________________
૨૩૨
સભ્યતા, સદાચાર એવાં છે તો મેતિક ભૂમિકાના પાયા રૂપ છે; તે ઇસ્લામ, જસ્તી અને ખ્રિસ્તી ધર્મમાં પણ દેખાય છે. મહારાજશ્રીને જે વાત જન ધર્મમાં દેખાય છે, તે જ વાત વિશાળ અર્થમાં ગાંધીજીને હિંદુ ધર્મમાં દેખાય છે. હિંદુ ધર્મમાં વૈદિક પરંપરા મુખ્યપણે ખરી, પણ અવાંતરરૂપે શાક્ત, બૌદ્ધ, જૈન, ઈસ્લામ, ખ્રિસ્ત અને જરથુસ્તી ધર્મની વાત પણ સમાઈ ગઈ છે. ત્યારે જૈન ધર્મમાં સ્યાદવાદ શૈલી બધા દષ્ટિબિંદુઓને તે પાસાં પ્રમાણે સમજવાનું કહે જ છે. આમ તાત્વિક સમાનતા પેદા થાય છે. એટલે ગાંધીજી જે વિશાળ અર્થમાં હિંદુ ધર્મને વિશ્વ-ધર્મ કહે છે, તેવી જ રીતે વિશાળ અર્થમાં મહારાજ શ્રી જૈન ધર્મને વિશ્વ-ધર્મ કહે છે. તે બન્નેમાં તાત્ત્વિક ફેર નથી. જૈન ધર્મનું મૂળ તત્વ મુહપતિ કે મૂર્તિ પૂજામાં નથી, કે નથી કેવળ સવસ્ત્રતા કે નિર્વસ્ત્રતામાં; એમ મહારાજ શ્રી સ્પષ્ટ કહે છે.
હવે વિનોબાજીનું નિરૂપણ અને મહારાજશ્રીનું નિરૂપણુ જોઈએ, તે તેમાં પણ તત્વની દષ્ટિએ ફરક નહીં લાગે. મહારાજશ્રી સત્યને ગુણરૂપે જોવાનું કહે છે. વિનોબાજી તેને તસ્વરૂપે જોવાનું કહે છે. ત્યારે મહારાજશ્રી જૈન ધર્મમાંથી અનેકાન્તના ગુણને તારવે છે. તે વિનોબાજી વેદાંતમાં ઉછરેલા હાઈને “એક સ વિઝા બહુધા વદંતિ” રૂપે તત્ત્વને રજૂ કરે છે, તેમાં ચીનના તાઓ ધર્મ કે હિંદના જુદા જુદા ધર્મોનાં તો, અથવા સિદ્ધ-બુદ્ધ, વિનાયક, રામ અને કૃષ્ણ બધાયને સમાવેશ થઈ જાય છે. ટુંકમાં સમગ્ર તત્વ સરવાળે એક જ ઈશ્વરરૂપે છે. તેવા વેદાંતને તેમણે આજની વ્યાપક વ્યાસપીઠ ઉપર ઉદ્દબોધ કર્યો. ત્યારે જૈન-તત્ત્વજ્ઞાન કહે છે કે પ્રથમ ભાવાત્મક એક્તાને ભલે પ્રારંભમાં પાયા રૂપે લો, પરંતુ એ પાયાની એકતાવાળી વાત જીવનમાં આચરવા માટે માત્ર વ્યક્તિગત વ્રતબદ્ધતાથી નહીં ચાલે; સમાજ મત વ્રતબદ્ધતા જોઈ છે. આવી સમાજગત વ્રતબદ્ધતાની વાત ગાંધીજીએ આશ્રમને અલગપણું આપીને મૂકી. પૂ. સંતબાલજી આમ જનતાનાં નૈતિકસંગઠને બનાવી ઘેરથી માંડીને દેશ સુધી એ વ્રતબદ્ધતાને
Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat
www.umaragyanbhandar.com
