Page #1
--------------------------------------------------------------------------
________________ moharite saccavayaNassa palimaMthU (ThANaMgasutta, 529) 'mukharatA satyavacananI vighAtaka che' anusandhAna prAkRtabhASA ane jainasAhitya-viSayaka sampAdana, saMzodhana, mAhitI vagerenI patrikA |55 sampAdakaH vijayazIlacandrasUri E zrIhemacandrAcArya kalikAlasarvajJa zrIhemacandrAcArya navama janmazatAbdI smRti saMskAra zikSaNanidhi ahamadAbAda 2011
Page #2
--------------------------------------------------------------------------
________________ anusandhAna 55 Adya sampAdakaH DaoN. harivallabha bhAyANI sampAdaka: vijayazIlacandrasUri samparka: C/o. atula eca. kApaDiyA A-9, jAgRti phleTsa, pAlaDI mahAvIra TAvara pAchaLa, amadAvAda-380007 phona : 079-26574981 prakAzaka: kalikAlasarvajJa zrIhemacandrAcArya navama janmazatAbdI smRti saMskAra zikSaNanidhi, ahamadAbAda prAptisthAnaH (1) A. zrIvijayanemisUri jaina svAdhyAya mandira 12, bhagatabAga, jainanagara, navA zAradAmandira roDa, ANaMdajI kalyANajI peDhInI bAjumAM, amadAvAda-380007 (2) sarasvatI pustaka bhaNDAra 112, hAthIkhAnA, ratanapola, amadAvAda-380001 pratiH 250 mUlya: Rs. 100-00 mudrakaH kriznA grAphiksa, kirITa harajIbhAI paTela 966, nAraNapurA jUnA gAma, amadAvAda-380013 (phonaH 079-27494393)
Page #3
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3 nivedana saMzodhana eka javAbadArIpUrNa prakriyA che. e dekhAdekhIthI ja AvaDI jAya ke koIka copaDI ke lekho vAMcI levAmAtrathI AvaDI jAya tevI pravRtti nathI. keTalAka loko evaM mAnIne cAlatA jovA maLe che ke ame je chapAvIe te ja saMzodhana gaNAya. saMzodhananI mAnya paddhatithI anabhijJa, ane saMzodhana mATenI sUjhabUjhano nitAnta abhAva dharAvatA loko jyAre A rIte vartatA jovA maLe tyAre, moTA bhAge ramUja ja UpajatI hoya che. AvA loko ema ja mAne che ke pahelAMnA granthakartAoe racelI racanAmAMthI bhUla zodhI kADhavI ane pratilekhaka (lahiyA vagere)nA lekhanadoSo zodhI kADhavA eja saMzodhana gaNAya. AvA loko, AvI dRSTi sAthe ja, potAnuM zodhakArya karatA hoya che, ane potAne saMzodhaka gaNAvatA rahe che. vastuta: Asthiti, aNasamaja ane bejavAbadArInI nizAnI gaNAya. atyAre keTalAka munijanomAM be prakAranI bhrAnti pravartatI jovA maLe che : eka saMzodhana ane sampAdana e to sAva sAmAnya kAma che; e to amane AvaDe ja. be, amArA dvArA thatuM kArya saMzodhana ja gaNAya. A banne mAnyatAo narI bhramaNA che, ane AvI mAnyatAo, prakRtidatta jaDatA tathA durAgrahabharyA mAnasa sivAya na sambhave, eTaluM to saheje samajI zakAya tema che. A prakAranI bhramaNAomAM jIvatA mitro dvArA thayela saMzodhanAtmaka (!) kAmone jovAno prasaMga hamaNAM vArevAre Avato thayo che. bhUtakALamAM A pAnAM para saMzodhakanAM lakSaNo vize je thoDIka vAto thaI che, tenA pariprekSyamAM A saMzodhanone tathA saMzodhakone mUlavIe, to herAna thaI javuM paDe tevI paristhiti che. kadAca punarukti thatI haze to te karIne paNa noMdhavaM ghaTe ke saMzodhana e koI prAcIna-arvAcIna sarjaka/lekhakanI bhUla zodhavA-sudhAravAnA mizana sAthe karavAnI pravRtti nathI. saMzodhana to, pUrvagraha - Agraha - jaDatA - saMkucita manovalaNo ityAdithI para banelA cittathI, potAnA jJAna ane samajaNamAM vRddhi thAya, ane sAthe sAthe,
Page #4
--------------------------------------------------------------------------
________________ ADapedAzarUpe, pUrvasUrionA kAryamAM ke lekhanamAM koIkavAra kazIka kSati rahI gaI jaNAya to tenuM zuddhIkaraNa paNa thaI zake e mATe thatuM, umadA ane Avazyaka jJAnakArya che. A rIte kAma karanAro saMzodhaka, koInI paNa kSati, potAnI tIkSNa dRSTi vaDe zodhI kADhe to paNa, tenA manamAM potAnI kSamatA viSe ahaMkAra ane jenI kSati jaDI hoya tenA mATe tiraskAra, kadI na seve. balke tenA hRdayamAM kAMIka navaM zodhyAno-jaDyAno Ananda hoya ane pUrvasUrio ke anya vidvajjano pratye samAdarano ja bhAva hoya. dareka vidvAna potAnI kSamatA (kSayopazama) mujaba kAma karatA hoya che; tethI tenI bhUla kADhIne teno upahAsa karavo ane potAnuM gaurava samajavU, e to prAkRtajanocita vartaNUka gaNAya. eka kArya paratve eka munie naveM saMzodhana rajU kayeM. te vicArayogya jarUra hatuM, parantu pUrvAparano vicAra karatAM temaja DaoN. DhAMkIsAheba vagere mAnya jano sAthe vimarza karyA pachI te grAhya na jaNAyuM. temane temanI vAta grAhya na hovA jaNAvatAM temaNe je anAdarapUrNa ane abhimAna temaja uddhatAInuM pradarzana karato pratyAghAta pAThavyo, te jotAM, Upara noMdhelI vicAraNAnuM vAjabIpaNuM ApoApa samajAze. - zI.
Page #5
--------------------------------------------------------------------------
________________ zraddhAMjali "kalikAlasarvajJa zrIhemacandrAcArya navama janmazatAbdI smRti saMskArazikSaNanidhi" saMsthAnA sthApanA, vi.saM. 2045nA zrIhemacandrAcAryanI navamI janmazatAbdInA varSe, pa.pU. AcAryazrIvijayasUryodayasUrIzvarajI mahArAjanI preraNAthI karavAmAM AvI hatI. A TrasTanA mAdhyamathI thatI anekavidha zreSTha pravRttio, candrakapradAna, parisaMvAda, grantha-prakAzana ityAdi, tenA preraNAstrota paNa teozrIja rahyA che. to 'anusandhAna' patrikAnuM prakAzana paNa teozrInI preraNA tathA AzIrvAdanuM ja phala che. AvA jJAnI temaja jJAnopAsaka AcArya zrInuM svargagamana tAjetaramAM ja caitra vadi amAsa maMgalavArane tA. 4 me 2011nA dine thayo che. temanA svargagamanathI jaina saMghane temaja ApaNA sahune na pUrI zakAya tevI khoTa paDI che. ApaNane have pachI AvA dRSTisampanna AcArya zrInuM mArgadarzana nahi maLe e vAta UMDA duHkha sAthe svIkAravI rahI. amAruM TrasTa teo zrInA cAritraparAyaNa pavitra AtmAne kRtajJabhAve vandana karIne, teonA punita AtmA mATe zAntinI prArthanA kare che. li. TrasTavatI paMkaja sudhAkara zeTha ane anya
Page #6
--------------------------------------------------------------------------
________________ anukramaNikA ajJAtakartRkaM zrInandIzvarastotram // saM. vijayazIlacandrasUriH 1 zrI lAvaNyavijayakRta zrIajitazAnti stotram // saM. vijayazIlacandrasUriH 4 vAcaka sakalacandragaNinirmitaM zrIpArzvanAtha-stavanam // ___ saM. vijayazIlacandrasUriH 10 sAdhuzrIpRthvIdharakAritajinabhuvanastavanam // saM. vijayazIlacandrasUriH 15 zrIkalyANasAgarasUriviracitaM zrIpArzvanAthasahasranAmastotram // saM. vijayazIlacandrasUriH 23 upAdhyAya saMvegasundaragaNi-viracitA zIlodAhRtikalpavallI // saM. vijayazIlacandrasUriH 36 kalpasUtra-TabArtha-gata bhojanavicchitti saM. munipuNyazramaNavijaya 53 siddhArthakRta bhojanavidhi saM.sAdhvI samayaprajJAzrI sukhaDI (varddhamAna rasoI) saM. sAdhvI samayaprajJAzrI 68 keTalIka laghuracanAo saM. vijayazIlacandrasUriH 71 TraeNka noMdha : (1) upAdhyAya zrIyazovijayajInI guru-ziSyaparamparA muni dhurandharavijaya 76 (2) kAvyAnuzAsanano svAdhyAya karatAM... muni trailokyamaNDanavijaya / sanmatitarka : gAthA 1.41nA tAtparya vize vicAraNA muni trailokyamaNDanavijaya 83 bhAratIya hastapratonAM sUcipatro : tihAsika pariprekSyamAM vivecanAtmaka abhyAsa maNibhAI prajApati 117 navAM prakAzano 144 vihaMgAvalokana upA. bhuvanacandra 145
Page #7
--------------------------------------------------------------------------
