________________
યોગદ્રષ્ટિ સમુચ્ચય - સટીક ધ્યાનાર્હ સંશોધન - સંપાદન
આ. શ્રી વિજયશીલચંદ્રસૂરિશિષ્ય મુનિ વૈલોક્યમડનવિજય જૈન-જૈનેતર વિવાદ જગતમાં ખુબજ આદર અને સ્નેહથી લેવાતું નામ એટલે આચાર્યશ્રી વિજયશીલચંદ્રસૂરિ, શ્રી વિજયનેમિસૂરિ સમુદાયના આચાર્યશ્રી વર્તમાન પ્રબુદ્ધ આચાર્યોમાંના એક છે. જૈન શાસ્ત્રો - આગમોના ઊંડા અભ્યાસી છે. સંસ્કૃત - પ્રાકૃત, જુની ગુજરાતી ભાષા પર અસાધારણ પ્રભુત્વ ધરાવતા આચાર્યશ્રીના માર્ગદર્શન હેઠળ ‘અનુસંધાન' નામક સંશોધન - વિવેચનનું સામયિક પ્રગટ થાય છે. બહુઆયામી વ્યક્તિત્વના સ્વામી આચાર્યશ્રી સારા કવિ, ઉત્તમ વક્તા, ઉમદા લેખક-વિવેચક હોવાની સાથોસાથ જૈન શ્રમણ પરંપરાના એક સંનિષ્ઠ સંવાહક છે.
મહાન યોગાચાર્ય શ્રી હરિભદ્રસૂરિ વિરચિત યોગગ્રંથો, પરિશીલનતા ફળસ્વરૂપ હતો. તે વાત તે વખતે જ સમજાઈ ગયેલી. ભારત વર્ષીય પ્રાચીન યોગસમૃદ્ધિનો આપણને સાંપડેલો અમૂલ્ય ફલતઃ નાનપણથી જ આ ગ્રંથ પ્રત્યે એક પ્રકારનો ખાસ અહોભાવ વારસો છે. યોગવિષયક મૌલિક વિચારણા, નવલી રજૂઆત, વિવિધ ચિત્તમાં બંધાઈ ગયેલો.” યોગપરંપરાઓનો સરસ સમન્વય વગેરે ઉમદા તત્ત્વો તો આ આ ગ્રંથની સ્વપજ્ઞ ટીકા સાથેની તાડપત્ર પોથીના આધારે ગ્રંથમાં છે જ, પણ એથી વધીને આ ગ્રંથોનું મુખ્ય જમાપાસું એ થયેલી સંશોધિત. સંપાદિત વાચના સં. ૨૦૬૬માં પ્રકાશિત છે કે આના પ્રણેતા સ્વયં યોગમાર્ગના નીવડેલ સાધક છે. તેઓની થઈ. આમ તો આ પૂર્વે આ ગ્રંથ અનેકવાર પ્રકાશિત થઈ ચૂક્યો વાણી અનુભવજન્ય છે. અને માટે જ આ વાણી હૃદયસ્પર્શી આપણને છે. એના પર અનેક વિવેચનો પણ લખાયાં છે. છતાં પણ આ હઠાતુ યોગ માટે પ્રેરે તેવી અનુભવાય છે.
ગ્રંથનું ફરી એક વાર પ્રકાશન થયું તે બાબત આશ્ચર્ય ઉપજાવે તે યોગદ્રષ્ટિ સમુચ્ચય એ હરિભદ્રસૂરિજીની કાલજયી રચના છે. સ્વાભાવિક છે. અને તેથી જ આ લેખમાં આ પ્રકાશનની જરૂરિયાત, કદમાં નાનકડી હોવા છતાં, તેમાં રહેલા ઉચ્ચકોટિના ભાવો અને આ વાચનામાં અપનાવેલી સંપાદનપદ્ધતિ, આ પ્રકાશનની અન્યત્ર અલભ્ય એવા આઠ યોગદ્રષ્ટિની પ્રરૂપણા દ્વારા કરાયેલા ધ્યાનઈતા વગેરે જણાવવા પ્રયત્ન કરેલ છે. આત્મ-કલ્યાણમાર્ગના વિવેચનને લીધે એ યોગમાર્ગના પથિકોને આ પ્રકાશનની જરૂરિયાત :હંમેશા આકર્ષતી રહી છે.
