________________
દર્શનોનું દર્શનઃ અનેકાન્ત
|
| ભાણદેવજી
અધ્યાત્મપથના આ વિદ્વાન લેખક યોગાચાર્ય છે. યોગ અને અને આટલું કહીને તેઓ મૌન થઈ જાય છે. પરંતુ તેમને તત્વજ્ઞાનના પ્રચાર અર્થે વિદેશભ્રમણ કર્યું છે. અંદાજે પાંત્રીસ બહુ આગ્રહ કરીને કહેવામાં આવે છેપુસ્તકોના કર્યા છે. સૌરાષ્ટ્રમાં મોરબી પાસે તેમના આશ્રમમાં ‘પણ તમે કાંઈક તો કહો !” સ્થાયી છે. અહીં તેમણે બે લેખો દ્વારા વિષયને ન્યાય આપ્યો છે. ત્યારે તેઓ કહે છેઆધુનિક યુગના એક મહાન મનીષી શ્રી જે. કૃષ્ણમૂર્તિ ‘પણ ભાઈ ! સત્યને અનેક રીતે અભિવ્યક્ત કરી શકાય છે
અને આ રીતો પ્રથમ દૃષ્ટિએ પરસ્પર વિરોધી પણ લાગી શકે અને The Life is greater than Philosophy.
તેથી અમારે જે કહેવું છે, તે છે–અનેકાન્તવાદ!” જીવન તત્ત્વજ્ઞાન કરતાં ઘણું મહાન છે.”
- આમ અને આટલું કહીને સૂરિઓ મૌન થઈ જાય છે. તેમના જીવન અને અસ્તિત્વ એટલું મહાન અને એટલું વ્યાપક છે કે આ દર્શનનો આધાર લઈને અનેકાન્તવાદ” આ નામ અને તે કોઈ તત્ત્વજ્ઞાનમાં સમાઈ શકે તેમ નથી. જીવન અને અસ્તિત્વ સિદ્ધાંતની રચના તો આપણે કરી છે, સૂરિઓ તો આટલું કહીને અનંત છે અને તત્ત્વજ્ઞાન સીમિત છે. સીમિતમાં અસ્તિત્વ કેવી મૌન થઈ ગયા છે! રીતે સમાઈ શકે ? વ્યાપકમાં વ્યાપક તત્ત્વજ્ઞાન પણ જીવન અને અનેકાન્તવાદ વસ્તુતઃ વાદ નથી, પરંતુ સર્વ વાદોથી પર અસ્તિત્વના એક અંશને જ અભિવ્યક્ત કરી શકે છે.
થઈને કરેલું દર્શન છે. અનેકાન્તવાદમાં પ્રયુક્ત “વાદ' ગેરમાર્ગે સત્ય સાકરનો પહાડ છે. જ્ઞાનીઓ કીડીઓ છે. આ કીડીઓ દોરનારો છે. આ અનેકાન્તવાદ નથી, પરંતુ અનેકાન્તદર્શન છે, સાકરના પહાડમાંથી સાકરના થોડાં કણ પોતાના દરમાં લઈ જઈ તેમ કહેવું વધુ સારું છે. શકે, પરંતુ સાકરના આખા પહાડને કોઈ લઈ જઈ શકે નહિ.
જૈન આચારમાં પ્રધાન તત્ત્વ “અહિંસા' છે. જૈન આચારના એક મહાન ભવનના, દશ અલગ અલગ સ્થાને ઊભા રહીને પ્રધાન અંગો મહદ્ અંશે “અહિંસાને કેન્દ્રમાં રાખીને, અહિંસાની દશ ફોટોગ્રાફ્સ લેવામાં આવે તો દશેય ફોટોગ્રાફ્સ અલગ અલગ આજુબાજુ ગોઠવાયેલાં છે. આચારનું આ મુખ્ય તત્ત્વ અહિંસા બનશે. કયો ફોટોગ્રાફ સાચો? દશેય સાચા છે, પરંતુ એકેય પૂર્ણ ‘વિચાર’ સુધી પહોંચે અને વિચારણાને પણ પ્રભાવિત કરે તો? નથી. પ્રત્યેક ફોટોગ્રાફ ભવનના એક એક અંશને અભિવ્યક્ત કરે તો તેમાંથી અનેકાન્તવાદ કે સ્યાદ્વાદ નિષ્પન્ન થાય છે અને તેમ છે, પરંતુ કોઈ ફોટોગ્રાફ્સાં ભવન પૂર્ણતઃ આવી જતું નથી. આ જ થયું છે. જ્યારે આપણે કોઈ એકદેશીય દર્શનને જ પકડીને તેને ફોટોગ્રાફ્સની જેમ આપણાં તત્ત્વજ્ઞાનની પ્રત્યેક શાખા પણ આંશિક જ સત્ય ગણવાનો દુરાગ્રહ રાખીએ છીએ ત્યારે તેમાં સૂક્ષ્મ સ્વરૂપે દર્શન રજૂ કરે છે. પ્રત્યેક તત્ત્વજ્ઞાન સાચું છે, પરંતુ પૂર્ણદર્શન અર્થાત્ વૈચારિક ભૂમિકા પર હિંસા થાય છે. જૈનદર્શનને આવી એકેય નથી.