________________ maI 2011 ajJAtakartRkaM zrInandIzvarastotram // - zI. jaina bhUgolazAstra anusAra A pRthvI asaMkhya dvIpa ane samudrothI vyApta che. temAM AThamo dvIpa te nandIzvaradvIpa. eka dvIpa, tene pharato eka samudra, te pachI eka dvIpa, vaLI eka samudra, A krame A AThamo dvIpa thAya che. te dvIpamA 4 aMjanagiri, 16 dadhimukha ane 32 ratikara nAmanA parvato che. 16 vAvo che. e bAvane parvato Upara ekeka jinacaitya hoya che, ane temAM saparikara evI zAzvatI jina-pratimAo virAjatI hoya che. A sarva bAbatonuM DhUMkuM paNa zAstrokta varNana A stotramA thayuM che. nandIzvara dvIpanAM A bAvana jinAlayonI pratikRtirUpe, jaino dvArA, aneka gAmo ke tIrthomAM, bAvana jinAlaya-mandiro racAyAM che, ane Aje paNa racAtAM hoya che. pAlItANA-zatrujaya, tAraGgA tathA amadAvAda jevAM sthaLomAM tathA rAjasthAnamAM paNa ukta racanAne tAdRza karAvatI nAnI racanAo Aje paNa jovA maLe che. to tenA pASANapaTo temaja citrapaTo paNa ghaNe ThekANe upalabdha che. ___ A laghu stotranA kartA ajJAta che. tenuM eka jUnU, Azare 15mA saikAnaM eka pArnu vidvAn mitra munirAja zrIdhurandharavijayajI dvArA prApta thayuM che ane tenA parathI tenI nakala thaI atre pragaTa thAya che. zrInandIzvarastotram // vaMdiya naMdiyaloyaM jiNavisaraM vimalakevalAloyaM / naMdIsaraceiyasaMthavaNeNaM thosAmi taM ceva // 1 // joyaNakoDisaya-tisaTThi, culasIi-lakkha valayavikkhaMbho / aTThamadIvo naMdIsarutti sayavilasa(si)rasuroho // 2 // tabbahumajjhe cauro disAsu aMjaNagirI gavalavannA / joyaNasahassa-culasIimUsiyA sahassamuvagADhA // 3 //
Page #8
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2 anusandhAna-55 bhUmitaladasasahassA cauNavaisayA ya sahassamuvaritale / pihulA aDavIsaM sattigaM dasaMso ya khayavuDDI // 4 // puvvadisi devaramaNo niccujjoo dAhiNada (di) sAe / avaradisAya sayaMppabha ramaNijjo uttare pAse // 5 // aMjaNanagAu caudisi joaNalakkhammi lakkhavikkhaMbhA / pukkhariNIo ya sahassaM pahAnimmalacchasacchajalA // 6 // naMdiseNA amohA ya guttabhA ya sudaMsaNA / naMduttarA ya naMdA [ya] sunaMdA naMdivarddhaNA // 7 // bhaddA visAlabhumayA bArasI puMDarigiNIyA / vijayA ya vejayaMtI jayaMtI a aparAjiyA // 8 // puvvAika[ya]nAmA pukkhariNINaM tao ya paMcasae / gaMtUNa lakkhalIhA-vaNasaMdA (DA) e paMcasayapihulA // 9 // puvveNa asogavaNaM dAhiNao tANa sattavannavaNaM / caMpagavaNamavareNuttareNa savvANubhUivaNaM // 10 // pallasamA joyaNa dasa sahassamogADhA ( ? ) / causaTTisahassamuccA phalihamayA pukkhara (ri) Nimajjhe // 11 // solasa dahimuhagiriNo aMjaNa - dahimuhanagovaritalesu / joyaNasayadIha tahaddhavitthaDA dugasayarimuccA // 12 // bahuviviharUvarUvaga-vicittavitthinnabhattisayakaliyA / patteyaM jiNabhuvaNA toraNajuya maMgalAijuyA // 13 // devAsuranAgasuvannanAmagA nAmasamasurArakkhA / dArA soladdhaddhuccapihupavesA ya cauro siM // 14 // paya (i) dAraM kalasAI muhamaMDava - picchamaMDavakkhADA / maNipIDhaSU(thU)bhapaDimA - citarujjhaya pukkhariNio ya // 15 // aTTucca solasAvi ya pihulA maNipIThiyA jiNaharaMto / taduyAriMga devacchaMdA rayaNamayA sehiyapamANA // 16 // tatthusabhavaddhamANA caMdANaNa vAriseNanAmAnaM / sAsayajiNapaDimANaM paliyaMkanisannamaTThayaM // 17 //
Page #9
--------------------------------------------------------------------------
________________ maI 2011 paipaDimapuro do do nAgapaDima jakkhabhUyakuMDadharA / duhao do camaradharA piTe cchattadharapaDimegA // 18 // taha ghaMTA caMdaNaghaDA bhiMgArayarisiyAisu / paiTThAi pupphAiNega caMgeri paDala chattAsaNAI tahA // 19 // iya suttavuttamAesao ya dupukkharaNi aMtare do do / raigaragA battIsamesu puvvaM ca jiNabhavaNA // 20 // vaMdaMta namaMta abhithuNaMta pUyaMta iMtajaMtehiM / / khayarasurehiM arahiyA punnatihimahamahiMkarehiM // 21 // taha joyaNasahassuccA vikkhaMbhAyAmasamadasahassA / jhallarinibhA raikarA rayaNamayA vidisi dIvaMto // 22 // tesiM caunha disAsuM joyaNalakkhammi jaMbudIvasamA / aTThaTTarAyahANI sakkesANaggamahisINaM // 23 // vimalamaNisAlavalayA tANaM majjhe puNo vi(?)jiNAyayaNA / jiNapaDimApuvvamiveha aNovamA parama[rama]NijjA // 24 // iya vIsaM bAvannaM jiNe(Na)hare girisiresu saMthuNimo / iMdANirAyahANisu battIsaM solasa ya vaMde // 25 // _nandIzvarastotram // bhadraM bhavatu zrIsaGghAya //
Page #10
--------------------------------------------------------------------------
________________ anusandhAna-55 zrI lAvaNyavijayakRta zrIajitazAnti stotram // - zI. ajitazAnti stotra e jaina saMgharnu atyanta lokapriya ane sarvamAnya stotrakAvya che. jainonA 24 paikI bIjA ajitanAtha tathA 16mA zAntithA-e be tIrthaGkaronI, prAkRta bhASAmAM ane vividha geya chandomAM, 40 gAthAo A stotramA che. A stotranI anukRtirUpe vividha kavivaroe tevA ja chandomAM tevA ja stotrakAvyonI racanA karI che. temAMnuM eka ahIM pragaTa thAya che. mULa kAvyanA kavitva ane sargazaktinI barAbarI kadAca na thatI hoya, to paNa tenA teja chandomAM je kAvyasarjana thayuM che, te ApaNA jevA mATe to kalpanAtIta ja che. stotrano viSaya te ja be tIrthaGkaronuM guNa-varNana che. kartAe spaSTa rIte potAnuM nAma na ullekhyuM hovA chatAM, 40mI gAthAmAM cAreya caraNamAM jovA maLato 'lAvaNNa' zabda kartAnA nAmarnu ja sUcana kare che tema mAnyuM che. temanA guru zrImeruvijayajI che tevU prathama ane 39mI-be gAthAo thakI spaSTa che. kartAno samaya 18mo zataka hovAno sambhava che. vizeSa vigata maLI zakI nathI. A stotranI 2 pAnAMnI pratanI nakala munizrI dhurandharavijayajI taraphathI prApta che, tenA AdhAre A sampAdana thayela che. ekAda jagyAe lakhANa khaNDita che, bAkI zuddhaprAya lakhAvaTa che, je jotAM kartAno svahasta hovAnI zakyatA che. zrIajitazAntistotram // meruvijayavibuhANaM vibuhANaM jaNiavaMchiasuhANaM / payajualaM namiUNaM thuNAmi siriajia-saMtINaM // 1 // gAhA // viNayA NamiraNariMde guNagaNarayaNANa rohaNagiriMde / jaya jayajaNaNasuriMde NamAmi te NaM jiNavariMde // 2 // gAhA //
Page #11
--------------------------------------------------------------------------
________________ maI 2011 silogapuNNaloyANaM tANaM samavaloaNaM / tANaM nimmalaloANaM kayanimmalaloaNaM // 3 // silogo // arayamayappayAraNe maha vibuhappaDibohakAraNe / kaNayakayakayappayAraNe paNivaimo sai jiNidavAra ||4|| mAgahiA // mayaNummayaNuggamaNummahaNe mayaNAsahaNaM ajiassa ya saMtijiNassa avassa guNaggahaNaM / pakuNaMti jaNANa gaNA vihiNA NirayA sahaNaM sahalaM iha hoi hu tANa sapA (yA ? ) NasamuvvahaNaM // 5 // AliMgaNayaM // ajiaM jiamohajAlayaM kalimassa jalaNuvva jAlayaM / puNa saMtijiNaM guNAlayaM sai samaremi jiANa pAlayaM // 5 // mAgahiA // ramaNimaNimaNaNaviramaNajaNayamaNuasaNaM niabhaNiavayaNavihaNiaamiamaNahacaraNaM / samaNamaNigayaNavimuNiaNahamaNiaNusaraNaM NamayamayapamayamajiamahilajaNA jaNamaNaharaNaM // 7 // saMgayayaM // kArayakArayamArayavArayasAravaI sAvayatAvayaAvayalAvayabhAvaraI / dijjau nivvuirajjamavajjavivajjaNaI saMtivaI via sevayadevayadevavaI // 8 // sovANayaM // sammattavittirattakittiavaruttijuttisahiuttaruttamasuttayaM 5 amiakittikaMtaM vihalialIlAvaIvaravilAsahAsaNivAsabhAsiaM / puNNapaNNayaM viNNabhiNNadiNNaM devadaNuamaNuaNiaramaNaraMjaNaM ajiatitthaNAhamaha ya saMtititthaNAhaM viNayapaNao thuNAmi savaNasavaNijjaramaNijjaNAmagahaNubbha (?) yajaNiyasayalasivaM // 9 // veDho // ajiassa ya saMtijiNassa ya sappaNayaM napuMsaNayaM / turiaM duriaM harau chajjIvaNikAya ahivaiNo // 10 // rAsAluddho //
Page #12
