigaha harissa aDavAsa doharudayajudaM / dugarayaNasayaNamajha varajiNagehaM ca bahukUDa / tiha mAnastambhake pAsi ATha yojana caur3A itanA hI lambA UcA jainendra siddhAnta koza Page #443 -------------------------------------------------------------------------- ________________ upapAda yogasthAna 428 upayoga viSaya-sUcI upapAdagRha hai / bahuri tIha upapAdagrahaviSai doya ratnamaI zayyA pAIe 2 upayoga va labdhi nirdeza hai| ihA indrakA janmasthAna hai / bahuri isa upapAda gRhakai pAsi bahuta * pratyeka upayogake sAtha naye manakI utpatti-de. mana ha zikharanikari saMyukta jinamandira hai| upapAda yogasthAna de yog| 1 upayoga va jJAnadarzana mArgaNAme antara upabRMhaNa-de upgRhn| 2 upayoga va labdhime antara / upabhoga-de, bhog| 3 labdhi to nirvikalpa hotI hai| upamAna-nyA /sU./ma. va bhASya 1/1/6 prasiddhasAdhAsAdhyasAdhana * eka samayame eka hI upayoga sambhava hai-de upayoga 1 2/2 mupamAnam / 6 / prajJAtena sAmAnyAtprajJApanIyasya prajJApana muSamAnamiti / 4 upayogake astitvame bhI labdhikA abhAva nahI ho jAtA yathA gaurevaM gavaya iti| - prasiddha padArtha kI tula yatAse sAdhyake sAdhana- * upayoga va indriya --de indira ko upamAna kahate hai| prajJAtake dvArA sAmAnya honese prajJApanIyakA prajJApana karanA upamAna hai jaise 'gau kI bhaoNti gabaya hotA hai| aise * kevalI bhagavAna me upayoga sambandhI-de kevalo 6 kahakara 'gavaya'kA rUpa samajhAnA / (nyA.vi /mU3/85/361),(rA vA * jJAna darzanopayogake svAmitva sambandhI guNa-sthAna, 1/20/15/78/17) mArgaNAsthAna, jIva samAsa Adi 20 prarUpaNAe~-de sata 2 upamAna pramANakA zrutajJAname antarbhAva II zuddha va azuddhAdi upayoga rA vA 1/20/15/08/18 ityupamAnamapi svaparapratipattiviSayatvAdakSa rAnakSaraca te antarbhAvayati / kyoMki isake dvArA sva va parakI prati- 1 zuddhAzuddha upayoga sAmAnya nirdeza patti hA jAtI hai / isalie isakA akSara va anavakSara zrutajJAnameM antarbhAva ho jAtA hai| 1 upayogake zuddha azuddha Adi bheda upamA pramANa-de pramANa 5 / 2 jJAna darzanopayAga va zuddhAzuddha upayogame antara upamA mAna-(ja. pa./pra 101)Similar Measure * zuddha va azuddha upayogokA svAmitva-dai. upayoga II AR upamA satya-de satya 1 // 2 zuddhopayoga nirdeza upamiti bhavaprapaJca kathA- virameM zvetAmbarAcArya siddharSi 1 zuddhopayogakA lakSaNa dvArA racita eka grantha / (jai /1/432) / 2 zuddhopayoga vyapadeza me hetu upayukta-vasatikAkA eka doSa--de. vstikaa| * zuddhapayogakA svAmitva-de upayogaII/4/5 upayoga-cetanAkI pariNati vizeSakA nAma upayoga hai| cetanA 3 zuddhopayoga sAkSAt mokSakA kAraNa hai sAmAnya guNa hai aura jJAna darzana ye do isakI paryAya yA avasthAe~ 4 zuddhopayoga sahita hI zubhopayoga kAryakArI hai hai| inhIko upayoga kahate hai| tinameM darzana to antacitprakAzakA sAmAnya pratibhAsa hai jo nirvikalpa honeke kAraNa bacanAtIta va kevala + dharmame zuddhapayogakI pradhAnatA-de dharma 3 anubhavagamya hai| aura jJAna bAhya padArthoM ke vizeSa pratibhAsako kahate * alpa bhUmikAome bhI kathacit zuddhopayoga--de anubhava 5 hai| savikalpa honeke kAraNa vyAkhyeya hai| ina donoM hI upayogIke * laukika kArya karate bhI samyagdRSTiko jJAna cetanAkA sadbhAva aneko bheda-prabheda hai / yahI upayoga jaba bAharameM zubha yA azubha -de samyagdRSTi 2 padArthoMkA Azraya karatA hai to zubha azubha vikalpo rUpa ho jAtA hai aura jaba kevala antarAtmAkA Azraya karatA hai to nirvikalpa honeke ___ * eka zuddhapayogame hI saMvarapanAkaise hai-de savara 2 kAraNa zuddha kahalAtA hai| zubha azubha upayoga sasArakA kAraNa hai ata * zuddhopayogake apara nAma-de. mokSamArga 2/5 paramArtha se heya hai aura zuddhopayoga mokSa va AnandakA kAraNa hai, isalie upAdeya hai| 3 mizropayoga nirdeza 1 mizropayogakA lakSaNa I jJAnadarzana upayoga * mizropayogake astitva sambandhI zaMkA 1. bheda va lakSaNa --de anubhava 5/8 1 upayoga sAmAnyakA lakSaNa 2 jitanA rAgAza hai utsanA bandha hai aura jitanA vItarA2 upayoga bhAvanAkA lakSaNa gAza hai utanA saMvara hai 3 upayogake jJAnadarzanAdi bheda 3 mizropayoga batAnekA prayojana 4 upayogake vAcanA pRcchanA Adi bheda 4 zubha va azubha upayoga nirdeza 5 upayogake svabhAva vibhAvarUpa bheda va lakSaNa 1 zubhopayogakA lakSaNa * jJAna va darzana upayoga vizeSa-de vaha vaha nAma 2 azubhopayogakA lakSaNa * sAkAra anAkAra upayoga - de. AkAra 3 zubha va azubha dono azuddhopayogake bheda hai jainendra siddhAnta koza Page #444 -------------------------------------------------------------------------- ________________ upayoga 422 1. bheda va lakSaNa 4 zubhopayoga puNya hai aura azubhopayoga pApa * zubha va vizuddhame antara-de. vizuddhi 5 zubha va azubha upayogokA svAmitva 6 vyavahAra dharma azuddhopayoga hai 7 vyavahAra dharma zubhopayoga tathA puNyakA nAma hai 8 zubhopayogarUpa vyavahArako dharma kahanA rUDhi hai 9 vAstavame dharma zubhopayAgase anya hai * azuddhopayoga heya hai-de puNya 26 * azuddhopayogako mukhyatA gauNatA viSayaka carcA -de. dharma 3-7 * zubhopayoga sAdhuko gauNa aura gahasthakopradhAna hotA hai -de, dharma 6 * sAdhuke lie zubhapayogako somA-de sa yata 3 * jJAnopayogame hI utkRSTa sakleza yA vizaddha pariNAma sambhava hai, darzanopayogame nahI--de. vizuddhi I jJAna darzana upayoga1. bheda va lakSaNa 1 upayoga sAmAnyakA lakSaNa paM sa/prA 1/178 varathuNi mitto bhAvo jAdo jIbarasa hodi u0 agaa| 178|jiivkaa jo bhAva vastuke grahaNa karaneke lie pravRtta hotA hai. use upayoga kahate hai| (go jI /mU 672), (5 sa/sa. 2/332) sa si 2/8/163/3 ubhayanimittavazAdurapadyamAnazcaitanyAnu vidhAyI pariNAma upayoga |-jo antara ga aura bahira ga dAno prakArake nimittose hotA hai aura caitanyakA annayI hai arthAta caitanyako ch| Dakara anyatra nahI rahatA vaha pariNAma upaya, ga kahalAtA hai| (pra.sA/ta pra 155), (pa kA / ta pra 16).(sa sA./tA.vR10),(ni.sA/tA.vR 10) rA bA 2/18/1-2/130/24 yatsa nidhAnAdAtmA dravyendriyaniya tiprati vyApriyate sa jJAnAvaraNalayo zamabizeSo labdhiriti vijnyaayte|| tadukta nimitta pratItya utpadyamAna Atmana pariNAma upayAga ityupa dizyate / jisake sannidhAname AtmA dravye ndriyokI racanAve prati vyApAra karatA hai aise jJAnAvaraNa karma ke kSayopama vizeSako labdhi kahate hai| usa pUrvokta nimitta (labdhi) ke abalambanase utpanna honevAle AtmAke pariNAmako upayoga kahate hai| (sa si 2/18/ 176/3); (dha 1/1,132/266/6), (ta sA 2/45-46) (go.jI/jI. pra 165/363/1), (1 kA./tA vR.4/86) rA vA 1/1/3/22 praNidhAnam upayoga pariNAma itynntrm| ___-praNidhAna, upayoga aura parima raba ekavaca hai| gha 2/1.1/413/6 svaparagrahaNa pariNAma upayAga / -rava varako grahaNa karane vAle pariNAma ko upayoga va hate hai| 5 kA/vR40/80/12 AtmanatAnuvidhAthipakimaya ga caitanyamanavidhAtyanvayarUpeNa parimati athavA padArtha paricchittikAle ghaTAya paTo'yamitya dyartha grahaNa rUpeNa vyApAra yati caitanyAna vidhAyi sphuTa dvividha / - AtmA caitanyAnuvidhAyI pariNAmakA upayoga kahate hai jo caitA kI AjJA anusAra calatA hai yousake andhaya rUpase pariNamana karatA hai use upayoga karate hai| athavA padArtha paricittike samaya yaha ghaTa hai , 'yaha eTa hai' isa prakAra artha grahaNa rUpase vyApAra va ratA hai vaha cetanyakA anuvidhAyI hai| vaha do prakArakA hai| (dra. saM (TI 6/18/6), (paM. kA./tA.vR 43/ 86/2 go jI/jI pra. 2/21/11 mArgaNopAyo jJAnadarzanasAmAnyamupayoga / mArgaNA jo avalokana tAkA jo upAya so jJAnadarzanakA sAmAnya bhAvarUpa upayoga hai| 2. upayoga bhAvanAkA lakSaNa pa kA /tA vR43/86/2 matijJAnAvaraNIyakSayopamajanitArtha grahaNazakti rUpalabdhiti'the puna punazcintanaM bhAvanA nIlamida, pItamida ityAdirUpeNArtha grahaNavyApAra upayoga / - matijJAnAvaraNake kSayopazamajanita artha grahaNa kI zaktirUpa jo labdhi usake dvArA jAne gaye padArtha me puna puna cintana karanA bhAvanA hai / jaise ki 'yaha nIla hai'. 'yaha pIta hai' ityAdi rUpa arthagrahaNa karanekA vyApAra upayoga hai| 3 upayogake jJAnadarzana Adi bheda sa si 2/6/163/7 sa upayogo dvividha -jJAnopayogo darzanopayoga zceti / jJAnopayogo'Tabheda - matijJAna zrutajJAnamavadhijJAnaM mana.paryayajJAna kevalajJAna matyajJAna zrutA jJAna vibhaGgajJAna ceti / darzanopayogazcaturvidha -cakSurdazanamacakSurdarzanamavadhidarzana kevaladarzana ceti / tayo ktha bheda / sAkArAnA kArabhedAt / sAkAra jJAnamanAkAraM darzana miti / vaha upayoga do prakArakA hai- jJAnopayoga aura darzanopayoga / jJAnopayoga ATha prakArakA he-matijJAna, zrutajJAna, avadhijJAna, mana paryayajJAna, kevala jJAna, matyajJAna, zUtAjJAna aura vibhagajJAna / darzanapayoga cAra prakArakA he-cakSudarzana, acakSudarzana, avadhidarzana aura kebaladarzana / prazna-ina dono upayogo meM kisa kAraNa se bheda hai ? uttara- sAkAra aura anAkAra bhedase ina dono upayogoM meM bheda he / sAkAra jJAnopayoga hai aura anAkAra drshnaapyaag| (ni. sA /mU. 10-12), (pa kA /mU 40), (ta sU 2/8), rA. vA.2/6/1,3/ 123,124), 'naca bR 14, 116), tasA 2/46), (dra saM./mU.4-5), (go jI /ma 672-673) 4. upayogake bAMcanA pRcchanA Adi bheda pakha 4/4,1/sU 55/262 (utthAnikA-sapadhi edesu jo uvajogoM tassa bhedaparUvaNa dvamuttarasuttamAgada / ) jA tattha vAyaNA vA pucchaNA vA paDicchaNA bA pariyaTTaNA vA aNuperavaNA vA thaya-di dhammakahA vA je cAmaNNe evmaadiyaa| -ina Agama nikSepome jA upayoga hai usake bhedokI prarUpaNAke lie uttara mutra prApta hotA hai-una nau AgamI me jo vAcanA, pRcchanA, pratIcchanA, parivartanA, anuprekSaNA, stava, stuti, dharmakathA, tathA aura bhI inako Adi lekara jo anya hai ve upayoga hai| (pa. kha 13/5,5/sU 13/203) 5. upayogake svabhAva vibhAva rUpa bheda va lakSaNa ni sA /ma 10-14 jIvo uvaAgamao ubAgo gANasaNo hoi| NANuvogA duviho sahAvaNANa vibhAvaNANa tti / 10 / kevala midiyarahiya asahAya ta sahAvaNANa tti| maNNAdiraviyappe vihAbaNANa have duviha / 11 / bhaNNANa caubheya madisudaAhI taheba mnnpjj| aNNANa tibiyappa madiyahi bhedado ceva / 12 / taha da saNa uva ogo sasahAvedara viyapado duvihA~ / kevala midiyarahiya asahAyaM ta' sahAvamidi bhaNida 13 / 'cara-acavAva AhI tiANa vibhaNida vibhAvadicchitti / 14 / ni sA/tA bR.10.13 svabhAvajJAnam kAryakAraNarUpeNa dvividha bhvti| kAya tAvata sakala vimalakevalajJAnam / tasya kAraNaM paramapAriNAmikabhAvasthita trikAla nirupAdhi rUpa sahaja jJAna syAt |10svbhaavo'pidvividh , ka raNasvabhAtra kAryasvabhAvazceta / tatra kAraNa dRSTi sadA... pAranarUpasya audayikAdicaturNA vibhAvasvabhAva parabhAvAnAmagocarasya sahajaparamapAriNAmikabhAvasvabhAvasya kAraNa samayasArasvarUpasya.. khalu jainendra siddhAnta koza Page #445 -------------------------------------------------------------------------- ________________ upayoga anya kArya darzanAvaraNIyamukha // 13 // jIva upayogamayI hai| upayoga pAtikarmaNA jJAna aura darzana hai| jJAnopayoga do prakArakA hai svabhAvajJAna aura vibhAvajJAna | jo kevala indriya rahita aura asahAya hai vaha svabhAva jJAna hai| tahA~ svabhAvajJAna bhI kArya aura kAraNa rUpase do prakArakA hai| kArya svabhAvajJAna to sakala vimala kevalajJAna hai / aura usakA jo kAraNa parama pAriNAmika bhAvase sthita trikAla nirupAdhika sahajajJAna hai, vaha kAraNa svabhAvajJAna hai | 10- 11 / samyagjJAna aura mithyAjJAna rUpa bheda kiye jAne para vibhAva jJAna do prakArakA hai | 11 | samyagjJAna cAra bhedavAlA hai - mati, zruta, avadhi tathA mana' paryaya aura ajJAna mati Adi ke bheda se tIna bhedamAtA hai | 12 usI prakAra darzanopayoga svabhAva aura vibhAvake bhedase do prakArakA hai| jo kevala indriya rahita aura asahAya hai vaha svabhAva darzanopayoga kahA hai| vaha bhI do prakArakA hai - kAraNasvabhAva aura kAryasvabhAvatahA~ kAraNa svabhAva dRSTi (darzana), to sadA pAvanarUpa aura audayikAdi cAra vibhAvasvabhAva parabhAvoke agocara aisA sahaja sahaja parama pAriNAmikarUpa jisakA svabhAva hai, jo kAraNa samayasAra svarUpa hai, aise AtmA ke yathArtha svarUpa zraddhAnamAtra hI hai / dUsarI kAryadRSTi darzanAvaraNIya jJAnAvaraNIyAdi vAtikamoMke se utpanna hotI hai | 13 | cakSu, acakSu aura avadhi ye tIna vibhAva darzana kahe gaye hai / / 2. upayoga va labdhi nirdeza 1. upayoga va jJAnavardhana mAgaMNAmeM antara [ 2/9.1/413/ svaparagrahaNapariNAma upayoga nasa jJAnadarzanamArgayorantarbhavati jJAnadRgAvara karmakSayopazamasya tadubhayakAraNa syopayogatvavirodhAt - svava parako grahaNa karanevAle pariNAma vizeSako upayoga kahate haiN| vaha upayoga jJAnamArgaNA aura darzanamArgaNA antarbhUta nahIM hotA hai; kyoki, jJAna aura darzana ina donoMke kAraNarUpa jJAnAvaraNa aura darzanAvaraNake kSayapazamako upayoga mAnanemeM virodha AtA hai / dha. 2/ 11 / 415/1 sAkAropayAgo jJAnamArgaNAyAmanAkAropayogo darzana mArgaNAyA (antarbhavati) tayorjJAnadarzanarUpatvAt / =sAkAra upayoga jJAnamArgaNAme aura anAkAra upayoga darzanamArgaNA meM antarbhUta hote hai kyoMki ye dono jJAna aura darzana rUpa ho hai / TippaNI- mArgaNAkA artha kSayopazama sAmAnya yA labdhi hai aura upayoga usakA kArya hai / ata ina donoMmeM bheda hai / parantu jaba ina donoMke svarUpako dekhA jAye to dono koI bheda nahIM hai, kyoMki upayoga bhI jJAnadarzana svarUpa hai aura mArgaNA bhI / 2. upayoga va labdhimeM antara upayoga 1/1/3 jJAnAvaraNa karmake kSayopazamako labdhi kahate hai aura usake nimittase utpanna honevAle pariNAmako upayoga kahate haiM / kA a/mU 260 ekke kAle ekka NANa jIvassa hodi uvajutaM / NANA NANANi puNo laddhilahAveNa vaccaMti | 260| = jIvake eka samaya meM eka hI jJAnakA upayoga hotA hai / kintu labdhirUpa se eka samaya aneka jJAna kahe hai / (go ka / bhASA 764 / 1665/3) paM. dha. / u 854-855 nAstyatra viSamavyAptiryAtralabyupayogayo / labdhikSatesvasya vAyo 84 abhAvAtpayogasya satiza vA na vA yattadAvaraNasyAmA dRzA vyAptirna cAmunA 1855 - yahA~ sampUrNa labdhi aura upayogoMne vanavyApta ho hotI hai| kyoMki sake nAzase avazya hI upayogakA nAza ho jAtA hai, kintu upayoga ke abhAva se labdhi kA nAza ho athavA na bhI ho / 3. labdhi to nirvikalpa hotI hai paM. dha. / u 858 siddhametAvatoktena labdhiryA, proktalakSaNA / nirupayogarUpatvAnnirvikalpA svatA'sti sA / 858 / itanA kahane se yaha siddha 430 2. zuddhopayoga nirdeza hotA hai, ki jisakA lakSaNa kahA jA cukA hai aisI jo labdhi hai vaha svata upayoga rUpa na honese nirvikalpa hai| 4. upayoga ke astitvameM bhI labdhikA abhAva nahIM ho jAtA paMdha / u 853 kadAcitkAsti jJAnasya cetanA stropayoginI / nAla labdhervinAzAya samavyApterasa bhavAt / 53|labdhi aura upayoga samApti nahIM honese yadA kadAcita Atmoyoga (upalakSaNase anya upayogo meM bhI) tatpara rahanevAlI upayogAtmaka jJAnacetanA labdhirUpa jJAna cetanAke nAza karaneke lie samartha nahIM hai| 1 II zuddha va azuddha Adi upayoga 1. zuddhAzuddhopayoga sAmAnya nirdeza 1. upayoga zuddha azuddhAdi bheda pra. sA. / ma 155 appA uvaogappA uvaogo NANada saNa bhaNido / so vi suho asuho vA ubaogo appaNI tradi / 1551 = AtmA upayogAtmaka hai / upayoga jJAnadarzana kahA gayA hai aura AtmAkA vaha upayoga zubha athavA azubha hotA hai| (mU. A / mU. 268 ) / bhApA / mU 76 bhAva tivipayAra suhAsuha suddhameva NAyavya / - - jinavaradevane bhAva tIna prakArake kahe hai zubha, azubha, aura zuddha / (yaha gAthA hai) / 136 syamupayogodvedhA viziSyate zuddho niruparAga azuddha soparAga / sa tu vizuddhisa klezarUpatvena vidhyAduparAgasya dvividha zubho'zubhatva isa (nadarzanAtmaka) upayoga ke do bheda hai- zuddha aura azuddha / unamese zuddha niruparAga hai| aura azuddha soparAga hai| vaha azudropayoga zubha aura azubha do prakAra kA hai, kyoMki uparAga vizuddhi rUpa va sakleza rUpa do prakArakA hai| 2 jJAnadarzanopayoga va zuddhAzuddha upayoga meM antara pra. saM Ta 26 darzanayogamAyAmupayogazabdena vivakSi tArtha paricchittilakSaNo'rtha grahaNavyApAroM gRhyate / zubhAzubhazuddhoyogamAyA punarupayodena zubhAzubha SThAna jJAtavyamiti / jJAnadarzana rUpa upayogakI vivakSA meM upayoga zabdase vivakSita padArtha ke jAnanerUpa vastuke grahaNa rUpa vyApArakA grahaNa kiyA jAtA hai| aura zubha, azubha tathA zuddha ina tIno upayogokI vivakSAmeM upayoga zabda se zubha, azubha tathA zuddha bhAvanA rUpa anuSThAna jAnanA caahie| 2. zuddhopayoga nirdeza 1. zuddhopayogakA lakSaNa bhApa / 77 (aSTapAhuDa) "suddha suddhasahAo appA appammitaM ca NAyavya | "zuddhabhAva hai so apanA zuddhasvabhAva ApameM hI hai, aisA jAnanA cAhie / prasA / 14 viditapata do mo samasudukkho bhaNido suddhovaogo tti |jinhone padArthoM aura sUtroko bhalI bhA~ti jAna liyA hai, jo sayama aura tapayukta hai, jo nIrA hai aura jinhe sukha dukha samAna hai. aise amaNako pa yogI kahA gayA hai| na. ca.vR. 356, 354 samadA taha majjhatthaM suddho bhAvo ya bIyarAyataM / tahA carita dhammo sahAva ArAhaNA bhaNiyA / 356 | sAmaNNe Niyabodhe vikalidaparabhAva para sanbhAve / tatthArAhaNa jutto bhaNio khalu suddhacAritto / 354| = samatA tathA mAdhyasthatA. zuddhabhAva tathA vItarAgatA, cAra tathA ghaye saba svabhAvakI ArAdhanA kahe gaye hai / 356 / para bhAvose rahita paramabhAva svarUpa sAmAnya nija bodha meM tathA tattvoMkI ArAdhanA meM yukta rahanevAlA hI zuddha cAritrI kahA gayA hai | 354 | jainendra siddhAnta koza Page #446 -------------------------------------------------------------------------- ________________ upayoga pra. sA./ta pra 15 yo hi nAma cetanyapariNAmalakSaNenopayogena yathAzakti vizuddha bhUtvA vartate sa khalu jJeyatattvamApannAnAmantamApnoti / = jo caitanya pariNAmasvarUpa upayoga ke dvArA yathAzakti vizuddha hokara vartatA hai vaha samasta jJeya padArthoM ke antako pA letA hai| pa.vi. 4/64-65 svAsthya samAdhizca yogAzceto nirodhanam / zuddhopayoga hote bhavantyekArthavAcakA 64 nAkRtirmAkSara varNo no vikalpazca kazcana / zuddha caitanyamevaika yatra tatsAmyamucyate // 65 // = sAmya, svAsthya, samAdhi yoga, vittanirodha aura zuddhopayoga ye saba zabda eka ho artha ke vAcaka hai / 64 / jahA~ na koI AkAra hai, na akArAdi akSara hai, na kRSNa-nIlAdi varSa hai, aura na koI vikalpa hI hai. kintu jI ke eka caitanya svarUpa hI pratibhAsita hotA hai usIko sAmya kahA jAtA hai / 65 / pra. sA /tA.vR. 6 / 11 / 12 nizcayaratnatrayAtmaka zuddhopayogena prasA/12/13 / 96 nirmohasuddhAramavittikSaNena zuddhopayoga saMzenAgamabhASA pRthaka vitarka kI prathama pra. sAtA 10/23/13 jIvitamaraNAdisamatAbhAvalakSaNaparamo pesA yamarUpa zuddhopayogenotpanno. prasA / tA vR. 230 / 315/8 zuddhAtmana sakAzAdanyadvAhyAbhyantarapari DaharU sabai vyAjyazciyana sarvapariyA paramo peyo vItarAgacAritra yoga iti yAvadekArtha nizcayaratnatrayAtmaka tathA nirmoha zuddhAtmAkA savedana hI hai lakSaNa jisakA tathA jise AgamabhASAme matirkI cAra nAmakA prathama zukla dhyAna kahate hai vaha zuddhopayoga hai| jIvana maraNa Adi meM samatA bhAva rakhanA hI hai lakSaNa jisakA aisA parama upekSAsayama zuddhopayoga hai / zuddhAtmAse atirikta anya bAhya aura AbhyantarakA parigraha tyAjya hai aisA utsarga mArga, athavA nizcaya naya, athavA sarva parityAga, paramopekSA sayama, vItarAga cAritra zuddhopayoga se sana ekArthavAcaka hai| sasA / tAvR / 215 paramArtha zabdAbhidheya sAkSAnmokSakAraNabhUta zuddhAtmasavilakSaNa paramAgamabhASayA sarAgadharmadhyAnadhyAnasvarUpa svedyazuddhAtmapada maramasamarasIbhAvena anubhavati paramArtha zabda ke dvArA kahA jAnevAlA tathA sAkSAt mokSakA kAraNa aisA jo, zuddhAtma savitti hai lakSaNa jisakA, aura Agama bhASAme jise vItarAga dharmadhyAna yA zukladhyAna kahate hai usa svasavedanagamya zuddhAtmapadako parama samarasIbhAvase anubhava karatA hai| mopA./paM. jayacanda 72 iSTa aniSTa buddhikA abhAvate jJAna honeM upayogAyoga kahiye hai so hI cAritra hai| 2. zuddhopayoga vyapadezameM hetu TI. 24/10/2 gAvAmadhya stiSThati tena kAraNena zuddhasamma sAdhakatvAcca zuddhopayogo ghaTate / zuddha upayogame zuddha-buddha eka svabhAvakA dhAraka jo sva AtmA hai so dhyeya hotA hai isa kAraNa zuddha dhyeya honese, zuddha avalambanapane se tathA zuddhAtmasvarUpakA sAdhaka honezuddhopayoga siddha hotA hai| 3. zuddhopayoga sAkSAt mokSakA kAraNa hai mA. anu. 49/64 ahe vizvatiriyaM divijayarasolaha siddhi evaM sopaM viciti121 geNa puNo dhammaM sukaM ca hodi jIvassa / tamhA savarahedU jhANotti vicitaye NicaM | 64 | yaha jova azubha vicArose naraka tathA tiyaMca gati pAtA hai, zubha vicAroMse devoM tathA manuSyoM ke sukha bhogatA hai aura zuddha upayogase mokSa prApta karatA hai, isa prakAra loka bhAvanAkA citavana karanA cAhie 42 isake pazcAta zuddhopayoga jIva dharmadhyAna aura zukladhyAna hote hai, isalie saMvarakA kAraNa dhyAna hai, aisA 2 mizropayoga nirdeza nirantara vicArate rahanA cAhie |64 | ( pra sA / mR 11, 12, 181) ( ti pa 6/57-58) / 431 dha 12/4,2,8-3/276/6 kammabadho hi NAma suhA suhapariNAmehito jAyade, pariNAmehito dekhiyo pipharmakA bandha zubha azubha pariNAmo se hotA hai, zuddha pariNAmose una donoM kA hI nirmUla kSaya hotA hai / pra sA./ta pra.156 upayogo hi jIvasya paradravyakAraNamazuddha / sa tu vizuddhi sakalezaparAgavazAda zubhAzubhenopAsaI vidhya yadA tu dvividhasyApyasyAzudvasyAbhAva kriyate tadA khallUpayoga zuddhAzcAvatiSThate sa punarakAraNameva paradravyasa yAgasya / " jIvakA paradravyake sayogakA kAraNa azuddha upayoga hai| aura vaha vizuddhi tathA saMkleza rUpa uparAgake kAraNa zubha aura azubha rUpase dvividhatAko prApta hotA hai / jaba dono prakAra ke azuddhopayogakA abhAva kiyA jAtA hai, vAstava meM upayoga zuddha hI rahatA hai, aura vaha dravyake sayogaka akAraNa hai / tama zA. 3/24/67 ni.zeSaleza nirmuktaM svbhaavjmnshvrm| phalaM zuddhoSa yogasya jJAnarAjya zarIriNAm // 34 | = jIvoke zuddhopayogakA phala samasta dukhose rahita svabhAva se utpanna aura avinAzI aisA jJAnarAjya hai| 4. zuddhopayoga sahita hI zubhopayoga kAryakArI hai prasA/ta pra 247 zubhopayogitA hi zuddhAtmAnurAgayogicAritratayA samadhigatazuddhAtmavRtiSu zramaNeSu dananamaskaraNAmyulyAnAnugamapratipattipravRtti zuddhamavRttitrANanimittAna dRSyate / prasA/ta pra. 254 evameSa zuddhAtmAnurAgayogiprazastacaryArUpa upavarNita ' zubhopayoga tadaya zuddhAtmaprakAzikA samastaviratimupeyuSA rAgasayogena zuddhAtmano'nubhavAtkramata pararmAnirvANasaukhyakAraNatvAcca mukhya / - zubhopayogiyoke zuddhAtmA ke anurAgayukta cAritra hotA hai isalie jinhone dvArama pariNati prApta kI hai, aise zramaNo ke prati jI bandana-namaskAra abhyutthAna- anugamanarUpa vinIta vartanakI pravRtti tathA zuddhAtma pariNatikI rakSAkI nimittabhUta jo zrama dUra karanekI pravRti hai yaha zubhogiyo ke lie dUSita nahIM hai|240 isa prakAra zuddhAtmAnurAgayukta prArUpa jo yaha bhopayoga varNita kiyA gayA hai vaha yaha bhI prakAzaka sarvaviratiko mAjha amalI (kapAsa kapake sajJAna ke kAraNa gauNa hotA hai parantu gRhasthoke mukhya hai, kyoMki rAgake sapogase zuddhAtmAkA anubhava hotA hai. aura kramaza paramanirvANasaukhyakA kAraNa hotA hai / 3 mizropayoga nirdeza 1 mizropayogakA lakSaNa sasA A17-18 yadAtmano'nuyamAnAne bhAvapi parama viveka kosenAyamAnamevapriyama kSaNAta dAsasvAmanivA zakyatvAdAtmAnucaraNamutplavamAnamAtmAna sAdhayatIti sAdhyasiddha thoppte| [ja] AtmAko anubhava me khAnegara aneka paryAyarUpa bheda-bhAva ke sAtha milA honepara bhI sarva prakAra se bheva jJAnameM pravINalAse 'jo yaha anubhUti hai so hI maiM hU~' aise AtmajJAnase prApta hotA huA, 'isa AtmAko jaisA jAnA hai vaisA hI hai' isa prakArakI pratItivAlA zraddhAna udita hotA hai, taba samasta anya bhAvakA bheda honese, nizaka sthira honemeM samartha honese, AtmAkA AcaraNa udaya hotA huA AtmAko sAdhatA hai| isa prakAra sAdhya AtmAko siddhikI upapatti hai| sA/ A. 163/ 190 nasA, karmajJAnasamuccayo'pi vihitastAvanna kAcitkSa jainendra siddhAnta koza karmaviratijJAnasya samya Page #447 -------------------------------------------------------------------------- ________________ upayoga 3 mizropayoga nirdeza samullasatyavazato yatkarma bandhAyaM tanmokSAya sthitamekameva paramaM jJAna vimukta svataH / 110 / - jaba taka jJAnako karma virati (sAmyatA) bhalI-bhaoNti paripUrNatAko prApta nahIM hotI taba taka karma aura jJAnakA (rAga va vItarAgatAkA) ekatritapanA zAstro meM kahA hai| usake ekatrita rahane meM koI bhI kSati yA viradha nahIM hai| kintu yahA~ itanA vizeSa jAnanA cAhie ki AtmAmeM avazapanese jo karma (rAga) pragaTa hotA hai vaha to bandhakA kAraNa hai aura jo eka parama jJAna hai vaha eka hI mokSakA kAraNa hai-jo ki svataH vimukta hai| prasA/ta pra/246 paradravyapravRttisAlatazuddhAtmavRtte. zubhopayogi cAritra syAt / ata' zubhopayogizramaNAnI zudvAtmAnurAgayogicAritralakSaNam / -para dravya pravRttike sAtha zuddhAtmapariNati milita honese zubhopayogI cAritra hai| ata zudvAtmAke anurAgayukta cAritra zubhopayogI zramaNokA lakSaNa hai| kA/ta pra166 "ahaMdAdibhaktisaMpanna kathacicchadasa prayogo'pi sat jIvo jIvadrAgalavasvAcchubhopayogatAmajahata bahuza. puNyaM badhnAti, na khalu sklkrmkssymaarbhte| = ahaMdAdike prati bhakti sampanna jIva, katha cit 'zuddha samprayogavAlA' hAne para bhI rAgalava jo vita honese 'zubhopayogIpane' ko nahI choDatA huA, bahuta puNya bAMcatA hai, parantu vAstava meM sakala kamaukA kSaya nahI krtaa| pra. sA /tA vR 255/348/27 yadA pUrva mUtrakathitanyAyana samyaktvapUrvaka zubhopayogo bhavati tadA mukhyavRttyA puNyabandho bhavati para parayA nirvANa ca / no cetpuNyamandhamAtrameva / - jaba pUrvasUtra kathita nyAyase samyaktva pUrvaka zubhopayoga hotA hai taba mukhya vRttise to puNyabandha hI hotA hai, parantu paramparAse mokSa bhI hotA hai| kevala puNyabandha mAtra nahIM hotaa| sa. sA/tA vR/414 atrAha ziSya -kevala jJAna zuddha chadmasthajJAna punara zuddha zuddhasya kevala jJAnasya kAraNa na bhavati / kasmAt / iti ceta'suddha' tu viyANa to sudvamevappayaM lahadi jIvo' iti vacanAta iti / nai, chadAsthajJAna katha cicchuddhAzuddhatva / tadyathA-yadyapi kevala jJAnApekSA yA za da na bhavati tathApi mithyAtvarAgAdirahitatvena bItarAgasamyavatvacAritrasahitatvena ca zaddha / prazna-kevalajJAna zuddha hai aura chadmastha jJAna azuddha hai / vaha zuddha kevalajJAnakA kAraNa kaise ho sakatA hai / kyoki aisA vacana hai ki zuddhako jAnanevAlA hI zudvAtmA ko prApta karatA hai| uttara-aisA nahIM hai, kyoki, chadmasthakA jJAna bhI kathaMcita zuddhAzuddha hai / vaha aise ki-yadyapi kevalajJAnakI apekSA to azuddha hI hai. tathApi mithyAtva rAgAdise rahita tathA vItarAga samyaktva va cAritra (zuddhopayoga) se sahita honeke kAraNa zuddha hai| dra sa /TI 48/203/4 yadyapi dhyAtA puruSa svazudvAtmasavedana vihAya bahizcintAM na karoti tathApi yAvatAzena svarUpe sthiratva mAsti tAvatAzenAnI hitavRttyA vikalpA sphuranti, tena kAraNena pRthaktyavitakavIcAra dhyAna bhaNyate / yadyapi dhyAna karanevAlA puruSa nija zudvArama savedanAko chor3akara bAhyapadArthoM kI cintA nahIM karatA, tathApi jitane azame usa puruSake apane AtmAmeM sthiratA nahI hai utane azoMmeM anicchitavRttime vikalpa utpanna hote hai, isa kAraNa isa dhyAnako 'pRthaktvavitakavIcAra' kahate hai| 2 jitanA rAgAMza hai utanA bandha hai aura jitanA vItarAgAMza hai utanA saMbara hai pu. si./u 212-216 yenAzena sudRSTistenAzena bandhana nAsti / yainAzena tu rAgastainAzenAsya bandhana bhavati / 212 / yenAzena jJAna tenAzenAsya bandhana nAsti / yenAzena tu rAgastenAzenAsya andhana bhavati / 213 / yenAzena cAritra tenAzenAsya bandhanaM nAsti / yenAzena tu rAgastenAMzenAsya bandhana bhavati / 214 / yogAtpradezabandha' sthitibandho bhavati tu kaSAyAta / darzanabodhacaritraM na yogarUpaM kaSAyarUpaM ca / 215 // darzanamAtmavinizcitirAtmaparijJAnamiSyate bhodha / sthitirAtmani cAritraM kuta etebhyo bhavati bandha' / 216) = isa AtmAke jisa aMzake dvArA samyagdarzana, samyagjJAna va samyagcAritra hai, usa azake dvArA isake andha nahIM haiM, para jisa azake dvArA isake rAga hai, usa aMzase bandha hotA hai / 211-214 / yogase pradezabandha hotA hai aura kaSAyase sthitibandha hotA hai / ye darzana jJAna va cAritra tInoM na to yogarUpa hai aura na kaSAyarUpa / 21 // Atma vinizcayakA nAma darzana hai, AzmaparijJAnakA nAma jJAna hai aura AtmasthitikA nAma cAritra hai| taba inase sandha kaise ho sakatA hai / 216 / (paM.dha/u.773), prasA/tA. 218/prakSepaka gAthA 2/262/21 sUkSmajantughAte'pi yAvayAM zena svasvabhAvacalanarUpA rAgAdipariNatilakSaNabhAvahisA tAvatAzena bandho bhavati, na ca pAdasaMghaTTamAtreNa / - sUkSma jantukA ghAta hote hue bhI jitane azameM svabhAvabhAva se calanarUpa rAgAdi pariNati lakSaNavAlo bhAva hisA hai, utane hI aMzameM gandha hotA hai, pA~vase calane mAtrase nhii| prasA/tA vR 238/326/14 yA ntarAtmAvasthA sA mithyAsvarAgAdi2 hitatvena zudvA yAvatAzena nirAvaraNarAmAdirahitatvena zuddhA ca tAvatAzena mokSakAraNaM bhavati |--jo antarAtmArUpa avasthA hai vaha mithyAtvarAgAdise rahita honeke kAraNa zuddha hai| jitane azameM nirAvaraNa rAgAdirahita hone ke kAraNa zuddha hai, utane aMzameM mokSakA kAraNa hotI hai / ( sa./TI.36/153/5) ana dha 1/110/112 yenAzena vizuddhi rayAjantostena na pandhanam / yenAMzena tu rAga' syAttena syAdeva bandhanam / = AtmAke jitane azameM vizuddhi hotI hai, una azoMkI apekSA usake karmabandha nahIM huA krtaa| kintu jina azo meM rAgAdikA Aveza pAyA jAtA hai, unakI apekSAse avazya hI bandha huA karatA hai| pauMdha /u 772 bandho mokSazca jJAtavya samAsAtprazna kovidai / rAgA zabandha eva syAnnArAgA~zai kdAcana 17721 - prazna karane meM catura jijJAsuoko saMkSepase bandha aura mokSa isa prakAra samajha lenA cAhie ki jitane rAgake aMza hai unase andha hI hotA hai tathA jitane arAgake aza hai unase kabhI bhI bandha nahI hotA 772 / mo pA /pa jayacanda/42 pravRttirUpa kriyA hai so zubhakarma rUpa bandha karai hai aura ina kriyAnimai jetA aza nivRtti hai tAkA phala bandha nAhI hai / tAkA phala kamakI ekadeza nirjarA hai| 3 mizropayoga batAnekA prayojana dra.saM./To. 34/16/11 ayamatrArtha :- yadyapi pUrvoktaM zuddhopayogalakSaNa kSAyopazamikaM jJAnaM muktikAraNaM bhavati tathApi dharAtRpUra SeNa yadeva nirAvaraNamaNDai kavimala kevalajJAnalakSaNaM paramAtmasvarUpaM tadevAha na ca khaNDajJAnarUpam iti bhaavniiym| iti savaratattvavyAkhyAnaviSaye navibhAge jJAtavya iti / yahA~ sArAza yaha hai ki yadyapi pUrvokta zuddhopayoga lakSaNakA dhAraka kSAyopazamika jJAna muktikA kAraNa hai tathApi dhyAtA puruSako, "nitya, sakla AvaraNahita akhaNDa eka sakala vimala-kevalajJAnarUpa paramAtmAkA svarUpa hI mai hU~, khaNDa jJAnarUpa nahI hU~' aisA dhyAna karanA caahie| isa taraha saMbara tatvake vyAkhyAnameM nayakA vibhAga jAnanA caahie| dra saM/TI 36/153/5 rAgAdibheda vijJAne jAte'pi yAvatAMzena rAgAdika manu bhavati tAvatAzena so'pi badhyata eva, tasyApi rAgAdibhedavijJAnaphalaM nAsti / yastu rAgAdibheda vijJAne jAte sati rAgAdika tyajati tasya bhedavijJAnaphala mastIti jJAtavyam / rAgAdimeM bheda vijJAnake honepara bhI jitane aMzose rAgAdikA anubhava karatA hai, utane azose vaha bheda vijJAnI bandhatA hI hai, ata: usake rAgAdikake bheda vijJAnakA phala nahI hai| aura jo rAga AdikakA bheda vijJAna honepara rAga AdikkA tyAga karatA hai usake bheda vijJAnakA phala hai, yaha jAnanA caahie| jainendra siddhAnta koza Page #448 -------------------------------------------------------------------------- ________________ upayoga 433 4. zubha va azubha upayoga nirdeza 4. zubha va azubha upayoga nirdeza 1 zubhopayogakA lakSaNa mU A 235 puNNassAsavabhUdA aNukapA suddha eva uvaogo / =jIvopara dayA, zudra mana, vacana, kAyako kriyA, zuddhadarzana jJAna rUpa upayoga ye puNyakama ke Asravake kAraNa hai / (ra. sA65) bhA.pa/mU. 76 (aSTa pAhuDa) zubha dhayaM-dharmadhyAna zubhabhAva hai| pra. sA./mU 69-157 devajadigurupUjAsu ceva dANammi vA susIlesu / uvavAsAdisu ratto suhovogappago appaa|6| jo jANadi jiNide pecchadi siddhe taheba anngaare| jIvesu sANukapo uvaogo so suho tassa 1947 deva guru aura yatikI pUjAmeM tathA dAna meM evaM suzIlomeM aura upavAsAdikame lona AtmA zubhopayogAtmaka hai / 66 / jo jinendroM (arhanto) ko jAnatA hai, siddho tathA anagArokI zraddhA karatA hai, (arthAt paca parameSThIme anurakta hai) aura joboke prati anu kampA yukta hai, usake vaha zubha upayoga hai |(n ca.bR. 311) paM.kA /mU. 131, 136 moho rAgo doso cittapasAdoya jassa bhaavmmi| vijjadi tassa maho vA asuho vA hodi prinnaamo|131| arahatasiddhasAhusu bhatto dhammammi jA ya khallu ceTThA / aNugamaNaM pi gurUNa / pasattharAgo tti vuccati / 136 / 6.kA./ta.pra 131 darzanamohanIyavipAkakaluSapariNAmatA mohaH / vicitra cAritramohanIyavipAkapratyaye prItyapratI rAgadveSau / tasai va mandodaye vizuddhapariNAmatA cittaprasAdapariNAma / tatra yatra prazastarAgAzcittaprasAdazca tatra zubha pariNAma' |-drshnmohniiyke vipAkase honevAlI kaluSapariNAmatAkA nAma moha hai| vicitra cAritra mohanIyake Azrayase honevAlI prIti aprIti rAga dveSa kahalAte hai / usI cAritramohake manda udayase honevAlA vizuSTa pariNAma cittaprasAda hai| ye tIno bhAba jisake hote hai, usake azubha athavA zubha pariNAma hai| tahA~ prazasta rAga va cittaprasAda jahA~ hai vahA~ zubha pariNAma hai / 1315 arhanta siddha sAdhuoke prati bhakti, dharma me yathArtha tayA ceSTA aura guruo kA anugamana prazasta rAga kahalAtA hai / 136 / (na ca. 306) jJA 2-7/3 yamaprazamanirvedatattvacintAvalambitam / maicyAvibhAjanArUDha mana' sUte zubhAstram // 3- yama, prazama, nirveda tathA tatvokA cintavana ityAdikA avalambana ho, evaM maitrI pramoda kAruNya aura mAdhyasthatA ina cAra bhAvo kI jisa maname bhAvanA ho bahI mana zubhAsava ko utpanna karatA hai| dra saM./To. 38/158 me uddhRta-"udvama mithyAtvavirSa bhAvaya dRSTiM ca kuru parA bhaktim / bhAvanamaskArarato jJAne yukto bhava sdaapi|| paJcamahAvatarakSA kopacatuSkasya nigraha paramam / durdAntendriya vijaya tapa siddhividhau kurudyogam / 2 / " ityAdviyakathitalakSaNena zubhopayogabhAvena pariNAmena pariNatA / - (zubhabhAva yukta kaise hotA hai so kahate hai) - mithyAtvarUpo viSako vamana karo, samyagdarzanakI bhAvanA karo, utkRSTa bhakti karo, aura bhAva namaskArame tatpara hokara sadA jJAnameM lage raho / 15 pA~ca mahAbatokA pAlana karo, krodhAdi kaSAyoMkA nigraha karA, prabala indriya zatruoko vijaya karo tathA bAhya aura abhyantara tapako siddha karaneme udyama kro|2| isa prakAra dono Arya chandome kahe hue lakSaNa sahita zubha upayogarUpa pariNAmase yukta yA pariNata huA jo jIva hai vaha puNyako dhAraNa karatA hai| dra saM /TI, 45/1666 taccAcArArAdhanAdicaraNazAstroktaprakAreNa paJcamahA. batapaJcasamiti triguptirUpamapyapahatasayamAkhya zubhopayogalakSaNa sarAgacAritrAbhidhAna bhavati / vaha cAritra-mUlAcAra, bhagavatI,ArAdhanA Adi caraNAnuyogake zAlome kahe anusAra pA~ca mahAvata, pA~ca samiti aura tIna guptirUpa hotA huA bhI apahRtasayama nAmaka zubhopayoga lakSaNAle, sarAgacAritra nAmavAlA hotA hai / pra.sA./tA vR 230/315/10 tatrAsamartha puruSa zuddhAtmabhAvanAsahakAribhUta kimapi prAmukAhArajJAnopakaraNAdika gRhAtItyapavAdo vyava hAranaya' ekadezaparityAgastathApahatasayama sarAgacAritraM zubhopayoga iti yaavdekaarth|| - usa zuddhopayoga paramo pekSA sayamameM asamartha puruSa zuddhAtmabhAvanAke sahakArobhUta jo kucha bhI prAsuka AhAra yA jJAnopakaraNAdika grahaNa karatA hai, so apavAda hai| usIko vyavahAra naya kahate hai / vaha tathA ekadezaparityAga tathA apahata saMyama yA sarAga cAritra athavA zubhopayoga ye saba ekArthavAcI hai| pra sA /tA vR6/10 gRhasthApekSayA yathAsa bhavaM sarAgasamyaktvapUrvakadAnapUjAdizubhAnuSThAnena, tapodhanApekSayA mUlottaraguNAdizubhAnuSThAnena pariNata zubho jJAtavya | gRhasthako apekSA yathAsambhava sarAga samyavatvapUrvaka dAna pUjAdirUpa zubha anuSThAna ke dvArA, tathA tapodhanakI yA sAdhukI apekSA mUla va uttara guNAdirUpa zubha anuSThAnake dvArA pariNata huA AtmA zubha kahalAtA hai| sa. sA./A vR. 306 pratikramaNAdyaSTavikalparUpa zubhopayoga |-prtikrmnn Adika aSTa vikalpa (pratikramaNa, pratisarappa, parihAra, dhAraNA, nivRtti, nindA, gahare aura zuddhi) rUpa zubhopayoga hai| paM kA /tA. vR 131/165/13 dAnapUjAvatazIlAdirUpa zubharAgazcittaprasAdapariNAmazca zubha iti sUtrAbhiprAya / dAna, pUjA, vrata, zIla Adi rUpa zubha rAga tathA citta prasAdarUpa pariNAma zubha hai| aisA sUtrakA abhiprAya hai / (aura bho de manoyoga 5 / 2. azubhopayogakA lakSaNa mU A 235 viparIta pApasya tu Asravat vijAnIhi / - (jIvopara dayA tathA samyagdarzana jJAnarUpI upayoga puNyakarma ke Asabake kAraNa hai) tathA inase viparIta nirdayapanA aura mithyAjJAnadarzanarUpa upayoga pApakarma ke Asabake kAraNa jAnane caahie| bhA pA /mU. 76 / aSTapAhuDa-"azubhazca Arta raudram / - Arta-raudra dhyAna azubha bhAva hai| pra sA /mU. 158 visayakasAyogADho dussu diduzcintaduTugoSTijudo / uggo ummaggaparo uvaogo jassa so asuho // 15 // - jisakA upayoga viSaya kaSAyameM avagADha (magna), kuzruti, kuvicAra aura kusaMgatimeM lagA huA hai, ugra hai tathA unmArga meM lagA huA hai, usake azubhopayoga hai| paM kA /mU. 131 tathA isakI ta pra To (dekho pIche zubhopayogakA lakSaNa na 4) "yatra tu mohadveSAvaprazastarAgazca tatrAzubha iti |"-(shubhopyogke lakSaName prazasta rAga tathA citta prasAdako zubha batAyA gayA hai) jahA~ moha dveSa va aprazasta rAga hotA hai, vahA~ azubha upayoga hai| (na ca bR. 306) jJA.2-7/4 kaSAyadahanoddIptaM vissyaivyaakuliikRtm| sacinoti mana' karma janmasabandhasucakm / SAyarUpa agnise prajvalita aura indriyoke viSayose vyAkula mana sasArake sUcaka azubha karmokA saMcaya karatA hai| pra.sA/tA vR6/11/11 mithyAtvAviratipramAdakaSAyayogapaJcapratyayarUpAzubhopayogenAzubhI vijJa ya |-mithyaatv, avirati, pramAda, kaSAya aura yoga, ina pA~ca pratyayarUpa azubhopayogase pariNata huA AtmA azubha kahalAtA hai| sa sA /tA. vR 306 yatpunarajJAnijana sabandhimithyAtvakaSAyapariNatirUpamapratikramaNa tannara kAdidu khakAraNameva |jaa ajJAnI janoM sambandho mithyAtva va kSAyakI pariNati rUpa apratikramaNa hai vaha naraka Adi du khokA kAraNa hI hai / (aura bho de manoyAga 5) 3. zubha va azubha dono azuddhopayogake bheda hai prasA/ta pra 155 tatra zuddho niruparAga / azuddho soparAga / sa tu vizuddhi-saMklezarUpatvena dvaividhyAduparAgasya dvividha zubho'zubhazca / -- zuddha niruparAga hai aura azuddha sAparAga hai / vaha azuddhopayoga zubha aura azubha do prakArakA hai, kyoki, uparAga vizuddha rUpa aura sakleza rUpa do prakArakA hai| 28 jainendra siddhAnta koza Page #449 -------------------------------------------------------------------------- ________________ upayoga 434 zubha va azubha upayoga nirdeza 4. zubhopayoga puNya hai aura azubhopayoga pApa hai mU.A 235 puNNassAsababhUdA aNukapA suddha eva uvogo| viparIda pAvassa du Asabaheu viyANAhi 235 / - anu kampA va zuddha (zubha) upayoga to puNyake AstravabhUta hai tathA inase viparIta azubha bhAva pApAtravake kAraNa hai| pra.sA /mU. 156 uvaogo jadi hi maho puNNa jIvassa saMcaya jaadi| / asuho vA tadhA pAva tesimabhAve Na sacayamasthi / 156- upayoga yadi zubha ho to jobake puNya saMcayako prApta hotA hai aura yadi azubha ho to pApa sacaya hotA hai| una dono ke abhAvameM saca ya nahIM hotA / (pa.pra /mU 2/71) paM.kA./m 132 suhapariNAmo puNNaM asaho pAvaM ti havadi jIvassa / dvayo pudgalamAtrI bhAva karmatva prApta |132|jiivke zubha pariNAma puNya hai aura azubhapariNAma pApa hai| una donoke dvArA pudgalamAtra bhAva karmapaneko prApta hote hai| 5. zubha va azuddha upayogakA svAmitva dra.saM /rI 34/66/6 mithyAdRSTisAsAdana mizraguNasthAneSuparyupari mandasvenAzubhopayogo vartate, tato'pyasayatasamyagdRSTizrAvakapramattasaMyateSu pAramparyeNa zuddhopayogasAdhaka upayupari tAratamyena zubhopayogo vartate tadanantaramapramattAdikSINa kaSAyaparyantaM jaghanyamadhyamotkRSTabhedena vivakSita kadezazuddhanayarUpazuddhopayogo vartate / -mithyAdRSTi sAsAdana aura mizra ina tIna guNasthAnoM meM Upara Upara mandatAse azubha upayogarahatA hai| usake Age asayata samyagdRSTi zrAvaka aura pramatta sayata nAmaka jo tIna guNasthAna hai, iname paramparAse zuddha upayogakA sAdhaka Upara Upara tAratamyase zubha upayoga rahatA hai| tadanantara apramAtta Adi kSINakaSAya taka 6 guNasthAnome jadhanya, madhyama, utkRSTa bhedase vivakSita ekadeza zuddha nayarUpa zuddha upayoga vartatA hai| (prasA/tA vR. 181/244/18), (pra.sA. 6/11/15) paM.dha/u. 205 astyazuddhopalabdhizca tathA mithyAzA param / sudRzA gauNarUpeNa syAnna syAdvA kadAcana / - usa prakArako azuddhopalabdhi bhI mukhya rUpase mithyAdRSTi jIvoke hotI hai aura samyagdRSTiyoke gauNa rUpase kabhI-kabhI hotI hai, athavA nahI bhI hotI hai| noTa(aura bho dekho 'mithyASTi4' mithyAdRSTi va samyagdRSTike tattvakatR tvameM antr)| 6 vyavahAra dharma azuddhopayoga hai sa sA/ma 306 paDikamaNa paDisaraNa parihAro dhAraNA nnivttiiy| jiMdA garahA soho aTThavihI hoI visakumbho / 306 (yastu dravyarUpa. pratikramaNAdi sa tAyIkI bhUmimapazyata sva kAryakAraNAsamarthatvena viSakumbha eva syAt / ta pra TokA / ) pratikramaNa, pratisaraNa, parihAra, dhAraNA, nivRtti, nindA, gahare aura zuddhi yaha ATha prakArakA vipakumbha hai| kyoki dravyarUpaye pratikramaNAdi, tRtIya jo zuddhopayogakI bhUmikA, usako na dekhanevAle puruSake lie apanA kArya (karma saya) karaneko asamartha hai| pa.pra./mU 2/66 vadau Nida u paDikamau bhAu azuddhau jaasu| para tamu saMjamu asthi Navi jamaNa sRddhi Na tAsa / - ni zaMka vandanA karo, nindA karo, pratikramaNAdi karo lekina jisake jaba taka azuddha pariNAma hai usake niyamase saMyama nahI ho sakatA, kyoki usake manako zuddhatA nahIM hai| 7 vyavahAra dharma zubhopayoga tathA puNyakA nAma hai sa.sA /mU. 275 saddahadi ya pattedi ya rocedi ya taha puNo ya phAmedi / dhamma bhogaNimitta Na du so kammakkhayaNimittaM / vaha (abhavya jIva) bhogake nimittarUpa dharmakI hI zraddhA karatA hai, usakI ruci karatA hai aura usIkA sparza karatA hai, kintu karma kSayake nimittarUpa (nizcaya) dharmako nahIM jaantaa| ra.sA. 64-65 davvatthakAyachappaNataccapayatthesu sattaNavaem / adhaNamukkhe takAraNarUve bArasaNuvevakhe / 64 rayaNattayassa rUve ajAkammo dayAisaddhamme / iccevamAigo jo vaTTai so hoi suhbhaavo|6|-pNcaastikaay, chaha dravya, sAta tattva, nava padArtha, bandhamokSa, bandhamokSake kAraNa bAraha bhAvanAe~, ratnatraya, ArjavabhAva, kSamAbhAva, aura sAmAyikAdi cAritramaya jina bhavya jIvoke bhAva hai, ve zubha bhAva hai| papra/mU. 2/71 suhapariNAme dhammu para asuhe hoi ahmmu| dohiM vi ehi vina jipau sudadhu Na baghau kammu / - zubha pariNAmoMse puNyarUpa vyavahAra dharma mukhyatAse hotA hai, tathA azubha pariNAmoMse pApa hotA hai| aura ina donose rahita zuddha pariNAma yukta puruSa karmoM ko nahIM bA~dhatA / (pra.sA./mu 156) na ca vR. 376 bheduvayAre jaiyA vaTThadi so viya suhaasuhaadhonno| tajhyA kattA bhaNido sasArI teNa so aado|376| jaba taka jIvako bheda va upacAra bartatA hai usa samaya taka vaha bhI zubha va azubhake hI AdhIna hai aura isI lie vaha sasArI AtmA kartA kahA jAtA hai| pra. sA /ta pra.66 yadA AtmA.. azubhopayogabhUmikAmatikAmya deva guruyatiplajAdAnazIlopavAsaprItilakSaNaM dharmAna rAgamaGgIkaroti tadendriyasuravasya sAdhanobhUtAM zubhopayogabhUmikAmadhirUDho'bhilapyeta / -jaba yaha AtmA azu bhopayogako bhUmikAkA ullaMghana karake, deva guru yatikI pUjA, dAna, zola aura upavAsAdikake prItisvarUpa dharmAnurAgako aGgIkAra karatA hai taba vaha indriya-sukha ke sAdhanIbhUta zu bhopayoga bhUmikAme ArUDha kahalAtA hai| dra.sa./mU 45 asuhAdo viNivattI suhe pavittI ya jANa cArisa / bada samidiguttirUva bavahAraNayA du jiNabhaNitaM ||5-jo azubha kAryase nivRtta honA aura zubha kAryameM pravRtta honA hai, usako cAritra jAnanA caahie| jinendradevane usa cAritrako vrata mamiti aura guptisvarUpa kahA hai| (bA anu. 54) / sa sA./tA. vR 125/ prakSepaka gAthA 3 kI TIkA "ya' paramayogIndra' svasavedanajJAne sthitvA zubhopayogapariNAmarUpaM dharma puNyasaGga tyaktvA nijazaddhAtma * -jo paramayogIndra svasavedana jJAna meM sthita hokara zubhopayoga pariNAmarUpa dharmako arthAta puNyasagako choDakara * // pa kA /tA.vR 139/165/12 dAnapUjAvatazIlAdirUpa' zubharAgazcittaprasAdapariNAmazca zubha iti sUtrAbhiprAya / - dAna, pUjA, vrata, zIla Adi zubha rAga tathA cittaprasAda rUpa pariNAma zubha hai, aisA sUtrakA abhiprAya hai| paMkA/tA va. 135/166/23 vItarAgaparamAtmadravyAdvilakSaNa pazca parameSThinirbharaguNAnurAga prazastadharmAnu rAgaH anu kampAsa riptazcapariNAma' dayAsahito manovacanakAyavyApArarUpa zubhapariNAmA citte nAstikAluSyaM yasyaite pUrvoktA traya zubhapariNAmA santi tasya jIvasya dravyapuNyAsavakAraNabhUte bhAvapuNyamAkhavatIti sUtrAbhiprAya -vItarAga paramAtma dravyase vilakSaNa paMcaparameSThI nirbhara guNAnurAga prazasta dharmAnurAga hai| anukampAyukta pariNAma va dayA sahita mana vacana kAyake vyApArarUpa pariNAma zubha pariNAma hai / tathA cittameM kAluSyakA na honA, jisake itane pUrvokta tIna / zubha pariNAma hote haiM usa jIvake dravya puNyAkhavakA kAraNabhUta bhAva puNyakA Asrava hotA hai, aisA sUtrakA abhiprAya hai / (pa kA /tA vR. 108/172/8) dra saM/TI 35/146/5 vratasamitigupti bhAvasaMvarakAraNabhUtAnAM yad vyAkhyAna kRta tatra nizcayaratnatrayasAdhakavyavahAraratnatrayarUpasya zabhopayogasya pratipAdakAni yAni vAkyAni tAni pApAsavasaMvaraNAni jJAtavyAni / vrata, samiti, gupti Adika bhAvasaMvarake kAraNabhUta jina bAtokA vyAkhyAna kiyA hai. unameM nizcaya ratnatrayako sAdhane vAlA vyavahAra ratnatraya rUpa zubhopayoga hai usakA nirUpaNa karanevAle jo vAkya hai ve pApAtrabake savarameM kAraNa jAnanA (puNyAsabake saMvarameM nhiiN)| jainendra siddhAnta koza Page #450 -------------------------------------------------------------------------- ________________ naparata baMdha upazama pa pra./TI 2/3 dharmazabdenAtra puNya kathyate / -dharma zabdase yahA~ puNya kahA gayA hai| 8. zabhopayoga rUpa vyavahArako dharma kahanA rUDhi hai paM.dha./u 718 ruDhito'dhivapurvAcA kriyA dharma zubhAbahA / tatrAnukUlarUpA vA manovRtti' sahAnayA 718/- rUDhise zarIrako, vacanakI athavA usake anukUla manako zubha kriyA dharma kahalAtI hai| 9. vAstava meM dharma zubhopayogase anya hai bhA.pA./5 83 pUyAdisu vayasahiyaM puNNa hi jiNe hi sAsaNe bhaNiyaM / mohakkhohavihINo pariNAmo apaNo dhammo 831-jina zAsanameM bata sahita pUjAdikako puNya kahA gayA hai aura moha tathA kSobha vihIna AramAke pariNAmako dharma kahA hai| uparata baMdha-de. badha 1 / uparitana kRSTi-de. kRSTi / uparitana sthiti-de, sthiti 1 / uparima dvIpa-japa/pra.105) Outer island upalabdhi -1. jJAnake arthame si vi vR. 1/2/8/14 upalabhyate anayA vastutattvamiti upalabdhi', arthAdApanA tadAkArA ca buddhi |-jiske dvArA bastutattva upalabdha kiyA jAtA ho yA grahaNa kiyA jAtA ho vaha upalabdhi hai| padArthase utpanna honevAnI tadAkAra pariNata buddhi upalabdhi hai| paM.kA /ta pra. 36 cetayate anubhavanti upalabhante vindantItyekArthazcetanAnubhUtyu palabdhivedanAnAmekArthatattvAta / - cetatA hai, anubhava karatA hai, upalabdha karatA hai, aura vedatA hai, ye ekArtha hai, kyoki cetanA, anubhUti, upalabdhi aura vedanA ekArthaka hai| paM. kA /tA vR 43/06/1 matijJAnAvaraNIyakSayopazamajanitArthagrahaNa zaktirupalabdhi / - matijJAnAvaraNoyake kSayopazamase utpanna artha grahaNa karaneko zaktiko upalabdhi kahate hai / 2. anurAgake arthame dha/u 435 athAnurAgazabdasya vidhirvAcyo yadArthata / prApti syAdupalabdhirvA