________________
૧૮૯
આત્મા અલગ અલગ ગતિઓમાં કર્મબંધના કારણે જ ફરે છે.' ઉત્તરાધ્યયન સૂત્રમાં કહ્યું છે –
'नो इंदियगेजझो अमुत्तभावा, अमुत्तभावा, वि य होइ निच्चो अजझत्थहेउं निययस्स बंधो, संसार हेउं च वयंति वंधं ॥'
–“આત્મા અમૂર્ત હોવાથી તે બહિરિન્દ્રિય વડે પ્રત્યક્ષ થઈ શકતું નથી. તે અમૂર્ત હોવાથી નિત્ય હોય છે, તે છતાં તે કર્મથી બંધાયેલો છે; અને તે સંસારનું કારણ છે.” આત્મા શરીરથી બંધાયેલા છે, તેનું કારણ ઉપર સ્પષ્ટ બતાવવામાં આવ્યું છે. એકલું શરીર જુદું હોય તો તે જડ શરીર કંઈ સાધના ન કરી શકે. એવી જ રીતે જે આત્મા જુદો હોય તો એકલો આત્મા કંઈ અધ્યાત્મની સાધના ન કરી શકે. આત્મા અને શરીરને વૃક્ષ અને વાંદરા જે સંગસંબંધ નથી; તેમ જ તંતુ અને વસ્ત્ર કે માટી અને ઘડા જોગ માત્ર સમવાયસંબંધ પણ નથી. ભાંગ ને પત્થર કે શીલા ઉપર ઘૂંટવાથી, પત્થરને નશો ચડતો નથી; ગ્લાસમાં ભરીએ તે કાચને પણ ચડતે નથી; પણ તે જ ભાંગ જે શરીરમાં જાય તો તેને નશો ચડે છે, જે શરીરના બહારના ભાગ ઉપર રેડાય તો પણ નશે ન ચડે; એવી જ રીતે અધ્યાત્મની સાધના પણ આત્મા અને શરીરના સમત સાગથી થાય છે.
આમ જોઈ શકાય છે કે જૈનતત્ત્વજ્ઞાને નિશ્ચય અને વહેવાર બને દષ્ટિએ આત્મવાદમાં સંશોધન કર્યું છે, તેમ જ વેદાંત અને સાંખ્ય દર્શનની સાથે, આત્મવાદમાં જે તો ખુટતાં હતાં, તે પૂર્યા છે. તેથી વહેવારમાં જે અનર્થો ઊભા થતા હતા તે ન થઈ શકે અને
અનિષ્ટોને પણ અવકાશ ન રહે. કર્મવાદ અને બંધમાક્ષની વ્યવસ્થા પણ બંધબેસતી આવે છે. અહિંસા સત્યાદિ આત્મગુણોની સાધના પણ એટલી જ યુકિતસંગત લાગે છે. સોનગઢી ભ્રમણ :
, , , , જૈનતત્ત્વજ્ઞાનનું આ પરમ સત્ય ભૂલીને કેવળ નિશ્ચયનય ઉપર ભાર મૂકવાનો અને વહેવાર મને ઉડાડવાનો પ્રયત્ન સોનગઢમાં છે
Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat
www.umaragyanbhandar.com