--------------------------------------------------------------------------
________________ anusandhAna-55 sAvatthiapatthivANa sattha --- tthayamaNijiasattu, pavittaguttasayavattapaMtippabohaNuttamasayavattamittadittayamaNaMtasattamajiaM / hatthiNAuraNayaravaivissaseNaNaravaiputtaM saMtititthayaraM / puNa paNivayAmi paNayaNayaNimmia amiaviNayapariario muNiaNagaNamaNisamANamaNaNaM saMmANiamasamANaNiuNehiM NimmayaNivvui NivvuisAhaNayaM // 11 // veDho // ajiaM vijayAtaNayaM abhibhUaramAtaNayaM / saMtiM puNo vi jiNaM maNammi samaremo // 12 // rAsAnaMdiaM // ajia-saMtIhiM jiNehiM bhaNiavayaNagahaNamaNA atthi jo maNuagaNo so Na kayAvi hu havai vimaNA / jo puNa aniuNo tavvayaNaaNusaraNaM Na pakuNei pamaNA so pAvai aibahuaM bahuso dukkhaM NirayagamaNA // 13 // cittalehA // bhattijuttaattasattakittapattavittasattavittasaraNa uttimuttimuttijuttipaMttisuttabhaMttirattasaraNa / attapattaguttasattasattidittadittijutta ajia savvasavvabhavvanavvanavvabhavvapavva saMti savvaNAha puNa paisa sivaM me // 14 // sayalasuhANaM vihAyagANaM tamatimirakkhayapAyaNAyagANaM / ajia-saMti titthanAyagANaM aipaNayANa ya devaNAyagANaM // 15 // kusumalayA // vihaNau jiNANa vayaNaM maha duriANi amiavayaNaM / / maha gavvakayavvayaNaM kuNa ya gaNaviraiAvayaNaM // 16 // bhuagapaririMgiaM / / teamaIhiM bhAviaraI jaya ajiavaI veamaIhiM bhAviaraI jaya ajiavaI / bheamaIhiM bhAviaraI jaya ajiavaI geamaIhiM bhAviaraI jaya ajiavaI // 17 // khijjiayaM // titthavaiNisAvaI jaya jayaivaI saMtI viva sahagaI haNiaraivaI /
Page #13
--------------------------------------------------------------------------
________________ maI 2011 saMjaiNimmiaraI viraiaviraI saMti rasAM rasAvaI aivarapayaI // 18 // laliayaM // sumuhappaha salilaruhapahAvihasaNasAhaNappahiaM paNayANayamaNuamaNuavaiNimmAviaaNappahiaM / cautIsaNiratisA(sayA)isayaaisayavisararamAsahiaM ajiaM puNa saMtijiNaM paNivaimo sura[ra]maNImahi // 19 // kisalayamAlA // NayaNajuavijiakhaMjaNaM mohajohakayabhaMjaNaM / mANavANa maNaraMjaNaM vihiasiddhiahisaMjaNaM // 20 // sumuhaM // ahayaM ahayaM ahayaM ahayaM suhayaM uhayaM pi jiNANa NayA // 21 // vijjuvilasiaM // jualaM // sAvayA sAviAya suddhabhAvabhAviA, ajia-saMtijiNacalaNajualapUaNamaNudiNaM pakuvvaMtA paNayA Na vaDaMti avArabhavakUvamajjhe // 22 // veDho // jalaruhagehA sohaNapehA nihilaagehA mayakayavehA / bahuvihamehA haNiasiNehA bahuduhalehA vihiasiNehA / mayadavamehA mohaNapehA guNiaNarehA jaNiajaNehA / NayaNaralehA mahiaadehA NiruvamadehA hayasaMdehA // 23 // rayaNamAlA // ajiasaMti paramiTThiNAyagA huMtu te maha suhassa dAyagA / vayaNaNijjiarayaNiNAyagA dANasIlatavabhAvavAyagA // 24 // khittayaM // jualaM // maMgalAvalilayAbalAhagA savvudaggauvasaggasAhagA / saMjamANa Na maNA virAhagA saggamuttivaramaggavAhagA // 25 // khittayaM // mANavANa mayabheavihANA rogasogahiMsagaabhihANA / mohajohamuharohapihANA sohamANa varanANapahANA // 26 // dIvayaM // amiaamiasamavAyA vihaNiaNirayaavAyA / jANa amANava-mANava-dANavapaNamiapAyA /
Page #14
--------------------------------------------------------------------------
________________ anusandhAna-55 muNiaNagaNagayaNaMgaNi gayaNamaNIsamakAyA saMtu ajiasaMti jiNavararAyA viraiasAyA // 27 // cittakkharA // tribhiH kulakam // pAva pAva bhAva Ava Ava vAva Ava gAva nAva nAma jAvae savvadeva sAraseva Negaheva Negadeva devadeva puhavideva paavbhullevkhve| tilogalogarogasogavippaogabhogajogasovaoga joga saMgadAyae ajiasaMtiNAyae // 28 // nArAo // nimimo niravAe, mahimAsamavAe / mama yArayavAe amiovamavAe // 29 // naMdiayaM // yugmam // samavIsavAyA - - - - - AvaNA sia paramesarayA NIsariaasAyA // suvihiavIsA vIsu asisA, sArayasasisamabhAsiaAsA / ajiamuNIsara-saMtimuNIsA, ditu suhaM maha pUriaAsA // 30 // bhAsurayaM / / rosadosaposamosaghosakosajosajosamosatosaposayA, asamasadesadesaAsia suvisesalesabhAsia suvasesa susmdesiistosyaa| abhaMgamaMgulaMgasAgaraMgajaMgajammaraMgaAgaraMganaMgavagguvaMgasaMgasAravaMgacaMgabhaMgabhaMgaliMgamaMgaaMtaraMgaraMgaraMgaraMjiA, lasaMtu vaMtu veta jaMtu maMtu pa(paM)tisaMti pasia ajia-saMtititthavA anaMtasattikittijuttirAjiA // 31 // nArAo // tumha nAmehiM maha abbhahiasaMpayA, tumha nAmehiM maha AmanivahA hayA / tumha nAmehiM ciMtA mahamabhihayA, tumha nAmehiM maha aMtahia AvayA // 32 // laliayaM // jualaM // ajiasusaMtI asivuvasaMtI saMciasaMtI avahayasaMtI / seve saMtIkayabhayapaMtI gaihayadaMtI sa(su)ravarakaMtI // 33 // vANavAsiA // jehiM mohanivahA samAhayA je a siddhipahasatthavAhayA / saMtu te ajiasaMtinAhayA amha kammamahaNappasAhayA // 34 // aparAMtikA // nANANaM AvaraNaM AvaraNaM daMsaNANamiha bIaM / veaNiaM aha taiaM turiaM taha hoi mohaNiaM // 35 // gAhA //
Page #15
--------------------------------------------------------------------------
________________ maI 2011 AuM puNa paMcamayaM nAmaM kammammi kammamaha chaTuM / taha guttaM sattamayaM vigghaM taha hoi aTThamayaM ||36|| gAhA || paNa - nava-du- aTThavIsA cauro taha tigahiaM sayaM do a / paMca ya ia bheehiM kamaso aDavannasayamesi ||37|| gAhA || eANaM kammANaM pahAvao ajia - saMtijiNanAhA !! bhamio bhavammi saMpai tumhaM saraNaM pavanno haM ||38|| gAhA || caturbhiH kalApakam // mehAvihimapahANaM vibuhANaM meruvijayaabhihANaM / saMthuamia sIseNaM jualaM siriajia - saMtINaM // 39 // eaM ayalAvaNNaM maMgalamAlaM sayAulAvaNNaM / kuNauNNayalAvaNNaM vihiamahANaMdalAvaNNaM // 40 // itizrIajitazAntistotra samAptam // 9
Page #16
--------------------------------------------------------------------------
________________ anusandhAna-55 vAcaka sakalacandagaNinirmitaM zrIpArzvanAtha-stavanam // (ajitazAnticchandorItyA) - zI. upAdhyAya zrIsakalacandragaNi e 16mA-17mA zatakanA eka vilakSaNa vidvAn, kavi-sarjaka ane tyAgatapomUrti sAdhu che. temanI prAkRta, saMskRta ane gujarAtI bhASAnI aneka racanAo upalabdha che, prasiddha paNa. 'anusandhAna'nA aMkomAM paNa temanI vividha racanAo prakAzita thaI che. temanI eka navatara ane viziSTa evI kAvyaracanA atre pragaTa thAya che. jainomAM vyApakapaNe gavAtA ajita-zAntistotranI rItie, parantu 30 ja gAthA (zloka) pramANa ane vicitra chandomAM racAela A stotrano viSaya zrIpArzvanAthaprabhunI stavanA che. nIvaDela kavine ja sulabha padAvalI, racanAprauDhi, prasAda-madhura ane samAsa-pracura chatAM sarala zailI, A badhuM prathama najareja sahRdayone AkarSe che. sAmAnyataH 'ajitazAnti'nI anukRti prAkRtamAM ja thatI rahI che. ahIM kartAe saMskRtamAM racavA- pasaMda karyu che. chando sAmAnyataH ajitazAntinA ja lAge, parantu temAM paNa kavi-pratibhAnA camakArA jaDe ja che. dA.ta. pAMcamo zloka, temAM be chandono saMyukta prayoga che; upajAtino navalo prakAra ! to 15mA tathA 21mA padyomAM 'ghaTitagadyavizeSaka' evA nAmathI vilakSaNa chanda-prayoga kavie ko che. be-eka ThekANe tUTela pAThAMzane bAda karatAM racanA sampUrNa che. 30mA padyamAM kavie potAnuM nAma temaja potAnA guru 'vijayadAnasUri'nuM nAma paNa darzAvyuM che. prAnte puSpikA che, tadanusAra saM. 1824mAM dAnasaubhAgya nAmanA munivare A stotranI prata lakhI che. varSoM pUrve AnI nakala karAvI rAkhI hatI, paNa tenuM mULa pArnu have upalabdha nathI, tethI te kayA bhaNDAranI prati hoya te noMdhavAnuM zakya nathI.