zadAzcaikArthavAcakA / 435 // = jisa samaya anurAga zabdakA artha kI apekSAse vidhirUpa artha vaktavya hotA hai, usa samaya anurAga zabdakA artha prApti va upalabdhi hotA hai, kyoki anurAga, prApti aura upalabdhi ye tIno zabda ezartha vAcaka hai| 3 samyaktva yA jJAnacetanAke arthame / pa. dha /u 200-208 nampanna vivazabdena jJAna pratyakSamarthata / tat ki jJAnAvRta svIyakarmaNo'nyatra tarAta 2001 matyAdyAvaraNasyoccai karmaNo'na dayAdyathA / dRimohamyodayAbhAvAdAtmazaddhApanadhi syAta / 203 / kicApanAvizado'pi syAdanekArthavAcaka / dvIpala dhirityastA sthAdazu itvahAna ye / 204 / buddhimAnana saMvedyA ya svaya syAtsa vedaka / smRtivyatirina jJAnamupalabdhiri yata / 208 / praznavAstava meM jJAna cetanAko lakSaNabhUta jAtmopalabdhime 'upalabdhi' zabdase 'pratyakSajJAna' aisA artha nikalatA hai| isalie jJAnAvaraNIyako AtmopalabdhikA ghAtaka mAnanA cAhie, mithyAtva karmako nhii| kintu Uparake pada (166)me mithyAtva ke udayako usa AtmopalabdhikA ghAtaka mAnA hai| to kyA jJAnaghAtaka jJAnAvaraNa ke sivAya kisI aura kamase bhI usa AtmopalabdhikA ghAta hotA hai / 200 / uttara1. jaise vAstavika AtmAko za dropala dhisvayogyamatijJAnAvaraNa karma ke abhAva se hotI hai, vaise hI darzanamohanIya karma ke udayake abhAvase bhI hotI hai / 203 / 2 dUsarA uttara yaha hai ki upalabdhi zabda bhI anekArtha vAcaka hai, isalie yahA~ para prakaraNavaza azuddhatAke abhAva ko pragaTa karaneke lie 'zuddha' upalabdhi aisA kahA hai / 204 / kyoki zuddhopalabdhi meM jo cetanAvAna jIva jJaya hotA hai vahI svaya jJAnI mAnA jAtA hai, arthAta nizcayase jJAna aura jJa yameM koI antara nahIM hotaa| isalie yaha zuddhopalabdhi atIndriya jJAnarUpa par3atI hai| bhAvArtha-'upalabdhi' zabda kA artha jisa prakAra netrAdi indriyoM dvArA bAhya padArthoM kA pratyakSa grahaNa karane meM AtA hai, usI prakAra atIndriya jJAna dvArA antaraga padArtha arthAta antarAtmAkA pratyakSa anubhava karanA bhI usI zabda kA vAcya hai| antara kevala itanA hai ki isake sAtha 'zuddha' vizeSaNa lagA diyA gayA hai| * upalabdhi va anupalabdhi rUpa hetu-de hetu|| upalabdhi samA-nyA sU /ma. va bhASya 5 / 127 nirdiSTa kAraNAbhAve'pyupalambhAdupalabdhisama / 2 / nirdiSTasya prayatnAntarIyakatvasyAnityatvakAraNasyAbhAve'pi vAyunodanAvRkSazAkhAbhaGgajasya zabdasyAnityatvamupattabhyate nirdiSTasya sAdhanasyAbhAve'pi sAdhyadharmopalandhyA pratyavasthAnamupala vidhasama / vAdI dvArA kahe jA cuke kAraNa ke abhAva honepara bhI sAdhya dharmakA upalambha ho jAnese upalabdhi pratiSedha hai| usakA udAharaNa isa prakAra hai ki vAyuke dvArA vRkSakI zAkhA Adike bhagase utpanna hue zabda me yA ghanagarjana, samudra ghoSa AdimeM prayatnajanyatvakA abhAva hone para bhI, usameM sAdhya dharma rUpa anityatva varta rahA hai| isalie za da ko 'nitya' siddha karane meM diyA gayA prayatnAntarIyaktva hetu ThIka nahIM hai| (zlo vA /pu 4/nyA, 416/525/13) 2. anupalabdhi samA jAti nyA.yU mU va bhASya 5-1126 tadanupalabdheranu palambhAdabhAvasiddhau parItopa pattairana palabdhimama / 26 / teSAmAvaraNAdonAmana palabdhi!palabhyate ana palambhAnnAstItyabhAvo'syA sidhyati abhAva siddhI hetvabhAvAttadviparItamastinAvaraNAdInAmavadhAryate tadviparItopapatteryatpratijJAta na prAgucAraNAdvidyamAnasya zabdasyAnu pala vidharityetanna sidhyati so'yaM heturAvaraNAdyanupalabdherityAvaraNAdiSu cAvaraNAdAna palabdhau ca samayAnu palabdhyA pratyavasthito'nu pala bdhisamo bhavati / niSedha karane yogya zabda kI jo anupalabdhi hai, usa "anu palabdhi" kI mI anupalabdhi ho jAne se abhAvakA sAdhana karane para, viparyAsase usa ana palabdhike abhAvakI upapatti karanA prativAdIkI anupalabdhisamAjAti bakhAnI gayI hai| isakA udAharaNa isa prakAra hai ki-'uccAraNa ke prathama nahI vidyamAna ho rahe ho zabdakA ana palambha hai| vidyamAna zabdakA adarzana nahI hai| isa prakAra svIkAra karanevAle vAdI ke lie jisa kisI bhI pratigadI kI orase yo pratyavasthAna uThAyA jAtA hai. ki usa zabda ke AvaraNa, antarAla Adi koke adarzanakA bhI adarzana ho rahA hai| isalie vaha AvaraNa Adiko kI jo anupalabdhi kahI jA rahI hai usakA hI abhAva hai| tisa kAraNa uccAraNa se pahile vidyamAna ho rahe hI zandakA sunanA AvaraNavaza nahIM ho sakA hai, yaha bAta siddha ho jAtI hai| kyoki anAdikAlase sadA apratihata calA A rahA jo zabda hai, tisake AvaraNa Adikoke abhAvakA bhI abhAva siddha ho jAnese unakA sadbhAva siddha ho jAtA hai| (zlo vA. 4/nyA 425 // 628/10 tathA pR 531/14) / upavana bhUmi-samavazaraNa kI cauthI bhUmi-de samavazaraNa / upavAsa-de -prossdhopcaas| upavellana-vya nikSepakA eka bheda-de nikSepa 5/6 / upazama-karmoke udayako kucha samaya ke lie roka denA upazama kahalAtA hai| karmo ke udayake abhAva ke kAraNa utane samayake lie jIvake pariNAma atyanta zuddha ho jAte hai, parantu avadhi pUrI ho jailendra siddhAnta koza Page #451 -------------------------------------------------------------------------- ________________ upazama 1. upazama nirdeza jAne para niyamase karma puna udayameM A jAte hai aura jIvake pariNAma puna gira jAte haiN| upazama-karaNakA sambandha kevala mohakarma va tajanya pariNAmose hI hai, jJAnAdi anya bhAvose nahIM, kyoki rAgAdi vikAromeM kSaNika utAra-caDhAva sambhava hai| karmoM ke dabaneko upazama aura usase utpanna jovake zuddha pariNAmoko aupazamika bhAva kahate haiN| 1. upazama nirdeza 1 upazama sAmAnyakA lakSaNa 2 sadavasthArUpa upazamakA lakSaNa 3 prazasta va aprazasta upazama 4 upazamake nikSepokI apekSA bheda * nikSepo rUpa bhedoke lakSaNa -de nikSepa 5 no Agama bhAva upazamakA lakSaNa 6 upazama va visayojanAme antara * anantAnubandhI visaMyojanA -de visayojanA * trikaraNa paricaya -de. karaNa 3 / / * antarakaraNa vidhAna --de atarakaraNa * sthitibandhApasaraNa --de apakarSaNa 3 * mohopazama va AtmAbhimakha pariNAmame kevala bhASA kA bheda hai de upazama 6/1 2 darzanamohakA upazama vidhAna 1 prathamopazama samyaktvakI apekSA svAmitva 2 prathamopazamame darzanamoha upazama vidhi * anAdi mithyAdRSTi kevala eka mithyA bakA hI aura sAdi mithyAvaSTi 1, 2 yA 3 prakRtiyokA upazama karatA hai -de. samyagdarzana IVR 3 mithyAtvakA tridhAkaraNa 4 dvitIyopazamakI apekSA svAmitva 5 dvitIyopazamakI apekSA darzanamoha upazamavidhi * dvitoyopazama samyaktvame Arohaka sambandhI do mata -de samyagdarzana IV/3/4 6 upazama samyaktvame anantAnubandhIkI saMyojanAke vidhi niSedha sambandhI do mata * punaH puna' darzanamoha upazamAnekI sImA -desamyagdarzana IV)2 3 cAritramohakA upazama vidhAna 1 cAritramohakI upazama vidhi * punaH punaH cAritramoha upazamAnekI sImA-de. sayama 2 4 upazama sambandhI kucha niyama va zaMkAe~ 1 a tarAyAmame praveza karanese pahale mithyAtva hI rahatA hai 2 upazAnta-dravyakA avasthAna apUrvakaraNa taka hI hai, Upara nahI 3 navakaprabaddhakA eka AvalI paryanta upazama sambhava nahI 4 upazamana kAla sambandhI zaMkA * darzana va cAritramohake upazAmakakI mRtyu nahI hotI -de. maraNa 3 * upazama zreNIme kadAcit mRtyu sambhava -de maraNa 3 * mohake manda udayame hI yathArtha puruSArtha sambhava hai de kAraNa III/6 5 upazama viSayaka prarUpaNAe~ 1 malottara prakRtiyokI sthiti Adime upazama viSayaka prarUpaNAe~ * darzana cAritra mohake upazAmako sambandhI sat, saMkhyA, kSetra, sparzana, kAla, antara, bhAva va alpabahutvarUpa ATha prarUpaNAeM -de vaha vaha nAma 6 aupazamika bhAva nirdeza 1 aupazamika bhAvakA lakSaNa 2 aupazamika bhAvake bheda-prabheda * kSAyopazamika bhAvame kathaMcita aupazamikapanekA vidhi niSedha -de.kSayopazama * gaNasthAno va mArgaNA sthAnome yathAsambhava bhAvoMkA nidaMza -de, baha vaha nAma * apUrvakaraNa guNasthAname kisI bhI karmakA upazamana hote hue bhI vahA~ aupazamika bhAva kaise kahA gayA -de. apUrvakaraNa 4 * aupazamika bhAva va AtmAbhimukha pariNAmame kevala bhASAkA bheda hai-de.aupazamika bhAvakA lakSaNa * aupazamika bhAva jIvakA nija tatva hai 1. upazama nirdeza 1.upazama sAmAnkA lakSaNa dha:/4,1.45/11/236 udae sakama udae cadusu vi dAdu kameNa No sakka / uvasaMta ca NidhattaM NikAcidaM cAvi jaM kamma / - jo karma udaya meM nahI diyA jA sake, vaha upazAnta kahalAtA hai| (dha 15/4/276); (go ka / 440/563) sa si 2/1/146/5AtmAna karmaNa' svazakte kAraNavazAdanubhUtirupazama / yathA ktakAdidravya bandhAdambhasi paGkasya upazama / AtmAmeM kama kI nijazaktikA kAraNavaza pragaTa na honA upazama hai| jaise kataka Adi dravyake sambandhase jala meM kAcaDakA upazama ho jAtA hai| rA vA. 2/1/1/100/10 yathA sakaluSasyAmbhasa katakAdidravyasa padi adha prApitamaladravyasya tatkRtakAluSyAbhAvAt prasAda upalabhyate, tathA karmaNa kAraNavazAdanubhUtasvabIryavRttitA Atmano vizudvirupazama / --jaise katakaphala yA nirmalIke DAlane se maile pAnIkA maila nIce baiTha jAtA hai aura jala nirmala ho jAtA hai, usI taraha pariNAmoMkI vizuddhise karmokI zaktikA anubhUta rahanA arthAt pragaTa na honA. upazama hai / (go jI /jo.pra8/26/12) janendra siddhAnta koza Page #452 -------------------------------------------------------------------------- ________________ upazama 2. darzanamohakA upazama vidhAna ..sadavasthA rUpa upazamakA lakSaNa rA.vA 2/5/3/107/1 tasyaiva sarvadhAtispardhakyAnudayaprAptasya sadavasthA upazama ityucyate anubhUtasvavIrya vRttitvAta / - anudaya prApta marvaghAtI spardhakoko sattArUpa avasthAko upazama kahate haiM, kyoMki isa avasthAmeM usakI apanI zakti pragaTa nahIM ho sktii| 3. prazasta va aprazasta upazama dha. 15/276/2 appasatthuvasAmaNAe jamuvasaMta padesagga tamokaDDidu pi sakka, ukkaDidupi sakkaM, payaDIe sakAmipi sakka udayAvaliya pavesiduNa u sakka| aprazasta upazamanAke dvArA jo karma pradeza upazAnta hotA hai vaha apakarSaNake lie bhI zakya hai, utkarSaNake lie bhI zakya hai, tathA anya prakatimeM sakramaNa karAne ke lie bhI zakya hai / vaha kevala udayAvalI meM praviSTa karane ke lie zakya nahIM hai| go jo./jI.pra.650/1066/16 anantAnubandhicatuSkasya darzanamohatrayasya ca udayAbhAvalakSaNAprazastopazamena prasannamalapaGkatoyasamAnaM yatpadArthazraddhAnamutpadyate tadidamupazamasamyaktva nAma / - anantAnubandhIkI caukaDI aura darzanamohakA trika ina sAta prakRtikA abhAva hai lakSaNa jAkA aisA aprazasta upazama honese jaise katakaphala Adise mala kardama nIce meThane kari jala prasanna ho hai taise jo tatvArtha zraddhAna upajai so yaha upazama nAma samyaktva hai| dha.1/1,1,27/212/6 uksamo NAma ki / udaya-udIraNa-okar3aDakkaDDaNa-parapayaDisaM kama-dvidi-aNubhAga-kaMDayadhAdehi viNA acchnnmuvsmo| prazna-upazama kise kahate hai / uttara-udaya, udoraNA, utkarSaNa, apakarSaNa, paraprakRti sakramaNa, sthiti kANDakaghAta, anubhAgakANDakaghAtake binA hI koMke sattAmeM rahaneko (prazasta) upazama kahate hai / (yaha upazama cAritramohakA hotA hai)| 4. upazamake nikSepoMkI apekSA bheda-dha 15/275 upazama 6. upazama va visaMyojanAmeM antara dha. 1/1,1,27/211/1 sarUva cha DDiya aNNa-payaDi-sarUveNacchaNamaNa tANubadhINamuvasamo, daMsaNatiyassa udayAbhAvo uksamo tesimuvasaMtANaMpi okaD DukkaDaNa-parapaDi sNkmaannmtthittaado| apane svarUpako choDakara anya prakRtirUpase rahanA anantAnubandhIkA upazama hai / aura udaya meM nahIM AnA hI darzanamohanIyakI tIna prakRttiyoMkA upazama hai, kyoki, utkarSaNa apakarSaNa aura paraprakRtirUpase saMkramaNako prApta aura upazAnta huI usa tIna prakRtiyokA astitva pAyA jAtA hai| vizeSArtha pR 214-anantAnubandhIke anya prakRtirUpase saMkramaNa honeko granthAntaroM meM visayojanA kahA hai aura yahaoNpara use upazama kahA hai / yadyapi yaha kevala zabda bheda hai, aura svayaM borasena svAmIko dvitIyopazama samyaktvameM anantAnubandhIkA abhAva iSTa hai, phira bhI use visayojanA zabdase na kahakara upazama zabda ke dvArA kahanese unakA yaha abhiprAya rahA ho ki dvitIyopazama samyagdRSTi jIva kadA cit mithyAtva guNasthAnako prApta hokara puna anantAnubandhIkA bandha karane lagatA hai aura jina karmapradezokA usane anya prakRtirUpa saMkramaNa kiyA thA unakA phirase anantAnubandhI rUpase saMkramaNa ho sakatA hai| isa prakAra yadyapi dvitIyopazama samyaktvameM anantAnubandhIkI sattA nahIM rahatI hai, phira bhI usakA puna' sadbhAva honA sambhava hai| ata' dvitIyopazama samyaktvameM anantAnubandhIkI visaMyojanA na kahakara upazama zabda kA prayoga kiyA gayA hai| 2. darzanamohakA upazama vidhAna 1. prathamopazama samyaktvakI apekSA svAmitva Sa kha 6/1.6-8/8/238 uvasAmeMto kamhi uvasAmedi, cadusu vi gadImu uvasAmedi / cadusu vi gadusu uvasAmaMto pacidiesu uvasAmedi, jo eindiyavigalidiesu / paMcidiesu uvasAto saNIsu uvasAmedi. No asaNNIsu / sANIsu uvasAto gambhovakkaM tiema uvasAmedi, No sammucchimesu / gambhovakkaM tiema uvasAto pajjattaema uksAmedi No apajjattaesu / pajjattaesu uvasAto sakhejjavassAra gesa vi uvasAmedi, asaMkhejjavassAugesu vi||| -darzanamohanIya karmako upazamAtA huA yaha jIva kahA~ upazamAtA hai| cAroM hI gatiyoM meM upazamAtA hai| cAro hI gatiyomeM upazamAtA huA paMcendriyoM meM upazamAtA hai, ekendriyoM va vikalendriyoMmeM nahIM upazamAtA hai| paMcendriyoMmeM upazamAtA huA, saMjJiyomeM upazamAtA hai asaMjJiyoM meM nhiiN| saMjJiyomeM upazamAtA huA garbhopakrAntikomeM arthAta garbhaja joboM meM upazamAtA hai, sammUcchimomeM nahIM / garbhopakrAntikoM meM upazamAtA huA paryAptakoM meM upazamAtA hai aparyAptako meM nhiiN| paryAptakoM meM upazamAtA huA saMkhyAta varSa kI AyuvAle jIvomeM bhI upazamAtA hai aura asarakhyAta varSakI AyuvAle jIvomeM bhI upazamAtA hai / ka.pA. sutta 68/632 sAyAre paTThavao Nivao majjhimo ya bhynnijjo| joge aNNadarammi dujahaNNeNa teulessAe 18- sAkAropayogameM vartamAna jIva hI darzana mohanIyakarma ke upazamanakA prasthApaka hotA hai| kintu niSThApaka aura madhya avasthAvartI jIva bhajitavya haiN| tIno meM se kisI eka yogameM vartamAna aura tejolezyAke jaghanya aMzako prApta jIva darzanamohakA upazamana karatA hai / vizeSArtha-tejolezyAkA yaha niyama manuSyattiyaM cokI apekSA kahA jAnA caahie| ukta niyama deva aura nArakiyomeM sambhava isalie nahIM hai ki devoke sadA kAla zubha lezyA aura nArakiyoM ke azubha lezyA hI pAyI jAtI hai| dha. 6/16-8,4/207/4 kodhakasAI mANaksAI mAyaksAI lobhakasAI vA, kiMtu hAyamANakasAo / asaMjado / chaNNaM lessANamaNNadaralesso kiMtu hAyamANaasuhalesso baDhamANa suhalesso / bhvyo| aahaarii| nAma sthApanA dravya bhAva gauNya nogauNya sadbhAva nAma nAma asadbhAva Agama noAgama Agama noAgama / jJAyaka zarIra bhAvi tadvayatirikta karma nokarma bhUta bhAvi tyakta karaNopazama akaraNopazama | akraNa anudIrNa dezakaraNa dezakaraNa sarvakaraNa sarvakaraNa aguNopazama aprazastopazama guNopazama prazastopazama 5. noAgama bhAva upazamakA lakSaNa gha. 15/275/5 NoAgamabhAvuvasamaNA upasaMto kalaho juddha vA iccevamAdi / -no Agama bhAvopazamanA - jaise kalaha upazAnta ho gayA athavA yuddha upazAnta ho gayA ityaadi| jainendra siddhAnta koza Page #453 -------------------------------------------------------------------------- ________________ upazama - (cArI gatiyo, tIno vedoM va tInoM yogoM meMse kisI bhI gati veda vA yoga vAlA ho), kodhakaSAyI, mAnakaSAyI, mAyAkaSAyI athavA lobhakaSAyI arthAt cAro kaSAyome se kisI bhI kaSAyavAlA ho| kintu hoyamAna kaSAyavAlA honA caahie| asaMyata ho / (sAkAropayogI ho) / kRSNAdi chaho lezyA me se kisI eka lezyA vAlA ho, kintu yadi azubha lezyA ho to hIyamAna honI cAhie aura yadi zubha lezyA ho to vardhamAna honI caahie| bhavya tathA AhAraka ho / rAvA. 1/2/13/268/23 anAdimidhyAdRSTirbhavya pazamiti satkarmaka sAdimidhyAdRpizitamohanakRtisvarmaka viMzatimohaprakRtisara karmako yA aSTAvizatimohaprakRtisatkarmako nA prathamasamyaktya grahItumArabhamANa zubhapariNAmAbhimukha antarmuhUrtamanavartamAnazuddha caturSu manoyogeSu anyatamena manoyogena, caturSu vAgyeogeSu anyatamena vAgyogena audArikavai kriyakakAyayogayoranyatareNa kAyayogena vA samAviSTaH hIyamAnAnyatamakaSAya, sAropayoga triSu vedezvAtamena vedena saMslezanirahita vardhamAna zubhapariNAmapratApena sarvakamaM prakRtAnAM sthiti hAsayada azubhaprakRtInAmanubhAgabandhamapasAra zubhaprakRtInA rINi kara NAni kartumupakramate / - anAdi mithyAdRSTi bhavya ke mohakI chabbIsa prakRtiyoM kA satva hotA hai aura sAdimidhyAdRSTi 1620 yA 28 prakRtiyoMkA satva hotA hai| ye jaba prathama samyaktvako grahaNa karane ke unmukha hote haiM taba nirantara anantaguNI vizuddhiko baDhAte hue zubhapariNAmoM sayukta hote jAte hai| usa samaya ye cAra manoyogo meM se kisI eka manoyoga, cAra vacanayogase kisI eka vacanayoga, audArika aura vaikrika meM se kisI eka kAyayogase yukta hote hai| inake koI bhI eka kaSAya hotI hai jo atyanta hIna ho jAtI hai| sAkAropayoga aura tInoM vedoMmeMse kisI eka vedase yukta hokara bhI sakleza rahita ho, pravardhamAna zubha pariNAmose sabhI karmaprakRtiyoM kI sthitiko kama karate hue, azubha karmaprakRtiyo ke anubhAgakA khaNDana kara zubha prakatiyoMke anubhAgarasako bar3hAte hue tIna karaNoko prArambha karate hai / (la.sA./ /2/41) (aura bhI de samyagdarzana IV/A) 2. prathamopazamameM darzanamoha upazama vidhi se ca. kha. 6/16-8 / sU 3-8 / 203-238 edesi ceva savyakammANa jAve atokoDA koDiTThidi baMdi tAve paNamasammattaM labhadi / 3 / so puNa paMcidio saNNI micchAiTThI pajjattao savvaviddho |4| esi caiva sammAna jAye atokoDAko DiDidi vedi saMkhejjehi sAgarovamasahassehi jisa tApamasammattamuppAdedi // 3 // paThamasammattamuppAdeo aomuttamohaTedi 14 AhaTaTevUna miccha tiSNi bhAgaM karedi sammatta micchatta sammAmicchata [7] da saNamohaNIyaM kamma usameMdi / ina ho sarva karmoMko jaba anta. - aternier sthitiko bA~dhatA hai taba yaha jIva prathamopazama samyaktvako prApta hotA hai | 3| vaha prathamopazama samyaktvako prApta karanevAlA paMcendriya, sahI midhyAdRNi paryApta aura sarva vizuddha hotA hai |4| jisa samaya sarva karmoMkI saMkhyAta hajAra sAgarose hona anta - koDAkoDI sAgaropamapramANa sthitiko sthApita karatA hai, usa samaya yaha jIva prathama samyaktvako utpanna karatA hai |5| prathamopazama samyaktvako utpanna karatA huA sAtizaya mithyAdRSTi jIva anta kAla taka haTAtA hai, arthAta antarakaraNa karatA hai / 6 / antarakaraNa karake mithyAtva karmake tIna bhAga karatA hai - samyaktva, mithyAtva aura samyagmidhyAkha || midhyAtvake tIna bhAga karaneke pazcAt darzanamohanIya karmako upazamAtA hai / bhAvArtha- samyakvA bhimukha jova paMcalabdhiko krama se nApta karatA huA upazama samyaktvako grahaNa karatA hai / kSayopazama labdhi, vizuddhi labdhi, dezanA labdhi, prAyopagamana labdhi va karaNa labdhi-ye pA~ca labdhiyoke nAma hai / Dha 2. darzanamohakA upazama vidhAna vicAranekI zakti vizeSakA utpanna honA kSayopazama sandhi hai / pariNAmo me prati samaya vizuddhikI vRddhi honA vizuddhi sandhi hai / samyak upadezakA sunanA va manana karanA dezanA labdhi hai| usake kAraNa huI pariNAmavizuddhike phalasvarUpa pUrva karmoM kI sthiti ghaTakara antaHkoDAkoDI sAgaragAtra raha jAtI hai aura navIna karma bhI isase adhika sthiti nahIM bandha pAte, yaha prAyogya labdhi hai / antameM usa sune hue upadezakA bhalIbhA~ti nididhyAsana karanA karaNa labdhi hai / karaNa labdhike bhI taratamatA liye hue tIna bhAga hote hai-adha karaNa, apUrvakaraNa aura anivRttikaraNa sahA~ adha meM pariNAmokI vizuddha pratikSaNa ananta guNI vRddhi hotI hai| azubha prakRtiyokA anubhAga anantaguNahIna aura zubha prakRtiyoMkA anubhAga anantaguNA adhika bandhatA hai| sthiti bhI uttarottarapazyopamake asakhyAtabhAga kari hona hona bAndhatI hai| apUrva karaNa meM vizuddhi pratikSaNa bahuta adhika vRddhigata hone lagatI hai| yahA~ pUrva baddha sthitikA kANDaka ghAta bhI hone lagatA hai, aura sthiti bandhApasaraNa bhI vizuddhi meM atyanta vRddhi ho jAnepara vaha anivRttikaraNameM praveza karatA hai / yahA~ pahale se bhI adhika vegase pariNAma vRddhimAna hote hai| yaha tInoM hI karaNa jIvake uttarotara vRddhigata vizuddha pariNAmoke atirikta anya kucha nahIM hai / inake prApta karanemeM koI adhika samaya bhI nahI lgtaa| tInoM hI prakArake pariNAma antarmuhUrta mAtrameM pUre ho jAte hai / taba anivRttikaraNa kAlake saMkhyAtabhAga jAnepara antarakaraNa karatA hai| pariNAmokI vizuddhike kAraNa sattA meM sthita karmapradezoM meM se kucha niSekakA apanA sthAna choDakara, utkarSaNa va apakarSaNa dvArAUparanIceke niSekoM meM mila jAnA hI antarakaraNa hai / isa antarakaraNa ke dvArA nikokI eka aTUTa pati TUTakara do bhAgoMmeM vibhAjita ho jAtI hai eka pUrva sthiti aura dUsarI uparitana sthiti bIcameM antarmuhUrta pramANa niSekokA antara paDa jAtA hai / tatpazcAt unhIM pariNAmo ke prabhAva se anAdikA mithyAtva nAmA karma tIna bhAgo meM vibhAjita ho jAtA hai - mithyAtva samyagmithyAtva aura samyakaprakRtimA ye tInoM hI koI svatantra prakRtiyoM nahIM hai. gazki usa eka prakRtimeM hI kucha pradezo kA anubhAga to pUrvavata hI raha jAtA hai use to miyAhate hai| kucha anubhAga ana ho jAtA hai. use sammAna bar3hate hai aura kucha anubhAga paTakara usase bhI anantaguNAhIna ho jAtA hai, use samyakprakati kahate hai / taba ina tIno hI bhAgokI antarmuhUrta mAtra ke lie aisI sthita sI avasthA ho jAtI hai ki ve na udayAvalI meM praveza kara pAte hai aura na hI unakA utkarSaNa - apakarSaNa Adi ho sakatA hai / taba itane kAlamAtra ke lie udapAvalIne se darzanamohakI dono hI prakRtiyokA sarvathA abhAva ho jAtA hai| ise hI upazamakaraNa kahate haiN| isake honepara jIvako upazama samyaktva utpanna ho jAtA hai, kyoMki virodhI karmakA abhAva ho gayA hai parantu antarmuhUrta mAtra adhi pUrI ho jAnepara meM karma pu saceta ho uThate hai aura upamAnalI meM praveza kara jAte hai / taba vaha jIva puna mithyAtvako prApta ho jAtA hai / athavA yadi samyagmithyAtvakA udaya hotA hai to mizra guNasthAnako prApta ho jAtA hai yA yadi samyak prakRtikA udaya ho jAtA hai to kSayopazama samayako prApta ho jAtA hai (rAmA/1/1/13 600/39) (6/11/200-243), (.sA./1108/41-146 (ga) jI / jo pra. 704/1141/10), (go ka / jI. 1550 / 742 / 14 ) 3 mithyAtvakA tridhAkaraNa / 1 gha. 6/9.6800/236 teSa khoha duNeza use ma zubhAga vAdiya sammata-sambhAmila aNubhAgAyAreNa pariNAmiya paThamasamma paDiNise uppAdedi (Age nIce bhASArtha) - isalie antarakaraNa karake aisA de jainendra siddhAnta koza Page #454 -------------------------------------------------------------------------- ________________ upazama 2. darzanamohakA upazama vidhAna kahane para kANDaka ghAtake binA mithyAtva karma ke anubhAgako dhAtakara aura use samyaktva prakRti aura samyagmithyAtva prakRtike anubhAgarUpa AkArase pariNamAkara prathamozama samyaktvako prApta honeke prathama samayameM hI mithyAtva rUpa eka karmake tIna karmAza arthAta bheda yA khaNDa utpanna ho jAte hai| bhASArtha-prathama samayavartI upazamasamyagdRSTi jIva mithyAtvase pradezAgrako lekara (arthAt unako udIraNA karake) unakA bahubhAga samyagmithyAtvameM detA hai aura usase asaMkhyAta guNA hona pradezAgra samyaktva prakRtimeM detA hai prathama samayameM samyagmidhyAna meM diye gaye pradezAgrakI apekSA dvitIya samayameM samyaktvaprakati meM asaMkhyAta guNita pradezoko detA hai| aura uso hI samaya meM (arthAta dUsare hI samaya meM) samyaktvaprakRtimeM diye gaye pradezo kI apekSA samyagmithyAtvameM asakhyAta guNita pradezoko detA hai| (isI prakAra tIsare samayame samyaktva prakRtikA dravya dvitIya samayake samyagmidhyAtvase asarakhyAta guNA aura samyagmithyAtvakA dravya samyagmidhyAtvase asarakhyAta gunnaa)| isa prakAra (sarpa kI cAlavat) antarmuhUrta kAla taka guNazreNIke dvArA samyaktva aura samyagmithyAtva karmako pUrita karatA hai, jaba taka ki guNasaMkamaNa kAlakA antima samaya prApta hotA hai / (la sA/mU. va jI. pra/E0-61/126-128) la.sA./mU /10/125 micchattamissasammasarUveNa ya tattidhA ya dvvaado| sattIdo ya asaMkhANa teNa ya hoti bhjiykmaa| -- mithyAtva karma mithyAtva mizra samyaktvamohanIrUpakari tIna prakAra ho hai, so kramatai dravya apekSA asaMkhyAtavA~ bhAgamAtra aura anubhAga apekSA ananta bhAgamAtra jaanne| soI kahie hai-mithyAtvakA paramANurUpa jo dravya tAkI guNa saMkrama bhAgahArakA bhAga dei eka adhika asakhyAtakari gunniye| itanA dravya binA (zeSa) samasta dravya mithyAtva rUpa hI rhaa| ara guNasaMkrama bhAgAhArakari bhAjita mithyAtva dravyako asarakhyAta kari guNiye itanA dravya mizra-moha rUpa prinnaamyaa| ara guNasaMkrama bhAgahArakari bhAjita mithyAtva dravyako ekakari guNie itanA dravya samyaktva moharUpa prinnmaa| tAteM dravya apekSA asa khyAtavA~ bhAgakA krama aayaa| bahuri anubhAga apekSA saMkhyAta anubhAga kAMDakanike ghAtakari jo mithyAtvakA anubhAgake pUrva anubhAgake anantavA~ bhAgamAtra ava zeSa rahA tAke (bhI) anantave bhAga mizramohakA anubhAga hai| bahuri yAke (bho) anantave bhAga samyaktvamohakA anubhAga hai, aise anubhAga hai, aise anubhAga apekSA anantavoM bhAgakA krama AyA / " 4. dvitIyopazamakI apekSA svAmitva gha 6/1,6-8.14/28886 saMpadhi ovasamiyacArittappaDivajaNivAhaNa buccde| taM jadhA-jo vedagasammAiTThI jIvo so tAva putvameva aNatANubadhI visNjoedi| - aba aupazamika cAritrakI prAptike vidhAnako kahate hai| vaha isa prakAra hai-jo vedaka samyagdRSTi (4-7 guNasthAnavartI) jIva hai vaha pUrva meM hI anantAnubandhI catuSTayakA vedana karatA hai| dha.1/1,1,27/210/11 ruva tAva uvasAmaNa-vihi vttissaamo| agaMtA gubadhi kodha-mANa-mAyA-lobha sammatta sammAmicchatta-micchattamidi edAo sattapayaDIo asaMjadasammAiTippaDi jAva appamattasaMjado tti tAva edesu jo vA sobaaubsaamedi| -pahale upazama vidhiko kahate haiM-anantAnubandhI krodha, mAna, mAyA, lobha, samyakprakRti, samyagmithyAtva, tathA mithyAtva ina sAta prakRtiyokA asaM yatta samyagdRSTi se apramattasaMyata guNasthAna taka ina cAra guNasthAno meM rahane vAlA koI bhI jIva upazama karanevAlA hotA hai / la sA./mU /205/251 upasamacariyAhimuhA vedagasammo aNaM bijoyittaa| -upazama samyaktvake sanmukha bhayA vedaka samyagdRSTi jIva so pahilai pUrvokta vidhAnata anantAnubandhIkA visaMyojana kari " go.ka /jI pra./550/743/4 tadvitIyopazamasamyaktvaM vedakasamyagdRSTyapramatta eva karaNatrayapariNAmai saptaprakRtirupazamayya gRhNAti.. / bahuri dvitoyopazama samyaktvako vedaka samyagdRSTi apramatta hI tIna karaNake pariNAmanikari sAtau prakRptiko upazamAya grahaNa rai hai| (go jI/jI pra. 704/141/17) aura bhI de. samyagdarzana IV/3/2) dha.1/1,1,27/214 vizeSArtha-"labdhisAra Adi granthomeM dvitIyopazama samyaktvakI utpatti apramatta-saMyata guNasthAna taka hI batalAyI hai, kintu yahA~para upazamana vidhike kathanameM usakI utpatti asaMyata samyadRSTi se lekara apramattayata guNasthAna taka kisI bhI eka guNasthAna meM batalAyI gayI hai| dhavalAmeM pratipAdita isa matakA ullekha zvetAmbara sampradAyameM pracalita karmaprakRti Adi grantho meM dekhane meM AtA hai|" 5. dvitIyopazamako apekSA darzanamoha upazama vidhi la sA /mU./205-218/256-272 uvasamacariyAhimuho vedagasammo aNa vijaayittaa| aMtomuhuttakAla adhApavatto'pamatto ya / 20 / / tato tiyaraNa vihiNA desaNamoha sama khu uvasamadi / sammatta pattivA aNNa ca guNaseDhikaraNavihI / 206 / sammassa aMsakhejjA samayapabaddhANudIraNA hodi / tatto muhattaate daMsaNamohatara kuNaI / 206 / sammattuppattIe guNasakamapUraNassa kaalaado| saMkhejjaguNaM kAlaM viso hibaDhIhi / vaDhadi hu|217|| teNa para hAyadi vA vaDDhadi tavbaDhido visuddhIhi / uvasatadaMsaNa tiyo hodi pamattApamattesu / 218 / -upazama cAritrake sanmukha bhayA vedaka samyagdRSTi jIva so pahilai pUrvokta vidhAnate anantAnubandhIkA visaMyojanakari antarmuhUrta kAla paryanta adha pravRtta apramatta kahiye svasthAna apramatta ho hai| tahA pramatta apramatta viSa hajAroM bAra gamanAgamana kari pIche apramatta viSai vizrAmakara hai (antarmuhUrta kAla paryanta vaise hI pariNAmoke sAtha TikA rahai hai)| 205 / svasthAna apramatta viSai antarmuhUrta vizrAmAra tahA~ pIche tIna karaNa vidhAna kari yugapat darzanamAhako upazamA hai / tahA~ apUrvakaraNakA prathama samayatai lagAya prathamozamavat guNasakramaNa binA anya sthiti va anubhAga kANDakaghAta va guNazreNI nijarA sarva vidhAna jAnanA / anantAnubandhIkA visa yojana yAkai ho hai, tA viSe bhI sarva sthiti khaNDanAdi pUrvoktavat jAnanA / 206 / anivRttikaraNa kAlakA sakhyAtavA bhAga avazeSa rahe samyakravamohanIyake dravyako apakarSaNakAra (uparitana sthitimeM, guNazreNI AyAmameM, aura udayAvalI viSaM dIjiye hai)| so yahA~ udayAvalI viSai diyA jo udIraNAdravya asaMkhyAta samayaprabaddha pramANa Avai hai| yAtai pare antarmuhUrta kAla vyatIta bhaye darzanamohakA antara karai hai / 206 / prathamopazama samyaktvakI utpattiviSai pUrva guNa sakramaNa pUraNakAla (de upazama 2/3) antarmuhUrta mAtra kahyA thA, tAtai sakhyAta guNA kAla paryanta yaha dvitIyopazam samyagdRSTi prathama samayatai lagAya samaya samaya prati anantaguNI vizuddhatAkari badhai hai| aise ihA~ ekAntAnuvRddhatAkI vRddhikA kAla antamahUrta mAtra jAnamA 1217 / tisa ekAntAnuvRddhikAlate pIche vizuddhatA kari ghaTe vA badhai vA hAni vRddhi vinA jaisA kA taisA rahai ki niyama naahii| aise upazamAe hai tIna darzanamoha jAnai aisA jIva bahuta bAra pramatta apramatta niviSe ulaTani kari prApta ho hai / 218 / (dha.6/1,6-8,14/ 288-262); (dha. 1/1,1,27/210-214), (gA. jI./jI pra.704/ 1141/17); (go. ka./jI pra 550/743/4) / 6. upazama samyaktvameM anantAnubandhIkI saMyojanAke vidhi niSedha sambandhI do mata ka pA. 2/1-15/417/1 ubasamasammAdihissa aNaM tANubaMdhica ukka visaMjoeMtassa appadara hodi tti tattha appadarakAlaparUvaNA kAyavyA tti| Na, ubasamasammAdiddhissa aNatANubaMdhivisa oyaNAe abhaavaado| tadabhAvo kudo nnvvde| uksamasammAdi TThimmi avaDidapada gheva jainendra siddhAnta koza Page #455 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uparAma parUmANa uccAraNAiriyavayaNAdo Navvade / ubasamasammAdiTThimmi ajita AiraNe vimAname auranNabhAva ki Na dukkadi / saccameda jadita sutta hodi / sutteNa vakkhANa vAhijjadi Na bakvANeNa vakkhANa / ettha puNa do vi uvaesA parUyA donekarasa suntAnusAritapagamAbhAvAdo krimayuba samasammAdiTTimma janatA pauinasama sammakA vilaya asA bahuttAdo anaThAbhi visaMyojaNapariNAmANaM tatthAbhAvAdI vA / etha puNa visayojaNApakkho mahAsabhA yeNAyala milyo tAdI upasasaMtakammi yasa sAdiyAgayatakAlaparUyaM sutAsAritAdo c| prazna- jo upazamasamyagdRSTi cAra anantAnubandhIko viruyojanA karatA hai usake alpatara vibhaktirathAna pAyA jAtA hai, isalie upazama samyagdRSTimeM alpatara vibhaktisthAnake kAlakI prarUpaNA karanI cAhie ? uttara- nahIM, kyoMki upazamasamyagdRSTi jIvake anantAnumandhI cArako viyojanA nahIM pAyI jAtI hai| prazna'upazama sampAdaSTi jIvake anantAnubandhI cArako yojanA nahIM hotI hai' yaha kisa pramANase jAnA jAtA hai / uttara- 'upazamasamyagdRSTike eka avasthita pada hI hotA hai' isa prakAra pratipAdana karanevAle uccAraNAcAryake vacanase jAnA jAtA hai| prazna- 'upazamasamyaSTi anantAmandhI cArakI biyojanA hotI hai isa prakAra kathana karanevAle AcAryavacanake sAtha yaha ukta vacana virodhako prApta hotA hai, isalie yaha vacana apramANa kyoM nahIM hai| uttara-yadi upazamasamyagdRSTike anantAnubandhI dhArako viruyojanAkA kathana karanevAlA vacana sUtra vacana hotA to yaha kahanA satya hotA, kyoMki sUtra ke dvArA vyAkhyAna (TIkA) bAdhita ho jAtA hai / parantu eka vyAkhyAnake dvArA dUsarA vyAkhyAna bAdhita nahIM hotA, isalie 'upazama samyahaSTike anantAnumandoko visaMyojanA nahIM hotI hai. yaha vacana apramANa nahIM hai| phira bhI yahA~para dono hI upadezokA prarUpaNa karanA cAhie, kyoMki dono meM se amuka upadeza sUtrAnusArI hai| isa prakAra ke jJAna karanekA koI sAdhana nahIM pAyA jAtA hai| praznaupazamasamyagdRSTike anantAnubandhI cArakI birsayojanA kyo nahIM hotI hai uttara upazama samyakAlakI apekSA anantAmunIcatuSkakI visaMyojanAkA kAla adhika hai, athavA vahA~ anantAnubandhIkI viyojanA ke kAraNabhUta pariNAma nahIM pAye jAte hai| isase pratIta hotA hai ki upazamasamyagdRSTike anantAnubandhItI visaMyojanA nahIM hotI hai| phira bhI yahA~ upazamasamyagdRSTi ke anantAkI viyojanA hotI hai' yaha pakSa hI pradhAna rUpase svIkAra karanA cAhie, kyoki isa prakArakA upadeza paramparAse hai / 3. cAritramohakA upazama vidhAna 1. cAritramohakI upazama vidhi la. sA.217-303/26-384 evaM pamattamiyara parAvattisahassaya tU kADhUNa | igayosamohaNIyaM uyasamadigI | 216 tikaraNa] ghosara kamakaraNa paidAyAdikaraNaM ca aMtarakaraNamupazamakaraNa upazAmane bhavati / 220 - aiseM (dvitIyopazama samyaktvakI prAvike pazcAt apramatate pramattaviSe ahajAro bhAra paTaniri ana tAnuSadhI catuSka binA avazeSa ikaIsa cAritramohakI prakRtike upazamAnekA udyama kareM hai| anya prakRtinikA upazama hotA nahIM, jAte tinikai upazama karanA hai / 216 / adhakaraNa, apUrvakaraNa, anivRttikaraNa, e tIna karaNa ara, sthitibandhApasaraNa, kramakaraNa, dezaghAtikaraNa, anantakaraNa, upazamakaraNa aise ATha adhikAra cAritramohake upazamavidhAna viSai pAie hai / tahA~ adha karaNa sAtizaya apramatta guNasthAnavartI muni kare hai| tAkA lakSaNa vA tAkA yA kArya jaise prathamopazama' samyaktvako sanmukha hote kahe hai taise 3. cAritramohakA upazama vidhAna ihA~ bhI jAnanA / vizeSa itanA - ihaoNsayamIke sabhave aisI prakRtinikA bandha va udaya kahanA / ara anantAnubandhI catuSka, naraka, tiryaMca Ayu binA anya prakRtinikA sattva kahanA | 22 | gha. 1/9.120/211/3 ra ekkaM pi kammamucasamadi kitu apuro pamiyama guNa bisohie to muso ekkkadvidivasAni didiDayAni vAditiyameANiridiyosaraNANi karedi / eneka TThidi khagra kAlambha tare rukhejja-sahamsANi aNubhAga-khaDayANi ghAdi / paDisamayamasa khejjaguNAe seDhIe padesa Nijjara kredi / je appasatya - kammaseNa badhadi tesi padesaggasakhejja guNAe seDhIe aNNapaDI bajmANiyAsu sakAmedi puNo apuvyakaraNa boleUNa aNiya-guNaTThANa pavisiUNa to muhuttamaNe Neva vihANeNAcchiya mArasa ksAtha-Naya-goksAyANamatara anto muhusena karedi utare ka paDhama samayAdI umara ato gaM sakhena guNAe seDie saya vedamuvAmedi tadA to gaMtRRNa bahu sayavedamusAmahAnasAmedido asohu gagaNA choksAe parisarAsaha uvasAmedi tatto uvari samaUNa -- doAvaliyAo gaMtUNa purisavedaNavakadhAdi tattau atomuhuttamuvarigatUNa paDisamayamasakhejjAe guNa seDhie apaJcavakhANa paJcakakhANAvaraNasaNide dINi vi kokA-cirANa satakammeNa saha jugavamuvasAmedi tatto uvari do AvaliyAo samaUNAo gatUNa kodha-sajalaNa Navaka-badha sAmedi / tado aTomuhataM gatUNa tesi caiva duhi mANamasa selAe guNaseDhIe mANasajalaNa-cirANa-sata kammeNa saha jugava uvasAmedi / tado samaUNa-do AvaliyAo gatUNa mANasaM'jalaNamuvasAmedi / tado paDisamaya masakhejjaguNAe seDhIe unasAmeto atomuhuttaM gaM tUNa duvihaM mAya mAyA sajala - cirANa-satakammeNa saha jugava uvasAmedi / tado do AliyA samaNAo gatUNa mAyA-sajanavasAmedi / tado samayaM paSTi avaguNAe Dhoe pade sAmeto to gaMNa lobha - sajala - cirANa-saMta kammeNa saha paJcakkhANApaccakkhANAvaraNaduvihaM lobha lobha-vedagadvAe vidiya-ti-bhAge suhumakiTTIo kareM to uvasAmedi samakiTTi mosUNa abaseso mAdaralobhI phaya go somAliyo abhiya-parimasamae usaMto vaMsayavedaDi jAna madarasomo sitAba evAsi paDaNamaNihI usAmago hodi do patara-sama-maTTi lobha veda to aNiyaTTi saNNo suhumasaoNparAio hodi / tado so appaNI carima-samae lohasajalaNa suhumakaTTi sarUvaM nissesamuvasAmiya usa kAya mIrAgama hodisA mohavIyarasa uvasAmaNa-vihI" apUrvakaraNa guNasthAna meM eka bhI karma kA upazama nahIM hotA kintu apUrvavaraNa guNasthAnavAlA jIva pratyeka samaya anantaguNI nizuddhihatA huA eka-eka antarmuhurta meM eka-eka sthiti khaNDakA ghAta karatA huA saMkhyAta hajAra sthiti khaNDokA ghAta karatA hai| aura utane ho sthitibandhApasaraNoko karatA hai / tathA eka-eka sthitikhaNDake kAla meM sakhyAta hajAra anubhAga khaNDoMkA ghAta karatA hai aura pratisamaya asaMkhyAta guNita-zreNI rUpase pradezakI nirjarA karatA hai tathA kina aprazasta prakRtiyoMkA bandha nahI hotA hai. unakI karma vargaNAoko usa samaya madhanevAlI anya prakRtiyoMmeM asaMkhyAtaguNita zreNIrUpase saMkramaNa kara detA hai| isa taraha apUrvakaraNa guNasthAnako ullaGghana karake aura anivRttikaraNa guNasthAna meM praveza karake, eka antarmuhUrta pUrvokta vidhi se rahatA hai| tatpazcAta eka antarmuhUrta kAlake dvArA bAraha kSAya aura nau nokSAya inakA antara (karaNa) karatA hai| (yahA~ kramakaraNa karatA hai / arthAt vizeSa kramase sthitibandhako ghaTAtA huA una 21 prakRtiyo kA patyamAtra sthitibandha karane lagatA hai (la./ sA. 227 440 jainendra siddhAnta koza - - Page #456 -------------------------------------------------------------------------- ________________ upazama 441 6. aupazamika bhAva nirdeza 238) antarakaraNa vidhike ho jAne ke pazcAta. kramakaraNa karatA hai arthAt kramapUrvaka ina 21 prakRtiyokA upazama karatA hai / ) prathama samayase lekara Upara antarmuhurta jAkara asaMkhyAtaguNIzreNI ke dvArA 'napu sakaveda kA' upazama karatA hai| tadanantara eka antarmuhUrta jAkara 'khIvedakA' upazama karatA hai| phira eka antamuhUrta jAkara 'puruSaveda' ke / eka samaya ghATa do AvalImAtra navaka samayaprabaddhoko choDakara bAkI sampUrNa) prAcIna sattAmeM sthita karmake sAtha 'chaha mokaSAyokA' (yugapata) upazama karatA hai| isake Age eka samaya kama do AvalI kAla bitAkara puruSavedake navaka samaya prabaddhakA upazama karatA hai| isake pazcAt (puruSavedavat hI pahile prAcIna sattAkA aura phira navaka samayaprabaddhakA upazama karane ke kramapUrvaka asaMkhyAtaguNazreNI ke dvArA 'sajvalana krodha' ke sAtha 'apratyAkhyAna aura pratyAkhyAna krodhokA' phira isI prakAra 'tIno mAnava mAyAkA' upazama karatA hai| tatpazcAt pratyeka samayameM asaMkhyAta guNazreNIrUpase karma pradezokA upazama karatA huA, lobhavedakake dUsare tribhAgameM sUkSmakRSTiko karatA huA 'saMjvalana lobha' ke navaka samaya prabaddhoko choDakara prAcIna sattAme sthita karmoM ke sAtha pratyAraNyAna va apratyAkhyAna ina dono lobhokA eka antarmuhUrta meM upazama karatA hai| isa taraha sUkSmakRSTigata lobhako choDakara aura eka samaya kama do AvalImAtra navaka samaya prabaddha tathA ucchiSTAvalI mAtra niSekoko choDakara zeSa spardha kagata sampUrNa bAdara lobha anivRtti karake carama samayameM upazAnta ho jAtA hai| isa prakAra napusakavedase lekara jaba taka bAdara sajvalana lobha rahatA hai taba taka anivRttikaraNa guNasthAnavAlA jIva ina pUrvokta prakRtiyokA upazama karanevAlA hotA hai| isake anantara samayameM jo sUkSmakRSTigata lobhakA anubhava karatA hai aura jisane 'anivRtti' isa saMjJAko naSTa kara diyA hai, aisA jIva sUkSmasAmparAya guNasthAnavartI hotA hai| tadanantara vaha apane kAlake carama samayameM sukSmakRSTigata sampUrNa lobha sajvalanakA upazama karake upazAntakaSAya vItarAga-chadmastha hotA hai| isa prakAra mohanIyakI upazama vidhikA varNana samApta huA / (dha 6/1,6-8,14/262-316) 4. upazama sambandhI kucha niyama va zaMkAe~ 1. antarAyAmameM praveza karanese pahale mithyAtva hI rahatA hai dha.6/1,6-8,6/6/240 micchattavedaNIyaM kamma uvasAmagassa boddhavva / uvasate AsANe teNa paraM hoi bhayaNijjaM / - upazAmakake jaba taka antara praveza nahI hotA hai taba taka mithyAtvavedanIya karmakA udaya jAnanA caahie| darzanamohanIyake upazAnta honepara, arthAt upazama samyaktvake kAlameM, aura sAsAdana kAlameM mithyAtva karmakA udaya nahIM rahatA hai| kintu upazama samyaktvakA kAla samApta honepara mithyAtva kA udaya bhajanIya hai, arthAt kisIke usakA udaya bhI hotA hai aura kisIko nahIM bhI hotA hai (mizraprakRti yA samyakrava prakRtikA udaya ho jAtA hai)| 2. upazAnta dravyakA avasthAna apUrvakaraNa taka hI hai Upara nahIM go. ka./jI. pra. 450/566/5 yat upazAntadravyaM udayAvavyA nikSeptumazakyaM tava apUrva karaNaguNasthAnaparyantameva syAt / tadupari guNasthAneSu yathAsaMbhava zakyamityartha / - upazAnta dravyakA udayAvalImeM prApta karane ko samartha na honekA niyama apUrvakaraNa guNasthAna paryanta hI hotA hai| usake Upara ke guNasthAnameM yathAsambhava zakya hai| 3.navaka prabaddhakA eka AvalIparyanta upazama sambhava nahIM gha.11.1.27/215 vizeSArtha /13 jina karmaprakRtiyoMkI mandha, udaya aura sattva vyucchitti eka sAtha hotI hai, unake bandha aura udaya vyucchittike kAlameM eka samaya kma do AvalI mAtra navaka samaya prabaddha raha jAte hai| (de upazama 3), jinakI sattva vyucchitti anantara hotI hai, vaha isa prakAra hai ki vivakSita (puruSaveda Adi) prakRtike upazama yA kSapaNa honeke do AvalI kAla avaziSTa raha jAnepara dvicaramAvalI ke prathama samayame bandhe hue dravyakA,andhAvalIko vyatIta karake caramAvalI ke prathama samayase lekara, pratyeka samayameM eka phAlikA upazama yA kSaya hotA huA caramAvalIke anta samayameM sampUrNa rItise upazama yA kSaya hotA hai| tathA dvicaramAvalIke dvitIya samayame jo dravya bandhatA hai usakA caramAvalI ke dvitIya samayase lekara anta samaya taka upazama yA kSaya hotA huA antima phAliko choDakara sabakA upazama yA kSaya hotA hai| isI prakAra dvicaramAvalIke tRtIyAdi samayome bandhe hue dravyakA bandhAvalIko vyatIta karake, caramAvalIke tRtIyAdi samayase lekara eka-eka phAlikA upazama yA kSaya hotA huA kramase do Adi phAlirUpa dravyako choDakara zeSa samakA upazama yA kSaya hotA hai| tathA caramAvaloke prathamAdi samayoMmeM bandhe hue dravyakA upazama yA kSaya nahIM hotA hai, kyoMki, bandha hue dravyakA eka Avalo taka upazama nahIM hotA aisA niyama hai / isa prakAra caramAvalIkA sampUrNa dravya aura dvicaramAvalIkA eka samaya kama AvalI mAtra dravya upazama yA kSaya rahita rahatA hai, jisakA prAcIna sattAme sthita karmake upazama yA kSaya ho jAneke pazcAta hI upazama yA kSaya hotA hai| 4. upazamana kAla sambandhI zaMkA prazna-la sA /jI, pra.87 ke anusAra prathama sthitike prathama samayase lekara usake antima samaya taka prati samaya dvitIya sthitike dravyako upazamAtA hai| parantu la sA/jI pra. 64 ke anusAra prathama sthitike kAlase darzanamohako upazamAne kAla samayakama do AvalI mAtra adhika hai| ina dono kathanome virodha pratIta hotA hai| uttarapahile kathanameM navIna bandhakI vivakSA nahIM hai, aura dUsaremeM navIna bandhakI vivakSA hai| jo bandha hue pIche eka AvalI taka to acala rahatA hai aura usake Age eka AvalI usako upazamAne lagatA hai| (dekho isase pahilA shiirssk)| 5. upazama viSayaka prarUpaNAeM * mUlottara prakRtiyoMkI prazasta aprazasta umazamanAkA nAnA jIvApekSA bhaMga vicaya -de dha. 15/pR.277-280 * mUlottara prakRtiyoMkI sthiti upazamanA sambandhI samukIrtanA va bhaMga vicaya -de.dha. 15/pR 280-281 __ * mUlottara prakRtiyoMkI anubhAga upazamanA sambandhI samukIrtanA va bhaMga vicaya -de.dha. 15/pR 282 * mUlottara prakRtiyokI pradeza upazamanA sambandhI samu kIrtanA va bhaMga vicaya -de. gha. 15/pR. 282 6. aupazamika bhAva nirdeza 1. aupazamika bhAvakA lakSaNa sa. si. 2/9/146/8 "upazama' pryojnmsyetyaupaamkH|" -jisa bhAvakA prayojana arthAta kAraNa upazama hai vaha aupazamika bhAva hai| (rA. vA. 2/1/8/100/23) gha. 1/1,1,8/161/2 teSAmupazamAdIpazamikaH / * guNasahacAritvAdAramApi guNasaMjJA pratilabhate |-jo kama ke upazamase utpanna hotA hai use aupazamika bhAva kahate hai| (kyoMki) guNoke sAhacarya se AtmA bhI guNasaMjJAko prApta hotA hai| (dha.541, 7, 1/185/1), (dha.5/ jainendra siddhAnta koza Page #457 -------------------------------------------------------------------------- ________________ upazama 442 upazAnta kaSAya 1,7.6/1), (go ka./mU. 814/187); (go. jI./jI. pra.826.13) (paM. dha /u. 167) / paM.kA./ta.pra.16/106 upazamena yukta aupazamika / -upazamase yukta (bhAva) aupazamika hai| sa. sA./tA vR. 320 AgamabhASayaupazamikakSAyopazAmika-kSaNikabhAvaprayaM bhaNyate / adhyAtmabhASayA puna zuddhAbhimukhapariNAma zuddhopayoga ityAdi paryAyasahA lbhte| -Agama bhASAmeM jo aupazamika kSAyopazamika yA kSAyika ye tIna bhAva kahe jAte hai, ve hI adhyAtma bhASAmeM zuddhAbhimukha pariNAma yA zuddhopayoga Adi saMjJAoM ko prApta hote hai| 2. aupazamika bhAvake bheda-prabheda va.saM.145, 6/sU. 17/14 jo so obasamio avivAgapaJcaio jIvabhAvabaMdho NAma tassa imo Nidde so-se ubasaMtakohe uvasaMtamANe unasatamAe ubasatalohe uvasatarAge uvasaMtadose uvasatamohe uvasatakasAyavIyarAyachadumatthe u vasamiyaM sammattaM, usamiya cArittaM, je cAmaNNe evamAdiyA upasamiyA bhAvA so savvo uvasamiyo avibAgapaccayo jIva bhAvabaMdho NAma / 17|-jo aupazamika avipAkapratyayika jIva bhAvabandha hai usakA nirdeza isa prakAra hai-upazAntakrodha, upazAnta mAna, upazAnta mAyA, upazAnta lobha, upazAntarAga, upazAnta doSa (pa), upazAmtamoha, upazAntakaSAya vItarAgachadmastha, aupazamika samyaktva, aura aupazamika cAritra, tathA inase lekara jitane (anya ) aupazamika bhAva hai, vaha saba aupazamika avipAkapratyayika jIvabhAvabandha hai / 17 sa. sU. 2/3 "samyaktvacAritre / 3)" -aupazamika bhAvake do bheda hai aupazamika samyaktva aura aupazamika cAritra / (sa si. 2/3/152/ 6) (na, ca. vR. 370); (ta. sA 2/3), (go, ka /mU 816/668) gha,11,7, 1/7ba TIkA/160 "sammatta cAritta do ceya ThANAimuvasameM hoti / a viyappA ya tahA kohAjhyA muNedavyA 171.. aovasamiyassa bhAvassa sammatta cArittaM cedi doNi ThANANi / kudo| uksamasammattaM usamacArimidi dohA ce uvlNbhaa| uvasamasammattameyavihaM / ovasamiyaM cArittaM sattaviha / taM jahANavu sayaveduvasAmaNa, e eya cArittaM, irithaveduvasAmaNadvAe vidiya, parisa-chaNNokasAyauvasamasAmaNadAe tadiya, kohuvasAmaNaddhAe cautthaM, mANuvasAmaNadvAe paMcama, mAvovasAmaNadvAe chaThTha, lohavasAmaNadvAe sattamobasamiyaM cAritta / bhiNNava jaligeNa kAraNabhedasTiIdo upasamiyaM cArittaM sattavihaM uttaM / aNNa hA pRNa ANeyapayAra, samaya paDi uvasamaseDihmi pudha pudha asaMkhejjaguNase ddinnijjraannimittprinnaamublNbhaa|"-aupshaamik bhAva meM samyaktva aura cAritra ye do hI sthAna hote hai| tathA aupazamika bhAvake vikalpa ATha hote hai, joki krodhAdi kaSAyoke upazamana rUpa jAnanA caahie|7| aupazamika bhAvake samyaktva aura cAritra ye do hI sthAna hote hai, kyoki aupazamika samyakrava aura aupazamika cArita ye do hI bhAva pAye jAte haiM / inameMse aupazamika samyaktva eka prakArakA hai aura aupazamika cAritra sAta prakArakA hai / jaise-napusakvedake upazamana kAla meM eka cAritra, strI vedake upazamana kAla meM dUsarA cAritra, puruSaveda aura cha naukaSAyoMke upazamana kAla meM tIsarA cAritra, krodhasaMjvalanake upa zamanakAlameM cauthA cAritra, mAnasaMjvalanake upazamanakAla meM pA~cavA~ cAritra, mAyAsaMjvalanake upazamanakAlameM chaThA cAritra aura lobhasaMjvalanake upazamanakAla meM sAtavA~ aupazamika cAritra hotA hai| bhinna-bhinna kAryoMke liMgase kAraNomeM bhI bhedakI siddhi hotI hai, isalie aupazamika cAritra sAta prakArakA kahA hai| anyathA arthAt ukta prakArakI vivakSA na kI jAya to, vaha aneka prakAra hai, kyoki, prati samaya upazama zreNI meM pRthaka-pRthak asaMkhyAta guNa zreNI nirjarAke nimittabhUta pariNAma pAye jAte hai| upazama cAritra-de caaritr| upazama zreNI-de. zreNI 3 / upazama sattva kAla-de. kAla 1 / upazama samyaktva-de. samyagdarzana IV/2 upazAMta karma-dha 12/4, 2, 10, 2/303/5 dvAbhyAmAbhyo byaptirikta karma pudgalaskandha upazAnta / = ina donoM udIraNA yA udaya tathA bandhase vyatirikta karma puddhagalaskandha upazAnta hai| go. ka./jI pra 440/563/3 "yatkarma udayAvanyA nikSeptumazakyaM tadupa zAntaM naam|"-jo karma udayAvalI viSa prApta karaneko