________________
૨૦
પ્રબુદ્ધ જીવન
નવેમ્બર, ૨૦૧૧
રખોપાં કોને સોંપવાં હો જી?
Lપ્રા. પ્રતાપકુમાર જે. ટોલિયા
| વિદ્વાન લેખક, કેળવણીકાર, ચિંતક, આત્મસિધ્ધિ શાસ્ત્રના સાત ભાષાના અનુવાદક, ધ્યાનસંગીતજ્ઞ,
જૈન સ્તોત્રોનું સી. ડી. માં અવતરણ કરનાર અને સંગીતમય મહાવીર કથાના પ્રવર્તક છે.
મારા ભંડારમાં અઢળક નાણાં, રખોપાં કોને સોંપવાં હો જી? ‘પ્રત્યક્ષ સદ્ગુરુ પ્રાપ્તિનો ગણે પરમ ઉપકાર મારી તિજોરીમાં અઢળક સંપદા, ચાવિયું કોને સોંપવી હો જી ?' ટાણે યોગ એકત્વથી વર્તે આજ્ઞાધાર...' -ભક્તકવિશ્રી દુલા ભાયા કાગ
(આત્મસિદ્ધિ શાસ્ત્રઃ ૩૫) શ્રુતદેવી જિનવાણી મા સરસ્વતીના આજીવન અપ્રમત્ત ઉપાસક અને આમ વિનયપૂર્વક, સ્વીકારપૂર્વક જે શિષ્ય તુરત, અત્યારે એવા પ્રજ્ઞાચક્ષુ પૂ. પં. સુખલાલજીને મળવા અને દિલ ઠાલવવા જ તેમની આજ્ઞાનું પાલન કરે તેને તત્કાળ આરોગી જવા માટે એક આવેલા, લોક સાહિત્ય-લોકભાષાના સરસ્વતી પુત્ર કવિશ્રી મોદક આપ્યો. જે શિષ્ય ગુણામ્ બીજ્ઞા વિવારણીયા’ સમજી, પોતાનું દુલા કાગ એક દિવસ સરિતકુંજના પ્રશાંત વાતાવરણમાં પોતાના સિદ્ધાંત-આચારનું જ્ઞાન વચ્ચે લાવ્યા વિના, અત્યારે રાત્રિભોજન બુલંદ અને ગળગળા સ્વરે પંડિતજીને આ ગીત ગાઈને પોતાની વ્રત ભંગ કર્યાનો પણ વિકલ્પ કર્યા વિના, આ લાડુ આરોગી જાય, અંતરવેદના ઠાલવી વ્યક્ત કરી રહ્યા હતા. તેમના આહૃદયે ગાયેલું ‘તેને હે આચાર્યપ્રવર! આપનું વારસાગત શિષ્યત્વ-સર્જકત્વ અને તેવા જ પ્રતિભાવ-સદ્ભાવથી પંડિતજીએ એકાગ્ર શ્રવણ કરેલું ફળશે.’ આમ કહી, એ દુર્લભ મોદક આપી, શ્રુતદેવી મા સરસ્વતી આ માર્મિક પદ અને એ ગંભીર વાતાવરણ એવું ને એવું સ્મરણના અંતર્ધાન થયાં. લોકમાં સચવાઈ રહ્યું છે.
હજુ તો હો ફાટ્યું ન હતું. પ્રભાતને, સૂર્યોદયને ય હજુ વાર સરસ્વતીની આજીવન ઉપાસના કરનારને જીવનસંધ્યા નિકટ હતી ત્યાં નવકારશી આવ્યાનો તો પ્રશ્ન જ ક્યાં ? આવા સમયે સાધુઆવતાં પોતાનો દીર્ઘસર્જનનો વારસો ક્યા સુપાત્ર ઝીલનારને નિયમોને જાણનારા-પાળનારા શિષ્યોમાંથી કોણ આ લાડુ ખાઈ સોંપવો તેની અંતરવ્યથા થાય અને તેવી શોધ ચાલે એ જવાનું માનશે? આવો સહજ પ્રશ્ન આચાર્યશ્રીને ઉદ્ભવ્યો. તેમણે સ્વાભાવિક છે.
