________________
૨૦૨
વેદાંત અને સાંખ્યનું સંશોધન ઠીક ઠીક થયું છે અને એ સંશોધનમાં દિગંબરાચાર્ય કુંદકુંદને પણ મહત્વનો ફાળો છે; પણ તેમના ગ્રંથોના વાંચન ઉપરથી એ પણ ભાસ થાય છે કે તેઓ ઉપાદાનને જ મહત્વ આપે છે. પોતાના શરીરવ્યાપી ચૈતન્યની વાત લઈ, વિશ્વપ્રાણીઓના ચૈતન્ય સાથેની કર્તવ્યભાવનાનો છેદ ઉડાડાય છે; કે વહેવારના પાયા વગરની નિશ્ચયની વાતોનું ચણતર થાય છે. એમ કરીને આજના કુંદકુંદાચાર્યના નામના ભકત તેમની જ ક્રાંતિની હત્યા કરતા હોય એમ લાગે છે. ખરી રીતે બીજા દર્શને, વૈશેષિક, નેયામિક, અને પૂર્વ મીમાંસાનું એકાંગીપણું પરિસ્થિતિવશ ઊડી ગયું; તેમજ બાકીનાં દશને સાંખ્ય યોગ અને વેદાંત સંશોધન પામી રહ્યાં હતાં ત્યારે જૈનતત્વજ્ઞાનના ઢાળામાં એ બધાને ઢાળવાનો કુંદકુંદાચાર્યો સુંદર પ્રયત્ન કર્યો હતો. એવી જ રીતે સોનગઢી વિચારમાં એક ક્રમબદ્ધ પર્યાયની વાત ચાલે છે તે પણ ધરમૂળથી સંશોધન માંગે છે. સમયસારમાં આત્માની ગુણ શકિતઓમાં એક વિભુત્વ નામની મહાન શક્તિ બતાવેલી છે જે પ્રાણીમાત્રના આત્માઓ સાથે બરાબર સંબંધ બતાવે છે એટલે સ્વભાવને અર્થ વ્યાપક રીતે પ્રાણીમાત્રના આત્માઓને ભાવ લેવો અને તે માટે જ અનુકંપા, સેવા, દાન, દયા વગેરે સદ્ગુણેને ઉપયોગ કરે એ જરૂરી બને છે. આમ મનાય તે નિમિત્ત ને પ્રારંભિક અવસ્થામાં બહુ મહત્વ આપવાની વાત અગત્યની અને જરૂરી બની રહે છે. તેવી જ રીતે સેવાને (શુભકર્મ) કે જીવ માત્રને પરભાવમાં ન ઘટાવી શકાય.
કમબદ્ધ-પર્યાયની વાતના સંબંધમાં વિચારતાં જેમ આયુષ્યબંધમાં સપક્રમ અને નિરપક્રમ એમ બે પ્રકાર છે તેમ ક્ષાયિક સમ્યકત્વી જેવા મહાપુરુષને નિયત (અચલિત) આત્મભાન પછી પોતાના વિકાસ માટે આયાસ કરવો પડતો નથી. બરાબર ક્રમ પ્રમાણે મેક્ષ મળે છે. પણ બીજા પ્રાણીઓ માટે આવાં વિકસિત આત્માઓ નિમિત્ત બને છે. જેમ ચંડકૌશિકમાં સમક્તિ જગાડવા માટે ભગવાન મહાવીર પ્રબળ નિમિત્ત
Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat
www.umaragyanbhandar.com