samarthana hUje so upazAnta khiye| upazAnta kaSAya-4.saM/prA 1/24 kasayAhalaM jala vA sarae saravANiya va Nimmalaya / sayalovasaMtamoho upasaMtaksAya hoi / 24 / = katakaphalase sahita jala, athavA zaradakAlameM sarovara kA pAnI jisa prakAra nirmala hotA hai, usI prakAra jisakA sampUrNa mohakarma sarvathA upazAnta ho gayA hai.aisA upazAnta kSAya guNasthAnavI jIva atyanta nirmala pariNAmavAlA hotA hai / 24 / (dha 1/1,1,16/gA 122/186); (go. jI /m 61/161); (paM sa.saM 1/47) / rA vA. 1/1/22/110/11 sarvasyopazamAt upazAntakaSAya |-smst mohakA upazama karanevAlA upazAnta kaSAya hai| (dra.saM/TI.13/3948) dha, 1/11,16/188/1 upazAnta kaSAyo yeSAM te upazAntakaSAyAH) vIto vinaSTo rAgo yeSAM te viitraagaa| chadma jJAnahagAvaraNe, tatra tiSThantIti chadyasthA / vItarAgAzca te chadmasthAna vItarAgacha sthaa| etena sarAgachadmastha niraaktirbgntvyaa| upazAntakSAyAzca te bItarAgachadmasthAzca upazAntakaSAyavItarAgacha sthA' |-jinkii kaSAya upazAnta ho gyii| unheM upazAntakaSAya kahate hai| jinakA rAga naSTa ho gayA hai unhe vItarAga kahate hai| 'chama' jJAnAbaraNa aura darzanAvaraNako kahate hai unameM jo rahate hai unhe cha aAstha karate hai| jo vItarAga hote hue bhI chadAratha hote hai unhe vItarAga dvAratha bahate hai| isameM Aye hue vItarAga vizeSaNase 61ma guNasthAna ke rAgacha grasthokA nirAkaraNa samajhanA caahie| jo upazAntavadhAya hote hue bhI vItarAga cha dastha hote hai unheM upazAnta pAya vItarAga cha dastha kahate hai| 2. isa guNasthAnameM cAritra aupazamika hotA hai aura samyaktva aupazamika yA kSAyika gha. 1/1116/181/2 etasyopazamitAzeSakSAyaravAdIpada miya , samyaktvApekSayA kSAyika aupazamiko vA gunnH|-is guNasthAna meM sampUrNa kSAyeM upazAnta ho jAtI hai, isalie (cAritra mohakI apekSA isameM aupazamika bhAva hai| tathA samyagdarzanakI apekSA auzamika aura kSAyika dono bhAva hai| 3 upazAnta kaSAya guNasthAnakI sthiti la, sA /jI.pra 373/461 tata kSudrabhavagrahaNaM vizeSAdhikaM / tata upazAntakaSAya kAlo dviguNa / " -nA sakveda upazamAvaneke kAlase kSudrabhavakA kAla vizeSa adhika hai, so yaha eka zvAsake aThArahave bhAgamAtra hai|373 tisa kSudrabhavatai upazAntakaSAyakA kAla dUnA hai| 4. anya sambandhita viSaya * upazama va kSapaka zreNI -de. zreNI 3,4 * isa guNasthAnakI punaHpunaH prApti kI sImA --de. saMyama 2 * isa guNasthAnase girane sambandhI -de, zreNI 4 * yahA~ maraNa sambhava hai para devagatime hI upaja -de. maraNa 3 jainendra siddhAnta koza Page #458 -------------------------------------------------------------------------- ________________ upazAmaka upAdhi * isa guNasthAname karma prakRtiyoke bandha udaya sattvAdi prarUpaNAeM -de. vaha vaha nAma * sabhI guNasthAnoMme Ayake anusAra hI vyaya hotA hai -de. mArgaNA * isa guNasthAname sambhava mArgaNAsthAna jIvasamAsa Adi 20 prarUpaNAe~ -de sat * isa guNasthAnakI sat, saMkhyA, kSetra, sparzana, kAla, antara, bhAva va alpabahutva sambandhI ATha prarUpaNAe~ -de, vaha vaha nAma upazAmaka-sa. si 6/45/456/1 eva saH kSAyikasamyagdRSTibhUzvA zreNyArohaNAbhimukhazcAritramohopazamaM prati vyApriyamANo vizuddhiprakarSayogAdupazamakavyapadezamanubhavan pUrvoktAdasakhyeyaguNanirjaro bhavati / isa prakAra vaha kSAyika samyagdRSTi hokara zreNIpara ArohaNa karaneke sanmukha hotA huA tazA cAritramohanIyake upazama karaneke lie prayatna karatA huA vizuddhike prakarSa yaza 'upazamaka' saMjJAko anubhava karatA huA pahale kahI gayI nirjarAse asaMkhyeya guNa nirjarAvAlA hotA hai| dha. 1/1,1,27/224/8 je puNa tesiM ceva uvasAmaNamhi vAvadA te uvsaamgaa| =jo jova karmoM ke upazamana karane meM vyApAra karate hai unhe upazAmaka kahate hai| ka. pA. 1/1-10/ 115/347/8 uvasamaseDhi caDhamANeNa mohaNIyassa atarakaraNa kade so 'uvasAmao' tti bhaNNAdi / -upakSamazreNIpara caDhanevAlA jIva cAritramohakA antarakaraNa kara lenepara upazAmaka kahA jAtA hai / (dha. 6/1,6-8,6/232/5) / 2. upazAmakake bheda upazAmaka do prakArakA hotA hai-apUrvakaraNa upazAmaka aura anivRttikaraNa upazAmaka / upasaMpadA-bha A./mU 501-514 tiyaraNasavAvAsayapaDipuNNaM tassa kiriya kiriym| viNaeNamajalikado vAiyavasama ima bhaNadi 506 / pumbajjAdI savvaM kAdUNAloyaNaM suparisuddha' / dasaNaNANacArite Nisaglo viharidu icche / 511 / acchAhi tAma suvidida vIsatyo mA ya hohi unbaado| paDicaraehi samatA iNamaTTha saMpahAremo // 14 // -mana vacana aura zarIrake dvArA sarva sAmAyika Adi cha Avazyaka karma jisameM pUrNatAko prApta hue hai aisA kRtikarma kara arthAta vandanA karake vinayake sAtha kSapaka hAtha jor3akara zreSTha AcAryako Age likhe hue sUtrake anusAra vijJapti detA hai|506| dIkSA grahaNakAlase Aja taka jo jo vratAdikoMmeM doSa utpanna hue ho unakI mai daza doSose rahita AlocanA kara darzana jJAna aura cAritrameM nizamya hokara pravRtti karanekI icchA karatA hU~ / 511 / he kSapaka, aba tuma nizaMka hokara hamAre saMghameM Thaharo, apane mana meM se khinnatAko dUra bhgaao| hama praticArakoMke sAtha tumhAre viSayameM avazya vicAra kreNge| (aisA AcArya uttara dete hai)| isa prakAra upasapAdhikAra samApta huaa| bha A./vi. 501 kI utthAnikA 728 gurukule Atma nisargaH upasaMpA nAma samAcAra bha A./vi68/166/6 upasaMpayA AcAryasya Dhokana gurukula meM apanA AtmasamarpaNa karanA yaha upasapA zabdakA abhiprAya hai / 506 AcAryake caraNamUla meM gamana karanA upasaMpadA hai 168 / upasaMyata-de. samAcAra upasamudra-ma. pu. 25/46 bahiH samudramudriktaM dvaipa nimnopagaM jalam / samudasyeva niyaMdam andherArAda vyalokayata 46 unhoMne (bhArata cakravartIkI senAne) samudra ke samIpa hI samudrase bAhara uchalauchala kara gahare sthAna meM ikaTThe hue dvIpa sambandhI usa jalako dekhA jo ki samudrake niyaMdake samAna mAlUma hotA thaa| arthAt samudra kA jo jala uchala-uchala kara samudra ke samIpa hI kisI gahare sthAnameM ikaTThA ho jAtA hai vahI upasamudra kahalAtA hai / upasarga-tIrtha karopara bhI kdAcit upasarga Ate hai-de. tIrthakara 1 upastha-upastha indriyakI pradhAnatA-de saMyama 2 / upasthApanA-1. chedopasthApanA cAritra-de. chedopasthApanA, 2. upasthApanA prAyazcitta-de prAyazcitta / upAtta-rA. vA 111/6/52(24 upAttAnIndriyANi manazca, anupAttaM prakAzopadezAdipara tatprAdhAnyAdavagama' parokSa / -upAtta indriyoM va mana tathA anupAta prakAza upadezAdi para hai| parakI pradhAnatAse honevAlA jJAna parokSa hai| ga. vA 6/7/1/600/7 AtmAnA rAgAdipariNAmAtmanAmanormabhAvena gRhItAni upAttAni pudgaladravyANi, anupAttAni paramANyAdIni, teSAM sarveSAM dravyAtmanA nityatvaM paryAyAtmanA satatamanaparatabhedasasarga vRttitvAdanityatvam / -mAtmAke rAgAdi pariNAmoMse karma aura nokarma rUpameM jina pudgala dravyoMkA grahaNa kiyA jAtA hai ve upAtta pudagaladravya tathA paramANu Adi anupAtta pudgala sabhI dravyadRSTise nitya hokara bhI paryAya dRSTi se pratikSaNa paryAya parivartana honese anitya hai| upAdAna-nyA. vi /vR 1/133/486/4 vivikSataM vastu upAdAnam uttarasya kAryasya sajAtIyaM kAraNaM prakalpayet / vivakSita uttara kAryakA sajAtIya kAraNa kalpita kiyA gayA hai| aSTasahasrI/pR. 210 tyaktAsyaktAtyarUpaM yatpUrvApUrveNa vartate / kAlatraye'pi tana dravyamupAdAnamiti smRtam / yat svarUpaM tyajatyeva yanna tyati srvthaa| tannopAdAnamarthasya kSaNika zAzvata yathA / jo (dravya) tInoM kAloM meM apane rUpako choDatA huA aura nahI choDatA huA pUrva rUpase aura apUrva rUpase varta rahA hai vaha upAdAna kAraNa hai, aisA jAnanA caahie| jo apane svarUpako choDatA hI hai aura jo use sarvathA nahIM choDatA vaha arthakA upAdAna nahI hotA jaise kSaNika aura shaashvt| bhAvArtha-dravyameM do aMza hai-eka zAzvata aura eka kSaNika / guNa zAzvata honeke kAraNa apane svarUpako trikAla nahIM choDate aura paryAya kSaNika honeke kAraNa apane svarUpako pratikSaNa choDatI hai / yaha dono ho aMza usa dravyase pRthak koI arthAntara rUpa nahIM hai| ina donoMse samaveta dravya hI kAryakA upAdAna kAraNa hai| antarabhUta rUpase svIkAra kiye gaye zAzvata-padArtha yA kSaNikapadArtha kabhI bhI upAdAna nahIM ho sakate hai / kyoki sarvathA zAzvata padArtha meM pariNamanakA abhAva honeke kAraNa kArya hI nahI taba kAraNa kise kahe / aura sarvathA kSaNika padArtha pratikSaNa vinaSTa hI ho jAtA hai taba use kAraNapanA kaise bana sakatA hai / (jJAnadarpaNa 57-58) aSTasahasro zlo.58 kI TIkA-"pariNAma kSaNika upAdAna hai aura guNa zAzvata upAdAna hai|" nimitta upAdAna ciTThI paM.banArasIdAsa-"upAdAna vastukI sahana zakti hai|" 2. upAdAnakI mukhyatA gauNatA-de kAraNa IT upAdhi-sa.ma 12/146/5 sAdhanAvyApaka. sAdhyena samavyAptima khalu upaadhirdhiiyte| tatputratvAdinA zyAmatve sAdhye zAkAdyAhArapariNAmavat / -sAdhanake sAtha avyApaka aura sAdhya ke sAtha vyApaka hesuko upAdhi kahA jAtA hai| jaise 'garbha meM sthita maitrakA putra zyAma varNa kA hai, kyoMki yaha maitrakA putra hai, maitrake anya putrokI taraha' jainendra siddhAnta koza Page #459 -------------------------------------------------------------------------- ________________ upAdhyAya xx ubhayazudidha yaha anumAna sopAdhika hai / kyoMki yaha maicatanayatva' hetu zAkapA- kaMjarava upAdhike Upara avalambita hai| sama /rAyacanda granthamAlA/pR 184/1/1 vivakSita kisI vastumeM svayaM rahakara usako anekoM vastuose jUdA karane vAlA jo dharma hotA hai, usako upAdhi kahate hai| upAdhyAya--ni sA /mU 74 rayaNattayasaMjutA jigakahiyapayatthadesayA sUrA / NikkakhabhAvasahiyA ubajjhAyA erisA hoti / 74 / -ratnatrayase saMyukta jinakathita padArthoMke zUravIra upadezaka aura ni kAMkSa bhAva sahita, aise upAdhyAya hote hai| (dra. sa /mU 13) / mU A /mU 111 vArasaga jiNakkhAdaM sajjhAya kathitaM budhe / uva desai sajjhAyaM teNUvajjhAya uccadi 511 // -bAraha aga caudahapUrva jo jinadevane kahe haiM unako paNDita jana svAdhyAya kahate hai| usa svadhyAyakA upadeza karatA hai, isalie vaha upAdhyAya kahalAtA hai| gha. 1/1,1.1/32/10 coddasa-puvva-mahopahima higamama sivasthio sivatthINaM / sIlaMdharANa vattA hoi muNIso uvajjhAyo / 32 // -jo sAdhu caudaha pUrva rUpI samudra meM praveza karake arthAta paramAgamakA abhyAsa karake mokSamArga meM sthita hai, tathA mokSake icchuka zola dharo arthAta muniyoko upadeza dete hai, una munIzvaroko upAdhyAya parameSThI kahate hai| rA. vA. 6/24/4/623/13 vinayenopetya yasmAd vratazolabhAvanAdhiSThAnAdAgarma zrutArakhyamadhIyate ityupadhyAya / = jina vratazIla bhAvanAzAlI mahAnubhAvake pAsa jAkara bhavya jana vinayapUrvaka zrutakA adhyayana karate hai ve upAdhyAya hai / (sa.si 1/24/442/7), (bha. A./vi. 46/ 154/20) / dha 1/1,1.1/50/1 caturdaza vidyAsthAnavyAkhyAtAra upAdhyAyA. tAtkAlikapravacanavyAkhyAtAro vA AcAryasyoktAzeSalakSaNasamanvitA. saMgrahAnugrahAdiguNahInAH / sa caudaha vidyA sthAnoke vyAkhyAna karanevAle upAdhyAya hote hai,athavA tatkAlIna paramAgamake vyAkhyAna karanevAle upAdhyAya hote hai / ve sa graha anugraha Adi guNoko chor3akara pahile kahe gaye AcArya ke samasta guNoMse yukta hote hai / (pa pr/tto.7)| paM.dha./u.656-662 upAdhyAya samAdhIyAn vAdI syAdvAdakovida / vAgmI vArabrahmasarva jJa. siddhaantaagmpaarg'656| kavi tyagrasUtrANAM zabdArthaH siddhsaadhnaat| gamako'ryasya mAdhurye dhuryo vaktRtvavartmanAm / 660 / upAdhyAyasvamityatra zrutAbhyAso'sti kAraNam / yadadhyeti svayaM cApi ziSyAnadhyApayedguru / 661 / zeSastatra vatAdInA sarvasAdhAraNo vidhi .6621 = upAdhyAya-zakA samAdhAna karanevAlA, suvaktA, vAgbrahma, sarvajJa arthAva middhAnta zAstra aura yAvata AgamoM kA pAragAmI, vArtika tathA sutroMko zabda aura artha ke dvArA siddha karanevAlA honese kavi, artha meM madhuratAkA dyotaka tathA vaktRtvake mArga kA agraNI hotA hai|656-66|upaadhyaaypnemeN zAstrakA vizeSa abhyAsa hI kAraNa hai, kyoki jo svaya adhyayana karatA hai aura ziSyoko bhI adhyayana karAtA hai vahI guru upAdhyAya hai|661| upAdhyAyameM vatAdikake pAlana karanekI zeSa vidhi sarva muniyoke samAna hai|662| 2. upAdhyAyake 25 vizeSa guNa 11 aMga va 14 pUrvakA jJAna honese upAdhyAyake 25 vizeSa guNa kahe jAte haiN| zeSa 28 mulaguNa Adi samAna rUpase sabhI sAdhuoM meM pAye jAneke kAraNa sAmAnya guNa hai| 3. anya sambandhita viSaya * upAdhyAyame kathaMcit devatva-de. deva /1 * AcArya upAdhyAya sAdhumeM kathacit bhedAbheda-de, sAdhu 6 * zreNI ArohaNake samaya upAdhyAya padakA tyAga-de. sAdhu 6 upAyavicA-dharmadhyAnakA eka bheda de. dharmadhyAna 1 upAlambha-nyA sU /bhASA 1-1/41 sthApanA sAdhana pratizeSa upA lmbh.| - sthApanA arthAt sAdhana aura pratiSedha arthAt upAlambha / upAsakAcAra-de. usa nAmakA shraavkaacaar| upAsakAdhyayana-davyazrutajJAnakA sAtavA~ aMga-de. zrutajJAna III upAsanA-pra. sA /tA vR 262/354/12 upAsana zuddhAtmabhAvanAsahakArikAraNanimittasevA / = zuddhAtma bhAvanAkI sahakArI kAraNarUpase kI gayI sevAko upAsanA kahate hai| upadravarAMgacaritra/sarga/zloka) mathurAke rAjAkA putra thA (16) lalitapurake rAjA devake sAtha yuddha meM varAga dvArA mArA gayA (18/65) upekSA-sa si 1/10/17/10 rAgadveSayorapraNidhAna mussekssaa|-raagdvess rUpa pariNAmokA nahI honA upekSA hai (bha.A/vi.1666/1516/16) ta anu/mU 136 mAdhyasthya samatopekSAvairAgyaM saamymspRhaa| baitRSNyaM prazama. zAntirityekArtho'bhidhIyate / 13 / / -mAdhyasthya, samatA, upekSA, vairAgya, sAmya, aspRhA, vaitRSNya prazama aura zAnti ye sama eka ho arthako lie hue hai / (aura bhI de. sAmAyika 1/1) * antaraMga azuddhatAke sadbhAvame bhI usakI apekSA kaise kare-de. anubhava hai| upekSA saMyama-de. saMyama 1 / upodadhAta-de. upkrm| ubhaya dUSaNa-nyAya viSayaka eka doSa / zlo. vA.nyA. 456/5517 mitho viruddhAnAM tadIyasvabhAvAbhAvApAdanamubhayadoSa / = ekAntarUpase astitva mAnanepara jo doSa nAstitvAbhAvarUpa AtA hai. athavA nAstitva rUpa mAnanepara jo doSa astitvAbhAvasvarUpa AtA hai ve ekAntavAdiyoMke Upara AnevAle doSa anekAntako mAnanevAle jainake yahA~ bhI prApta ho jAte haiM |yh ubhaya doSa huaa| (aisA saiddhAntikajana jainoMpara Aropa karate haiN|) ubhayadravya-ubhaya dravya vizeSa-de kRSTi / ubhayaddhi -samyagjJAna kA eka aMga ma A 285 vijaNasuddha' suttaM atthavi suddhaca tadubhayavisuddha' / payadeNa "ya japato NANa vimuddho havAi eso| =jo sUtrako akSara zuddha, artha zuddha athavA donokara zuddha sAvadhAnose paDhanA paDhAtA hai usIke zuddha jJAna hotA hai| bha A./vi 113/261/17 tadubhayazuddhirnAma tasya vyaujanasya arthasya ca zuddhiH =vyajanakI zuddhi aura usake vacya abhiprAyakI jo zuddhi hai vaha ubhaya zuddhi hai| 2 artha vyaMjana va ubhaya zuddhime antara bha. A /vi. 113/261/18 nanu vyanjanArtha zuddhayo' pratipAditayo tadubhayazuddhigRhItA na tadvatirekeNa tadubhayazuddhirnAmAsti tataH kthmssttvidhtaa| atrocyate puruSabhedApekSayeyaM nirUpaNA kazcidaviparIta sUtrAthaM vyAcaSTe satra tu vipriit| tattathA na kAryamiti vynycnshudviruktaa| anyastu sUtramaviparIta paThannapi nirUpayatyanyathA sUtrArtha iti tannirAkRtaye'rthavizuddhirUdAhRtA / aparastu sUtra viparItamadhIte sUtrAthaM ca kathayitukAmo viparIta vyAcaSTe tadubhayApAkRtaye ubhyshuddhirupnyaastaa|-prshnuupr vyaMjanazuddhi aura arthazuddhi ina donoMkA svarUpa Apa kaha muke hai, unameM hI isakA bhI antarbhAva ho sakatA hai, ina donoMko chor3a kara tadubhaya zuddhi nAmakI tIsarI zuddhi hai nhiiN| ata' jJAna vinayake jainendra siddhAnta koza Page #460 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ubhayasArIRSi UhA ATha prakAra siddha nahI hote hai| uttara-yahA~ puruSa bhedoMkI apekSAse nirUpaNa kiyA hai jaise| koI puruSa sUtrakA artha to ThIka kahatA hai, parantu sUtrako viparIta paDhatA hai ThIka paDhatA nhiiN| dIrghoccAra ke sthAnameM hatvoccAra ityAdi doSayukta bolatA hai| aisA doSayukta par3hanA nahIM cAhie isa vAste vyajanazuddhi kahI hai| dUsarA koI puruSa sUtrako Thoka par3ha letA hai / parantu sUtrArthakA viparIta nirUpaNa karatA hai| yaha bhI yogya nahIM hai| isakA nirAkaraNa karaneke lie arthazuddhi kahI hai| tIsarA AdamI sUtra bhI viparIta par3hatA hai aura usakA artha bho aTasaTa kahatA hai| ina dono doSoM ko dUra karane ke lie tadubhayezuddhiko bhinna mAnanA caahie| ubhayasArI Rddhi-de Rddhi 2/4 / ubhayAsaMkhyAta-de, asaMkhyAta / umAsvAmI-1 nandisagha balAtkAra gaNake anusAra (de. itihAsa 413) Apa kundakundake ziSya the aura (pa.khaM 2/73/H L. Jain) ke anusAra 'balAka piccha' ke guru the| (ta vR/pra.67) meM paM. mahendrakumAra 'pra nAthUrAma premI' kA uddharaNa dekara kahate hai ki Apa yApanIya saghake AcArya the / (Sa kha.1/pra 56/H L_Jain) tathA tattvArthasUtrako prazastike anusAra inakA apara nAma gRdrapRccha hai / Apa bar3e vidvAna va vAcaka ziromaNi hue hai| Apake sambandhameM eka kiMvadantI prasiddha hai-saurASTra dezameM dvaipAyana nAmaka eka zrAvaka rahatA thaa| usane eka bAra mokSamArga viSayaka koI zAstra banAnekA vicAra kiyA aura eka sUtra roja banAkara hI bhojana karUgA anyathA upavAsa karU gA' aisAsakalpa kiyaa| usI dina usane eka sUtra banAyA "darzanajJAna cAritrANi mokSamArga " / vismaraNa honeke bhayase usane use gharake eka stambhapara likha liyaa| agale dina kiso kAryavaza vaha to bAhara calA gayA, aura usake pIche eka munirAja AhArArtha usake ghara pdhaare| lauTate sayaya munikI dRSTi stambha para likhe sUtrapara pdd'ii| unhoMne cupacApa 'samyaka' zabda usa sUtrase pahile aura likha diyA aura binA kisIse kucha kahe apane sthAna ko cale gye| zrAvakane lauTane para satra meM kiye gaye sadhArako dekhA aura apanI bhUla svIkAra kii| muniko khoja unase hI vinIta prArthanA kI ki vaha isa granthako racanA kareM, kyoki usameM svaya use pUrA karaneko yogyatA nahIM thI / basa usakI preraNAse ho una munirAjane 'tattvArtha sUtra' (mokSa zAstra) kI 10 adhyAyomeM racanA kI yaha munirAja 'umAsvAmo' ke atirikta anya koI na the| (sa si. pra80/paM phUlacandra) Apa baDe sarala citta va niSpakSa the aura yahI kAraNa hai ki zvetAmbara tathA digambara dono hI sampradAyomeM ApakI kRtiyA~ samAna rUpase pUjya va pramANa mAnI jAtI hai| ApakI nimna kRtiyA~ upalabdha hai- tattvArtha sUtra, sabhASya tattvArthAdhigama, ye do to unako sarvasammata racanAe~ hai / aura (ja pa /pra 110/A N Up ) ke anusAra 'jambU dvIpasamAsa' nAmakI bhI ApakI eka racanA hai| samaya - paTTAvaloke anusAra za. saM.101-142 (vI ni 706-747) / parantu 'vidvajjanabodha ke anusAra vaha vo ni 770 prApta hotA hai| "varSa saptazate saptatyA ca vismRtii|" isalie vidvAnone unakI uttarAvadhi 747 se 770 kara dI hai| (vizeSa de koSa 1/pariziSTa 4,4) isake anusAra inakA sayaya I 176-243 (I. za. 3) AtA hai / mUlasa dharma ApakA sthAna (de itihAsa 7/1) umAsvAmo naM 2-zrAvakAcAra' aura 'paca namaskAra stavana' nAmake grantha jina umAsvAmI kI racanAe~ hai ve tattvArtha sUtrake racayitA umAsvAmI naM 1 se bahuta pIche hone ke kAraNa laghu-umAsvAmI kahe jAte hai / (sabhASya tattvArthAdhigama / pra5 meM premIjI kI TippaNI) urukula gaNa-eka jainAbhAsI sagha (de itihAsa 6/7) / urubilva-(ma. pu / 46/paM pannAlAla)-vartamAna 'buddha-gayA' nAmakA nagara / yaha bihAra prAntameM hai| mimAlinI-apara videhasthakI eka vibhaMgA nadI-de. loka/ urvaka-(gha 12/4,2,7,214/170/6) estha aNaMtabhAgaaDDhIe unvaMkasaNNA- yahA~ ananta bhAga vRddhikI urvaka arthAta 'u' saMjJA hai| (SaT sthAnapatita hAni-vRddhi kramake chaha sthAnoko sahananI kramaza' 4,5,6,7,8 aura 'u' svIkAra kI gayI hai)| (go. jI ma. 325/684), (la.sa /jI.pra 76/3) / uzInara-bharatakSetrameM AryakhaNDakA eka deza-de manuSya 4 / uSNa paroSaha-sa.si. 1/1/426/6 nivAte nirjale grISmaravikiraNaparizuSkapatitaparNa vyapetacchAyAtaruNyaTavyantare yadRcchayopanipatitasyAnazanAdyabhyantarasAdhanotpAditadAhasya davAgnidAhapuruSavAtAtapajanitagalatAluzoSasya tatpratIkArahetUda bahananubhUtAnacintayata prANipoDAparihArAvahitacetasazcAritrarakSaNamuSNasahanamityupabayete / nirvAta aura nirjala tathA grISmakAlIna sUryako kiraNoM se sUkhakara pattoke gira jAnese chAyArahita vRkSose yukta aise banake madhya jo apanI icchAnusAra prApta huA hai, anazana Adi abhyantara sAdhana vaza jise dAha utpanna huI hai,davAgnijanya dAha, atikaThora vAyu aura Atapake kAraNa jise gale aura tAlumeM zoSa utpanna huA hai, jo usake pratIkArake bahuta-se anubhUta hetuoko jAnatA huA bhI unakA ciMtavana nahI karatA hai tathA jisakA prANiyokI pIDAke parihArameM citta lagA huA hai, usa sAdhuke cAritrake rakSaNarUpa uSNaparoSahajaya kahI jAtI hai / (rA.vA 6/6/7/606/12), (cA sA 112/4) / uSNa yoni-de yoni 1 / uSmAhAra-de AhAra /1 / uSTrakUTa-de kRSTi / Ta-mAnuSottara parvatakA eka kUTa-de loka/7 / U~ca-de, ucca / Urjayanta-saurASTra dezake jUnAgaDha nagarameM sthita giranAraparvata / Urdhvakrama-de m| Urdhvagaccha-guNahAni AyAma-de gaNita 11/6/2 // Urdhva gati-jIva va pudgala kA Urdhva gamana-de gati 1 / Urdhva pracaya-de krama uurykrm| Urdhva loka-de svarga 5 / UhA-pa.kha. 13/14/sU38/242 IhA UhA apohA maggaNA gavasaNA mImAMsA 38 / IhA, UhA, apohA, mArgaNA, gaveSaNA aura mImAsA ye IhAke paryAya nAma hai| tattvArthAdhigama bhASya 1/15 IhAUhAtaka parIkSAvicAraNAjijJAsA ityanarthAntaram / -IhA, uhA, tarka, parIkSA, vicAraNA. jijJAsA ye saba zabda ekArthavAcI hai| janendra siddhAnta koza Page #461 -------------------------------------------------------------------------- ________________ RkSarAja Rddhi viSaya-sUcI sa si 1/43/455/6 tarkaNamUhana vitarka zrRtajJAnamityartha / -tarkaNA karanA, arthAta UhA karanA, vitarka arthAt zrutajJAna kahalAtA hai| dha.13/5.5.38/242/8 aba gRhotAthasya anadhigatavizeSa uhyate taya'te anayA iti uuhaa| = jisase avagrahake dvArA grahaNa kiye artha meM nahIM jAne gaye vizeSakI 'Uhyate' arthAt tarkaNA karate haiM vaha UhA hai| pa.mu. 3/11-13/2 upalambhAnupalambhanimitta vyAptijJAnamUha' / 11 / idamasminsasyeva bhavatyasati na bhavatyeveti ca // 12 // yathAgnAveva dhUmastadabhAve na bhavatyeveti ca / 133 - upalabdhi aura anupala bdhikI sahAyatAse honevAle vyAptijJAnako tarka kahate haiN| aura usakA svarUpa aisA hai -'isake hote hI yaha hotA hai aura isake na hote hotA hI nahIM hai' jaise-agnike hote hI dhuA~ hotA hai, agnike na hote hotA hI nahIM // 11-13 / (sa./ma.28/321/27) [R] RkSarAja-(pa./pu.8 zloka) rAvaNa kI sahAyatAse indra ke lokapAla yamako jItakara kiSkupurako prApta kiyA (48) / Rjugati-de vigrahagati 2 / Rjumati-. mana paryayajJAna 2 / RjusUtranaya-de, naya III/5 / RNa-Minus de rinn| Rtu-1. kAlakA pramANa vizeSa-de. gaNita /114} 2. saudharma svargakA prathama paTala va indraka- de. svarga 5/3 / Rddhi-kAyotsarga kA eka doSa- vyutsarga 1 / Rddhi-tapazcaraNake prabhAva me kadAcita kinhIM yogIjano ko kucha cAmatkArika zaktiyA~ prApta ho jAtI hai| unhe Rddhi kahate hai| isake aneko bheda-prabheda hai| una sabakA paricaya isa adhikArameM diyA gayA hai| 5 saMbhinna zrotRtva Rddhi nirdeza 6 dUrAsvAdana Adi, pA~ca Rddhi nirdeza * caturdaza pUrvI va daza pUrvI-de zrutakevalI * aSTAga nimittajJAna-de. nimitta 2 7 prajJAzramaNatva Rddhi nirdeza 1. prajJAzramaNatva sAmAnya va vizeSake lakSaNa (autpattikI. pariNAmiko, vainayikI, karmajA) 2. pAriNAmikI va autpattikImeM antara 3 prajJAzramaNa buddhi va jJAnasAmAnyameM antara * pratyeka buddhi Rddhi-de. buddha 8 vAditva buddhi Rddhi 3 vikriyA Rddhi nirdeza 1 vikriyA Rddhi kI vividhatA 2 aNimA vikriyA 3 mahimA, garimA va laghimA vikriyA 4 prApti va prAkAmya vikriyAke lakSaNa 5 Izitva va vazitva vikriyA nirdeza 1 Izitva va vazitva ke lakSaNa 2. Izitva va vazitva meM antara 3. Izitva va vazitva meM vikriyApanA kaise hai| 6 apratighAta, aMtardhAna va kAma rUpitva 4 cAraNa va AkAzagAmitva Rddhi nirdeza 1 cAraNa Rddhi sAmAnya nirdeza 2 cAraNa RddhikI vividhatA 3 AkAzacAraNa va AkAzagAmitva 1 AkAzagAmitva RddhikA lakSaNa 2. AkAzacAraNa RddhikA lakSaNa 3 AkAzacAraNa va AkAzagAmitva meM antara 4 jalacAraNa nirdeza 1 jalacAraNa kA lakSaNa 2. jala cAraNa va prAkAmya RddhimeM antara 5 jaMghA cAraNa nirdeza 6 agni, dhUma, megha, taMtu, vAyu va zreNI cAraNa RddhiyoM kA nirdeza 7 dhArA va jyotiSa cAraNa nirdeza 8 phala, puSpa, bIja va patracAraNa nirdeza 5 tapaRddhi nirdeza 1 ugratapa Rddhi nirdeza 1 ugrogra tapa va avasthita ugratapake lakSaNa * ugratapa Rddhime adhikase adhika upavAsa karaneko sImA va tatsambandhI zaMkA -de. proSadhopavAsa 2 2 ghoratapa Rddhi nirdeza 3 ghora parAkramatapa Rddhi nirdeza 1. Rddhike bheda-nirdeza 1 RddhiyoMke vargIkaraNakA citra 2 uparokta bhedo prabhedoke pramANa 2 buddhi Rddhi nirdeza * kevala, avadhi va mana paryayajJAna RdidhayA~ -de. vaha vaha nAma 1 buddhi Rddhi sAmAnyakA lakSaNa 2 bIjabuddhi nirdeza 1. bIjabuddhi kA lakSaNa 2 bIjabuddhike lakSaNa sambandhI dRSTibheda 3 bojabuddhikI acintya zakti va zakA 3 koSTha buddhikA lakSaNa va zakti nirdeza 4 pAdAnusArI Rddhi sAmAnya va vizeSa (anusAriNI, pratisAriNI va ubhayasAriNI) jainendra siddhAnta koza Page #462 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Rddhi 4 ghora brahmacaryaMtapa Rddhi nirdeza 1. ghora va aghora guNa brahmacArI ke lakSaNa 2. ghora guNa va ghora parAkrama tapameM antara 5 dIsatapa va mahAtapa Rddhi nirdeza 6 bala Rddhi nidaza 1 manobala, vacanabala va kAlabala Rddhike lakSaNa 7 auSadha Rddhi nirdeza 1 auSadha Rddhi sAmAnya 2 AmarSa, bela, jalla, mala va viTa auSadha 1. uparokta cAroMke lakSaNa 2. Amaza 3 sarvoSadha Rddhi nirdeza 4 AsyanirviSa va dRSTinidhi auSadha Rddhi nirdeza rasa Rddhi nirdeza 1 AzIviSa rasa Rddhi (zubha va azubha AzIvizake lakSaNa ) 2 dRSTi viSa va dRSTi amRta rasa Rddhi nirdeza 1. dRSTiviSa rasa RddhikA lakSaNa 2. dRSTi amRta rasa RddhikA lakSaNa 3 dRSTi amRta rasa Rddhi va aghora brahmacarya rUpameM antara 1. Rddhike bheda nirdeza 1. RddhiyoMke vargIkaraNakA citra 1 buddhi* 1 jala 2 jaMghA 3 tantu 4 phala 1 megha 2 maruta 3 agni 5 puSpa 6 bIja 7 AkAzazreNI ityAdi I cAraNa / / / / / / / / va adhoraNa mAne atara Rddhi (sa.pa.4/16) (6/4.9.7/gA. 18/58) (sa si. 3/36/230/2) (rA. nA.3/12/2/201/21), ( cA 299212 1 vikiyA 1 | | 2 kriyA 1 4 dhArA jyotiSaAdi (dha.: rAvA; cA. sA ) / ti pa / 4 / 1024kI apekSA AkAza gAmitva } vikriyA 1 aNimA - 2 mahimA 4 garimA - 3 laghamA - 6 prAkrAmya 5 prApti 1 ugra 7 zatva 8 vazitva 6 apratighAtI - 10 antardhAna 11 kAmarUpityaityAdi parAkrama 4 ghora- brahmacarya 1 tapa 3 / 447 5 sapta 1 1 4 ugrogra avasthita ghora 1. Rddhike bheda nirdeza 3 kSIra, madhu, sarpa, va amRtasrAvI rasa RddhiyoMke lakSaNa padArthoMkA kSIrAdi rUpa pariNamana 4 rasa Rddhi dvArA kaise sambhava hai ? T kSetra Rddhi nirdeza 1 akSINa mahAnasa va akSINa mahAlaya Rddhike lakSaNa 10 Rddhi sAmAnya nivaza 1 zubha RddhikI pravRtti svataH bhI hotI hai para azubha RddhiyoMko prayatna pUrvaka hI dIpta 2 eka vyaktime yugapat aneka RddhiyokI sambhAvanA 3 parantu virodhI RddhiyA~ yugapat sambhava nahIM * parihAra vizuddhi, AhAraka va manaHparvayakA paraspara virodha parihAravizuddhi AhAraka va vaikriyakame virodha - de. UparavAlA zIrSaka tejasa va AhAraka Rddhi nirdeza de, vaha vaha nAma * gaNadharadevame yugapat sarvaRSi dhara de. dhutakeyalI 1/2 de. * sAdhujana RdhikA bhoga nahI karate 1 mana vacana bala 4 | 1 kAya 1 AmarSa 2 kSvela 3 jalla 4 mala 5 viTa dRSTinirviSa 7 mukhanirviSa 6 sarva 1 1 aghora zubha yA yA ghora guNa aghora guNa 1 auSadha rasa 5] 6 / jainendra siddhAnta koza AsyA dRSTiviSa viSa 1 kSetra (akSINa) 17 1 akSINa mahAnasa 1 kSIra sAvI 3 T azubha zubha azubha T alImahAlaya 1 madhu srAvI sarpi amRtasrAvI srAvI 5 * buddhikA vargIkaraNa agale pRSTha para Page #463 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Rddhi 448 2. buddhi Rddhi nirdeza buddhi kevalajJAna avadhijJAna mana paryaya jJAna boja buddhi koSThabuddhi padAnusAri saMbhinna zrotR dUrAdAsvAdana dUrAddazana dUrAtsparza dUrAvadhANa nusAra 'E 10 11 vAditva -darAcchatraNa dazapUrvikha caturdazapUrvisva aSTAMgamahAnimitta prajJAzramaNa / pratyekabuddhi 12 16 bhinna abhinna autpattikI bainayikI pAriNAmikI/ anusArI pratisAro tabhayasArI antarikSa bhIma aMga (nabha) (bhUmi) (zarIra) svara vyaMjana lakSaNa cihna svapna (chinna) / 6 78 2. uparokta bheda-prabhedoMke pramANa Rddhi sAmAnya-(ti. pa 4/968), (dha 6/4,1,7/18/58), (sa. si. 3336/230/2): (rA. vA 3/36/3/201/21); (cA. sA. 211), (vasu zrA 512), (ni sA/tA, bR/112) / buddhi Rddhi sAmAnya-(ti pa. 4/166-171) (rA. vA 3/36/3/201/ 22); (cA sA 211/2) pkssaanusaarii-ti.p.4|680). (rA.vA.3/36/ 3/201/30), (dha 1/4,18/4011), (cA sA 212/5) dazapUrvirava(dha/4,1,866/5) aSTAga mahAnimittajJAna-(ti pa. 4/1002); (rA. vA 3/36/3/202/10); (gha1/4.1.14/11/72), (cA sA. 214/ 3) prajJAzramaNava-(ti pa 4/1016), (gha1/4.1.1881/1), (cA, sA 217/1) / vikriyA sAmAnya-(de Upara kriyA va vikriyA donoM ke bheda) kriyA (ti.pa 4/1033); (rA. vA 3/36/3/20227), (cA.sA 218/1) / vikriyA-(ti pa4/1024-1025); rAvA 3/36/3/202/33), (dha 6/4,1,15/5/4), (cA sA. 219/1), (vasu zrA 513) / cAraNa(ti pa.4/1035,1048), (dha.1/4,1,17/21/76); (rA.vA, 3/36/ 1202/27), ( 6/4,1,17/80,88) tapa sAmAnya * ti. pa.4/1046-1050), (rA. vA 3/36/3/203/7), (caa.saa.220/1)| ugratapa-(ti.pa.4/1010), (dh.1/4,1,22287/)| (cA, saa,220/1)| ghorabrahmacarya-(Sa.kha.6/4,1/28-26/63-64); (cA. sA. 220/1) bala-(ti pa.4/1061); (rA bA 3/36/3/203/18), (cA. sA.224/1) auSadha- (ti.pa 4/1067) (rA.vA 3/36/3/203/24); (cA.sA 22541) rasa sAmAnya-(ti pa 41077), (rA. vA 3/36/3/203/33), (cA, sA 226/4) / AzAviSa--(dha. 1/4,1.20/06/4) dRSTiviSa (dha 1/4,1.21/87/2) / kSetra-(ti pa 4/1088), (rA. vA. 3/36/3/204/8), (cA sA 228/1) 2. buddhi Rddhi nirdeza 1. buddhi Rddhi sAmAnyakA lakSaNa rA, vA 3/36/3/201/22 buddhiravagamo jJAna tadviSayA aSTAdazavidhA advy'| -buddhi nAma agama yA jJAnakA hai / usako viSaya karanevAlI 18 RdviyoM hai| 2. bIjabuddhi nirdeza 1. bIjabuddhikA lakSaNa ti.pa.4/675-677 NoI diyasudaNANAvaraNANa voraatarAyAe / tivi cihna mAlA hANaM pagadINaM ukkassakha uvasamavimuddhassa 1801 saMkhejasarUvANaM saddANa tattha liNgsNjutt| ekka ciya bIjapada laddhUNa paropadeseNa 1176 / tammi pade AdhAre sayalamudaM citiUNa geNhe di / kassa vi mahe siNo jA buddhi sA bajabuddhi tti / 1771 noindriyAvaraNa, zrutajJAnAvaraNa, aura vIryAntarAya, ina tIna prakArakI prakRtiyoke utkRSTa kSayopazamase vizuddha hue kisI bhI maharSikI jo buddhi, sakhyAtasvarUpa zabdoM ke bIca meM-se liMga sahita eka hI bIjabhUta padako parake upadezase prApta karake usa padake Azrayase sampUrNa zrutako vicArakara grahaNa karatI hai, vaha bIjabuddhi hai| 175-677 / (rA. vA 3/36/3/201/26) / (cA sA 212/2) / dha. 1/4,1,7/56-1, 56-6 bIja miva bIja / jahAbIjaM mUlaM kura-pattapora-kravada-pasava-tusa-kusuma-khIrata dulANamAhAraM tahA duvAlasagatthAhAra ja padaM taM bIjatullattAdo bIja / bIjapada visayamadiNANaM pi boja, kajje kaarnnovcaaraado| esA kudo hodi / visitttthogghaavrnniiykrvovsmaado| (58-1)-bIjake mAna bIja kahA jAtA hai| jisa prakAra bIja, mUla, akura, patra, pora skandha, prasava, tuSa, kusuma, kSIra aura taMdula AdikokA AdhAra hai, usI prakAra bAraha agoMke arthakA AdhArabhUta jo pada hai vaha bIja tulya ha'nese bIja hai| bojapada viSayaka matijJAna bhI kArya meM kAraNake upacAra se bIja hai / / 6 / .. yaha bIja buddhi kahA~se hotI hai| vaha viziSTa avagrahAvaraNIyake kSayopazamase hotI hai| 2. bIja buddhike lakSaNa sambandhI dRSTimeda dha/4,1.7/57/6 bojapadaTThidarapadesAdo heTThimasudaNANuppattIe kAraNa hodUNa pacchA uvarimasudaNANuppattiNimittA bIjabuddhi tti ke vi AiriyA bhaNaM ti / taNNa ghaDade, koTThabuddhiyAdicaduNhaMNANANamakkameNekka mhi jIve sabadA annuppttippsgaado| Na ca ekkamhi jIve sabadA caduha buddhINa akkmeNa atRppattI cev| ti suttagAhAe vakravANammi gaNaharadevANaM caduramalabuddhINa dsnnaado| kica asthi gaNaharadevesu cattAri buddhIo aNNahA duvAsaMgANa mnnuppttippsgaado| bIjapadase adhiSThita pradezase adhastana take jJAna kI utpattikA kAraNa hokara pIche uparima zrutake jJAnako utpattimeM nimita honevAlI bIja buddhi hai| (arthAta pahale bojapadake alpamAtra artha ko jAnakara pIche usake Azraya para viSayakA vistAra karanevAlI buddhi bIjabuddhi hai, na ki kevala zabda-vistAra grahaNa karanevAlI) aisA ktine hI AcArya kahate hai| kintu vaha ghaTita nahI hotaa| kyoki, aisA mAnanepara koSThabuddhi Adi cAra jJAnokI (koSThabuddhi tathA anusArI, pratisArI va jainendra siddhAnta koza Page #464 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Rddhi 2. buddhi Rddhi nirdeza tadubhayasArI ye tIna padAnusArIke bhed)| yugapat eka jIvame sarvadA utpatti na ho sakane kA prasaga aavegaa| aura eka jobameM sarvadA cAra buddhiyoko eka sAtha utpatti ho hI nahIM, aisA hai nahI kyoki(sAta RddhipokA nirdeza karanevAlI) sutragAthAke vyAkhyAnameM (kahI gayI) gaNadhara devoke cAra nirmala buddhiyA~ dekhI jAtI hai| tathA gaNadhara devoke cAra buddhiyoM hotI hai, kyoki unake binA (unake dvArA) bAraha agokI utpatti na ho sakanekA prasaga aavegaa| 3. bIja buddhiko acintya zakti va zaMkA dha6/4,1,7/58/3 "sakhejasahaaNa taligehi saha bIjapada jANaMtI. bIjabuddhi tti bhaNida hodi| NA bIjabuddhi aNaM tattha paDibaddhaaNaMtaligabIjapadamavagacchadi, khaosamiyattAdo tti / Na khaovasamieNa parokkhega sudaNANeNa ityAdi (dekho kevala bhASArtha) saMkhyAta zabdoke ananta arthoMme sambaddha ananta ligoM ke sAtha bIjapadako jAnanevAlI bIja buddhi hai, yaha tAtparya hai| prazna-bIja buddhi ananta aoMse sambaddha ananta liMgarUpa bojapadako nahIM jAnatI, kyoki vaha kSAyopazamika hai| uttara -nahI, kyoki. jisa prakAra kSayopazamajanya parokSa zrutajJAnake dvArA kevalajJAnase viSaya kiye gaye ananta arthoMkA parokSa rUpase grahaNa kiyA jAtA hai, umo prakAra matijJAnake dvArA bhI sAmAnya rUpase ananta arthoM ko grahaNa kiyA jAtA hai, kyoki isameM koI virodha nahIM hai / prazna-yadi tajJAnakA viSaya ananta sakhyA hai, to 'caudaha pUrvakA viSaya utkRSTa saMkhyAta hai' aisA jo parikama meM kahA hai, vaha kaise ghaTita hogaa| uttara-yaha koI doSa nahIM hai, kyoki utkRSTa, utkRSTa-sakhyAtakA hI jAnatA hai, aisA yahA~ niyama nahI hai| prazna-zruta jJAna samasta padArthoM ko nahIM jAnatA hai. kyo ki, (padArthoMke anantave bhAga prajJApanIya haiM aura usake bhI anantaveM bhAga dvAdazAMga zruta ke viSaya hai) isa prakArakA vacana hai / uttara-samasta padArthoM kA anantavA~ bhAga dravyazrutajJAnakA viSaya bhale hI ho, kintu bhAva bhUtajJAnakA viSaya samasta padArtha hai, kyoki, aisA mAne binA tIrthakaroke vacanAtizayake abhAvakA prasaga hogaa| 3 koSThabuddhikA lakSaNa va zaktinirdeza ti pa 4/178-176 "utkassidhAraNAe jutto puriso guruvaeseNaM / NANAvihagathesu vitthAre ligasaddabIjANi 178 / gahiUNa NiyamadIe misseNa viNA dhare di madikoDe / jo koI tassa buddhI NidivA koTThabuddhI tti|17|| - utkRSTa dhAraNAse yukta jo koI puruSa guruke upadezase nAnA prakArake granthomese vistArapUrvaka liga sahita zabdarUpa bhojoko apanI buddhimeM grahaNa karake unhe mizraNake binA buddhirUpI koThe meM dhAraNa karatA hai, usakI buddhi koSThabuddhi kahI gayI hai / (rA. vA. 3/36/3/201/28). (cA sA 262/4) / dha6/1,1.6/53/7 koSThaya zAli vo hi-yava-godhUmAdinAmAdhArabhUta kusthalI palyAdi / sA cAsesadavapajjAyadhAraNaguNeNa koTusamANA buddhI koTTo, koThA ca sA budrI ca kotthbudii| edisse alpadhAraNakAlo jahaNNeNa sakhejANi ukAsseNa asa khejjANivasANi kudo| 'kAlamasarakha sakhaM ca dhAraNA' tti sutta bala bhaado| kudo eda hodi| dhAraNAbaraNIyassa tivvvotrsmenn| -zAli, vIhi, jau aura gehU~ Adike AdhArabhUta kothalI, pallI AdikA nAma koSTha hai / samasta dravya va paryAyoko dhAraNa karanerUpa guNase koSTake samAna honese usa buddhiko bhI koSTha kahA jAtA hai| koSTha rUpa jo buddhi vaha koSThabuddhi hai| (dha 13/55,40243/11) isakA artha dhAraNakAla jaghanyase saMkhyAta varSa aura utkarSa se asakhyAta varSa hai, kyoki, 'asa khyAta aura saMkhyAta kAla taka dhAraNA rahatI hai' aisA sUtra pAyA jAtA hai| prazna-yaha kahA~se hotI hai| uttara-dhAraNAvaraNIya kamake tIna kSayopazamase hotA hai| 4 padAnusArI Rddhi sAmAnya va vizeSa ke lakSaNa ti pa 4/80-683 buddhIvipakravaNANa padANusArI havedi tivihappA / aNusArI paDisArI jahatthaNAmA ubhysaarii|801 Adi avasANamajjhe gurUvadesaiNa ekabIjapadaM / geNhiya uva rimagatha jA giNhadi sA madI hu annusaarii|81 AdiavasANamajhe gurUvadeseNa ekabIjapada / geNhiya heThimagathaM bujjhadi jA sA ca pddisaarii|8| NiyameNa aNiyameNa ya juga egassa bIjasaIssa / uvarimaheTiThamargathaM jA bujjhai ubhayasArI sA / 183 / gha.6/4,1,8/60/2 padamanusarati anukurute iti padAnusArI buddhi| bIjabuddhIe bIjapadamavaga tUNa etya ida edesimaravarANa liga hodi Na hodi tti ihiduNasayalasudakkhara-padAimabagacchatI pdaannusaarii| tehi padehito samuppajjamANa NANa sudaNANaM Na akkhara padavisarya, tesima kharapadANaM bIjapada taabhaavaado| sA ca padANasArI aNu-paditadu bhayasAribhedeNa tiviho| kudo eda hoti| IhAbAyAvaraNIyANa tibbakkhaovasameNa / -(dha.6/60)-padakA jo anusaraNa yA anukaraNa karatI hai vaha padAnusArI buddhi hai| bIja buddhise bIjapadako jAnavara, 'yahA~ yaha ina akSarokA liga hotA hai aura inakA nahI', isa prakAra vicArakara samasta zruta ke avara padoko jAnanevAlI padAnusArI buddhi hai (una padose utpanna honevAlA jJAna zrRtajJAna hai, vaha akSarapada viSayaka nahIM hai, kyoMki, una akSarapadokA bIjapada meM antarbhAva hai| prazna yaha kaise hotI hai / uttara-IhAvaraNIya karmake tIva kSayopazamase hotI hai| ti.pa-vicakSaNa puruSoko padAnusAriNI buddhi anu sAriNI, pratisAriNI aura ubhayasAriNIke bhedase tIna prakAra hai, isa buddhike ye yathArtha nAma hai / 180 jo buddhi Adi madhya athavA anta meM guruke upadezase eka bIjapada ko grahaNa karake uparima (arthAta usase Ageke) granthako grahaNa karatI hai vaha 'anusAriNI' buddhi kahalAtI hai / 181 / guruke upadezase Adi madhya athavA antame eka bIjapada ko grahaNa karake jo budvi adhastana (pIche vAle) granthako jAnatI hai, vaha 'pratisAriNI' buddhi hai / 2 / jo budvi niyama athavA aniyamase eka bhIjazabdake (grahaga karanepara) uparima aura adhastana (arthAta usa pada ke Age ba pIcheke sarva) granthako eka sAtha jAnatI hai vaha 'ubhayAsAriNI' buddhi hai|831 (rA vA 3/36/3/209/30), (dha, 1/4.1,8/60/5), (cA, sA 212/5) 5 saMbhinnazrotRtvakA lakSaNa ti.pa. 4/164-686 sodidigsudaNANAvaraNANa vIriyatarAyAe / ukta ssakkha ubasame udidaM gova gANAmakammammi haTA sodukkassarikhadIdo bAhi sa khejjjoynnpese| saThiyaNaratiriyANaM bahavihasaha samuThTha te / 685 / akravara aNakkharamae sodUrNa dasa disAsu pattekka / ja dijjadi paDivayaNe ta ciya sa bhiNNasoditta / 6 / - zrotrendriyAvaraNa, bhUtajJAnAvaraNa, aura vIryAntarAyakA utkRSTa kSayopazama tathA agopAMga nAmakarmakA udaya honepara zronendriyake utkRSTa kSetrase bAhara dazoM dizAomeM sakhyAta yojana pramANa kSetra meM sthita manuSya eva tiyaMcoMke akSarAnajharAtmaka bahuta prakArake uThanevAle zabdoko sunakara jisase (yugapata) pratyuttara diyA jAtA hai, vaha sabhinnazrAtRtva nAmaka buddhi Rddhi kahalAtI hai| (rA.vA 3/36/3/202/1), (dha, 1/4,1.6/61/4), (sA cA 213/2) 'dha.6/1,1,6/62/6 kudo eda hodi| bahubahu vihaviravapAvaraNIyANa' khAvasameNa . = yaha kahA~se hotA hai / bahu, bahuvidha aura kSipra (mati) jJAnAvaraNIyake kSayopazamase hotA hai| 6 dUrAdAsvAdana Adi Rddhiyoke lakSaNa ti.pa.4/187-6171-ji bhidiya sudaNANAvaraNANa bIraNa traayaae| ukkassakvaubasame udidagova gaNAmakammammi / 1871 jimbhukkassa 29 jainendra siddhAnta koza Page #465 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 3 vikiyA Rdidha nirdeza khidodo bAhiM sakhejjajoyaNa ThiyANa / viviharasANa sAda jANai dUrasAditta / / 2-pAsidiya sudaNANAvaraNANaM vaariyNtraayaae| ukkassakkha ubasame udidagova gaNAma kmmmmi|hpaamukksskhidodo bAhi sakhejjajoyaNaThiyANi / aThThAvihappAsANi ja jANai dUrapAsattaM 18801 3-ghANi diyasudaNANAvaraNANaM viiriyNtraayaae| ukkssa kkhauvasame udidagovagaNAmakammammi 661 ghANukkassarikhadodo bAhirasakhejjajoyaNapaese / ja bahuvidhagadhANi ta ghAyadi dUraghANasaM 2 4-sodidiyasudaNANAvaraNANa boriyatarAyAe / ukkassakvau vasame udidaM gobaMgaNAmammammi 663 sodukkassarikhadodo baahirskhejjjoynnpese| cetANaM mANusatiriyANaM bahuviyappANaM 4aa akkha raaNakkharamae bahuvihasadda bisesasaMjutte / uppaNNe AyaNNai ja bhaNia dUrasavaNatta 5-rUvi diyasudaNANAvaraNANaM vIriaMtarAAe / ukkassaravauvasame udidaMgovaMgaNAmakammammi 1 rUukkassarikhadIdo bAhira skhejjjoynntthidaaii| ja bahuvihadaThavAi dekvai taM dUradarisiNaM NAma 18891 vaha vaha indriyAvaraNa, zrutajJAnAvaraNa aura vIryAntarAya ina tIna prakRtiyo ke utkRSTa kSayopazama tathA aMgopAMga nAmakarma kA udaya honepara usa usa indriyake utkRSTa viSayakSetrase bAhara saMkhyAta yojanoM meM sthita uma usa sambandhI viSayako jAna lenA usa usa nAmakI Rddhi hai| grathAjihA indriyAvaraNake kSayopazamase 'dUrAsvAditva', sparzana indriyAvaraNa ke kSayopazamase 'dUrasparzatva'.ghANendriyAvaraNa ke kSayopazamase 'dUraghANava', zrotrendriyAvaraNake kSayopazamase dUrazravaNatva' aura cakSurandriyAvaraNa ke kSayopazamase 'dUradarzitva' Rddhi hotI hai| 7 prajJAzramaNatva Rddhi nirdeza 1 prajJAzramaNatva sAmAnya va vizeSake lakSaNa ti pa 4/1017-1021 payaDIe sudaNANAvaraNAe vIrayatarAyAe / ukkassakvauvasame uppajjai paNNasamaNadhI 11017 / paNNAsavaNaddhijudo cohassapuvIsa visayamuhumatta / savvaM hi sudaM jANadi aka ajjhaaNo vi NiyameNa / 1018 // bhAsaMti tassa buddhI paNNAsamaNaddhI sA ca cubhedaa| aupattia-pariNAmiya-vaDaNaiko-kammajA nneyaa|1016|| bhavatara sudaviNaeNa smullsidbhaavaa| NiyaNiyajA divise se uppaNNA pAriNAmikI NAmA / 1020 / va iNaikI viNaeNaM upajjadi bArasagasudajoggaM / uvadeseNa viNA taba visesalAheNa kammajA turimA / 1021 / " zrutajJAnAvaraNa aura vIryAntarAyakA utkRSTa kSayopazama honepara 'prajJAzramaNa' Rddhi utpanna hotI hai| prajJAzramaNa Rddhise yukta jo maharSi adhyayanake binA kiye hI caudahapUrvome viSayakI sUkSmatAko lie hue sampUrNa zrutako jAnatA hai aura usako niyamapUrvaka nirUpaNa karatA hai usakI buddhiko prajJAzramaNa Rvidha kahate hai| vaha autpattikI, pAriNAmikI, vainayikI aura karmajA, ina bhedose cAra prakArakI jAnanI cAhie / 1017-1016 / inameM se pUrva bhava meM kiye gaye zrutake vinayase utpanna honevAlo autpattikI (boddha hai)|1020|| dha.6/4,1,18/22/82. viNaeNa sudamadhI kiha vi pamAdeNa hodi vissarida / tamuchAdi parabhave kevalaNANa ca Ahaba di |20-eso utpattipaNNasamaNo chammAsopatrAsagilANo vi tabbuddhimAppajANAvaNaThTha pucchAtrAvada coddasapucissa viuttrbaaho| binaya se adhIta bhutajJAna yadi kisI prakAra pramAdase vismRta ho jAtA hai to use vaha parabhavameM upasthita karatI hai aura kevalajJAnako bulAtI hai / 22, yaha autpattikI prajJAzramaNa chaha mAsake upavAsase kRza hotA huA bhI usa buddhike mAhAtmyako prakaTa karane ke lie pUchane rUpa kriyAme pravRtta hue caudahapUrvIko bhI uttara detA hai| nija-nija jAti vizeSo meM utpanna huI buddhi pAriNAmikI' hai, dvAdazAga zrUtake yogya vinayase utpanna hAnevAlI vainayikI' aura upadezake binA hI vizeSa tapakI prAptise AvirbhUta huI caturtha 'karmajA' prajJAzramaNa Rddhi samajhanA cAhie / 1020-1021 / (rA bA, 3/36/3/202/22), (dha 1/4,1,18/81/1), (cA sA /216/4) / dha.6/4.1.18/83/1 usahaseNAdoga-tittha yaravayaNa viNiggayabIjapadaTThAvahArayANa paNNAe katthaM tbbhaavo| pAriNAmiyAe, viNaya-uppattikamme hi viNA uppttiido| prazna - tIrthakroke mukhase nikale hue bIjapadoke arthakA nizcaya karanevAle vRSabhasenAdi gaNadharokI prajJAkA kahA~ antarbhAva hotA hai ! uttara--usakA pAriNAmika prajJAmeM antarbhAva hotA hai, kyoki, vaha vinaya, utpatti aura karmake binA utpanna hotI hai| 2 pAriNAminIva autpattikIme antara dha 1/4.1,18,/83/2 pAriNAmiya-uppattiyANa ko viseso| jAdi visesajaNidakammakravaovasamuppaNNA pAriNAmiyA, jammataraviNayajaNidasasakArasamuppaNNA aumpattiyA, tti asthi viseso / praznapAriNAmikI aura autpattikI prajJAmeM kyA bheda hai / uttara-jAti vizeSameM utpanna karma kSayopazamase AvirbhUta huI prajJA pAriNAmikI hai, aura janmAntaramai vinayajanita saMskArase utpanna prajJA aupapattikI hai, yaha dAnoM meM vizeSa hai| 3 prajJAzramaNa buddhi aura jJAna sAmA yame antara dhaha/4,1.18/4/2 paNNAe Na Na ssa ya ko viseso NapaNa hedujIvasattI gurUvaesaNi ravekkhA paNNA NAma, takAriya NANa / tado asthi bhedo| -prazna-prajJA aura jJAnake boca kyA bheda hai ! uttara-guruke upadeza se nirapekSa jJAnako hetubhUta jIvakI zaktikA nAma prajJA hai, aura umakA kArya jJAna hai, isa kAraNa donome bheda hai| 8vAditvakA lakSaNa ti pa 4/1023 sakkAda ,Na vi pakva bahuvAdehi NiruttaraM kuNa di / paradayAI gavesai jIe vAdittaridhI sA / 1023 / -jisa Rdvidhake dvArA zakAdike pakSako bhI bahuta bAdase niruttara kara diyA jAtA hai aura parake dravyokI gaveSaNA (parIkSA) karatA hai (arthAta dUsaroM ke chidra yA doSa ha~DhatA hai) vaha vAditva Rdhi kahalAtI hai / (rA. vA. 3/36/3/202/25); (cA. sA. 217/5) 3 vikriyA Rddhi nirdeza 1 viniyA RdidhakI vividhatA ti. pa. 4/1024-25, 1033 aNimA mahimA-laghimA garimA pattI-ya taha a paakmm| Isattava sittatAI appaDiyAdatadhANAca / 1024 / riddhI hu kAmarUvA eva rUvehi vivihbheehi| riddhI vikiriyA NAmA samaNANaM tabaviseseNa / 1025 // duvihA kiriyAriddhI Nahayala gAmitta cAraNattehi / 1033 / gha.6/4.1.15/75,4 aNimA mahimA la himA patto pAgamya IsittaM vasittaM kAmarUvittamidi viuvaNamaTThavihaM / / ettha egasa jogAdiNA visadapacava cAsabiuvaNabhedA uppAedavvA, taikkAraNassa vaDacittayattAdo (pR.76/6)| -aNimA, mahimA, laghimA, garimA, prApti, prAkAmya, Izitva, vazitva, apratighAta, antardhAna aura kAmarUpa isa prakArake aneka bhedose yukta vikriyA nAmaka Rdhi tapovizeSase zramaNoMko huA karatI hai| ti.pa./ (rA vA 3/36/3/202/33): (cA. sA. 216/1): (ba.suzrA 513) / nabhastalagAmitva aura cAraNatyake bhedase 'kriyARddhi ' do prakAra hai| (rA. vA. 3/36/3/202/27); (cA sA. 218/1) / aNimA, mahimA, laghimA, prApti, prAkAmya Izitva, vazitva, aura kAmarUpiraba-isa prakAra vikriyA Rddhi ATha prakAra hai / yahA~ ekasayoga, dvisayoga Adike dvArA 255 vikriyAke bheda utpanna karanA cAhie, kyoki, unake kAraNa vicitra hai / ekasaMyogI -6dvisaMyogo-28, trisayogI-56; catuHsaMyogI-70, pacana jainendra siddhAta koza Page #466 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Rddhi 4 cAraNa va AkAzagAmitva Rdiva nirdeza sa yogI-56, SaTsaMyogI-28,saptasaMyogI-8; aura aSTasaMyogI 2. Izitva va vazitva vikriyAme antara 1 / kula bhaga-255 (vizeSa dekho gaNita II/4) / dha 6/4,1,15/76/3 Na ca vasittassa Isittimma paveso, avasANaM pi 2 aNimA vikriyA hadAkAreNa IsittakaraNuvala bhaado| - vazitvakA Izitva Rddhi ti. pa. 4/1026 aNutaNukaraNaM aNimA aNuchiha pavisidUNa ttthev|| antarbhAva nahI ho sakatA, kyoki, abazIkRtIkA bhI unakA AkAra viradi khadAvAra Niesamavi cakvaTTissa / 1026) aNuke barAbara naSTa kiye binA IzitvakaraNa pAyA jAtA hai| zarIrako karanA aNimA Rddhi hai| isa Rddhike prabhAvase maharSi 3 Izitva va vazitvame vikriyApanA kaise hai? aNuke barAbara chidra meM praviSTa hokara vahA~ ho, cakravartIke kaTaka aura dha641,15/76/5 IsittabasittANa kadha veuvivatta / Na, vivihaguNanivezakI vikriyA dvArA racanA karatA hai / (rA.vA 3/36/3/202/34) iDijuttaM veuviyamidi tesi ve uviyttaavirohaado| -prazna(dha.6/4,1,15/75/5) (cA. sA. 216/2) Izitva aura vazitva ke vikriyApanA kaise sambhava hai| uttara-nahIM. 