________________
પહેલાં આ પરિમાણો આખા ભારતમાં માન્ય ગણાતા અને તેને અંતમાં, ભારતમાતાની કેડ પર બેઠેલા વહાલા બાળક સમા વાસ્તુપુરુષમંડલ તરીકે ઓળખવામાં આવતાં. આ મંડલોના દેવ ગુજરાતની થોડી વાત કરવી છે. “વિવેકબૃહસ્પતિ' નામ તેની અને તેના મહત્વ મુજબના આકાર માટે ચોરસ ચોકઠાં ગોઠવાતા ઓળખ છે. અહીંની પ્રજા સંજોગ અને સંઘર્ષમાંથી સારાસારનો તેને પદવિન્યાસ કહેવાતું. એક ચોખંડાથી દશ ચોખંડાની રચનામાં વિવેક કરી નિર્ણય લેવાની અદભુત ક્ષમતા ધરાવે છે. ગુજરાતનો દરેકને પદનું નામ અપાતું. હિંદુધર્મમાં સગુણ અને નિર્ગુણ ઉપાસના ઈતિહાસ જ્યારથી ભૂમિ પર માનવયોનિનો આવિર્ભાવ થયો થતી હોય છે. તે મુજબ સગુણ એટલે પૂર્ણરૂપ અને નિર્ગુણ એટલે ત્યારથી એટલે કે અઢી લાખ વર્ષોથી થયો ગણાય છે. જે સંસ્કૃતિની નિરાકાર મૂર્તિ સ્વરૂપો મુજબ સ્થાપત્યમાં મંડલોના સ્થાન અને પીઠિકા પર અર્વાચીન ગુજરાત ઊભું છે અને જેની ઐતિહાસિક સંખ્યા ગણતરીમાં લેવાતા. સ્થાપત્યોમાં આકારની રીતે જોવા પરંપરા અને ગુણવિશેષતા જેનો વર્તમાન છે તેવાં ગુજરાતમાં જઈએ તો માત્ર પાંચ આકારોની આજુબાજુ કામ થતું. આ પાંચ નિસર્ગ દૃશ્યો, તેમાં વસતી વિવિધ જાતિઓ, લક્ષણાયુકત આકારો તે ચોરસ, લંબચોરસ, નળાકાર, ગોળ અને અષ્ટકોણ. ચહેરાવાળા તેના તળપદા માનવીઓ, તેના મહાલયો, મંદિરો, આ આકારો સાથે વાસ્તુશાસ્ત્રના નિયમો મુજબ કામ કરવાની તીર્થધામો, સહેલગાહનાં સ્થળો, શિલ્પ સ્થાપત્યો, ધાતુકલા, મર્યાદા રહેતી. મંદિરના દેવ મુજબ સ્થાપત્યોની રચનારીતિ રાખવી હાથહુન્નરો, કાપડ, છાપકામ, ભરતગૂંથણ, ચાકળા, તોરણો, પડતી. આમ અનેક મર્યાદા છતાં કુશળ સ્થપતિઓની પરિકલ્પના રંગોળી, ચિત્રકામ, રમકડાં, સંઘેડાકામ, રીતરીવાજો, તહેવાર, અને રચનાકસબથી મંદિરોના સ્થાપત્યો આજે પણ અનન્ય છે. ઉત્સવો, ગરબા, ગરબી, રાસ, ભવાઈ જેવી સમૃદ્ધિએ સહુને હજારો વર્ષથી મંદિરોના નિર્માણમાં આ શાસ્ત્ર મહત્વનો ભાગ આકર્ષા. ગુજરાતની સંપત્તિ અને વ્યાપારનું આકર્ષણ અને હજારો ભજવ્યો છે. મંદિરોએ સ્થાપત્ય સંસ્કૃતિના વિકાસમાં મહત્વનું માઈલોનાં દરિયાઈ અને જમીન માર્ગે ગુજરાત પ્રવેશ સરળ હતો. યોગદાન આપ્યું છે. તે સમયથી વાસ્તુ અને શિલ્પશાસ્ત્ર ગુજરાતમાં શર્યાતિ, આનર્ત, રેવ, રૈવત, વગેરે કુળો હતાં. એકબીજાના પર્યાય શબ્દો બની રહ્યાં છે.
