________________
૧૯૬
બીજા શબ્દોમાં એને નિયતિવાદ કહેવું જોઈએ. જે ભાવે જે રીતે નક્કી છે તે થવાનાજ” એને “ક્રમ નિયમિત પર્યાય” પણ કહે છે. જે એમ કહેવામાં આવે કે નિયતિ પ્રમાણે બધું થવાનું છે તે પુરુષાર્થ કરવાની કશી જરૂર પણ રહેતી નથી. આ એકાંગી આત્મવાદનાં ભયસ્થાને છે; જેનાં કારણે દ્વેગ, પાખંડ, અકર્મણ્યતા સાથે ભૌતિકવાદનેજ વધારો થવાનો છે.
પુરુષાર્થ સહિત પાંચ કારણે :
એટલે જૈનદર્શને એકાંત નિયતિવાદને સ્થાને પ્રત્યેક કાર્યમાં પુરુષાર્થને મુખ્યતા આપી પાંચ કારણ-સમવાય બતાવ્યા છે. કાળ, સ્વભાવ, નિયતિ, કર્મ અને પુરુષાર્થ. ગોશાલક સાથે ભ. મહાવીરને એ માટેજ વિરોધ હતે. ગોશાલક નિયતિવાદી હતો. પ્રશ્ન એ હતો કે જે સમયે મોક્ષ મળવાનું હોય તે સમયે તે મળશેજ તો પછી ઉત્થાન, કર્મ, બલ, વિર્ય અને પરાક્રમ વગેરેની જરૂર શી? ક્યારે કર્યું સાધન મળશે અને કયું કાર્ય સધાશે, તે કાઈ કહી શકતું નથી એટલા માટેજ શાસ્ત્રોમાં એકાંત નિયતિવાદને મિથ્યા ગણવામાં આવે છે. બધાં કર્મો ક્રમ નિમિત્ત હોતાં નથી, કેટલાંક અનિયમિત પણ હોય છે. જેમકે બધા જીના જન્મમરણ તથા અન્ય કાર્ય નિયમિત માનવામાં આવે તે અકાળ મૃત્યુ કે અકસ્માતને સ્થાન જ ન રહે. એટલે એમાંથી એ વાત ફલિત થાય છે કે ક્ષાયિક સમકિત માટે ભાવ નિયત હોય છે કે જે મોક્ષે જવાનું છે અને તે પિતાની ચિંતા કરતો નથી પણ નીચેના ગુણસ્થાને માટે બનેય વસ્તુ હોય છે. નિયત અને અનિયત ક્ષાયિક સમકિતને ત્યારે બીજાની ચિંતા તો હોય જ છે. ભગવાન ઋષભદેવ, મહાવીર ભગવાન વગેરે ક્ષાયિક સમક્તિ હોવા છતાં પિતાના માટે નહી, પણ બીજાના હિત માટે કાર્ય કરતા હતા. આદ્રકુમાર, આષાઢાભૂતિ, અરણુક મુનિ વગેરેનું સમકિત નક્કી હતું છતાં તેઓ સંયમ માર્ગે પડયા એટલે નિયત ભાવ હોવા છતાં જોખમ વ.માં જાગૃતિ રાખવી
Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat
www.umaragyanbhandar.com
