________________
૨૨૪
પ્રાચીનતાના મેહની જેમ નવીનતાને મેહ પણ સત્યદર્શનમાં એટલો જ બાધક છે. નવીન માત્ર હેવાથી કઈ વસ્તુ સારી થઈ જતી નથી, જૂની વસ્તુ ઉપર વિકૃતિ આવવી એ પણ એક અર્થમાં નવીનીકરણ જ છે તો એ નવીન-વિકૃતિને મૂળ કરતાં સારી કઈ—રીતે ગણી શકાય ? એટલે વિકૃતિને દૂર કરવી. સંશોધન કરી મૂળ વાતને પ્રગટાવવી એ પણ ખરાબ તે નથી જ. વૈદિક ધર્મની વર્ણવ્યવસ્થા જૂની છે. આજે તે છિન્નભિન્ન થઈ ચૂકી છે પણ ગાંધીજીએ તેને નવારૂપે આવશ્યકતા પ્રમાણે ગોઠવી, તે તે પ્રાચીન હોવાથી અસત્ય કહી શકાશે નહીં. ઈસ્લામ ધર્મમાં વ્યાજ ન લેવાનું વિધાન છે. આજે કઈ નવારૂપે તે વાતને રજુ કરે તે પ્રાચીન હોવાના કારણે તે અસત્ય થઈ જતી નથી! પ્રાચીન જે ઉપયોગી સ્વરૂપે નવા સંસ્મરણમાં રજૂ થાય તો તે પણ નવીન જ છે,
પરીક્ષતા : સત્ય-દર્શન માટે બીજી વસ્તુ હોવી જોઈએ, તે છે પરીક્ષતા. જે વ્યક્તિ નિષ્પક્ષતા મેળવી લે છે તે પરીક્ષા પણ સારી પેઠે કરી શકે છે. પરીક્ષાને અર્થ છે–સત્ય, અસત્ય કે સારા-નરસાની તપાસ કરવી.
પરંપરાથી આવેલ સત્યની કસોટી એ જ છે કે તે દેશકાળ–પ્રમાણે કલ્યાણકારી છે કે નહીં ? પરીક્ષકે આવી પરીક્ષા કરવી જોઈએ તો જ તેને સત્યદર્શન થઈ શકે. અમુક વસ્તુ પૂર્વજો માનતા આવ્યા છે કે પરાપૂર્વથી ચાલી આવે છે માટે તે સાચી છે, એ સત્યદ્રષ્ટાનો જવાબ ન શોભે અને ન હેઈ શકે.
પરીક્ષક માટે ત્રણ વસ્તુઓ જરૂરી છે -(૧) વિચારતા, (૨) અદીનતા (૩) પ્રમાણ જ્ઞાન.
(૧) વિચારતા : કોઈ પણ વસ્તુ ઉપર શ્રદ્ધા માટે જરૂરી છે. તે માટે સાદી સમજણ કે બુદ્ધિ ચાલી શકે. વિદ્વત્તા હોય તે વધારે સારું. વિચારતા સાથે ખરૂં હૈયું હેય તે હિત-અહિત કે કલ્યાણઅકલ્યાણને વધારે સ્પષ્ટતાથી સમજી શકાય છે. '
Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat
www.umaragyanbhandar.com
