________________
એવી દશા આવે, ત્યાગ, વૈરાગ્ય ખરા સ્વરૂપમાં પ્રગટે છે અને તેજ જીવને આજ્ઞા ધર્મનું અદ્દભૂત સામર્થ્ય, મહાભ્ય અને રહસ્ય સમજાય છે.”
–મતલબ એ કે વહેવાર જ નિશ્ચયને પામે છે. તેને છોડીને જે માત્ર નિશ્ચયનયની વાત કરી, આત્મા કશુયે કરતે નથી એને બંધેય નથી, એવું કહે છે તે આત્મ સાધનાના નામે પુરુષાર્થહીન થઈ જાય છે. તેમજ અહિંસા-સત્યાદિપૂર્ણ વહેવારને છોડી બેસે છે તેઓ ભીંત ભૂલે છે. આ પાયાના વિચારને ભૂલી માત્ર નિશ્ચયનય ઉપર ભાર મૂક્યો તેથી એકાંગિતા પિસી છે.
એકાંગી આત્મવાદનાં ભયસ્થાને
આત્મ વિકાસમાં ઉપાદાન અને નિમિત્ત બને ભાગ ભજવે છે. તેના બદલે એકાંગી આત્મવાદવાળા માત્ર ઉપાદાન ઉપર જોર આપે છે.
જે ઉપાદાન પ્રબળ હશે તે નિમિત્ત આપોઆપ હાજર થઈ જશે. નિમિત્તનું કશું મૂલ્ય નથી. ઉપાદાનનો અર્થ પિતાનો આત્મા બળવાન હશે તે નિમિત્ત એટલે બીજા આત્માઓ અથવા બીજા પ્રત્યેની જરૂર નથી. એ માટે તેઓ એમ પણ પ્રતિપાદન કરે છે કે પ્રત્યેક દ્રવ્ય સ્વતંત્ર છે કોઇ એક બીજાનું કશું યે કરી શકતું નથી. ત્યાં આત્મા વહેવારમાં શરીર સાથે પૂર્વ સંબંધથી બંધાયો છે, તે કર્મને કર્તા છે, ભક્તા છે અને મેક્ષને ઉપાદાયક છે; એ શાસ્ત્ર વચન ભૂલી જવાય છે કે “અપાકતા વિકતાય દુહાણય સુહાણય” આ શાસ્ત્ર વચનને ભૂલી જઇને, નિમિત્તની અવગણના કરી ઉપાદાનને સર્વસ્વ માનીને આવું
હું પ્રરૂપણ કરવામાં આવે છે. આમ છતાંયે એવા એકાંગી આત્મવાદી દેવ-ગુરુ-ધર્મને નિમિત્ત માને છે. જ્ઞાનવૃદ્ધિ માટે સ્વાધ્યાય વગેરે કરે છે, દેવ મંદિરે નવાં નવાં ઊભાં કરાવે છે. છતાંયે, નિમિત્તની જરૂર નથી એમ “વદ-વ્યાઘાત જેવી વાતો કરે છે. જે એકલા ઉપાદાનથી જ ચાલી જતું હેત તે બધાયે આત્માઓ નિશ્ચયનયથી
Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat
www.umaragyanbhandar.com
