________________
O
.
.
૧૬ જૂન, ૨૦૦૪
પ્રબુદ્ધ જીવન
મારા સંબંધોના શ્રીગણેશાય નમઃ 7 ડૉ. રણજિત પટેલ (અનામી)
વિધદત્ત આયુષ્ય દરમિયાન, આપણા કોઈ ને કોઈ અજાણ વ્યક્તિ સને ૧૯૩૬ના ઑગષ્ટમાં હું બનારસમાં હતો. તાજી સ્થપાયેલી સાથે સંબંધો બંધાતા હોય છે તેનું પશ્ચાદ્દર્બાન કે વિહંગાવલોકન કરવામાં 'વિશ્વનાથ મુવિટોન'માં હું લેવાયો હતો. હલધરવાસના પ્રાણ જીવનની આવે તો ખુદ આપણાને જ ણીવાર આળર્ય થતું હોય છે. 1 મારી ા ગુજરાતી, લોજમાં રહેતો હતો. બનારસના કોઈ પડિત દ્વિવેદીએ કરું તો અત્યાર સુધીના મારા અનેક સ્નેહી શુભેચ્છક સુદયોમાં હું પ્રો. સ્વામી વિવેકાનંદની સ્ક્રીપ્ટ' લખેલી, અને વિવેકાનંદના એક શિષ્યની ડૉ. ભોગીલાલ સાંડેસરાને પ્રથમ યાદ કરું. અમે બંને મેટ્રીક પાસ...એકવાર ભૂમિકા માટે પસંદ કરેલો. રીહર્સલ ચાલતાં હતાં. શૂટિંગ કલકત્તાના અમારા બંનેનો ભેટો, સને ૧૯૩૭ના સપ્ટેમ્બર માસમાં અચાનક રીતે માદન સ્ટુડિયોમાં (?) થવાનું હતું. એ દરમિયાન, મૂળ મહુવાનાં થઈ ગયી....એ પાટણથી અમદાવાદ આવવા નીકળ્યા હશે, હું કડીથી નિવાસી કેમનું કટકમાં કારખાનું હતું ને કલકત્તામાં ન્યૂ માર્કેટ અને અમદાવાદ જવા નીકળેલો. કલોલથી ગાડી આગળ વધી ત્યાં એક ૧૫૬ હેરીસન રોડ પર ઝવેરાતની બે દુકાનો હતી, તેના માલિક શ્રી. માણસ એન્જિન નીચે કચડાઈ ગયો, ગાડી અર્ધો કલાક થોભી. નીચે મોહનલાલ માધવજી શેઠ, મારી રૂમ પાસે ઊતર્યા. વાતવાતમાં, એકવાર ઊતરીને જોવા ગયી. ભોગીલાલ સાંડેસરા એમની જગ્યાએ બેસી રહ્યા. એમણે મને પૂછયું: 'નવજુવાન મેં શું કર્યુ છો ? મેં કહ્યું 'તાજો જ આવીને હું કવિના ઉદ્ગાર કાઢવા લાગ્યો. હશે બિચારો કોઈ દુર્ભાગી વિશ્વનાથ મુવિટોનમાં જોડાયો છું ને વિવેકાનંદના પિક્ચરમાં એમના આત્મા ! ‘કોણ જાણે એને કેવી કેવી વિપદાઓ હશે ! પણ હશે તો શિષ્ય તરીકેની ભૂમિકા ભજવવાની છે !' એમણે હસીને મને પૂછ્યું: કોટકનો લાડકવાયો ને !' વગેરે...સાંડેસરાએ ગાંધી ટીપી-ઝમો અમારી સાથે કલકત્તા આવવું છે ? એમની સાથે એમની ગુમાસ્તો બંડી ને ધોતી પહેરેલાં. ભારે નંબરનાં ચમાં પણ...પગમાં ચંપલ હતો...એનું નામે ૫ મોહનલાલ ! મેં કહ્યું: શીંગ માટે કલકતા હાથમાં એક ખાદી-થેલી. હું તો હતો ખાદીના ઝભ્ભા- આવવાનું જ છે.' તેમણે કહ્યું: ‘હું તો તમને અમારી કંપનીમાં લઈ ધોતીમાં...