Page #17
--------------------------------------------------------------------------
________________ maI 2011 siddhaM hRdayaniruddhaM buddhadhyAnairlatAbhiriva vRkSam / atizayamahimAkakSaM vande vAmeyasuravRkSam // 1 // AryA // jinamiha natasamayakSaM bhavapratipakSaM ca sarvaguNalakSam / kevalaramAkaTAkSaM kuru pakSe dakSa ! bhavasamare ||2|| AryA // sammatisaMyatisantatisannatidurgatihaM, zocanamocana ! kevalalocana ! darzanadam / tvAM hRdi zuddharasendramiva pravidhAya jinaM nAgamalaM pradahanti budhA nijakarmamalam // 3 // sopAnakam // kalyANAmbudharo mahodayakaro rogArttigarttAharo, mohocchedakaro jarAmaraharo vizvAptakIrttIzvaraH / bhagnAnaGgazaro hatAhipagaro vidhvastajanmAdaro, brahmANDaikadivAkaro bhavatu me mitraM prabho ! te guNaH ||4|| kAvyam // sakalamunijanapramodakaM kamaThadagdhaharipratibodhakam / nikhilabhavatamovirocanaM nama jinaM jagatItralocanam // 5 // mAgadhikA-drutavilambitachandasI // karuNAkaraNAdaraNArNavalolataraGgataraM taruNIramaNIzaraNIkRtamanmathamarmaharam / adharIkRtadevanadIsutarIzucigi (gI? ) vibhavaM sadaye hRdaye hyudaye taraNernama pAragatam ||6|| AliGganakam // vizvendIvarabhAzva (sva) te jinapate ! trailokyavAcaspate ! zuddho (ddhA) cAravate prabuddhamarute sarvatra zobhAvate / duSkarmAdrizate yugAntamarute nirlepatAM kurvate, brahmajJAnavate namo bhagavate vAmeya ! tubhyaM yate ! ||7|| kAvyam // nicitaduritatimiranikararavivilasitaM, sakalasukRtakumudavipinavidhusamuditam / ariharikarisamarasamadaragahanadahanagatiM, 11 jina ! tava guNa // 8 // bhandakanda ! kandananda ! puNyakundavRndacandra ! mandabalaha !, duSkRtAnta ! niSkRtAnta ! satkRtAnta ! viprazAntajanana ! /
Page #18
--------------------------------------------------------------------------
________________ anusandhAna-55 vAntasarvadhAtujAtavizvajantughAtapAta ! jinapa !, zAnta ! dAnta ! siddhikAnta ! pUtanIladehakAnta ! bhUnitAntasukRtazAntidastvam // 9 // nArAcakaH // jinamakhilaguNAkarAvatAraM dalitasamastamadendriyArthavAram / / prazamarasataraGganetratAraM bhajata bhavAbdhimagnalokatAram // 10 // kusumalatA // vajrI svargiSu mAnaveSu ca yathA cakrI ca tejasvinAM, mArtaNDaH kanakAcalo giriSu vA vRkSeSu kalpadrumaH / gaGgA sarvanadISu vA himarucistArAsu mukhyastathA, saddhyAneSu tava svarUpasulayo neto ! mayA dhyAyate // 11 // kAvyam // sadarIbadarIcamarIbhramarIzabarIkhacarIsusurIvanarItipurImadhurIkRtagItaguNam / amarIkabarIcamarIkRtacIrasamIragataM sa(za)pharIlaharInagarImiva zIlaya jIva ! jinam // 12 // AliGganam // suranarasukhasampadAmagAraM vipulamatipatiramorukaNThahAram / / kamaThahaThakuSTatAkuThAraM smara puruSottamamaGganAvikAram // 13 / / kusumalatA // hemakucakumbhinI vividhasuramAninI kusumavaradAminI vadati gItaM, bhuvanapatikAminI marujavaravAdinI nAgasImantinI vahati tAlam / kalitakaTimekhalA zravaNavarakuNDalA nakramuktAphalA sRjati nRtyaM, candramaNDalamukhI haMsagatigAminI kApi lIlAvatI dharatI tantI // 14 // racitakaTikiGkiNI khacitatanukaJcukA tilakamukhazobhinI vAti tUraM, hArakeyUrake stanitapadanUpa(pu)rA lalitasulalantikA kA'pi vINAm / ahipapadmAvatI tANDavaM tanvatItIna ! te kiM mano harati naiva, rocate tanna kiM modase tena no veti tarko'sti nIrAga Ame // 15 // ghaTitagadyayugmam // nividyAguruvidvate guNavate nirgranthatArAjate. dhyeyAnAM mahate sukhaM vidadhate saubhAgyataH sphUrjate / zukladhyAnavate zamaM ca vahate yogasya nidrAvate, nidrAyAM sphuratIva yogimanaso me te namo'rhan sate // 16 // kAvyam //
Page #19
--------------------------------------------------------------------------
________________ maI 2011 vAsavamaulivRndavinate kRtasamavirate, vItasamastadoSakugata jina vizadayate / dhautazarIra kundasurabhe kalabhagate, cetasi me hi marma ramate tava suguNatate // 17 / / kSijjitam // siddha buddha rAgaroSapApapoSamAnadoSajanana bhAvayuddhasuprasiddhadunivAravIramAravijaya / sarvaRddhisiddhivRddhi zuddhalabdhidAnavacasaM niruddhamohamalla vItarAga dehi me hi te svarUpakalanamIza ! he // 18 // nArAcakaH // bahulamadhumAsake varacaturthIdine prANatasvargata(to) yo'zvasenAdhipastrIsuvAmAGgajaH zivapurItilakasamabhujagacihnaH / poSamAse jino bahuladazamIdine jananakalyANako marakatAbho varaMvizAkhAbhatularAzinavakaratanustriMzadabdo gRhe bhuktarAjyaH // 19 // poSamAse vratI bahulataikAdazI trizatanaravarayuto'STamatapasvI kopakaTadhanagRhe paramAnnapAraNazchadmanAzItidine vihArI / supikamadhumAsake sitacaturthIdine dhAtakIdrumatale SaSThatamapasA sarvavedI jino vizvamaGgalakaro vedabIjaM dadau dazagaNibhyaH // 20 // pArzvapadmAvatIsevitAzAsanaH sahasraSoDazamunivrAtabodhI / so'STatriMzatsahasrAyikAnAyakaH saptadazakAbdaparyAyadhArI / zrAvaNASTamIdine varSazatajIvitopoSito mAsi sammetazaile varatrayastriMzadanagArasamasiddhigo bhuvanaharicandano vo mude'stu // 21 // ghaTitagadyavizeSakam // namata namata jinapaNDitaM klezanAzabhavi maNDitama / janmasAgarataraNDitaM triguNaratnasukaraNDitam // 22 // sumukham // aratirativimukta bodhArka nirmAya nirlobha niSkAma nirmAna niSkrodha niHzoka ninidratA, sakalavigatapApa niHsaGga niSkarma nirdambha nIrAga nirveda nIroga nirgranthatA te sadA / tribhuvanagatavastujAtAvabodhAgralakSmIlasad ---stvaM ca nirdoSa nirmoha niSprematA,
Page #20
--------------------------------------------------------------------------
________________ anusandhAna-55 zamajalagataM mano nirgamAyAvakAzaM na lAtIti saJcitya saJcityamete guNAbdhiprabho ! // 23 // daNDakaH // sarvasurendrA vizvanarendrAH snApanacandrAzcojjhitatandrA maGgalabudhaguruzukrazanaizcararAhukaketukakheTakavRndAH / somayamAsuravaizravaNAmaravAraNalokapakinnarabhUtAH pArzvajinAdhipakIrtanasaMstavazAntikarA jagatAM tu bhavantu // 24 // ratnamAlA // amatitimiravarjitaM, jJAnamAstanasumarditam / bhAratIvadanacumbitaM, smara jinaM jagadarcitam // 25 // sumukham // nirdoSadhvanigarjate vilasate muktyA tamo bhAsvate sammohaM harate'rhate vikasate te prAtihAryazriyA / saccitte bhramate payojasarate dhyAnAmbudodvidyute zrIvAmeya ! namo namo mama vibho ! jJAnAmbudhau majjate // 26 // hariharicalacittaguptiguptaM, hariharidaGgamayUSarAjamAnam / kamaThaharihari haripriyAda, harihariNAtapavAraNatrayAptam // 27 // harihariparicaryayopayuktaM, naravariharisudIpralokalekham / hariharibhayabhItiM ca pAzrvaM, hariharicandanasodaraM namAmi // 28 // kAvyayugmam / / nItinadInasumInamahInakirITa-pInavilInasugandhavividhakusumArcitapAdapaGkajam / dInadayAlumunInamahInamanoharacaritamaNiM lIna mune ! jinamupacara sura iva suratarumaGga // 29 // citrAkSarA // iti muditasakalacandra-stutamiti pArvaM ca jinacandra / guruvijayadAnabhadraM zAntikaraM sarvadA loke // 30 // iti zrIajitazAntistavanacchandorItyA zrIpArzvanAthastavanaM sampUrNam / vihitaM zrIsakalacandravAcakacaraNairiti maGgalam / saMvat 1824nA varSe ASADha zudi 14 zukre munidAnasaubhAgya lapIkRtam //
Page #21
--------------------------------------------------------------------------