3 mahimA garimA va ladhimA vikriyA kyoki, nAnA prakAra guNa va Rvidha yukta honekA nAma bikriyA hai, ataeva una donoke vikriyApane meM koI virodha nahIM hai| ti.pa.4/1027 merUvamANa dehA mahimA aNilAu lahuttaro lhimaa|| vajjAhiMto guruvattaNaM ca garimaM tti bhaNaM ti / 10271 - meruke barAbara 6. apratighAta antardhAna va kAmarUpitva zarIrake karaneko mahimA, vAyuse bhI laghu (halakA) zarIra karaneko ti.pa 4/1031-1032 selasilAtarupamuhANabhataraM hoidUNa gamaNaM va / ja laghimA aura bajrase bhI adhika gurutAyukta (bhArI) zarIrake karaneko baccadi sA avadhI appaDighAdetti guNaNAmaM / 1031 // ja havadi ahigarimA Rddhi kahate hai| (rA vA 3/36/3/203/1), (dha. 6/4,1,15/ satta ataddhANA bhidhANa riddhI saa| jugave bahurUvANi ja vigyadi 75/5). (ca sA. 214/2) kAmarUva ridhI sA 1032 / jisa Rdvidhake bala se zaila, zilA aura vRkSAdike madhyameM hokara AkAzake samAna gamana kiyA jAtA hai vaha 4 prApti va prAkAmya vikriyA sArthaka nAmavAlI apratighAta Rddhi hai / 1031 / jisa Rdhise ti.pa 4/1028-1029 bhUmoe ceTheto aguliaggeNa sUrisasipahudi / adRzyatA prApta hotI hai, vaha antardhAnanAmaka Rddhi hai; aura jisase merusiharANi aNNa ja pAva di pattiriddhI sA / 1028 / salile vi yugapada vahuta-se rUpoko racatA hai, vaha kAmarUpa adhi hai / 1032 / ya bhUmIe unmajaNimajjaNANi ja kunndi| bhUmIe viya salile (rA.vA. 3/36/3/203/5), (c| sA. 216/4) / gacchadi pAkamma riddhI sA (1026 / bhUmipara sthita rahakara agulike dha4/4.1,15/76/4 icchidarUnaggahaNasattI kAmarUvitta NAma / agrabhAgase sUrya-candrAdikako, meruzikharoko tathA anya vastuko icchita rUpake grahaNa karaneko zaktikA nAma kAmarUpitva hai| prApta karanA yaha prApti Rddhi hai / 1028 / jisa Rddhike prabhAvase jalake samAna pRthivIpara unmajana-nimajjana kriyAko karatA hai aura 4.cAraNa va AkAzagAmitva Rddhi nirdeza pRthivIke samAna jalapara bhI gamana karatA hai vaha prAkAmya Rddhi hai| 1. nAraNa Rddhi sAmAnya nirdeza 1026 / (rA vA 3/36/3/203/3); (cA sA 216/3) dha.1/4,1,16/04/7 caraNaM cAritta sajamo pAvakiriyANirohof gha./4,1,15/75/7 bhUmiTThiyassa kareNa cadAiJcadabibacchiSaNasattI patnI eyaTTho tahi kusalo Ni uNo cAraNo / caraNa, cAritra, sa jama, pApaNAma / kulaselamerumahIhara bhUmINa bAhamakAUNa tAsu gamaNasattI tavaccharaNabaleNuppaNA pAgammaM NAma / - (prAptikA lakSaNa uparoktavata hI kriyAnirodha inakA eka hI artha hai| isameM jo kuzala arthAva nipuNa hai ve cAraNa kahalAte hai| hai)-kulAcala aura meruparvatake pRthivIkAyika jIvoko bAdhA na pahu~cAkara unameM, tapazcaraNake balase utpanna huI gamanazaktiko prAkAmya 2. cAraNa Rddhi kI vividhatA Rddhi kahate hai| ti. pa. 4/1034-1035, 1048 "cAraNa riddhI bahuvihaviyappasaMdoha cA.sA. 219/4 anekajAtikriyAguNadravyAdhInaM svAgAra bhinnamabhinna vittharidA / 1034 / jalajadhAphalapuSpha pattaggisihANa dhUmameghANa / ca nirmANa prAkAmyaM sainyAdirUpamiti kecit / -koI-koI AcArya dhArAmakaData tUjodImarudANa cAraNA kamaso |1035annnno vivihA aneka taraha kI kriyA guNa vA dravyake AdhIna honevAle senA Adi bhagA cAraNaridvIe bhAjidA bhedaa| tAM sarUvakahaNe ubaeso amha padArthoMko apane zarIrase bhinna athavA abhinna rUpa banAne kI zakti ucchiNNo 1048 / cAraNa Rddhi kamase jalacAraNa, jaMghAcAraNa, prApta honeko prAkAmya kahate hai| (vizeSa de va kriyaka 11 / pRthak va phalacAraNa, puSpacAraNa, patracAraNa, agnizikhAcAraNa, dhUbhacAraNa, avRthakvikriyA) meghacAraNa, dhArAcAraNa, markaTatantu cAraNa, jyotiSacAraNa aura maru chAraNa ityAdi aneka prakArake vikalpa samUhose vistArako prApta haiM / 5. Izitva va vazitva vikriyA 1034-1035 / isa cAraNa Rddhike vividha bhagoMse yukta vibhakta kiye ti.pa. 4/1030 NissesANa pahutta jagANa IsattaNAmariddhI saa| vasameM ti hue aura bhI bheda hote haiN| parantu unake svarUpakA kathana karanevAlA tavabaleNa jaM jIohA vasittariddhI sA (10301 = jisase saba jagata upadeza hamAre lie naSTa ho cukA hai / 104 // para prabhutva hotA hai, vaha IzitvanAmaka Rddhi hai aura jisase tapobala dha.1/4,1,17/pR 78/10 tathA pR. 80/6 jala jaMgha-taMtu-phala-puppha-bIyadvArA jIva samUha vazameM hote hai, vaha vazitva Rdhi kahI jAtI hai| AyAsa-seDIbheeNa aTThavihA caarnnaa| utta ca (gA saM 21) 78-10 // (rA vA 3/36/3/203/4) (cA sA 216/5) / cAraNANamettha egasaMjogAdikmeNa visadapaMcapacAsabha gA uppaaedyaa| dha.1/4.1.15/76/2 savvesi jIvANaM gAmaNayarakheDAdINaM ca bhujaNasattI kadhamega cAritta vicittasattimuppAyaya / Na pariNAmabheeNa NANAbheda samuppaNNA IsittaM nnaam| mANusa mAyaMga-hari-turayAdINa sagicchAe bhiNNacArittAdo cAraNabahutta paDi virohAbhAvAdo / kathaM puNa cAraNA viuvvaNasattI vasittaM NAma / - saba jIvo tathA grAma, nagara, evaM kheDe ahavihA si jujjade Na esa doso, NiyamAbhAvAdo, visadapaMcava cAAdikoke bhoganekI jo zakti utpanna hotI hai vaha Izitva addhi sacAraNANa aviha cAraNe hito eyateNa pudhattAbhAvAdI / jala, kahI jAto hai| manuSya, hAthI, siha evaM ghoDe Adika rUpa apanI jaghA, tantu, phala, puSpa, bIja, AkAza aura zreNI bhedase cAraNa icchAse vikriyA karanekI (arthAt unakA AkAra badala denekI) Rdhi dhAraka, ATha prakAra hai| kahA bhI hai| (gA naM 21 meM bhI yahI zaktikA nAma vazitva hai| ATha bheda kahe hai| (rA.vA 3/36/3/202/27), (cA sA, 218/1 / jainendra siddhAnta koza Page #467 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Rdidha 452 4 cAraNa va AkAzagAmitva Rddhi nirdeza yahA~ cAraNa RSiyoke eka sayoga, do sayoga Adike kramase 255 bhaga utpanna karanA caahie| eka sayogI-8, dvisayogI-28, trisaM yogI-56, catu sayogI 70; pacasayogI 056, SaTsaMyogI -28, saptasayogI.., aSTasayogI-1 / kula bhaMga- 255 / (vizeSa de gaNita II/4) prazna-eka hI cAritra ina vicitra zaktiyokA utpAdaka kaise ho sakatA hai| uttara - nahI, kyoki pariNAmake bhedase nAnA prakAra cAritra honeke kAraNa cAraNokI adhikatAme koI virodha nahI hai / prazna-jaba cAraNo ke bheda 255 hai to phira unhe ATha prakAra kA batalAnA kaise yukta hai / uttara-yaha koI doSa nahI hai, kyoki, unake ATha hone kA koI niyama nahI hai| tathA 255 cAraNa ATha prakAra cAraNose pRthak bhI nahI hai| 3. AkAzacAraNa va AkAzagAmitva 1. AkAzagAmitva RddhikA lakSaNa ti pa 4/1033 1034 / aTThIo AsINo kAusaggeNa idareNa / 1033' gacchedi joe esA riddhI gayaNagAmiNI NAma // 1034 - jisa Rddhike dvArA kAyotsarga athavA anya prakArase Urdhva sthita hokara yA baiThakara jAtA he vaha AkAzagAminI nAmaka Rddhi hai / rA vA 3/36/3/202/31 paryAvasthA niSaNNA vA kAyotsargazarIrAvA pAdodhAranikSepaNa vidhimantareNa AkAzagamanakuzalA AkAzagAmina / " -paryAsanase baThakara athavA anya kisI Asanase baiThakara yA kAyotsarga zarIrase (pairoko uThAkara rakhakara (dhavalA)] tathA binA pairoko uThAye rakhe AkAzame gamana karane meM jo kuzala hote hai, ve AkAzagAmI hai| (gha1/4,1,17/80/5), (cA sA 218/4) dha,6/4,1,16/84/5 AgAse jahicchAe gacchatA icchidapadesa mANusuttara pabavAvaruddha AgAsagAmiNA tti ghetvyo| deva vijjAharaNa jaggahaNa jiNasahaNu uttiidaa| AkAzame icchAnusAra mAnuSottara parvatase ghire hue icchita pradezome gamana karanevAle AkAzagAmI hai, aisA grahaNa karanA caahie| yahA~ deva va vidyAdharo kA grahaNa nahIM he, kyoki 'jina' zabdatI anuvRtti hai| 2 AkAzacAraNa RddhikA lakSaNa dha.6/4.1,17/80/2 cauhi agule hito ahiyapamANeNa bhUmIdo uvari AyAse gacchato AgAsacAraNa nnaam| -cAra agulase adhika pramAName bhUmise Upara AkAzameM gamana karanevAle RSi AkAzacAraNa kahe jAte hai| 4 jalacAraNa nirdeza 1. jalacAraNakA lakSaNa gha 1/4,1,17/76-3, 6-7 tattha bhUmIe iva jalakAiyajIvANa pIDamakAUNa jala maphusatA jahicchAe jalagamaNasasthA risao jalacAraNA NAma / pauNipattaM va jalapAseNa viNA jalamajjhagAmiNo jalacAraNA tti kiNNaNa uccati / Na esa doso, icchiujamANattAdo 108-3 / AsakarakhAsadhUmarohimAdicAraNANa jalacAraNesu atabhAvo, AekkAiyajIvapariharaNakuzalata paDi sAhammadasaNAdo 181-7/- jo RSi jalakAyika jIvoko bAdhA na pahu~cAkara jalako na chUte hue icchAnusAra bhUmike samAna jalameM gamana karane meM samartha hai, ve jalacAraNa kahalAte hai| (jala para bhI pAda nikSepapUrvaka gamana karate hai)| praznapadminIpatrake samAna jalako na chUkara jalake madhyameM gamana karanevAle jala cAraNa kyo nahIM kahalAte ? uttara-yaha koI doSa nahI hai,kyoMki aisA abhISTa hai / (ti. pa 4/1036) (rA vA 3/36/3/202/28) (cA. sA 218/2) / osa, olA, kuharA aura barpha Adi para gamana karanevAle cAraNokA jala cAraNome antarbhAva hotA hai| kyo ki, inameM jalakAdhika jovo ke parihArakI kuzalatA dekhI jAtI hai| 2 jalacAraNa va prAkAmya Rddhime antara gha6/4,1,17/71/5 jalacAraNa-pAgammariddhI doNhaM ko viseso| ghaNapuDha vi-merusAyarANamato savvasarIreNa pavesasattI pAgamma nnaam| tattha jIvapariharaNa kausalla cAraNatta / -prazna--jalacAraNa aura prAkAmya ina dono Rddhiyome kyA vizeSatA hai 1 uttara--saghana pRthivI, meru aura samudra ke bhItara saba zarIrase praveza karanekI zaktiko prAkAmyaRddhi kahate haiM, aura yahA~ jIvoM ke parihArakI kuzalatAkA nAma cAraNa Rddhi hai| 5. jaMghAcAraNa nirdeza ti pa 1037 ca ura gula mettama hi cha Diya gayaNammi kuDilajANu viNA / ja bahujoyaNagamaNaM sA jaMghAcAraNA riddhI / 1031 - cAra aMgula pramANa pRthivIko choDakara AkAzame ghuTanoko moDe binA (yA jaldo jaldI jaghAoko utkSepa nikSepa karate hue-rA. vA) jo bahuta yojano taka gamana karanA hai, vaha jaghAcAraNa addhi hai| (rA. vA 3/36/3/202/26), (cA sA. 218/3) / dha/4,1,17/74/7, 81/4 bhUmIe puDhadhikAiyajIvANa bAhamakAUNa aNegajoyaNasayagAmiNo jaghAcAraNA NAma 76 7 cikhallachAragovara-bhUsAdicAraNANaM jaghAcAraNesu atanbhAvo, bhUmIdo cikhalAdoNa kadhaMci bhedAbhAvAdo 181-4-bhUmime pRthivIkAyika jIvoko bAdhA na karake aneka sau yojana gamana karanevAle jaghAcAraNa kahalAte hai| kocaDa bhasma, gobara aura bhUse Adi parase gamana karanevAlokA jadhAcAraNome antarbhAva hotA hai, kyo ki, bhUmise kIcaDa Adi meM kathaMcit abheda hai| 6. agni, dhUma, megha, tantu, vAyu va zreNI cAraNa ti pa 4/1041-1043, 1045,1047 abirAhidUga jove agni sihA laThie vicitANa / ja tANa upari gamaNa agnisihAcAraNA ridhI 110411 adhauDDhatiriyapasara dhUma avala niUNa ja deNti| padakheve akravaliyA sA riddhI dhUmacAraNA NAma / 1042 / avirA dUNajove apu kAe bahubihANa meghaann| ja ubari gachii muNI sA riddhI meghcaarnnaannaam|10431 makaDayata tupa tIupari adilaghuo turdpdkheve| gacchedi muNimahesI sA makaData tucAraNA riddhI / 1045 / NaNAvihagadimAdapadesapaMtIsu deti pdkheve| ja akkhaliyA muNiNo sA mArudacAraNA riddhI / 10471 agnizikhAmeM sthita jIvokI virAdhanA na karake una vicitra agni-zikhAoparase gamana karaneko 'agnizikhA cAraNa' Rddhi kahate hai / 1041 / jisa Rdvidhake prabhAva se munijana nIce Upara 3. AkAzacAraNa va AkAzagAmitvame antara gha. 6/4,1,16/04/4 "AgAsacAraNANamAgAsagAmoNa ca ko visso| uccade-caraNa cArittaM sa jamo pAvakirivAgirohA tti eyaTTho, tami kusalA NiuNo caarnno| taba visesaNa jaNidAgAsaTThiyajAva (-badha) pariharaNakusalataNeNa sahido aagaascaarnno| AgAsagamaNametajuto aagaasgaamii| AgAsagA mittAdA jovavadhapariharaNakusalattaNeNa vise sidAgAsagAmittassa visesurala bhAdo asthi viseso| - prazna-AkAzacAraNa aura AkAzagAmI ke kyA bheda hai| uttara - caraNa, cAritra, sama va pApakrayA nirodha, inakA eka hI artha hai| isameM jo kuzala arthAt nipuNa hai vaha cAraNa kahalAtA hai / tapa vizeSase utpanna huI, AkAzasthita jotro ke (vadhake) parihArakI kuzalatAse jo sahita hai vaha AkAzacAraNa he / aura AkAza meM gamana karane mAtrase AkAzagAmo kahalAtA hai| (arthAt AkAzagAmIko jIvavadha parihArakI apekSA nahI haato)| sAmAnya AkAzagAmitva kI apekSA joboke vara parihAra kI kuzalatAse vizeSita AkAzagAmitvake vizeSatA pAyI jAne se dono me bheda hai| jainendra siddhAnta koza Page #468 -------------------------------------------------------------------------- ________________ RSi aura tirache phelanevAle dhueNkA avalambana karake askhalita pAdakSepa dete hue gamana karate hai vaha 'dhUmacAraNa' nAmaka Rddhi hai / 1042 / jisa Rdhise muni akAyika jAvako pIDA na pahu~cAkara bahuta prakArake meghoparase gamana karatA hai vaha 'meghacAraNa' nAmaka Rddhi hai / 1043 | jisake dvArA muni maharSi zomA kiye gaye nikSepametyanta laghu hote hue makaDIke tantuo kI paktiparase gamana karatA hai vaha 'makaDosantucAraNa' Rddha hai / 1045 / jisake prabhAvame muni nAnA prakAra kI gati se yukta vAyu pradezakI pakti para askhalita hokara padavikSepa karate haiM, vaha 'mArutacAraNa' Rddhi hai / (rAvA 3/36/3/202 27) : ( vA sA 218/1) / | gha 6/4,9,17/80-1,81-8 dhUmaggi- giri taru ta tusatANesu uDhArohaNajulAnAma 80-1 dhUmamivAda-mahAvicAraNA tatu-seDicAraNesu atabhAo, aNulomavilomagamaNesu jIvapIDA prakaraNa tisa junAdI dhUma, agni parvata aura vRkSa santu samUha parase Upara caDhane kI zaktise saMyukta 'zreNI cAraNa hai| dhUma, agni, vAyu aura megha Adikake Azraya se calanevAle cAraNokA 'tantu zreNI' cAraNo meM antarbhAva ho jAtA hai ki ve anuloma aura pratiloma gamana karanemeM jIvoko pIDA na karanekI zaktise saMyukta hai| 7 dhArA va jyotiSa cAraNa nirdeza ti pa 4 / 1044,1046 avirAhiya talloNe jIve vraNamukkavAridhArANa / uvari ja jAdi muNI sA dhArAcAraNA Rddhi / 1044 / aba uDDhatiriyapasare kiraNe avila bidUNa jodINa / ja gacchedi tavarasI sA riddhI jodi cAraNA NAma / 1046 / jisake prabhAva se muni medhoro choDo gayI jaladhArA sthita jo boko pIDAna pahu~cAkara unake Upara se jAte hai, vaha dhArA cAraNa dvi hai / 1044 / jisase tapastrI nIce Upara aura tigo kezalI jyotiSI devoke gAno virokA avalambana karake gamana karatA hai vaha jyotizcAraNa Rddhi hai | 1046 / ( ina dono kA bhI pUrva bAle zIrSaka meM diye dhavalA granthake anura tantu zreNI Rddhi antarbhAva ho jAtA hai) 8. phala puSpa bIja va patracAraNa nirdeza ti pa 4/1038-1040 avirAhidUNa jIve talloNe baNaphalANa vivihANa | uvarimmi japadhAvadi sa cciya phalacAraNA riddhI / 1038 / avirAhiMdU jIve vihAna pupphA ubarimmi N parApyadi sA riphA 10201 hidU jI sahI bahuvihANa pattANa / jA uvari baccadi muNI sA riddhI pattacAraNA NAmA | 103 | - jisa RddhikA dhAraka muni vanaphalomeM, phUlomeM, tathA patto meM rahanevAle jovokI virAdhanA na karake unake Uparase jAtA hai vaha phalacAraNa, puSpacAraNa tathA patracAraNa nAmaka Rddhi hai / dha 1/21,17/76-7,81 5 taMtuphala pupphIjacAraNANaM pi jalacAraNANaM va dehI pipaliyA vicAraNA phaladhAraNesa abhAva ta jopariharaNataM paThi bhedAbhAvAdI saMkarataNa pavAlAdicAraNANa pupphacAraNesu aMtabbhAvo, haridakAyapariharaNakusannatteNa saahmmaado|81/51 - tantucAraNa, phalacAraNa, puSpacAraNa aura bojacAraNakA svarUpa bhI jalacAraNoke samAna kahanA cAhie (arthAt unameM rahane vAle jovoko pIDA na pahu~cAkara unake Upara gamana karanA) / 76-7 / kuMthujIva, mutkaNa, aura pipIlikA Adi parase saMcAra karanevAlokA phalacAraNo meM antarbhAva hotA hai, kyoMki, inameM sajIvo ke parihArakI kuzalatAkI apekSA koI bheda nahIM hai / patra, akura, tRNa aura pravAla Adi parase saMcAra karanevAlokA puSpacAraNImeM antarbhAva hotA hai, kyoMki, haritakAya jIvoke parihArakI kuzalatAkI apekSA inameM samAnatA hai / 453 5. tapaRddhi nirdeza 5. tapaRSi nirdeza 1. ugratapaRddhi nirdeza dha 1/4,1,22/87-5, 86-6 uggatavA duvihA ugguggatavA avadviduggatavA cedi / tattha jo ekkovavAsa kAUNa pAriya do uvavAso karedi. puravipAri timi upavAsa karedi / evamettarI jIvada ta tiguttigutto hodUNa upavAse kare to ummagatavo NAma / edassuvavAsa pAraNANaNe suttaM - " uttaraguNite tu dhane punarapyaSTApite'tra guNamAdiya uttaravizeSiti ca yogyAgye 23 / ityAdi tattha divakhaTThemegIvabAsaM vAUNa pAriya purNA ekvahaMtareNa roga dhIyavAsI jAdo vAseNa vihara tassa aTThamobavAsI jAdo eva dasama lisAdikameNa heTThA Na padaMto jAva jIvitaM jo viharadi avaTriTThaduggatavo NAma / esimeodi - ugratapa ke dhAraka do prakAra hai - ugrAgratapa RSi dhAraka aura avasthitaugratapa Rdvidha dhAraka / unameM jo eka upavAsako karake pAraNA kara do upavAsa karatA hai, pazcAt phira pAraNA kara tIna upavAsa karatA hai / isa prakAra eka adhika vRddhike sAtha jIvana paryanta tIna siyose rakSita hokara upavAsa karanevAlA 'ugrogratapa' RddhikA dhAraka hai| isake upavAsa aura pAraNAokA pramANa lAneke lie sUtra - (yahA~ cAra gAthAe~ dI hai jinakA bhAvArtha graha hai ki 14 dina meM 10 upavAsa va 4 pAraNAe~ Ate hai| isI kamase Age bhI jAnanA) (ti 4/9051051) dIkSA ke lie eka upavAsa karake pAraNA kare, pazcAt eka dinake a tarase aisA karate hue kiso nimittase SaSTazepavAsa (belA) ho gayA phira pUrvAda ho usa pAsa bihAra karanevAle ke (kadAcit ) aSTamopavAsa (telA) hA gyaa| isa prakAra dazamadvAdazama Adi kramase nIce na girakara jA jIvana paryanta vihAra karatA hai, vaha avasthita ugratapa RddhikA dhAraka kahA jAtA hai| yaha bhI tapakA anuSThAna vIryAntarAyake kSayopazamase hotA hai / ( rA vA 3/36/3 203 / 8) (cA. sA 220 /1) / 2. ghora tapaRSi nirdeza [vi.] 41055 janasampamuhANaM rogeNaccatupI sAIdi durdharatava joe sA ghoratavaridhI / 1055 / vadasi - 6/4.9.26/12/2 unavAsamAsInamAso anamodayieko utiparicare goyarAbhiggaho, rasAuhajaddoyaNabhayaNa, vittiyaNAsaNesu vaya vaggha-taraccha challAdisAvayasemiyAsusajmamA kAma se sutiya himavAsAdiziambhokA saruvakhamUlAdAraNajAgaggaNa / evamabbhaM tara besu vi ukkaTThatavapatraNA kaayvyaa| eso bAraha viha vi tabo kAyarajANaM rajjhasajaNaNo tti ghorattavo / so jebhite ghorattavA / bArasavihatabakaTThaTThA vaTTamANA ghoratavA tti bhaNida hodi / esA vi tavaNi dariddho ceva, aNNahA evaM vihAcaraNANuvatrata do| (ti pa) jisake bala para aura zunAdi rogase zarake adhyanta pIDita hone para bhI sAdhujana durdhara tapako siddha karate hai, vaha ghora tapaRdhi hai / 1055 / upavAsome chaha mAsakA upavAsa amodarya pome eka grAsa vRtiparivAo me caurAhene bhikSAkI pratijJA, yukta bodanakA bhojana vanoM meM vRka, vyAghra, tarasa, chatralla Adi zvApada arthAt hi sajIvose sevita sAdhya Adi (soko viyoge nivAsa, kAyapalezoM meM tIvra himAlaya Adike antargata dezo me khule AkAza ke nIce.. vRkSamUla meM, AtApana yoga arthAt dhyAna grahaNa krnaa| isI prakAra abhyantara tapo meM bhI utkRSTa tapakI prarUpaNA karanI caahie| ye bAraha prakAra hI tara kAyara janoko bhayotpAdaka hai, isI kAraNa ghora tapa athavA jainendra siddhAnta koza " Page #469 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Rdidha 14 kahalAte haiM / vaha tapa jinake hotA hai ve ghoratapa Rdhike dhAraka hai| bAraha prakArake tapokI utkRSTa avasthA meM vartamAna sAdhu ghora tapa kahalAte hai, yaha tAtparya hai / yaha bhI tapa janita (tapase utpanna honevAlI) Rddhi hI hai, kyoMki, binA tapake isa prakArakA AcaraNa bana nahIM sktaa| (rAvA. 3/36/3/203/12). ( cA sA 222 / 2) | 3. ghora parAkrama tapa Rdhi nirdeza simasAra = pi. 4/1056-1057 vimalatarAvA tihuvaNa saMharaNakarasatisAkayamudirasaNa samasyA 1056 sahasa sosaNamA jAti jI piNo ghoraparakamavati sA riddhI / 1057 / jisa Rddhike prabhAvase muni jana anupama evaM bRddhigata tapase sahita dogI zoko ke sahAra karane kI zaktiyukta, kaMTaka, zinA, agni, parvata, mukha tathA unakA Adike barasAne meM samartha aura sahasA sampUrNa samudra salilasamuha sulAne kI zaktile bhI saMyukta hote hai yaha ghora parAkrama-tapa hai|9066 10270 (rA. bA. 2/36/3/203/16), (gha4/4.1.27/13/2). (cA, sA. 223 / 1) 4. ghora brahmavayaM tapa Rddhi nirdeza ti. pa. 4/1058-1060 joe Na hoti muNiNo khettammi vi corapahudibAdhAoM kAlamahAjudrAdo ridhI corAcAri 938 sa usame cAritAvaraNamohammassa jA dussama pAsa zikSI sA ghorabrahmacAritA | 1056 / athavA - savvaguNehi aghoraM mahesiNo brahmasahacAritaM / viSphuridAe jIe riddhI sAghorabrahmacAritA (1060 / " - jisase munike kSetrameM bhI caurAdikako bAdhAe~ aura kAla evaM mahApAdi nahIM hote hai, yaha 'cora ra 2058 (dha. 3/4.1.26 / 64/3) (vA sA 223 / 4) pAritramohanIyakA utkRSTa kSayopazama hone para jo Rddhi dusvapnako naSTa karatI hai tathA jisa ke AvirbhUta honepara maharSijana saba guNoM ke sAtha apara arthAta avinazvara brahmacaryakA AcaraNa karate hai vaha aghora brahmacAritva Rddhi hai | 1056- 1060 / ( rA vA tathA cA sA meM isa lakSaNakA nirdeza hI ghora guNa brahmacArIke lie kiyA gayA hai) (rA. vA 3/36/3/203/16), (cA. sA. 223/3) / 6. 6/4.26 / 63-6, 14-2 ghorA raddA guNA jaisi te poraguNA kathaM carAsAdiguNA cora corklkaarisjigaado| 646 / * * brahma cAritra pacavata samiti triguptyAtmakam zAntipuSTihetutvAt / aghorA zAntA guNA yasmin tadaghoraguNaM aghoraguNaM, brahmacarantIti aghorgucaarinn'| ettha akAro viNNa suNijjade / sadhidi sAze / 16-21 arthAta hai guNa jinake ve pora guNa kahe jAte hai| prazna- caurAsI lAkha guNoke ghoratva kaise sambhava hai / uttara- ghora kAryakArI zaktiko utpanna karaneke kAraNa unake ghoratva sambhava hai| brahmakA artha pA~ca pA~ca samiti aura tIna gutisvarUpa cAritra hai, kyoMki vaha zAntike poSaNakA hetu hai| amora a zAnta hai guNa jisameM vaha aghora guNa hai / aghora guNa brahma ( cAritra) kA AcaraNa karanevAle aghora guNa brahmacArI kahalAte hai| (bhAvArthaaghora zAntako kahate hai / jinakA brahma arthAt cAritra zAnta hai unako adhora guNa brahmacArI kahate hai| aise muni zAnti aura puSTi ke kAraNa hote hai, isIlie unake tapazcaraNa ke mAhAtmyase uparokta Iti bhItiyuddha durbhikSAdi zAnta ho jAte hai (cA, sA 222 / 3 ) | wid * prazna--'Namo ghoraguNabamhacArINa' isa sUtra me aghora zabdakA akAra kyoM nahIM sunA jAtA uttara- sandhiyukta nirdeza honese | 2. ghora guNa aura ghora parAkrama tapame antara dha, 1/4,1.28/63/8 Na guNa paravakamANa meyatta, guNajaNi dasattIe parakkamasAdo guNa aura parAkrama ke eka nahIM hai, kyoMki guNa se utpanna huI zaktikI parAkrama sajJA hai / / 6. balaRddhi nirdeza 5. tapta dIpta va mahAtapa Rddhi nirdeza ti pa. 4/1052-1054 bahuvihauvavAsehi ravisamavaDDhata kAya kiraNogho / kAyamaNa vayaNabaliNo jIe sA dittatavariddhI / 1052 / tatte lohakaDhAhe paDika jIe bhuvaM kihi pAhi sA vibhAgAhi tattatavA | 1053 / madarapaMttippamuhe mahovavAse kredi sabve bi / causaNNANa baleNa jIe sA mahAtavA riddhI / 1054 | gha. 1/4.1.23/10/5 siNa kevala didivitumato vivaDDhadi / teNa Na tesi bhuttivi teNa kaarnnaabhaavaado| Na ca bhukkhA dukkha va samaNaTTha bhujati, tadabhAvAdI / tadabhAvo kudovagammade / = jisa Rddhi ke prabhAva se mana, vacana aura kAyase baliSTha RSike bahuta prakArake upavAso dvArA sUrya ke samAna dIpti arthAt zarIrakI kiraNoM samUha bar3hatA ho vaha 'dIpta tapa RSi' hai / 1052 / (rA. vA 3 / 36/ 3, 203 / 9 ); (cAsA 221 / 2 ) | ( dhavalA meM uparoktake atirikta yaha aura bhI kahA hai ki unake kevala dIti ho nahI bar3hatI hai, kintu bhI mahatA hai| isIlie unake AhAra bhI nahIM hotA, kyoki usake kAraNokA abhAva hai| yadi kahA jAya ki bhUkhake dukhako zAnta karaneke lie ve bhojana karate haiM so bhI ThIka nahIM hai. kyoki unake bhUkhake dukhakA abhAva hai / ) tapI huI lohekI kaDAhImeM gire hue jaNa samAna jisa pise khAyA huA pAtuoM sahita kSINa ho jAtA hai arthAtrAdi rUpa pariNamana nahIM karatA hai, vaha nija dhyAmase huI rAta hai / 10530 (4. 1/4.1.24/12/1). ( cA sA muni cAra sammati sa avadhi mana paryaya) ke masase mandira paMkti pramukha saba hI mahAda upavAsako karatA hai vaha 'mahA tapa Rddhi' hai / (rA. vA. 3/3/63/ 203/11) / ( rA vA 3 / 22 / 3 / 203/10). 221/3) 6/4126/11/2 aNimAdiguNovedo jalacaraNAdiviha cAraNaguNAta kariyo kuratasarI po viro savvosahI sarUvo pANipataNivadidasavvahAro abhiyasAdasarUveNa lAvaNasamatyo samasahito va arNatavalo AsIdiThi tattava saviharo maMdi da ohi ga divivArI mugI mahAtako makasmAta mahattva hetustapovizeSo mahAnucyate upacAreNa sa yeSA te tapasa' iti siddhatvAt / athavA mahasA hetu tapa upacAreNa mahA iti bhavati / = jo aNimAdi ATha guNose sahita hai. jalacAraNAdi ATha prakArake cAraNa guNose alakRta hai, prakAzamAna zarIra prabhAse saMyukta hai, do prakArakI akSo se yukta hai, sarvoSa svarUpa hai, pANipAtra meM gire hue AhArako amRta svarUpase palaTAne meM samartha hai, samasta indro se bhI bana sake dhAraka hai. AzISa aura sindhiyo samaya hai. se yukta hai, samasta vidyAoke dhAraka hai, tathA mati zruta, avadhi, mana paryaya jJAnose tIno loko vyApArI jAnanevAle hai, ve muni 'mahAtapadhi ke dhAraka hai| kAraNa ki mahane hetu vizeSako upacAra mahAsa kahA jAtA hai| vaha jinake hotA hai ve mahAtama RSi hai, aisA siddha hai / athavA, mahas arthAt tejovA hetubhUta jo tapa hai vaha upacAra se mahA hotA hai / (tAtparya yaha ki sAto RddhiyokI utkRSTatAko prApta honevAle RSi mahAtapa yukta samajhe jAte haiN| ) 6. bala Rddhi nirdeza 41061-1066 balaridvidhI tihippA magavaNasarIrayANabhe e / sudaNANAvaraNAe pagaDI.e vIraya tarAyAe / 1061 / ukksavakha ubasame suhuttamettatarammi sayalasuda / citaha jANaha jIe sA riddhI maNabAgAMnA 10620 jinmidiyoidiya mudaNANAvaraNa virividhaNaM / ukkaNaovasame muhusameta tammaNo // 106 // samapa jainendra siddhAnta koza Page #470 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Rdhi 8 rasa Rddhi nirdeza muda jANai uccArai joe viSphura tIe / asayo ahikaTho sA ridIu NeyA vayaNabalaNAmA / 1064 / ukkassakha usame pavimese viripvigdhpgddhiie|maascumaaspmuhe kAusagge vi samahINA / 1065 / uccaTThiya tellokkaM jhatti kaNi TuMgulIe aNNa tya / ghavida jIe samatthA sA riddhI kAyabalaNAmA / 1066 / mana vacana aura kAyake bhedase bala Rddhi tIna prakAra hai| inameM se jisa Rdidhake dvArA zrutajJAnAvaraNa ora vIryAntarAya ina do prakRtiyokA utkRSTa kSayopazama honepara muhartamAtra kAlake bhItara arthAt antamu hatta kAla meM sampUrNa zrutakA cintavana karatA hai vaha jAnatA hai, vaha 'manovala nAmaka Rddhi hai / 1061 1062|jihvndriyaavrnn,noindriyaavrnn,shrutjnyaanaavrnn aura vIryAntarAyakA utkRSTa kSayopazama honepara jisa Rddhike pragaTa honese muni zramarahita aura ahInakaTha hotA huA muhartamAtra kAla ke bhItara sampUrNa zrutako jAnatA va usakA uccAraNa karatA hai.use vacanabala' nAmakaRddhi jAnanA caahie|1063-1064| jisa Rddhike bala se vIryAntarAya prakRtike utkRSTa kSayopazamako vizeSatA honepara muni, mAsa va caturmAsAdirUpa kAyotsarga ko karate hue bhI zramase rahita hote hai, tathA zIghatAse tInoM lokoko kaniSTha aMgulI ke Upara uThAkara anyatra sthApita karane ke lie samartha hote hai, vaha 'kAyabala' nAmaka Rddhi hai / 1065-1066 / (rA. vA 3/36/3/203/16). (dha 6/4,1. 35-31/-88); (cA. sA./224/1) / 7. auSadha Rddhi nirdeza 1. auSadha Rddhi sAmAnya rA bA. 3/36/3/203/24 auSadhiraSTavidhA-asAdhyAnAmapyAmayAnI sarveSAM vinivRttiheturAmarzazvelajanlamala viTa sauMSadhiprAptAsyAviSadRSTiviSavikalpAta / - asAdhya bhI sarva rogokI nivRttikI hetubhUta auSadha-Rddhi ATha prakArakI hai-AmarSa, 6vela, jalla, mala, viT , sarva, AsyAviSa aura dRSTiviSa / (cA sA 225/1) / 2. AmarSa zvela jala mala va viTa auSadha Rddhi ti pa 4/1068-1072 risikara caraNAdINaM akhila ymetmmi| jIe pAsammi / jovA hoti NirogA sA ammarisosahI riddhI / 1068 / joe lAlAsemacchImala sihANaAdiA sigdha / jIvANaM rogaharaNA sa cciya khelosahI riddhI / 1066 / seyajalo agaraya jallaM bhaNNetti jIe teNAvi / jIvANa rogaharaNaM riddhI jaslosahI NAmA / 1070 / johoTa Thada taNAsAsottAdimalaM pi jIe sattIe / jotrAga rogaharaNa malosahI NAma sA riddhI / 1071 - jisa Rdidhake prabhAvase jIva pAsameM Ane para RSike hasta va pAdAdike sparzamAtra se hI niroga ho jAte hai. vaha 'AmA~Sadha' Rddhi hai / 1068 / jisa Rddhi ke prabhAvase lAra, kapha, akSimala aura nAsikAmala zIgha hI jIvoke rogo ko naSTa karatA hai vaha 'velauSadha Rddhi hai|1066| pasoneke Azrita agaraja jalala kahA jAtA hai / jisa Rddhike prabhAvase usa agara jase bhI jIvo ke roga naSTa hote hai,vaha 'jallauSadhi' Rddhi kahalAtI hai|1070| jisa zaktime jihA. oTha, dA~ta, nAsikA aura zrautrAdikakA mala bhI jIvoke rogoM ko dUra karanevAlA hotA hai, vaha 'malauSadhi nAmaka Rddhi hai| (rA vA. 3/36/3/203/25), (dha. 6/4,1,30-33/65-67), (cA. sA. 225/2), 2. Ama@Sadhi va aghoraguNa brahmacarya me antara gha. 6/4,1,3066/1 tavomAhappeNa jesi phAso sayalosaharUvattaM patto tesimAmmariso sahipattA tti saNNA |=nn ca edesimaghoraguNabaMbhayArINaM aMtabbhAvo, edesi vAhiviNAsaNe ceva sttidNsnnaado| tapa ke prabhAvase jinakA sparza samasta auSadhiyoMke svarUpako prApta ho gayA hai,unako AmA~Sadhi prApta aisI saMjJA hai| inakA aghora guNabrahmacAriyoM meM antarbhAva nahIM hotA, kyoki, inake arthAva aghoraguNa brahmacA riyoke kevala vyAdhike naSTa karane meM hI zakti dekhI jAtI hai| (para unakA sparza auSadha rUpa nahI hotaa)| 3. sarvoSadha Rddhi nirdeza ti.pa./4/1073 jIe passa jalANilaromaNahAdINi vAhiharaNANi / dukkarava juttA ridrI samvohI NAmA / 1873 / jisa Rdvidhake malase duSkara tapase yukta muniyo kA sparza kiyA huA jala va vAyu tathA una ke roma aura naravAdika vyAdhike haranevAle ho jAte haiM, vaha sarvoSadhi nAmaka Rddhi hai| (rA vA 3/36//203/26). (cA sA 225/12) dha, 1/4.1.34/17/6rasa ruhira-mAsa-medachi -majja-mukka-pupphasa-ravarIsakAlejja mutta-pitta tuccArAdao savve osAhatta pattA jesi te svvaashissttaa| - rasa, rudhira, mAsa, medA, asthi, majjA, zukra, puSphasa kharISa, kAleya, mUtra, pitta, atar3I, uccAra arthAta mala Adika saba jinake auSadhipane ko prApta ho gaye hai ve sarvoSa dhiprApta jina hai| 4. AsyanirviSa va dRSTiniviSa auSadha Rddhi ti. pa/4/1074 1076 tittAdivivihammaNNa visujuttaM jIe vayaName taNa / pAvedi NivvisattaM sA ridhI bayaNaNivya sANAmA / 1074 / ahayA bahuvAhAhi paribhUdA jhatti hoti jiirogaa| sodu vayaNa jIe sA dvidhI vygnnivvisaannaamaa|107aarogaavise hi pahadA diTThIe joe jhatti pAvati / NIrogaNivvisattaM sA bhaNidA didiNi vvisA ridrI 11076 rA vA 3,36,3/203/30 ugra viSasaMpRkto'pyAhAro yeSAmAsyagato nirviSIbhavati yadIyAsya nirgata vaca zravaNAdvA mahAviSaparItA api nirviSobhavanti te AsyAviSA != (ti.pa.)-jisa Rddhise tiktAdika rasa va viSase yukta vividha prakArakA anna vacanamAtrase hI niviSatAko prApta ho jAtA, vaha 'vacananirviSa' nAmaka Rddhi hai / 1074 / (rAvA)- una viSase milA huA bhI AhAra jinake mukha meM jAkara nivipa ho jAtA hai, athavA jinake mukha se nikale hue vacanake sunane mAtra se mahAviSa vyApta bho koI vyakti niviSa ho jAtA hai ve 'AsyAviSa' hai / (cA sA. 226/1) / (ti pa ) athavA jisa adhike prabhAvase bahuta vyAdhiyose yukta jIva, RSike vacanako sunakara hI jhaTase nIroga ho jAyA karate hai, vaha vacana niviSa nAmaka Rdidha hai / 1075 // roga aura viSase yukta jIva jisa Rddhike prabhAvase jhaTa dekhane mAtrase hI nirogatA aura nirviSatAko prApta kara lete hai, vaha 'dRSTiniviSa' Rddhi hai / 1076 / (rA vA 3/36/3/203/32), cA-sA 226/2) 8 rasa Rddhi nirdeza 1. AzIviSa rasa Rddhi ti pa.4/1078 mara idi bhaNide joo marei sahasa tti jIe sattIe / dukkharatavajudamuNiNA AsIvisa NAma riddhI saa| -jisa zaktise duSkara tapase yukta munike dvArA 'mara jAo' isa prakAra kahane para jIva sahasA mara jAtA hai, vaha AzIviSa nAmaka Rddhi kahI jAtI hai| (rA vA, 3/36/3/203/34), (cA sA 226/5) dha/4.1,20/85/5 avidyamAnasyArthasya AzaMsanamAzI, AzIviSa eSa te AzIviSA / jesija paDi marihi tti vayaNa NippaDidaM taM mAredi, bhivaravaM bhamettivayaNaM bhikkha bhamAvedi, sIsaM chijjautti vayaNaM sIsa chidadi, AsIvisA NAma samaNA / kdhaM vayaNassa visasaNNA / visamiba visamidi uvyaaraado| AsI avisamamiyaM jesi te AsI visaa| jesi vayaNa thAvara jagama-visapUridajIve par3acca 'NivisA hotu' tti Nissarida te jIvAvedi / bAhiveyaNa-dAliddAdivilaya paDDucca NippaDitaM sa taM taM ta jja redi te vi AsIvisAtti uttaM hodi / = avidyamAna artha kI icchAkA nAma AziSa hai| AziSa hai viSa (vacana) jinakA ve AzIviSa kahe jAte hai| 'mara jAo' isa prakAra jinake prati nikalA huA jinakA baMdhana use mAratA jainendra siddhAnta koza Page #471 -------------------------------------------------------------------------- ________________ RSi 1 hai, 'bhikSA ke lie bhramaNa karo' aisA vacana bhikSArtha bhramaNa karAtA hai, 'zirakA cheda ho' aisA bacana zirako chedatA hai, (azubha) AzIviSa nAmaka sAdhu hai| prazna-vacanake viSa saMjJA kaise sambhava hai 1 uttaraviSake samAna viSa hai / isa prakAra upacArase vacanako viSa sajJA prApta hai| AziSa hai aviSa arthAt amRta jinakA ve zubha AzIviSa haiN| sthAvara athavA jagama viSase pUrNa jIvoke prati 'nirviSa ho' isa prakAra nikalA huA jinakA baccana unhe jilAtA hai. vyAdhivedanA aura dAridrya Adike vinAza hetu nikalA huA jinakA vacana usa usa kAryako karatA hai, ve bhI Azaya hai, yaha sutrakA abhiprAya hai| 2. dRSTivitra va dRSTi amRta rasa Rddhi 1. dRSTiviSa rasa RSikA lakSaNa pi. 4/2006 jIe jIvo diTThI mahAsiNA rosamarivahidae / harididA kAma sAridrI 100 jisa Rddhike bala se roSayukta hRdaya vAle maharSise dekhA gayA jIba sarpa dvArA kATe gaye samAna mara jAtA hai, vaha dRSTiviSa nAmaka Rddhi hai ( rA vA. 1/3/3/2049), (cAsa 227/9) 6] 1/4.1.29/860 hiriti carmanasa tobhayatra shishbdprdrshnaad| tatsAhacaryAtkarmaNo'pi rudro Adi phoedi citedi kiriyaM karedi vA 'mAmi' tti to mAredi, aNNa pi asuhakammala kRSamANodi piso nAma dRSTi zabda se yahA~ cakSu aura mana (donoM) kA grahaNa hai, kyoki una donomeM dRSTi kI pravRtti dekhI jAtI hai| usakI sahacaratA kivAza bhI grahaNa hai / ruSTa hokara vaha yadi 'mAratA hU~' isa prakAra dekhatA hai, (yA) socatA hai va kriyA karatA hai to mAratA hai; tathA krodhapUrvaka avalokanase anya bhI azubha kAryako karanevAlA (azubha) dRSTi kahalAtA hai / 2. dRSTi amRtarasa RddhikA lakSaNa 6/4.1.29/06/1 eva dijaniyA vijANiva Exc - isI prakAra dRSTi amRtokA bhI lakSa jAnakara kahanA cAhie / (arthAt prasanna hokara vaha yadi 'noroga karatA hU~' isa prakAra dekhatA hai, (yA) socatA hai, va kriyA karatA hai to nIroga karatA hai, tathA prasannatApUrvaka azokanase anya bhI zubha kAryako karanevAlA amRta kahalAtA hai) / 3. dRSTi amRta rasa Rddhi va aghorabrahmacarya tapame antara dha. 64.1.21 14/8 abhiyAnamoguNavayA ko misesa uvajogasahejjadiTThIe diTThila dvidhajuttA dikivisA naam| aghora gugamabhayArIgaNa sahadhI asaM khejjA sambanagayA, esima lagAye siyAsatada zAdI to abheda gari asuvaladhoNa pauttI laddhimatANamicchAva sabaTTaNI / suhANaM pauttI dohi vipayArehi saMbhavadi tadicchAe binA Disi nnaado| prazna- dRSTi-amRta aura aghora guNabrahmacArIke kyA bheda hai 1 uttara--upayogakI sahAyatA yukta dRSTime sthita labdhi se sayukta dRSTi kahalAte hai| kintu apacAriyokIyoM sa asaMkhyAta hai / inake zarIra se spRSTa vAyume bhI samasta upadravoko naSTa karanekI zakti dekhI jAtI hai isa kAraNa donome bheda hai| vizeSa itanA hai ki azubha labdhiyoM kI pravRtti labdhiyukta jIvo kI icchA bar3hA hotI hai| kintu zubhadiyokI pravRtti dono hI prakAse sambhava hai, kyoki unakI icchA ke binA bhI ukta tadiyokI pravRtti dekhI jAtI hai| 1 3. kSIra-madhusarpi va amRnakhAvI rasa RSi pi. 4/ 1000-1000 karuNAhArAdiyA pArvati khorabhAva jIe khIrosavI riddhI / 1080 ahavA dukkha pahUdI 9. kSetra Rddhi nirdeza jIe muNivayaNa savaNa metteNa / pasamadi NaratiriyANaM sa cciya khIrosabhI kii| 101 kvAhArAdiyANihota khaNe / joe mahurarasAi sa cciya mahuvAsavI riddhI / 1082 | ahavA dukhadIjIe muNivayavameteNa zAsadi paratirimANaM cimavAsI rahI / 1083 muNipANisaThiyANi ruktAhArA diyANi jIya khaNe / pAvati abhiyabhAva esA abhiyAsavI RddhI // 1084 / ahvA dukkhAdoNa mahesivayaNassa sabaNakAlammi / NAsati jIe sigdha ridhI abhiyaAsavI NAmA / 1085 | risipANitalaNivitta rukkhAhArAdiya pi khamette / pAvedi saprUiva jIe sA piyAsI rivI / 1086 ahavA dukkhappamuha savaNeNa murNidavvavayaNassa / uvasAmadi jIvANaM esA sappiyAsavI riddhI | 1087jisase hastatala para rakhe hue rUkhe AhArAdika tatkAlahI dugdhapariNAma ko prApta ho jAte hai, vaha 'kSIrasAvI' Rdhi kahI jAtI hai / 1080 athavA jisa Rddhi se muniyoMke vacanoke zravaNamAtra se hI manuSya tiyaMcoke dukhAdi zAnta ho jAte hai use sIravI samA cAhie | 1081 / jisa RSi se munike hAtha meM rakhe gaye rUkhe AhArAdika kSaNabharamai madhurarasame yukta ho jAte hai. yaha 'madhyAvaRSi hai 110220 jisake vacanoM ke mAse manuSyatife dukhAdika naSTa ho jAte hai vaha madhvAsrAvI Rddhi hai | 1083 // jisa Rdhike prabhAvase munike hAthameM sthita rUkhe AhArAdika kSaNamAtrame apaneko prApta karate hai, yaha amRtA nAmaka hai | 1064 | athavA jisa Rdvidhase maharSike vacanoke zravaNa kAla meM yIma hI dukhAdi naSTa ho jAte hai. vaha amRtasAmI nAmaka i hai | 108 5 / jisa Rdhise RSike hastatala meM nikSipta rUkhA AhArAdika bhI kSaNamAtrame pRtarUpako prApta karatA hai. yaha hai athavA jisa ke prabhArI munI divya sunane se hI jIyoke bukhAdi zAnta ho jAte hai, vaha sI 108 (rAvA 3/36/3/204/25). ( 1/4.2.28/41/61101) ( ca sA 227/2) - noTa-dhavalA meM hastapuTavAle lakSaNa hai| vacana vAle nahI / rA. vA ba cA sA, meM dono prakArake hai / 4. rasa Rddhi dvArA padAyakA kSorAdi rUpa pariNamana kaise sambhava hai ? [ 664128/100/ 1 rAtaresa divyANaM takhaNAdeva sIrAsAdasarUveNa prinnaamo| Na abhiyasamuddammi NirvAdidavisasseva pacamahavvaya samii tigutti lAvaghaDidaja liuNiva diyANa tadavirohAdo / prazna - anya rasomeM sthita dravyakA tatkAla hI kSIra svarUpase pariNamana kaise sambhava hai 1 uttara nahIM, kyoMki, jisa prakAra amRta samudra meM gire hue biSakA amRta rUpa pariNamana hone meM koI virodha nahIM hai, usI prakAra pA~ca mahAvrata, pA~ca samiti aura tIna guptiyoke samUha se ghaTita ajalipuTameM gire hue saba AhArokA kSIra svarUpa pariNamana karanemeM kAI virodha nahI hai / 9. kSetra Rddhi nirdeza 1. akSINa mahAnasa va akSINa mahAlaya Rddhike lakSaNa ti pa 4 / 1086 - 1061 lAbha tarAyakam makkha ubasamasajudae jIe phuDeM / muNibhuttamasesamaNNa dhAmattha piya ja ka pi / 1086 taddivase khajjata vadhAvAraNa cakkavaTTissa / bhijjai na laveNa vi sA akkhINamahANasA riddho / 1060 / jIe caudhaNumANe samacaurasAlayammi paratiriyA / matiyasakhejjA sA akkhINamahAlayA riddhI / 1061 / lAbhAntarAyakarmakSayopazamayukta jisake prabhAvase munike AhAra se zeSa, bhojanazAlAyeM rakhe hue ameja bhI priya vastuko yadi usa dina cakravartIkA sampUrNa kTaka bhI khAve tA bhI vaha lezamAtra kSINa nahI hotA hai, vaha 'akSINamahAnasika' Rddhi hai / 1086-1066 / jisa Rddhise samacatuSkoNa cAra dhanuSapramANa kSetra meM asakhyAta manuSya 456 jainendra siddhAnta koza Page #472 -------------------------------------------------------------------------- ________________ RSi tiyaMca samA jAte hai, vaha 'akSINa mahAlaya' vRddhi hai 100 (rA.mA. 3/36 / 3 / 204 / 6 ), ( dha 6/4, 1,42/101/8 / kevala akSINa mahAnasakA nirdeza hai. akSINa mahAlayakA nahI), (cAsA 228 / 1) / 10. Rddhi sAmAnya nirdeza 1. zubha Rddhi kI pravRtti svataH bhI hotI hai para azubhakI prayatna pUrvaka hI 1 / 4.1.21 / 15 / 9 asuhasI paddhatI lamitAbhasahanI suhAga lI paDatI purA dohi vipayArehi saMbhavadi tadicchAe vizA vi pauttida saNAdo / azubha labdhiyokI pravRtti dhiyukta jImokI bArI hotI hai kintu zubha ya kI pravRtti dono hava svata sambhava hai, kyoMki, icchA ke binA bhI ukta labdhiyoko pravRti dekhI jAtI hai| 2 eka vyaktimeM yugapat aneka RddhiyoMkI sambhAvanA gha. 1 / 1,1, 56 / 268/6 naiSa niyamo'styekasmi narddhayo bhUyasyo bhavantIti / gaNa bhRtsu saptAnAmapi vRddhInAmakrameNa svoplmbhaad| AhAraya saha manaparyayasya virodho rayate iti nAma na cAnena virodha iti sarvAbhirvirodha pAryate'vyavasthApatteriti / eka AtmAme yugapat aneka RdhiyA~ utpanna nahI hotI, yaha koI niyama nahI hai, kyoMki, gaNadharo ke eka sAtha sAto hI RddhiyokA sadbhAva pAyA jAtA hai| praznaAhAraka Rvike sAtha mana paryayakA to virodha dekhA jAtA hai| uttara - yadi AhAraka Rddhike sAtha mana paryayajJAnakA virodha dekhane meM AtA hai to rahA Ave / kintu mana paryayake sAtha virodha hai, isalie dUsaro sampUrNa ke sAtha virodha hai aisA nahIM kahA jA sakatA hai| anyathA avyavasthAko Apatti A jAyegI / (vizeSa dekho 'gaNadhara ") . 3. parantu virodhI RddhiyoM yugapat sambhava nahIM 13/4.3.25/32/3 pattasa jassa aNimAdivivvisamaya AhArasarI rudrAvaNasabhavAbhAvAdo-aNimAdidhiyo sampanna pramatta sayata jIva ke vikriyA karate samaya AhAraka zarIrakI utpatti sambhava nahI hai / gojI / 242/505 ve hAra kiriyA sama pamanta vizvahi / jogo kA ekkepa ya hodi niyameNa // go.jI. mapra 242/500 pratavirate kapayogakriyA AhArakyogakriyA ca sama yugapanna saMbhavata / yadA AhArakayogamavalambya pramattasaya tasya gamanAdikriyA pradAyini kriyAgamavalambya kiyA tasya na paTale AhArakavibhyapadavRtta virodhAt anena gaNadharAdinAmitara gapa sambhava drshit| guNasthAname kathika aura AhAraka zarIrakI kriyA yugapada nahIM hotI aura yoga bhI niyama eka kAlame eka hI hotA hai| pramata virata paTTa guNasthAnavartI muni samakAla graka yogako kriyA ara AhAraka kAyayogakI kriyA nAhI / aisA nAhIM ki eka hI kAla viSe AhAraka zarIrako dhAri gamanAgamanAdi abhI kriyA ke bala se ve kriyAyogako dhAri vikriyAsambandhI kArya bhI kareM doUmeM sau eka hI hodd'| yAdeM yaha vikanika aura vRddhi yugapat pramo virudha nAhIM / Rddhi gaurava gaurava Rddha prApta Arya-Arya Rddhi mada mada / 457 RddhIza - saudharma svargakA 13vA~ paTala- de svarga 5 / 3 / RSabha svara saptakame se eka de. svara / RSabhanAtha (ma sarga / zloka pUrNaka 110 bhava'jaya (5/105), 10 ko bhava meM rAjA 'mahAbala' hue (4 / 133) taba kisI munine batAyA ki agale dasave bhava meM bharata kSetrake prathama tIrthaGkara ho / pUrva kena bhava meM 'lalitAga' deva hue (5/253), 8 ve bhava meM (6/26) 7 bhava meM bhoga-bhUmija Arya (1/33), 4 The bhava me 'zrIdhara' nAmaka deva (6/185), 6 ve bhava me 'suvidhi' (hI 121-122), cauthe va anyurondra 101171), tIsare bhAva me bajra nAbhi (1981) aura pUrva ke dUsare bhane arthAta tIrthase pUrvavAle bhaya meM samarthasiddhi 'amindra' (21/921) vartamAna me isa caubIsI ke prathama tIrthaGkara hue / (13/1), (ma pu 47/35735) Apa antima kulakara nAbhirAya ke putra the| ( 13 / 1 ) usa samaya prajAko asi masi Adi chaha karma sikhAye (16/176.100) / (tri. sA / 802), tathA kSatriya, vaizya, zUdra ina vargoM kI sthApanA kI (16 / 183 ) | ASADha kR 1 ko kRtayugakA Arambha honepara Apa prajApatiko upAdhime vibhUSita hue (16 / 110) nRtya karate-karate nIlAMjanA nAmakI apsarA ke mara jAnepara Apako sasArase vairAgya A gayA (17/7.11) eka varSa taka AhArakA antarAya rhaa| eka varSa pazcAt rAjA zreyAsake yahA~ prathama pAraNA huA (20/80), yadyapi dIkSA lete samaya Apane keza laoNca kara liyA thA para eka varSa ke yogake kAraNa keza baDhakara lambI lambI jaTAeN ho gayI thii| --- -de keza loca / janma va nirvANa kAla sambandhI - de mokSa 4 / 3) unake pA~ca kalyANakokA kSetra, kAla, unakI Ayu va rAjya kAla Adi tathA unakA sagha Adi sambandhI paricaya sIrthadUra RSi-magoti sajadoti yarivimuNisAputi bIrAgoti nAmaNi vihidA anagAra bharatoi RSidAsa / - uttama cAritravAle muniyoMke ye nAma hai- zramaNa, sayata, RSi, muni, sAdhu vItarAga, anagAra, bhadata, dAnta, yati / pra. sAtA 246 meM tasvApi "RSi prApta sAdhuko RSi kahate hai (cA. sA, 40/9 meM ghRta (sAdha 7/20 meM uddhRta) / 2 RSike bheda va unake lakSaNa -- prasA/ sA. vR 24 meM uddhRta-- rAjAbrahmA ca devaparama iti RSirvikriyAkSINazaktiprApto buddhyauSadhIzo viyadayanapaTuvizvavedI krameNa / " RSi cAra prakAra hai-rAja adhi deva aura prm| tiname vikriyA aura akSIya (kSetra) zakti prApta sA rAjadi kahanA hai, buddhi auSadhi prayukta sAhalAte hai AkAzagAmI RSi sampanna devani aura vijJAnI asa bhagavAn paramarSi kahalAte hai / (cA sA 47/1 meM udvadhRta), (sA. gha 7/20 meM uddhRta) 3. anya sambandhita viSaya * mukhya RSi gaNadhara hai - gaNadhara / * pratyeka tIrthaMkarake tIrthame RSiyokA pramANa tIrthadura / * pichale kAlake bhaTTAraka bhI apaneko RSi likhane laga gaye the - je. 2/11 jainendra siddhAnta koza RSikeza caturmukha pUjAke kartA AcArya de vR. jai zabdA.dvi.saM. RSidAsa- [bhagavAda vIrace tIrtha ke eka anuttaropapAdaka --de, anuttaropapAdaka / Page #473 -------------------------------------------------------------------------- ________________ RSipaMcamI vrata 158 eka saMsthAna RSi paMcamI vrata-vatavidhAna saMgraha 106)-kula samaya -5 varSa 5 mAsa, upavAsa sakhyA-65, vidhi- ASADha zukla 5 se prArambha karake prati mAsakI do-do paJcamiyoko upavAsa kare, jApyamaMtranamaskAra maMtrakA trikAla jApya kre| RSiputra-nimitta zAstra tathA RSiputra saMhitAke racayitA eka / jyautiSAcArya / samaya-I.za. 6-7 kI sandhi / (tI 2/262.266) RSi maMDala yaMtra-de yatra / RSi maMtra-de mantra 16 / RSivaMza-eka paurANika rAjya vaza-de itihAsa 10/4 / [e] ekaTThI-do ke aMkako cha daphe varga karanesa jo sakhyA Ave vaha hogii| (tri. gA. 66)-de bR. jai. zabdA dvi.khNdd| eNdrdtt-vinyvaadii| eka-1. dravyameM eka aneka dharma--de. anekAMta 4, 2. matijJAnakA eka bheda-de matijJAna 4, 3. eka sakhyAko nokRti kahate hai-de. |pa bhI kahate hai: 4. SadravyomeM eka aneka vibhAga--de dravya 3 / ekajATa-8 graho meM 74vA graha jyotiSI deva (tri. gA.366) -de bR. jai zabdA dvi.khaDa ekatva-Apta mI 34 satsAmAnyAtta sarvekyaM pRthagdravyAdibhedataH / bhedAbhedavyavasthAyAmasAdhAraNahetubat 134. = bhedAbhedakI vivakSAmeM asAdhAraNa hetuke tulya satsAmAnyase sabakI ekatA hai aura pRthak pRthaka dravya Adikke bheda se bheda bhI hai| sa,sA/A/pari/zakti naM 31 aneka paryAyavyApakai kadravyamayasvarUpA ekatvazakti / aneka paryAyomeM vyApaka aisI eka dravyamayatArUpa ekarava zakti hai| pra.sA/ta/pra 106 tadbhAvo AMkatvasya lakSaNam / tadbhAva ekatvakA lakSaNa hai| A.pa.6 svabhAvAnAmekadhAratvAdekasvabhAva. aneka svabhAvokA eka AdhAra honepara 'eka svabhAva' hai| vai.da.7/2/1 rUparasagandhasparzavyatirekAdarthAntaramekatvam / -rUpa, rasa, gandha, sparzake vyatirekase arthAntarabhUta ekatva hai| * parake sAtha ekatva kahanekA abhiprAya-de kAraka 2 * paramaekatvake apara nAma-de. mokSamArga 215 ekatva pratyabhijJAna-de, pratyabhijJAna / ekatva bhAvanA-de. anuprekssaa| ekatva vikriyA-de, vaikriyaka / ekatvAnuprekSA-de anuprekssaa| ekadizAtmaka (dha. pra.27) one directional ekadeza-de. desh| ekanAsA-rucaka parvata nivAsinI devI-de loka 5/13 ekaparvA eka auSadhi vidyA-de. vidyaa| ekabhakta ekAzanA-de proSadhopavAsa/1, 2 sAdhukA mUla guNa -de saadhu| mU.A 35 udayatyamaNe kAle NAlItiya vajjiyammi mjjhmhi| ekamhi dua tie vA muhulakAleyabhatta tu / 3 / / - sUrya ke udaya aura astakAla kI tAna ghaDI choDakara, vA madhyakAla me eka muhurta, do muhurta, tIna muhurta kAlameM eka bAra bhojana karanA ekabhakta hai| (mU A. 462), (vizeSa de. AhAra 11/1) ekarAtri pratimA-bha A/vi 403/16/7 ekarAtribhavA bhikSupratimA niruupyte| upavAsatraya kRtvA catuyA rAtrI grAmanagarAdebahirdeze zmazAne vA prADmukha udaDmukhazcaityAbhimukho vA bhUtvA caturaGgulamAtrapadAntaro nAsikAgradRSTistyaktastiSTheva / suSTha praNihita citta caturvidhopasargasaha. na calena pateva yAvatsUrya udeti |-tiin upavAsa karaneke anantara cauthI rAtrimeM grAma-nagarAdikake bAhya pradezame athavA zmazAnameM, pUrva dizA, uttaradizA athavA caitya (pratimA)ke sanmukha mukha karake dono caraNoM meM cAra aMgula pramANakA antara rakha kara nAsikAke agrabhAgapara vaha yati apanI dRSTi nizcala karatA hai| zarIrapara kA mamatva choDa detA hai, arthAta kAyotsarga karatA huA manako ekAgra karatA hai / deva, manuSya, tiryaJca va acetana ina dvArA kiyA huA cAra prakAra upasarga sahana karatA hai| vaha muni bhayase Age gamana karatA nahI aura nIce giratA bhI nhiiN| sUryodaya hone taka vahaoN hI sthita rahatA hai / yaha ekarAtri pratimA kuzala hai| ekalaThANA-vidhAna saMgraha 26) - mAtra eka bAra parosA huA bhojana santoSa pUrvaka krnaa| ekala vihArI-mU A 146 tabasuttasattaeggattabhAvasaMghaDaNadhidi samaggo ya / paviA Agamabalio eyavihArI aNuNNAdo / 146 / =tapa, sUtra zarIra va manake balase yukta ho, ekatva bhAvanAmeM rata ho, zubha pariNAma, uttamasahanana tathA dhRti arthAt manobalase yukta ho, dIkSA va AgamameM balavAna ho tAtparya yaha ki tapovRddha, jJAnavRddha, AcArakuzala va Agama kuzala guNa viziSTa sAdhuko hI jinezvarane akele vihArake lie sammati dI hai / (aura bhI de jinakalpa) *paMcamakAlame ekalavihArI sAdhukA niSedha-de. vihAra / ekalavya-pA.pu/sarga (zloka) gurudroNAcAryakA ziSya eka bhIla thA, stUpameM gurudroNAcArya kI sthApanA karake unase zabdArtha vedhanI vidyA prApta kI (10/223); phira guru droNAcArya ke ajuna sahita sAkSAta darzana honepara guruko AjJAnusAra guruko apane dAhine hAtha kA aMgUThA arpaNa karake usane apanI gurubhakti kA paricaya diyaa| (10/262) ekaviMzati guNasthAna prakaraNa-zvetAmbarAcArya siddhasaina divAkara (I. 550) dvArA racita saMskRta bhASAbadgha guNasthAna-prarUpaka eka grantha / ekavidha-matijJAna kA eka bheda -de. matijJAna 4 / ekazaila-pUrva videhakA eka vakSAra, usakA eka kUTa tathA usakA rakSaka deva-de loka 5/3 / ekazreNI vargaNA-de vargaNA / ekasaMkhyA-eka saMkhyAko nokRti kahate hai-de. kRti / eka saMsthAna-eka graha-de. graha / jainendra siddhAnta koza Page #474 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ekAnta 59 1. samyak mithyA ekAnta nirdeza ekase ekakI saMgati-(dha 5/5 27) -One to one corres pondence. ekAta-vastuke jaTila svarUpako na samajhaneke kAraNa, vyakti usake kisI eka yA do Adi alpamAtra aMgokA jAna lene para yaha samajha baiThatA hai ki itanA mAtra hI usakA svarUpa hai, isase adhika kucha nhiiN| ata usameM apane usa nizcayakA pakSa udita ho jAtA hai, jisake kAraNa vaha usI vastuke anya sadbhUta aMgoMko samajhanekA prayatna karanekI bajAya unakA niSedha karane lagatA hai| unake poSaka anya vAdiyoke sAtha vivAda karatA hai| yaha bAta indriya pratyakSa viSayomeM to itanI adhika nahIM hotI, parantu AtmA, Izvara,paramANu Adi parokSa viSayoMmeM prAya. karake hotI hai| dRSTiko saMkucita kara dene vAlA yaha ekAnta-pakSapAta rAga-dveSakI puSTatA karaneke kAraNa tathA vyaktike vyApaka svabhAvako kuNThita kara deneke kAraNa mokSamArgameM atyanta aniSTakArI hai / syodvAda-siddhAnta isake viSako dUra karaneko ekamAtra auSadhi hai| kyo ki usameM kisI apekSAse hI vastuko usa rUpa mAnA jAtA hai, sarva apekSAose nhii| tahA~ pUrva kathita ekAnta mithyA hai aura kisI eka apekSAme eka dharmAtmaka vastuko mAnanA samyak ekAnta hai| 1 samyak mithyA ekAnta nirdeza 1 ekAntake samyak va mithyA bheda nirdeza 2 samyak va mithyA ekAntake lakSaNa * naya samyak ekAnta hotI hai -de naya I/2 3 ekAnta zabdakA samyak prayoga ekAnta zabdakA mithyA prayoga - ekAnta 4/5 4 sarvathA zabdakA samyak prayoga * sarvathA zabdakA mithyA prayoga --de. ekAnta 4/5 2 evakArako prayoga vidhi * evakArake ayoga vyavaccheda Adi nirdeza -de. 