________________
આ શાન્તસુધારસનું ગાન અને તેનું શ્રવણ, તેનું ગુંજન અને સમય, નસીબ અને નિયતિ - બધું સાનુકૂળ હશે તે તે બન્નેએ તેનું રટણ, જીવને શાતા આપે છે. ચિત્તને ઠારે છે. જીવનની મારી વાતને સ્વીકારી લીધી. એ સાથે જ ચાલુ થઈ - અમારી બેઠકો. પીડાઓને જીરવવાનું બળ બક્ષે છે. જીવનની યથાર્થતાઓ સમજાવે સંસ્કૃત વાચનાનું વાંચન, પદો અને વાક્યોના વિભાગ, અક્ષરો છે. જીવનને અને આપણા સ્વભાવને પણ, શાન્ત, મધુર, સહિષ્ણુ, તથા જોડાક્ષરોના ઉચ્ચારો, લઘુ-ગુરુના સ્વર ભાર, પરંપરામાં સહ્ય, સહજ અને ઉદાર બનાવે છે. વિનયવિજયજીએ આપણા જીવન તે તે શ્લોકો અને ઢાળોને ગાવાની પદ્ધતિ અને એવું બધું એ ઉપર વરસાવેલી આ અદ્દભૂત અને અસીમ અનુકંપા છે. આપણે બેઠકોમાં ચર્ચાતું રહ્યું. અમિતની શીખવાની અને ગ્રહણ કરવાની તેમાં હાઈએ અને પાવન બનીએ.
તત્પરતા, સૂત્ર અને હોંશ જોઈને મને નિશ્ચય થયો કે હવે મારું
સ્વપ્ન સાકાર થવાનું. વર્ષોથી સાંભળતો - જોતો - ગણતો આવ્યો છું કે એ બન્ને જણે તહેદિલથી આનું ગાન તૈયાર કર્યું. બહુ મહેનત ગીતગોવિંદની અષ્ટપદી આજે પણ ગવાય છે, તેનાં લઘુચિત્રો કરીને તૈયાર કર્યું. વિવિધ શહેરોમાં વારંવાર સંઘ-સભા-સમક્ષ અને પોથી ચિત્રો બને છે, અને તેના ઉત્સવો પણ થાય છે. વળી, તેનું ગાન પણ તેમણે કરી બતાવ્યું. તેમના ગાનની વિશેષતા તેનાં પુરાતન લઘુચિત્રોના ગ્રંથો જોયા. ઓરિસ્સન સ્ટાઈલમાં માત્ર તેમની ગાયકી નહોતી, પણ ગાનવેળા તેમનામાં અનુભવાતી કોતરેલાં તાડ-ચિત્રો જોયાં. તેની કેસેટો મેળવી. એટલે ખ્યાલ ભાવુક તન્મયતા હતી. એ ભાવુકતા તેમનાં હૈયાંને તો વલોવતી આવ્યો કે સદીઓ - પુરાણું, જીવનના ઉલ્લાસનું એ ગીતકાવ્ય, જ, પણ સભાને પણ મુગ્ધ કરી મૂકતી. પ્રજાની ચેતના સાથે કેવું ઓતપ્રોત હશે!
દરેક ગાન પછી અમે ફરી ફરી બેસતાં, અને ઉચ્ચારો વિષે, એ ક્ષણે મારા માનસપટ પર શાન્તસુધારસ ઉપસી આવતું - રાગો વિષે, સ્વરભાર તથા ગતિ વિષે ઊંડાણથી ચર્ચા કરતા અને હંમેશા. મને તીવ્રતાથી થતું કે આવું બધું શાન્ત સુધારસ અંગે જરૂરી પરિવર્તનો કરતાં. ક્યારે થશે? ક્યારે અવસર મળે ને આના વિષે આવું કાંઈક એ સઘળી મહેનતનું પરિણામ તે આ, શાન્તસુધારસ-સામગ્રી આયોજન કરું, એમ થયા કરતું.
કે શાન્તસુધારસ-પેક. મારું સ્વપ્ન હતું: શાન્તસુધારસ ઘેર ઘેર ગવાતું થાય તે મને દેખાતું એમાં. જનસાધારણ લગી આ સંસ્કૃત ગીતકાવ્ય પહોંચાડવું એક દિલદાર મિત્ર હતાઃ દિનકર પારેખ. તેમણે મને પુસ્તકોની એવો સંકલ્પ મનોમન થતો રહેતો.
