________________
ઑક્ટોબર, ૨૦૧૧
પ્રબુદ્ધ જીવન
ગાંધીજી અને મહાદેવ દેસાઈનું પ્રથમ મિલન
Qશાંતિલાલ ગઢિયા ([ ઓક્ટોબર માસ પૂ. ગાંધીજીને, એમના જીવનને સ્મરણમાં લાવવાનો માસ. પૂ. બાપુને આ લેખથી શ્રદ્ધાંજલિ. ]) દેશ આઝાદ થયો એના બરાબર પાંચ વર્ષ પહેલાં, એ જ તારીખે “તમારે મારી પાસે આવી રહેવાનું છે. આટલા દિવસોમાં તમારું એક શીલધર્મી કર્મવીર માતૃભૂમિને અલવિદા કરી ગયો. ગાંધીજીએ ઝવેર મેં જોઈ લીધું છે. હું જેવા જુવાનની શોધમાં હતો, તે મને બ્રિટીશ સરકાર સામે ‘ભારત છોડો' ચળવળ (૧૯૪૨) શરૂ કરી, મળી રહ્યો છે. તમે માનશો? જેને મારું કામકાજ સોંપી દઈ કોઈ તેને અઠવાડિયું જ થયું હતું અને આ આઘાતજનક ઘટના બની. દહાડો નિરાંતે બેસું, જેને હું સુખેથી લટકી પડી શકું, એવો માણસ દેશ આખો સ્તબ્ધ બની ગયો.
મને જોઈતો હતો, અને તમે મને મળી ગયા છો. બધું મૂકી દઈને નામ એમનું નામ મહાદેવ હરિભાઈ દેસાઈ. ગાંધીજીના સચિવ, મારી પાસે જ આવવાની તમારે તૈયારી કરવાની છે.' સાથીદાર, અંગત દૂત-જે કહો તે, મહાદેવભાઈ હતા. પુત્ર સમાન આ જ વર્ષે નવેમ્બરની ૩-૪-૫ તારીખે ગોધરામાં પ્રથમ રાજકીય એમને પ્યારા હતા. ૧૮૯૨ થી ૧૯૪૨, પચાસ વર્ષનો એમનો પરિષદ ભરાવાની હતી, તેમાં મહાદેવભાઈ પત્ની દુર્ગાબહેન સાથે હાજર જીવનકાળ. એમાંથી ૨૫ વર્ષ ગાંધીજીના સાંનિધ્યમાં ગાળ્યા. સુરત રહ્યા. ગાંધીજીએ મહાદેવભાઈને પૂછ્યું, “ક્યારથી જોડાવ છો?' જિલ્લાના દિહેણ ગામમાં જન્મ. માતા જમનાબહેનના સંતાનો જન્મ “આપ કહો ત્યારથી.” પછી તુરંત મૃત્યુ પામતા. તેથી મહાદેવના જન્મ પહેલાં માતા શંકર પરિષદ પછી ચંપારણ પ્રવાસમાં જોડાઈ શકશો?' ભગવાનની નિયમિત પૂજા-અર્ચના કરતાં. તેમની ભાવના ફળી. ‘જરૂર.' એટલે બાળકનું નામ રાખ્યું “મહાદેવ', સુરતમાં હાઈસ્કુલનો “તે પહેલાં થોડા દિવસ મારી સાથે રહી જુઓ' અભ્યાસ પૂરો કરી મુંબઈની એલ્ફિન્સ્ટન કૉલેજમાં બી.એ. થયા. આમ બે પ્રેમીઓની પ્રેમયાત્રા શરૂ થઈ. આશક માશૂકથી ૨૩ ત્યારબાદ એલ.એલ.બી. થયા. અમદાવાદમાં પ્રેકટિસ કરતા હતા, વર્ષ મોટો. વિરલ જોડી હતી. જગતમાં એનો જોટો જડવો મુશ્કેલ. તે દરમિયાન નરહરિભાઈ પરીખનો પરિચય થયો. આ પરિચય મહાદેવ બાળક જેવા ભોળા, નિર્દોષ અને ઋજુ હૃદયના હતા. જાણે ગાંધીજી સાથેના મેળાપનું નિમિત્ત બન્યો. બન્યું એવું કે ૧૯૧૫માં ભાવનાઓનો પિંડ જોઈ લ્યો, તેથી ગાંધીજી કહેતા કે “મહાદેવ ગાંધીજી દક્ષિણ આફ્રિકાથી પાછા ફર્યા હતા અને અમદાવાદમાં લિડ ઓન