________________
૨૨૯
ખરૂં કરે તેને જ સત્ય માની શકાય. પરિસ્થિતિ-સમન્વયથી, અન્ય યુગના સત્યની નિંદા, અધિળું અનુકરણ કે વર્તમાન યુગના સત્યના વિસ્મરણથી માનવ બચી શકે છે અને વ્યાપક સત્યનું દર્શન કરી શકે છે.
કાવ્યોમાં અર્થ બદલવા માટે અલંકાર, લક્ષણ, વ્યંજના અને તાત્પર્યા વૃત્તિનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. કોષમાં એક શબ્દના અનેક અર્થો બતાવેલા હેઈ અનેકકાર્ય શબ્દોને પ્રયોગ કરવામાં આવે છે. કહ્યું છે “શકિતગ્રહ વ્યાકરણેપમાનકોશાડપ્ત વાકયાદુ વ્યવહારત” કોઈ પણ શબ્દનું અર્થગ્રહણ વ્યાકરણ, ઉપમાન, કષ, આપ્ત વાક્ય, પ્રસંગ અને વહેવારથી થાય છે. આમ શબ્દનો પ્રસંગ, પ્રકરણ તેમજ અર્થ સંગત અર્થ કરવો એને શબ્દ-સમન્વય કહેવામાં આવે છે. આ શબ્દ સમય ત્રણ પ્રકાર છે. સયુકિતક, અયુક્તિક અને અત્યુકિતક.
સયુક્તિક શબ્દ સમન્વય તેને કહેવામાં આવે છે કે જ્યાં શબ્દને અર્થ યુકિત-તર્ક વગેરેને કારણે બદલ બરાબર ગણાય છે. જેમકે પૈગંબર કે મસીહા શબ્દને અર્થ લગભગ તીર્થ કર–અવતારના અર્થમાં વપરાય છે. એવા જ અર્થમાં ઈશ્વર, ગોડ, ખુદા, પરમાત્મા પણ વપરાય છે. ત્યારે ખુદા એટલે ઈશ્વર એ સમન્વય કરો સયુકિતક ગણાશે...એવી જ રીતે લક્ષણ કે તાત્પર્યા વૃત્તિથી શબ્દને યુકિતસંગત અર્થ કરવો એ પણ સયુતિક જ છે. જેમકે “અમૂક માણસે નવી દુનિયા બનાવી !” અહીં નવી દુનિયા એટલે પૃથ્વી-ગ્રહ વગેરે નહીં પણ ન–સમાજ ઊભે કર્યો એ અનિવાર્ય અને સયુકિતક છે.
અયુકિતક શબ્દ સમન્વયમાં શબ્દને અર્થ બદલવો, યુકિતસંગત ન હોય પણ તેમાંથી કાં તે એ અર્થ વ્યંજના વૃત્તિથી ધ્વનિત થતો હેય, અથવા પરિસ્થિતિ પ્રમાણે એ અર્થ બદલે યોગ્ય જણાતો હોય, ત્યારે ભલેષ રૂપક વગેરે ઘટાવીને અર્થ બદલ પડે છે. જેમકે “કુર્બાન કે બલિદાન ”ને અર્થ કેવળ પશુને મારવા એ નથી; પણ મન અને ઇંદ્રિયોને મારવાં એ પણ છે.
Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat
www.umaragyanbhandar.com
