________________
૨૨૮
પણું, સાચી જૂઠી વાતોને ભેળવી દેવી એનું નામ સમવય નથી; તે તે સમન્વયાભાસ જ છે. એના માટે સાધારણ રૂપ અને પરિસ્થિતિ વિશેષ, બન્નેને વિચાર કરવો જોઈએ. ઘણું વસ્તુઓ સામાન્ય રીતે કલ્યાણકારી હોય છે અને ઉપયોગ કરતી વખતે પણ કલ્યાણકારી હોય તે તે ઉભય કલ્યાણકારી સત્ય સમન્વય કહેવાય. દા. ત. મૈત્રી કલ્યાણકારી છે પણ જો કોઈ એવી દુષ્ટ વ્યક્તિની મૈત્રી કરતાં નુકશાન થાય તે તે કલ્યાણકારી નહીં ગણાય; અહીં મૈત્રી કરવી એ સામાન્ય સત્ય છેદુષ્ટ સાથેની મૈત્રી અકલ્યાણકર લઈ ને નુકશાનકારક છે. સજજનની મૈત્રી ઊભય કલ્યાણકારી છે. એવી રીતે સામાન્ય સત્યમાં કોઈ ખરાબ છે; પણ કઈ શીલવતી સ્ત્રી ઉપર દુષ્ટજન બળાત્કાર કરવા તૈયાર થાય ત્યારે ક્રોધ આવી જવો; તે સામાન્ય (સંપૂર્ણ) સત્ય નથી; પણ અવસર સત્ય તો છેજ. તેને અવસર સમન્વય કહી શકાય.
જે જે રૂપે સત્ય છે તેને તે રૂપે સમન્વય ન કરતાં બીજા રૂપે સમન્વય કરે એ મિથ્યાસમન્વય છે. પણ સહુથી ખરાબ વાત તે એ છે કે સામાન્ય રૂપે પણ જે વસ્તુ સત્ય નથી અને અવસરે પણ સત્ય નથી; તેને સમન્વય કરે તે તદન બરાબર નથી. જેમ વર્ણભેદ, રંગભેદ, જાતિપતિ કે નાતજાતના ભેદે કરવા તે સામાન્યરૂપે હિતકર નથી, તેમજ વિશેષરૂપે પણ હિતકર નથી. ઘણીવાર માત્રા-પ્રમાણે સમન્વય થાય છે. અમુક વસ્તુ અમુક માત્રા સુધી સારી હોય છે, પણ વધારે માત્રામાં લેવાથી તે નુકશાનકારક નીવડે છે. આમ પરિસ્થિતિને વિચાર કરીને સમન્વય કરવો પરિસ્થિતિ સમન્વય છે. એના વગર એતિહાસિક ઘટના કે તને યથાર્થરૂપે જાણી શકાય નહીં. જ્યારે જે દેશમાં અનાજ પેદા નહોતું થતું ત્યાં લોકો માંસાહાર કરતા તે તે દેશ-કાળની પરિસ્થિતિવશ અનિવાર્ય આવેષ્ટરૂપે ક્ષમ્ય માની શકાય. પણ આજે જ્યાં અનાજ પેદા થઈ શકે છે ત્યારે ત્યાં માંસાહાર કરે
ગ્ય કે સત્ય ન જ ગણી શકાય. એક યુગનું સત્ય, બીજા યુગ માટે પણ સત્ય છે એમ માનવું અજ્ઞાન છે, સત્યની કસેટીએ જે દરેક યુગે
Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat
www.umaragyanbhandar.com