જિન્દગીમાં મેં કદાપિ ટોપી પહેરી નથી. અમે સામસામેની જવા માટે કહું છું.' મેં કહ્યું: ‘મારે શું કરવાનું ? એમણે પૂછ્યું: ‘શું જગ્યા પર બેઠા હતા પણ એકાદ કલાક દરમિયાન એક શબ્દ પણ ભણ્યા છો ? મેં કહ્યું: મેટ્રીક થયો છું ને શોર્ટહેન્ડ, ટાઇપિંગ ને બોલ્યા નથી. અમદાવાદના સ્ટેશને ઊતરી નજીકમાં જ આવેલી ગુજરાત બીઝનેશ કોરસ્પોન્ડેશન જાણું છું.' એમણે કહ્યું: ‘દિવસે તમારે સમાચાર-પ્રજાબંધુની ઑફિસમાં તે ગયા. ..‘પ્રજાબંધુ'-અઠવાડિકના તંત્રી હેરીસન રોડ પરની દુકાને રહેવાનું, પત્ર-વ્યવહાર કરવાનો ને રાતના શ્રી ચુનીલાલ વર્ધમાન શાહ (સાહિત્યપ્રિય) એમના ‘બોસ’ હતા. હું ગયો ન્યૂ માર્કેટની દુકાને મારા જીજાજી અને એક સેલ્સમેન છે એની સાથે 'ગુજરાત સમાચાર'ના તંત્રી શ્રી ઇન્દ્રવદન બલવંતરાય ઠાકુરની રહેવાનું, અવકાશ મારાં આશાબહેનને અંગ્રેજી શિખવવાનું,' મેં કહ્યું: ઑફિસમાં...ને અર્ધા કલાક બાદ તો અમો આગગાની જેમ, સામસામેના ત્યાં મને શું મળશે ?! અમો કહ્યું: “મહિને રૂપિયા નવું, ટેબલ-ખુરશી પર ગોઠવાયાં ચુનીભાઇની બાજુમાં શ્રી ગુણવંતરાય આચાર્ય રહેવાનું-ખાવા-પીવાનું કંપની તરફથી.' ‘વિશ્વનાથ મૂવિટોન’ને છોડી અને શ્રી પાર્વતભાઈ શુક્લ (જેઓ થોડા સમય બાદ, અમદાવાદની હું કલકત્તા ગો, કુટુંબના સભ્ય તરીકે જ મને પ્રેમપૂર્વક રાખ્યો. મેં ગુજરાત કૉલેજમાં, ગુજરાતી ભાષા સાહિત્યના જૂનિયર લેક્ચરર તરીકે પણ નિષ્ઠાપૂર્વક ફરજ બજાવી, પણ આગળ અભ્યાસ કરવાની ‘વાસના’ - નિમાયા બેઠા હતા...જેમનું મુખ્ય કામ ગુજરાત સમાચારના અગ્રલેખો જાગી ને મેં કચવાતે મને કલકત્તા છોડ્યું. પ્રાણાજીવનની ગુજરાતી “ખવાનું હતું. સુરતની એમ.ટી.બી. કૉલેજમાંથી તાજા જ એમ.એ. માં અમારું આકસ્મિક મળવું ને કલકત્તા જવું.' સંબંધોનું આ થઇને આવેલા. તેઓ પ્રો. વિષ્ણુપ્રસાદ ૨. ત્રિવેદીના પટ્ટશિષ્ય સોર્ટસરા 'લોજિક' હું હજી સુધી સમજી શક્યો નથી. કલકત્તા છોડતાં મને શેઠે મુખ્યત્વે 'પ્રજાબંધુ' અઠવાડિકનું કામ કરતા હતા પણ પાવંતભાઈના સોનાની આઠ બંગડીઓ, ચાર એરીગ્સ ી બે વીંટી આપી હતી ને કહ્યું ગયા બાદ તેઓ 'ગુજરાત સમાચાર' અગ્નલેખો લખવા લાગ્યા. શુકલ હતું: ‘વનમાં જ્યારે જરૂર જણાય ત્યારે વિના સંકોચે આવવું. તમારે સાહેબ એમ.