________________ maI 2011 sAdhuzrIpRthvIdharakAritajinabhuvanastavanam // - zI. madhyayugamAM bhAratavarSanA, vizeSataH pazcima ane madhya bhAratamAM thayelA, zUravIra, dAnavIra, sattvazAlI ane mutsaddI jaina mantrIo thakI jaina saMgha ane dharma khUba UjaLo che. A mantrIoe jainadharma / saMghanI sevA to karI ja, parantu tethI adhika temaNe rASTra, rAjya ane samagra samAjanI dAkhalArUpa sevA bajAvI hatI. teo dharme jaina hovAne kAraNe temaNe karelI Adarza rASTrasevAne tathA rASTrakakSAnAM temanAM kAryone najaraMdAja na karI zakAya. A mantrIomAM gUrjara rASTranA mantrIo vimalazAha ane vastupAla-tejapAla jema mukhya che, tema mULe gujarAtI paNa maNDapadurga-mANDUnA mahAmantrI sAdhu pRthvIdhara eTale ke pethaDazAhanuM nAma paNa agrima paMktinuM gaNI zakAya tema che. A mantrIo potAnA dharmamAM aDaga ane parAyaNa hatA. dharmanA kSetre temaNe je kAryo karyAM te kAryo temaja temanI udAratA ajoDa ja rahI che. Ama chatAM temanI be vizeSatA noMdhapAtra cha : 1. temaNe potAnAM dharmakAryomAM rAjyanI tijorIno kadApi leza paNa upayoga nathI karyo; je paNa kharca dharma mATe karyu te badhuM, potAnI hakanI, nIti ane nyAyathI temaja kAyadA pUruM pAlana karIne kamAyelI sampattimAMthI ja karyu. 2. rAjyanA vahIvaTamAM, yuddha Adi kRtyomAM temaja samagra prajAne lAgu paDatI tamAma bAbatomAM, temaNe potAnA dharmane ke dhArmika mAnyatAo ke lAgaNIne kadApi ADe AvavA nathI dIdhI. pethaDazAha temanI rAjyabhakti, rAjya tathA rAjA pratyenI vaphAdArI tathA mutsaddIvaTa mATe paMkAyelA mantrI hatA. nyAyayukta rAjyavahIvaTa ane zatruone buddhibalathI vaza ke nAbUda karavAnI kunehane kAraNe teo rAjA-prajAne priya hatA. to brahmacaryanA vizada pAlanathI opatA sadAcAra temaja ajoDa jinabhakti, saMgharnu netRtva, dAna temaja udAratA ityAdine kAraNe teo prakhara dhArmika jana tarIke paNa paMkAyA hatA. pethaDazAhanA kALamAM aneka sthAnomAM jaino tathA brAhmaNo vacce vaimanasya
Page #22
--------------------------------------------------------------------------
________________ anusandhAna-55 pravartatuM hoya tevU anumAna thAya che. A kAraNe ghaNAM kSetromAM jainono vasavATa hovA chatAM jaina mandiranuM nirmANa zakya nahotuM banatuM. pethaDazAhe potAnI udAratAthI vyApaka samAjane anukULa karyo, ane hakArAtmaka mutsaddIvaTathI rAjyonA rAjAo tathA amAtyone jItI lIdhA. AnA kAraNe pratikUla kSetromAM paNa temane jaina derAsaranA nirmANanI anumati maLI ane temaNe vividha sthaLomAM mandiro baMdhAvI tyAM tyAMnA jainone Azvasta paNa karyA, ane be dharmonA pArasparika visaMvAda-komavAdane ThArI paNa dIdho. AvA A pethaDa mantrIe keTalAM derAsaro ane te kyA kyAM baMdhAyelAM, tenI aitihAsika noMdha ApatuM A stotra atre pragaTa thaI rahyaM che, je vAMcavAthI pethaDazAhanI adbhuta kSamatAno paricaya lAdhyA vinA nahi rahe. stotranA kartA ajJAta che. mitra munivara zrIdhurandharavijayajIe vihAra daramyAna kyAMkathI prApta pAnAMnI nakala mokalelI, te parathI A sampAdana karela che. te pArnu 15mA saikAnu hoya tevU anumAna che. pethaDazAhano samaya 14mo zataka che. 'sukRta sAgara' nAme temanuM jIvana-caritra (saMskRta) prasiddha che. - stavananA kartAe, yogya rIte ja pethaDazAhane, samprati rAjA, kumArapALa rAjA ane vastupAlamantrInA vArasadAra ke anugAmI tarIke varNavyA che. (zloka 4) prathama pAMca zlokomAM kartAe pethaDazAhanAM dharmakRtyornu varNana karatAM je mahattvanI vAto noMdhI che te A pramANe che : 1. pethaDanuM kharaM nAma sAdhu pRthvIdhara che, (sAdhu - zAha, pRthvIdhara - pethaDa). 2. tenA rAjavInuM nAma jayasiMha rAjA che. 3. teNe aneka pauSadhazAlAo (jaina upAzrayo) nirmAvI hatI. 4. pArzvanAthanI te pUjA-upAsanA karato. 5. trikAla jinapUjA ane be TaMka zrAvakocita Avazyaka kriyA te karato. 6. parvadivase pauSadha karato. 7. sAdhunI bhakti karato, ane sAdharmika bandhunI khUba vaiyAvacca-sevA karato. 7. sauthI agatyano temaja aitihAsika gaNAya tevo ullekha ahIM e maLe cha ke - 'vidyunmAlI' nAme deve banAvela, 'devAdhideva' evA nAme prakhyAta, bhagavAn mahAvIra (jJAtatanUruha)nI pratimAnI te pUjA karato hato.
Page #23
--------------------------------------------------------------------------
________________ maI 2011 sindhu-sauvIradezanA rAjA udayana dvArA pUjita 'jIvantasvAmI' tarIke nirmita te pratimA 'vItabhayapattana' nA dhvaMsa-samaye jamInamAM daTAI hatI. vikramanA 12mA saikAmAM, zrIhemacandrAcAryanA kahevAthI, rAjA kumArapAle, te pradezamAM utkhanana karAvIne te pratimA samprApta karelI, ane te tene pATaNa laI AvyAno ullekha, 'triSaSTizalAkApuruSacarita' nA dazamA parvamAM upalabdha che. parantu tyAra pachI te pratimAnuM zuM thayuM teno saMketa maLato nathI. prastuta stotranA bIjA padyamAM viSe spaSTa nirdeza sAMpaDe che, te UparathI anumAna thaI zake ke te pratimA koI paNa prakAre bacI gaI ke bacAvI levAmAM AvI haze ane kAlAntare te madhya prAnta-mAlava dezamAM pahoMcI haze, je mANDUnA mantrI pethaDazAhanA akhatyAramAM dekhA de che. A ullekha sAce ja itihAsano eka mahattvano aMkoDo banI rahe tema che. 8. chaThThA padyamAM noMdhAyela saMvat 1320 varSa sudhImAM athavA to 1320 thI prAraMbhIne pethaDazAhe kayA kayA kSetramAM kayA kayA jinAlayo karAvyAM, tenI yAdI athavA tAlikA A pramANe che. stotranA 6 thI 15 eTalAM padyomAM thayela varNanane anusAre A tAlikA goThavI che : 1. 'maNDapagiri (maNDapadurga) AdinAtha caitya zrIneminAtha-caitya 2. nimbasthUra - parvata tenI taleTImAM pArzvanAtha caitya pArzvanAtha-caitya 3. ujjayinI 4. vikramapura 5. mukuTikA purI (mahuDI ? ) 6. vindhanapura 17 7. AzApura 8. ghoSakIpura 9. aryApura nemi-caitya pArzvanAtha tathA AdinAtha (be caitya) mallinAtha-caitya pArzva-caitya AdinAtha-caitya zAntinAtha - caitya 1. stotrakAra maNDapagirine zatruMjayasamAna ane nimbasthUraparvatane ujjayanta - samAna varNave che. arthAt te be parvata Upara kramazaH zatruMjayAvatAra ane ujjayantAvatAra caityo mantrIe banAvyAM.
Page #24
--------------------------------------------------------------------------
________________ anusandhAna-55 nemijina-caityo (be) 10. dhArAnagara / 11. vardhanapura ) 12,13. candrakapurI tathA jIrApura 14, 15. jalapadrapura, DAhaDapura 16. haMsalapura 17. mAndhAtRmUla 18. dhanamAtRkApura 19. maGgalapura 20. cikkhalapura 21. jayasiMhapura 22. siMhAnaka 23. salakSaNapura 24. indrIpura 25. tAlhaNapura 26. hastinApura 27. karaheTaka (kareDA) 28. nalapura durga (ke nalapura ane durga ?) 29. vihAraka, / 30. lambakarNIpura / 31. saMkhoDa (saMkheDA ?) 32. citrakUTaparvata (cittoDagaDha) 33. parNavihArapura 34. DaNDAnaka 35. vaMkI (vAMkI?, vAMkalI?) 36. nIlakapura 37. nAgapura (nAgora) 38. madhyakapura 39. darbhAvatikApura (DabhoI) 40. nAgadraha (nAgadA) be Adi-caityo be pArzva-caityo aranAtha-caitya ajitanAtha-caitya Adi-caitya abhinandana-caitya pArzva-caitya mahAvIra-caitya nemi-caitya pArzva-caitya pArzva-caitya zAnti-caitya aranAtha-caitya pArzva-caitya nemi-caitya vIra-caityo(be) kunthunAtha-caitya RSabha-caitya Adi-caitya pArzva-caitya Adi-caitya ajita-caitya Adi-caitya pArzva-caitya candraprabha-caitya nami-caitya
Page #25
--------------------------------------------------------------------------
________________ maI 2011 malli-caitya pArzva-caityo (be) munisuvrata-caitya, sAthe vIraprabhu. nemi-caityo (be) candraprabha-caitya pArzva-caityo (cAra) nemi-caitya sarvatra vIra-caitya (6) 41. dhavalakkanagara (dhoLakA) 42. jIrNadurga (jUnAgaDha) 43. somezvarapattana (somanAtha-prabhAsa) 44. zaGkhapura 45. sauvarttaka / 46. vAmanasthalI (vaNathalI-vaMthalI) 47. nAsikyapura(nAsika) 48,49. sopArakapura, ruNanagara,) 50,51. ghoraMgala, pratiSThAna ) 52. setubandha 53,54,55,56,57,58. vaThapadra (vaDodarA) nAgalapura, TakkAravA (TaMkArA?), jAlandhara (jalaMdhara?), devapAlapura, devagiri 59. cArUpa 60. droNata / 61. ratnapura / 62. arbukapura 63. koraNTaka (koraTA) 64. Dhorasamudra-pradeze sarasvatI pattana 65. zatruJjaya(parvata) 66. tArApura 67. vardhamAnapura (vaDhavANa?) 68,69. vaTapadra, gogapura 70. picchana 71. muGkArapura 72. mAndhAtR 73. vikkana 74. cokalapura zAnti-caitya nemi-caityo (2) ajita-caitya malli-caitya pArzva-caitya zAnti-caitya Adi-caitya munisuvrata-caitya Adi-caityo (be) candraprabha-caitya jinagRha nemi-caitya Adi-caitya
Page #26
