________________
જૈન તત્ત્વજ્ઞાન કે જેનદર્શનનો જે વૈચારિક વિભાગ છે. તેનો આધાર (૨) જે આરાધનાથી વેર-ઝેર, રાગ-દ્વેષાદિ વિભાવ રૂપ ચાર નિક્ષેપ છે. જૈન તત્ત્વજ્ઞાનના કોઈપણ વિષયને સાંગોપાંગ શત્રુઓ વશ થાય, તે આરાધના આવશ્યક છે. રીતે સમજવા માટે સાત નય અને ચાર નિક્ષેપની જાણકારી અત્યંત આવશ્યકક્ષત એક શ્રુતસ્કંધ રૂપ છે, તેના છ અધ્યયન છે. જરૂરી છે. શબ્દના અર્થ, ગૂઢાર્થ અને રહસ્યાર્થને જાણવાની પદ્ધતિ ચાર નિક્ષેપની દ્રષ્ટિએ તેની વિચારણા કરાય છે. નામ આવશ્યક, તે જ અનુયોગદ્વારનો વિષય છે.
સ્થાપના આવશ્યક, દ્રવ્ય આવશ્યક, ભાવ આવશ્યક. પ્રસ્તુત આગમમાં દ્રવ્યાનુયોગની પ્રધાનતા છે, શાસ્ત્રકારે નામ આવશ્યક :- કોઈ સજીવ કે અજીવ પદાર્થનું ગુણાદિનું મંગલાચરણ રૂપે પાંચ જ્ઞાનનું કથન કરીને ચાર દ્વારના માધ્યમથી અપેક્ષા રાખ્યા વિના આવશ્યક એવું નામ રાખવું તે નામ આવશ્યક અનુયોગ - વિસ્તૃત વ્યાખ્યાની પદ્ધતિને સમજાવી છે.
પાંચજ્ઞાન :- જેના દ્વારા વસ્તુનો બોધ થાય તે જ્ઞાન છે. આત્મા સ્થાપના આવશ્યક :- ભાવ રહિત કોઈ પણ પદાર્થમાં આ સ્વયં જ્ઞાન સ્વરૂપ છે. તેમ છતાં જ્ઞાનાવરણીયકર્મના ક્ષયોપશમની આવશ્યક છે, તેવી સ્થાપના કરવી તે સ્થાપના આવશ્યક છે. તીવ્રતા-મંદતાના આધારે જ્ઞાનના પાંચ ભેદ કર્યા છે.
દ્રવ્ય આવશ્યક :- જે અતીત અને અનાગતભાવનું કારણ છે, અતિશાનઃ- પાંચ ઈન્દ્રિય અને મનની સહાયતાથી યોગ્ય દેશમાં તે દ્રવ્ય છે. જે વ્યક્તિએ ભૂતકાળમાં આવશ્યક રૂપ પરિણામનો રહેલા પદાર્થને જાણે તે મતિજ્ઞાન કે આભિનિબૌધિક જ્ઞાન છે. અનુભવ કરી લીધો છે અથવા ભવિષ્યમાં કરવાના છે, તેવા
શ્રુતજ્ઞાન - મતિજ્ઞાનથી ગ્રહણ કરેલા અર્થની વિશેષ વિચારણા આવશ્યકના ઉપયોગથી શૂન્ય સાધુના શરીરને દ્રવ્ય આવશ્યક કહે કરવી તે શ્રુતજ્ઞાન છે.
અવધિજ્ઞાન :- ઈન્દ્રિય કે મનની સહાયતા વિના સાક્ષાત દ્રવ્ય આવશ્યકના બે ભેદ છે (૧) આગમત : દ્રવ્ય આવશ્યક આત્માથી મર્યાદિત ક્ષેત્રમાં રહેલા રૂપી પદાર્થોનું જ્ઞાન થાય તે અને (૨) નો આગમત : દ્રવ્ય આવશ્યક. અવધિજ્ઞાન છે.
આગમત : દ્રવ્ય આવશ્યક :- જે વ્યક્તિ આવશ્યકના અર્થને મન:પર્યવસાનઃ- અઢીદ્વીપ ક્ષેત્રમાં રહેલા સંજ્ઞી જીવોના મનની જાણે છે, પરંતુ વર્તમાનમાં તેના ઉપયોગથી રહિત હોય તે પર્યાયને જાણે તે મનઃપયર્વજ્ઞાન છે.
આગમત : દ્રવ્ય આવશ્યક છે. કેવળજ્ઞાન :- ત્રણ લોકના સર્વ દ્રવ્યોની ત્રણે કાલની સર્વ નો આગમત : દ્રવ્ય આવશ્યક :- તેના ત્રણ ભેદ છે. પર્યાયોને એક સમય માત્રમાં જાણે તે કેવળજ્ઞાન છે.