દુનિયાનો અભૂત પરિચય અને પ્રવાસ કરાવ્યો. તેઓ નિત્યનવાં મને યાદ આવે છે સંગીતકાર હીરાભાઈ ઠાકર - બાવીસેક પુસ્તકો મેળવે ને મોકલે. એમાં ઓશોનાં હોય તો ઝેનનાં પણ વર્ષ પહેલાં એમની પાસે આનું ગાન કરાવવાની મેં તૈયારી કરેલી. હોય. ઝેનનું Zen Koan Pack નામે એક બોક્સ તેમણે મોકલેલું. આખો ગ્રંથ ગુજરાતી લિપિમાં અને મોટા અક્ષરોમાં લખીને તેઓને એવું જ બીજું બોક્સ ઓશોનું પણ. બન્નેમાં મસ્ત કાર્ડસ (Card આપેલો; જેના ઢાળ સાથે મળીને બેસાડતો; અને તેમણે અભ્યાસ set) અને તેનો ઉપયોગ કરવાની સૂચના સાથેનું, તે તે માર્ગનો કર્યા પછી ગાવાની સહમતી પણ દર્શાવેલી. દુર્ભાગ્યે, તેઓ વહેલાં પરિચય કરાવતું રૂપકડું પુસ્તક હતું. એ બોક્સ હાથમાં આવ્યાં તે ચાલ્યા ગયા, તે વાત પડતી મૂકાઈ ગઈ.
ક્ષણે જ મનમાં એક સંકલ્પ થયોઃ ક્યારેક જૈન માર્ગનાં પણ આ વર્ષો પછી, તો પણ બારેક વર્ષ તો થયાં, ઈન્દુબેન પંડિતનો પ્રકાશનો હું કરીશ. સંપર્ક થયો. તેમને આ વાત કરતાં તેમણે તૈયારી દર્શાવી. તો બીજરૂપે એ સંકલ્પ ચિત્તમાં ધરબાઈ ગયો. પછી તો આ તેમને અને શિરીષ પંડિતને આ કાવ્યગ્રંથના ઉચ્ચારો માટે તૈયાર પ્રકારનાં અનેક પ્રકાશનો ઉપલબ્ધ થતાં ગયાં. છેલ્લે ભાઈ શ્રેણિક કર્યા. તેમણે જાહેરમાં તે કાવ્ય ગાયું. પહેલો પ્રયત્ન થકવી દેનારો, દ્વારા કબીર સામગ્રીનું બોક્સ પ્રાપ્ત થયું ત્યારે મેં તેને કહ્યું: બીજો પ્રયત્ન આશાસ્પદ, અને ત્રીજો ઉપક્રમ મહદંશે સફળ. તેમનું શાન્તસુધારસનું આવું બોક્સ કરીએ! એ હોંશીલો યુવા મિત્ર ગાન શાસ્ત્રીય ઢબનું હોવા છતાં લોકભોગ્ય કે લોકગમ્ય જરૂર તત્કણ તે માટે તૈયાર થઈ ગયો. એનું પહેલું અને હવે લાગે છે તે રહ્યું.
રીતે અધકચરું પરિણામ તે ગયા વર્ષે, ઈ.સ. ૨૦૧૫ માં તૈયાર પણ મારું લક્ષ્ય હજી સર નહોતું થતું. એ માટે આને - તેને થયેલું શાન્તસુધારસનું વજનદાર આલ્બમ. એમાં અમે મૂળ કાવ્યવાત કરતો જ રહ્યો. એવામાં એક કાર્યક્રમમાં ભાઈ અમિત ઠક્કર પુસ્તિકા સાથે ઈન્દુબેનની તથા અમિતની - અમે બન્ને સીડી આપી. તથા બહેન દીપ્તિ દેસાઈ મળી ગયાં. બન્ને યુવાન બન્ને સશક્ત પેલાં સ્વપ્નને સાકાર કરવાની દિશામાં એ અમારું પહેલું ડગ હતું. ગાયક. ગાનની અનેક વિદ્યાઓ તેમને હસ્તગત. પ્રયોગોના અને એમાં અમે સફળ એ રીતે થયા કે સેંકડો લોકો, સ્ત્રીઓ અને માણસ. મેં તેમને શાન્તસુધારસની વાત કરી, અને મારું સ્વપ્ન પુરુષો, એ સીડીના સહારે શાન્ત સુધારસ ગાતાં થયાં અને યાદ પણ સમજાવ્યું.
કરતાં થયાં. આનાથી અમારા સહુનો ઉત્સાહ વધ્યો અને આ ‘ગદષ્ટિએ ગ્રંથ-ભાવન’ વિશેષાંક - પ્રબુદ્ધ જીવન
એપ્રિલ - ૨૦૧૮
