Book Title: Prabuddha Sampada Agam Grantho Karmvad ane Anekantvadno Sanchay
Author(s): 
Publisher: Mumbai Jain Yuvak Sangh

View full book text
Previous | Next

Page 239
________________ શ્રી આત્મસિદ્ધિશાસ્ત્રમાં અનેકાન્તવાદ | | પ્રતાપકુમાર ટોલિયા પ્રિતાપકુમાર ટોલિયાએ ગુજરાત અને બેંગલોરમાં અંગ્રેજી નિમ્ન સાતેક સ્વરૂપો અને સ્થાનોમાં દેખાય છે? અને હિન્દીના પ્રચારક તરીકે કામ કર્યું છે. તેઓ પ્રિન્સીપાલ હતા. વૃત્તિ અને વ્રતઃ દ્રવ્ય અને પર્યાય, નિત્યાનિત્ય વિવેક, નિશ્ચય સપ્તભાષી આત્મસિદ્ધિશાસ્ત્રનો સાત ભાષામાં અનુવાદ તેમજ અને વ્યવહાર, ઉપાદાન અને નિમિત્ત, વાણી અને વિચાર, સંપાદન કાર્ય કર્યું છે. જ્ઞાન સાથે સંગીતને મુકવાની તેમની વિશેષ અંતઃકરણ અને આચરણ. શૈલીના ફળ સ્વરૂપે આપેલ સંગીતમય કાર્યક્રમો અને સી.ડી. તેમની આ સર્વનું એક પછી એક ઉધ્ધરણ સહ અધ્યયન કરીએ. સર્વત્ર પાસેથી મળ્યા છે. અહીં તેમણે આત્મસિદ્ધિશાસ્ત્રના સંદર્ભે તેમાં અનેકાંતવાદ ઝળકતો દેખાશે. તદ્દન સ્પષ્ટ તરી આવશે. અનેકાન્તવાદ સમજાવ્યો છે.] • વૃત્તિ અને વ્રતઃ આત્મજ્ઞાનના શૈલશિખર, ગ્રંથકાર, ચૌદ પૂર્વના સારરૂપ | ‘લઘું સ્વરૂપ ન વૃત્તિનું, ચહ્યું વ્રત-અભિમાન; સાતમા “આત્મપ્રવાહ' પૂર્વના કથન-સંક્ષેપ અને વિશ્વધર્મ- સ્વરૂપે ગ્રહે નહીં પરમાર્થને, લેવા લૌકિક માન.” (ગાથા-૨૮) મહાન જૈનદર્શનને સુસ્પષ્ટપણે, સરળ ભાષામાં, સર્વ બાહ્ય- સર્વ • દ્રવ્ય અને પર્યાયઃ સ્વીકાર્ય ક્ષમતાપૂર્વક પ્રસ્તુત કરતા વિશ્વગ્રંથ શ્રી આત્મસિદ્ધિ આત્મા દ્રવ્ય નિત્ય છે, પર્યાયે પલટાય; શાસ્ત્રની મહાનતા તેમજ સર્વોપરિતા માટે શું શું કહીએ ? બાળાદિ વય ત્રણ્યનું, જ્ઞાન એનકે થાય.' (૬૮) અનેક મહાન મનીષીઓ એ, અનેક મહાપ્રાજ્ઞ પુરુષોએ, ° છે • નિત્યાનિત્ય વિવેકઃ ષપદનામકથનઃ અનેક તત્ત્વચિંતકોએ સિદ્ધ કરી દીધું છે. અનેક સાધકોએ આ આત્મા છે', ‘તે નિત્ય છે', એ કર્તા નિજકર્મ; આત્મસાત્ કરી લીધું છે. છે ભોક્તા વળી “મોક્ષ' છે, “મોક્ષ ઉપાય સુધર્મ.' (૪૩) શ્રી આત્મસિદ્ધિમાં નિહિત આત્મ- ત્તત્વદર્શન જૈનદર્શનને અહીં આત્માના અસ્તિત્વ સાથે જ નિત્યત્વની સ્પષ્ટતા છે, તેનો નામોલ્લેખ પણ કર્યા વિના એવી કુશળતાથી, એવી હૃા સાથી રેલી સ્ફટિક શી સ્પષ્ટતા છઠે. અહીં તેમાં લેશ પણ સંશય કે સંદેહ સમગ્રતાથી. એવી સહજતાથી એવી અપ ઈનાથી પતન કરે છે. નથી. ઉપરની ગાથામાં જ તેને અને કાંતવાદથી દ્રવ્ય નિત્ય અને કે આશ્ચર્યચકિત થઈ જવાય! પર્યાયે અનિત્ય સૂચવી નિત્યાનિત્યાતાનો વિવેક કરી દીધો છે. અહીં સર્વ વિશ્વમતોથી ઉપરે, સર્વ દૃષ્ટિઓને- નયને પોતાનામાં વેદાંત- દર્શનના સૂચવા નિત્યાનિકયતાના વિવેક કરી દીધો છે. સમાવી લેતું આ આત્મ તત્ત્વદર્શનબહુ સૂક્ષ્મતાથી, ઊંડાણથી અહી વેદાંત-દર્શનના ‘ફૂટસ્થ નિત્ય’ કહેનારા એકાંતવાદનો અને અવગાહવા, સમજવા ને