(૧) શશરીરનો આગમત: દ્રવ્ય આવશ્યક - ભૂતકાળમાં જેણે આ પાંચ જ્ઞાનમાં ચાર જ્ઞાન મૂક છે, તેનું આદાન - પ્રદાન આવશ્યકના અર્થને જાણ્યો હતો તેવો જ્ઞાતાનું મૃત શરીર થતું નથી. એક માત્ર શ્રુતજ્ઞાનનું જ આદાન - પ્રદાન થાય છે. જ્ઞશરીરનો આગમત : દ્રવ્ય આવશ્યક છે. તેથી શાસ્ત્રકારે શ્રુતજ્ઞાનના ઉદ્દેશ, સમુદેશ, અનુજ્ઞા અને (૨) ભવ્ય શરીરનો આગમત : દ્રવ્ય આવશ્યક :- ભવિષ્યમાં અનુયોગનું કથન કર્યું છે. શિષ્યને સૂત્ર અને અર્થની વાંચના આવશ્યકના અર્થને જાણશે તેવા બાળકનું શરીર ભવ્ય શરીરનો આપવી, તે ઉદ્દેશ છે. બે ત્રણ વાર વાંચના આપી સૂત્ર-અર્થ આગમત : દ્રવ્ય આવશ્યક છે. પરિપક્વ કરાવવા તે સમુદેશ છે. વાંચના પ્રાપ્ત શિષ્યને વાંચના આ બે ભેદમાં ઉપયોગના અભાવની પ્રધાનતા છે. આપવાની આજ્ઞા પ્રદાન કરવી તે અનુજ્ઞા છે અને સૂત્ર તથા અર્થને (૩) તતિરિક્તનો આગમત : દ્રવ્ય આવશ્યક - તેના ત્રણ વિસ્તારથી સમજાવવા તે અનુયોગ છે.
ભેદ છે, તે ત્રણે ભેદમાં ક્રિયાની પ્રધાનતા છે. શ્રુતજ્ઞાનના બે ભેદ છે, અંગપ્રવિષ્ટ અને અંગબાહ્યશ્રત. (અ) લૌકિક - સંસારી જીવોની સ્નાન, મંજન આદિ આવશ્યક અંગબાહ્યશ્રુતના બે ભેદ છે. કાલિકશ્રુત અને ઉત્કાલિકહ્યુત પ્રવૃત્તિઓ લૌકિક દ્રવ્ય આવશ્યક છે. ઉત્કાલિકશ્રુતના બે ભેદ છે. આવશ્યક અને આવશ્યક વ્યતિરિક્ત. (બ) કુબાવચનિક:- મિથ્યાત્વીઓના આવશ્યક વિધિ વિધાનો શ્રુતજ્ઞાનનો વિષય વ્યાપક છે, તેના અનેક ભેદ પ્રભેદ છે. તેમાંથી - ધૂપ, દીપ, યજ્ઞ, હોમ - હવન આદિ કુમારચનિક દ્રવ્ય આવશ્યક શ્રુતનો અનુયોગ, તે પ્રસ્તુત આગમનો વણ્ય વિષય છે. આવશ્યક છે. આવશ્યક શ્રુત :
(ક) લોકોત્તરિક :- મોક્ષના કારણભૂત સાધના ભાવ રહિત સાધુ-સાધ્વી, શ્રાવક, શ્રાવિકા - આ ચતુર્વિધ સંઘને આવશ્યક કે ઉપયોગ વિના કરવી તે લોકોત્તરિક દ્રવ્ય આવશ્યક છે. કરવા યોગ્ય અનુષ્ઠાનને આવશ્યક કહે છે.
ભાવ આવશ્યક :- આવશ્યકના જ્ઞાન અને ઉપયોગપૂર્વકની આવશ્યક શબ્દને ભિન્ન ભિન્ન વ્યાખ્યાઓથી સમજી શકાય છે. ક્રિયાને ભાવ આવશ્યક કહે છે, તેના પણ બે ભેદ છે. (૧) આગમત
(૧) આત્માને ગુણોથી આવાસિત કરે, તે અનુષ્ઠાન : ભાવ આવશ્યક અને (૨) નો આગમત : ભાવ આવશ્યક. આવશ્યક છે.
(૧) આવશ્યકના અર્થજ્ઞાન અને ઉપયોગયુક્ત હોય તે એપ્રિલ - ૨૦૧૮ ''ગદષ્ટિએ ગ્રંથ-ભાવન’ વિશેષાંક - પબદ્ધ જીવન
૫૩
