________________
તા. ૧-૧-૭૮
પ્રબુદ્ધ જીવન
-
-
---
-
------
-
--
--
-----
=
-
-
- -
-
-
-
-
જ
-
પંડિત સુખલાલજીની સાથે સાથે મારો અને પંડિતજીને સમાગમ બનારસમાં શરૂ થયેલેતેઓ માસિક દશ રૂપિયાની છાત્રવૃત્તિ આપવાની વાત કરેલી પણ તે બનારસમાં સ્થપાયેલ શ્રી યશોવિજ્ય સંસ્કૃત પાઠશાળામાં લેવાને મેં ઈનકાર કરેલો. જ્યારે પાક્શાળા મારે માટે ખાવાપીવાની ભણવા આવેલા અને હું પણ તે જ પાઠશાળામાં ભણવા ગયેલો.
વ્યવસ્થા કરે છે ત્યારે મારે દશ રૂપિયાની છાત્રવૃત્તિ શા માટે લેવી સં. ૧૯૬૪ની સાલમાં પંડિતજી બનારસ પહોંચી ગયા હતા અને ત્યાર પછી છ - આઠ મહિને હું પણ બનારસ પહોંચી ગયો
જોઈએ. એ વિચારથી મેં લેવાની ના પાડેલી પણ બીજા વિદ્યાર્થીહતા. બનારસ પહોંચ્યા પહેલાં પંડિતજી તે સારસ્વત સંસ્કૃત વ્યાકરણ : એ તેવી છાત્રવૃત્તિ લીધેલી ખરી અને ત્યાં અમારી સાથે નિત્ય પિતાના વતનમાં જ શીખેલા એટલે તેઓ સંસ્કૃતભાષાથી અને
રહેતા બીજા મુનિઓની સેવા માટે તે છાત્રવૃત્તિ વાપરવાના સંસ્કૃતના શુદ્ર ઉચ્ચારણાથી ઠીક ઠીક પરિચિત હતા એમ મને યાદ છે.
ઉદ્દેશથી લીધેલી પણ આવા પ્રસંગે પણ ભાઈ સુખલાલજી તેવી ત્યાં સુધી હું તો માત્ર છે ગુજરાતી ભણેલો અને સંસ્કૃત ભાષાથી કે તેના શબ્દોના શુ ક ઉચ્ચારણથી ઘણો ઓછા પરિચિત હતો, એટલે વાતોમાં કદી ભળતા નહીં અને એકમાત્ર વિદ્યાની સાધનામાં જ મારે સંસ્કૃત વ્યાકરણ શીખતાં પહેલાં તે ભાષાના શબ્દોનાં શુદ્ધ તલ્લીન રહ્યા કરતા ઉચ્ચારણોનો અભ્યાસ કરવો પડેલો. મારા ગોહિલવાડી ઉચ્ચારણ
જયારે પાશાળા છોડીને પાઠશાળાના સ્થાપક ક્લકત્તા તરફ ‘શ’નો “ચ” અથવા “સ” નો “ચ” એવાં થતાં અને એ મારાં ઉચ્ચરણને ઠીક કરતાં મને ઠીક ઠીક સમય લાગેલે.
