________________
૨૦૬
એ લોકો પહેલાં વેદાંતમાં સંશોધન કરીને વૈષ્ણવ સંપ્રદાયના આચાર્યોએ સમષ્ટિવાદને પ્રચાર કર્યો છે. તેમણે જુદા જુદા સંગઠને વડે સમાજ-જીવનમાં એ વેદાંતને ઉતારવાની કોશિષ કરી છે પણ, મોટા ભાગે એમાં ભકિતને પ્રવાહ હોવાથી સમર્પણવાદ જ વિશેષ પ્રસર્યો અને એમાં ગુરુવાદ ઊભો થયો. ગુરુને ભગવાન-સમા માનીને પિતાની સ્વતંત્ર બુદ્ધિને કાંઈ પણ ઉપયોગ કરવામાં ન આવે તેનું પરિણામ આજના વૈષ્ણવ-મહંતે-આચાર્યોમાં જોઈ શકાય છે. સ્વામી વિવેકાનંદ જેવાએ વેદાંતમાંથી જનસેવાને તારવી, સંઘ જરૂર રો. પણ, તે દ્વારા સમાજનું નૈતિક જીવન ઘડતર કરવાની દૃષ્ટિ ન રહી, માત્ર રાહત કામ કરવાની દષ્ટિ રહી. અહીં એ સંપ્રદાયની આજની પરિસ્થિતિની આપણે ચર્ચા કરતા નથી પણ પ્રગતિશીલ અને ખ્યાતનામ આધુનિક વિચારકોની વિચારધારાઓની સવિશિષે છણાવટ કરવાની છે.
શ્રીમતી એનીબેસેંટ અને શ્રીકૃણમૂર્તિ
શ્રીમતી એની બેસેંટ નામની આયર્લેન્ડની એક બાઈએ અને બ્લેસ્કીએ થિયોસોફિકલ સોસાયટી (બ્રહ્મવિદ્યા સમાજ) સ્થાપી. તેની
સ્થાપના ભારતમાં મદ્રાસ ખાતે અડિયારમાં થઈ. શ્રી કૃષ્ણમૂર્તિના પિતા તેમને તેમજ નિત્યાનંદને લઈને ત્યાં આવ્યા. શ્રીમતી એની બેસેંટની દષ્ટિ કૃષ્ણમૂર્તિ ઉપર ઠરી. તેમને તે ખૂબ જ તેજસ્વી અને હેનહાર લાગ્યા. એટલે તેમણે કૃષ્ણમૂર્તિને રાખ્યા. ત્યાં આશ્રમમાં ઉચ્ચ શિક્ષણ અપાવ્યું–લાખ રૂપિયા ખર્ચ કર્યા. થિયેસેફિકલ સોસાયટીમાં એની બેસન્ટ ત્રણ ધર્મોનાં તો લીધાં. પોતે ખ્રિસ્તી હતાં એટલે ખ્રિસ્તી ધર્મને પ્રેમ, વેદાંતનું જ્ઞાન અને બૌદ્ધ ધર્મને મધ્યમ માર્ગ–આ ત્રણેને સંગમ કર્યો. પ્રેમ સાથે શાસ્ત્રનું અવલંબન, જ્ઞાન સાથે ગુરુનું અવલંબન તેમજ મધ્યમમાર્ગની સાથે સંગઠન અવલંબન લેવામાં આવ્યું. આ સંગઠન આધ્યાત્મિક સંસ્થા જેવું ઊભું તે થયું, પણ આ બધી સાધના
Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat
ww
www.umaragyanbhandar.com