સૌરાષ્ટ્રમાં આર્યો સ્થાયી થયા તે ઉપરાંત પર્શિયન, આરબ, ભારતીય સ્થાપત્યોમાં દ્રષ્ટિપાત કરતાં પહેલું તારા એ નીકળે આફ્રિકન, ચીના સૌરાષ્ટ્રના બંદરોથી ઉતર્યા. મધ્ય એશિયામાંથી છે કે મંદિર રચનાનો હિસ્સો મોટો અને મહત્વનો રહ્યો છે. અને કુશાન અને હુણોના ધાડા ઊતર્યા. આથી ગુજરાતમાં જાતિબીજું તારણ એ છે કે કાળ અને સ્થળના અપરિમેય ભેદ છતાં ઉપજાતિ, જ્ઞાતિ-ઉપજાતિની વિવિધતા એ તેની વિશેષતા છે. આપણા ભારત દેશનો સાંસ્કૃતિક દેહ અજબનું ઐક્ય દાખવે છે. વૈષણવ, શૈવ, જૈન બુદ્ધધર્મનો અભ્યદય અને પ્રસાર થયો તેના આપણા મંદિર સ્થાપત્યોમાં જુદી જુદી રચનારીતિ, જુદા જુદા સ્થળ, ધર્મ સ્થાનકો બંધાયા. સ્થાપત્યની આગવી અને મિશ્ર શૈલીનો જુદા જુદા શાસનો અને જુદી જુદી ધાર્મિક માન્યતાઓ છતાં તેમાં વિકાસ થયો. અનેકતામાં એકતાનું ગુજરાત સર્વોત્તમ ઉદાહરણ મુખ્ય રચના સિદ્ધાંતની એકતાના દર્શન થાય છે. જુદા જુદા પ્રદેશના છે. નરસિંહ મહેતા ગુજરાતનું કવન છે. સંતો, મહંતોની આ પાવન જુદા જુદા શાસકો અને ઐતિહાસિક સમયકાળની દૃષ્ટિએ, ગુપ્ત ભૂમિ. છે. કૃષ્ણ અને ગાંધીની આ કર્મભૂમિ છે. અને પ્રતિહાર વંશે ઉજ્જૈનમાં, પાલ વંશે પૂર્વમાં બંગાળ-બિહારમાં, આપણા મૂર્ધન્ય સાહિત્યકાર કવિ સ્વ. આદરણીય કવિ ચંદેલા વંશે મધ્યપ્રદેશમાં અને સોલંકી વંશે ગુજરાતમાં અનેક ઉત્તમ ઉમાશંકર જોશી ગુજરાત ઓળખના એક કાવ્યમાં કહે છે તેમઃ સ્થાપત્યો રચ્યાં. દક્ષિણ ભારતમાં પલ્લવ, ચોલા, પાંડિયન, ચેરા,
શત્રુજ્ય તારંગા ઇડર પાવાગઢ ગીરનાર ચાલુક્ય અને વિજયનગરના શાસકોનો ફાળો મહત્તમ છે. જેમાં શિખરે શિખરે દેવમંદિરો, શુરકથા રસસાર, પલ્વોને દ્રાવિડીયન સ્થાપત્યના સ્થાપક ગણી શકાય. તેનો ગિરિજંગલે વીર ડણકતો સિંહ અભયઉલ્લાસ, શાસનકાળ છઠ્ઠીથી નવમી સદી સુધીનો. તે સમયમાં અખંડ ખડક
રંગપુર-લોથલને ટીંબે ગુંજે ગત ઈતિહાસ, પત્થરમાંથી બનાવેલાં મહાબલીપુરમ, કાંચીપુરમના સ્થાપત્યો
રુદ્રમાળ વડનગર તોરણ, કુંભારિયા મોઢેરા, અને રથરચનાઓ ઉલ્લેખનીય છે. મંદિરો લગભગ શિવ સમર્પિત
મસ્જિદ મહેલે ડભોઇ દ્વારે સુંદરતાના ડેરા, હતાં. ઈંટ-ચૂનાના ઉપયોગ વગર આ મંદિરોની રચના થઇ. દેવોની
ધન્ય ભૂમિ ગુજરાત ધન્ય હે ધન્ય ગિરા ગુજરાતી વિશાળ અને ઊંચી પ્રતિમાઓની અભૂતપૂર્વ રચનાઓની શરુઆત
કૃષ્ણ-ચરણરજ-પુનિત ધરા આ ગાંધી ગિરા ગુજરાતી.” કરનારા પલ્લવ રાજાઓ હતાં. દ્રાવિડીયન સ્થાપત્યો તામિલનાડુ,
(સ્વ. કવિ શ્રી ઉમાશંકર જોશી.) આંધ, કેરાલા અને કર્ણાટકમાં જોવા મળે છે તે ઉપરાંત શ્રીલંકા,
સૈકાઓ જૂના ભૂતકાળને વર્તમાન સાથે અનુસંધાન સાધી માલદીવ તેમજ ઉત્તરપૂર્વ અને દક્ષિણપૂર્વ એશિયાના પ્રદેશોમાં
આપતા આપણા શિલ્પ-સ્થાપત્યના અમર વારસાના ઉલ્લાસની પણ જોવા મળે છે.
ગૌરવગાથા ગાતા કવિઓને વંદન કરીએ. જ્યાં પગ મૂકે ત્યાં
મે - ૨૦૧૮
મંદિરોના શિલ્પ સ્થાપત્ય વિશેષક - પ્રબુદ્ધ જીવન