માણવા જેવું છે. જેનદર્શન કથિત. બૌદ્ધદર્શનના ક્ષણિકવાદનો આબાદ છેદ ઉડાવાયો છે. પરોક્ષપણે. ‘આત્મ” સ્વરૂપના સર્વોચ્ચ દર્શનને રજૂ કરતાં આત્મસિદ્ધ શાસ, કષાય દશને નામાં ભણી અગુલિનિર્દેશ કર્યા વિના ! “એકાંતવાદ’ જિનવાણીના મહત્ત્વપૂર્ણ નિરૂપક “અનેકાન્તવાદ’ને અદભત રીતે એ સંશયવાદ છે એમ આરોપણ મિથ્યા-પ્રરૂપણ કરનાનારાઓને વણી લે છે અને વ્યક્ત કરે છે. એમ જ લાગે જાણે સર્વજ્ઞ તીર્થકર બહુ સહજ અને સ્વસ્થપણે જડબાતોડ જવાહ અપાયો છે. ભગવંત મહાવીરની અને તેને ઝીલતા-ગુંથતા જ્ઞાની ગણધરોની જેનદર્શન- ‘જિનદર્શન’ના સમગ્રતાસભર સત્યવાદનો જયજયકાર વાગંગા જ જાણે તેમાં ન વહી રહી હોય! કરાયો છે અને કે કશાય મંડન- ખંડન અને વાદ- પરંપરાનો આશ્રય આ મહાન પ્રાક-વાક- ગંગાને વર્તમાનકાળમાં ઝીલીને લીધા વગર! અહીં આમ વ્યક્ત થતા અને કાંતવાદની આ કોઈ વહાવતા શ્રીમદ્ રાજચંદ્રજી જેવા જ્ઞાનાવતાર, પચ્ચીસસો વર્ષ પૂર્વે નાનીસૂની સિદ્ધિ નથી. જાણે ભગવંત મહાવીર પ્રભુના શ્રીચરણે બેસીને એ દિવ્ય નિશ્ચય અને વ્યવહારઃ સમવરણમાંથી ‘ગણધરવાદ'ની પરિચર્યાને અપૂર્વ દત્ત-ચિત્ત પણ નિશ્ચયદૃષ્ટિ વ્યવહારદૃષ્ટિ બંનેનું સંતુલનભર્યું અને કાંતિક સુણતા હોય, અંતરઊંડે સંઘરતા હોય અને અહીં એ મહાશ્રવણને નિરૂપણ તો શ્રી આત્મસિદ્ધિ શાસ્ત્રમાં ઠેર ઠેર જોવા મળે છે. ઉદા. પુનઃ વ્યક્ત કરતા હોય એમ પ્રતીત નથી થતું? જાણે તેમનું પ્રથમક્ત ‘વૃત્તિ અને વ્રત'ની ગાથાના અનુસંધાનમાં જ ચૈતન્ય- તેમાં Store અને Save કરેલાં તત્ત્વો તથ્યોનું Open- આ પછીની ગાથા, કેવળ નિશ્ચયનયને અપનાવનારા અને ing અર્થાત્ કૉપ્યુટર જ રહસ્યોદ્ઘાટન નથી આપતું? જાણે તેમનું વ્યવહારનયને લોપનારા સામે કેવો લાલબત્તીભર્યો બોધ કરે છે, અંદરનું ‘ટે ઈપ રેકોર્ડ૨' (Recorder) આ અને કાંત તત્ત્વ ‘અથવા નિશ્ચય નય ગ્રહે, માત્ર શબ્દની માંય; પચ્ચીસસો વર્ષ પૂર્વનું સ્વસ્થ તત્ત્વ શ્રવણ પુનઃ (Replug) શ્રવણ લોએ સવ્યવહારને સાધન રહિત થાય.” (ગાથા ૨૯) નથી કરાવતું? અસ્તુ. પુન: આ સબોધ આગળ સ્પષ્ટ થાય છે: આ પૂર્વ પરમશ્રતના પુનઃ શ્રવણમાં જાણે તેમનો નિશ્ચયવાણી સાંભળી, સાધન તજવાં નો'ય; અને કાંતવાદનો અભિગમ શ્રી આત્મસિદ્ધિ શાસ્ત્રમાં યત્ર-તત્ર નિશ્ચય રાખી લક્ષમાં, સાધન કરવા સોય. (૧૩૧) સહજપણે વ્યક્ત થઈ જાય છે. આ સર્વનું અનુચિંતન કરતા એ નિય નિશ્ચય એકાંતથી, આમાં નથી કહેલ; પ્રબુદ્ધ સંપદા ૨૨૬

Loading...

Page Navigation
1 ... 237 238 239 240 241 242 243 244 245 246 247 248 249 250 251 252 253 254 255 256 257 258 259 260 261 262 263 264 265 266 267 268 269 270 271 272 273 274 275 276 277 278 279 280 281 282 283 284 285 286 287 288 289 290 291 292 293 294 295 296 297 298 299 300 301 302 303 304 305 306 307 308 309 310 311 312 313 314 315 316 317 318 319 320 321