--------------------------------------------------------------------------
________________ 20 anusandhAna-55 __ A yAdImAM ghaNAM sthAnonI sAmprata oLakha pAmavI hajI bAkI rahe che. parantu kSetra-nAmo jotAM pethaDazAhe keTakeTalA pradezo ke rAjyomA potAno dharmavyApa vikasAvyo haze te jANI zakAya che. temanA banAvelAM jinamandironI ja phakta A yAdI che. te sivAya temaNe pauSadhazAlAo, sadAvrato, jaina sivAyanAM deva-mandiro, jalAzayo, dharmazAlAo ityAdinAM je nirmANa karAvelAM, tenI yAdI paNa kAMI nAnI nathI. temanuM vistRta caritra vAMcavAthI ja teno khyAla AvI zake. sAdhuzrIpRthvIdharakArita jinabhuvanastavanam // zrIpRthvIdharasAdhunA suvidhinA dInAdiSUdAninA bhaktazrIjayasiMhabhUmipatinA svaucityasatyApinA / arhadbhaktipuSA gurukramajuSA mithyAmanISAmuSA sacchIlAdipavitritAtmajanuSA prAyaH praNazya huSA // 1 // naikAH poSadhazAlikAH suvipulA nirmApayitrA satA mantra-stotravidIrNaliGgavivRtazrIpArzvapUjAyujA / vidyunmAlisuparvanimitalasaddevAdhidevAhvayakhyAtajJAtatanUruhapratikRtisphUrjatsaparyAsRjA // 2 // triHkAle jinarAjapUjanavidhi nityaM dvirAvazyakaM sAdhau dhArmikamAtrake'pi mahatIM bhaktiM viraktiM bhave / tanvAnena suparvapauSadhavatA sAdharmikANAM sadA vaiyAvRttyavidhAyinA vidadhatA vAtsalyamuccairmudA // 3 // zrImatsampratipArthivasya caritaM zrImatkumArakSamApAlasyA'tha ca vastupAlasacivAdhIzasya puNyAmbudheH / smAra(raM)smAramudArasammadasudhAsindhUmiSUnmajjatA zreyaHkAnanasecanasphuraduruprAvRTbhavAmbhomucA // 4 // samyagnyAyasamarjitorjitadhanaiH susthAnasaMsthApitairye ye yatra girau tathA puravare grAme'thavA yatra ye /
Page #27
--------------------------------------------------------------------------
________________ maI 2011 prAsAdA nayanaprasAdajanakA nirmApitAH zarmadAsteSu zrIjinanAyakAnabhidhayA sArddha stuve zraddhayA // 5 // paJcabhiH kulakam // zrImadvikramatastrayodazazateSvabdeSvatIteSvaho ! / viMzatyabhyadhikeSu maNDapagirau zatruJjayabhrAtari / zrImAnAdijinaH zivAGgajajinaH zrIujjayantAyite nimbasthUranage'tha tattalabhuvi zrIpArzvanAthaH zriye // 6 // jIyAdujjayinIpure phaNizirAH zrIvikramAkhye pure zrImAnnemijino jinau mukuTikApuryAM ca pAzrvAdimau / malliH zalyaharo'stu vindhanapure pArzvastathA''zApure nAbheyo bata ghoSakIpuravare zAntirjino'ryApure // 7 // zrIdhArAnagare'tha varddhanapure zrIneminAthaH pRthak zrInAbheyajino'tha candrakapurIsthAne sajIrApure zrIpAzrvo jalapadra-DAhaDapurasthAnadvaye sampadaM deyAd vo'rajinazca haMsalapure mAndhAtRmUle'jitaH // 8 // AdIzo dhanamAtRkAbhidhapure zrImaGgalAdye pure turyastIrthakaro'tha cikkhalapure zrIpArzvanAthaH zriye / zrIvIro jayasiMhasaMjJitapure nemistu siMhAnake zrIvAmeyajinaH salakSaNapure pArzvastathendrIpure // 9 // zAntyai zAntijino'stu tAlhaNapure'ro hastinAdye pure zrIpArzvaH karaheTake nalapure durge ca nemiishvrH| zrIvIro'tha vihArake sa ca punaH zrIlambakarNIpure saMkhoDe kila kunthunAtha RSabhaH zrIcitrakUTAcale // 10 // AdyaH parNavihAranAmani pure pArzvazca DaNDAnake vaMkyAmAdijino'tha nIlakapure jIyAd dvitIyoH jinaH / Adyo nAgapure'tha madhyakapure zrIazvasenAtmajaH / zrIdarbhAvatikApure'STamajino nAgadrahe zrInamiH // 11 //
Page #28
--------------------------------------------------------------------------
________________ anusandhAna-55 zrImallirdhavalakkanAmanagare zrIjIrNadurgAntare zrIsomezvarapattane ca phaNabhRllakSmA jino nandatAt // viMzaH zaGkhapare jinaH sacaramaH sauvarttake vAmanasthalyAM nemijinaH zaziprabhajino nAsikyanAmnyAM puri // 12 // zrIsopArapure'tha rUNanagare ghoraMgale'tha pratiSThAne pArzvajinaH zivAtmajajinaH zrIsetubandhe zriye / zrIvIro vaThapadra-nAgalapure STakkArakAyAM tathA zrIjAlandhara-devapAlapurayoH zrIdevapUrve girau // 13 // cArUpe mRgalAJchano jinapatirnemiH zraye droNate nemI ratnapure'jito'rbukapure mallizca koraNTake pAvaoN DhorasamudranIvRti sarasvatyAhvaye pattane koTAkoTijinendramaNDapayute zAntizca zatruJjaye // 14 // zrItArApura-varddhamAnapurayoH zrInAbhibhU-suvratau nAbheyo jina(?) vaTapadra-gogapurayoH zrInAbhi(?)zcandraprabhaH picchane / mukAre'dbhutatoraNaM jinagRhaM mAndhAtari trikSadAM (?) nemivikkananAmni colakapure zrInAbhibhUrbhUtaye // 15 // itthaM pRthvIdhareNa pratigiri-nagara-grAma-sImaM jinAnAmuccaizcaityeSu viSvag himagirizikharaiH sparddhamAneSu yAni / bimbAni sthApitAni kSitiyuvatiziraHzekharANyeSa vande tAnyapyanyAni yAni tridaza-naravaraiH kAritAkAritAni // 16 / / zrIpRthvIdharakAritajinabhuvanastavanam //
Page #29
--------------------------------------------------------------------------
________________ maI 2011 23 zrIkalyANasAgarasUriviracitaM shriipaarshvnaathshsrnaamstotrm|| - zI. 17mA zatakamAM thayelA, aMcalagacchIya AcArya zrIdharmamUrtisUrinA paTTadhara, A. zrIkalyANasAgarasUrijInI A racanA che. 150 zloka-pramANa A saMskRta racanA pArzvanAthanAM sahasranAmo darzAvatI racanA che. ApaNe tyAM potAnA iSTadevadevIne viSaya banAvIne tenAM sahasranAmonAM stotra banAvavAnI prathA saikAojUnI che. 'viSNusahasranAma' 'devIsahasranAma', 'sUryasahasranAma' ityAdi racanAo bhakti ane zraddhAnA bhAvo sAthe racAI che temaja tenAM pArAyaNa paNa thAya che. jaina dharmamAM paNa 'arhannAmasahasrasamuccaya' (hemacandrAcArya), 'jinasahasranAma' (upA. vinayavijaya), "siddhasahasranAma' (upA. yazovijaya), 'padmAvatIsahasranAma' vagere racanAo che ja. anya lokonI jema jainomAM A nAma-stotrornu, Aje to, gAnapArAyaNa nathI thatuM; bhUtakAlamAM paNa tevU thatuM hovAnA koI nirdeza maLatA nathI. chatAM prabhubhakti-prerita A racanAo avazya racAI che. A zRGkhalAmAM parovI zakAya tevI eka racanA te prastuta 'pArzvanAthasahastranAma' jaina (23mA) tIrthaGkara pArzvanAthane kendramA rAkhIne thayelI A racanA madhyama kakSAnI saMskRta racanA che. temAM 1008 nAmo AlekhelAM che. prathama 15 zlokonI prastAvanA che, ane chelle 14 zlokomA upasaMhAra. tene bAda karatAM, 10 prakaraNomAM sahasranAmAvalino samAveza thayo che. dareka prakaraNanA prathama zabda-nAma parathI te te zataka-prakaraNa- nAma pADavAmAM AvyuM che. dA.ta. 'aizvaryazatam', 'jJAnazatam' ityAdi. antima zatakanuM nAma, ucita rIte ja, potAnA nAma parathI kartAe ApyuM che : kalyANazatam. prastAvanAnA tathA upasaMhAranAM ghaNAM padyomAM zrIhemAcAryakRta 'vItarAgastava'nAM padyonI chAyA prakaTa jovA maLe che, je parathI kartAnI kavitvazaktino aMdAja maLI rahe tema che. stotranA ante Apela puSpikAthI spaSTa che ke A prati te kartAe
Page #30
--------------------------------------------------------------------------
________________ 24 anusandhAna-55 potAnA hAthe lakhela Adarza - prati che. kartAe nirdezya che te pramANe A racanA tathA lekhana mArttaNDapuramAM karela che. mArtaNDapura eTale sUryapura - sUrata hoya ke pachI tenAthI najIkanuM 'rAMdera' hoya, tevuM saMbhave che. kartAno sattAkALa 16701718 vi.saM. che. A stotranI pAMca pAnAMnI pratinI jeroksa nakala munizrI dhurandharavijayajI taraphathI maLI che, ane tenA AdhAre A sampAdana thayuM che. prati, anumAnataH, 17mA zatakanI lakhAyelI che. zrIsarasvatyai namaH // zrIkalyANasAgarasUrikRta pArzvanAthasahastranAmastotram // pArzvanAtho jinaH zrImAn syAdvAdI pArzvanAyakaH / zivatAtirjanatrAtA dadyAnme saukhyamanvaham // 1 // namasyanti narAH sarve zIrSeNa bhaktibhAsurAH / pApastomamapAkartuM taM pArzvaM naumi sarvadam // 2 // yathArthavAdinA yenonmUlitAH klezapAdapAH / tenAnubhUyate Rddhi-rdhImatA sUkSmadarzinA // 3 // zambhave pArzvanAthAya zrImate paramAtmane / namaH zrIvarddhamAnAya vizvavyAdhiharAya vai // 4 // darvIkaraH zubhadhyAnA-ddharaNendramavApa (ndratvamApa ?) saH / yasmAt paramatattvajJAt supArvAllokalocanAt // 5 // pratipUrNaM dhruvaM jJAnaM nirAvaraNamuttamam / vidyate yasya pArzvasya nikhilArthAvabhAsakam // 6 // yasminnatIndriye saukhya - manantaM vartate khalu / sa zraddheyaH sa cArAdhyo dhyeyaH saiva nirantaram // 7 // [saptavibhaktInAM zlokAH / ]
Page #31