'eva' 1 evakArakA samyak prayoga 2 evakArakA mithyA prayoga 3 ekkAra va cakAra Adi nipAtoMkI samyak prayoga vidhi 4 vivakSA spaSTa kaha denepara evakArakI AvazyakatA avazya paDatI hai 5 binA prayogake bhI evakArakA grahaNa svata ho hI jAtA hai 6 evakArakA prayojana iSTArthAvadhAraNa 7 evakArakA prayojana anyayogavyavaccheda * syAtkAra prayoga nirdeza --de. syAdvAda * evakAra va syAtkArakA samanvaya --de, sthAdvAda 3 samyagekAntakI iSTatA va isakA kAraNa * vastuke aneko virodhI dharmome kathaMcit avarodha de. anekAMta 4/5 1 vastuke sarva dharma apane pRthak-pathaka svabhAvame sthita hai 2 kisI eka dharma kI vivakSA honepara usa samaya vastu utanI mAtra hI pratIta hotI hai 3 eka dharma mAtra vastuko dekhate hae anya dharma usa samaya vivakSita nahI hote * dharmome paraspara mukhya gauNa vyavasthA --de. syAdvAda 3 4 aisA sAkSepa ekAnta hame iSTa hai * vastu eka apekSAse jaisI hai anya apekSAse vaisI nahI hai --de anekAnta 1/4 4 mithyA-ekAnta nirAkaraNa 1 mithyA-ekAnta iSTa nahI hai 2 evakArakA mithyAprayoga ajJAna sUcaka hai 3 mithyA-ekAntakA kAraNa pakSapAta hai 4 mithyA ekAntakA kAraNa saMkIrNa dRSTi hai 5 midhyA-ekAntame dUSaNa 6 mithyA-ekAnta niSedhakA prayojana 5 ekAnta mithyAtva nirdeza 1 ekAnta mithyAtvakA lakSaNa 2 363 ekAnta mata nirdeza * 363 vAdoke lakSaNa -de. baha vaha nAma 3 ekAnta mithyAtvake aneko bhaMga 4 kucha ekAnta darzanokA nirdeza * SaTa darzano va anya darzanokA svarUpa --de. vaha vaha nAma * jainAbhAsI saMgha -de. itihAsa 6 / * ekAntavAdI jaina vAstavame jaina nahI - jina ra 5 ekAnta mata sUcI * saba ekAntavAdiyoke mata kisI na kisI nayame gabhita hai -de. anekAnta 2/E 1. samyak mithyA ekAnta nirdeza 1.ekAntake samyaka va mithyA bheva nirdeza rA, vA, 1/6/7/3/23 ekAnto dvividha'---samyagekAnto mithyaikAnta iti |-ekaant do prakArakA hai samyagekAnta aura mithyA ekAnta / (sa.bha.ta 73/10) / 2. samyak va mithyA ekAntake lakSaNa rA.vA.1/6/7/35/24 tatra samyagekAnto hetuvizeSasAmarthyApekSaH pramANaprarUpitArtha kadezAdeza / ekAtmAbadhAraNena anyAzeSanirAkaraNapravaNapraNidhimithryakAnta / -hetu vizeSakI sAmarthya se arthAt suyuktiyukta rUpase, pramANa dvArA prarUpita vastuke ekadezako grahaNa karanevAlA samyagekAnta hai aura eka dharmakA sarvathA avadhAraNa karake anya dharmoM kA nirAkaraNa karanevAlA mithyA ekAnta hai| sabha.ta. 73/11 tatra samyagekAntastAvatpramANaviSayIbhUtAnekadharmAtmakavastuniSTha kadharmagocaro dharmAntarApratiSedhakaH / mithyakAntastvekadharma pAha jainendra siddhAnta koza Page #475 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ekAnta 2. evakArako prayoga vidhi maatraapdhaarnnenaanyaashessdhrmniraakrnnprvnnH|- samyagekAMta to pramANa siddha aneka dharmasvarUpa jo vastu hai, usa vastume jo rahane vAlA dharma hai, usa dharmako anya dharmoMkA niSedha na karake viSaya karanevAlA hai| aura padArthoM ke eka hI dharmakA nizcaya karake anya sampUrNa dharmoM kA niSedha karanemeM jo tatpara hai vaha mithyA-ekAnta hai| (vizeSa de viklaadesh)| 3. ekAnta' zabdakA samyak prayoga pra.sA./mU.56 jAdaM saya samatta jANamagaMtatthavitthaDaM vimala / rahiya tu oggahAdihi suhaM ti egatiya bhaNiyaM // 56 // = sva jAta, sarvAMgase jAnatA huA tathA ananta pradezo meM vistRta, vimala aura avagraha Adise rahita jJAna ekAntika sukha hai, aisA kahA hai| pra.sA /mU.66 egateNa hi deho suha Na dehissa kuNadi sagge vaa| bisayabaseNa du sokrava dukva vA havadi sayamAdA // 66 // -ekAntase arthAt niyamase svarga meM bhI AtmAko zarIra sukha nahI detA, parantu viSayoka vazase sukha athavA dukha rUpa svaya AtmA hotA hai / sa za 71 "mukterekAntiko tasya citte yasyAcalA dhRtiH| tasya nai kAntiko muktiryasya nAstyacalA dhRti // -jisa puruSake cittameM AtmasvarUpakI nizcala dhAraNA hai, usakI ekAntase arthAta avazya mukti hotI hai| tathA jisa puruSakI AtmasvarUpameM nizcala dhAraNA nahI hai usako ekAntame mukti nahIM hotI hai| dha.1/1,1,141/362/7 savyayasyAnantasya na kSayo'stItyekAnto'sti / -- vyaya hote hue bhI anantakA kSaya nahI hotA hai, yaha ekAnta niyama hai| sa sA /A. 14 sayuktatvaM bhUtArtha mapyekAntataH svayabodhavIjasvabhAvamupetyAnubhUyamAnatAyAmabhUtArtham / = yadyapi moha sayuktatA bhUtArtha hai to bhI ekAnta rUpase svayaM bodha bojasvarUpa caitanya svabhAvako lekara anubhava karanese vaha abhUtArtha hai| sa.sA /A.272 pratiSidhya eva cArya, AtmAzritanizcayanayAzritAnAmeva mucyamAnatvAt parAzritavyabahAranayasyai kAntenAmucyamAnenAbhavyenApyAzriyamANa tvAcca / " = aura isa prakAra yaha vyavahAra-naya niSedha karane yogya hI hai| kyoMki, AtmAzrita nizcayanayakA Azraya karane vAle hI mukta hote hai aura parAzrita vyavahAra nayakA Azraya to ekAntata mukta nahIM honevAlA abhavya hI karatA hai| pra.sA./ta pra.216 tasya sarvathA tadavinAbhAvitvaprasiddhacadai kAntikAzuddhopayogasadbhAvasyaikAntikabandhatvena chedatvamekAntikameva / - aisA jo parigrahakA sarvathA azuddhopayogake sAtha avinAbhAvitva hai usase prasidadha honevAle ekAntika azuddhopayogake sadbhAvake kAraNa parigraha to ekAntika bandharUpa hai| 4. sarvathA zabdakA samyak prayoga mo.pA./mU 32 idi jANi UNa joI vavahAra cayai savvahA savva / jhAyai paramappANaM jaha bhaNiya jiNa varideNa // 32 // -aise pUrvokta prakAra jAnakari yogI dhyAnI muni hai so sarva vyavahArako sarvathA choDe hai aura paramAtmako dhyAvai hai| kaise dhyAvai hai-jaise jinavarendra tIrthakara sarvajJa devane kahyA hai, taise dhyAvai hai| i u. 27 eko'ha nirmama' zuddho jJAnI yogiindrgocr'| bAhyA saMyogajA bhAvA mattaH sarve'pi sarvathA // 27 // - mai eka hU~, nirmama hU~, zuddha hU~, jJAnI hU~. yogIndroke gocara huuN| inake sivAya jitane bhI rAgadveSAdi saMyogI bhAva hai ve saba sarvathA mujhase bhinna hai| sa, sA/A. 31 sparzAdIndriyArthAMzca sarvathA svata' pRthakkaraNena vijityoparatasamastajJeyajJAyakasaMkaradoSatvena paramArthato'tiriktamAtmAna saMcetayate sa khalu jitendriyo jina ityekA nizca ystuti.| = isa prakAra jo muni sparzAdi dravyendriyoM va bhAvendriyo tathA indriyoMke / viSayabhUta padArthoMko sarvathA pRthaka karaneke dvArA jItakara jJayajJAyaka sa karadoSake dUra hone se sarva anyadravyose paramArthata bhinna aise apane AtmAkA anubhava karate hai ve nizcayase jitendriya jina hai| isa prakAra eka nizcaya stuti huii| sa sA /A 266/ka 184 ekazcitazcinmaya eva bhAge, bhAvA pare ye kila te pareSAm / grAhyastatazcinmaya eva bhAvo, bhAvA pare sarvat eva heyA // 184 // = cetanya to eka cinmaya hI bhAva hai, aura jo anya bhAva hai ve vAstavameM dUsaroke bhAva hai| isalie cinmaya bhAva hI grahaNa karane yogya hai, anya bhAva sarvathA tyAjya hai| pra sA /ta pra 162 mamAnekaparamANudravyai kapiNDaparyAyapariNAmasyA raneka paramANudavyai kapiNDaparyAyapariNAmAtmakzarIrakartRtvasya sarvathA virodhaat| maiM aneka paramANu-dravyoke eka piNDarUpa pariNAmakA akartA hU, (isalie) mere aneka paramANu dravyoke ekapiNDa paryAyarUpa pariNAmAtmaka zarIrakA kartA honeme sarvathA virodha hai| prasA/ta pa 216 tasya sarvathA tadavinAbhAvitvaprasidi dhi / ma paggriha___ kA sarvathA azuddhopayogake sAtha avinAbhAvitva hai| yo sA /a 6/35 na jJAnajJAninorbhedo vidyate sarvathA yataH / jJAne jJAte tatau jJAnI jJAto bhavati tattvataH // 35 // - jJAna aura jJAnIkA paraspara meM sarvathA bheda nahIM hai, isalie jisa samaya nizcaya nayase jJAna jAna liyA jAtA hai usa samaya jJAnI AtmAkA bhI jJAna ho jAtA hai| 2. evakArakI prayoga vidhi 1. evakArakA samyak prayoga paprama 1/67 appA appu ji para ji paru appA paru jiNa hoi| paru ji kayAi vi appa NaviNiyame pamaNahi joinija sastu AtmA hI hai, dehAdi padArtha para ho hai| AtmA to paradravya nahIM hotA aura paradravya bhI kabhI AtmA nahIM hotaa| aisA nizcaya kara yogIzvara kahate hai| rA vA 1/7/14/38/16 adhikaraNa ma AtmanyevAsau tatra tatphaladarzanAta, karmaNi karma kRte ca kAyAdAvupacArata / - (Asrava kA) adhikaraNa AtmA hI hotA hai, kyoki karma-vipAka usameM hI dikhAI detA hai| karma nimittaka zarIrAdi upacArase hI AdhAra hai| sa sA./A 106 pudgala karmaNa kila pudgaladravya mevaikaM katR / arthate pudgalakarmavipAkavikalpAdatyantamacetanA santastrayodazakAra kevalA eva yadi vyApyavyApakabhAvena kicanApi pudgalakarma kuryustadA kuryu reva, ki jIvasyAtrApatitam / vAstava meM pudgalakamakA, pudgaladravya hI eka kartA hai, . aba, jo pudgala karma ke vipAkake prakAra honese atyanta acetana hai aise ye teraha (guNasthAna) kartA hI, mAtra vyApyavyApaka bhAvame yadi kucha bhI pudgala kA karma kare to bhale karma kare, isameM jIvakA kyA aayaa| sa sA./A 265 adhyavasAnameva bandhahetune tu bAhyavastu, tasya bandhahetoradhyavasAnasya hetutvenaiva caritArthatvAt / adhyavasAna hI bandhakA kAraNa hai bAhya vastu nahI, kyoki bandhakA kAraNa jo adhyavasAna hai. usake hI hetupanA caritArtha hotA hai / (sa sA./A.156/ka. 106 107) / (sa sA/A 271/ka 173) / sa sA /A 71 jJAnamAtrAdeva bandhanirodha siyata / - jJAnamAtra se hI bandhakA nirodha siddha hotA hai| sa sA /A 267 yo hi niyatasvalakSaNAvalambinyA prajJayA pravibhaktazcetayitA so'yamahaM, ye tvamI avaziSTA anyasvalakSaNalakSyA vyavahriyamANA bhAvA', te sarva'pi cetayitRtvasya vyApakasya vyApyatvamanAyAnto'tyantaM matto bhinnA / tato'hameva mayaiva mahyameva matta eva mayyeva mAmeva gRhNAmi / = niyata svalakSaNakA avalambana karanevAlI prajJAke dvArA bhinna kiyA gayA jo yaha cetaka hai, so yaha mai hU~, aura anya svalakSaNose lakSya jo yaha zeSa vyavahArarUpabhAva hai, ve sabhI jainendra siddhAnta koza Page #476 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ekAnta cetaka svarUpI vyApaka ke vyApya na honese, mujhase atyanta bhinna hai / isalie me hI apane dvArA hI apane lie hI apane se hI apanemeM ho, apaneko grahaNa karatA hU~ / = pra sA / ta pra 236 isa AtmajJAnamAgamajJAnArthAna sayatatva yaugapadyamapyavi citrameva / - isalie AtmajJAnazUnya AgamajJAnatattvArthaayAna aura satI yugapatA bhI aMki citra hI hai| 23 svajJAnAnAmeva zramaNAnAmampuyAnAdikA prata yo'pratiSiddhA itareSA tu zramaNAbhAmAnA tA pratiSiddhA eva jinake svatattvakA jJAna pravartatA hai, una zramaNo ke prati hI abhyutthAnAdika pravRttiyA~ aniSiddha hai, parantu unake atirikta anya zramaNAbhAsoke prati pravRni ho hai| 10 vizeSAdravyasya sarasvarUme kA 1= sattAse dravya abhinna hone ke kAraNa 'sat' svarUpa hI dravyakA la Na hai / kA A / mU. 225 je vatthu aNeyata ta cciya kajja karedi niyameNa / bahudhammajuda astha kajjakara dIsade loe| jo vastu anekAnta pa hai, vahI niyama kAryakArI hai, kyoMki, lokame bahudharmayukta padArtha hI kAryakArI dekhA jAtA hai / 2 evakArakA mithyA prayoga rAmA 4/4/16/23/27 tatrAstisyaikAntAdina jIva evaM asti' ityavadhAraNe ajovanAstitvaprasaGga bhayAdiSTato'vadhAraNa vidhi azyeva jIva ' iti niyacchanti tathA cAvadhAraNasAmarthyAt zabdaprApitAdabhiprAyavazavartina sarvathA jIvasyAstitva prApnoti yadi astitva ekAntavAdI 'jIva hI hai' aisA avadhAraNa karate haiM. to ajIvake nAstitvakA prasaMga AtA hai / isa bhaya se 'amtyeva' aisI prayoga vidhi iSTa hai / parantu isa prakAra karanese bhI zabda prApta abhiprAyake vazase sarvathA ho jIvake astitva prApta hotA hai / arthAt pudgalAdike astitva se jIvakA astitva vyApta ho jAtA hai. ata Arta aura pudgala meM ekatvakA prasaMga atA hai / ( ata 'syAva astyeva' aisA prayoga hI yukta hai ) pa kA /ta pra 10 na cAnekAntAtmakasya dravyasya sanmAtrameva svarUpa anekAntAtmaka dravyakA sat mAtra hI svarUpa nahI hai / 3 evakAra ta cakAra Adi nipAtokI samyaka prayoga vidhi zlo vA 2/9/3/53/432/90 tatra hi ye zandA svArtha mAtrai'navadhArite sake titAste tadanadhAraNasamucayAdimAyA tu ckaaraadishbds| tinamejaya nahIM niyamita kiye gaye apane sAmAnya artha ke pratipAdana karaneme saketa grahaNa kiye hue hA cuke hai, ve to usa artha ke niyama karanekI vivakSA hone para avazya 'evakAra' ko cAhate haiM / jase jala zabdakA artha sAmAnya rUpa se jala hai / aura hameM jala hA artha abhISTa ho rahA hai to 'jala hI hai' aisA evakAra lagAnA cAhie tathA jatra kabhI jala aura anna ke samuccaya yA samAhArakI vivakSA ho rahI hai. taba 'cakAra' zabda lagAnA cAhie, tathA vikalpa arthako vivakSA honepara 'bA' zabda joDanA cAhie (jaise jala vA anna) / * gha 461 4 vivakSA spaSTa kara denepara evakArakI AvazyakatA avazya par3atI hai| rA vA 5/25 / 12 / 462 / 17 ityeva sati yuktam, hetuvizeSasAmarthyArpaNa avadhAraNAvirodhAta dravyArtha tayAvasthAnAcca / - isa prakAra vizeSa vivakSA meM 'kAraNameva ' yaha evakArakA bhI virodha nahIM hai| rA vA 1/9/2/6/9 evaM samazAda jJAnadarzanaparyAyapariSa Atmaiva jJAna darzana ca tatsvAbhAvyAt / evaMbhUta na kI dRSTi 2. evakAra kI prayoga vidhi jJAnakiyA pariNata AraMmA ho jJAna hai aura darzana kiyAse pariNata AtmA hI darzana hai, kyoki aisA hI usakA svarUpa | yA 2/1/6/46-52/403 prazna zabda prvrtte| svAdasyevAliyarUpAdi46 tisa sAta prakAra ke (sapta bhaga) vAcaka zabdo meM koI zabda to praznake vazase vidhAna karanemeM pravRtta ho rahA hai, jaise ki svadravyAdi catuzya se padArtha kathaMcit astirUpa hI hai / ( isI prakAra koI zabda niSedha karanemeM pravRtta ho rahA hai jaise para dravyAdikI apekSA padArtha kathacit nAstirUpa hai ityAdi) 1 da = zloka 2/9/6/4/6/404/20 yenAnanekAntastenAtmanAnekAnta everakAntAnuSaGgo'pi nAniSTa pramANasAdhanasyaivAntaradhe nayasAdhanyaikAntavyavasthite / jisa vipakSita pramANa rUpase anekAnta hai, usa svarUpase anekAnta hI hai, aisA ekAnta honekA prasaga bhI aniSTa nahIM hai / kyoki pramANa karake sAdhe gaye viSayako hI anekAntatA siddha hai aura nayake dvArA sAdhana kiye viSayako ekAntapanA vyavasthita hA rahA hai / pakA / 11 dravyArthArpaNAyAmanupannamanuccheda satsvabhAvameva dravyam / = dravyAthika nayase to dravya utpAda vyaya rahita kevala satsvabhAva ho hai / kA a /ma. 261 ja vatyu aNeyata eyata ta pi hodi savipekkha / suyajANe ehisa rivekkha dIsade Neva / jo vastu anekAnta rUpa hai vahI sApekSa dRSTi se ekAnta rUpa bhI hai| zrutajJAnakI apekSA anekAnta rUpa hai aura nayo kI apekSA ekAnta rUpa hai| binA apekSA ke bastukA svarUpa nahIM hI dekhA jA sakatA hai| nisA 16 upahAre upahArAta nirupaNasudhArama svarUpa nava jAnAti yadi vyavahAranayavivAyA ko'pi jinanAthatatra vicAralandha kadAcideva vakti cet tasya na khalu dUSaNamiti / -vyavahAra vyahArakI pradhAnatA ke honeke kAraNa, niruparAga zuddhAtmasvarUpako nahIM hI jAnatA hai, aisA yadi vyavahAra nyakI vilAse kA jinanAyake tatva vicAra meM nivihe to usako vAstava meM dUSaNa nahIM hai / pakAta 36/106 / 10 yA devAdi yadyapi tu vRttyA zukajIvasvabhAva tathApi karmakSayeopanatvAdupacAreNa karmajanita eva / - kevalajJAnAdi rUpa jA kSAyika bhAva vaha yadyapi vastuvRtti se zuddha buddha eka jIva svabhAva hai, tathApi karma ke kSaya se utpanna honeke kAraNa upacAra karmajanita hI hai| S 16/52/10 jIvanayogena pannasvATTa vyavahAreNa jIvazabdo bhaNyate, nizcayena puna pudgalasvarUpa eveti / - jIva ke sayoga se utpanna honeke kAraNa vyavahAra nayakI apekSA jIva zabda kahA jAtA hai, kintu nizcaya nayase to vaha zabda pudgala rUpa hI hai nyAya dI 3 / 985 syAdekameva vastu dravyAtmanA na naanaa| dravya rUpa se arthAta sattA sAmAnyakI apekSA vastu kathacit eka hI hai, aneka nahI / 1 nyA dI 3/682 / 126/6 dravyArthikanayAbhiprAyeNa svarNa syAdevameva, paryAyArthikanayAbhiprAyeNa syAdanekameva vyAthika nayake abhiprAya svarNa kathaya eka hI hai aura paryAyAthika naya abhiprAyase (AdirUpa) kathaMci aneka hI hai| 5. binA prayogake bhI evakArakA grahaNa svataH ho ho jAtA zlo vA / 1.6 / zlo 56 / 257 so'prayukto'pi vA tajjJe sarvatrArthAtpratIyate / yathaivakAro'yAgAdivyavacchedaprayojana / = syAdvAdake jAnanevAle buddhidhamAna jana yadi anekAnta rUpa artha ke prakAzaka syAtkA prayoga na bhI kare to pramANAdi siddha anekAnta vastuke svabhAva se hI jainendra siddhAnta koza Page #477 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 462 3. samyagekAntako iSTatA va isakA kAraNa' sarvatra svayaM aise bhAsatA hai jaise binA prayoga bhI ayogAdike vyavacchedakA bodhaka evakAra zabda / ka.pA.111,13-14/zlo. 123/307 antarbhUtaivakArArthAH gira' sarvA svabhAvata:/123 /-jitane bhI zabda hai unameM svabhAva se hI eva kArakA artha chipA huA rahatA hai| nyA.dI. 3/181 udAhRtavAkyenApi samyagdarzanajJAnacAritrANAM mokSakAraNatvamevana saMsArakAraNamiti viSayavibhAgena kAraNAkAraNAramakaravaM prtipaadyte| sarva vAkyaM sAvadhAraNam iti nyaayaat| -isa pUrva (samyagdarzanajJAnacAritrANi mokSamArga ) uddhRta vAkyake dvArA bhI samyagdarzana samyagjJAna samyagcAritra ina tInoMmeM mokSakAraNatA hI hai saMsAra kAraNatA nahIM, isa prakAra viSaya vibhAgapUrvaka kAraNatA aura akAraNatAkA pratipAdana karanese vastu anekAnta svarUpa kahI jAtI hai| yadyapi ukta vAkyameM avadhAraNa karanevAlA koI evakAra jaisA zabda nahIM hai tathApi 'sabhI vAkya avadhAraNa sahita hote haiM' isa nyAyase usakA grahaNa svataH ho jAtA hai| 6 evakArakA prayojana dRSTAvadhAraNa ka. pA. 1,13-14 zlo, 123/307 evakArapraya go'yamiSTato niyamAya saH // 123 / -jahA~ bhI ekkArakA prayoga kiyA jAtA hai vahA~ vaha iSTake avadhAraNake lie kiyA jAtA hai| zlo. vA. 2/1/6/53/446/25 athAstyeva sarva mizyAdivAkye vizeSyavizeSaNasabandhasAmAnyAvadyotanArtham evakAro'nyatra padaprayoge niyatapadArthAvadya tanArtho'pIti nijagustadAna doSa / 'astyeva sarva' sabhI padArtha haiM hI ityAdi vAkyoM meM to sAmAnya rUpase vizeSya vizeSaNa sambandhako pragaTa karane ke lie evakAra lagAnA caahie| tathA dUsare sthalopara isa padake prayoga karanepara niyamita padArthoMko pragaTa karaneke lie bhI evakAra lagAnA caahie| isa prakAra kaheMge to koI doSa nahIM hai| yaha syAdvAda siddhAntake anukUla hai| 7 evakArakA prayojana anyayoga vyavaccheda dha. 11/4,2,6.177/zlo.78/317/10 vizeSyAbhyA kriyayA ca shoditH| pArtho dhanurdharo nIlaM sarojamiti vA yathA 7 ayogama. parogamatyantAyogameva ca / vyavacchinatti dharmasya nipAto vyatirecaka -nipAta arthAt evakAra vyatirecaka arthAt nivartaka yA niyAmaka hotA hai| vizeSaNa-vizeSya aura kriyAke sAtha kahA gayA nipAta kramase ayoga, aparayoga (anya yoga) aura atyantAyoga vyavaccheda karatA hai / jaise-'pArtho dhanurdhara ' aura 'nIla sarojam' ina vAkyoMke sAtha prayukta evakAra (vizeSa dekho eva') ka.pA.1/1,13-14/zlo. 124/307 nirasyantI parasyArtha svArtha kathayati ati / tamo vidhunvatI bhAsyaM yathA bhAsayati prbhaa|124 - jisa prakAra prabhA andhakArakA nAza karatI hai, aura prakAzya padArthoM ko prakAzita karatI hai, usI prakAra zabda dUsare zabdake arthakA nirAkaraNa karatA hai aura apane arthako kahatA hai / zlo, bA.2/1,6/zlo. 53/431 vAkye'vadhAraNaM tAvada niSTArtha nivRttaye / kartavyamanyathAnuktasamatvAta tasya kutracit / -kisI vAkyameM 'eva' kA prayoga aniSTa abhiprAyake nirAkaraNa karane ke lie kiyA jAtA hai, anyathA avivakSita artha svIkAra karanA pdd'e| sa. ma 22/267/23 evakAra. prakArAntaravyavacchedArtha / evakAra prakA rAntarake vyavacchedake lie hai| pra. sA./tA bR. 115 1162(20 atra tu syAtpadasyeva yadevakAragrahaNaM tannaya saptabhaDIjJApanArthamiti bhAvArtha. yahA~ jo syAt padavat hI eva kArakA grahaNa kiyA hai vaha naya saptabhaGgoke jJApanArtha hai, aisA bhAvArtha jaannaa| 3. samyagekAntakI iSTatA va isakA kAraNa 1 vastuke sarva dharma apane pRthaka-pRthaka svabhAvameM sthita haiM pra.sA./ta pra.107 ekasmin dravye ya sattAguNa stanna dravyaM nAnyo guNo na paryAyo, yacca dravyamanyo guNa' paryAyo vA sa na sattA guNa itItaretarasya yastasyAbhAva sa tadabhAva lkssnno'ttdbhaavo'nytvnimndhnbhuutH| -eka dravyameM jo sattA guNa hai vaha dravya nahIM hai, anya guNa nahIM hai, yA paryAya nahIM hai / aura jo dravya, anyaguNa yA paryAya hai vaha sattA guNa nahIM hai, isa prakAra eka dUsare meM jo 'usakA abhAva',arthAta 'tadrUpa honekA abhAva' hai vaha tad abhAva lakSaNa 'atadbhAva' hai jo ki anyatvakA kAraNa hai| 2 kisI eka dharmako vivakSA honepara usa samaya vastu utanI mAtra hI pratIta hotI hai zlo. vA. 2/1,6,53/444/20 jJAna hi syAd jJeyaM syAd jJAnam |..n ca jJAnaM svata parato vA, yena rUpeNa jJeya tena jJeyameva yena tu jJAna tena jJAnamevetyavadhAraNe syAdvAdivirodha, samyagekAntasya tathopagamAta / - jJAna kathaMciva jJeya he aura kathaMciva jJAna hai syAdvAdiyoke yahA~ isa prakArakA niyama karanepara bhI koI virodha nahIM hai ki jJAna sva athavA parakI apekSAse jAnanevAle hokara jisa svabhAva se jJeya hai, usase jJeya hI hai aura jisa svarUpase jJAna hai usase jJAna hI hai| paM kA./ta.pra.8 yena svarUpeNotpAdastattathotpAdakalakSaNameva, yena svarUpeNocchedastattathocchedai klakSaNameva, yena svarUpeNa dhauvya tattathA dhauvyaikalakSaNameva, tata utpadyamAnocchidyamAnAvatiSThamAnAnA vastuna svarUpANAM pratyeka trai lakSaNyAbhAvAdavilakSaNatva vilakSaNAyA / = jisa svarUpase utpAda hai usakA usa prakAra se 'utpAda' eka hI lakSaNa hai| jisa svarUpase vyaya hai usakA usa prakArase vyaya eka hI lakSaNa hai aura jisa svarUpase dhauvya hai usa prakArase dhrauvya eka hI lakSaNa hai| isalie vastuke utpanna honevAle, naSTa honevAle aura dha va rahanevAle svarUpoM meM se pratyekako trilakSaNakA abhAva honese trilasaNA-sattAko atrilakSaNapanA hai| pra, sA/ta pra 114 sarvasya hi vastuna sAmAnya vizeSAtmakatvAttatsvarUpamutpazyatA yathAkrama sAmAnya vizeSau paricchantI dve kli cazvaSI dravyArthika paryAyAthikaM ceti / tatra paryAyAthikmekAntanimIlitaM vidhAya kevalonmIlitena dravyArthikena yadAvalokyate tadA.. tatsarva jIvadravyamiti pratibhAti / yadA tu dravyAthika mekAnta nimIlitaM vidhAya kevalonmIlitena paryAyAthikenAvalokyate tadA vizeSAnanekAnavalokayatAmanavalokitasAmAnyAnAmanyadanyava pratibhAti / yadA tu te ubhe api dravyArthikaparyAyAthike tulyakAlonmIlite vidhAya tata itazcAvalokyate tadA jIvasAmAnya jIyamAmAnye ca vyavasthitA vizeSAzca tulayakAla mevAvalokyante / vAstava meM sabhI vastu sAmAnya vizeSAramaka honese bastukA svarUpa dekhanevAloke kramazaH sAmAnya aura vizeSako jAnanevAlI do oNkhe hai-dravyAthika aura paryAyAthika / inameM se paryAyArthika cakSuko sarvathA banda karake jaba mAtra khule hue dravyArthika cakSuke dvArA dekhA jAtA hai taba vaha saba jIva dravya hai' aisA dikhAI detA hai| aura jaba dravyArthika cakSuko sarvathA banda karake mAtra khule hue paryAyarthika cakSuke dvArA dekhA jAtA hai taba paryAprasvarUpa aneka vizeSoko dekhanevAle aura sAmAnyako na dekhane. vAle jIvokI (vaha jIva dravya nAraka, manuSyAdi rUpa) anya anya bhAsita hotA hai / aura jaba una dravyArthika aura paryAyAthika donoM A~khoMko eka hI sAtha kholakara unake dvArA dekhA jAtA hai taba jIva sAmAnya tathA jIva sAmAnyameM rahanevAle paryAyasvarUpa vizeSa tuSyakAla meM hI arthAt yugapat hI dikhAI dete hai| (aura bhI de. agale zIrSaka meM pa dha. ke zloka) jainendra siddhAnta koza Page #478 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ekAnta 4, mithyA ekAnta nirAkaraNa 3. eka dharma mAtra vastuko dekhate hue anya dharma usa sa. ma /zlo 26/267 ya eva doSA. kila nityavAde vinAzavAde'pi samasta eva / parasparadhvasiSu kaNTakeSu jayatyadhRSyaM jinazAsana te|26| samaya vivakSita nahIM hote| - jisa prakAra vastuko sarvathA nitya mAnane meM doSa Ate hai, vaise hI -de. syAdvAda 3 (gauNa hote hai para niSiddha nahIM) use sarvathA anitya mAnane meM doSa Ate hai / jaise eka kaNTaka (pA~vameM kA,A./ 264 NANA dhamma judaM piya eya dhamma pi buccade atyaM / cubhe) dusare kaNTakako nikAlatA hai yA nAza karatA hai, vaise hI tasseya vivaravAdo Nasthi vivakkhA hu sesANa / 264 / nAnA dharmose nityavAdI aura anityavAdI paraspara dUSaNoko dikhAkara eka dUsare yukta bhI padArtha ke eka dharmako naya kahatA hai, kyoMki usa samaya usI kA nirAkaraNa karate hai| ataeva jinendra bhagavAna kA zAsana arthAta dharmako vivakSA hai, zeSa dharmoM kI vivakSA nahIM hai| anekAnta, binA parizramake hI vijayI hai| paM.dha/pU. 266,302,336,340,757 tanna yata saditi syAdadvaita dvaitabhAvabhAgapi ca / tatra vidhau vidhimAtra tadiha niSedhe niSedhamAtra syAt / 266 / 2. evakArakA mithyA prayoga ajJAnasUcaka hai api ca niSidhatve sati nahi vastutvaM vidherabhAvatvAta / ubhayAtmakaM ___ sa. ma. 24/26/13 ukta prakAreNa upAdhibhedena vAstava virodhAbhAvamayadi khalu prakRta na katha pratIyeta / 302 / ayamartho vastu yadA kevalamiha prabudhyevAjJAtvaiva evakAro'avadhAraNe / sa ca teSAM samyagjJAnasyAbhAva dRzyate na pariNAma / nityaM tadavyayAdiha sarva syAdanvayArtha nayayogAta eva na punarlezato'pi bhAva iti vynkti| -isa prakAra sptbhNgii|336| api ca yadA pariNAma kevala miha dRzyate na kli vastu / abhi- bAda meM nAnA apekSAkRta virodhAbhAvako na samajhara astitva aura navabhAvAnabhinavabhAvAbhAvAda nityamaMzanayAt // 340 nAsti ca tadiha nAstitva dharmoM meM sthUla rUpase dikhAI denevAle virodhase bhayabhIta vizeSa - sAmAnyasya vivakSitAyA vaa| sAmAnyairitarasya ca gauNatve hokara, astitva Adi dharmoM meM nAstittva Adi dharmokA niSedha karane sati bhavati nAsti nayaH / 7571 = yadyapi sat vaitabhAvako dhAraNa vAle ekkArakA avadhAraNa karanA, una ekAntavAdiyoM meM samyagjJAnakA karanevAlA hai tatra bhI advaita hai, kyo ki, sadameM vidhi vivakSita hone abhAva sUcita karatA hai / unako lezamAtra bhI samyagjJAnakA sadbhAva para vaha sat kevala vidhirUpa hI pratIta hotA hai| aura niSedha viva nahI hai aisA vyakta karatA hai| kSita honepara kevala niSedha hI / 266 / nipeyatva vivakSita honeke samaya avivakSita honeke kAraNa vidhiko vastupanA nahIM hai / 302 / sArAMza 3. mithyA-ekAntakA kAraNa pakSapAta hai yaha hai ki jisa samaya kevala bastu dRSTigata hotI hai pariNAma dRSTi- dha. 1/1,1,37/222/3 doNha majjhe ekasseva saMgahe kIramANe vajabhIrutta' gata nahIM hotA, usa samaya yahaoNpara dravyAthika nayakI apekSAse vastU- viTTati / doNha pi sagaha karatANamAiriyANaM vajjabhIruttAsvakA nAza nahI hAneke kAraNa se sabhI vastu nitya hai / 33 / / athavA vinnaasaado| -dono prakAra ke vacano yA pakSo meM se kisI eka hI jisa samaya yahaoNpara kevala pariNAma dRSTigata hotA hai, bastu dRSTigata vacanake sgraha karanepara pApabhIrutA nikala jAtI hai, arthAta ucchranahI hotI, usa samaya paryAyArthika nayakI apekSAse navIna-paryAyakI DsalatA A jAtI hai| ataeva dono prakArake vacanokA saMgraha karaneutpatti aura pUrva-paryAya ke abhAva honese saba hI vastu anitya hai vAle AcAryoM ke pApabhIrutA naSTa nahI hotI, ati banI rahatI hai / / 340 / aura yahaoNpara vastu, sAmAnya kI vivakSAmeM vizeSa dharmakI 4. mithyA ekAntakA kAraNa saMkarNa dRSTi hai| gauNatA hone para vizeSadharmo ke dvArA nahIM hai / athavA itarakI vivakSAmeM paM vi.4/7 bhUridharmAtmaka tattvaM du zrutermandabuddhaya / jAtyandhahastiarthAta vizeSa kI vivakSA meM sAmAnyadharmako gauNatA hone para, sAmAnya rUpeNa jJAtvA nazyanti kecana 7 = jisa prakAra janmAndha puruSa dharmoM ke dvArA nahIM hai| isa prakAra jo kathana hai vaha nAstitva-naya hai hAthI ke yathArtha svarUpako nahI grahaNa kara pAtA hai, kintu usake kisI / 757 / (vizeSa de. sthAbAda 3) eka hI agako pakaDa kara use hI hAthI mAna letA hai, ThIka isI 4. aisA sApekSa ekAnta hameM iSTa hai prakAra se kitane hI mandabuddhi manuSya ekAntavAdiyo ke dvArA prarUpita sa sto /mU 62 yathaikaza kArakamartha siddhaye, samIkSya zeSa svasahAyakAra- khoTe zAstroke abhyAsase padArtha ko sarvathA ekarUpa hI mAnakara usake kam / tathaiva sAmAnyavizeSamAtRkA, nayAstaveSTA guNamurakhyakalapata 162 // aneka dharmAtmaka svarUpako nahI jAnate hai aura isIlie ve vinAza-jisa prakAra eka eka Araka, zeSa anyako apanA sahAyakarUpa kAraka ko prApta hote hai| apekSita karake artha ko siddhike lie samartha hotA hai, usI prakAra 5. mithyA ekAntameM dUSaNa Apake matameM sAmAnya aura vizeSase utpanna honevAle athavA sAmAnya saM sto. 24,42 na sarvathA nitya detyapaiti, na ca kriyAkArakamatra aura vizeSako viSaya karanevAle jo naya hai ve mukhya aura gauNa kI yuktam / nevAsato janma sato na nAzo, dIpastama pudgalabhAvatoskalpanAse iSTa hai| sti / 24 / tadeva ca syAnna tadeva ca syAta, tathApratItestaba tatkagha. 1/1,1,65/335/4 niyame'bhyupagamyamAne ekAntabAda prasajatIti thacita / nAtyantamanyatvamananyatA ca, vidheniSedhasya ca zUnyadoSAta cenna, anekAntagarbha kAntasya sattvAvirodhAta / -prazna-'tIsare guNa- (42 / yadi vastu sarvathA nitya ho to vaha udaya astako prApta nahIM sthAnameM paryApta ho hote hai| isa prakAra niyamake svIkAra karanepara to ho sakatI, aura na usame kriyA kArakakI hI yojanA bana sakatI hai| ekAntabAdake sadbhAva mAnane meM koI virodha nahIM aataa| jo sarvathA asata hai usakA bhI janma nahIM hotA aura jo sata hai 4. mithyA ekAnta nirAkaraNa usakA kabhI nAza nahIM hotaa| dIpaka bhI bujhanepara sarvathA nAzako prApta nahIM hotA, kintu usa samaya andhakArarUpa pudgala-paryAyako 5 mithyA ekAnta iSTa nahI hai dhAraNa kiye hue apanA astitva rakhatA hai / 24 / ApakA vaha tatva sa rato /mU 68 anekAntAtmadRSTiste sato zUnyo viparyaya / tata katha' cita tadrUpa hai aura katha cit tadrUpa nahIM hai| kyoMki, vaise hI sarva mRSokta syAttadayukta svaghAtata / 18 - ApakI anekAntadRSTi sata asat rUpakI pratIti hotI hai| svarUpAdi catuSTayarUpa vidhi saccI hai aura viparIta isake jo ekAnta mata hai ve zUnyarUpa asata aura pararUpAdi catuSTayarUpa niSedhake parasparameM atyanta bhinnatA tathA hai| ata' jo kthana anekAntadRSTise rahita haiM vaha saba mithyA hai| abhinnatA nahIM hai, kyoki vaisA mAnanepara zUnya doSa AtA hai| kyo ki, vaha apanA hI ghAtaka hai| arthAta anekAntake binA ekAnta na ca vR. 67 Niravekkhe eyante saMkaraAdihi IsiyA bhAvA / No NijakI svarUpa-pratiSThA bana hI nahIM sktii| kajje arihA vivarIe te vi khalu arihA 67 nirapekSa-ekAnta tahasa jainendra sidAnta koza Page #479 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ekAnta 5 ekAnta mithyAtva nirdeza mAnanepara, icchina bhI bhAva, sakara Adi dopoke dvArA apanA kArya karane meM samartha nahI hA mkte| tathA sApekSa mAnane para ve hI samartha ho jAte hai| pra sAta : 27 ekAntena jJAnamAtmeti jJAnasyAbhAvo'cetanatva mAtmano vishessgunnaabhaavaadbhaavaavaasyaat| sarvathAtmA jJAnamiti nirAzrayatvAta jJAnasyAbhAva Atmana zeSaparyAyAbhAvastada binAbhAvinastasyApyabhAtra sthaan| - yadi yaha mAnA jAye ki ekAntase jJAna AtmA hai to, (jJAna guNa hI Atma dravya ho jAneme) jJAnakA abhAva ho jAyegA, aura (aimA hAnese) Atmake acetanatA A jAyegI, athavA ( sahabhAvI anya surakha vorya Adi ) vizeSaguNokA abhAva hAnese AtmA kA abhAva ho jaayegaa| yadi yaha mAnA jAye ki sarvathA AtmA jJAna hai to (Atmadravya eka jJAna guNa rUpa ho jAyegA, isalie jJAnakA koI AdhArabhUta dravya nahIM rahegA, at)| nirAzrayatAke kAraNa jJAnakA abhAva ho jAyegA athavA AtmA kI zeSa paryAyokA abhAva ho jAyegA aura unake sAtha hI adhinAbhAva sambandhavAle AtmAkA bhI abhAva ho jaayegaa| sa, sA/A 348/ka, 208 AtmAna parizuddhadhamIpsubhirativyApti prapadyAndhake , kAlopAdhibalAda zuddhimadhikA tatrApi matvA pare / cetanya kSaNika prakamadhya pRthuke zuddha ju sUtro raterAtmA Thayujjhita epa hArabadaho ni mUtramuttethibhi / 208 = AtmAko sarvathA zuddha cAhane vAle anya kinhI andhabauddho ne kAla kI upAdhi ke kAraNa bhI AtmAmeM adhika azudidha mAna kara ativyAptiko prApta hokara, zuddha jumvana meM rata hAte hue cetanyako aNika kalpita karake, isa AtmAko yor3a diyA, jaise hArake sutra (DAre) ko na dekhakara mAtra motiyoko hI dekhanevAle hArako chor3a dete hai| 5.vi.1137 pApo ne va zarIra evaM yadasAbAramA sphuratyantraha, bhUtAnanbayato na bhUtajanito jJAnI prakRtyA yata / nitye vA kSaNike'thavA na kathamadhyartha kriyA yujyate, taukatvamapi pramANa dRDhA bheda pratItyAhatam / 137' AtmA vyApI nahI hai, kyoki, vaha nirantara zarIrameM hI pratibhAmita hotA hai| vaha bhUtose utpanna bho nahI hai kyoki, usake sAtha bhUtokA anvaya nahI dekhA jAtA hai, tathA vaha svabhAvase jJAtA bhI hai / usako sarvathA nitya athavA kSaNika svIkAra karane para usameM kisI prakArase artha kriyA nahIM bana sakatI hai| usameM ekatva bho nahIM hai, kyoki vaha pramANase hanatAko prApta huI bhedapratIti dvArA bAdhi' hai| 6 mizraNa ekAnta niSedhakA prayojana sa vA/hi 8/R/568 tinaka nAke samajha mithyAtvako nivRtti hoya, aisA upAya karanA / yathArtha jinAgamakU jAna anya mata kA prasaMga choddnaa| aru anAdise paryAya budva jo nesargika mithyAtva tAka chor3a apanA ravarUpako yathArtha jAna bandhasU nivRtta honaa| 5. ekAntamithyAtva nirdeza 1 ekAnta mithyAtvakA lakSaNa sa. si 8/1/371/ ida mevetyameveti varmidharma porabhiniveza ekAnta / "puruSa eveda sam" iti vA nitya eva vA anitya eveti / - yahI hai, isI prakAra hai, dharma aura dharmI meM ekAntarUna abhiprAya rakhanA ekAnta-mi pAdarzana he / jese yaha satra jaga parabrahmarUpa ho hai / yA saba padArtha anitya ho hai yA nitya hI hai / (rA vA 8/1/28/564/ 18), (ta sA 5/4) / dha, 8/3,6/20/3 asthi ceba, riya ceSa, egame, aNegameva, sAvayava ceva, nirava yA cetra, Niccametra, aNiccamaba, iccAio eyaMtAhiNiveso eyata micchatta | sat ho hai, asat hI hai. eka hI hai, aneka ho hai. sAvayava hI hai, niravayava hI hai, nitya hI hai, anitya hI hai, ityAdika ekAnta abhinivezako ekAnta mithyAtva kahate hai| sasto /TI 41 svarUpeNeva svarUpeNApi satva mityAdya kAnta |-svruup kI bhaoNti pararUpame bhI sava hai, aisA mAnanA ekAnta hai| 2 363 ekAnta-mithyAmata nirdeza bhA, pA /ma 135 asiyasaya kiriyavAI azviAriyANa ca hoi culsiidii| sattaTThI aNNANI veNai yA hoti bttiisaa|135|| -kriyAvAdiyoke 188, akri nAvAdi poke 80, ajJAnavAdiyoke 67, aura nAyika vAdiyoke 32 bheda hai| mana mila kara 363 hote hai| (sa si // 375/10 para uddhRta uparokta gAthA), (rA vA 8/9/8/561/32), (jJA 4/22 meM uddhRta do zloka), (ha pu 10/4748), (go.ka/ m 876/1062), (gA jI jI pra 360/770) 3 ekAnta mithyAtvake anekoM bhaMga rA vA/hi 8/9/764 (AptamImAsAkA sAra) svAmI samantabhadrAcArya ne AptaparIkSAke artha devAgama stotra (Apta mImAsA) racyA hai| tAmai satyArtha AptakA tau sthApana aura asatyArtha kA nirAkaraNa ke nimitta dasa pakSa sthApye hai-1 asti-nAsti, 2 eka-aneka, 3 nityaanitya, 4 bheda-abheda. 5 apekSa-anapekSa, 6 ba-puruSArtha,7 antara ga-bahira ga, 8 hetu-ahetu, 6 ajJAnatai bandha aura stokajJAnase mozca 10 parakai dukha aura Apakai sukha kare to pApa-parake sukha ara Apake du kha kara to punny| aime 10 patha viSai sapta bhaga lagAya 70 bhaga bhye| tinakA sarvathA ekAnta vidhai dUSaNa dikhAye hai| jAne e kahe so tau aptAbhAsa hai, ara anekAnta sAdhai hai te dUSaNa rahita hai / te sarvajJa vItarAgake bhASai hai| 4. kucha ekAnta darzanoMkA nirdeza zvetAzvaropaniSada 1/2 kAla svabhAvo niyatirya icchA bhUtAni yoni puruSazceti cittam / saMyoga eSA na vAtmabhAvAdAtmApyanIza sukhadukhaheto / 2 / - AtmAko sarakha-du kha svaya apanese nahI hote, balki kAla, svabhAva, niyati, yadRcchA, pRthivI Adi caturbhUta, yoni, puruSa va citta ina bAto ke sa yogase hotA hai, kyoki AtmA sukha dukha bhogane meM svatatra nahI hai| dha6/4,1,45/76/208 paDhamo abadhayANa vidiyo terAsiyANa moddhvyo| tadiyo ya Niya dipakhe hadi ca uttho sasamammi / 74 / - inameM prathama adhikAra abandhakokA, aura dvitIya trairAzika arthAt AjIviko kA jAnanA caahie| tRtIya adhikAra niyati pakSame aura caturtha adhikAra svasamaya meM hai| rA vA 8/1/vA./pR. yajJArtha pazava sRSTA' svayameva svayabhuvA (manu/36) 22/163. agnihotra juhuyAt svargakAma (maitrA./36) 27/564, puruSa eveda sarva yacca bhUta yacca bhavyam (Rve. 10/10) / 27/564; pakti hI, evaM paropadezanimittamithyAdarzana vikrUpA anye ca saMkhyeyA yojyA, uhyA , pariNAmavikalpAt asaravyeyAzca bhavanti, anantAzca anubhAgabhedAt / 27/564 pakti 14 // yajJArtha hI pazuoMkI sRSTi svaya svayabhU bhagavAnne kI hai (manu 5/36), svarga kI icchA karanevAlo ko agnihotra karanA cAhie (maitra 6/6), jo kucha bhI ho cukA hai yA honevAlA hai vaha sarva puruSa hI hai (Rve. 10/10), aura isa prakAra paropadeza nimittaka-mithyAdarzanake vikalpa anya bhI sakhyAta rUpase lagA lene cAhie / pariNAmoke bhedase ve hI asa khyAta hai aura anubhAgake bhedase ve hI ananta hai| gha 6/4,1,45/pR/pa sUtre aSTAzI tizatasahasrapadai 8800000 pUrvoktasarva. dRSTayo nirUpyante, avandhaka alepa abhoktA artA nirguNa' sarvagata' advaita nAsti jIva samudayajanita sarva nAsti bAhyArthI nAsti sarva nirAtmaka sarva kSaNika akSaNikamadvaitamityAdayo darzanabhedAzca nirUpyante / (207/4) prayogatamithyAtva ra khyAtipAdikera (208/3) -sUtraadhikAra meM aThAsI lAkha 8800000 pado dvArA pUrvokta saba matoMkA nirUpaNa kiyA jAtA hai| isake atirikta-jIva avandhaka hai, jainendra siddhAnta koza Page #480 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ekAnta alepaka hai: abhAtA hai : akartA hai; nirguNa hai: vyApaka hai; advaita hai; jIva nahIM hai; jIva (pRthivI Adi cAra bhUtoM ke) samudAya se utpanna hotA hai; saba nahIM hai arthAta zunya hai nAhya padArtha nahIM hai, sama mirAtmaka hai, sama kSaNika hai; sama akSaNika arthAya nizpa hai athavA dadarzanamedakA bhI isameM nirUpaNa kiyA jAtA hai| yaha trayogata mithyAtvake bhedoMkA pratipAdaka hai / go.ka. 877887-83864 / 1063 -1073: 1. kAlabAda, 2 IzvaravAda; 3. AtmavAdaH 4 niyativAdaH 5. svabhAvavAda 877-6 ajJAnavAda 7. vinayavAda 8 pauruSabAda 10; 6. devavAda // 100 sayogavAda // 62 // 11. lokavAda // 83 // go.ka./864/2003 jAvadiyA gayA hota vAdA | jAvadiyA NayavAdA tAvadiyA caiva hoti parasamayA // 864 - jitane vacanake mArga haiM titane hI nayavAda haiN| jitane nayavAda haiM titane hI parasamaya hai / 1 darzana samucaya 23 darzanAni pAtra samemyapekSayA devatA bhedena jJAtavyAni manISidhi maiyAsika sAsya jaina naM. kAya va nAmAni darzanAnAmayo 3 mula medoMkI apekSA darzana vaha hai-mI naiyAyika, sAMpa, jaina, Sika tathA jaiminIya / * nAbhAsI saMgha itihAsa nItisAra/somadevari golaka zvetavAso drAviDo yAcanIya. / ha ni picchikazceti paJcaite jainAbhAsA prkiirtitaa'| gopucchaka, zvetAmbara, draviDa, yApanIya, niSpiccha, ye pA~ca jainAbhAsa kahe gaye hai (bopATI 6/75 pATI. 19/11 meM udhRta (da.sA./ 124 para uddhRta), vizeSa de. itihAsa (1 dasA / pR 41 para uddhRta "kaSThAsa gho bhuvi khyAto jAnanti nRsurAsurA' / cAro rAjan vitAsitI // 11 zrI nanda saMjJazca mAthuro bAgaDAbhidha' / lADavAgaDa ityete vikhyAtA kSiti(suredrIti) pRthivIvara hA vikhyAta hai| use nara, sura va asura saba jAnate hai| usa saMghameM cAra gaccha pRthivI para sthita hai - 1, zrInanditaTa, 2 mAthuragaccha, 3. bAgaDa-gaccha, 4. lADa bAgar3a gaccha / 5. ekAnta mata sUcI inakA svarUpa de, vaha vaha nAma / - nAma 1| akriyAvAda 2 ajJAnavAda 13 advaitavAda 4 anityavAda 5 abhAvavAda 6 avaktavyavAda 19 azvalAyana 8 asthUNa 2 Ajovaka 10 AtmavAda 11 IzvaravAda 11 udA 13 ullUkamata 30 mata naM. nAma | ekasvataMtravAda 14 | etikAyana 15 aindradatta les strang 117 kaNAda 18 kaNva 55 25 "" 39 " 16 kapila kriyAvAdI 20 kANoviddha vinayavAdI 21 kAlabAda trairAzivAda 122 kASThAsaMgha pradarzana 23 kumi 24 kaurikala 25 kozika vaizeSika darzana 28 gArgya akriyAvAda 27 / gautama 29 = mata ajJAnavAdI vinayavAdI " asatvAdI ajJAnavAdI salvidarzana kivAvAdI naM. 28 | cArivAda 26 | pAka mata 20 31 ma 32 tApasa 33gavAda 24 | trairAzikalAda 25 darzanA 26 bAda ekasvatatravAda jainAbhAsa ajJAnavAdI kipAbAdI 465 kriyAvAdI asatkAryavAda mata 37 | draviDa saMgha 38 dravyavAda 36 nArAyaNa 40 nAstika 41 nityavAda 42 nimittavAda 43 niyativAda 44 naiyAyika 45 pArAzara 46 47 puruSabAda puruSArthabAda 48 pUraNa 46 paippalAda 50 prakRtivAda 51 pradhAnavAda 52 bAdarAyaNa 22 mohama 54 brahmavAda 55 bhaTTaprabhAkara 56 bhillaka 57 marIci 58 maskarI 56 mAThara 60 mANDalIka 69 mAthura 62 madhyadina 63 | mImAMsA nAma ekasva tatravAda parata trabAda eksvataMtravAda ekadarzana mAdI jainendra siddhAnta koza sAMkhyamata ekavAda maskarImata jJAnavAdI 64 muNDa kriyAbAda eka darzana 65 moda vinayavAdI 88 mogalAyana mImAMsaka 60 yAjJika vinayavAdI 60 yApanosa ekasvatatravAda 66 yogamata 70 romaza zraddhAnavAda 71 romaharSiNI ekasvataMtrabAda 72 lokavAda jainAbhAsa 73 valkala sampadarzana kavita ajJAnavAdI We 74 75 basu 76 vAlmIki AnagA vinayavAda viparItavAda 77 195 176 sAMkhya da naM. 10 ajJAnavAda ekadarzana advaitavAda ekAcitAniroga nAma Co bedAnta 81 vaiyAkaraNIya 82 vaizeSika 83 84 mata 87 zUnyavAda << zraddhAnavAda saMyogabAda - mImAMsaka jainAbhAsI saMgha 60 satyadatta 11 sadAzivavAda kivAdI ajJAnavAdI 62 samyaktvavAda akriyAvAdI 63 sAMkhya kriyAbAdI 14 svataMtravAda jainAbhAsIsa gha 65 svabhAvabAda ajJAnavAdI 18 harima ekadarzana 67 hArita kriyAbAdI prakriyAmAjI ekamata jainAbhAsI saMgha sAMkhya darzana kriyAbAdI vinayabI ekabAda ajJAnavAdI vinayavAdI ajJAnavAdI vinayAdI sAda ekavAda mithyAtvakA eka bheda eka darzana eka darzana akriyAvAdI vyAsa elAputra | vinayavAdI vyAvabhUti zabdAta advaitavAda ziramata vaizeSika bauddha ekavAda vinayavAdI sAMkhya zraddhAnavAda eka darzana eka bAda kriyAbAdI ekAntAnuvRddhi - 1. ekAntAnuvRddhi yoga-sthAna- de. yoga 5: 2. ekAntAnuvRdhi saMyama va saMyamAsaMyama labdhi sthAna- de labdhi 5 1 ekAMtika - sA./tA vR. 56/77 ekAMtikam niyameneti / ekA tika arthAt niyamase / ekAgracitAnirodha sasi 6/27/444/6 ayaM mukhm| ekamagra masyetyekAgra / nAnArthAvalambanena cintA parispandavato, tasyA anyAyI vyAva ekasmina niyama ekAgra cintA nirodha ityucyate / 'agra' padakA artha mukha hai| jisakA eka agra hotA hai vaha ekAgra kahalAtA hai| nAnA padArthoMkA avalambana lenese cintA para spindavatI hotI hai| use anya azeSa mukhoMse lauTAkara eka agra arthAt eka viSayameM niyamita karanA ekAgracintAnirodha kahalAtA hai| (cA. sA. 166 / 6); ( pra sA / ta, pra 111 ) : (sa. anu. 67) / Page #481 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ekAnaMta evakAra rA.vA.6/27/4-7/625/25(1) atra agra mukhanityartha / 3 / anta karaNasya vRttirartheSu citetyucyate ||4||...gmnbhojnshynaadhyynaadissu kriyAvizeSeSu aniyamena vartamAnasya ekasyAH kriyAyA katR vanAvasthAna nirodha ityvgmyte| ekamagraM mukhaM yasya so'yamekAna', cintAyA nirodha' cintAnirodha', ekAgre cintAnirodha ekaagrcintaanirodh| kutaH punarasau ekAgratvena cintAnirodha // 5 // yathA pradIpazikhA nirAbAdhe prajvalitA na parispandate tathA nirAkule deze vIrya vizeSAdabarudhyamAnA cintA vinA vyAkSepeNa ekAgreNAvatiSThate // 6 // (2) athavA aGgyate ityagra' artha ityartha., ekamagraM ekAgram, ekAgre cintAyA nirodha' ekAgracintA nirodhaH / yogavibhAgAnmayUravya sakAditvAdvA vRttiH / ekasmin dravyaparamANau bhAvaparamANI vA'rthe cintAniyama ityartha rA.vA. 6.27/20-21/627/1 (3) athavA, prAdhAnyavacane ekazabda iha gRhyate, pradhAnasya puMsa Abhimukhyena cintAnirodha ityarthaH, asmipakSe'rtho gRhIta // 20 // (4) athavA anggtiitygrmaatmetyrthH| dravyArthatayaikasminnAramanyagre cintAnirodho dhyAnamA tata svavRttitvAta bAhyadhyeyaprAdhAnyApekSA nivattitA bhavati // 21 // -1 agra arthAta mukha, lkssy| cintA-anta.karaNa vyaapaar| gamana, bhojana, zayana aura adhyayana Adi sividha kriyAoMmeM bhaTakanevAlI cittavRttikA eka kriyAmeM roka denA nirodha hai| jisa prakAra vAyurahita pradezameM dIpazikhA Arispanda-sthira rahatI hai usI taraha nirAkula dezameM eka lakSyameM buddhi aura zaktipUrvaka rokI gayI cittavRtti binA vyAkSepake vahIM sthira rahatI hai, anyatra nahIM bhttktii| (cA sA. 166/6); (prasA./ta pa 166); (ta anu.63-64);| 2. athavA agra zabda 'artha' (padArtha) vAcI hai, arthAta eka dravyaparamANu yA bhAvaparamANu yA anya kisI artha meM cittavRttiko kendrita karanA dhyAna hai| 3 athavA, agra zabda prAdhAnyavAcI hai, arthAta pradhAna AtmAko lakSya banAkara cintAkA nirodha karanA / (ta anu.5758)| 4 athavA, 'aGgatIti agram AtmA' isa vyutpattimeM dravyarUpase eka AtmAko lakSya banAnA svIkRta hI hai| dhyAna svavRtti hotA hai, isameM bAhya cintAose nivRtti hotI hai / (bha.A/vi. 1666/1521/16), (ta anu 62-65 : (bhaa.paa./ttii.78/226/1)| ta. anu. 60-61 pratyAhRtya yadA cintA nAnAlambanavattinIm / ekAlambana evainA niruNaddhi vizuddhadhI // 6 // tadAsya yogino yogazcinta kAgranirodhanam / prasakhyAna samAdhi' syAda dhayAnaM sveSTaphalapradam // 61 / jama vizuddha buddhikA dhAraka yogI nAnA abalambanoM meM vartanevAlI cintAko vIMcakara use eka AlambanameM hI sthira karatA hai - anyatra jAne nahIM detA-taba usa yogI ke 'cintAkA ekAgra nirodhana" nAmakA yoga hotA hai, jise .prasakhyAna, samAdhi aura dhyAna bhI kahate hai aura vaha apane iSTa phalakA pradAna karanevAlA hotA hai / (pa.vi 4/64)|-de dhyAna 1/2-anya viSayoM kI apekSA asata hai para svaviSayakI apekSA sat / * ekAgra cintAnirodhake apara nAma-de mokSamArga 2/5 / ekAnaMta-(ja.pa./pra. 105) Undirectional finite. ekAvalI yaSTi-jo lar3I kevala motiyoMse banAI jAtI hai, use sUtra bhI kahate hai / (A.pR 563) - de bR jai.zabdA dvi khNdd| ekAvalI vrata 1. bRhad vidhi kula samaya-1 varSa kula upavAsa-84 / vidhi- eka varSa taka barA para pratimAsakI zukla. 