________________
' અહીં સુધી તે આ વિચાર બરાબર છે કારણકે જેને આપણે અનુબંધ કે કર્તવ્ય-સંબંધ કહીએ છીએ તેને જ અહીં વાસ્તવિક સંબંધ ગણવામાં આવે છે. પણ એથી આગળ વધીને જ્યારે આચરણ-વહેવારની વાત આવે છે ત્યારે શ્રી કૃષ્ણમૂર્તિ કહે છે? “સત્યની કેડી એટલી સાંકડી છે કે તેમાં તે એકલો જ જઈ શકે માટે એકલા જવું રહ્યું.” બીજાઓ જે સત્યના પિપાસુઓ છે તેમને સાથ આપી જ ન શકાય; કે તેમનું ઘડતર ખરો સત્યાર્થી ન કરી શકે એ વાસ્તવિકતાને નકારવા જેવી વાત છે. શ્રી કૃષ્ણમૂર્તિ કહે છે કે આત્મજ્ઞાન કરો એનો અર્થ “આત્માનું જ્ઞાન કરે કે મેળવે ” એ નથી, પણ પિતાના વિચાર, વાર્તા, પ્રેરક ભાવો અને આકાંક્ષાઓને જાણવાં, તેઓ બીજાની સાથે અનુબંધ રાખી નિર્દોષ વહેવાર કરવાની વાત કરતા નથી; તેથી માણસ કેવળ વ્યક્તિલક્ષી કે વ્યક્તિ-દ્રત બની જાય છે અને જીવનમાં શુષ્કતા અને કિલષ્ટતા આવી જાય છે.
(૩) તટસ્થતાથી તપાસ : એ તેમના વિચારોને ત્રીજો આધાર છે. તેઓ કહે છે : “પ્રશ્નને તળીયે ગયા વગર ઉકેલ મળતો નથી. મને ઉપર ઘણું પડે પડયાં હોય છે. તે પડેને ઉખેડયા વગર તમે આંતરમનને તપાસી શકો નહીં. અને આંતરમનને તપાસ્યા વગર પ્રશ્નોને સાચે ઉકેલ આવી નથી. એટલે તમે કા તો વખાણવા માંડે છે કે તે વખોડવા માંડે છે અને બીજાને નિમિત્ત બને છે. બધાથે સંઘર્ષો, યુદ્ધ વગેરેનું મૂળ તમે છે. એ વિચાર પાકો થશે તે જ તને શાંત કે મુક્ત જીવન જીવી શકશે !”
પણ, આમાં એ વિચારશેષ રહી જાય છે કે પ્રશ્નને ઊંડે જવા માટે દરેક ક્ષેત્રનો–સમાજના બધા ય અંગાને સંપર્ક સાધવે જોઈશે. એ કર્યા વગર “તીરે ઊભા જ એ તમાશા :” જેવો અનુભવ વગરને ઉકેલ આવશે. પ્રશ્નને પક્ષપાત વગર ઊંડાણથી તપાસવા માટે જેમ તટસ્થતાની વાત કરી છે તેમ તાદાભ્યની વાત પણ હોવી જોઈએ. તાદામ્ય વગર સાચું તાટસ્થ ન આવી શકે. તે ઉપરાંત દરેક વસ્તુનું
Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat
www.umaragyanbhandar.com