હિઝ ઈમોશન્સ.' વિનોબા ભાવેને પણ એમના કોચરબ આશ્રમની સ્થાપના કરી હતી. આશ્રમના સંચાલન અંગેના સંવેદનશીલ હૃદયનો પરિચય થયો હતો. એક દિવસ સાબરમતી નિયમો ઘડવા ગાંધીજી ગુજરાત કલબમાં વકીલોનો સંપર્ક કરતા. નદીના કિનારે બેસીને વિનોબા કોઈક ભજન ગાતા હતા. એટલામાં નરહરિભાઈ કલબના સભ્ય હોઈ એક વાર નિયમોના કાચા મુસદ્દાની એ બાજુથી કોઈના રડવાનો અવાજ સંભળાયો. જો હું તો નકલ એમના જોવામાં આવી. મહાદેવભાઇએ પણ જોઈ. પછી મહાદેવભાઈ! ભજનના શબ્દો, એનો ધ્વનિ મહાદેવભાઈના હૃદયને બંનેએ સંયુક્ત રીતે પોતાનો અભિપ્રાય ગાંધીજીને લખી મોકલ્યો. ભીંજવી રહ્યા હતા. જવાબ ન આવ્યો. ગાંધીજીને પ્રત્યક્ષ મળવાનો આની પાછળ સંકેત ગાંધીજી અને મહાદેવભાઈના પચીસ વર્ષના અતૂટ સંબંધમાં હશે. અમદાવાદના પ્રેમાભાઈ હોલમાં ગાંધીજીનું પ્રવચન હતું. બંને એક પણ પ્રસંગ એવો બન્યો નથી કે જ્યારે ગાંધીજીની આજ્ઞા મિત્રોએ પ્રવચન સાંભળ્યું. પછી ગાંધીજી આશ્રમ તરફ ચાલતા મહાદેવભાઈએ ઉથાપી હોય. તેથી જ તો અંતિમ પળોમાં જતા હતા. એ સમયે એમને મળવાની તક મિત્રોએ ઝડપી લીધી. મહાદેવભાઈની બંધ આંખો સામે જોઈ શોકાતુર ગાંધીજી વિચારતા બંને એ પેલા પત્રની યાદ દેવડાવી ગાંધીજી સાથે વાત માંડી. હતા કે એક વાર મહાદેવની આંખ તેમની આંખો સાથે મળે તો ગાંધીજીએ કહ્યું કે તમારો પત્ર મળ્યો છે. ચાલો, એ બારામાં વાત મહાદેવ ઊઠીને બેઠા થાય; પણ એમ ના થયું. સુશીલા નરે લખ્યું કરીએ. બંને આશ્રમમાં ગયા. ગાંધીજી સાથે લંબાણપૂર્વક ચર્ચા કરી. છે, બાપુના ઉપવાસની ચિંતા મહાદેવભાઈના મન પર હંમેશાં વિદાય લીધી. રસ્તામાં મહાદેવ નરહરિભાઈને કહે, “મને તો આ પુરુષના સવાર રહેતી. તેમણે અનેક વાર મને કહ્યું છે કે ઈશ્વરને પ્રાર્થના ચરણે બેસી જવાનું મન થાય છે.” વાહ, લવ એટ ફર્સ્ટ સાઈટ! કરું છું કે મને બાપુની પહેલાં ઉઠાવી લે. ઈશ્વરે મારી પ્રાર્થના કદી ૧૯૧૭માં મુંબઈમાં મહાદેવભાઈ ગાંધીજીને મળ્યા. ખૂબ વાતો તરછોડી નથી. હંમેશાં પૂરી કરી છે.”
* * * થઈ. સળંગ ત્રણ દિવસ મળવાનું ચાલુ રહ્યું. આખરે ગાંધીજીએ એ-૬, ગુરુકૃપા સોસાયટી, શ્રી મુક્તજીવન સ્વામી બાપા માર્ગ, મનની વાત મહાદેવભાઈને કહી દીધી,
વડોદરા-૩૯૦ ૦૦૭, ફોન : ૦૨૬૫-૨૪૮૧૬૮૦ બળબળતો ઉનાળો હતો. બાપુજી બપોરે જરી આડે પડખે થયા. એમના જુવાન સાથી મહાદેવભાઈ એમને પંખો નાખવા લાગ્યા. કેટલાક સમય પછી મહાદેવભાઈ આંખ ખોલે છે તો શું જુએ છે? બાપુજી એમને પંખો નાખી રહ્યા હતા!