વિહાર કરવાની તૈયારીમાં હતા ત્યારે અમે પંદરવીસ વિદ્યાર્થીઓ
તેમની સાથે જ જવા તૈયાર થયેલા પણ તેમાં ભાઈ સુખલાલજીએ બનારસમાં ખંબા પાસેની ઠઠેરી ગલીમાં નંદન સાહુ મહોલ્લો છે, તેમાં પેસતાં જ પાઠશાળાનું મોટું આલીશાન ત્રણેક માળાનું
ખાસ રસ નહીં બતાવેલો. એક એવો પણ વખત આવેલ કે ભાઈ મકાન આવેલ છે. એ મકાન અંગ્રેજી કોઠીને નામે પ્રસિદ્ધ સુખલાલજી તથા તેમના મિત્ર વિદ્યાર્થી વ્રજલાલજી પાઠશાળા છોડી થયેલું છે. તેમાં પંડિતજી પાછલા ભાગની રૂમમાં રહેતા અને ગયેલા અને કાશીમાં જ જૈનતીર્થ ભદનીમાં જન ધર્મશાળામાં પાઠશાળાએ તેમને માટે એક રારા ભણેલા - ગણેલા માણસને રહેલા અને ત્યાં જ પોતાના અભ્યાસની વ્યવસ્થા કરેલી; પણ આમ રીડર તરીકે આપેલ. એ રીડર દ્વારા પંડિતજી પોતાના પાકને કંઠસ્થ કરી લેતા અને સતત એ કંઠસ્થ કરેલા પાઠનું ચિંતન કર્યા કરતા. '
શાથી થયું તે વિશે આજ પણ મેં કાંઈ જાણ્યું નથી. તે જ અમે બંને એક જ મકાનમાં રહેતા અને પ૦ હરિનારાયણ ત્રિપાઠી અરસામાં પાઠશાળામાં રહીને અભ્યાસ કરતા ત્રણ મુનિરાજો પારો ભરતા પણ અમારે બનેનો પોતપોતાના પાઠની તૈયારીમાં પણ પાઠશાળામાંથી નાસી ગયેલા અને રેલમાં બેસીને ગુજરાતમાં એટલે બધો વખત ચાલ્યો જતો, જેથી ઘણાં વરસો સુધી બનારસમાં પહોંચી ગયેલા. આ હકીકતની પાછળ પણ શું કારણ હતું તે પણ સાથે રહેવા છતાં વાતચીત કરવાને કે વાર્તા-વિનોદ કરવાને
આજ સુધી મારા જાણવામાં આવ્યું નથી. માત્ર ભાણવું, ભણવું ને અમને વખત મળ્યો હોય એવું મને સ્મરણ નથી.
ભણવું જ - એ જાતની અમારી પરિસ્થિતિ હતી. પાઠશાળામાં એક એવો નિયમ હતો કે સવારના પહોરમાં પિતપિતાને પાઠ તૈયાર કરવાની શરૂઆત કરતાં પહેલાં તમામ વિદ્યાર્થીઓને
જ્યારે અમે ક્લકત્તા તરફ વિહારમાં હતા ત્યારે પણ ભાઈ ગુરુવંદન કરવા માટે જ્યાં પાઠશાળાના સ્થાપક શ્રી ધર્મવિજ્યજી સુખલાલજી અમારી સાથે વિહારમાં આવેલા અને તે વખતે અમે (પાછળથી શાસ્ત્ર વિશારદ જૈનાચાર્યશ્રી વિજ્યધર્મસૂરિ) બેસતા બન્ને સાથે વિહાર કરતા અને ચાલતાં ચાલતાં આચાર્ય હેમચન્દ્રને ત્યાં સમૂહરૂપે જવું પડતું. તે વખતે પં. સુખલાલજીભાઈ પણ આવતા અભિાધાન ચિતામણી નામને કોપ કંઠસ્થ કરતા. ભાઈ સુખલાલજી અને તે જ વખતે એમનાં દર્શન થતાં, પછી ખાન અને ભોજન
લાંબે વખત વિહારમાં સાથે નહીં રહેલા પણ જેટલે સમય સાથે વખતે પણ તેમનાં દર્શન થતાં પણ અમારા બન્ને વચ્ચે કોઈ વિશેષ
- રહેલા તેટલો સમય તે તેઓ અને હું સાથે જ વિહારનો રસ્તો કાપતા વાતચીત થઈ હોય તેવું મને સ્મરણ નથી.