પરીક્ષા કરતાં કરતાં પોતાની પ્રાતઃવંદના કરવા આવતા પ્રત્યેક આવો જ અંતર અજંપો એક મહાન જૈનાચાર્યને થયાની સત્યકથા શિષ્યને આ માટે કહ્યા કર્યું. જલ્દી કોઈ તૈયાર ન થયા. પણ એક જૈન સંસ્કૃતિના ઉજ્જવળ ઇતિહાસ-પૃષ્ઠ નોંધાયેલી છે. એ શિષ્ય “પછી તે આરોગી લઈશું' તેમ મનમાં વિચારીને, પણ ગુરુદેવ આચાર્યવર્યને ઘણા શિષ્યો. પણ તેમાંથી પોતાના સાધેલા શ્રુત- પાસેથી ત્યારે એ લાડુ લઈને પોતાના પાત્રામાં સંતાડીને એક પાટ સાહિત્ય, સર્જન કરેલા સાહિત્યને ગ્રહણ કરી શકે તેવો સુયોગ્ય, નીચે મૂકીને, બહાર ઠલ્લા-માત્રા-દિશાએ જવા નીકળી ગયા. સમર્થ ઝીલનાર કોણ? સર્વે શિષ્યોના નિરીક્ષણ-અવલોકન પછી આચાર્યશ્રીને આ ખબર પડી નહીં. પણ તેઓ આ નિર્ણય કરી શક્યા નહીં. અંતે તેમણે સારી રાત્રિની એ જ સમયે ત્યાં ઉપાશ્રય વાળવા આચાર્યશ્રીનો પરમ વિનયવંત એકાગ્ર સાધના કરીને વહેલી પરોઢે શ્રુતદેવી માતા સરસ્વતીને ચાલીસ ચાલીસ વર્ષથી આજીવન સેવા કરનાર શ્રમિક-સેવક શ્રાવક સાક્ષાત્ સ્વ-સન્મુખ ઊતાર્યા. વિનયપૂર્વક તેમને પોતાની ઋષભદાસ આવ્યો અને નિત્ય નિયમ મુજબ આચાર્યશ્રીની વંદના અંતરવેદના વિદિત કરી પોતાના સઘળા શિષ્યોમાંથી સુયોગ્ય શિષ્ય કરીને ઉપાશ્રયની સફાઈ કરવા, “કાજો” કાઢવા લાગ્યો. પોતે તદ્દન કોણ, ક્યો? એ નિર્ણય કરી આપવા વિનંતિ કરી.
અભણ, પણ ભક્તિ, સેવા, વિનયથી ભરપુર. વયોવૃદ્ધ, શય્યાવશ પ્રભુ મહાવીર ભગવંતે સ્વજીવન-સંધ્યા પૂર્વના ઉત્તરાધ્યયન આચાર્ય ભગવંત અને સર્વ સાધુઓની એ હૃદયપૂર્વક દિન-રાત સૂત્રમાં વિનયનો જે વિશદ મહિમા વર્ણવ્યો છે તેની સ્મૃતિ સેવા-સુશ્રુષા-વૈયાવચ્ચ કરે. સુદીર્ઘ સહવાસને કારણે સારી યે જાણે આપીને માતા શ્રુતદેવીએ પણ તેમને વિનય સહ આ મુનિચર્યા, સાધુઓના નિયમો, સાધુ સમાચારી એ પૂરેપૂરી જાણે. અનુરોધ કરીને તેમની આજ્ઞા જે ‘તહત્તિ' કહી પ્રશ્નહનપણે, અત્યારે કાજો કાઢતાં કાઢતાં, પેલા મુનિવરે માત્રામાં સંતાડીને તત્કાળ ઉઠાવે તેને, પ્રત્યક્ષ સગુરુનો ત્રિવિધે આજ્ઞાંકિત બની પાટ નીચે મૂકેલા લાડુ સુધી તેનું ઝાડું પહોંચ્યું અને લાડુ પાત્રામાંથી રહે તેને, સક્ષમ-સુપાત્ર સમજી પોતાનો શ્રુત સાહિત્ય સર્જનનો બહાર પડી ગયો. મુનિ-આચાર નિયમોના જ્ઞાતાભલા ભોળા વારસો સોંપવા કહેતાં, વિનયી શિષ્યના લક્ષણની સ્મૃતિ ઋષભદાસને થયું કે આ સાધુએ પાછલી સાંજે ગોચરીમાં વધી આપી :
પડેલ આ લાડુ સંતાડી રાખેલ છે, જેની જાણ જો આચાર્ય મહારાજને