1,508, 14 tathA kRSNa 4, 8, 14 ina sAta tithiyoM meM upavAsa kre| isa prakAra 12 mahInoke 84 upavAsa kare / -jApya mantra-namaskAra mantrakA trikAla jApya kre| (kizana siha kriyAkoza), (tavidhAna saMgraha pR.76) 2 laghu vidhi hai pu. 34/67-kula samaya=48 dina, kula upavAsa- 24; kula pAraNA -24 / vidhi-kisI bhI dinase prArambha karake 1 upavAsa 1 pAraNAke kamase 24 upavAsa pUre kre| jApya mantra namaskAra mantra kA trikAla jApya kare (vatavidhAna saMgraha 77) / ekAsaMkhyAta-de. asaMkhyAta / ekobhAvastotra-AcArya vAdirAja sUri (I. 1010-1065) dvArA 26 saMskRta chandoMme racita eka bhaktipUrNa AdhyAtmika stotra, jisame racayitAne apanA kuSTharoga zAnta kiyA thaa| (tI. 3/103) ekendriya-ve saMsArI jIva jinake eka sparza indriya mAtra ho jaise pRthvIkAyika, jalakAyika, agni kAyika, vAyukAyika, vanaspatikAyika ina pA~coMmeM jabataka jIva rahatA hai tabataka ve sacitta, phira jIva nikala jAnepara ye acitta kahalAte haiN| ekendriya jIva jhakarake jAnate haiM va isIse kAma karate hai| inake sparzaiMdriya, zarIramala, Ayu, zvAsovAsa aise cAra prANa hote hai| -de bR. jaina zabdA. vi. khNdd| ekendriyajAti-nAmakarmakI eka prakRti-de. jAti (nAmakarma) 1 ekendriya jIva-de indriya 4 / ekendriya bheda-ekeMdriya jIvoMke 42 bheda haiM---pRthvI, jala, teja, vAsu. nitya nigoda, sAdhAraNa vanaspati, itara nigoda, sA v.| ina cha ke sUkSma va bAdarakI apekSA 12 bheda hue| pratyeka vanaspati sapratiSThita aura apratiSThita bhedase do prakAra / aise 14 prakAra hara eka paryApta, nivRtyaparyApta va labdhya paryApta isa taraha 42 bheda hue| (jai si pra 54-57) -de bR. jai zabdA.dvi. khdd| etikAyana-eka ajJAnavAdI - de. ajJAnavAda / era-(pa pu 25/55) dazarathaputra rAmacandrajI Adike vidyA guru / erigittara gaNa-eka jainAbhAsI sagha (de. itihAsa 4/9) elAcArya-1. upa AcArya-de AcArya 3 / 2 kundakundakA apara nAma (de. kundakunda 2) 3, tamila veda kuralakAvya ke rcyitaa| samayaI za 2 (kurala kAvya pra./paM.govindarAma) / 4. dhavalAkAra bIrasena svApI (I.770-820) ke samakAlIna una zikSA guru| samayaI rA.- kI sandhi / (je. 1/242); (tI.2/320) elAputra vyAsa-eka prA / -de vainayi / eleya-(ha.pu 17/glo.naM.) gh-jA dakSakA putra thA // 3 // apanI putrI ke sAtha vyabhicAra karanevAle prAne pike kucaaritrse||15|| dukhI ho anyatra jAkara ilAvadhana nami nAma nagara va mAhiSmatI nAmaka nagarI bsaayii| antameM dIkSA dhAraNa +7 ,190 -24 // evaMbhUta naya-de na III/LI evakAra 1. evakArake 3 bheda gha 11/4,2,6,177/zlo 7-8/317/10 vizeSaNa vizeSyAbhyA kriyayA ca sahodita / pArtho dhanurdharo nIla sarojamiti vA yathA // 8 // ayogamaparyogamatyantAyogameva ca / vyavacchinatti dharmasya nipAto vyatirecaka / -nipAta arthAt patrakAra vyatirecaka arthAta nivartaka yA niyAmaka hotA hai| vizeSaNa, vizeSya aura kriyAke sAtha kahA gayA nipAta kramase ayoga, aparayoga (anya yoga) aura atyantAyogakA vyavaccheda karatA hai| jaise- 'pArtho dhanurdharaH.aura 'nIlaM sarojama. jainendra siddhAnta koza Page #482 -------------------------------------------------------------------------- ________________ evakAra 467 eSaNA-samiti ina vAkyo ke sAtha prayukta evakAra / (arthAta evakAra tIna prakAra ke hote haiM-ayogavyavacchedaka, anyayogavyavacchedaka aura atyantAyogavyavacchedaka ) / ( sa. bha. ta. 25-26) sa bha. ta 25/1 ayaM caiva kArastrividha --ayogavyavacchedabodhaka', anyayogapatra cchedakoSaka , atyantAyogavyavacchedabodhakazca iti / yaha avadhAraNa vAcaka eva kAra tIna prakArakA hai-eka ayogavyavacchedabodhaka, marA anya yogaupavacchedabodhaka, aura tIsarA atyantA yogvyvcched-bodhk| 2. ayogavyavaccheda bodhaka evakAra de 'eka kAra' meM dha /11 vizeSaNa ke sAtha kahA gayA evakAra ayogakA arthAt sambandhake na hone kA avaccheda yA vyAvRtti karatA hai| sa bha ta 25/3 tatra vizeSaNasaMgataiva kAro'yogavyavacchedabodhaka , yathA zaGkha pANDura eveti / ayogavyavacchedo nAma - uddezyatAvacchedakasamAnAdhikaraNAbhAvApratiyogitvam / prakRne coda zyatAvacchedaka zaDDatva, zatvAvacchinnamuddizya pANDuratvasya vidhAnAt tathA ca zaGkhatvasamAnAdhikaraNo yo'tyantAbhAva' na tAvatpANDuratvAbhAva , kintvanyAbhAtra / -vizeSaNa ke sAtha antrita yA prayukta evakAra to ayogakI nivRttikA bodha karAnevAlA hotA hai, je me 'zA pANDura eva' zaDDa zveta hI hotA hai| isa vAkyame uhazyatAvacchedakake samAnAdhikaraNa meM rahanevAlA jo abhAva usakA jo apratiyogI usako ayoga vyavaccheda kahate hai| jisa vastukA abhAva kahA jAtA hai, vaha vastu usa abhAva kA pratiyogI hotA hai aura jinakA abhAva nahIM hai ve usa abhAva ke apatiyogI hote hai| aba yahA~ prakRta prasagame uddezyatAkA aba vedaka dharma zava hai, kyoki zasasva dharma se avacchinna jo zaGga hai usako uddezya karake pANDatva dharmakA vidhAna karate hai| tAtparya yaha hai ki uddezyatAvacchedaka zarabatva nAmakA dharma zava rUpa adhikaraNa me rahatA hai; usame pANDutvakA abhAva to hai nahI kyoki vaha to pANDuvarNa ho hai / isalie vaha usa zakha meM rahane vAle abhAvakA apratiyogI huaa| usake ayoga arthAta asambandhakI nivRttikA bodha karanevAlA evakAra gahA~ lagAyA gayA hai / kramaza - sa.bha ta. 27/4 prakRte'yogavyavacchedakasyaivakArasya svIkRtatvAt / kriyA saGgasyaiva kArasyApi kcidyogvyvcchednodhktvdrshnaat| yathA jJAnamayaM gRhNAtyevetyAdau jJAnatvasamAnAdhikaraNAtyAntAbhAvApratiyogitvampArtha grAhakatve dhAtvarthe bodha |prkRt (syArastyeva ghaTa ) meM yadyapi evakAra kriyAke sAtha prayoga kiyA gayA hai, vizeSaNake sAtha nahI, parantu yaha ayoga-vyacchedaka hI svIkAra kiyA gayA hai| kahIMkahIM kriyAke sAtha sagata evakAra bho ayogavyavacchedabodhaka artha meM dekhA jAtA hai| jaise-'jJAnamayaM gRhNAtyeva' jJAna kisI na kisI arthako grahaga karatA hI hai ityAdi udAharaNameM uddezyatAvacchedaka jJAnatva dharmake samAnAdhikaraNa meM rahanevAlA jo atyantAbhAva hai usakA apratiyogIjo artha grAhakatva dharma hai usarUpa dhAtvarthakA bodha hotA hai| parantu sarvathA kriyAke sAtha eva kArakA prayoga ayogavyavaccheda bodhaka nahIM hotA, jaise-'jJAna rajatako grahaNa karatA hI hai isa udAharaNa meM, sahI jJAnoke rajatagrAhakatvakA sadbhAva na pAyA jAnese aura kisIkisI jJAnameM usakA sadbhAva bhI honese yaha prayoga atyantAbhAva vyavaccheda bodhaka hai na ki ayoga-vyavaccheda bodhaka / (nyAyakumuda candra/bhAga 2/pR. 663) 3. anyayogavyavaccheda bodhaka evakAra de. 'evakAra' meM dha. 11/ vizeSyake sAtha kahA gayA eva kAra anyayogakA vyavaccheda karatA hai jaise-'pArtha hI dhanurdhara hai. arthAta anya nhii| sa.bha ta. 26/1 vishessystaivkaaro'nyyogvyvcchedbodhkH| yathA pArtha eva dhanurdhara iti / anyayogavyavaccha do nAma vizeSyabhinnatAdAtmyAdivyavaccheda / tatraivakAreNa pAtratAdAtarAbhAvo dhanurdhare bodhyte| tathA ca pArthAnyatAdAtmyAbhAvava danurdharAbhinna pArtha iti bAdha |"-vishessy ke sAtha 2: gata jo ekkAra hai vaha anya yogavyavacchedarUpa artha kA bodha karAtA hai jaise- 'pArtha eva dhanurdhara.' dhanurdhara pArtha hI hai isa udAharaName ekAra anyayogake vyavacchedakA bodhaka hai| isa udAharaNa meM etrakAra za6 se pArtha se anya puruSameM rahanevAlA jo tAdAtmya vaha dhanurdharameM bAdhita hotA hai| arthAt pArtha se anya vyaktimeM dhanurdharasva nahIM hai, aisA artha hotA hai / yahA~para dhanurdharasvakA pArtha se anya sambandhake vyavahadakA bodhaka pArtha isa vizeSya padake Age eva zabda lagAyA gayA hai| (nyAyakumuda candra/ bhAga 2/pR. 663) 4. atyantAyoga vyavaccheda bodhaka evakAra de 'etrakAra' meM dha 11 kriyAke sAtha kahA gayA evakAra atyantAyogakA vyavaccheda karatA hai / saroja nIla hotA hI hai| sabha ta 26/4 kriyAsanavakAro'tyantAyogavyavahadabodhaka , yathA nIla saroja bhavatyeveti / atyantAyogavyavaccheda) nAma-uda zyatAvyavacchedakavyApakAbhAvApratiyogitvam / prakRte coddazyatAvacchedaka sarojatvam, taddhavicchinna nIlAbhedarUpadhAtvarthasya vidhAnAta / sarojatva vyApako yo'tyantAbhAva tAnnIlAbhedAbhAva , kasmizvisaroje nIlAbhedasyApi sacvAta, api tvanyAbhAva , tadapratiyogitva nIlAbhede vartate iti sarojatvavyApakAsyantabhAvApratiyoginIlAbhedavatsarojavamityuktasthale bodha / -kriyAke saMgata jo eva kAra hai vaha atyanta ayogake vyavacchedakA bodhaka hai |jaise- nIla saroja bhavatyeva' kamala nIla hotA hI hai| uddezyatA-avacchedaka dharma kA vyApaka jo abhAva usa abhAvakA jo apratiyogI usako atyantAyogavyavaccheda kahate hai| uparokta udAharaNameM uddezyatAvacchedaka dharma sarojatva hai, kyoki usI se avacchinna kamalako uddezya karake nIlatvakA vidhAna hai| sarojatvakA vyApaka jo abhAva he vaha nIlake abhedakA abhAva nahI ho sakatA kyoki kisIna kisI sarojameM nIlakA abheda bhI hai| ata nIlake abhedakA abhAva sarojatvakA vyApaka nahIM hai, kintu anya ghaTAdika padArthoM kA jJAna sarojatvakA vyApaka hai| usa abhAvakI pratiyogitA ghaTa AdimeM hai aura apratiyogitA nIlake abhedameM hai| isa rItise sarojatvakA vyApaka jo atyantAbhAva usa abhAvakA apratiyogI jo nIlAbheda usa abheda sahita saroja hai aisA isa sthAnameM artha hotA hai (bhAvArtha yaha hai ki jahA~para abheda rahegA vahA~para abhedakA abhAva nahIM raha sktaa| isalie sarojasva vyApaka atyantAbhAvakA apratiyAgo nIlakA abheda huA aura usa nIlake abhedase yukta saroja hai, aisA artha hai / nyAyakumudacandra/bhAga 2/pR. 663) evakAra padako samyak va mithyA prayogavidhi -de ekAnta 2 ezAna-1. kalpavAsI devokA eka bheda-de. svarga 1 / 2 ina devoM kA lokameM atrasthAna-de svarga 5 / 3 vijayAko utsara zreNIkA eka nagara -de vidyAdhara / eSaNA-dha 13/5,426/11/2 kimesaNa, asaNa-pANa khAdiyasAdiyaM |-prshn-aissnnaa kise kahate hai ? uttara- azana, pAna,khAdya aura savAdya inakA nAma eSaNA hai| 2 AhArakA eka doSa-de AhAra 1I/4 | 3 vastikAkA ekadoSade vastikA' / 4. AhAra sambandhI viSaya - de AhAra / 5 lAkeSaNA-de rAga 4 / eSaNAnzuddhi-de zuddhi / eSaNA-samiti-de samiti / jainendra siddhAnta koza Page #483 -------------------------------------------------------------------------- ________________ esodasavrata 468 ailaka esAdasa vrata-kUla samaya-60 dina, kula upavAsa-550, kula paarnnaa-100| vidhi-pahale eka vRddhi kramase 1 se lekara 10 upavAsa taka kre| phira eka hAni kramase 10 se lekara 1 upavAsa taka kare bIca meM eka eka pAraNA kre| yantra-1 upavAsa, 1 pAraNA, 2 upavAsa, eka pAraNA, 3 upavAsa, eka pAraNA, isI prakAra 4-1, 5-16-17-1,8-1, 6-1: 10-1-10-1, 6-1,8-1, 7-16-1: 5-1,4-1,3-1:2-1.1 yaha sarva vidhi dasa bAra karanI (vardhamAna pu), (vratavidhAna saM. pR. 100) / esAnava-kula samaya-485 dina, kula upavAsa-405, kula pAraNA-81, vidhi-uparokta esodasavat hI hai| antara itanA hai ki vRddhi va hAni krama 1-1 va 6-1 taka jAnanA / tathA 10 kI bajAya habAra duhraanaa| jApya mantra-namokAra mantrakA tIna bAra jApya krnaa| varddhamAna puraann)| (vatavidhAna sagraha/pR.66) [ai] tihya-itihAsakA ekArthavAcI- de, itihAsa 1 / airAvata- zikharo parvatakA eka kUTa va usakA svAmI deva-de. loka 5/4, 2. padma hadake banameM sthita eka kUTa-de loka 5/7, 3 uttara kuruke dasa drahoM meM se do draha-de. loka 5/6 / / airAvata kSetra-rA.vA. 3/10/20/181/26 raktAraktodayo bahumadhyadezabhAvino ayodhyA nAma ngrii| tasyAmutpanna airAvato nAma raajaa| tatparipAlavAjanapadasyairAvatAbhidhAnam / raktA tathA raktodA nadiyoM ke bIca ayodhyA nagarI hai| isameM eka airAvata nAmakA rAjA huA hai / usake dvArA paripAlita honeke kAraNa isa kSetrakA nAma airAvata par3A hai| airAvata kSetrakA lokameM avasthAnAdi-de. loka 3,3 / * airAvata kSetrame kAla parivartana Adi-de bharata kssetr'| airAvata hAthI-ti.pa.8/278-284 sakadugammi ya vAhaNadevA erAbadaNAma hasthi kutthaaNti| vikkiriyAo lakkha uccheha joyaNA dohe // 278 // edANaM battIsaM hoti muhA divvrynndaamjudaa| puha ruNaM ti kikiNikolAhalasaddakayasohA // 27 // ekkekkamuhe cclcNdujjlcmrcaaruruuvmmi| cattAri hoti daMtA dhavalA vararayaNabharakhacidA // 28 // ekke kammi visANe ekkekkasarovaro vimlvaarii| ekkekkasarovarammi ya ekvakva kamalavaNasa DA // 281 // ekke vAkamalasaMDe mattIsa vikassasa mahApaumA / ekeka mahApauma ekke joyaNaM pamANeNaM // 22 // varakacaNakayasohA varapaumA suravikubvaNabaleNa / ekkeka mahApaume NADayasAlA ya ekke kA // 23 // ekkekkAe tIe battIsa varaccharA paNaJcati / evaM sattANIyA NihiTThA vArasidArga 204 / -saudharma aura IzAna handake vAhana deva vikriyAse eka lAkha utsedha yojana pramANa dIrgha airAvata nAmaka hAthIko karate hai // 27 // inake divya ranamAlAoM se yukta battIsa mukha hote hai jo ghaNTikAoM kolAhala zabdase zobhAyamAna hote hue pRthak pRthak zabda karate 1 / 274 / caJcala eka candra ke samAna ujjvala 'camarose sundara rUpavAle eka-eka mukha meM ratnoMke samUhase khacita dhavala cAra dA~ta hote hai // 28 // eka-eka hAthI dA~tapara nirmala jala se yukta eka-eka uttama sarovara hotA hai| eka-eka sarovara meM eka-eka uttama kamala banakhaNDa hotA hai||28|| eka-eka kamalakhaNDame vikasita 32 mahApadA hote hai| aura eka-eka mahApadma eka-eka yojana pramANa hotA hai // 282 // devoke vikriyA balase ve uttama kamala uttama suvarNase zobhAyamAna hote hai| eka-eka mahApadmapara eka-eka nATyazAlA hotI hai // 28 // usa eka-eka nATyazAlAmeM uttama battIsa-battIsa apsarAe nRtya karatI hai // 24 // (ma pu. 12/32-56), (ja.pa 4/253-261) elaka-vasu zrA, 301, 311 eyArasammi ThANe uchiTTo sAvao have duviho / vatyekadharo paDhamo kAvINapariggaho vidiho // 301 // emeva hAi vidio Navari viseso kuNija NiyameNa / locadharijja piccha bhujhijjo pANipattammi // 3113 = gyArahave pratimA sthAname gayA huA manuSya utkRSTa zrAvaka kahalAtA hai| usake do bheda hai-prathama eka vastrakA rakhanevAlA aura dUsarA kopInamAtra parigrahavAlA // 30 // prathama utkRSTa zrAvaka (kSullaka) ke samAna ho dvitIya utkRSTa zrAvaka hotA hai / kevala vizeSa yaha hai ki use niyamase kezokA lauca karanA cAhie, pIchI rakhanA cAhie aura pANipAtrameM khAnA cAhie // 31 // (sA.dha 7/48-46) lA saM 7/55-62 utkRSa zrAvako dvadhA kSulla kazcailakastathA-ekAdazavAsthau dvau sto dvau nirjarako kramAt // 55 // tatrailaka sa gRhNAti vastra kaupInamAtram / loca zmazruzirolomnAM picchikA ca kamaNDalum / 156 / pustakAdayupadhizcaiva sarvasAdhAraNa ythaa| sUkSma cApi na gRhIyAdoSatsAvadyakAraNam / 57 kaupInopadhimAtrasvAda vinA vAca yamI kriyA / vidyate cailakasyAsya durdharaM vratadhAraNam / / 8 / tiSThecaityAlaye saMghe bane vA munisa nidhau / niravadye yathAsthAne zuddha zUnyamaThAdiSu / / 6 / pUrvoditakrameNaiva kRta karmAvadhAvanAt / ISanmadhyAhnakAle va bhojanArtha maTerapure 60 / IryAsamitisaM zuddha paryaTeda gRhasaMkhyayA / dvAbhyAM pAtrasthAno yAmyA hastAbhyA prmshnuyaat|61| dadyAdadharmopadeza ca niyAja muktisaadhnm| tapo dvAdazadhA kuryAtprAyazcittAdi vAcaret / 6 / - utkRSTa zrAvaka do prakArakA hotA hai---eka kSullaka aura dUsarA ailk| ina donoke kamakI nirjarA uttarottara adhika adhika hotI rahatI hai| ailaka kevala kaupInamAtra vastrako dhAraNa karatA hai| dADhI, mUMcha aura mastakke bAlokA loca karatA hai aura pIchI kamaNDalu dhAraNa karatA hai / 56 / isake sivAya sarva sAdhAraNa pustaka Adi dharmopakaraNoko bhI dhAraNa karatA hai| parantu ISata sAvadyake bhI kAraNabhUta padArthoM ko lezamAtra bhI apane pAsa nahIM rakhatA hai / 17 / kaupIna mAtra upadhike atirikta usakI samasta kriyAe~ muniyoke samAna hotI hai tathA muniyoke samAna hI vaha atyanta kaThina-kaThina vratoM ko pAlana karatA hai|58| yaha yA to ksiI caityAlayameM rahatA hai, yA muniyoke saghameM rahatA hai athavA kisI munirAjake samIpa banameM rahatA hai athavA kisI bhI sUne maThameM vA anya kisI bhI nirdoSa aura zudadha-sthAnameM rahatA hai / / pUrvokta kramase samasta kriyAe~ karatA hai tathA dopaharase kucha samaya pahale sAvadhAna hokara nagara meM jAtA hai / 60 IryAsamitise jAtA hai tathA gharoM kI saMkhyAkA niyama bho lekara jAtA hai| pAtrasthAnIya apane hAtho meM hI AhAra letA hai / 61 / binA kisI chala-kapaTake mokSakA kAraNabhUta dharmopadeza detA hai| tathA bAraha prakArakA tapazcaraNa pAlana karatA hai| kadAcita bratAdimeM doSa laga jAnepara prAyazcitta letA hai / 62 / 2. ailaka pada va zabdakA itihAsa vasu zrA /pra. 63/18/H L Jain isa 'ailaka' padake mUla rUpakI ora gambhIra dRSTipAta karanepara yaha bha. mahAvIrase bhI prAcIna pratIta hAtA hai| bhagavatI ArAdhanA, mulAcAra Adi sabhI prAcIna granthomeM digambara sAdhuoke lie acenaka pada kA vyavahAra huA hai / para bhaga jainendra siddhAnta koza Page #484 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aizvarya mada vAna mahAvIrake samayase acelaka sAdhuoke lie nagna, nirgrantha aura digambara zabdokA prayoga bahulatAse hone lgaa| svayaM bauddha grantho meM jana-sAdhuoke lie niggaMTha' yA 'NigaMTha' nAmakA prayoga kiyA gayA hai, jisakA ki artha nigrantha hai| abhItaka natha samAsakA artha pratiSedhaparaka arthAta 'na + celaka - acelaka ' artha liyA jAtA thaa| para jaba nagna sAdhuoko spaSTa rUpase digambara va nirgrantha Adi rUpase vyavahAra hone lagA taba na samAsake ISata artha kA Azraya lekara 'ISata+celaka - acelaka ' kA vyavahAra prArambha huA pratIta hotA hai| jisakA ki artha nAmamAtrakA vastra dhAraNa karanevAlA hotA hai| gyArahatI-bArahavI zatAbdIse prAkRta ke sthAnapara apabhraza bhASAkA pracAra prArambha haA aura aneka zabda sarvasAdhAraNake vyavahArame kucha bhraSTa rUpase pracalita hue| isI samayake madhya 'acelaka' kA sthAna 'ailaka' padane le liyA / jo ki prAkRta vyAkaraNa ke niyamase bho susaga baiTha jAtA hai| kyoki, prAkRta meM 'ka,-ga-ca-ja ta-da-pa-ya-vA prAyo luka' (haima prA. 1, 177) isa niyamake anusAra 'acelaka' ke cakArakA lopa ho jAnese 'a, e, la, ka' pada avaziSTa rahatA hai| yahI (a+e-ai) sandhike yogase 'ailaka' bana gyaa| ukta vivecanase yaha bAta bhalIbhA~ti siddha ho jAtI hai ki 'ailaka' pada bhale hI arvAcIna ho, para usakA mUla rUpa 'acelaka' zabda bahuta prAcIna hai / isa prakAra ailaka zabdakA artha nAmamAtrakA vastradhAraka acelaka hotA hai, aura isakI puSTi A samantabhadra ke dvArA gyArahavI pratimAdhArIke lie diye gaye 'celakhaNDadhara.' (vastrakA eka khaNDa dhAraNa karanevAlA) padase bhI hotI hai| * kSullaka va ailakame antara tathA ina dono bhedokA itihAsa va samanvaya-de. kSullaka 2 / * uddiSTa tyAga sambandhI-de uddiSTa / aizvarya mada-de md| aihika phalAnapekSA-dAtArakA pahalA guNa ki vaha isa lokake / phalakI icchA na kare ki mujhe dhana, putra va yaza ho| (pu zlo. 166) -de. bR. jai, zabdA dvi khaMDa ST bhom aisI guNasthAnakI saMjJA anAdinidhana RSipraNIta mArgaviruddha hai| bahuri so sajJA 'moyogabhavA' kahie daI - a cAritra mahabA mana vacana kAya yoga tinikari upajI hai| bahuri taise hI vistAra ___ Adeza aisI mArgaNAsthAnako sa jJA hai| so apane-apane kAraNabhUta kamake udayatai ho hai| oghAlocanA-de AlocanA / oja-zarIrameM zukra nAmakI dhAtukA nAma tathA audArika zarIrameM isakA pramANa-de audArika 1/7 / dha 10/4,2,4,3/23/1 jo rAsI caduhi aba hirijamANo dorUbarago hodi so baadrjumm| jo egaggo so kliyojo| jo tiggo so tejojo / ukta ca-coddasa bAdarajumma solasa kdajummametya kliyojo| terasa tejojo khalu paNNaraseba khu viSNeyA 13- jisa rAziko cArase abahuta (bhAga) karanepara do rUpa zeSa rahate hai vaha bAdarayugma kaho jAtI hai| jisako cArase avahRta karanepara eka aMza zeSa rahatA hai vaha kalioja-rAzi hai| aura jisako cArase avahRta karanepara tIna aMza zeSa rahate hai vaha tejoja-rAzi hai| kahA bhI haiyahA~ caudahako bAdarayugma, solahako kRtayugma, terahako kalioja aura pandrahako tejoja rAzi jAnanA cAhie / (kyoki 14-(443) +, 16-(444)+0:13-- (443) +1:15 -(443)+3.) / ojAhAra-de. AhAra I/1 / AddAvaNa- 13/54,22/46/11 jIvasya upadravaNa ohAvaNaNAma -jIvakA upadravaNa karanA ohAvaraNa kahalAtA hai| om1 paMca parameSThIke arthame dra. saM TI 46/207/11 'o' ekAkSara paJcaparameSThinAmAdipadam / tatkatha miti cet "arihatA asarIrA AyariyA taha uvajjhayA muNiNA / paDhamayakharaNipaNo kAro paca parameTThI / / " iti gAthAkathitaprathamAkSarANA 'samAna savarNa dIrdhIbhavati' 'parazca lopama' 'uvaNe o' iti svarasandhividhAnena o zabdo nisspdyte|-'o'yh eka akSara paoNco parameSThiyoke Adi padasvarUpa hai| prazna - 'oM' yaha parameSThiyoke Adi padarUpa kaise hai| uttara-arahaMtakA prathama akSara'a', siddha yAni azarIrIkA prathama akSara'a',AcAryakA prathama akSara 'A'. upAdhyAyakA prathama akSara 'u', sAdhu yAni munikA prathama akSara 'ma' isa prakAra ina paoNco parameSThiyoke prathama akSarose siddha jo okAra hai vahI paca parameSThiyoke samAna hai / isa prakAra gAthAmeM kahe hue jo prathama akSara (a a A u m)hai| inameM pahale 'samAnaH savarNa dIrdhIbhavati' isa sUtrase 'aa' milakara dIrgha 'A' banAkara 'parazca lopam' isase akSara 'A' kA lApa karake a a A ina tInoke sthAnameM eka 'A' siddha kyiA / phira 'uvaNe o' isa sUtrase 'A u'ke sthAna meM 'o' bnaayaa| aise svarasandhi karanese 'om' yaha zabda siddha hotA he| 2. para brahmake arthame vaidika sAhityame a+u+* isa prakAra aDhAI mAtrAse niSpanna yaha pada sarvopari va sarvasva mAnA gayA hai| sRSTikA kAraNa zabda hai aura zabdoM kI jananI mAtRkAo (ka kha. Adi) kA mUla honese yaha sarva sRSTikA mUla hai| ata' parabrahmasvarUpa hai| 3. bhagavadvANIke arthame uparokta kAraNase hI arhanta vANIko jo ki OMkAra dhvani mAtra hai. sarva bhASAmayI mAnA gayA hai (de divyadhvani) / praNavamaMtra-padastha dhyAnameM isa maMtrako do bhauhoM ke bIca meM va anyatra virA jamAna karake dhyAna kyiA jAtA hai| de vR jai zabda , dvi khaNDa / [ A] ogha-guNasthAna jo 14 hote hai / (go. jI /gA. 3) -de.bR jai. zabdA. dvi. khNdd| dha 1/1,1,8/160/2 odhena sAmAnyenAbhedena prruupnnmekH|-ogh, sAmAnya yA abhedase nirUpaNa karanA pahalI oghaprarUpaNA hai| dha, 3/1,2,1/6/2 odhaM vRndaM samUha saMpAta' samudaya' piNDa' avizeSa' abhinna sAmAnyamiti paryAyazabdA / gatyAdi mArgaNasthAnairavizeSitAnAM caturdazaguNasthAnAnA prmaannprruupnnmoghnirdesh| -ogha, vRnda, samUha, sapAta, samudaya, piNDa, avizeSa, abhinna aura sAmAnya ye saba paryAyavAcI zabda hai| isa oghanirdezakA prakRtameM spaSTIkaraNa isa prakAra huA ki gatyAdi mArgaNA sthAnose vizeSatAko nahIM prApta hue kevala caudaho guNasthAno ke arthAta caudaho guNasthAnavI jIvoke pramANa kA prarUpaNA karanA ogha nirdeza hai| go jo./mU. 3/23 sakheo oghotti ya guNasaNNA sA ca mohjogbhvaa| visthArAdesotti ya maggaNasaNNA sakammabhavA / 3 / = saMkSepa tathA ogha jainendra siddhAnta koza Page #485 -------------------------------------------------------------------------- ________________ olika 4. tIna lokake ardhame a - adholoka, u = Urdhvaloka aura ma=madhyaloka | isa prakArakI vyAkhyA ke dvArA vaidika sAhitya meM ise tIna lokakA pratIka mAnA gayA hai / 7) jenAmnAyake anusAra bhI OMkAra trilokAkAra ghaTita hotA hai / AgamameM tIna lokakA AkAra citra jaisA hai, arthAda tIna vAtava layose veSTita puruSAkAra, jisake lalATapara arddhacandrAkArameM mindurUpa siddhIka zobhita hotA hai momo hAthI ke sUMDa jasanAlI hai| yadi usI AkArako jaldI se likhaneme Abe to aisA likhA jAtA hai / isIko kalApUrNa banA diyA jAye to 'OM' aisA okAra trilokakA pratinidhi svayaM siddha ho jAtA hai| yahI kAraNa hai ki bhedabhAva se rahita bhArata. ke sarva hI dharma isako samAna rUpase upAsya mAnate hai / 125 5 pradezApacayake arthame gha. 10/4.2 4.3 /23/6 siyA omA, kavAI padesAnamavacayadaMsaNA - (jJAnAvaraNakarmakA) spAya'om' hai. kyoki kvacida pradezokA apacaya dekha jAtA hai| | 6. no om no viziSTa dha 10/4.2,4,3 / 23/7 siyA NomaNovi siTTApAdevakaM padAvayave Niruddha haanniinnmbhaavaado| (jJAnAvaraNakA dravya) syAt no om naviziSTa hai kyoMki pratyeka padabhedakI vivakSA honepara vRddhi hAni nahIM dekhI jAtI hai| 7 okAra mudrA anAmikA, kaniSThA aura agUThese nAka pakaDanA / (kriyAmaMtra pR 87 noTa) - de bR jai zabda dvi khaMDa / - olika - madhya- Arya-khaNDakA eka deza -de manuSya 4 / [ au ] auMDra bharakSetra Arya khaNDakA ekadezamanuS audayika bhAva audArika-tiyaMca va manuSyo ke isa indriya gocara sthUla zarIrako bArika zarIra kahate haiM aura isake nimitta honevAlA Atmapradeza kA parispandana audArika- kAyayAga kahalAtA hai / zarIra dhAraNa ke prathama tIna samaya me jaba taka isa zarIra kI paryApta pUrNa nahI ho jAtI taba taka isake sAtha kArmANazarIrako pradhAnatA rahaneke kAraNa zarIra va yogadAno mizra kahalAte hai / 1 audArika zarIra nirdeza 1 audArika zarIrakA lakSaNa 2 audA ka zarIrake bheda * pAMcoM zarIrokI uttarotara sUkSmatA zarIra * audArika zarIrokI avagAhanA de avagAhanA mahAmatsyakA vizAla zarIra mUna 470 pratyeka va sAdhAraNa zarIra 3 audArika zarIrakA svAmitva * pA~co zarIroke svAmitvakI oSa Adeza prarUpaNA - de zarIra 2 audArika * saMmUrcchana janma va zarIra dena garbhaja janma va zarIrotpattikA krama 4 odArika zarIra ke pradezAnakA svAmitva 5 SaTkAyika jIvoke zarIrakA AkAra * audArika zarIrokI sthiti - sthiti * audArika zarIrame kucha cihnavizeSoMkA nirdeza ( vyaMjana va lakSaNa nimitta jJAna) de. nimitta 2 6 auvArika zarIrame dhAtuo- upadhAtuokA utpatti krama yonisthAname zarIrotpattikA krama - de. paryApti 2 7 audArika zarIrame haDDiyo AdikA pramANa * paTakAlome haDDiyo Adike pramAName hAni-vRddhi -- de. kAla 4 * audArika zarIrake aMgopAga * tIrthakaro va zalAkApuruSa ke de vanaspati - de. ago pAMga zarIrokI vizeSatAe~ - de tIrthakara va zakhA kA * audArika zarIra nAmakarmake bandha-udaya satva Adi kI prarUpaNAe~ * mukta jIvophA carama zarIra * dvicarama zarIra | -- de janma 2 nAma * audArika zarIrakI saMghAtana parizAtana kRti - 2/4.901/352-451 odA rika zarIrakA dharma sAdhanatva * - de zarIra 3 * sAdhuoke mRta zarIrakI kSepaNa vidhi - de jainendra siddhAnta koza sallekhanA 11 - de mokSa 5 -- de carama 2 audArika kAyayoga nirdeza 1 audArika kAyayogakA lakSaNa 2 auhArika mizra kAyayogakA lakSaNa 3 audArika va mizra kAyayoga kA svAmitva paryApta va aparyAna avasthAome kArmaNa kAyayogake sadbhAvame bhI mizra kAyayoga kyo nahI kahate ? - de kAya 3 sabhI mArgaNAome bhAvamArgaNA iSTa hai| - mArgamA * sabhI mArgaNA va guNasthAnome Apake vyaya honekA niyama anusAra hI - de. mArgaNA * auvArika va mitra kAya-yoga sambandhI guNasthAna, mArgaNAsthAna va jIvasamAsa Adi 20 prarUpaNAe~ - de sava Page #486 -------------------------------------------------------------------------- ________________ audAripha 471 1. audArika zarAra nirdeza * audArika va mizra kAya-yogakI sat' saMkhyA, kSetra, 3. audArika zarIrakA svAmitva sparzana, kAla, antara, bhAva, alpabahatva rUpa ATha ta sU 2/45 garbha saMmUcanajamAdyam // 4 // - pahalA (audArika zarIra) garbha aura samarchana janmase paidA hotA hai| prarUpaNAeM -de. vaha vaha nAma sa. si. 2/45/167/1 yad garbhajaM yacca saMmUrchanaja tatsarvamaudArika draSTavyam / = jo zarIra garbha-janmase aura saMmUrchana janmase utpanna 1. audArika zarIra nirdeza hAtA hai vaha satra audArika zarIra hai, yaha isa sUtrakA tAtparya hai| 1. audArika zarIrakA lakSaNa (savA 2/45/151/18) Sa.sa. 14/6/ sUtra 237/322 NAmANiruttIe urAlamidi orAliya rA vA. 2/46/8/153/23 audArika tirthaDmanuSyANAm / -tiryaca aura / 237 / ma nAmaniruktikI apekSA urAla hai isalie jodArika hai| manuSyokA audArika zarIra hotA hai| sa si 2/36/111 / 5 udAra sthUlam / udAre bhavaM udAra prayojanamasyeti 4. audArika zarIrake pradezAnakA svAmitva vA odArikam / = udAra aura sthUla ye ekArthavAcI zabda hai| 1. audArika zarIrake utkRSTa va anutkRSTa pradezAgroke udAra zabdase hone rUpa artha meM yA prayojanarUpa artha meM Thak pranyaya hokara audArika zabda banatA hai| (rAvA. 2/36/3/146/5) (aura bhI svAmitva sambandhI prarUpaNA-de (Sa khaM 14/5.6 sUtra de. Age audArika /2/1 / / 417-430/367-411) dha. 1/1,1,56/260/2 udAra puru mahAnityartha , tatra bhavaM zarIramaudA- 2. audArika zarIrake jaghanya va ajaghanya pradezAgroke rikam / atha syAnna mhttvmaudaarikshriirsy| kthmetdvgmyte| svAmitva sambandhI prarUpaNA-de. (Sa kha 14.5,6/sUtra vargaNAsUtrAt / kiM tadvargaNAsUtramiti ceducyate savvatthovA orAliyasarIra damba baggaNApadesA, ../na, avagAhanApekSayA audArikArI 476-482/423-424) rasya mahatvopapatteH / yathA 'savvatthovA kammaiya-sari-davyavaggaNAe 5. SaTkAyika jIvoke zarIrokA AkAra ogAhaNA * orAliya-davva-vAgaNAe ogAhaNA asaMkhejja guNA tti / mU A 1086 matariya kusaggavidU sUikalAvA paDAya sa ThANa / kAyANa - udAra, puru aura mahAna ye eka hI arthake bAcaka hai| usameM jo gaMThANa haridatasA Negasa ThANA / 1081 / pRthivIkAyika ke zarIrakA zarIra utpanna hotA hai use audArika zarIra kahate hai| prazna audA-- AkAra masUra ke AkAra vata, yi pAhAbha ke agrabhAgameM sthita rika zarAra mahAn hai yaha bAta nahI banatI hai| pratiprazna -18 kaise janabindu ta, nenAyikakA sUcIsamudAyabara aryAta UbahumukhAjAnA / uttara - vargaNAsUtrase yaha bAta mAlUma par3atI hai| pratiprazna- kAra, vAyukAyikA najA-tu Ayata, caturasa AkAra hai| saba yaha vargaNA satra kauna-sA hai| uttara-vaha vargaNA-mUtra isa prakAra hai, vanaspati aura d| indriya Adi ma jIvokA zarara bheda rUpa aneka 'ausarika zarIradravya sambandhI vargaNAoke pradeza sabase thoDe hai|... AkAra vAlA hai / gA jo /mU 201/416 ityAdi / uttara-prakRta meM aisA nahIM hai, kyoMki abagAhanakI apekSA audArika zarIrakI sthUlatA bana jAtI hai| jaise kahA bhI hai-'kArmANa 6 audArika zarIra meM dhAtu-upadhAtukA utpatti krama zarora sambandhI dravyavargaNAkI avagAhanA sabase sUkSma hai| (isake dha 6/16-1-28/zlA. 11/63 rasAdrakta tato mAsaM mAsAnmeda prvrtte| pazcAta anya zarIro sambandhI dravya vargaNAoMkI avagAhanAe~ kramase __medaso'sthi tatA majjA maja zukra tata prajA / 11 / asaMkhyAta asa khyAta guNo hai| aura antame) audArika zarIra dha.6/1, 6-1.28/63/11 cavIsakalAsayAI caurasI diklAo ca sambandhI dravya-varNaNAkI avagAhanA isase asaMkhyAta guNo hai| tihisattabhAge ha parihI NaNavava dvAo ca so, rasarUveNa acchiya dha. 14/5.6.237/322/5 urAlaM thUla vaTTa mahala midi eyttttho| kudoM ruhira haadi| ta hi tattiya ceva kAla tatthacchiya mAsasarUveNa urAlataM, ogaahnnaae| sesasarorANaM ogAhaNAe edassa sarIrassa pariNamai / eba rosa dhAdUrNa va vaktavya / ena mAsena raso sukamveNa ogAhaNA bahuA tti orAliyasarIramurAle tti yahida / kudo bahatta pariNa mh| - rasase rakta banatA hai, raktase mAMsa utpanna hotA mvgmmde| mahAmacchorAliyasarIrassa paMcajoyaNasada vivarava bheNa hai, mAgase medA pedA hotI hai, medAse haDDI banatI hai, haDDose majjA joynnshssaayaamdNsnnaado| athavA sesasarIrANa vaggaNo'gAhaNAdo paidA hotI hai, majjAme zukra utpanna hotA hai aura zukrase prajA utpanna orAliyasarIrassa vagga ogAhaNA bahuA tti orAliyavaggaNA- hotI hai / 11 / 2584 kalAmASThA kAla taka rasa rasasvarUpase rahakara murAla midi saNNA / - urAla, vRtta, sthUla aura mahAn ye ekArthavAcI rudhirarUpa pariNata hotA hai| vaha rudhira bhI utane hI kAla taka zabda hai / prazna - yaha urAla kyo hai| uttara-avagAhanAkI apekSA rudhira rUpase raha kara mAsasvarUpase pariNata hAtA hai| isI prakAra zeSa urAla hai| zeSa zarIge kI avagAhanAse isa zarIrako avagAhanA ghAtuokA bhI pariNAma-kAla kahanA caahie| isa taraha eka mAsake bahuta hai, isalie audArika zarIra urAla hai| prazna- isakI anagA- dvArA rasa zukra rUpase pariNata hotA hai| (go ka /jI pra33/30 para hanAke bahUtvakA jJAna kaise hotA hai| uttara- kyoki, mahAmatsya kA uddhRta zna |k naM01) audArika zarIra pA~ca sau yojana vistAravAlA aura eka hajara yojana go ka/jI.pra. 33/30 para uddhRta zloka naM02 "vAta pitta tathA zleSA AyAmavAlA dekhA jAtA hai| athavA zeSa zarIrokI vargaNAokI sirA snAyuzca carma c| jaTharAgniriti prAjJa prattA saptopadhAtava / " avagAhanAkI apekSA audArika zarIra kI vargaNAokI avagAhanA vAta, pitta, zleSma, sirA, snAyu cama, udarAgni ye sAta upabahuta hai, isalie audArika zarIrakI vargaNAokI urAla aisI dhAtu hai| saMjJA hai| 7. audArika zarIrameM haDDiyoM AdikA pramANa 2. audArika zarIrake bheda bha.A/mU 1027-1035/1072-1076 aTThINi huMti tiNNi hu sadANi dha. 1/1,1.58/266/10 audArika zarIraM dvividha vikriyAtmakama- bharidANi kunnimmjjaae| savammi ceva dehe sadhINi havaM ti vikriyAtmakamiti / audArika zarIra do prakArakA hai-vikriyA- tAvadiyA / 10271 hArUNa NavasadAI sirAsadANi ya havaM ti satteva / smaka aura avikriyAtmaka / (dh.6/4,1.69/328/9)| dehammi maMsapesANi huti paMceva ya sadANi / 1028 / cattAri sirA jainendra siddhAnta koza Page #487 -------------------------------------------------------------------------- ________________ audArika 472 audArya cintAmaNi jAlANi hu~ti solasa ya kaMDarANi thaa| chacceba sirAkuccAdehe do masarajjU ya / 1026 / satta tayAo kAlejjayANi satteva hoti dehammi dehammi rAmakADoNa hoti sIdI sadasahassA / 1030 / pakkA mayAsayatthAya atagujAo solasa havati / kuNimassa AsayA satta huti dehe maNussassa / 10313 thUNAo tiNi dehammi hoti sattu ttara ca mammasadaM / Nava hoti vaNamuhAi Nicca kuNima sabatAi / 1032 / dehammi macchaliga ajali mitta syppmaannenn| ajalimitto medo ujjovi ya tattio ceva / 1033 / tiNi ya vasajalIochaccera ajalIo pittassa / siMbho pittasamANo lohidamadADhaga hodi / 1034 / mutta ADhayameta uccArassa ya hava ti chppcchaa| vIsa mahANi daMtA battIsaM hoti pagadIe / 1036 // - isa manuSyake dehameM 300 asthi hai, ve durgandha majjA nAmaka dhAtuse bharI huI hai| aura 300 hI sandhi hai / 1027 / 600 snAyu hai, 700 sirA hai, 500 mAsapeziyA hai / 1028 / 4 jAla hai, 16 kaDarA hai,6 sirAoM ke mUla hai, aura 2 mAMsa rajjU hai / 1026 / 7 tvacA hai, 7 kAleyaka hai, aura 80,000,00 koTi roma hai / 1030 / pakvAzaya aura AmAzaya meM 16 Ate rahatI hai, durgandha malake 7 Azaya hai / 1036 / 3 sthUNA hai. 107 marmasthAna hai, vraNamukha hai, jisase nitya durgandha savatA hai / 1032 / mastiSka, meda, oja, zukra, ye cAro eka eka ajali pramANa hai / 1033 / basA nAmaka dhAtu 3 aMjalipramANa, pitta aura zleSma arthAt kapha chaha-chaha alipramANa aura rudhira 1/2 AThaka hai| 1034 / mutra eka ADhaka, uccAra arthAta viSThA prastha, nakha 20 aura dAta 32 hai| svabhAvata zarIrame ina avayavokA pramANa kahA hai| 2. audArika kAyayoga nirdeza 1. audArika kAyayogakA lakSaNa paM.sa./prA. 1/63 puru mahadudArurAla eyaTThaM taM viyANa tamhi bhavaM / oraliya tti vutta orAliyakAyajogo so|13| puru, mahata, udAra aura urAla ye zabda ekArthavAcaka hai| udAra yA sthUlameM jo utpanna ho use audArika jAnanA caahie| udArameM honevAlA jo kAyayoga hai, vaha audArika kAyayoga kahalAtA hai| (dha. 1/1,1,56/160/ 261); (go jI /m 230/462), (pa sa /saM 1/173) dha. 1/1,1,56/286/12 audArikArorajanitavIryAjjIvapradezaparispandanibandhanaprayala' audArika kAyayoga / -yaudArika zarIra dvArA utpanna hui zaktise jovake pradezome parispandakA kAraNabhUta jo prayatna hotA hai use audArika kAyayoga kahate hai| go.jI./jI,pra 230/463/9 audArikAyArtha vA AtmapradezAnAM karmanokarmApakarSaNazakti' seva audArikakAyayoga ityucyate tadA audArikavargaNAskandhAnA audArikakAyatvapariNa manakAraNaM Atmapradezaparispando vA audArikakAyayoga iti... athavA audArikakAya evaM audArika kAyayoga iti kAraNe kAryopacArAt / -1 audArika zarIrake nimitta Atmapradeza nikai karma nokarma grahaNakI zakti so audArika kApayoga kahie / 2 athavA audArikavargaNArUpa pudgala skandhaniko audArika zarIrarUpa pariNamAvaneko kAraNa jo AramapradezanikA cacalapanA so audArika kAgayoga hai| 3, athavA audArikakAya soI audArikakAyayoga hai, yahA~ kArya viSai kAraNakA upacAra jaannaa| 2. audArika mizrakAyayogakA lakSaNa pa.sa /pA. 1/64 atomuhuttamajha viyANa missaM ca aparipuNNo tti / jo teNa sapaogo orAliyamissakAyajogo so 4 -audArika zarIrakI utpatti prArambha honeke prathama samayase lagAkara antarmuharta taka madhyavartI kAlameM jo aparipUrNa zarIra hai, use audArikamizra mAnanA caahie| usake dvArA honevAlA jo saprayoga hai, vaha audArika mizrakAyayoga kahalAtA hai| arthAt zarIraparyApti pUrNa honese pUrva kArmANa zarIrakI sahAyatAse utpanna honevAle audArikakAyayogako audArika-mizrakAyayoga kahate hai / 14 / (dha. 1/1,1,56/162/261) / (gA jI /mU 231/464), (5.sa /saM 1/173) / dha, 1/1,1.56/210/1 kArmaNaudArikaskandhAbhyA nitavIryAttatparispanda nArtha prayatna audArikamizrakAyayoga / kArma aura audArika vargaNAoke dvArA utpanna hue vIrya se jIvake pradezo meM parispanda ke lie jo prayatna hotA hai, use audArika mizra kAyayoga kahate hai| go jI./jI 231/464/11 prAguttalakSaNa maudArikazarIra tadevAntarmahurtaparyantamapUrNa aparyApta tAvanmizramityucyate aparyAptakAlasamandhisamayatrayasabhavikArmaNakAyayogotkRSTa kArmaNavargaNAsayuktatvena paramAgamarUDhayA vA aparyApta aparyAptazarImizramityartha / tata kAraNAdaudArikakAyamitreNa saha tadartha vartamAno ya sa prayoga Atmana karmanokarmAdAnazaktipradezaparispandayoga sa zarIraparyAptiniSpattyabhAvena audArikvargaNAskandhAnA paripUrNa zarIrapariNamanAsamartha audArikakAryAmazrayoga iti vijaaniihi| - audArika zarIra yAvatkAla antarmuhUrta paryantapUrNa na hoi aparyApta hoi tAvada kAla mizra kahie / aparyAptakAla sambandhI tIna samaryAnaviSai jo kArmANa yoga tAkI utkRSTa kArmaNavargaNAkari saMyukta hai tAtai mizra nAma hai|-2 athavA paramAgama viSai aise hI rUDhi hai| jo aparyApta zarIrako mizra kahie so tisa audArika mizra kari sahita saprayoga kahie tAkai artha pravA jo AtmAkai karma nokarma grahaNa kI zakti dharai pradezanikA cacalapanA so yoga hai, so zarIra paryAptikI pUrNatAke abhAvate audArika vargaNA skandhAnako sampUrNa zarIrarUpa pariNamAvanekau asamartha hai, aisA audArika mizrakAyayoga tU jAni / 3. audArika va mizra kAyayogakA svAmitva Sa kha 6/11/sU. 57. 76/265, 315 orAliyakAyajogo orAliya missakAyajogo tirikvamaNussANa 157 / orAlayakAyajogo pajjattANaM orAlimissakAyajogo apajjattANa 76 / -tiryaca aura manuSyoke audArika kAyayoga aura mizrakAyayoga hotA hai / 17 / audArika kAyayoga paryAptakoke aura audArika mizrakAyayoga aparyAptako ke hotA hai 76 / paM.saM /prA.4/12 orAla missa-kamme sattApuNNA ya saannipjjtto| orAlakAya joe pajjattA sattaNAyavvA / 12 / - audArika mizrakAya yoga aura kArmaNakAya yogame sAto aparyAptaka tathA sajJiparyAptaka ye jIva samApta hote hai| audArika kAyayAgameM sAto paryAptaka jIva samAsa jAnane cAhie / 12 / / go jI./mU.680/1123 orAla pajjatte thAvarakAyAdi jAva jogopti / tammissamapajjatte caduguNaThANesu NiyameNa / 680 micche sAsaNa samme paMvedayade kvaaddjogimmi| Naratiriyevi ya doNiva hotitti jiNehi nnihitt|681| -audArika kAyayoga ekendriya sthAvara paryApta mithyASTita lagAya sayogI paryanta terahaguNasthAna niviSa hai| bahuri audArika mizrakAyayoga aparyApta cAra guNasthAnaniviSa hI hai niyamakari 680 / mithyAdRSTI sAsAdana puruSavedakA udayakari sayukta, asaMyata, kapATa samudhAta sahita sayogI, iti aparyAptarUpa cyAri guNasthAnaniviSa so audArika mizrayoga pAiye hai / bahuri audArikaviSai tau paryApta sAta jIvasamAsa aura audArikamizraviSai aparyApta sAta jIva samAsa aura sahyogIkai eka paryApta jIva samAsa aise ATha jIva samAsa hai|6811 audAryacintAmaNi-bhaTrAraka zrutasAgara (vi 1544-1556) dvArA racita 458 sUtrabaddha prAkRta vyAkaraNa (tI. 3/368) / jainendra siddhAnta koza Page #488 -------------------------------------------------------------------------- ________________ oddezika austubhAsa auddezika-AhArakA eka doSa-de AhAra II/4, (vizeSa de. uddiSTa) audra-bharatakSetra AryakhaNDakA eka deza-de manuSya 4 / aupadezika-aupadezika AhAra-de. uddiSTa / -jo upapAda janma se paidA ho deva va naarko| -de. ba. jai. zabdA.dvi. khNdd| aupapAdika janma de janma 2 / aupamanyu-eka vinayavAdI -de, vainayika / aupazamika bhAva-de upazama 6 / auSadhi- lA.saM. 2/16 zaMDhyAdi bheSajaM - sauTha mirca pIpala / Adi auSadhiyA~ kahalAto haiN| 2. pUrva videhastha puSkala kSetrakI mukhya nagarI-de. loka 7 // auSadhI-videhoMke battIsa dezoMmeM battIsa rAjyadhAnI , unameM hai sAtavI rAjyadhAnI (tri gA. 712) auSadhi Rddhi-de. Rddhi / auSadhi kalpa-A. indranandi (I. za 10-11) dvArA racita eka vaidyaka shaastr| auSadhi dAna-de. daan| apara videhastha vibhagA nadI-de. loka / silavaNa samudrake baDavAmukha Adi dizA sambandhI pAtAloMke donoM tarapha eka-eka parvata hai| pUrvadizAke pAtAlakI pazcima dizAmeM parvatakA nAma (tri. gA. 605-106) yahA~para jo vyatara rahatA hai usakA bhI nAma austubhAsa hai| -de, bR. jai, zabda. di. khaMDa / iti prathamaH khaNDaH Page #489 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Page #490 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jainendra siddhAnta koza bhAga 1 [pariziSTa ] Page #491 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Page #492 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [pariziSTa] anusAra vIra nirmANakI tithiko 18 varSa Upara uThA denepara isa sagatikI kAlAvadhi yadyapi baDha jAtI hai arthAta bodhi lAbhake pazcAta dono mahApuruSa 44 varSa taka sAtha sAtha raha sakate haiM, tadapi 470 varSavAlI mAnyatAke anusAra bhI ina donoM mahApuruSoM ko 12-13 varSa taka apane dharmoM ke pratispardhI zAstAoMke rUpameM sAtha-sAtha vicaraNa karanekA avasara prApta ho jAtA hai| | janma nAma Ayu | vairAgya bodhi nirvANa varSa / I. pU. | vi pU. I. pa. vi.pU. I.pU. mahAvIradRSTi naM.1617 dRSTina 2/566 / 545 587 510 166 1500 575 488 57470 72 127 pariziSTa ' -(saMvat vicAra) 1. vIra saMvat vicAra pRSTha 301 para bhagavAn vIrake nirvANakI carcA karate hue yaha batAyA gayA hai ki vikrama saMvatako lekara isa viSaya meM prAcIna kAlase hI kucha matabheda calA A rahA hai| vikrama saMvat kA prArambha kucha vidvAna to vikramake janmase mAnate haiM, kucha unakI mRtyuse aura kacha unake raajyaabhissekse| pahalI do mAnyatAoMkI apekSA to mahAvIrakI nirvANa tithimeM koI antara nahIM par3atA parantu tIsarI mAnyatAse avazya use 18 varSa Upara uThAnA anivArya ho jAtA hai| isakA kAraNa yaha hai ki pahalI do mAnyatAoM ke anusAra vIra nirvANa savata tathA pracalita vikrama saMvatke madhya 470 kA jo lokaprasiddha antara hai vaha jyoMkA tyoM banA rahatA hai kyoMki vikrama janmase usake saMvatakA prArambha mAnanevAle usakA janma vIra nirvANa ke 470 varSa pazcAda mAnate haiM aura mRtyuse usakA prArambha mAnanevAle usakI mRtyuko vIra nirvANake 470 varSa pazcAda mAnate hai| vikramako Ayu 78 varSa mAnI gaI hai jisameM se 18 varSa unakA bAlyakAla hai aura 60 varSa rAjyakAna / bI, ni 470 meM janma mAnanevAlo kI apekSA unakA rAjyAbhiSeka vI.ni 488 meM huA aura 470 meM unakI mRtyu mAnanevAloMkI apekSA vaha vI.ni. 410 meM huaa| isa viSaya meM eka tRtIya mAnyatA bhI hai jisake anusAra vI. ni. 410 meM unakA janma huA aura 428 meM rAjyAbhiSeka / A. indranandi kRta 'zrutAvatAra' nAmaka granthameM atyanta prasiddha do paTTAvaliye prApta hotI hai, eka gautama gaNadharame prArambha honevAlI zratadhara AmnAyakI athavA mUla saMghakI aura dUsarI nandisaMghake balAtkAra gnnkii| donoM meM hI AcAryoMkA pRthaka pRthaka kAla nirdeza kiyA gayA hai| pahalI meM usakI gaNanA vIra nirvANa kI apekSAse kI aura tamImeM vikrama rAjya kI apekSA / parantu yahA~ vikramakA rAjyAbhiSeka vIra nirvANa ke 488 varSa pazcAta mAnakara calA gayA hai| isakI carcA to Age vikrama savatake antargatakI jAyegI, yahA~ kevala itanA batA denA iSTa hai ki unakI isa mAnyatAke AdhArapara vI ni. 488 meM rAjyAbhiSeka mAnanevAle vidvAn vI ni, aura vikrama mabatke madhya jo 470 varSa kA antara prasiddha calA A rahA hai, usameM 18 varSa kI vRddhi karanekI mAga karate hai, arthAta unake anusAra vIrakA nirvANa pracalita mAnyatAse 18 varSa pahale honA cAhie, aura tadanusAra mahAvIra kI 2500trI nirvANa jayantI jo I 1973 meM manAI gaI vaha I 1955 meM manAI jAnI cAhiye thii| parantu jaisA ki Age siddha kiyA jAnevAlA hai A indranandise isa viSaya meM kucha bhUla huI hai aura usako AdhAra mAnakara yaha bhrAnti pracalita ho gaI hai| bhagavAn kA nirvANa vikrama sabatake pracArase 470 varSa pUrva hI honA nizcita hai, kyoki tilloya paNNati, triloka sAra va harivaMzapurANa Adi atyanta prAcIna tathA mala zAstro, meM zaka rAjAkI utpatti vIra nirmANa ke 605 varSa pazcAta honekA spaSTa ullekha kiyA gayA hai aura zaka savada tathA vikrama sabameM 135 varSakA antara prasiddha hai| aisA mAnanepara bhagavAna buddha ke sAtha inakI sagati baiThAne meM bhI koI bAdhA nahIM AtI hai| jaisA ki Age darzAyA gayA hai| vikrama rAjyako vI ni 488 meM hudhA mAnanevAlI dRSTike prasiddhi 614 805 5 88 / (jai /pI 303) 2. vikrama saMvat vicAra 1 nAma vicAra bhAratakA yaha sarva pradhAna saMvat hai / jaisA ki Age zaka saMvatake prakaraNa meM batAyA jAnevAlA hai kahIM kahI vikrama, zaka tathA zAlivAhana ina tIno sabatoko eka mAnakara pravRttikI jAtI rahI hai, parantu vAstavameM yaha ThIka nahIM hai| tInoM satrada svatantra hai| zaka saMvatakA prArambha vIra-nirvANake 605 varSa pazcAta honA nizcita hai, zAlivAhanakA 741 varSa pazcAta aura vikrama sa badakA 470 varSa pazcAta / 2. matabheda isa viSaya meM tIna mAnyatAye hai-1 yaha savata vikramase prArambha huA. 2 usake rAjyAbhiSekase prArambha huA, 3 usakI mRtyuse prArambha huaa| ina tInoM ghaTanAoM ke kAloM meM bhI matabheda hai| ekake anusAra vIra nirvANake 470 varSa pazcAta unakA janma huA, dUsareke anusAra usa samaya unakA rAjyAbhiSeka huA aura tIsareke anusAra usa samaya unakI mRtyu huii| bI. ni 470 me janma mAnanevAloke anusAra unakA rAjyAbhiSeka vI ni 488 me huA aura vI ni. 470 meM unako mRtyu mAnanevAloke anusAra unakA rAjyAbhiSeka vI ni. 410 meM huaa| kyoki 78 varSa pramANa unakI AyumeM se 18 varSa unakA bAlyakAla mAnA gayA hai aura 60 varSa rAjyakAla / isa viSayameM eka tIsarI mAnyatA bhI hai jisake anusAra unakI Ayu 76 varSa thI jisameM se 8 varSa bAlyakAla 16 varSa dezATana, 55 varSa rAjya / isameM se 15 varSa mithyAmatAvalambI aura 40 varSa jindhrmaavlmbii| yathAindranandi kRta zrutAvatArameM nibaddha zruta dharAmnAya/zla 18-11 va (tI. 4/346 para uddhRta) sattari-cau-sada-yuto jiNa kAlA vikamo habaI jmmo| aThabarasa bAlalIlA soDasavAse hi bhammie dese / 18 / paNarasabAse rajjaM kuNanti micchovdessNyutto| cAlIsabarasa jiNavara. dhamma pAlIya surapayaM lahiyaM 11 - mahAvIra-nirvANake 470 varSa pazcAda vikramakA janma huaa| ATha varSAMtaka unhoMne bAlalIlAkI, jainendra siddhAnta koza Page #493 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pariziSTa 478 1. saMvat vicAra 16 varSAMtaka dezATana kiyA, 15 varSa mithyopadeza sahita rAjya kiyA aura 40 varSataka jinavarakA dharma pAlana karake unhone deva pada prApta kiyaa| indranandi zrutAvatArameM hI nibaddha nandisaMdha balAtkAragaNakI pttttaavlii| sarasvatI gacchake anusAra--vIrAva 462, vikramajanmAntara varSa 22, rAjyAntara varSa 