________________
૧૯૮
છે કે બૌદ્ધધર્મ, જૈનધર્મ અને હિંદુધર્મ રૂ૫ બે કિનારા વચ્ચે પૂલની ગરજ પૂરી કરે છે.
જૈનમાં અનેક છે અને એક આત્મતત્વ બનેનું નિરૂપણ છે તેમ ઈશાવાસ્યોપનિષદ્દમાં સ્યાદ્વાદની દષ્ટિ “તદેજતિ, નૈતિ” રૂપે મળે છે. “અસત : સદજાયતે” એ સ્વેદને મંત્ર છે. આ ઉપરાંત જૈનધર્મની વ્યાપક અસર બૌદ્ધો ઉપર જોવામાં આવે છે. કયાંક બને સમાન હવાને ભાસ પણ થઈ જાય છે. બૌદ્ધધર્મની ઘણી અસર ગીતા ઉપર પડી છે, એમ ધર્માનંદજી કોસાંબીએ લખ્યું છે. તેમણે બીજા અધ્યાયને છવ્વીસમો શ્લેક ટાંકયો છેઃ “હે અર્જુન ! તું નિત્ય જન્મે છે અને મરે છે, એમ માનતા હોય તો પણ શોચને પાત્ર નથી. “આ સિદ્ધાંત ક્ષણિકવાદી બૌધ્ધને છે. લોકમાન્ય તિલકે પણ ગીતારહસ્યમાં “બૌદ્ધધર્મ એટલે સુધરેલો હિંદુધર્મ” એમ માન્યું છે. શંકરાચાર્યને માયાવાદ પણ બૌદ્ધો પાસેથી આવ્યું છે.
એ જ રીતે સિદ્ધસેન દિવાકર (જૈનશ્રમણ) અને ભર્તુહરિના પિતા ગોવિંદાચાર્ય એક જણાય છે. ગીતાને અને ગોવિદાચાર્યને સંબંધ સ્પષ્ટ દેખાય છે. આમ જોતાં ગીતા એ વેદધર્મને વિકાસ છે. જૈનધર્મ અને વૈદિક ધર્મ વચ્ચેના પૂલસમાં બૌદ્ધધર્મ સાથે ઠીક-ઠીક સંબંધ તેણે બાંધે છે. તેમાં જૈન-તત્ત્વજ્ઞાનની પૂરી અસર છે એટલે તે ત્રણેને સર્વમાન્ય પુસ્તક બની ગયું છે. જૈનદષ્ટિએ ગીતાદર્શનમાં મુનિશ્રી સંતબાલજીએ “ગીતામાં જૈનતત્વજ્ઞાનને જ આત્મા બતાવ્યો છે.
તત્પર્ય એ છે કે એકાંગી આત્મવાદ કામને નથી. ખરેખર તે નેમિમુનિએ આચારાંગસૂત્રમાં બતાવેલ–આત્મવાદ, કર્મવાદ, ક્રિયાવાદ અને લકવાદના સમન્વયની જે વાત કહી છે તે બરાબર છે. નિવૃત્તિમાં પ્રવૃત્તિ અને પ્રવૃત્તિમાં નિવૃત્તિ કરવી એ જ જૈન-રહસ્ય છે. તે મુજબ સાચા સાધુસાધ્વીઓએ પ્રવૃત્તિ લક્ષી નિવૃત્તિનું વધુ લક્ષ રાખી વધુમાં વધુ કામ કરી દેખાડવું જોઈએ. તેથી આપોઆપ એકાંગી આત્મવાદ
Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat
www.umaragyanbhandar.com