એ. થયેલા ને સાંડેસરા છઠ્ઠા પ્રયત્ન મેટ્રીક પાસ થયેલા ! માટે બધાં જ દ્વાર ખુલ્લાં છે.' અત્યારે તો મોહનલાલ માધવજી લવજીની કોઈને નવાઈ લાગશે. પા સાંડેસરા તાજા પ્રગટ થયેલ પુસ્તકોની ત્રીજી પેઢી ચાલે છે, વરસમાં બે માસ, શેઠ, મુનીમ ને હું દાગીનાના સીમા લખતા હતા, સાથેસાથે 'સિનેસૃષ્ટિ' વિભાગમાં ચલચિત્રોની નમૂના લઈ, ભારતનાં અનેક શહેરોમાં ઓર્ડર માટે ફરત, ઓર્ડર મળે સમીક્ષા પણ કરતા હતા. મારું કામ એ. પી. ચેઈટરના તારના અનુવાદો એટલે તેની જાણ કટકના કારખાને કરતા. આમ મને આકસ્મિક રીતે અને પૂઉ-રીડીંગનું હતું. કવચિત્ ખબરપત્રી તરીકેની કામગીરી બજાવતો ઉત્તર ભારતની યાત્રા કરવાનો લાભ પણ મળ્યો. એ જ અરસામાં ને ‘પ્રજાબંધુ’માં વાર્તાઓ પણ લખતો. અધ્યાપક યશવંત શુકલ સાંડેસરાને જવાહરલાલના અધ્યક્ષપદે લખનૌમાં કોંગ્રેસનું અધિવેશન ભરાવાનુ આગળ અભ્યાસ માટે કૉલેજમાં લઈ ગયા ને સાંડેસરા બીજે વર્ષે મને થતું ! શેઠના નાના ભાઈ કિશન કૉંગ્રેસની પ્રવૃત્તિઓમાં સક્રિય રસ કોલેજમાં થઈ ગયા. સાંડેસરા ૧૯૪૩માં એમ.એ. થયા, હું ૧૯૪૪માં હોતા હતા એટલે અમે બંનેએ એ અપવેશનમાં પણ હાજરી આપી તેઓ ૧૯૪૩ થી ૧૯૫૦ સુધી ‘વિદ્યાસભા’માં અધ્યાપક રહ્યા. મેં હતી. કલકત્તાના મારા એક મિત્ર દલસુખભાઈની પોતાની દીકરી બી.ટી. કરી એક સાલ પીલવાઈની હાઈસ્કુલમાં નોકરી કરી ને ૧૯૪૬માં વડોદરાના ડૉ. દલાલ સાથે પઆવી છે એટ છે જ્યારે જ્યારે સુખભાઈ પેટલાદ કૉજમાં લેક્ચરર, ૧૯૫૦માં નડિયાદની કૉલેજોમાં પ્રોફેસર-દીકરીને ઘરે આવે છે ને મને મળે છે ત્યારે મોહનલાલ શેઠની
અધ્યક્ષ ને સને ૧૯૫૮માં વર્કાદાની મ.સ. યુનિવર્સિટીમાં ગુજરાતના રીડ૨ તરીકે જોડાયો જ્યાં ડૉ. સાંડેસરા ૧૯૫૧ થી ૧૯૭૫ સુધી ગુજરાતી ભાષા સાહિત્યના અધ્યક્ષ હતા. લગભગ છ સાલ સુધી અમો કૉલેજમાં સહાધ્યાયી રહ્યા, બે દાયકા સુધી સહકાર્યકર ને જિન્દગીભર મિત્રો રહ્યાં. વડોદરામાં શ્રેયર્સ સોસાયટીનું ય નિર્માણ કર્યું. તેઓ તો અને ૧૯૯૫માં અમેરિકામાં દીકરાને ત્યાં ગુજરી ગયા, પણ અમેરિકામાં સ્થાયી થયેલાં તેમનાં ચારેય તેજસ્વી સંતાનો ને એમનાં શ્રીમતી ચંદ્રકાન્તાબહેન સાથેનો છ દાયકાનો સંબંધ આજ પર્યંત અતૂટ રહ્યો છે.
XXX
૧૩
દરિયાદિલીની વાત કરે જ છે. અમારા આ શેઠે ગરીબ બંગાળી કન્યાઓનું કન્યાદાન પણ દીધેલું, કરિયાવરનું બધું જ ખર્ચ ભોગવીને, એમની ન્યૂ માર્કેટની દુકાને સંગીતસમ્રાટ કુંદનલાલ સેહગલ પ ખરીદી માટે આવતા. ૧૫૬, હેરીસનની દુકાને એક પારસી અભિનેત્રી આવતી નામ હું ભૂલી ગયો છું-ખીસ કુપર જેવું હતું !
XXX
જુનાગઢ ખાતે ભરપેલી ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદ-અધિવેશનમાં હાજરી આપવા હું ગધેલી. ગાડીમાં મારી સાથે ગુજરાતીના પ્રો. મંજુલાલ મજમુદાર, સાયન્સના પ્રોફેસર સૂર અને ‘મરેલા જગત'ના