સૂક્ષ્મ કે વૈચારિક હિંસા પણ માન્ય નથી અને તેમાંથી અનેકાન્તવાદ માનવ ચેતનામાં જીવન અને અસ્તિત્વનું પૂર્ણ જ્ઞાન, નિષ્પન્ન થાય છે. પૂર્ણદર્શન સમાઈ ન શકે.
આ પૃથ્વી પર અગણિત દર્શનો પ્રગટ્યા છે અને વિકસ્યા છે. આપણે આપણાં આંશિક દર્શનને પૂર્ણ દર્શન માની લેવાની અને કાન્તવાદનું જે સ્પષ્ટ દર્શન જૈન દર્શનમાં છે, તેટલું સ્પષ્ટ ભૂલ ન કરીએ, તે માટે સાવધાન કરનાર કોઈ દર્શન છે? દર્શનોનું અને નિશ્ચયાત્મક દર્શન અન્ય દર્શનોમાં જોવા મળતું નથી.. તેથી દર્શન કરાવનાર તે દર્શન છે-અનેકાન્ત દર્શન.
જ અનેકાન્તવાદ કે અને કાજોદર્શન જૈન દર્શનનું વિશિષ્ટ અને માનવદર્શનની આ મર્યાદા અને જીવન ગહન રહસ્યમયતાને મોલિક પ્રદાન ગણાય છે. અનેકાન્તવાદ એક ઘણી વિશિષ્ટ રીતે અભિવ્યક્ત કરે છે.
આમ છતાં આપણે સ્વીકારવું જોઈએ અને કહેવું જોઈએ કે અને કાન્તવાદ અર્થાત્ સ્વાવાદ વસ્તુતઃ કોઈ વાદ નથી, જેનેતર દર્શનમાં પણ અનેક સ્થાને કોઈ ને કોઈ રૂપે, ભલે પરંતુ સર્વ વાદોની મર્યાદા અભિવ્યક્ત કરનાર એક ઘણું વિશિષ્ટ ‘અનેકાન્તવાદ' શબ્દનો પ્રયોગ કર્યા વિના પણ અનેકાન્તવાદના દર્શન છે અને તેથી તે દર્શનોનું દર્શન છે.
તત્ત્વો જોવા મળે છે. અહીં આપણે થોડાં દૃષ્ટાંતો જોઈએ. તત્ત્વજ્ઞાનીઓ તત્ત્વજ્ઞાનની રચના કરે છે. તત્ત્વજ્ઞાનના ૧. વેદાંતમાં માયાનું સ્વરૂપ સિદ્ધાંતો
અદ્વૈત વેદાંતમાં “માયા'ની ધારણા ઘણી મહત્ત્વપૂર્ણ અને આપે છે, પરંતુ દૃષ્ટાઓ, સૂરિઓ તત્ત્વજ્ઞાનની રચના નથી ચાવીરૂપ ગણાય છે. આ જગતના કોયડાને અદ્વૈતવેદાંતદર્શન કરતા. તેઓ તો આમ કહે છે
માયાવાદ દ્વારા સમજાવે છે. “અમને આમ દેખાય છે, પરંતુ અમારું દર્શન અંતિમ કે પૂર્ણ માયા થકી જ આ જગત પ્રતીત થાય છે. આ જગત સત્ નથી અને અમને જે દેખાય છે, તે પણ બુદ્ધિપૂર્વક અને ભાષાના નથી અને છતાં માયાને કારણે સત્ જેવું જણાય છે. હવે પ્રશ્ન એ માધ્યમથી અભિવ્યક્ત કરી શકાય તેમ નથી.'
થાય છે કે અદ્વૈતવાદી વેદાંત દર્શનમાં બ્રહ્મને જ એકમેવાદ્વિતીય
પ્રબુદ્ધ સંપદા
૨૩૬