--------------------------------------------------------------------------
________________ maI 2011 tava stotreNa kurve svAM jihvAM doSazatAkulAm / pUtAmidaM bhavAraNye jantUnAM janmanaH phalam // 8 // varadAya namastubhyaM namaH kSINASTakarmaNe / sAradAya namastubhyaM namo'bhISTArthadAyine // 9 // zaGkarAya namastubhyaM namo yathArthadarzine / vipaddhatre namastubhyaM namo vizvArttihAriNe // 10 // dharmamUrte namastubhyaM jagadAnandadAyine / / jagadbhatre namaste'pi namaH sakaladarzine // 11 // sarvajJAya namastubhyaM namo bandhuratejase / / zrIkarAya namastubhya-manantajJAnine namaH // 12 // nAtha ! tvaccaraNAmbhojasevArasikatatparAH / vilasanti zriyaM bhavyAH sadodayA mahItale // 13 // indrA api guNAn vaktuM pAraM yasya yayurnahi / asaMkhyeyAnanalpAMzca, kSamastahi kathaM naraH ? // 14 // tathApi jJAnamugdho'haM bhaktipreritamAnasaH / nAmnAmaSTasahasreNa tvAM stuve saukhyadAyakam // 15 // iti zrIpArzvanAthanAmAvalyAM stutiprastAvanA // arhan kSamAdharaH svAmI kSAntimAn zAntirakSakaH / ariJjayaH kSamAdhAraH zubhaMyuracalasthitiH // 1 // lAbhakartA bhayatrAtA cchadmApeto jinottamaH / lakSmaNo nizcalo'janmA devendro devasevitaH // 2 // dharmanAtho manojJAGgo dharmiSTo dharmadezakaH / dharmarAjaH parAtajJo dharmajJo dharmatIrthakRt // 3 // saddhairyAlpitahaMsAdri-statrabhavAn narottamaH / dhArmiko dharmadhaureyo dhRtimAn dharmanAyakaH // 4 // dharmapAlaH kSamAsadmA(dma) dharmasArathirIzvaraH / / dharmAdhyakSo narAdhIzo dharmAtmA dharmadAyakaH // 5 //
Page #32
--------------------------------------------------------------------------
________________ 26 anusandhAna-55 dharmavAn dharmasenAnI-racintyo dhIradhIrajaH / dharmaghoSaH prakAzAtmA dharmI dharmaprarUpakaH // 6 / / bahuzruto bahubuddhi-dharmArthI dharmavijjinaH / devaH sanAtano'saGgo-'nalpakAntirmanoharaH // 7 // zrImAna pApaharo nAtho'nIzvaro'bandhano'rajAH / acintyAtmA'nagho vIro'punarbhavo bhavojjhitaH // 8 // svayambhUH zaGkaro bhUSNu-ranuttaro jinottamaH / / vRSabhaH saukhyado'svapno'nantajJAnI narArcitaH // 9 // AtmajJo vizvavid bhavyo-'nantadarzI jinAdhipaH / vizvavyApI jagatpAlo vikramI vIryavAn paraH // 10 // vizvabandhurameyAtmA vizvezvaro jagatpatiH / vizveno vizvapo vidvAn vizvanAtho vibhuH prabhuH // 11 // arhat zatam // vItarAgaH prazAntAri-rajaro vizvanAyakaH / vizvAdbhuto niHsapatno vikAzI vizvavizrutaH // 1 // virakto vibudhaiH sevyo vairaGgiko virAgavAn / / pratIkSyo vimalo dhIro vizvezo vItamatsaraH // 2 // vikasvaro janazreSTho-'riSTatAtiH zivaGkaraH / vizvadRzvA sadAbhAvI vizvago vizadAzayaH // 3 // viziSTo vizvavikhyAto vicakSaNo vizAradaH / vipakSavajito'kAmo vizveD vizvaikavatsalaH // 4 // vijayI janatAbandhu-vidyAdAtA sadodayaH / / zAntidaH zAstravicchambhuH zAnto dAnto jitendriyaH // 5 // varddhamAno gatAtaGko vinAyakojjhito'kSaraH / alakSyo'bhISTado'kopo-'nantajit vadatAM varaH // 6 // vimukto vizado'mUrto vijJo vizAla akSayaH / amUrtAtmA'vyayo dhImAn tattvajJo gatakalmaSaH // 7 // zAntAtmA zAzvato nityastrikAlajJastrikAlavit / trailokyapUjito'vyakto vyaktavAkyo vidAM varaH // 8 //
Page #33
--------------------------------------------------------------------------
________________ maI 2011 27 sarvajJaH satyavAk siddhaH somamUrtiH prakAzakRt / siddhAtmA sarvadevezo-'jayyo'meyarddhirasmaraH // 9 // kSamAyuktaH kSamAcaJcuH kSamI sAkSI purAtanaH / paramAtmA paratrAtA purANaH paramadyutiH // 10 // pavitraH paramAnandaH pUtavAk paramezvaraH / pUto'jeyaH paraMjyoti-ranIho varado'rahAH // 11 // vItarAgazatam // 200 // tIrthaGkarastatazloka-stIrthezastIrthamaNDanaH / tattvamUrtisaGkhyeya-stIrthakRt tIrthanAyakaH // 1 // vItadambhaH prasannAtmA tArakastIrthalocanaH / tIrthendrastyAgavAn tyAgI tattvavit tyaktasaMsRtiH // 2 // tamohartA jitadveSa-stIrthAdhIzo jagatpriyaH / / tIrthapastIrNasaMsAra-stApahRt tAralocanaH // 3 // tattvAtmA jJAnavit zreSTho jagannAtho jagadvibhuH / jagajjetro jagatkartA jagajjyeSTho jagadguruH // 4 // jagaddhayeyo jagadvandyo jyotimA(SmA?)n jagataH patiH // 5 // jitamoho jitAnaGgo jitanidro jitakSayaH / jitavairo jitaklezo jagadgraiveyakaH zivaH // 6 // janapAlo jitakrodho janasvAmI janezitA / jagattrayamanohArI jagadAnandadAyakaH // 7 // jitamAno jitA''kalpo janezo jagadagragaH / jagabandhurjagatsvAmI janeD jagatpitAmahaH // 8 // jiSNurjayI jagadrakSo vizvadarzI jitAmayaH / jitalobho jitasneho jagaccandro jagadraviH // 9 // nRmanojavasaH zakto jinendro janatArakaH / alaGkariSNuradveSyo jagatrayavizeSakaH // 10 // janarakSAkaraH kartA jagaccUDAmaNirvaraH / jyAyAn jitayathAjAto jADyApaho jagatprabhuH // 11 //
Page #34
--------------------------------------------------------------------------
________________ 28 anusandhAna-55 jantusaukhyakaro janma-jarAmaraNavarjitaH / jantusevyo jagadvyApto jvalattejA akalkanaH // 12 // jitasarvo janAdhAra-stIrtharAT tIrthadezakaH / narapUjyo naramAnyo jaDAnalaghanAghanaH // 13 // tIrthazatam // 300 // devadevaH sthiraH sthAsnuH stheSTaH stheyo dayAparaH / sthAvaro dAnavAn dAtA dayAyukto dayAnidhiH // 1 // damitArirdayAdhAmA dayAlurdAnatatparaH / sthaviSTo janatAdhAraH sthavIyAn devatallajaH // 2 // stheyAn sUkSmavicArajJo duHsthahartA dayAcaNaH / dayAgarbho dayApUto devaayo devasattamaH // 3 // dIpto dAnaprado divyo dundubhidhvaniruttamaH / divyabhASApatizcAru-damI devamatallikaH // 4 // dAntAtmA devasevyo'pi divyamUrtirdayAdhvajaH / dakSo dayAkaraH kamro dAnAlpitasuradrumaH // 5 // duHkhaharo dayAcaJcu-dalitotkaTakalmuSaH / dRDhadharmA dRDhAcAro dRDhavrato damezvaraH // 6 // dRDhazIlo dRDhapuNyo dR(dra)DhIyAn damitendriyaH / dRDhakriyo dRDhadhairyo dAkSiNyo dRDhasaMyamaH // 7 // devapraSTo dayAzreSTho vyatItAzeSabandhanaH / zaraNyo dAnazauNDIro dAridyacchedaka: sudhIH // 8 // dayAdhyakSo durAdharSo dharmadAyakatatparaH / dhanyaH puNyamayaH kAnto dharmAdhikaraNI sahaH // 9 // niHkalaGko nirAdhAro nirmalo nirmalAzayaH / nirAmayo nirAtaGgo nirjaro nirjarArcitaH // 10 // nirAzaMso nirAkAMkSo nirvighno bhItivarjitaH / nirAmo nirmamaH saumyo niraJjano niruttaraH // 11 / / nirgrantho niHkriyaH satyo nissaGgo nirbhayo'calaH / nirvikalpo nirastAMho nirAbAdho nirAzravaH // 12 //
Page #35
--------------------------------------------------------------------------
________________ maI 2011 devazatam // 400 // AtmabhUH zambhavo viSNuH, kezavaH sthaviro'cyutaH / parameSThI vidhirdhAtA zrIpati gala(lA)JchanaH // 1 // zatadhRtiH zatAnandaH zrIvatso'dhokSajo hariH / vizvambharo harisvAmI sarpazo viSTara zravAH // 2 // surajyeSThazcaturvaktro govindaH puruSottamaH / aSTakarNazcaturAsya-zcaturbhujaH svabhUH kaviH // 3 // sAttvikaH kamano vedhA-strivikramo kumodakaH / lakSmIvAn zrIdharaH sraSTA labdhavarNaH prajApatiH // 4 // dhruvaH sUriravijJeyaH kAruNyo'mitazAsanaH / doSajJaH kuzalo'bhijJaH sukRtI mitravatsalaH // 5 // pravINo nipuNo buddho vidagdhaH pratibhAnvitaH / janAnandakaraH zrAntaH prAjJo vaijJAnikaH paTuH // 6 // dharmacakrI kRtI vyakto hRdayAlurvadAvadaH / / vAcoyuktipaTurvaktA vAgIzaH pUtazAsanaH // 7 // veditA paramaH pUjyaH parabrahmapradezakaH / prazamAtmA parAdityaH prazAntaH prazamAkaraH // 8 // dhanIzvaro yathAkAmI sphAradhIniravagrahaH / svatantraH sphArazRGgAraH padmazaH sphArabhUSaNaH // 9 // sphAranetraH sadAtRptaH sphAramUrtiH priyaMvadaH / AtmadarzI sadAvandyo baliSTo bodhidAyakaH // 10 // buddhAmA bhAgyasaMyukto bhayojjhito bhavAntakaH / bhUtanAtho bhayAtIto bodhido bhavapAragaH // 11 // Atmazatam // 500 // mahAdevo mahAsAdhu-mahAn munIndrasevitaH / mahAkIrtirmahAzakti-mahAvIryo mahAyatiH // 1 // mahAvrato mahArAjo mahAmitro mahAmatiH / mahezvaro mahAbhikSu-munIndro bhAgyabhAk zamI // 2 //
Page #36