વિ.સં. ૨૦૬૫ ના ચાતુર્માસ દરમિયાન પૂજ્ય ગુરુભગવંત આ ગ્રંથ અંગે પૂજ્ય ગુરુભગવંત શ્રી વિજયશીલચંદ્રસૂરિજી આ.શ્રી. શીલચંદ્રસૂરિજી મ. પાસે યોગદ્રષ્ટિ સમુચ્ચયનું અધ્યયન મ. જણાવે છે કે “ભગવાન હરિભદ્રસૂરિ મહારાજે આ ગ્રંથ અને કરવાનું થયું. આ વખતે અમારી પાસે બે મુદ્રિત વાચના હતી. તેમાં યોગની આઠ દ્રષ્ટિરૂપ ભૂમિકાઓ આપીને આપણા ઉપર (૧) દિવ્યદર્શન ટ્રસ્ટ દ્વારા હરિભદ્રયોગભારતીમાં પ્રકાશિત (૨) મહાન કરૂણા કરી છે. વિવેકી, જિજ્ઞાસુ તથા આત્માર્થી વ્યક્તિ આ Prof. K. Savli દ્વારા સંપાદિત અને દેવચંદ્ર - લાલભાઈ - ફ્રેન્ડ દ્વારા ગ્રંથના અધ્યયન પરિશીલન દ્વારા પોતાની આંતરિક ભૂમિકા કે પ્રકાશિત આ બન્ને વાચના ઓછેવત્તે અંશે સંશોધનાઈ હતી. કક્ષાને અવશ્ય પ્રીછી શકે અને એ રીતે પોતાની પ્રગતિનો માર્ગ ગુરુભગવંતે કેટલુંક સંશોધન બન્ને વાચનાની મેળવણી દ્વારા તો અથવા ક્રમ અવશ્ય નક્કી કરી શકે.”
કેટલુંક સ્વયંપ્રજ્ઞાથી કરેલું હતું, પરંતુ હજુ પણ કેટલાંક સ્થળે ભગવાન હરિભદ્રાચાર્યની સમદ્રષ્ટિ અને સમન્વયદ્રષ્ટિનો અર્થસંગતિ નહોતી થતી. પાઠની પ્રામાણિકતા પ્રત્યે સન્દિગ્ધતા સુરેખ પરિચય આ ગ્રંથ દ્વારા આપણને પ્રાપ્ત થાય છે. નાનો રહેલી હતી. આ સંજોગોમાં ગુરુભગવંતને પ્રાચીન પ્રત જોડે મુદ્રિત વિદ્યાર્થી અવસ્થામાં હતો ત્યારે પૂજ્યપાદ આચાર્ય ભગવંત શ્રી વાચનાને મેળવી જોવાનું મન થયું અને સદ્ભાગ્યે વિદુષી સાધ્વી વિજયનન્દનસૂરીશ્વરજીના મુખે અનેકવાર આ ગ્રંથના શ્લોકો અને શ્રી ચન્દનબાલાશ્રીજીના સહયોગથી યોગદ્રષ્ટિસમુચ્ચય - સટીકની તેમાંથી પ્રગટતો સમન્વય સાંભળવા મળતા. સાંખ્ય, વેદાન્ત, વિ.સં. ૧૧૫૬ માં લખાયેલી તાડપત્ર પ્રતિ (ખંડિત) અને સંભવતઃ પાતાંજલ, બૌદ્ધ વગેરે દર્શનોના તત્ત્વજ્ઞાન સાથે આ ગ્રંથમાં ૧૬ મા સૈકાની કાગદઅતિ પ્રાપ્ત થઈ. વર્ણવ્યા અનુસાર, જૈન તત્ત્વજ્ઞાનનો ક્યાં અને કઈ હદે મેળ સધાય તાડપત્ર પ્રતિ ઉપલબ્ધ પ્રતિઓમાં સૌથી પ્રાચીન છે. પાટણમાં છે - સાધી શકાય છે, તેની વિશદ છણાવટ તે ભગવંતના સોલંકી રાજા કર્ણદેવના શાસનમાં, મહાઅમાત્ય મુંજાલના પાડામાં પ્રતિપાદનોમાં થતી સાંભળવા મળતી. તેઓશ્રી આ ગ્રંથના પરમ રહીને લખાઈ છે. આ પ્રત અત્યંત શુદ્ધ વાચના ધરાવે છે. ચાહક હતા અને તેમના જીવનમાં જોવા મળતો સાતત્યપૂર્ણ આ પ્રતો સાથે મુદ્રિત વાચનાને મેળવી જોતાં પૂર્વે કરેલું અનાગ્રહભાવ તે આ તથા આવા અન્ય હરિભદ્રીય ગ્રંથોના સંશોધન તો પ્રમાણિત થયું જ, પણ ડગલે ને પગલે નવા શુદ્ધ
[‘ગદષ્ટિએ સંય-ભાવન' વિશેષાંક - પ્રબુદ્ધ જીવન
એપ્રિલ - ૨૦૧૮