4-vIra- nirvANake 462 varSa pazcAta athavA vikrama janmake 22 varSa pazcAda athavA usake rAjyArohaNase 4 varSa pazcAta bhadrabAhu (dvi) mUlasapake paTTapara baitthe| inake ziSya guptigupta hue jinake dvArA nandi Adi cAra sa ghoko sthApanA huii| (yahA~ vI.ni.470 meM vikramakA janma aura 488 meM unakA rAjyAbhiSeka mAnA gayA hai|) indranandi zrutAvatArameM hI nibaddha nandisaMgha balAtkAragaNakI pttttaavlii| pArijAtagacchakI apekSA (tI.4/346)- zrI vIra-nirvANake 462 varSa pazcAt, subhadrAcArya ke 24 varSa pazcAta, vikrama janmake 22 varSa pazcAta athavA vikrama rAjyake 4 varSa pazcAta dvitIya bhadrabAhU hue| (yahA~ bhI pahale kI bhA~ti vo ni. 470 meM vikramakA janma aura vI.ni. 488meM usakA rAjyAbhiSeka mAnA gayA hai|) parantu zvetAmbarAcArya merutuMga eka sAtha do mAnyatAoM kI ora saketa karate hai| ekake anusAra vI.ni, 470 meM vikramakA janma huA aura dUsarIke anusAra vI. ni. 470 meM usakA rAjyAbhiSeka huA / yathAmerutu ga kRta 'vicArazreNI-sattari cadusadajutto jiNakAlA vikkamo habaI jammo / vikka marajjAraM mo parao sirivIraNivvuI bhaNi aa| sunna muNiveyajutto vikkama kAlAu jiNa kaale|' =1 vIra nirvANake 470 varSa pazcAta vikramakA janma huaa| 2 vIra nirvANa kI tithimeM 'sunnamuNiveya' (470) varSa joDa denepara arthAta vIra nirvANake 470 varSa pazcAta vikrama kA rAjya Arambha huaa| 3. UhApoha digambarAcArya indranandIkI tathA zvetAmbarAcArya merutugakI mAnyatAoM kA ullekha kiyA gyaa| jinake anusAra vikrama kA janma to vo ni 470 meM hI huA parantu usakA rAjyAbhiSeka vI ni 470 meM,488meM athavA 494 me mAnA gyaa| aba prAcIna grantha tilloyapaNNaptikI apethA vicAra karate hai, jise digambara tathA zvetAmbara sabhI vidvAnoM ne vikrama savata viSayaka khojake lie AdhAra svarUpa mAnA hai| isakA kAraNa yaha hai ki vikrama savatakA jitanA sambandha vIra nirvANake sAtha hai utanA ho magaradezake itihAsa meM maurya vaza ke sAtha bhI hai| isa viSayameM do mAnyatAyeM prasiddha hai| ekake anusAra vIra nirvANake pazcAta 60 varSa pAlakakA rAjya rahA 155 varSa nanda vaMzakA aura 255 varSa maurya va shkaa| isa prakAra 470 varSa kI gaNanA pUrI karake usake pazcAt vikramakA janma athavA rAjyArohaNa huaa| dUsarI mAnyatAke anusAra vIra nirvANa ke pazcAt 155 varSa taka pAlaka tathA nandavaMza donokA rAjya rahA aura usake pazcAta 255 varSa taka maurya vaMzakA zAsana claa| isa prakAra 410 varSa ke pazcAta vikramakA rAjya prArambha huA jo 60 varSa arthAt ghI, ni 470 taka rhaa| kyoMki tilloyapaNNatimeM magadhadeza ke ina rAjyavaMzokA sunizcita kAla diyA gayA hai isaliye vikrama saMvatakI khoja karaneme usakI sahA yatA lI jA sakatI hai| ti pa.4/1505-1506 jakkAle vIrajiNe NisseyasasaMpaya smaavnnnno| takkAle abhisitto pAlayaNAmo avatisudo 1505 / pAlakarajja saTThi igisayapaNavaNNa vijayava sabhavA / cAla murudayavasA tIsa supussamittammi / 1506 / = jisa kAla meM bhagavAn vIrane nirvANa saMpadAko prApta kiyA thA, usI dina pAlaka nAmaka avantisuta (avantika rAjA) kA rAjyAbhiSeka huA thaa| usakA rAjya 60 varSa taka rhaa| taduparAnta 155 varSa paryanta vijayava ziyokA (nandavazakA) aura 40 varSa muruDavaziyoMkA (mauryavaMzakA) rAjya rahA / isake pazcAta varSa puSpamitrane rAjya kiyaa| tilloyapaNNatikArane yadyapi 40 varSa pUre mauryavazakA rAjyakAsa batAyA hai, parantu vAstava meM yaha kAla usa vaMzake prathama rAjA candraguptakA hai| Age calakara iso vaMzameM azoka samprati Adi hue| una sabakA samudita kAla digambara tathA zvetAmbara donoM AmnAyoMmeM 255 varSa mAnA gayA hai / (de. itihAsa 3/4) / isa prakAra jaina zAstroMke anusAra candraprasa mauryakA kAla bI. ni. 215-255 AtA hai aura jaina itihAsakAroMne use bI.ni. 201-225 (I0 pU0 326-302) para sthApita kiyA hai| dUsarI ora bhadrabAhU pra0 kA kAla mUlasaMghakI paTTAvalImeM bI. ni. 133-142 (I. pU. 364-365) batAyA gayA hai| (de. itihAsa 4/4) / candraguptakA kAla zAstra ke anusAra vI ni. 215-255 mAnanepara bhadrabAhU svAmIke sApa usako samakAlInatA kimo prakAra bhI ghaTita nahIM hotii| itihAsa-mAnya kAla (vI, ni 201-221) svIkAra karanepara bhI dAnoM kI u nara dhimeM lagabhaga 60 varSa kA antara raha ho jAtA hai, jabaki dvAdazavarSIya durbhikSake samaya candraguptakA jinadokSA dhAraNa karake bhadrabAhu svAmI ke sAtha dakSiNakI ora gamana karanA zAstra tathA itihAsa donoM ke dvArA siddha hai (de pariziSTa 2) / (1) isa Apattime bacaneke lie zvetAmbarAcArya zrI hemacandra sUri vIra nirvANase lekara candragupta ke rAjyArambha takakI jo 25 varSa kAla gaNanA zAstroM meM dI gaI hai usameM 60 varSa kI kamI kara denekA sujhAva dete hai / 357 / apanI isa kalpanAko sAkAra banAneke lie ve nanda vaMzake kAlako 155 varSakI bajAya 15 varSa mAnakara / 313 / use vI. ni. 215 meM samApta karanekI bajAya vI ni. 155 meM samApta kara dete hai| 60 varSakI isa kamIko Apa vikrama sabadakI kAsa gaNanAmeM hera-phera karake pUrA karate hai arthAta usakA prArambha vikrama kI mRtyu kAlame na mAnakara usake rAjyArohaNa se arthAta (470-60) -vI ni 410 se mAna lete hai| (jai./pI./pRSTha saMkhyA ): (dha.1/ pra 30. H I Jan) (2) isa matabhedase prerita hokara prasiddha jaina itihAsajJa DA. hemanta jekobIko vIra nirvANa savata ke viSayameM zakA utpanna ho jAnA svAbhAvika hai| usakA samAdhAna karaneke lie jArja cAnTiyarane vIra nirvANa tathA vikrama savatake madhyavartI antarAlako 470 vase ghaTAkara 410 kara diyA, arthAt vIra nirvANake 470 varSa pazcAta vikramakI mRtyu mAnakara usameM se usakA zAsanakAla (60 varSa) 6TA diyA aura vikrama saMvatakA prArambha usake rAjyArohaNase mAna liyaa| (jai /pI. 285) (3) sva paM kAzIlAla jAyasavAla ne isa mAnyatAmeM anekoM ApattiyeM prastuta karake bI ni. 470 meM vikramakA janma honA siddha kiyA, aura isame unake bAlyakAla vAle 18 varSa milAkara unheM vi ni 488 meM rAjyArUDha kara diyA, kyoki 18 varSa kI AyumeM unakA rAjyArUDha honA prasiddha hai| isa prakAra vikrama saMvatkA prArambha vikramake rAjyase arthAta vI. ni.488 meM mAnanekA unhoMne sujhAva diyaa| (jai /pI 287) (4) parantu pa. jugalakizora jI mukhtArane jAyasavAla jI kI isa mAnyatAmeM anekoM Apattiye uThAkara vIra nirvANa tathA vikrama savatake madhya jo 470 varSakA antara prasiddha hai use jyoMkA tyoM banAye rakhanA adhika sa gata smjhaa| parantu isa kAlame inhone vikramakA janma athavA rAjyAbhiSeka na mAnakara usakI mRtyu maanii| arthAt vikrama saMvatkA prArambha inhone vikramakI mRtyuse svIkAra kiyA / 2611 isa viSaya meM usake janma athavA rAjyAbhiSekase saMvat kA prArambha mAnanevAlI jo za. indranandi tabA merutuMga sUrikI mAnya jainendra siddhAnta koza Page #494 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pariziSTa 1. saMvat vicAra tAokA ullekha pahale kiyA gayA hai unhe Apane bhrAntipUrNa ghoSita kiyaa|29|| (jai./pI 261, 262) / (5) anya saMvatoMke sAtha tulanA karanepara isa matako samarthana prApta hotA hai, kyoMki ekamAtra zaka saMvatako choDakara IsavI, zAlivAhana, hijarI, vIra nirvANa Adi jitane bhI savata vyavahAra bhUmipara pracalita hai una sabakA prArambha usa usa puruSakI mRtyuse hI huA hai| isa viSayameM A. devasena (vi.660) se bhI hame samAdhAma prApta hotA hai, kyoM.ka apane darzanasAra grantha meM yApanIya, draviDa, kASThA Adi jenAbhASI saMghoMkI utpatti kA kAla unhone vikramako mRtyuse hI ginakara sthApita kiyA hai (de. itihAsa 6) / dha/pra. 30/H L. Jain (aisA mAnanepara sArI ulajhaneM mulajha jAtI haiM / yathA-) merutuMgAcAryane apanI 'vicArazreNI' ke pRSTha 3 para jo vikramasya rAjya 60 varSANi' kahA hai, usake anusAra usakA rAjyArambha 470-60-vI. ni. 410 meM ghaTita ho jAtA hai, aura sAthasAtha hemacandra sUrikI mAnyatAkA (vi. sa.vI. ni. 470) bhI samarthana ho jAtA hai kintu ise vikrama sabavakA prArambha nahIM mAnanA caahie| zaka saMvadake sAtha bhI isakI saMgati ThIka maiTha jAtI hai, kyoMki jaisA ki agale prakaraNa meM batAyA jAne vAlA hai zaka saMvatkA pracAra jaina zAstroM ke anusAra vIra nirvANa se 605 varSa pazcAva honA nizcita hai| pracalita vikrama tathA zaka saMvata ke madhya 135 varSakA antara sarva-prasiddha hai| isase yaha siddha hai ki vikrama saMvatkA prArambha (605-135) vIra nirvANa ke 470 varSa pazcAta huaa| 3. zaka saMvat vicAra 1 nAma vicAra 'zaka' zabda kA prayoga saMvata sAmAnyake artha meM hotA hai / yathA - jyotirmukha 11 'yudhiSTharo-vikramazAlivAhanau, tato nRpa' syAdvijayAbhinandana / tatastu nAgArjunabhUpati kalau, kalkI SaDete zakakArakA' smRtaa|'-kliyugmmeN yudhiSThara, vikrama, zAlivAhana, vijayAbhinandana, nAgAjuna aura kalkI ye chaH rAjA zakakAraka arthAt sabava calAnevAle kahe gae hai| saMvatko 'zaka' nAmase kahA jAnekI bhI pravRtti pracalita rahI hai, jaise- zrI mahAvIra yA varddhamAna zaka, vikrama zaka, zAlivAhana zaka ityAdi / parantu yahA~ 'zaka' nAmake jisa savatakI carcA kI jAnI iSTa hai vaha eka svatantra saMbada hai jisakA pracAra vartamAnameM yadyapi lupta ho cukA hai, tadapi kisI samaya bhAratameM isakA vyavahAra pracura thaa| prAcIna jaina granthoMme isakA prayoga pracuratAse kiyA gayA prApta hotA hai| jaisA ki agale uddharaNo se patA calatA hai ki vikrama tathA zAlivAhana nAmaka sabatoko bhI kabhI kabhI zaka saMvat kaha diyA jAtA thA, tadapi vAstavameM unake sAtha isakI koI ekArthatA nahI hai| de. Age zIrSaka na.4 - mesUra mummaDi vAle zilAlekhame zaka savata ko vikramAMka likhA hai, aura mesUra DisTrikTa vAle zilAlekhoMme zAlivAhanako zaka likhA hai| tri. sA 850 mAdhavacandra kRta TIkA-zrI vIranAtha nivRtte sakAzAta pazcottaraSaTchatavarSANi paMcamAsayutAni gatvA pazcAta vikrAMka zakarAjo jaayte| -vIra nirvANa ke 605 varSa aura 5 mAsa bIta jAne para vikramAka zaka rAjA utpanna hogaa| akala ka cAritra -"vikramAMka zakAndIya zatasaptazyASi / kAle'klaMkayatino bauddha do mhaanbhuut|" -vikramArka zakAbda 700 meM akalaMka yatikA bauddhoke sAtha mahAna zAstrArtha huA thaa| ra. kra. zrAvakocAra - paM.kamalakRta sukhabodhinI TIkA- 'zAlivAhana saMjJa zrIzakarAja zabdagaNe'- zAlivAhana nAmaka zrIzakarAjake saMvatsarame / sarantu jaisA ki Upara trilokasArakI TokAme kahA gayA hai aura Age pRthak zIrSakake antargata batAyA jAnevAlA hai zaka nAmaka prasiddha saMvata se tAtparya na to vikrama savatase hai aura na zAlivAhana savat se, yaha eka svatantra saMvat hai jisakI pravRtti bhAratame vIra nirvANake 605 varSa mAsa pazcAta prArambha huI thii| Upara jo trilokasArake TIkAkAra ne vikrama tathA zaka saMvat kI ekArthatA batAI hai usako yadyapi maisUrake prasiddha vidvAna paM.e. zAntirAja zAstrIkA samarthana prApta hai, tadapi DaoN. ke.bhI. pAThaka ise TIkAkArakI bhUla ghoSita karate hai (ja sA. i/pI 267) / isI prakAra 'zAlivAhana' saMvatake viSayameM bhI jAnanA / arthAta Upara jo ralakaNDa zrAvakAcArake TIkAkArane zAlivAhana aura zaka saMvatkI ekArthatA batAI hai vaha unakI bhUla hai / aitihAsika mAnyatA ke anusAra bhRtyava zI gotamI putra sAtakarNI zAlivAhanane I. sada 76 (vI.ni. 605) meM zakarAja naravAhana (nahapAna) ko parAsta karake, zakoMke jItaneke upalakSya meM zaka saMvata pracalita kiyA thA (ka. pA." pra.53/paM mahendra kumaar)| AgamameM vizeSa prakArase zaka saMvatakA ullekha kiyA jAnepara isIse tAtparya hotA hai| jaisA ki agale zIrSakake antargata batAyA jAne vAlA hai zAlivAhana nAmase prasiddha eka svatantra saMvata hai jo vIra nirvANake 741 varSa pazcAta pravRtta huA thaa| 2. kAla vicAra ti pa 4/1466-1469-bI jiNesiddhigade cusdigistttthivaasprimaanne| kAlammi adikkate uppaNNo estha sakarAo // 1466 ahavA vIre siddha sahassaNavakammi sagasayabhahie / paNasIdimmi yatIde paNamAse sakaNio jAdo // 1567 / coisasahassasagasayateNaudIbAsakAlavichide / vIresarasiddhIdo uppaNo sagaNi o ahavA ||14||nnivyaanne . vIrajiNe chabbAsasadesu pcvrisesN| paNamAnesu gaderaoN saMjAdo sagaNi o ahavA // 1466 -1 vIra jinendrake mukta hone ke pazcAta 461 varSa pramANa kAla ke vyatIta honepara yahA~ zaka rAjA utpanna huA P4 // athavA-2 vIra bhagavAnke siddha honeke pazcAta 1785 varSa 5 mAsake bItanepara zaka nRA utpanna huA // 1417 // athavA-3 vIra bhagavAnkI muktike pazcAt 14763 varSa vyatIta honepara zakanRpa utpanna huA // 1467 // (dha.6/gA. 42 yA 46/932) / athavA-4.vIra bhagavAna ke nirvANake pazcAta 605 varSa mAsake bhIta bhanepara zaka nRpa utpanna huA // 14 // dha/4,1,4/gA 43/132 satsahassA Navasada pacANaudI sapaMcamAsA y| aikatA vAsANaM jaiyA taiyA saguppattI / -7665 varSa mAsa vyatIta ho jAne para zaka narendra kI utpatti huii|4|| zAstroMme uddhata ina mUla gAthAoMmeM zaka rAjAko utpatti vIra nirvANake 461, 1781, 14763, 605 aura 7665 varSa pazcAta batAI gaI hai| tathApi 605 varSa 5 mAsa vAlI caturtha mAnyatA hI sarvasammata hai| dhaha/4,1,44/gA. 4/132-paMca ya mAsA paMca ya vAsA chacceva hoMti bAsasayA / sagakAleNa ya sahiyA thAveyavvo tado rAsI 05 varSa mAsa pramANa zakakA kAla joDa denese vIra jinendrakA nirvANa kAla prApta hotA hai| tri. sA. 850 paNNachassayavassaM paNamAsajudaM gamiya vIraNinvuide / saga rAjo to kakkI caduNavatiyama hiya sagamAsa / -zrI varddhamAna bhagavAna ke nirvANa jAneke 605 varSa mAsa pazcAta zaka rAjA huA, aura tadantara 364 varSa mAsa pazcAta arthAt vI. ni. 1000 meM kAkI rAjA huaa| ha. pu 60/551-varSANa SaTzatI tyaktvA paJcAgrA mAsapaJcakam / mukti gate mahAvIre zakarAjastato 'bhavan / -bhagavAna mahAvIra ke sokSa cale jAneke 60505mAsa pazcAt zaka rAjA huaa| jainendra siddhAnta koza Page #495 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pariziSTa titthogAlI payannA 623- 'paMca ya mAsA paMca ya vAsA chacceva hoti vAsasyA / parinivbu assa'rihato. to uppanna (paDivanno) sago rAyA / - bhagavAn mahAvIrake nirvANa jAneke 605 varSa 5 mAsa pazcAta zaka rAjA huA / mena kRta 'vicArI zrIvIrani sarva zakasamAsarasyaiSA pravRtirakhe'mavada - 5 mAsa pazcAta bhAratameM zaka saMvatko pravRtti huI / posa 60 varSa . sArAMza - isa prakAra digambara tathA zvetAmbara donoM hI AmnAyo meM vIra nirvANake 605 varSa 5 mAsa pazcAt zaka saMvatkI pravRtti mAnya hai| isake atirikta trilokasAra meM (de, Upara) jo zaka rAjA ke sAtha sAtha usake 364 varSa 7 mAsa pazcAt arthAt bIranirvANake 1000 varSa pazcAta kalkI rAjAke honekI bAta kahI hai, usase bhI isa matako puSTi hotI hai, kyoMki itihAsa bhI lagabhaga isI kAlameM atyanta atyAcArI hUNavaMzake rAjyakA ullekha karatA hai (de. itihAsa 3/2-3) 4. zAlivAhana saMvat vicAra zaka saMvatko bhA~ti isakA pracalana bhI Aja prAya lupta ho cukA hai, parantu dakSiNa dezameM nahIM kahIM Aja bhI isakA ullekha dekhA jAtA hai| zilAlekhoM meM isakA kAla vIra nirvANase 742 varSa pazcAt iGgita kiyA gayA hai| kahI kahIM zaka saMvatko bhI zAlivAhana kahanekI pravRtti rahI hai. parantu yaha eka svatantra saMvat hai jisakA prArambha zaka rAjake 64 varSa pazcAta hotA hai / merAja mummaDa kRSNarAja dvArA I 1830 meM gola jena maThako diyA gayA zilAlekha - 'nAnA dezanRpAlamauli svasti zrIbarddhamAnAkhye jine mukti gate sa hi vahiNarandhAbdhi netraizca vatsareSu miteSu (2413) samAsvindugaja samAja hastibhi (1888 ) / satI gogaNastadA zAlivAhana dubhi (2052) praSu kRtyamA mahale yahA~ 2463 mahAvIra zaka. 1888 vikrama zaka, aura 1752 zAlivAhana zaka ina dono kA ullekha hai| mahAvIra zaka aura vikrama ke madhya 2413 1888 605 varSa kA antara batAyA gayA hai isa para se yaha siddha hotA hai ki usa kAlameM zaka saMvatako vikrama saMvat kahane kI prathA rahI hogii| isI prakAra mahora aura zAlivAhana zakake madhya 24631752 - 741 varSakA antara darzAyA gayA hai| isapara se siddha hotA hai| ki zAlivAhana sabakA prArambha vIra nirvANake 741 varSa pazcAt honA nizcita hai| maisUra DisTrikTa zAsana pustaka / bhAga 2 / 50 zilAlekha naM 144"zrI zaka 1760 svasti zrI varddhamAnAndA 2509 / " yahA~ zAlivAhanako zaka kahA gayA hai, kyoMki varddhamAna tathA zakake madhya yahA~ 2501 - 1760 741 varSa kA antara spaSTa hai / zilAlekha saMgraha / bhAga 1 / zilAlekha na. 354. 481 aura 482 ina tInoM abhilekho meM zAlivAhana 1708 aura usake sAtha vaImAna 2506 likhA gayA hai| donoMke madhya 2516-1778 741 varSakA antara hai / isI prakAra zilAlekha na 356. 361 aura 480 meM zAlivAhana 1780 aura unake sAtha barddhamAna 2521 diyA hai| donoke madhya 25211780 =741 varSakA antara dRSTavya hai / isaparase patA calatA hai zAlivAhana saMvatkA pracAra ra nirvANa 781 varSa pazcAt prArambha huA / 480 pariziSTa 2 - (mUlasaMgha vicAra) 1 sAmAnya paricaya pRSTha 318 para itihAsa mAje prakaraNa ke antargata bhagavA bIrake pazcAt zruta tIrtha ke prArambhakA aura usake kramika hrAsakA vivecana karate hue zrutadharoMkI AmnAya vAle mUlasaMghakA nidarzana kiyA gayA hai / isa viSaya meM vahA~ indranandi kRta 'zrutAvatAra' se lekara do paTTAvaliye uddhadhRta kI gaI hai| STha 316 para uddhRta kI gaI pahalI paTTAvalI zrutagharoMkI AmnAya se gupta sabase sambandha rakhatI hai aura pRSTha 323 para uddhadhRta dUsarI paTTAvalI mUla sabake vibhAjana ke pazcAta hone vAle nandisagha balAtkAragaNakI AcArya paramparAkA ullekha karatI hai| donoMmeM AcAryoMkA pRthaka pRthak kAlanirdeza kiyA gaya hai, parantu una kAloMmeM aneka prakArakI vipratipattiye hai / yathA 2. mUlasaMgha vicAra (1) mUtasaMca vAlI prathama paTTAvatIne paJcama kevalI bhaSA pra ke nAmakA ullekha kiyA gayA hai aura unakA kAla vahA~ vI. ni 133-162 batAyA gayA hai / parantu inake viSayameM yaha bAta sarvaprasiddha hai ki dvAdazavarSIya durbhike samaya inhoMne 12000 sAdhuoke vizAla saghako sAtha lekara ujjainIse dakSiNakI ora prayANa kiyA thA usa samaya candragupta maurya bhI jina dIkSA dhAraNa karake inake sAtha gaye the aura zravaNabelagola meM ina donokI samAdhi huI thii| hama AkhyAna para se dono kI samakAlInatA siddha hai, parantu bhadrabAhu svAmI ke ukta kAlako saMgati candraguphA sAtha nahIM baiTha rahI hai, kyoMki jaisA ki pRSTha 313 para magadha dezakI rAjya vazAvalI meM dikhAyA gayA hai candragupta mauryakA kAla zAstroke anusAra bI ni 215-255 aura jena itihAsakAro ke anusAra I 326-302 (yoni 201-224) nirdhArita kiyA gayA hai / (2) dvidati tathA mAdhanandi ina tIna nAmokA ullekha ukta dono paTTAvaliyo meM kiyA gayA hai| eka hI AcAryake dvArA ekahI grantha meM ullakhita honepara bhI dono sthAno para nirdiSTa inake kAlo meM bhinnatAkI pratIti ho rahI hai| (3) zrutadharokI AmnAyakA nirdeza karanevAlI mUlasaghako pa battI mAmanandike pazcAt SaTNDAgama ke racayitA A dharasena puSpadanta tathA bhUtacalike nAma diye gaye hai, parantu inakA jo kAla vahA~ nirdiSTa kiyA gayA hai usa ko saMgati ke kAlake sAtha baiThatI pratIta nahIM ho rahI hai, jabaki kundakundake yaha bAta prasiddha hai ki unhoMne paTkhaNDAgamake Adya tIna khaNDopara parivarma' nAmakI eka TokA likhI thii| (2) nandivAlI dUsarI pAlI me 46-101 diyA gayA hai, jabaki jena itihAsakAra inheM bI ni. 650700 vi (180-230) meM sthApita kara rahe hai / (2) pedAmA (pAya pAhUDa) ke pitA Ama nAgati, aura jaise kA nAmamUlakI paTTAvalI meM sarvathA choDa diyA gayA hai jabaki A gharamenI bhA~ti ne bhI rokI AmnAya samAvi hai| jainendra siddhAnta koza A guNadhara prasiddha AcAya inake atirikta anya bhI aneko avAntara bAdhAye hai jinakA yukti nivAraNa karaneke liye pAvaliyo prakAza AcAryoM ke kAlakA ThIka ThIka nirdhAraNa karanA atyanta Avazyaka hai / nandikI paTTAvanI ke sambandha meM to carcA Age pariziSTa 3 me kI jAyegI / yahA~ carAkI AmnAya vAle mUlasagha kI, tatsambandhI pahAnI aura usame dalita pradhAna AcAryako carcA kI jaayegii| Page #496 -------------------------------------------------------------------------- ________________ parizaSTa 481 mUlasaMgha vicAra 2. mUlasaMgha paricaya bhagavAn mahAvIra kI nirvANa-prAptike pazcAt unake saghame 62 varSa taka indrabhRti (gautama gaNadhara) Adi tIna kevalI hue| inake pazcAta kevalajJAnakA viccheda ho gayA parantu 100-150 varSa taka pUrNa zrutajJAna (11 aMga 14 pUrva) ke dhArI pA~ca zru takevaliyo kI paramparA calatI rhii| A bhadrabAhu prathama isa paramparAkI antima kaDI the| inake pazcAt pUrNa zra tajJAna bhI vicchinna ho gyaa| phira zrutajJAnake hAnikramase 11.10,6 tathA 8 agadhArI hote rahe / bhadrabAhu dvitIya tathA lohAcArya isa paramparAmeM antima aSTAgadhArI the| inake pazcAt athavA inake kAla meM hI kucha AcArya ekAMga athavA AcArAMgadhArI bhI hote rhe| phira eka aMgavAlo kI paramparA bhI samApta ho gaI aura kisI eka agake aMzadhArI hote rahe / azadhAriyokI yaha zRGkhalA vIra nirvANa ke 683 varSa pazcAta taka calatI rhii| A arha valI, mAghanandi, guNadhara,dharasena Adi AcArya isI paramparAmeM hue Age calanepara agA~za kA yaha jJAna bhI samApta ho gyaa| paMcama zrutakevalI bhadrabAhu svAmI prathama taka bhagavAn vIrakA yaha mUlasa gha akhaNDa rUpase calatA rahA / parantu inake samayame ujjainImeM baDA bhayakara dvAdazavarSIya durbhikSa par3A jisake kAraNa unheM yaha deza choDakara sasagha dakSiNa kI ora prayANa karanA pdd'aa| usa samaya inake sa ghameM 12000 sAdhu the, jinameM se kucha inake sAtha na jAkara ujjainI meM athavA mArga meM hI ruka gae / poche paristhitivaza unako siMhavRtta kA tyAga karake apavAda mArga apanAnA pdd'aa| isase ardha phAlaka saghakI nIva par3o jo dhIre dhIre zaithilyame pariNata hotA huA vi. 136 me saurASTra dezako prApta honepara sAgopAga zvetAmbara saMghame pariNata ho gyaa| (vizeSa de zvetAmbara) isa prakAra 1cama zruta kevalo bhadrabAhu prathama ke yugame bhagavAnkA arakhaNDa mUla sagha digambara tathA zvetAmbara ke rUpame dvivA vibhakta ho gyaa| sthUlabhadra kI AmnAya zvetAmbara saMpakI ora calI gaI aura proSThila zAravA digambara banI rhii| durbhikSa samApta ho jAneke pazcAt yaha sagha puna dakSiNase magadha tathA ujjainI ko ora lauTa AyA, aura AcArya ahahalI taka avichinna rUpase calatA rahA / saisA ki Age A arha balI kI carcA karate hue batAyA gayA hai, "A ahaMDalIne yatra tatra vikhare hue digambara saghako sagaThita karaneke liye dakSiNa dezamtha mahimAnagara jilA (sitArA) meM eka mahAna yati sammelana kiyA jisame 100-100 yojana takake yati Avara sammilita hue / isa yati-sammelanako yojanA unhone paMcavarSIya yugapratikramaNake avasarapara kI thii| usa samaya unhoMne yaha mahasUsa kiyA ki kAla prabhAva se vItarAgiyome apane apane sa dha tathA ziSyoke prati kucha pakSapAta jAgrata ho cukA hai| yaha pakSa Age jAkara saghakI kSatikA kAraNa na bana jAye isa uddezya se unhone akhaNDa digambara saMghako nandisagha Adi aneka avAntara saghomeM vibhAjita kara diyaa| isake pazcAt ye sakala sagha apane-apane AcAryakI adhyakSatAme svatantra rUpase vicaraNa karane lge| yadyapi sadhakA vibhAjana vI ni.575 me kara diyA gayA tadapi dharasena Adi kucha agAza dhAriyo kI bItarAma paramparA yatra tatra vikharI huI vI ni. 683 calatI rhii| vIra nirmANase lekara usake 683 barSa pazcAta takkI yaha paramparA malasa ghameM gaNanIya hai, jisakA ullekha do sthAno para prApta hotA hai, eka to tilloya paNNati tathA dhavalA Adi mUla grantho meM aura dUsare A indra nandi kRta 'zrutAvatAra' nAmaka zAstrame / mala granthoM me jJAna hAnikA krama dazAne ke liye AcAryoMkA kevala samudita kAla diyA gayA hai aura 683 varSako yaha zrutadhara paramparA bhadrabAhu dvitIya tathA lohAcArya para Akara samApta kara dI gayI hai| parantu indanandi kRta zrutAvatArame samudita kAlakA nirdeza karaneke sAtha sAtha pratyeka AcAryakA pRthak pRthak kAla bhI diyA gayA hai| yahA~ 683 varSakI kAla gaNanA lohAcArya para samApta na karake SaTavaNDAgamake racayitA aMgAzadhArI A dharasena, puSpadanta tathA bhUtabali taka le jAI gaI hai, arthAt arhahalI Adiko bhI isIme sameTa letI hai / isaliye graha paTTAvalI sandhAtAoke liye bar3e mahatvakI hai| (de. koza pR. 316 itihAsa 4/2) 11 aga 10 pUrva dhAriyokI paramparA taka donoM kI dRSTi samAna hai, parantu Age calanepara 683 varSa kI ukta gaNanAke kAraNa kucha matabheda ho gayA hai| 3 bhadrabAhu prathama mUlasaMghakI paTTAvalI meM (de pR 316) isa nAmake do AcArya prApta hote hai, eka to ve jinakI gaNanA viSNu Adi pA~ca zrutakevali yaumeM kI gaI hai aura dUsare ve jinhe AcArAgadhArI athavA aSTAMgadhArI kahA gayA hai| inhIMse nandisaMgha balAtkAragaNa kI paTTAvalIkA prArabha hotA hai| donoke sambandhameM pracalita uktiyeM paraspara meM kucha isa prakAra ghula mila gaI hai ki ina donokA ho jIvana vRtta prAya dhUmila ho gayA hai| (jai /pI. 346) / yathA 1.guru ziSya vicAra mUla saMghakI paTTAvalI meM vizAkhAcAryako bhadrabAhu prathamakA ziSya kahA gayA hai jabaki nandi saghakI paTTAvalI meM bhadrabAhU dvitIyake ziSya 'gupti guptakA' apara nAma 'vizAkhAcArya' hai| hariSeNa kathAkoSa tathA bhadrabAhu caritra ke anusAra candragupta mauryakA dIkSA nAma vizAkhAcArya thA aura ve bhadrabAhu pra.ke ziSya the jabaki zvetAmbarAmnAyame isa nAmake sAtha-sAtha unakA apara nAma guptigupta bhI thA aura ve 'bhadrabAha dvi.' ke ziSya the| mUlasaghako paTTAvala me bhadrabAhu dvi ke ziSya 'lohAcArya' aura unake ziSya arha valI' hai jabaki nandi sadhakI paTTAvalImeM yaha bhI guptiguptakA apara nAma hai arthAta ye bhadrabAhu ke praziSya na hokara ziSya hai| lohAcArya kA nAma yahA~ bhadrabAhukI sAtavI pIDhI meM (umAsvAmI ke pazcAta) diyA gayA hai| 2. jJAna vicAra mUla sa dhame bhadrabAhu pra ko pacama zrutakevalI kahA gayA hai aura isa matakI puSTi zrevaNabena gola se prApta zilAlekha na 17,18,40,54 tathA 108 se hotI hai, jabaki zilAlekha na 1 tathA bhAvasa graha 53 meM (de zvetAmbara) inhe nimittajJAnI kahA gayA hai / dUsarI ora bhadrabAhu dvi ko digambara AmnAyameM carama nimittadhara tathA AcArAgadhArI mAnA gayA hai jabaki zvetAmbara AmnAyame inhe zrutakevalI kahA gayA hai| (jai /pI 346, 347) 3. dvAdazavarSIya durbhikSa bRhada kathAkoSa 231, ArAdhanA kthAkoSa 61. bhAvasaMgraha 54-55, bhadrabAhu cAritra 3-apane nimittajJAnase ujjainIme dvAdaza varSIya durbhikSa AnevAlA jAnakara Apa 12000 sAdhuoke sAtha dakSiNApathakI ora bihAra kara gaye the| magadha samrATa candragupta maurya jo ki isa samaya apanI ujjanI vAlI rAjadhAnIme hI vidyamAna the, isa ghaTanAse prabhAvita hokara dIkSita ho gaye the aura isake sAtha hI dakSiNApathakI ora cale gaye the| parantu zvetAmbara muni kalyANa vijaya jI tathA DA0plATo isa ghaTanA kA sambandha bhadrabAhu dvi ke sAtha jor3ate hai| inakI isa mAnyatAko vidvAnokA samarthana prApta nahIM hai kyoki bhadrabAhu dvi ke kAla (bI.ni. 462-15 vi 22-45) me na to dubhikSa viSayaka koI ullekha prApta hotA hai aura na hI usa samaya candra gupta nAmaka ksiI rAjAke astitva kI koI sUcanA milatI hai / ata isa ghaTanAkA sambandha bhadrabAhu pra ke sAtha hI siddha hotA hai| (jai/pI. 351) 31 jainendra siddhAnta koza Page #497 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pariziSTa 482 mUlasadha vicAra 4. candragupta mauryakI samakAlInatA uparyuka digambara granthomeM dvAdazavarSIya durbhikSake samaya candragupta maurya / kA bhadrabAhu pra se dIkSita honA liravA hai, aura ti pa 4/1481 meM candragupta ko hI jinadIkSA dhAraNa karanevAlA antima mukuTabaddha rAjA kahA gayA hai| Upara inhIM kA dIkSAkA nAma vizAkhAcArya kahA gayA hai / yadyapi nandi saMghako paTTAvalI meM bhadrabAhU dvi ke ziSya guptiguptakA nAma vizAravAcArya kahA gayA hai aura zvetAmbara muni kalyANa vijayajI tathA DA plATo guptiguptako hI candragupta kalpita karate hai, parantu digambara vidvAnoko prAya yaha mata mAnya nahIM hai| kucha zvetAmbara vidvAn azokke pautra samprati (I pU 220-211) ko candragupta dvi mAnakara bhadrabAhu pra (vI ni 133-162, I pU 364365) ke sAtha usakI samakAlInatA ghaTita karanA cAhate hai, parantu inakA yaha mata bhI mAnya nahIM hai kyoki eka to samprati bauddha ye aura dUsare unake viSayameM dIkSA dhAraNa karane kA kahI ullekha prApta nahI hotaa| ata candragupta maurya (I pU 126-302) kA hI bhadrabAhu pra ke sAtha dozita hokara dakSiNApathakI ora jAnA siddha hai| isa viSaya meM eka yaha aitihAsika tathya bhI hai ki itihAsameM inake rAjyAbhiSeka Adi kA to ullekha milatA hai parantu inakI mRtyu kaise tathA kahA~ huI isa viSaya meM koI ullekha kahI prApta nahI hotA hai| (jai /pI 344) / 5 samAdhimaraNa dvAdaza varSIya durbhikSa vAlI ghaTanAmeM tIna mAnyatAye prasiddha hai| ArAdhanA kathAkoSa 61 ke anumAra munisaMghako dakSiNApatha kI ora bhejakara svaya ativRddha hone ke kAraNa ujjainI meM hI raha gaye the aura candragupta bhI dIkSA dhAraNa karake inakI sevAmeM vahA~ hI rhe| vRhada kathAkoSa 231ke anusAra Apa dono mArga meM bhAdrapada dezame ruka gaye the| parantu zravaNabelagolase prApta pUrvokta zilAlekhoM ke AdhArapara DA smithane bhadrabAhu svAmIkA aura inake 12 varSa pazcAt candraguptakA samAdhimaraNa zravaNavelagola meM honA nizcita kiyA hai| (jai pii.343345)| 6 zvetAmbara digambara saghabheda durbhisake kAla me bhadrA svAmI (pra) ke Adezase dakSiNApathakI ora vihAra kara jAne vAle 12000 sAdhuome se yadyapi adhiktara dakSiNa dezame cale gaye the, tadapi unakA kucha bhAga pramAdavaza ujjainome yA mArga meM hI raha gayA / paristhitiyose bAdhya hokara inhe mihavRttikA tyAga karake apavAda mArgakA Azraya le lenA pdd'aa| yaha apavAda hI dhIre dhIre zithi lAcArame pravartita ho gyaa| phalasvarUpa ardhaphAlaka saMghakI utpatti huI jo Age jAkara vi 136 (vI ni 606) me zvetAmbara saghake rUpameM parivartita ho gayA / usa samaya isa sadhake AcArya jinacandra the jinhe bhadrabAhU svAmI ke praziSya aura zAntyAcAryakA ziSya mAnA gayA hai| (de. zvetAmbara 2-3) 7. samaya bandragupta maurya ke sAtha inakI samakAlInatA siddha kara dI gaI, parantu yahA~ yaha Apatti AtI hai ki candragupta mauryakA kAla I.pU. 326-302 (vI. ni 201-225) siddha hai, jabaki mUlasa dhako paTTAvalI meM bhadrabAhu pra kA kAla vI. ni. 133-162 nirdiSTa kiyA gayA hai| donoke kAlomeM lagabhaga 60 varSakA antara spaSTa hai| ise pATaneke liye do hI mArga hai| yA to candraguptake kAlako 60 varSa Upara le jAye aura yA bhadrabAhuke kAlako 60 varSa nIce lAyA jaaye| zvetAmbara muni pahale mArgakA avalambana lete hai aura nanda va zake zAstrokta 155 varSa kAla meM se 60 varSa nikAla kara use 65 varSa kara dete hai / isa prakAra isa vaza ke anantara prArambha hAnevAle maurya vazakA kAla vI. ni 215 kI bajAya vI ni, 155 meM prArambha ho jAtA hai (de itihAsa 3/3-4 kI TippaNI) parantu aisA mAnane meM anya bahuta sArI ApattiyeM khaDI ho jAtI hai| isaliye paM. kailAza canda dUsare mArgakA avalambana lete hai| mala saMghakI paTTAvalI meM iGgita tRtIya dRSTi ke anusAra Apa nakSatra Adi pA~ca ekAdazAMgadhAriyoke 220 varSa kAla meM se 60 varSa nikAla kara viSNu Adi pA~ca zrutakevaliyoke 100 varSa kAla meM milAnekA sujhAva dete hai| jisase dono sthAnoMpara pA~ca pA~ca AcAryoMkA samudita kAla 160-160 varSa ho jAtA hai / aisA karanese yadyapi dRSTi na. 2 meM kathita AcAryoM kA pRthak pRthak kAla gaDabaDA jAtA hai. tadapi anya aneko ApattiyokA samAdhAna prApta ho jAtA hai| jaisA ki pahale kahA jA cukA hai bhadrabAhu svAmI ke viSayameM prAcIna kAla bahuta sI bhUle calI A rahI hai, isaliye bahuta sambhava hai ki zrutAvatArake rtA A indra nandi se bhI kAla-nirdhAraNa karane meM kucha bhUla huI ho| paM. kailAza candajI ke dvArA isa samanvayake anusAra bhadrabAhu pra kA kAla vI. ni 180-222 (I pU 347-305) ho jAtA hai| dUsarI ora candragupta maurya kA kAna I pU 326-302siddha kiyA jA cukA hai,isaliye I pU 105 me dIkSita hokara bhadrabAhu svAmI ke sAtha inakA dakSiNA pathako cale jAnA ghaTita ho jAtA hai / (jai /pI. 354) ise mAna lene para dUsarI Apatti zve. di saghabhedakI orase utpanna hotI hai, kyoki yaha bAta sarva mAnya hai ki yaha bheda dvAdazavarSIya durbhikSa ke kAraNa paristhitivaza utpanna huA thA, aura bhadrabAhu pra ke uparyukta kAlake anusAra yaha durbhikSa vI. ni 222 (vi pU 248) me par3A thA. jabaki sababheda vi. 136me huA kahA gayA hai / donome 384 varSakA antara spaSTa hai / isa ApattikA samAdhAna darzanasArakI prastAvanAme premI jI ne kiyA hai| isake anusAra vi.pU 248 me usa saghame kucha zaithilya hI AyA thA jo usa samaya kevala ardha phAlaka saghake rUpame abhivyakta huA thaa| durbhikSa samApta ho jAne para bhI saghane apanA sthitikaraNa nahIM kiyA aura isI rUpame 380 varSa taka "ujjainI (avantI)" tathA magadha dezame ghUmatA rhaa| mathurAke kaMkAlI TIlese prApta kucha mUrtiye isa viSayame pramANa hai| pIche vi 136 ke AsapAsa yaha saMgha jaba saurASTra dezame AyA to vahA~ke rAjA ke kahane se isane vastro kA grahaNa kara liyA aura AvazyakatAke anusAra vidhi-vidhAna banAkara tAtkAlika AcArya jina candra ne ise sAMgopAga "zvetAmbara saMghakA" rUpa de diyaa| (de.zvetAmbara 5) / ye jina candra AcArya kauna the, isakI carcA Age jinacandra ke nAmase kI gaI hai| isa prakAra bhadrabAhupra kA kAla vI. ni. 180-222 (I pU 347-305) sarvathA nirdoSa hai, aura yahI mUla saMghakI dRSTi naM 3 meM diyA gayA hai| 4 bhadrabAhu dvitIya dUsare bhadrabAhu ve hai jinakI gaNanA mUlasaMghakI paTTAvalIme aSTAM gadhAriyo athavA AcArAga dhAriyomeM kI gaI hai| dUsarI ora A. devasenane apane bhAva sagraha meM inakA nAma bhadrabAhU gaNI kahA hai aura nimittajJAnI kahakara inakA sambandha dvAdazavarSIya durbhikSake tapa digambara zvetAmbara sa ghabhedake sAtha joDA hai| tadanusAra inake ziSya zAntyAcArya the aura unake ziSya jinacandra / dvAdazavarSIya dubhikSa samApta ho jAne para jaba zAntyAcArya ne apane saghase zaithilya choDakara zuddhAcArI ho jAneke liye kahA to unake ziSya jinacandra ne unhe jAnase mAra DAlA yA maravA diyA aura saghakA nAyaka banakara apane saghako zvetAmbara sabake rUpame pariNata kara diyaa| yaha ghaTanA vi. 136 me dhaTita huI kahI gaI hai (de zvetAmbara) / dUsarI ora mUlasagha tathA nandi saghako paTTAvalI ke anusAra inakI ziSya paramparAmeM kramaza lohAcArya,ahahalI, mAghanandi, tathA jinacandra prApta hote hai / jainendra siddhAnta koza Page #498 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pariziSTa 483 mUlasaMgha vicAra yahA~ jina candra kA samaya zaka. saM.40-46 (vi, 175-184) sthApita kiyA gayA hai aura inhe kundakuda kA guru batAyA gayA hai| yadyapi dono sthAno para jinacandra bhadrabAhukI ziSya-paramparAme hai aura donoMke kAlomeM bhI koI vizeSa antara nahIM hai, kevala 36 varSakA antara hai, tadapi donoke jIvanavRttomeM itanA baDA antara hai ki ina donoMko eka vyakti svIkAra karane ko jo nahI caahtaa| tathApi yadi jisa kisa prakAra inhe eka vyakti ghaTita kara diyA jAya (de pariziSTa 4/jinacandra) to dono bhadrabAhu eka vyakti siddha ho jAte haiN| itanA ho jAnepara bho ye dono bhadrabAhU eka vyakti the yA do yaha sandeha banA hI rahatA hai| yadi ye donoM bhinna vyakti hai to kahA jA sakatA hai bhadrabAhu gaNI kA kAla apane praziSya zvetAmbara saghAdhIza jinacandra (vi. 136) ko apekSA 40 varSa pahale vi.66 (bI. ni 566) honA caahie| zrutadharoM ko paramparAkA nirdeza karane vAlI mUlasadhIya ukta paTTAvalImeM bhadrabAhu dvi, kA kAla vI. ni.461-515 batAyA gayA hai / dUsarI ora nandi sagha balAtkAra gaNakI paTTAvalI meM (de. pariziSTa 4) itihAsa 7/2) vaha vikrama rAjyake pazcAta 4-26 varSa sthApita kiyA gayA hai paTTAvalIke kartA A indranandike anusAra vikrama rAjyakA prArambha vI. ni 488 me kalpita kiyA gayA hai yathA--"vIrAta 462 vikramajanmAntara varSa 22, rAjyAntara varSa 4" (vizeSa de. pariziSTa 1/2) isaliye tadnusAra inakA samaya paTTAvalI meM vI.ni 462-514 bana jAtA hai| isa prakAra dono paTTAvaliyoMme inakI pUrvAvadhi tA samAna A jAtI hai parantu uttarAvadhime eka varSa kA antara raha jAtA hai jise smRti kI bhUla kahakara haTAyAjA sakatA hai| vidvAnone inakA yahI samaya svIkAra kiyA hai / (pa.saM / H.L. Jain); (sa, si. pra /8/ phUlacanda), (vizeSa de. pariziSTa 4 me nndisNgh)| 5. lohAcArya mUla saMghakI paTTAvalIme (de pR 316) isa nAmake do AcArya prApta hote hai| eka to dvi. kevalo sudharmA svAmIkA apara nAma hai aura dUsarA bhadrabAhu dvi ke pazcAt aSTAgadhAriyokI athavA AcAroga dhAriyo kI paramparAma mAne gae hai| nandisaghakI paTTAvalIme yadyapi bhadrabAhu dvi. ke pazcAt inakA nAmollekha nahIM kiyA gayA hai tadapi jaisA ki pariziSTa 3 meM batAyA jAnevAlA hai, vahA~ inakA grahaNa anuktarUpase svayaM ho jAtA hai| mUlasaMghakI paTTAvalI meM prathama dRSTi se inakA kAla bhagavAn vIrake nirvANake pazcAta 683 varSa takakI kAla gaNanA para jAkara samApta ho jAtA hai parantu atAvatArakI dvitIya dRSTise vaha vI.mi.115-165 prApta hotA hai| ahaM dali mAghanandi tathA dharasena Adiko 683 varSa kI avadhimeM sameTaneke liye yaha pahale kI apekSA adhika sa gata hai / zrutAvatArameM ho nimaddha nandisaMghakI paTTAvalImeM bhI yuktipUrvaka inakA yahI kAla prApta hotA hai (de. pariziSTa 4) / (dha 1'pra. 26/H. L Jain); (sa. si/pra.78/ paM. phUla canda); (ha. pu./pra.35. pannA laal)| eka tosare lohAcArya bhI haiM jinakA ullekha nandisaMghakI pahAvalI meM umAsvAmI ke pazcAt kiyA gayA hai ye lohAcArya uparyukta lohAcArya vi. se bhinna hI koI vyakti haiM, kyoMki paTTAbalI meM inheM pI.ni.747-758 meM sthApita kiyA gayA hai| isa prakAra donoM ke kAloMmeM 2 zatAbdIkA antara hai (de. pariziSTa 4) 6. vinayavattAdi cAra AcArya mUlasapako paTTAvalImeM (de pR.316)lohAcArya ke pazcAta vinayadatta, zrIdatta, zivadatta aura ahaMdatta ina cAroM AcAryokA nAmollekha kiyA gayA hai| yadyapi inakA ullekha na to tinaloya paNNati Adi-mUla granthoMmeM kahI pAyA jAtA hai aura na hI A indranandi kRta zrutAvatArameM dI gaI mUla saghakI paTTAvalI meM kahI inakA patA calatA hai (dha 1/pra 24/ H. L. Jain) / parantu A indranandine vahA~ aisA ullekha avazya kiyA hai ki A. guNadhara tathA dharasenake anvayakA jJAna kAla doSase isa samaya hame prApta nahIM hai (de pariziSTa 3) isake AdhArapara tathA anya kinhI sAkSyoke AdhArapara pa jugala kizora jI mukhtArane inheM lohAcArya tathA arha halike madhya sthApita kiyA hai| punnATa saMghakI paTTAvalImeM lohAcArya tathA arha valIke madhya vinayaMdhara, guptizruti, guptaddhi aura zivagupta ye cAra nAma diye hai| (de. itihAsa 7/8/pR. 327) sambhavata ye uparyukta vinayadatta Adike hI apara nAma hai| isase patA calatA hai ki inakA guru paramparAse koI sambandha nahIM hai| kyoki inakA nAma eka sAtha AtA hai isaliye inheM samakAlIna anumAna kiyA jA sakatA hai| paM.jugala kizora jo ina cAroMkA samudita kAla 20 varSa anumAna karate hai| 7. ahaMbalI mUlasaMghakI paTTAvalI (de.pu. 316) meM kathita dvitIya dRSTimeM inake nAmakA ullekha isa bAtakA sUcaka hai ki lohAcAryake pazcAta mUlasaMghakA paTTa Apako avazya prApta huA thA, parantu prathama dRSTimeM inakA ullekha prApta na honese yaha kahA jA saktA hai ki inake kAla meM mUlasaMgha vighaTita ho gayA thA / yathAindranandikRta nItisAra - aI dalI guruzcakre saMghasaMghaTanaM param / siha sagho nandisaMgha sensNghstthaapr'| devasaMgha iti spaSTa sthAnasthiti vizeSata:/- ahaMDalike kAla meM mUlasagha-siMha, nandi, sena tathA deva nAmaka cAra saMghoM meM vibhAjita ho gyaa| nemidatta kRta ArAdhanA kathAkoSa/kathA naM. -yahA~ yaha bAta prasiddha hai ki paMcavarSIya yugapratikramaNake samaya Apane dakSiNa dezastha mahimAnagara (jilA satArA) meM eka mahAna yati sammelana kiyA thA, jisameM 100-100 yojana takake yati Akara sammilita hue the| usa avasara para unameM apane apane ziSyoM ke prati kucha pakSapAtakI gandha dekhakara Apane mUlasaghako nandisaMgha Adike nAmase aneka zAkhAoM meM vibhakta kara diyA thA / 14 / A, dharasenakA patra pAkara isa sammelanameM-se hI Apane puSpadatta tathA bhUtabali nAmake do navadIkSita parantu suyogya sAdhuoMko unakI sevAmeM bhejA thA / 28 / dha. 1/pra. 14,28 (H. L. Jain) (vizeSa de. agalA zIrSaka) nandisaMghakI paTTAvalImeM (de. Age pariziSTa 4) Apake do apara nAma batAye gae haiM,.pusmigupta tathA vizAkhAcArya / isaparase Apake candragupta honekA sandeha hotA hai, kyoMki eka to Apake nAmake sAtha 'gupta' zabda pAyA jAtA hai aura dUsare candragupta mauryakA dIkSAkA jo nAma vizAkhAcArya batAyA gayA hai usakA bhI Apake nAmake sAtha sambandha dekhA jAtA hai| tIsare Apa bhadrabAhUke ziSya nahIM to praziSya avazya hai| isa hetuse zvetAmbara vidvAna Apako candragupta kalpita karake dvAdazavarSI durbhikSakA sanbandha bhadrabAhu dvi. ke sAtha joDate hai parantu isakA nirAkaraNa pahale kiyA jA cukA hai (de. zIrSaka 2 para bhadrabAhu prathama) pR. 316 para dI gaI mUla saMghakI paTTAvalImeM ApakA kAla vI ni. 565-563 kahA gayA hai jaba ki pariziSTa 3 meM kathita nandisaMghakI paTTAvalIme dvitIya dRSTike anusAra lohAcArya ke 50 varSa joDa denepara vaha vI. ni. 565-575 prApta hotA hai / donoM meM inakI pUrvAvadhi samAna hai parantu uttarAvadhimeM 18 varSakA antara hai| isapara se yaha anumAna hotA hai ki nandisaMghako paTTAyalimeM kahA gayA kAla Apake AcArya padakI apekSAse hai aura mUlasaMghakI paTTAvalIme jIvana kAlakI apekSAse arthAt inakA AcArya pada saMgha vighaTanake samaya samApta ho jAtA hai aura bI. ni. 563 meM inakI samAdhi hotI hai| jainendra sivAnta koca Page #499 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pariziSTa (vizeSa de agalA zIrSaka) / parantu anya koI sAkSya upalabdha na honese meM svayaM isa viSayame apanI jilhA hilAne ke lie samartha nahIM 1 ho sakatA hai ki nandI saghako paTTAvalIme kahI gaI inakI utarAvadhi vAstava meM inake anantaravartI mAdhanandIko " jo ki uttarAvadhike rUpame inhe prApta ho gaI hai| isa viSayameM yaha hetu bhI hai ki nanhI saMghakI pahalI vAstavame A mAmanandi prArambha hotI hai unase pahale jo bhadranADu khAmI tathA adattIkA nAma liyA gayA hai vaha kevala paramparA guruke rUpame unheM namaskAra karane ke lie hai| (de pariziSTa 4) isalie mUla saMghakI paTTAvalI meM kathita vI. ni. 565-563 hI inakA kAla mAnanA ucita hai| Apake dvArA Ayojita yati sammelanako saMgati A gharakI uttarAdhi (mI. ni. 613) ke sAtha beThAne ke lie hama Apake AcArya kAlako uttarAvadhi 563 se Age baDhAkara 630 taka lA sakate hai aura aisA karanemeM koI vizeSa Apatti bhI nahIM AtI hai. khoki A dharasenako Apake pazcAdvartI na mAnakara Apake samakAlIna mAnA gayA hai / tadapi koI sAkSya upalabdha na honese isa viSaya me mai svaya apanI jihvA hilAne ke lie samartha nahIM huuN| (vizeSa de. agalA 8. yati sammelana yahA~ yaha hotA hai de isase pUrva meM ki yaha sammelana kisa kAla meM huA / (1) isa avasara para anekoM saghoM meM vibhAjita hokara mUlasaMghakI sattA samApta ho gaI thI aura sAtha-sAtha AIDalI kA AcArya bhI isalie yaha anumAna hotA hai ki nandi kI mahAmahImeM kathita de pariziSTa 4) AIsIke kAlakI uttarAvadhi (bI. ni 575) hI isa sammelanakI yojanAkA kAla hai| sammelana varSIya yugapratikramaNake avasarapara huA thaa| kyoMki ke aMka se 574 pUrA-pUrA vibhAjita ho jAtA hai isalie bhI anumAna honA sambhava hai ki bhagavAn 'mahAvIra ke' pazcAda yaha 115 yuga pratikramaNa huA hogA / parantu itane mAtra parase isa viSaya meM nizcita rUpa se kucha kahanA itisAhasa hogA / yaha (2) kyoMki dUsarI ora A. dharasena svAmIkA sambandha bhI isa ghaTanA ke sAtha siddha hai| unakA patra pAkara A arhailIne isI sammelanameM se dona dIkSita sAdhu unakI sevAme bheje the aura jaisA ki Age A. gharasena ke prakaraNa meM batAyA jAne vAlA hai unhone ina sAdhuoMko bahuta zIghra hI 'mahAkarma prakRti' viSayaka adhyayana karAke apanA samAdhi maraNa nikaTa jAna inhe apane pAsase vidA kara diyA thaa| isa parase do sUcanAyeM prApta hotI hai| eka to yaha ki atyanta bIta* rAga tathA tapastrI hone ke kAraNa unhone bhaktapratyAkhyAnakI bajAya iGginI maraNa svIkAra kiyA thaa| dUsarI yaha ki apane zarIra kI sthiti se AzaMkita rahaneke kAraNa unakA yaha adhyayana bahuta zIghra samApta kiyA thA / yahI kAraNa hai ki adhyayana prArambha karAne se pahale unhoMne ina ziSyoke ziSyatvakI tathA pratibhAko parIkSA lI thii| isaliye isa viSaya meM koI sandeha nahIM kiyA jA sakatA ki ina donoMne gurudatta jJAnako avadhAraNa kara liyA ho| isa parase hama yaha kaha sakate hai ki ina donoM suyogya sAdhuoM kI prApti unhe apane samAdhi kAlase adhika se adhika do cAra varSa pUrva huI thI aura usI samaya yati sammelana ghaTita huA thA / A. dharasenake kAlakI uttarAdhikyoMki bI.ni.633 nirdhArita kI gaI hai (de Age zIrSaka 10 ) isaliye yati sammelanakA kAla vI. ni. 630 ke Asa-pAsa honekI sambhAvanA pratIta hotI hai / (3) parantu aisA mAnanevara AA aliko uttarAdhi (voni 513) ke grAma tathA A. mAmanandiko bIni 205) ke sAtha saMgati vahIM baitthtii| isalie yA to ati uttarAvadhiko 563 se mUlasaMgha vicAra nIce utArakara 630 para lAnA cAhiye athavA A. dharasenakI uttarAvadhiko 633se Upara uThAkara 565 yA 667 para lAnA caahiye| parantu aisA karane se unake dvArA 'joNipAhuDa' granthakI racanA sambhava nahIM ho sakegI, kyoki usakA racanAkAla vo ni 600 mAnA gayA hai| isaliye yA arhati uttarAdhimI. ni. 630 mAnI jA sakatI hai / yaha bAta sarvamAnya bhI hai ki arhaili mAghanandi tathA gharasena ina tIno ke nAma bhale hI mUlasaghakI paTTAvalImeM Age-pIche likhe gaye ho parantu vAstava meM ye samakAlIna the / * 484 (4) dUsarI bAdhA nadi svAmIkI pUrvAvadhike sAtha AtI hai| yadi aliko uttarAvadhike anusAra sammelanavI yojanAkA kAla vI. mi. 263 yA 620 mAnA jAtA hai to mAmanandikezako pUrvAdha bhI yahA~ ghaTita hotI hai jabaki nadI pAlI meM vaha yo ni 575 para sthApita kI gaI hai / parantu isakA samAdhAna yaha kiyA jA sakatA hai ki bhale hI sammelana ke avasara para anekoM saghakI sthApanA kI gaI ho, parantu sabhI saghoMkI sthApanA usI dina huI ho yaha nahI kahA jA sktaa| siMhasaMgha, nandigha, sena yA vRSabhasaMgha aura devasaMgha ye jo cAra pradhAna saMgha hai inakI utpattike viSaya me anekoM dhAraNAye hai| ekake anusAra ye mUlasaghameM se utpanna hue, ekke anusAra ye mUlasaMghame hue arthAta ina cAroMse samaveta hI mUlasaMgha mAnA jAtA rhaa| ekke anusAra inake saMsthApaka advilI the aura ekke anusAra akalaMka deva the / ekake anusAra inakI sthApanA aline svecchA se kI thI aura ekake anusAra unake jIvanakAlame sthiti tathA sthAna kI vizeSatA ke kAraNa yaha svata ho gaI thI / (de. itihAsa 5/1 pR 318) / isa antima dhAraNA ke anusAra nandisaghakI utpatti usa samaya huI thI jabaki A AIDalI mahAtaparamAnanda ma ke nIce yoga dhAraNa kiyA thA (de. itihAsa 1318) ho sakatA hai ki yaha ghaTanA sammelana vAlI ghaTanAse bahuta pahale vI. ni 575 meM ghaTa cukI ho aura usI samaya mAghanandi svAmI nandisaMghakA Adya paTa prApta ho gayA ho| 9. mAghanandi pU. 398 para dI gaI sUta sabakI paTTAvatIne tathA jAge pariziSTa 2 meM nirdiSTa nadI mahAbalI meM donoM meM hI ApakA nAma ahaMDI athavA guptiguptake pazcAt AtA hai parantu, donoM sthAnopara diyA gayA ApakA kAla bhinna hai / mUlasaghakI zrutadhara paramparAmai Apako gaNanA pUrvavadameM kI gaI hai aura kAla bhI ni 563-614sthApita kiyA gayA hai jabaki mandisaMpameM nirdiSTa dvitIya dRSTike anusAra yaha vI ni. 575-579 batAyA gayA hai (de pariziSTa 4) isase siddha hotA hai ki 413 Apake AcAryapadI pUrvAvadhi nahIM thii| A. aDali kI uttarAvadhi hI yahA~ nAma kramake kAraNase Apako pUrvAvadhi ke rUpame prApta ho gaI hai| vastuta' arhahnalike ziSya ho kara bhI Apa unake pazcAdvartI na hokara samakAlIna the| isase pahale jo yati sammelana ke viSaya meM carcA kI gaI hai usake anusAra nandisaghakI sthApanA A. alike kAla meM usa samaya huI thI jabaki zrI mAghanandijI ke upakI parIkSA karaneke liye uneha inako nandI vRkSa, jisakI kucha bhI chAyA nahIM hotI hai usake nIce varpayoga dhAraNa karane kA