________________
[૧૩]
એકાંગી આત્મવાદ આપણે દર્શન–વિશુદ્ધિ અંગે અલગ-અલગ તર અને તેની ઉપર જામેલી જડતા-મૂઢતાને વિચાર કરી રહ્યા છીએ. આ દર્શન-વિશુદ્ધિનું ધ્યેય વિશ્વવાત્સલ્ય છે જે જગતને સુખી અને શાંત રાખી શકે છે. એ માટે જગતના બધાયે તએ એક બીજાના ઉથાનમાં કામ કરવું જોઈએ. તે ઉપરાંત જડ અને ચેતન અથવા બીજા તને તેણે સ્પષ્ટ જાણું લેવાં જોઈએ જેથી એકબીજાના નામે ગૂંચવણે ઊભી ન થાય.
આ વિશ્વમાં કયાં કયાં તો છે; તેની શોધ માટે દશને પિદો થયાં. એમાં ચાર્વાક સિવાય જગતનાં બધાં દર્શને જડ અને ચેતન અથવા અજીવ અને જીવને અલગ-અલગ નામે ઓળખાવે છે. આમાં જડતત્વ અંગે (અન્યત્ર) ચર્ચા થઈ ચૂકી છે, એટલે તે અત્યારે નહીં કરીએ. ઉપરાંત જડ તત્ત્વ અંગે ભૌતિક પદાર્થો–અંગે પણ બધાં દર્શને સ્પષ્ટ છે એટલે અત્રે આત્મવાદ, તેને જડ તત્તવ સાથે સંબંધ, ' આત્માની મર્યાદા વગેરે અંગે સ્પષ્ટ વિચાર કરીશું. આત્મા એક સાધના અનેક :
આમ તે આત્માને લગભગ બધાં દર્શને માને છે, પણ તેની સાધનાના અલગ-અલગ માર્ગો ગોઠવાયા છે, જેથી બધાયે આત્મસાધના કરવા છતાં સમન્વય સાધી શકયા નથી. આધ્યાત્મની શોધ વિશ્વમાં ભારતે જ સર્વ પ્રથમ કરી છે. પણ દુઃખદ બીના એ છે કે એ આધ્યાત્મ જીવનમાં ઊતરવાના બદલે વાત, વિચારો કે ચર્ચામાં રહી ગયું છે. પરિણામે આ ચર્ચાઓએ જે કરુણ ઘટના સજાવી છે તે એ કે લોકો ભલે વાતોમાં આત્મા માને પણ તેના ઉપર જે વિશ્વાસ રાકે જોઈએ તે પેદા નથી થશે અને લોકો ભૌતિક સુખ-સાધનની ઉપાસના, પ્રાપ્તિ અને સુપ્તિમાં જ જીવનની ઇતિશ્રી સમજતાં થયા છે.
Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat
www.umaragyanbhandar.com
