________________
૩૦
* અત્યુતિક શબ્દ સમન્વયમાં યુકિતથી અલગ, ઉપમા વગેરે વડે શબ્દનો અર્થ બદલવામાં આવે છે. જેમકે “જૂના જમાનામાં આર્ય લોકો અગ્નિની ઉપાસના કરતા હતા.” અહીં અગ્નિને અર્થ ધ્યાન તરીકે ઘટાવી શકાય છે. જેમ અગ્નિ કચરાને બાળી નાખે છે તેમ ધ્યાન પણ આત્મ-મળને બાળી નાખે છે. એટલે અહીં અગ્નિને અર્થ ધ્યાન કર, એ અત્યુક્તિક શબ્દ સમન્વય ગણાશે.
આ રીતે નિપક્ષતા, પરીક્ષક્તા, સમન્વયશીલતા એ ત્રણે તત્ત જીવનમાં આવે તો સત્યનાં દર્શન થઈ શકે. પણ અહીં વ્યાપક સત્યનાં દર્શન માટે સંગઠને અને સંગઠિત બળે સાથે એને અનુબંધ હોવો જોઈએ; નહીં તે તે કેવળ વ્યકિતગત રહેશે અને વ્યાપક થઈ શકશે નહીં.
ચર્ચા-વિચારણું
શ્રી. પુંજાભાઈએ ચર્ચાને પ્રારંભ કરતાં કહ્યું: “હું માનું એજ સત્ય” એને બદલે “વ્યાપક હેય તે સત્ય” અથવા “સત્ય હોય તેજ સારું અને મારૂં” એવા વિચારો ફેલાવા જોઈએ. કોઈ કાળે કઈ પરિસ્થિતિને અનુસરી ને અમૂક મર્યાદાઓ સ્વીકારાઈ હશે; તેને ધર્મ મનાયો હશે; પણ પછી એને ન માનનાર ને નાસ્તિક, કાફિર વગેરે કહેવાથી નુકશાન જ થયું છે એમ ઈતિહાસના પાને સાબિત થાય છે. પણ હવે દ્રવ્ય-ક્ષેત્ર-કાળ-ભાવને સમજીને પરિવર્તન કર્યા વગર છૂટકો નથી. જેમકે એક દેશમાં એક પ્રાંતમાં હિંદુઓમાં કાકાઈ ભાભાઈ સંતાને વચ્ચે લગ્ન થતાં નથી, ત્યારે બીજા પ્રાંતમાં તેને જ ઉચ્ચ ગણવામાં આવે છે. મુસલમાનેમાં કાકાની દીકરી કે જેને હિંદુ બેન ગણે છે, તેને પરણવાનો રિવાજ છે. દક્ષિણમાં મોટા ભાગે બહેન-દીકરી માટે મામો જ પહેલી પસંદગી અને યોગ્ય ગણાય છે. ઋષભદેવના સમયે ભાઈ-બહેનનાં લગન થતાં હવે તે નથી થતાં. આમ વ્યાપક
Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat
Surat
www.umaragyanbhandar.com