Adeza diyA thA, aura unake AdezakI pAlanAmeM saphala ho jAnepara Apa nandikI upAdhi prApta huI thii| ApakI isa yogyatAko dekhakara usa samaya jisa saMghakA Adya paTTa Apako saupA gayA thA vahI ApakI ia upAdhike kAraNa nandi saMjJAko prApta huA thaa| Apake kAlakI pUrvAdha isa bAtako sUcita karatI hai ki yaha ghaTanA vI. ni. 575 meM ghaTI thI / yahA~ yaha zaMkA hotI hai ki nandisaMghakI paTTAvalI meM ApakA AcAryakAla kevala 4 varSa ke pazcAt bI. ni 576 meM kyoM samApta jainendra siddhAnta koza Page #500 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pariziSTa 485 mUlasaMgha vicAra kara diyA gayA jabaki malasa kI paTTAvalI meM ApakI sattA vI ni 614 taka pAyI jAtI hai| yadyapi isakA uttara khojane kI AvazyakatA vidvAnoMko Ajataka pratIta nahI huI hai tadapi isa viSayameM apanI orase meM eka kliSTa kalpanA prastuta karatA huuN| isa zakAkA nivAraNa karane ke liye mujhe ina ke viSayame prasiddha vaha kathA yAda AtI hai jisake anusAra eka kumhAra ko kanyApara Asakta hokara Apa caritrabhraSTa ho gae the| ho sakatA hai ki yaha ghaTanA AcArya pada prApti se 4 varSa pazcAta vI ni 576 meM ghaTita huI ho aura usake kAraNa ApakA AcAryatva akasmAta samApta ho gayA ho| yahA~ puna yaha zaMkA hoto hai ki aisA honepara jaba inakA sAdhupada hI samApta ho gayA to nandisaghako paTTAvalIke kartA A indranandine apane zrutAvatArame vI ni. 614 taka ApakA smaraNa kaise kyiaa| isake uttarameM maiM ApakA dhyAna ukta kathAnakake dvitIya bhAgakI ora le jAtA hai, jisake anusAra kucha hI dinoke pazcAt kisI eka saiddhAntika zaka kA samAdhAna pAneke liye sakala saMghakA anumatise eka sAdhu svaya inase milaneke liye kumhArake gharapara gae the aura unheM isa prakAra apane pAsa AyA dekhakara Apake hRdayame Atma lAni jAgRta ho gaI thii| pratIta hotA hai ki yaha ghaTanA unakI padacyutike kucha hI dinoke pazcAt ghaTita huI thI, anyathA saghake hRdayame unake prati itanA bahumAna zeSa na raha gayA hotA / prAyazcita pUrvaka puna dIkSA dhAraNa kara lene para jaba Apane apanA sthitikaraNa kara liyA to bahuta sambhava hai ki Apako jJAna garimAke kAraNa sakna sadhane puna Apako apanA AcArya svIkAra kara liyA ho, aura usake pazcAta samAdhi maraNa hAne taka Apa saghake Agrahase uso padapara AsIna rahe ho| aisA mAna le nepara nandisagha ke padapara Apa kA pUrA kAla 4 varSa kI bajAya 36 varSa ho jAtA hai / isamese bI ni 575 se 76 takke 4 varSa to bhraSTa hone se pahale ke hai aura 174 se 614 takake 35 varSa puna dIkSA lene ke pazcAta ke hai| nandisaMghako paTTAvalome inake pUrvavartI 4 vargokA hI ullekha kiyA gayA jabaki mUlasavako paTTAvalo me inakA pUrA jIvanakAla diyA gayA hai| yadi nandi saghavAlI paTTAvalIme unakA 35 varSa pramANa yaha dUsarA kAla bhI jor3a liyA jAya to inake tathA inake pazcAdvartI jinacandra ke madhya jo 67 varSa kA antara hai vaha ghaTakara kevala 31 varSa raha jAtA hai / (de Age pariziSTa 4 me nandisaMghakI pttttaavlii)| 10. dharasena mulasaMghako paTTAvalI (de pR 316) meM ApakI sthApanA agAzadhAriyo athavA pUrvAvidAko AmnAyane ko gayo hai / vidyAbhyAsI honeke kAraNa saurASTra deza ke giranAra girokI candraguphAmeM akele rahate the| bhagavAna mahAvIrase Agata 'mahA karmaprakRti' kA jJAna Apako AcArya paramparAse prApta thaa| usakA abaccheda na ho jAye isa AzaMkAse Apane do yuvA tathA yogya sAdhu bhejane ke lie dakSiNapatha ke AcAyo ke usa mahAyati sammelanakA patra bhejA thA, jo ki usa samaya A ahaM baline mahimAnagara (jilA satArA) me paJcavarSIya yugapratikramaNa ke avasara para ekatrita kiyA thaa| A arhali dvArA vahA~se bheje gae puSpadanta tathA bhUtabali nAmame prasiddha do nava dokSita sAdhuzro ko usa viSayakA adhyayana karane ke pazcAt apanI mRtyu nikaTa jAna ASADha zu.11 ko Apane unhe apane pAsase vidA kara diyaa| kucha samaya pazcAt hI bahA ApakI iGginImaraNa samAdhi ho gii| (dha / 4.1,44/133), (ba, nemidatta kRta ArAdhanA kathAkoSameM A. dharasenakI kathA), (dha. 1/18/H L. Jain), (siddhAntasArAdi saMgraha) zrutAvatAra/granthAMka 21/5 316), una dono sAdhuone inake pAsase vidA hokara aGkalezvarameM cAturmAsa kiyA aura pIche SaTkhaNDAgama nAmaka grantha meM gurudatta jJAnako nibaddha kara diyA (de.Age pusspdnt,bhuutbli)| mUlasaMghakI paTTAvalIke anusAra lohAcArya taka agadhAriyokI paramparA calatI rhii| unake pazcAta vinayadatta Adi cAra agAzadhArI hue aura unake pazcAt kramaza arhavali, mAghanandi tathA dharamenakA nAmollekha kiyA gyaa| ye tInoM AcArya agA~zameM se bhI chuTa puTa ksiI eka Adha prAbhRtakA jAnanevAle the| inakI paramparAme kyoki dharamenakA nAma mAghanandike pazcAta AyA hai isalie yaha sandeha ho jAnA svAbhAvika hai ki mAghanandi dharasenake guru the, parantu aisA koI nizcita sAkSya upalabdha nahI hai ukta kramakA tAtparya yaha ho sakatA hai ki ye tonA samakAlIna ye, anyathA arha bali dvArA Ayojita yati sammelanakA dharamenake dvArA patra denA sambhava na hotaa| dUsarI bAta yaha bhI hai ki usa samaya ve ati vRddha ho cuke the aura imolie svaya yati sammelana meM sammilita nahI hue| yahI kAraNa hai ki nando saGghamA nAyakatva mAghanandiko saupA gyaa| dUsarI ora paTavaNDAgamakI racanAke nimittame prApta puSpadanta tathA bhUtabalike dvArA eka svatantra paramparAkI sthApanA huI jisakA ulleva una saGghokI sUcI meM nahIM ho sakA jinakI sthApanA arha baline ko thii| mAghanandike pazcAt nandimaGghakA nAyakatva unake ziSya jinacadrake hAtha meM gyaa| yahI kAraNa hai ki nandimadhakI paTTAvalI meM mAdhanandikI bajAya jinacandramA nAma AtA hai| (dha 1/pra.15-16/H L_jain), (tI 2/11-44), (jai 1/13-4 / / indra nandi kRta zrutAvatAra meM (de pa. 317) inakA kAla bI ni 614-633 batAyA gayA hai| isaparase inakI pUrvAvadhi zrI ni 615 jAnaneme AtI hai| parantu vAstavame aisA nahIM hai| paTTAvanIme diye gae krama ke anusAra mAghanandikI uttarAbadhi hI inhe pUrvAvadhike rUpame prApta ho gaI hai| jA ahahannIke samakAlIna hone ke kAraNa pI ni 565 hAnI cAhie thii| dUsarI bAta yaha hai ki ghara meM nAcAryakA mahAnimittajJAnI mAnA gayA hai| isI bAtakA nasya karake unake ziSya bhUtabali ne SaTakhaNDAgamame 'prajJAzramaNo'ko namaskAra kiyA hai (pa sva 4/1/18) / isa prajJAzramaNake dvArA racita mantra tantra viSayaka 'jANipAhaNa' nAmaka eka grantha upalaba hai jisakA kAla bI ni 600 ke AsapAsa nirdhArita kiyA gayA hai| mukhtAra sAhaba isa sarva kthanako jyo kA tyo mAnakara bhI inakA kAla vI ni 615-63 nirdhArita karate hai (jai 1444) / parantu kyoki yaha kAla mAnane para unake dvArA 'joNipAhaNa' kI racanA sambhava nahIM ho skegii| isalie inakI pUrvAvadhiko 614 se uTha kara arha loke samakakSa 65 para jAnA cAhie / arthAta inakA kAla vo ni 565-633 (I 38-106) hAnA cAhie / prAya sabhI vidvAn ima viSayameM ekmata hai| (dha 1/pra. 26/ H L Jain), (to 2/45), (jai 2/43-44) / svayaM inake nivAsasthanna giranAragiri kI candraguphAme prApta zaka sa. 72 (I 150) ke eka zilAlekhake AdhAra para DA jyoti pramAdane inhe I za 1 me sthApita kiyA hai, jisaparase uparyukta mAnyatAko samarthana prApta hotA hai| (tI. 2/47) / 11. puSpadanta bhUtabalIvibudha zrIdharake zra tAvatArame bhaviSyavANI ke rUpame jo kathA dI gaI hai usame ina donoM ke jIvana para prakAza par3atA hai| tadanusAra basundharA nagarIke rAjA naravAhana subuddhi nAmaka seThake sAtha dIkSA dhAraNa kreNge| usa samaya vahA~ eka lekhavAhaka AyegA / ve muni usase lekha lekara bA~cage ki giranArake samIpa guphAvAsI dharasena munIzvara kucha dinome maravAhana aura subuddhi nAmaka muniyoMko paThana zravaNa aura cintana karAkara ASADha zu. 11 ko zAstra samApta kreNge| bhUtajana rAtriko unameM se ekakI bali vidhi (pUjA) kareMge aura dUsareke cAra dAntIko sundara banA dege| ataeva bhUta-balike prabhAvose naravAhana munikA nAma bhUtabali aura cAra dAnta samAna ho jAnese jainendra siddhAnta koza Page #501 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pariziSTa 486 guNadhara AmnAya subuddhi munikA nAma puSpadanta hogaa| (tI.2/50 para uddha,ta siddhAnta prApta hotA hai| DaoN. jyoti prasAdane puSpadantako I.50-80 meM sArAdi sagraha grasthAka 21 pR 316-317) isa kathAnakapara se yaha siddha aura bhUtabaliko I 66-60 me sthApita kiyA hai| DaoN nemi canda hotA hai ki dharasemAcArya inake zikSAguru the| dIkSA guru nahIM / inake ne sAmAnya rUpase ina donoko I. za. 1-2 me nirdhArita kiyA hai| dIkSAguru vAstavame ahaM bali the| zravaNabelagolake zilAlekha naM 105 (tI 2 / 53,57), me inhe spaSTa rUpase ahaM ilikA ziSya kahA gayA hai / (dha 1/pra. 18/ pariziSTa 3 -(gaNadhara AmnAya) HL Juin) jinakA nAma naravAhana kahA gayA hai ve rAjA jinapAlitake samakAlIna 1 sAmAnya paricaya tathA unake mAmA the| isa parase yaha anumAna kiyA jAtA hai ki A indranandi kRta zrutAvatArameM mUlasaMghake pradhAna pradhAna AcAryoMkA rAjA jinapAlitakI rAjadhAnI vanavAsa' hI ApakA janma- vicAra kara liyA gyaa| usake anusAra (de pR 316) zrutadharoM sthAna thaa| Apa kalyANa kI kAmanAse vahA~ se calakara A ahavAla- kI avicchinna bI.ni. 345 para Akara samApta ho jAtI hai| ko zaraNake liye puNDravardhana Aye aura unase dIkSA le kara turata unake tatpazcAta 220 varSa taka aMgadhAriyo kI paramparA calatI rahI aura sAtha mahimA nagara (jilA satArA) cale gae jahA~ ki guru arha hali taduparAnta 118 varSa taka kisI kisI eka pUrva kA athavA pUrvAzakA ne bRhat yati sammelanakI yojanA kI thii| usI sammelanameM Akara jJAna ho zeSa raha gyaa| ina pUrvAMzoko surakSita rakhane ke lie unhe subuddhi zreSThine dIkSA lI thii| inhIkA nAma Age jAkara bhUtabali lipibaddha karane yA karAnekI kI paramparA vI ni. 614 683 ke aaspdd'aa| isa sammelanase guru arha halika dvArA bheje gae hI ye dono pAsa prArambha huI / mUlasa kI paTTAvalIke anta meM kathita A. dharasena, adhyayana karaneke liye giranAragira AcArya dharasenasvAmI ko prApta puSpadanta tathA bhUtabalikI gaNanA isI paramparAmeM kI jAtI hai| hue the| ASADha zu. 11 ko adhyayana pUrA ho jAnepara dharasena guruse isI paramparAmeM A. guNadharakI bhI eka AmnAya hai jisakA ullekha vidA le ye donoM giranArake nikaTa aMkalezvara A gae aura vahA~ ukta zrutAvatArame upalabdha nahIM hotA hai| isakA kAraNa yaha hai ki cAturmAsa dhAraNa kara liyaa| zrutAvatArake kartA A. indranandine yadyapi isa AmnAyakA nAma to indranandikRta zrutAvatAra 132-134 (tI 2/51,54) jagmaturatha karahATe suna rakhA thA parantu isakI guru paramparAkA jJAna unhe nahI thaa| tayo' sa ya puSpadanta nAma muni'| jinapAlitAbhidhAnaM dRSTavA'sau "guNadharasenAnvayagurvoH pUrvAparakramo'smAbhi' na jJAyate, tadanvayakatha kaagmmunijnaabhaavaav'| (indranandi kRta zrRtAvatAra 151) (tI, bhagineya mva / davA dIkSA tasmai tena sama dezamezya vanavAsam / tasthau 2/30) / jisa prakAra dharasenakI AmnAyameM thA. puSpadanta tathA bhUtabhUtabalirapi madhura. yA draviDadeze'sthAt / 132-133 / atha puSpadanta munirapyadhyApayituM svabhAgineyaM tam / karmaprakRtiprabhAbhRtamupasaMhAryeva bali prApta hote hai usI prakAra isa AmnAyameM AryamakSu, nAgahasti gaDabhiriha khaNDai // 134 // - varSAvAsa puur| karake puSpadanta aura bhUta tathA yativRSabha prApta hote hai| dono AmnAyeM prAya samakAlIna tathA mali donone dakSiNa kI ora vihAra kiyA aura dono 'karahATaka' samakakSa hote hue bhI parasparameM eka dUsarese pRthak tathA svatantra thii| (kolhApura) pahu~ce / vahA~ unameM se puSpadanta munine apane bhAnaje rAjA dharasenakI AmmAyane jisa prakAra bhagavAn vIrase Agata 'mahAkarma jinapalitase bheMTa kI aura use dIkSA dekara apane sAtha le 'vanavAsa' prakRti prAbhRta' ke jJAna ko SaT khaNDAgamake rUpameM lipibaddha kiyA, dezako cale ge| tathA bhUtamali draviDa dezakI madurA nagarI meM Thahara isI prakAra A guNadharakI isa AmnAyane bhagavAna vIrase vAgata gae / udhara banabAsameM apane bhAnaje jinapAlitako par3hAne ke liye "pejjadosapAhuDa ke jJAnako 'kasAyapAhuDa' ke nAmase lipibaddha kiyaa| puSpadanta munine 'karma prakRti prAmRta' kA cha' khaNDomeM upasaMhAra kiyA 2. guNadhara ora 'vIsadi sUtra' kI nAma se jIvasthAna nAmaka prathama adhikArakI ja. dha /maMgalAcaraNa 6-jeNiha kasAyapAhuDamaNeyaNayamujjvalaM aNa tatthaM / rcnaakii| use jinapAlitako paDhAkara bhUtabalikA abhiprAya avagata gAhAhi vivariya ta guNaharabhaDArayaM / karane ke liye usIke hAtha use unake pAsa bheja diyaa| isaparase bhUta ja. dha. 6 kI vyAkhyA- jJAnaprabAda ke nirmala dasave vastu adhikArake naline puSpadanta gurukA SaTkhaNDAgama racanekA abhiprAya jAna liyaa| tRtIyakasAyapAhuDarUpI samudra ke jalase prakSAlita matijJAnarUpI netraunakI Ayu aspa hI zeSa raha gaI hai yaha jAna kara unhone dharasena dhArI eva tribhavana-pratyakSa-jJAnakartA guNadhara bhaTTAraka hai, aura unake guruse prApta sakala jJAnako 'SaTkhaNDAgama' ke nAmase nibaddha kara diyaa| dvArA upadiSTa gAthAoMmeM sampUrNa kasAyapAhuDakA artha samAviSTa hai| (dha 1/pra. 20/H. L.Jain), (jai 1/45) * tRtIya kaSAya prAbhRta mahAsamudrake tulya hai aura AcArya guNadhara isa parase yaha anumAna karanA sahaja hai ki Ayume puSpadanta usake pAragAmI hai| bhUtabalikI apekSA vRddha the aura unake svargArohaNake pazcAt bhI __AcArya vIrasenake ukta kathanase yaha dhvanita hotA hai ki AcArya bhUtabali 20-25 varSa jIvita rahate rhe| ata ina donoke sAdhu guNadhara pUrva vidokI paramparAmeM sammilita the kintu dharasenAcArya jIvanakA prArambha A.ahaM dalike antima pAdameM hotA hai| aura anta pUrvavida hote huye bhI pUrvavidokI paramparAme nahIM the| (tI. 2/21) / bhUtabalikI apekSA puSpadantakA pahale ho jAtA hai| mUlasaMdha kI paJcama pUrvagata 'pejjadosapAhuDa' kA jo jJAna Apako pUrvAzadhAriyoM paTTAvalIme ahalake kAla kI antima avadhi vI ni. 563, puSpa- kI paramparAse prApta huA thA use surakSita karanekI bhAvanAmeM dantakI 633 aura bhUtabalikI 683 batAI gaI hai (de. pR 316 para Apane yadyapi use 180 gAthAo meM upasaMhRta kara diyA thA tadapi itihAsa 4/2) inakI pUrvAvadhimeM pUrvAparya kevala unake nAma kramake Apane ina gAthAoko lipibaddha nahIM kiyA thaa| AcArya paramparAse kAraNase hai / usakA prArambha vAstava meM yati sammelanake kAlase hotA ve gAthAye nAgahastiko aura unake pAdamUlase yativRSabhako prApta hai| yadi yaha sammelana bI. ni. 630 meM ghaTita kiyA jAya (de. huii| 7000 cUrNisUtrokI racanA dvArA vistRta karake unhoMne hI ina zIrSaka 7 para ahavali) to inakI pUrvAvadhi vI. ni 530 siddha 180 gAthAoMko 'kaSAyapAhuDa' ke nAmase lipibaddha kiyaa| (de. ho jAtI hai / parantu vidvAnone yati sammelanake kAlakA nirdhAraNa kaSAyapAhuDa athavA koza 2/pariziSTa 1) / na karake ahavAla kI uttarAvadhi ko hI inakI pUrvAvadhi mAna isa sarva kathanaparase yaha anumAna sahaja ho jAtA hai ki Apa liyA hai| tadanusAra A. puSpadantakA kAla bI. ni. 563-633 dharasena svAmIse adhika nahIM to 2-3 pIDhI pUrva avazya hone (I. 66-106) aura bhUtabalikA vI. ni. 563-683 (I 66 156) caahie| hamAre isa anumAnakI puSTi isa tathya se bhI hotI hai ki jainendra siddhAnta koza Page #502 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pariziSTa 487 guNadhara AmnAya AcArya guNadhara dvArA kathita 180 gAthA pramANa 'pejjadosa pAhuDa' kI bhASA barasena dvArA kathita ghaTa gvaNDAgamako apekSA prAcIna pratIta hotI hai, aura SaT vaNDAgama meM pijjadosapAhuDa' kA tathA usakI mAnyatAokA ullekha sthala-sthala para pAyA jAtA hai| inake isa parivatitvakI avadhi ko aura adhika spaSTa karane ke liye hama A ahaMdbali ke dvArA mahimA nagarameM Ayojita usa yati sammelana kI ora apanA lakSya le jA sakate hai, jisameM ki unhone mUla saghako aneka saghomeM vibhAjita kiyA thaa| ina sadho kI sUcI meM 'guNadhara saMgha' kA nAma AtA hai (de itihAsa 4/6) / isa prakAra se yaha pratIta hotA hai ki arha ili ke samaya meM mUla sabase pRthaka A guNadharakA bhI eka svatatra sagha avazya vidyamAna thA, jo ki usa samaya taka apanI jJAna garimAke kAraNa itanI khyAti prApta kara cukA thA ki A ahavalikA unake vyaktigata nAmame eka maghako sattA svIkAra karanI pdd'ii| indranandi kRta zrutAvatArameM athavA mUlamaMghakI paTTAvalImeM unake nAmakA ullekha na hone kA bhI kAraNa sambhavata yahI ho ki AcArya ahaMdamalIkI bhAti A guNadhara bhI usa samaya eka svatantra saMghake adhipati the / ima hetume inhe arha banIme bhI kama se kama eka pIDhI pUrva arthAt lohAcArya ke samakAlIna avazya honA caahie| mUlasaMdha kI paTTAvalIke anusAra lohAcAryakA kAla kyoki bI ni 515465 hai, isalie Apako bhI hama kI ni. zatAbdhi ke pUrvArdha meM arthAt vi pU prathama zatAbdhimeM pratiSThita kara sakate hai / lagabhaga yahI samaya DA nemicandra ne bhI nirdhArita kiyA hai (tI 2/30) / inakI guruparampaga viSayaka jJAna kyoki vigmRtike garbha meM lIna ho cukA hai, imaniye harake kAna kA nirdhAraNa karane meM isase adhika khoja kI jAnI sambhava nahIM hai| guNadharadharamenAnvayaguLa pUpirakamA'smAbhi / na jJAyate tadanvaya kathakAgamamunijanAbhAvAt // 11 // " (indranandi kRta zrutAvatAra 151, tI 2/30 para uddhRt)| .. AryamA aura nAgahastI ina donoM mahAzramaNokA nAma digambara tathA zvetAmbara dono AmnAyome ati sammAnase liyA jAtA hai| digambara AmnAyame inakA sthAna prA puSpadanta tathA bhUtabalike samakakSa pUrvAzavido kI usa antima paramparAme hai jo ki bhagavAna me Agata uttarottara hoyamAna zrutako lipibaddha karane athavA karAneme agragaNya rahI hai / inake kAna kA nirgaya karaneke lie vidvAnone digambara tathA zvetAmbara dAno ho AmnAyose sAkSya grahaNa kriye hai|| (1) digambara AmnAyake anusAra ina donoko A guNadhara kathita 'peja dosapAhUDa' ko 180 gAthAye AcArya paramparAse prApta huI thii| 'puNo tAoM suttagAhAo Airiya para parAe AgacchamANAo maMgNAgahatthIrNa pttaao|' (ja /dha 11 88) / A. guNadharake mukhakamalase vinirgata ina gAthAoke arthako ina donoM AcAryoMke pAdamUlame sunakara A. yati vRSabhane (I 150-980) me 6000 cUrNa sUtroMkI racanA kI thii| 'puNo tesi donhaM pipAdamUle asI disadagAhANaM guNaharamuhakamala kiNiggayANa matthaM samma soUNa jayivasaha bhaDAraeNa pabayaNavacchaleNa cuNNisuttaM ky|' (ja dha 1/68/88) / ye yati vRSabhAcArya Arya maMjhuke ziSya aura nAgahastike antevAsI the| 'jo ajjamakhusIso atevAsI vi NAgahatthissa / vittimuttakattA jaibasaho me varaM deuu| 8 / (ja dha 10/pR 4) / ina sAkSyoparase yadyapi inake kAlakA sunizcita grahaNa nahIM hotA hai tadapi itanA anumAna avazya ho jAtA hai ki ye donoM AcArya guNaghara devakI cauthI pIr3hImeM kahIM hue haiN| AryamA nAgahastike jyeSTha gurubhrAtA hai / yati vRSabhAcAryako dIkSA deneke kucha hI kAla pazcAta inakI samAdhi ho gii| taduparAnta 20-25 varSa taka nAgahastikI sevAmeM upasthita rahate hue yativRSabhAcAryane kaSAyapAhuDako lipibaddha kiyaa| ata AryamaMcako puSpadanta (vo ni 633-663) kA aura nAgahastiko bhUtabalI (vI.ni. 63683) kA samakAlIna honA chie| (2) zvetAmbara AmnAyome A dharmaghoSa (vi sa 1327) kRta siridusamakAla samaNa sagha thaya ' nAmaka eka paTTAvalI prasiddha hai / tadanusAra rAjA puSyamitrakA svargavAsa vI. ni 418 meM huaa| unake pazcAta isa ma ghame pA~ca AcArya hue| ina pA~come 'vAyarasena kA kAla tIna barSa, nAgahastIkA 66 varSa,revatImitrakA varSa, babhadevasUrikA 78 varSa aura nAgArjunakA 78 varSa mAnA gayA hai| isapara se nAgaharitakA kAla bI ni 620-61 nizcita ho jAtA hai / (tI, 2/11) / dUsarI bAra nandi sUtrakI malayagiri TokAme AryamaMkSuko AryanandinakA aura nandilakA nAgahastikA guru batalAyA gayA hai| sAtha hI Aryamazuko zrutasAgaraka pAragAmI aura nAgahastiko 'karmaprakRti' jJAna pradhAna kahA gayA hai / isapara se yaha kahA jA sakatA hai ki ye nAgaharita sambhavata vahI hai jinakI carcA ki yahA~ kI jA rahI hai| (je 1/12) / yadi yaha ThIka hai aura pUrvokta samaNasadha vAle nAgahasti bhI vahI hai to nirdhAraNa karaneme kucha bhI kaThinAI nahIM raha jAtI ki nAgahastikA kAla vI ni 620-686 hai aura AryamakSukA lagabhaga vI ni 600-650 / aisA mAnanese digambara AmnAyakI upayukta dhAraNAoke sAtha bhI virodha nahI AtA hai| viparIta isake usakI paripuSTi hotI hai| yadyapi A. vajrayazake nAmavAlI eka tIsarI paTThAvalI ke anusAra AryamaMkSukA kAla vI.ni.. 467 AtA hai / (de. Age zIrSaka 4) / parantu uparyukta sAkSyoMke sAtha mela na baiThaneke kAraNa isa mAnyatAkA grahaNa zakya nahIM hai| ho sakatA he ki prakRta Arya madhuse pUrvavartI ye koI anya hI Arya maMca hoM, aura paTTAvannI na hone ke kAraNa prakRta AryamacakA usa paTTAvalIme ullekha na kiyA gayA ho| yahA~ yaha bAta vizeSa rUpase vicAraNIya hai ki jayadhavalAkAra vIramena svAmIne yativRSabhako AryabhakSukA ziSya batalAyA hai na ki naaghstikaa| tathApi yativRSabhane apane kisI bhI granthameM unakA smaraNa nahIM kiyA hai / isake samAdhAnArtha hama apanA lakSya zvetAmbara AmnAyame prasiddha usa kathAkI ora le jAte hai jisake anusAra cAritrase bhraSTa ho jAneke kAraNa AryamaMca marakara yakSa ho gae the| (jai 1/15) guru hote hue bhI cAritra bhaSTa ho jAneke kAraNa ve smaraNa kiye jAne yogya nahIM raha gaye hoM, aisA honA sambhava hai| isakA dUsarA kAraNa yaha bhI ho sakatA hai ki sambhavata ve zvetAmbara ho| zvetAmbara paTTAvaliyome unakA nAmollekha honA aura digambara paTTAvalImeM na hAnA isa sandehakA samarthaka hai| isalie bahuta sambhava hai ki vai A yativRSabhaka kevala zikSA guru hoM, dIkSA guru nhiiN| parantu nizcita rUpase isa viSayame kucha nahIM kahA jA sakatA hai, kyoki isakA dUsarA hetu yaha bhI ho sakatA hai ki gaNaghara svAmIkI AmnAyame honeke kAraNa digambara hote hue bhI ye mUlasaMghase bAhara ho| (de. isase pahalA zIrSaka) / 4 vajrayaza jaisA ki isase pahale Arya manu vAle prakaraNa meM saketa kiyA hai zvetAmbara AmnAyameM bajrayazako eka paTTAvalI prApta hai, jisake anusAra AryamaMjhukA kAla vI ni. 467 AtA hai, parantu anya sAkSyoM ke AdhArapara unakA kAla vo.ni 600-650 nirdhArita kiyA gayA hai| isaliye ina bajrayazake viSaya meM bhI eka saMkSipta sI jAnakArI prApta kara lenI ucita hai| tilloyapaNNatimeM inheM antima prajJAzramaNa kahA gayA hai| 'paNNasamaNesa carimo bairajaso NAma ohiNANImu' (ti pa. 4/1580) / zvetAmbarAcArya zrIdharmaghoSa (vi.saM. 1327) dvArA sa gRhIta jisa 'siridusamakAla-samaNasaMdha-yayaM' nAmaka paTTAvalIkA isase pahale AryamadhukI jainendra siddhAnta koza Page #503 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pariziSTa 488 nandisaMgha vicAra carcA karate hue unlekha kiyA gayA hai, usameM inakA nAma 'bAyarasena' ke rUpa meM nAgahastise pahale AtA hai aura tadanusAra inakA samaya bhI bI. ni. 617-620 nizcita kiyA gayA hai| parantu kalpasUtrako sthavirAvalI meM 'ajjavaira' nAmake do AcAryoMkA ullekha prApta hotA hai| donoM parasparameM guru ziSya kahe gae hai| 'ajjavaira pra0' kA kAla vI.ni 468-584 aura 'ajjavaira dvi.' kA vI. ni, 617-620 batAyA gayA hai| ina donoke pahale Aryamanu kA nAma AtA hai aura unake anantara nAgahastikA (tI 2/75-76) / uparyukta Ayarasena tathA isa ajjavaira dvi. kA kAla samAna dekhakara yaha anumAna hotA hai ki ye donoM eka hI vyakti the| parantu pahalI paTTAvalImeM Ayarasenase pahale nAmahastikA nAma AtA hai aura dvi. meM donoM ajjavairase pahale AryamadhukA nAma hai| pahalI meM AryamakSukA nAma nahIM hai aura dUsarImeM nAgahastikA / dUsarI ora tilloya paNNa timeM jinhe antima prajJA. zramaNa kahA gayA hai ve yativRSabhake dAdA guru arthAt nAgahastike guru ye 'bajjavaira' dvi. hI pratIta hote hai| isaliye yahA~ ina donose pahale jo AryamakSukA nAma diyA gayA hai vaha vicAraNIya ho jAtA hai, kyoMki uparyukta kAloMke anusAra unakA kAla vI. ni 467 prApta hotA hai (to, 2/76) jabaki inakA kAla vI. ni.600-650 nirdhArita kiyA jA cukA hai / isa vipratipaktikA samAdhAna prApta karane ke liye hama kaha sakate hai ki ajjavara kI bhA~ti AryamaMkSu nAma ke vyakti bhI do hue hoM yaha bAta asambhava nahI hai| yahA~ jinakA ullekha kiyA gayA ve AryamA prathama ho aura vahAM jinakA ullekha kiyA gayA hai ve dvitIya hoN| 5. yativRSabhAcArya Apa AyamaMkSuke ziSya tathA nAgahastike antevAsI kahe gae hai| inake dvArA prApta A0 guNadharadeva ke 'pejjadosapAhu' viSayaka jJAnako inhone hI 6000 caNi sUtra racakara 'kaSAya pAhuDa' ke rUpame lipibaddha kiyA thaa| (de. zIrSaka n03)| isake atirikta 'tigloyapaNNati' bhI ApakA eka prasiddha grantha hai| nimna sAkSyoko samakSa rakhakara vidvAnoMne Apake kAla kA sunizcita avadhAraNa kiyA hai(1) vI.ni 68 meM vidyamAna A nAgahasti ke Apa antevAsI the| (2)-bI ni. 663 683 meM vidyamAna A. bhUtabalikRta SaTkhaNDAgamameM kaSAyaprAbhRtake aneko aise abhimatokA ullekha hai jinhe dhavalAkAra zrI vIrasena svAmIne tantrAntara kahA hai| (3)sarvArtha siddhi (vi. za6, zrI. ni. za 10) aura vizeSAvazyaka bhASya (vi.606, bI, ni.1136) meM Apake abhimatoMkA ullekha prApta hotA hai| (4) vi. 515 (vI.ni 185) meM racita A0 sarvanandike 'loka vibhAgakA ullekha tilloyapaNNa timeM pAyA jAtA hai / (5) tilloyapaNNatimeM dharmavyucchittikA kAla 20317 varSa pazcAta honA kahA gayA hai| (ti. pa. 4/1463) jisakA artha yaha hotA hai ki 21000 varSa pramANa paJcama kAlameM se 693 varSa bIta jAne ke samaya Apa vidyamAna the (6) tilloya paNNa timeM bIra nirvANa ke 1000 varSa pazcAda takake rAjAokA munizcita kAla diyA gayA hai| (ti pa 4/14661506) / ina sakala sAkSyoMpara se do pariNAma prApta hote hai| Adya tInake AdhArapara ApakA kAla A nAgahasti (vI, ni, 620) se lekara bhUtabali (vI ni. 683) taka kahIM honA cAhiye / ata' hama Apako vI. ni, za.. athavA vi. za 3 ke pUrvArdha meM sthApita kara sakate hai| parantu upAnta tIna sAkSyoMparase kucha vidvAn Apako vi.za.5-6 meM kaSipata karate hai| ina donoM kAloMke madhya itanA baDA antarAla hai ki kisI ekakA tyAga karane ke liye mAdhya honA paDatA hai| tahA~ Adya tona sAkSya itane prabala hai ki unakA tyAga kisI prakAra bhI sambhava nhiiN| isa liye upAnta tInake tyAgake liye samucita samAdhAnakA anveSaNa karanA caahiye| DA. jyotiprasAdajIne aitihAsika sAkSyake AdhArapara rAjAo ke kAlakI carcA karanevAlI gAthAoko kisI anya vyattike dvArA prakSipta mAna kara choDa diyA / (tI 2/86) / isI prakAra caturtha pramANake tyAgameM bhI yaha hetu diyA jA sakatA hai ki tilloyapaNatimeM yativRSabhane jisa loka vibhAgako carcA kI hai vaha vAstava meM sarvanandi kRta grantha nahIM hai, pratyuta 'loka vibhAga' viSayaka vaha jJAna hai jo ki AcArya paramparA dvArA nAgahastiko aura unake pAsase inako prApta huA thaa| isa prakAra yatibRSabhAcAryakA kAla vI ni,za 7, vi za 3 kA pUrvArdha, aura I za 2 kA uttarArdha ho samucita pratIta hotA hai / (tadanusAra inhe vI ni 670-700, vi 200-230, I. 143-173 meM sthApita kiyA jA sakatA hai| apane tilloyapaNati granthameM AcArya yativRSabha ne svayaM dharmako vyucchittikA kAla 20317 varSa pazcAt honA kahA hai| isakA artha yaha huA ki 21000 varSa pramANa pacama kAlake (21000-20317-683 varSa bIta jAneke samaya Apa vidyamAna the| bhagavAn vIrakA nirvANa pacama kAla prArambha honeke 3 varSa 8 mAsa pahale batAyA gayA hai (de mhaaviir)| isa prakAra bhI ApakA kAla (683+3 varSa 8 mAsa) 686 varSa 8 mAsa arthAta vI. ni 670-700 prApta hotA hai| pariziSTa4-(nandisaMgha vicAra) 1. cAra saMghoMkI sthApanA aba takake kathanapara se yaha avadhAraNa ho gayA ki bhagavAn vIrake nirvANake pazcAt gautama gaNadharase lekara arha vali taka unakA mUla saMgha avicchinna rUpase calatA rhaa| A ahaM balike yugame Akara yaha sagha jJAnakA atyanta hrAsa ho jAne ke kAraNa dhIre-dhIre vighaTita honA prArambha ho gayA aura isakA sthAna aneko avAntara sadhone le liyaa| AcArya arhaDalike viSayame yaha bAta sarva prasiddha hai ki pacavarSIya yuga pratikramaNake samaya unhone dakSiNa dezastha mahimA nagara (jilA satArA) meM eka mahAt yati sammelana kiyA thA, jisame 100-100 yojanake yati Akara sammilita huye the| unameM apane ziSyoke prati kucha pakSapAtakI bU dekhakara A aha line aneka saMghoM meM vibhAjita karake mUlasaghakI sattA samApta kara dI / yadyapi AcArya barake dvArA saMsthApita saMghoM meM nandisa gha AdikA nAmollekha bhI kiyA gayA hai, tathApi sAmAnya kathana honese isa bAtako siddhi nahIM hotI ki ina sAre saMghoMkI sthApanA unhone usI samaya kI thii| ho sakatA hai ki isase pahale bhI atyanta yogya apane ziSyokI adhyakSatAme ve aneka saMghokI nauMva DAla cuke ho| isase pahale hama yati sammelana kI carcA karate huye yaha bAta siddha kara cuke hai ki sihasaMgha, nandisaMgha, sena yA vRSabha sagha aura devasaMgha ina cAra saghoM kI sthApanA yati sammelana vAlo ghaTanAse bahuta pahale vI. ni. 575 me usa samaya huI thI jabaki apane cAra atyanta yogya tathA samartha ziSyoko parIkSA karaneke liye unhone unako pRthak-pRthak vikaTa sthAnoM meM varSAyoga dhAraNa karanekA Adeza diyA thaa| varSAyoga samApta ho jAnepara unakI sAmarthya se santuSTa hokara unhone una cAroMkI adhyakSatAme pRthak-pRthak ukta cAra sadhokI sthApanA kI thii| tahA~ nandi vRkSa jisakI chAyA kucha bhI nahI hotI hai usake nIce varSAyoga dhAraNa karanevAle ziSyako nandikI upAdhi prApta huI aura usakI adhyakSatAme jisa saMghakI sthApanA kI gaI usakA nAma nandisagha pdd'aa| tRNatala meMvarSAyoga dhAraNa karanevAle ziSyako vRSabhakI upAdhi prApta huI aura usakA saMgha vRSabha saMgha khlaayaa| isI prakAra siMhako guphAmeM jisane varSAyoga dhAraNa kiyA usake saghakA nAma sihasaMgha jainendra sidAnta koza Page #504 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pariziSTa aura devadattA nAmaka vezyAke nagara meM varSAyoga dhAraNa karanevAle ke saMghakA nAma devasaMgha paDA / (de pariziSTa 2/8) 2. navisaMgha balAtkAra gaNa usa nandivRkSa ke nIce varSAyoga dhAraNa karanevAle ye tapasvI hamAre prasiddha mAnandi AcArya ke atirikta anya koI nahIM hai, jinakI carcA pahale kI jA cukI hai (de. pariziSTa 2/1) / inake nAmake sAtha lagI huI nadi upAdhike kAraNa hI unake isa saghakA nAma nandisaMgha paDa gayA hai| isa sabakI eka paTTAvalI prasiddha hai jisameM AcAryoM kA pRthakapRthak kAla nirdeza kiyA gayA hai aura isaliye vaha itihAsajJoM ke liye bar3e mahatva kI vastu hai / yadyapi isa paTTAvalI ke kartA bhI vahI indranandi hai jinhone ki mUlasaghakI paTTAvalIkA saMkalana kiyA hai| aura ina dono paTTAvaliyoko apane zrutAvatAra meM eka sAtha nibaddha kiyA hai| parantu gautama gaNadhara lekara hRtamasi takke 683 varSoMkI gaNanA jisa prakAra unhone vIra nirvANakI apekSAse kI hai, prakAra isa paTTAvalI meM nahIM kI hai| 'bIrAt 462 vikramajanmAntara varSa 22, rAjyAntara varSa 4' arthAt vIra nirvANake 462 varSa pazcAt athavA vikrama janmake 22 varSa pazcAt athavA usake rAjyAbhiSeka se 4 varSa pazcAta zrI bhadrabAhu svAmI (dvitIya) huye / itanA kahakara unakA kAla 22 varSa, guptiguptakA 10 varSa mAghanandikA 4 varSa ityAdi - isa prakAra AcAryoMkA kAla nirdeza kara diyA gayA isa parase yaha spaSTa hai indranandine AcAryoMke kAla gaNanA, yahA~ vikramake rAjyAbhiSekakI vI ni 488 meM ghaTita mAnakara usakI apekSA ko hai| isaliye eka AcArya ke dvArA racita hote huye bhI dono pAliyoM diye gaye kAla paraspara meM mela khAte to nahIM hote| isa saMgatiko baiThAneke lie yahA~ dono paTTAvaliyokA tulanAtmaka adhyayana prastuta kiyA jA rahA hai / f 1 paTTAvalI meM AcAryoMkA jo kAla diyA gayA hai| usakI gaNanA vikrama rAjyako voni 488 meM mAnakara kI gaI hai, jabaki vidvAnoM ne isa mAnyatAko bhAnti pUrNa siddha kiyA (ve pariziSTa 1) / 2 isameM bhadrabAhu dvitIya tathA dalita) ke nAma sammilita kara diye gaye hai, jabaki saMgha ke sAtha paramparA guruke atirikta inakA anya koI sambandha nahIM hai| inhe namaskAra karake paTTAvalI vAstava meM mAnandi se prArambha kI gaI hai / 3. ina dono ke madhya lohAcAryakA nAma chor3a diyA hai jinakA kAla kI pArI meM 50 varSa diyA gayA hai / isakA kAraNa sambhavata yaha rahA ho ki Age-pIche bAleko namaskAra ho jAne para madhyavartIko vaha svaya prApta ho jAtI hai / 4. arhali (guptigupta) kA kAla yahA~ vI ni 565 se 575 taka kevala 10 varSa diyA gayA hai jabaki ukta paTTAvalI meM vaha 565 se 563 taka 28 varSa diyA gayA hai| isakA hetu yaha ho sakatA hai ki yahA~ unakA AcAryatva kAla diyA gayA hai aura vahA~ jIvana kAla / vI ni. 575 meM mUla saMghakA vighaTana honeke sAtha ApakA AcAryazva samApta ho jAtA hai parantu jIvana samApta nahIM hotA hai| vaha vI ni. 413 taka calatA rahA hai / 5 mAghanandikA kAla yahA~ vI ni 575 se 576 taka kevala cAra varSa diyA gayA hai, jabaki vahA~ 563 se 614 taka 21 varSa diyA gayA hai| isakA kAraNa sambhavata yaha rahA ho ki inake jIvanakI eka prasiddha ghaTanAke anusAra paTTa-prApti ke kucha kAla pazcAt ye cAritra se bhraSTa ho gaye the aura kucha dinoke yA 1-2 mahIne ke pazcAt dIkSita hokara apanI jJAna garimAke kAraNa puna AcArya padapara pratiSThita ho gae the (de pariziSTa 2/1) yahA~ kevala bhraSTa honese pahale vAlA kAla diyA gayA hai, puna prApta AcAryatva kA dvitIya kAla nahIM dUsarI ora inakI pUrNa nahIM hai| maha vAstava meM bIni 575 meM nandi saMghakI sthApanAse prArambha hotI hai / sAraNI meM do gaI yaha pUrvAvadhi vAstava meM inake pUrvavartI likI uttarAvadhi hai jo inhe pUvadhike rUpa meM prApta ho gaI hai| (niroSa hai * nandisaMgha vicAra pariziSTa 2/1) / 6 ina saba bAtoMko dhyAna meM rakhakara yadi ina tInake kAlakA nirNaya kiyA jAye to vikrama rAjyako vI. ni 488 meM mAnanevAlI A indranandikI uktike anusAra bhI inakA kAla mUlasaMghakesAtha sarvathA mila jAtA hai / 1 varSakA antara rahatA hai jise dUra karaneke liye bhadrabAhUke kAla meM 1 varSakI vRddhi kI jAtI hai| 489 1 isa prakAra tIna AcAryoMke kAlakI saMgati baiTha jAnepara bhI kundakunda tathA umAsvAmIke kAlake sAtha isakI saMgati nahIM baiThatI hai isa Apattiko dUra karaneke liye bandI yahA~ nirdiSTa kAlako vikramake rAjyAbhiSekase na mAnakara zaka saMvat mAnanekA sujhAva dete hai (sa.si / pra 78 ) / aisA karaneseM yadyapi kundakunda tathA umAsvAmI ke sAtha do saMgati baiTha jAtI hai. parantu prathama sInakA kAla gaDabaDA jAtA hai jisake samAdhAname parida gae isa zloka kI yAda dilAte hai- "guNadharadharasenAnvaya murvIH pUrvA parakramo'smAbhi na jJAyate / 131 / isake anusAra mUlasaghakI paTTAvalI (de, itihAsa 4/4 ) meM Apa yazobAhu tathA bhadrabAhu dvi ke madhya 3-4 nAma aura joDa denekA sujhAva dete hai, parantu aisA karane se A gharasena AdikA kAla gaDabaDA jAtA hai, isaliye isakA koI anya hI upAya socanA cAhiye / paTTAvalI meM kundakundakA kAla vi. rAjya saMvat 46 101 diyA gayA hai jo vIni 488 bAlI ukta mAnyatA ke anusAra vo. ni. 53756 AtA hai jabaki zaka saMvatkI apekSA vaha vI ni 654706 prApta hotA hai| donomeM 110 varSakA antara hai| isameM se lohAcArya bAle 50 varSa ghaTA denepara 67 varSa rahate hai| mASanandikA 506 se 614 takakA 35 varSa pramANa dvitIya AcAryatva kAla joDa liyA jAye to yaha antara saMkucita hokara kevala 31 varSa raha jAtA hai| ise yadi jinacandra ke 1 varSa pramANa kAla meM jor3akara unakA AcAryatva kAla 40 varSa banA deM to yaha antara paTa jAtA hai aura indranandikI mAnyatA zaka saMvat vAlI mAnyatAke tulya ho jAtI hai / nIcevAlI sAraNI meM ina dono dRSTiyokA tulanAtmaka adhyayana prastuta kiyA gayA hai / saMketa - pra. dRSTi - vikrama rAjyako zaka saMvat mAnakara / dvi dRSTivikrama rAjyako vIni 488 meM mAnakara 1 varSakI yathokta vRddhike sAtha bhadrA kAlakI gati baiThA seneke uparAnta usameM kramazaH agale agalekA AcAryatva kAla joDate jAnA aura sAtha sAtha usa AcAryatva kAla meM yathokta vRddhi bhI karate jAnA / pra dRSTi dvi dRSTi virA. bI.ni. kAla bI.ni. 4-26606-631 22 42-514 vizeSatA 1 294-516 ke samAna 2021-265 26-26631-641 10 265-575 18 275-513 nAma bhadrabAhu 2 lohAcArya ( mAyanandipra. AcAryatva 36 40 641-645 4 575-576 dvi. 25 201694 404 645-654 1694-823 39 23-644 kAla vRddhi 47 padma nandi kukunda46 101 644-006 umAsvAmI 101-142006-040 14 nandisaMpatti taka yati sammezana taka jainendra siddhAnta koza bhraSTa hone se pahale na dIkSAke mAda 52 264-706 49 706-40 23 747 - 770 | jaina itihAsAnusAra lohAcArya 1942-15274058 Age hi dRSTikA prayojana samA Page #505 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pariziSTa 3. jinacandra mandisaMpakI paTTAnahImeM ullikhita AcAyoMmeM se bhagA dvi tathA mAghanandi viSayaka vicAra pariziSTa 2 meM kara liyA gyaa| mAghanandike pazcAta kundakundake guru A, jinacandrakA nAma AtA hai / vidvadvasamAja meM bhI Apa kundakundake guru svIkAra kiye gae haiM / (de. kundakunda) paTTAvalI ke anusAra ApakA kAla vI. ni. 614-623 AtA hai parantu kundakundake kAlake sAtha saMgati baiThAneke liye paTTakAlamai 31 varSa joDakara inakI uttarAvadhi 623 kI bajAya 654 kalpita kara lI gaI hai| isaliye bhale hI inako usa rAdhike viSaya meM hameM sandeha vartatA ho ni inakI pUrvAvadhi mI. ni. 614 viSayameM hameM ama adhika sandeha nahIM raha gayA hai| yahA~ eka vipratipatti utpanna hotI hai| zvetAmbara saMparka Adi pravartakakA nAma bhI jinacandra kahA gayA hai aura unakA kAla bhI lagabhaga yahI batAyA gayA hai, kyoMki unake dvArA zvetAmbara saghakI yaha sthApanA vi. saM. 136 (bI ni 606) meM batAI gaI hai| inake dAdA guru bhadrabAhu gaNo baDhAye jAte haiM aura guruzAnyathAcArya jinakI yA karake ki ye zvetAmbara pI bane the (de zvetAmbara dUsarI ora kundakundake guru janayandrakA ullekha yahA~ kiyA jA rahA hai unake bhI dAdA guru nahIM to paDadAdA guru avazya bhadrabAhu hI the| isa parase yaha sandeha hotA hai ki ye donoM eka hI vyakti the| parantu kR kunda jaise mahAna AcAryake guru aise pora karmI hoM me bAda gale nahIM utrtii| donoMke guru bhI haiN| isa viSaya nizcita rUpase kucha kahA nahIM jA sakatA kyoMki kundakundake viSaya meM yaha mAta prasiddha hai ki inakA zvetAmbaroke sAtha bahuta baDA zAstrArtha huA thaa| jisameM unhoMne sarasvatI kI mUrti se yaha bAta kahalA dI thI ki disambara mata prAcIna hai (de.) isase yaha anumAna hotA hai ki avazya hI inake gurune inase zvetAmbara sadhake janma tathA zaithika parcA kI hogI aura usa saMghakI orase inake guruke prati kucha durvyavahAra huA hogA / yadyapi isa viSaya meM vidvAnoMne carcA karanA Avazyaka nahIM samajhA hai tadapi isa sthala para usakI carcA karanA mujhe Avazyaka pratIta hotA hai| isa viSaya meM yahA~ vicArakoMke samakSa eka kliTa kalpanA prastuta karatA hU~ jisako yuktatA athavA anuyuktatA ke viSaya meM mujhe kucha bhI Agraha nahIM hai| bahuta sambhava hai ki ye donoM eka hI vyakti ho / bhadrabAhu ke kAcA jo bhAga dakSiNako ora na jAkara ujjainImeM ruka gayA thA usane paristhiti se bAdhya hokara ardhaphAlaka saMghakA rUpa dhAraNa kara liyA thA jo vi. saM. 136 taka usI rUpameM vicaraNa karatA rahA (de. zvetAmbara) ho sakatA hai| kivi. saM 126 me isa AcArya zAntyAcArya ho aura unake ziSya jinacandra ho / zAntyAcArya ne jaba saMghase prAyazcita pUrvaka apanA sthitikaraNa karane kI bAta kahI to inhone kucha SaDyantra karake unheM maravA diyA aura bedhaDaka hokara apanA zaithivya poSaNa karaneke liye sAMgopAMga zvetAmbara saMghakI nIMva DAla dI / yadyapi usa samaya nAsanAse prerita hokara inhoMne yaha pora anartha kara DAlA tadapi brahmahatyAkA yaha mahApAtaka inake antaSkaraNako bhItara hI bhItara jalAne lgaa| bahuta prayatna karane para bhI jaba vaha zAnta nahIM huA to ye digambara saMghakI zaraNa meM Aye kyoMki apanI jJAna garimA tathA tapazcaraNa ke kAraNa usa samaya A. mAghanandikA teja dizAoM vidAzAoM meM vyApta ho rahA thaa| guruke caraNoMmeM loTakara AtmaglAnise prerita ho Apane apane duSkRtyako ghora nA kI aura khule hRdayase AlocanA karake unase prAyazcita deneke liye prArthanA kii| mitra zatrumeM samacitta paramopakArI guru ne unake hRdayako zuddha huA dekhakara unheM samucita prAyazcita diyA aura unheM puna dIkSA dekara apane nandisaMgha vicAra saMgha sammilita kara liyaa| 5-6 varSa paryanta ugra tapazcaraNa karake jinacandane apanI samasta kAlimAyeM dho DAlI aura jinendra ke samIcIna zAsana meM candrakI bhA~ti udyota phailAne lage / sakla saMgha ke sAtha apane guruke bhI ve vizvAsapAtra bana gae bilkula usI prakAra jisa prakAra ki brAhmaNa indrabhUti bhagavAn mhaaviirke| guru pravara bhASanandine svayaM apane hI ni14 meM unheM saMparka paTTapara AsIna kara diyA aura unakI chatrachAyAmeM sakala saMgha jJAna tathA cAritrameM unnata hone lagA / isa ghaTanAke 8-6 varSa pazcAt bI. ni. 623 meM kundakundane unase dohA dhAraNa kii| digambara saMghake AcArya bana jAneke kAraNa avazya hI inake Upara zvetAmbara saMghakI orase kucha ApattiyeM AI hoMgI jinheM inhoMne samatA sahana kiyaa| parantu ziSya honeke nAte kundakunda use sahana na kara sake aura AcArya padapara pratiSThita hote hI zvetAmbara sake isa anIti pUrNa duvyavahArako rokane tathA apane saMpakI rakSA karaneke liye unhoMne usake sAtha muMhadara muMha hokara zAstrArtha kiyA / kundakunda ke tapa tathA tejake samakSa vaha saMgha Tika na sakA aura lajjA tathA bhaya vaza use apanI pravRttiyeM roka lenI pddii| 40 4. umAsvAmI (gRDhapiccha) paTTAvalI meM jinacandra pAcAda] kundakundakA aura unake pazcAt pickA nAma AtA hai| kundakundake viSaya meM vistRta carcA dvitIya khaNDa meM yathAsthAna nibaddha hai, puna. usakA ullekha yahAM karanA nyAyaviruddha hai| inake ziSya ke viSayameM kucha manakArI denA avazya yahA~ prayojanIya hai| inakA nAmollekha nandisaMgha ke balAtkAragaNa tathA dezIyagaNa donoM hI gaNoMmeM prApta hotA hai / malAkAra vAlI pUrvokta paTTAvalI meM inake ziSya lohAcArya tu matAye gae haiM aura dezIyagaNa meM balAkapiccha / isase yaha jAnA jAtA hai ki Apake do ziSya the / unameMse lohAcArya tR balAtkAra gaNake AcAryapada para pratiSThita hue aura mAkapA adhyakSatA meM isa saMghakA dezIyagaNa utpanna huA jo Age jAnepara puna do zAkhAoM meM vibhA jita ho gayA-guNananda zAlA aura gotAcArya zAkhA / (de. itihAsa 7 / 9.5) 1 nAma nimna uddharaNoMse patA calatA hai ki ApakA asalI nAma umrAsvAmI thA aura kisI eka vizeSa ghaTanAke kAraNa gRddhapikI upAdhi Apako prApta ho gaI thii| Apa hI digambara tathA zvetAmbara donoM AmnAyoMmAnya tattvArtha sUtra kartA haiM / gha. 4/15.2/316 taha gahiriyappAsidacatyamutte vinApariNAma kriyAH paratvApare ca kAlasya divyAloparuvido gUDha picchAcArya ke dvArA prakAzita tattvArthasUtrameM vartamApariNAma kiyA paratvAparatve ca kAlasya' kaha kara dravyakAlakI prarUpaNA kI gaI hai| zla.vA./mU./pR. 6 etena gRddhapicchAcAryaparyantamunisUtreNa vyabhicAratA nirastA / - isaparase gRddhapicchAcArya paryanta munisUtra ke dvArA vyabhi cAra nirasta kara diyA gyaa| tatvArtha sUtrakI aneka pratiyome upalabdha antima padya-taravArtha karAra gRcchakSita vande gaNIndrasaMjAtamumAyAmImunIdharam |gautm gaNadharakI paramparAmai prApta tatvArtha sUtrake kartA umAsvAmIko mai praNAma karatA jo gRddhapicchake nAma se upalakSita kiye jAte haiM / pArzvanAtha carita (vAdirAja kRta) 1/16 atuccha guNasampAtaM gRddhapiccha to'smi tam / pakSIkurvanti yaM bhavyA nirvANAyotpatiSNavaH // AkAzamai uDanekI icchAvAle pakSI jisa prakAra apane kA sahArA dete haiM, usIprakAra mokSarUpI nagara ko jAneke lie bhavyaloga jisa munIzvarakA sahArA lete hai usa mahAmanA agaNita guNoMke bhaNDArasvarUpa piccha nAmaka munirAja ke liye merA savinaya namaskAra hai| jainendra siddhAnta koza Page #506 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pariziSTa nandisaMgha vivAra kucha nidvAt tattvArtha sUtrakA krtA kundakundako mAnate hai, parantu vistRta samIkSA kara ke paM0 jugala kizora jI mukhtArane isa matakA nirAkaraNa kiyA hai| (de. jaina sAhitya aura itihAsa para vizada prakAza / pR. 102-105), (tI. 2 / 147) 3. anya paricaya premI jI Apako yApanIya saghakA kampita karate hai (gha 17.56HL. Jain), parantu pa. kailAza canda jI ko yaha mata mAnya nahIM hai| (je. 20234). Apa kundakundake ziSyathe aura inake ziSya balAka piccha the| (de. itihAsa 711.5), (uparyukta zilAlekha saM. 105) / isaliye tattvArthasUtrameM Apane kundakunda ke cAstikAya niyamasAra Adi granthoMkA anusaraNa kiyA hai (jai 2/263-264), (tI. 2/156) / ApakI Ayu 84 varSa aura AcAryakAla 40 varSa 8 mAsa hai / (tI.2 inake atirikta zravaNabelagola se prApta zilAlekha saM.40,42,43,47.50. 105.106 meM umAsvAmIkA apara nAma gRdvapiccha pAyA jAtA hai aura eka abhilekhameM isa upAdhike sArthakya kI bhI carcAkI gaI hai| (de. zilAlekha saMgraha | bhAga 1) zilAlekha saM 108/1210-211 abhUtumAsvAtimuni, pavitra baMze tadIye sklaaryvedii| sUtrIkRtaM yena jinapraNItaM zAstrArtha jAtaM munipuGgavena / sa prANisaMrakSaNasAvadhAno babhAra yogI kila gRdhrapakSAn / tadA prabhRtyeva budhA yamAhurAcAryazabdottaragRpiccham / zilAlekha saM.43/pra.43 abhUdumAsvAtimunizvaro'sAvAcArya zabdottaragR piccha |tnvye tatsadvazo'sti nAnyastAtkAlikAzeSapadArtha vedIAcArya kundakunda ke pavitra vazame sakalArtha ke jJAtA umAsvAti munIzvara hue, jinhoMne jinapraNIta dvAdazAGgavANIko sUtroMmeM nibaddha kiyaa| ina AcAryane prANirakSAke hetu gRhapicchoko dhAraNa kiyaa| isI kAraNa ve gRdhapicchAcArya ke nAmase prasiddha hue| zilAlekha saM. 105/5. 118 zrImAnumAsvAtiraya yatIzastattvArthasUrya prakaTIcakAra |ynmuktimaargaacrnnodhtaanaa pAtheyamAdhyaM bhavati prjaanaa|| tasyaiva ziSyo'jani gRddhapiccha-dvitIyasaMjJasya balAkapiccha / yarasUktiratnAni bhavanti loke muktayaGganAmohanamaNDanAni |-tiyoNke adhipati zrImAn umAsvAtine tattvArtha sUtrako pragaTa kiyA, jo mAkSamArgake AcaraNa meM udyata mumukSujanoM ke liye utkRSTa pAtheya hai| unhIMkA gRddhapiccha dUsarA nAma hai| inake eka ziSya balAkapiccha the| jinake sUktiratna mukti aMganAke mohana karaneke liye AbhUSaNoMkA kAma dete hai| 2. tattvArthasUtrake racayitA ukta prakAra digambara sAhitya tathA abhilekhIkA adhyayana karanese yaha jJAta hotA hai ki tatvArtha sUtrake racayitA gRddhapicchAcArya, apara nAma umAsvAmI yA umAsvAti hai| isa parase zvetAmbara vidvAna paM. sukhalAla jI apanI tatvArthasUtra (vivecana) kI prastAvanAmeM tattvArthasUtrake kartA gRvapiccha umAsvAmI ko na mAnakara vAcaka umAsvAtiko mAnate hai| parantu unakA yaha kahanA ghaTita nahIM hotA kyoMki vAcaka umAsvAtike dvArA racita zvetAmbaramAnya tattvArthAdhigama nAmaka zAstra vAstavame tavarthisUtra na hokara usakA bhASya hai| isaliye ve ina umAsvAtise bhinna hai / (tI. 2/148,151), (jai 2/228,244) 4. samaya nandi saMghakI paTTAvalI meM inakA samaya vikrama rAjyAbhiSeka ko bIra nirvANa 488 meM mAnakara usake 101 varSa pazcAta prArambha kiyA hai| jisake anusAra vaha vI. ni. 581-630 prApta hotA hai / parantu vidvajjanabodhakake nimna padaparase vaha nizcita rUpase vI.ni. 770 (vi. 300) batAyA gayA hai| vidvajjanAMdhaka-varSasaptazate caiva saptatyA ca vismRtii| umAsvAmimuni jarjAta kundakundastathaiva ca / - vIra nirvANa saMvata 770 (vi. 300) meM umAsvAmI muni hue aura usI samaya (isase kucha pUrva) kundakundAcArya bhI hue / (sa. si /--.78 // 1. phUlacanda) (tI. 2/152), (jai. 21280) (tattvArthAdhigama /pra 5/ premI jii)| DA upAdhyeyane kundakundakA kAla I.za 1 siddha kiyA hai / umAsvAmIko isase kucha pazcAta honA cAhiye / isaliye inhe hama I za. 1 ke antima caraNa aura I za 2 ke prathama caraNa meM pratiSTita kara sakate hai| tI 2/153) / pa, kailAzacanda jI ne vidvajjanabodha ke anusAra inakI uttarAvadhi bI.ni. 770 aura pUrvAvadhi vI.ni. 706 (kundakunda kI pUrvAvadhi) mAnakara inhe vI.ni 706 770 athavA vi. za 3 ke anta (I. za 12 meM sthApita kiyA hai / ) (jai.2/272) / tattvArthasutrake racanA kAlaparase bhI isakI puSTi hotI hai| (de. tattvArtha sUtra) samApta jainendra siddhAnta koza