અને કોષના શ્લોક મોઢે કરતા. આ વખતે પણ ભાઈ સુખલાલજીપાઠશાળામાં તેઓ સૌથી મોટા વિદ્યાર્થી હતા અને અઢાર
એ પાઠશાળાથી છૂટા પડીને બીજે સ્થાને રહી અભ્યાસ કરવાની હજારી'ને નામે પ્રસિદ્ધ એવું આચાર્ય હેમચન્દ્રરચિત સિ વહેમશબ્દાનું શાસન નામનું વ્યાકરણ ભણતા, જ્યારે હું તો ઘણો ના વિદ્યાર્થી
પોતાની વાત મને કરેલી નહીં. અમે તો માત્ર કોષને કંઠસ્થ કરવામાં અને પંડિતજી જે વ્યાકરણ ભણતા તે જ વ્યાકરણની છે હજાર જ તરબોળ હતા. પછી તો એ બનારસમાં આવી જુદા જ રહેવા લૈંક પ્રમાણવાળી લધુવૃત્તિ ભણતે, આમ અમારા વચ્ચે ભણતરનું લાગ્યા. મોટું અંતર હોવાથી પણ વાતચીતને પ્રસંગ ઊભે થતો નહીં. એવું ઝાંખું ઝાંખું યાદ આવે છે કે કોઈ વાર હું તેમની રહેવાની
આ વખતે જ થોડો સમજણો થયો અને વિદ્યાર્થીઓમાં મારે રૂમમાં અચાનક જઈ ચડયો હોઉં અને તેમને રીડર આધો પાછળ,
એક સ્થાન પણ થયું, છતાં મને અને સુખલાલજીને વિદ્યાના ગ હોય અથવા આવેલ ન હોય તો તે મારી પાસે તેમની રસ સિવાય બીજી કોઈ બાબતમાં પંચાત વળગેલી જ નહીં. જો કે ટપાલના કાગળ વંચાવતા ખરા, પણ આ સિવાય બીજી કોઈ આલનુ
હું પાઠશાળાના સ્થાપકનો ખાસ અંગત માણસ જે વિઘાથી ફાલતુ અને નાના વિદ્યાર્થીઓને સુલભ વિદપ્રમોદ જનક વાતો
હતો પણ મને તે તે અંગતતા પણ વિદ્યાના અભ્યાસ પાસે ઘણી ભાગ્યે જ કરતા. મને લાગે છે કે તેઓ ભણવાના રસમાં એટલા બધા નિષ્ઠ રહેતા કે પિતાને બધે જ સમય વિદ્યામાતાની સેવામાં જ
કુછ લાગતી. આમ પછી તે હું અને સુખલાલજી તદન વિખૂટા ગાળતા.
પડી ગયા, છતાં ય મને તે વિઘાને રસ એટલે હતો કે તેણે સરજયાં અમારી પાઠશાળા હતી ત્યાં નજીકમાં જ મગન હલવાઈની સ્વતીની સેવામાં જ ડૂબાડી દીધેલું. પછી તે હું સંસ્કૃત કવિતા એક દુકાન હતી. તે રોજ તાજી તાજી મીઠાઈ બનાવતા. અમે કરતાં પણ શીખી ગયેલા અને પાક્શાળાની પ્રતિષ્ઠા વધારવામાં પણ સરખેસરખા વિદ્યાર્થીઓ ત્યાંથી કોઈ કોઈ વાર રસગુલ્લાં કે ગુલાબ- પ્રસંગે પ્રસંગે મારો ઉપયોગ થતો. જાંબુ કે પંડા મગાવીને સવારના સાથે બેસીને જ્યારે પડવાની રજા હોય ત્યારે નાસ્ત કરવાની મોજ માણતા પણ ભાઈ સુખલાલજીને
હું પાઠશાળામાં અને સુખલાલજી તે મિથિલામાં જઈ ન્યાયમેં એ રીતે નાસ્તો કરતા ભાગ્યે જ જોયેલા. આનો અર્થ એ નથી
શાસ્ત્ર વગેરેનો અભ્યાસ વધારવામાં પડેલા અને અમારા પાઠશાળાના કે તેઓ નાસ્તો નહીં જ કરતા હોય. પણ અમારા સમૂહમાં બેસીને
સ્થાપકે ગુજરાત તરફ આવવા વિહાર કરવાની યોજના કરી. આ તેઓ તેમ કરતા નહીં.
દરમિયાન મેં ન્યાયતીર્થ અને વ્યાકરણતીર્થની પરીક્ષા આપી -
દીધી હતી અને યશોવિજયજી જૈન ગ્રન્થમાળા નામનું સો પાનાનું અમને દરેક વિદ્યાર્થીને વાપરવા માટે દરમાસે બાર આના મળતા, તેમાંથી અમે ઘરે ખુશીખબરના કાગળો લખતા અને ઉપર
માસિક કાઢવાની પ્રવૃત્તિ શરૂ કરી હતી. શ્રી પૂંજાભાઈએ આગમ પ્રમાણેને નાસ્તો કરતા.
પ્રકાશનની યોજનામાં જોડાવા માટે પાઠશાળાના સ્થાપક પાસે યોગ્ય ભણતાં ભણતાં જ્યારે મારી પ્રતિષ્ઠા વિશિષ્ટ વિદ્યાર્થીની ગણના
વિદ્રાનની માગણી કરી હતી. તેમાં જોડાવા માટે મારી ઈચ્છા હતી તરીમાં સમાવવા જેટલી વધી ત્યારે મને પાઠશાળામાં તેના સ્થાપકે પણ સ્થાપકે મને પ્રત્સાહન આપ્યું ન હતું; જયારે અમે ગુજરાત