--------------------------------------------------------------------------
________________ 30 anusandhAna-55 mahAdhRtirmahAkAnti-mahAtapA mahAprabhuH / mahAguNo mahAzlIlo mahAjino mahApatiH // 3 // mahAmahA mahAzloko mahAbuddhirmahodayaH / / mahAnando mahAdhIro mahAnAtho mahAbalaH // 4 // mahAvIro mahAdharmA mahAnetA mahAyazAH / mahAsUnurmahAsvAmI mahezaH paramodayaH // 5 // mahAkSamo mahAbhAgyo mahodarko mahAzayaH / mahAprAjJo mahAcetA mahAprabho mahezitA // 6 / / mahAsattvo mahAzUro mahAzAstro maharddhikaH / mahAbodhirmahAdhIzo mahAmizro mahAkriyaH // 7 // mahAbandhurmahAyogI mahAtmA mahasAMpatiH / mahAlabdhirmahApuNyo mahAvAkyo mahAdyutiH // 8 // mahAlakSmIrmahAcAro mahAjyotirmahAzrutaH / mahAmanA mahAmUrti-mahebhyaH sundaro vazI // 9 // mahAzIlo mahAvidyo mahApto hi mahAvibhuH / mahAjJAno mahAdhyAno mahodyamo mahottamaH // 10 // mahAsaukhyo mahAdhyeyo mahAgatirmahAnaraH / mahAtoSo mahAdhairyo mahendro mahimAlayaH // 11 // mahAsuhRnmahAsakhyo mahAtanurmahAdhibhUH / yogAtmA yogavit yogI zAstA yamI yamAntakRt // 12 // mahAzatam // 600 // harSadaH puNyadastuSTaH santoSI sumatiH patiH / sahiSNuH puSTa(STi)daH puSTaH sarvaMsahaH sadAbhavaH // 1 // sarvakAraNikaH ziSTo lagnakaH sArado'malaH / hatakarmA hatavyAdhi-rhatAttirhatadurgatiH // 2 // puNyavAn mitrayurmedhyaH pratibhUdharmamandiraH / yazasvI subhagaH zubhrastrigupto hatadurbhagaH // 3 // hRSIkezo'pratAtmA'nantadRSTiratIndriyaH / zivatAtiracintyarddhi-ralepo mokSadAyakaH // 4 //
Page #37
--------------------------------------------------------------------------
________________ maI 2011 hataduHkho hatAnaGgo hataklezakadambakaH / saMyamI sukharo'dviSTaH parAryo hatapAtakaH // 5 // zemukhIzaH suprasannaH kSemakaro dayAlayaH / stavanA) virAgArha-stapasvI harSasaMyutaH // 6 // acalAtmA'khilajyotiH-zAntimAnarimardanaH / arighno'punarAvRtti-rarihartA'ribhaJjakaH // 7 // aroSaNo'prameyAtmA-'dhyAtmagamyo yatIzvaraH / anAdhAro yamopetaH prabhAsvaraH svayaMprabhaH // 8 // acito ratimAnApto ramAkaro ramApradaH / anIrSyAlurazoko'gyo'vadyabhinnavinazvaraH // 9 // anighno'kiJcanaH stutyaH sajjanopAsitakramaH / avyAbAdhaH prabhUtAtmA pAragataH stutIzvaraH // 10 // yoginAthaH sadAmodaH sadAdhyeyo'bhivAdakaH / sadAmizraH sadAharSaH sadAsaukhyaH sadAzivaH // 11 // harSazatam // 700 // jJAnagarbho gaNazreSTho jJAnayukto guNAkaraH / jJAnacaJcurgataklezo guNavAn guNasAgaraH // 1 // jJAnado jJAnavikhyAto jJAnAtmA gUDhagocaraH / jJAnasiddhikaro jJAnI jJAnajJo jJAnanAyakaH // 2 // jJAnA'mitraharo goptA gUDhAtmA jJAnabhUSitaH / jJAnatattvo guNagrAmo gatazatrugaMtAturaH // 3 // jJAnottamo gatAzaGko gambhIro guNamandiraH / jJAtajJeyo gadApeto jJAnatritayasAdhakaH // 4 // jJAnAbdhiH gIrpatiH svastho jJAnabhAk jJAnasarvagaH / jJAtagotro gatazocyaH sadguNaratnarohaNaH // 5 // jJAnotkRSTo gatadveSo gariSThagI: girAM patiH / gaNAgraNIrguNajyeSTho garIyAn guNamanoharaH // 6 // guNajJo jJAtavRttAnto gururjJAnaprakAzakaH /
Page #38
--------------------------------------------------------------------------
________________ 32 anusandhAna-55 vizvacaJcargatAkalpo gariSTho guNapeTakaH // 7 // gambhIradhIrguNAdhAro guNakhAnirguNAlayaH / jJAtAbhidho gatAkAMkSo jJAnapatirgataspRhaH // 8 // guNI jJAtarahaHkarmA kSemI jJAnavicakSaNaH / / gaNezo jJAtasiddhAnto gatakaSTo gabhIravAk // 9 // gatagatyAgatirguNyo gIrvANavAk purogamaH / gIrvANendro gataglAsnu-rgatamoho darojjhitaH // 10 // gIrvANapUjito vandyo'na(ni?)ndyo gIrvANasevitaH / svedajJo gatasaMsAro gIrvANarAT puraHsaraH // 11 // ghAtikarmavinirmukto khedahartA ghanadhvaniH / ghanayogo ghanajJAno ghanado ghanarAgahRt // 12 // uttamAtmA gatAbAdho ghanabodhasamanvitaH / ghanadharmA ghanazreyo gIrvANendraziromaNiH // 13 // jJAnazatam // 800 // aizvaryamaNDitaH kRSNo mumukSurlokanAyakaH / lokezaH puNDarIkAkSo lokeD lokapurandaraH // 1 // lokArko lokarAT sArvo lokezo lokavallabhaH / lokajJo lokamandAro lokendro lokakuJjaraH // 2 // lokAryo lokazauNDIro lokavillokasaMstutaH / lokeno lokadhaureyo lokAgyo lokarakSakaH // 3 // lokAnandapradaH sthANuH zramaNo lokapAlakaH / aizvaryazobhito babhruH zrIkaNTho lokapUjitaH // 4 // amRtAtmottamAdhyAna IzAno lokasevitaH / aizvaryakArako loka-vikhyAto lokadhArakaH // 5 // mRtyuJjayo naradhyeyo lokabandhu rezitA / lokacandro narAdhAro lokacakSuranIzvaraH // 6 // lokapreSTo naravyApto lokasiMho narAdhibhUH / lokanAgo narakhyAto lobhabhillokavatsalaH // 7 //
Page #39
--------------------------------------------------------------------------
________________ maI 2011 33 vAmadevo narajyAyAn lokabhartA narAgragaH / lokavibhurnaradRzvA lokapo lokabhAskaraH // 8 // lokadarzI narajyeSTho lokavandyo narAdhipaH / lokazAstA naravyAdhi-hartA lokavibhAvakaH // 9 // sumedhA lokabarhiSTaH satyAzIrlokavanditaH / RddhikartA narasvAmI RddhimAn lokadezakaH // 10 // pramANaM praNavaH kAmya i(I)zitottamasaMvaraH / ibhya uttamasaMvega ina uttamapUruSaH // 11 // stutyA(tya)ha uttamAsevyo'dabhratejA ahIzvaraH / uttamAkhyaH suguptAtmA mantA tajJaH parivRDhaH // 12 // lolupaghno nirastainAH suvrato vratapAlakaH / azvasenakulAdhAro nIlavarNavirAjitaH // 13 // aizvaryazatam // 900 // kalyANabhAg munizreSTha-zcaturdhA martyasevitaH / kAmyadaH karmazatrughnaH kalyANAtmA kalAdharaH // 1 // karmaThaH kevalI karma-kASTAgniH karuNAparaH / cakSuSyazcaturaH karmamuktaH kalyANamandiraH // 2 // kriyAdakSa kriyAniSThaH kriyAvAn kAmitapradaH / kRpAcaNaH kRpAcaJcuH kIrtidaH kapaTojjhitaH // 3 // candraprabhaH chalocchedI candropAsitapatkajaH / kriyAparaH kRpAgAraH kRpAluH kezadurgataH // 4 // kAraNaM bhadrakUpAraH, kalAvit kumatAntakRt / madrapUrNaH kRtAntajJaH kRtakRtyaH kRpAparaH // 5 // kRtajJaH kamalAdAtA kRtAntArthaprarUpakaH / bhadramUrtiH kRpAsindhuH kAmaghaTa: kRtakriyaH // 6 // kAmahA zocanAtItaH kRtArthaH kamalAkaraH / cArumUrtizcidAnanda-zcintAmaNizcirantanaH // 7 //
Page #40
--------------------------------------------------------------------------
________________ 34 anusandhAna-55 cidAnandamayazcintA-varjito lobharjitaH / karmahA bandhamokSajJaH kRpAvAn kAntikArakaH // 8 // kajanetro naratrAtA kRtapuNyaH kRtAntavit / lokAgraNIvi(vi)rodhaghnaH kIrtimAn khagasevitaH // 9 // ayAcito mahotsAha-zcidrUpazcinmayo vRtiH / bhadrayuktaH svayaMbuddho-'nalpabuddhirdamezitA // 10 // vizvakarmA kalAdakSaH kalpavRkSaH kalAnidhiH / lobhatiraskRtaH sUkSmo lobhahRt kRtalakSaNaH // 11 // lokottamo janAdhIzo lokadhAtA kRpAlayaH / sUkSmadaryendunIlAbho lokAvataMsakaH kSamaH // 12 // ziSTeSTo'pratibhaH zAnti-zchatratrayavibhUSitaH / cAmIkarAsanArUDhaH zrIzaH kalyANazAsanaH // 13 // karmaNyo'trabhavAn bhadraH zAntikaraH prajAhitaH / bhavyamAnavakoTIro muktijAniH zriyAMnidhiH // 14 // kalyANazatam // 1000 // cha / amUni tava nAmAni paThanti ye narottamAH / bhaveyuH sampadasteSAM siddhayazcApi maJjulAH // 1 // svAmin ! jihvAsahasro'pi, vaktuM zakto na te guNAn / sahasrAkSo na te rUpa-zriyaM nirIkSituM kSamaH // 2 // tvaccetasi pravarte'ha-mityudanto hi durlabhaH / maccitte vidyase tvaM cet devenAnyena pUryatAm // 3 // harSabASpajalairbhavya-mannetre tvanmukhAzrite / anyaprekSaNasambhUtaM kSAlaya(ye)tAM malaM nijam // 4 // tvadvaktrasaGginI netre tvatparISTikarau karau / tvadguNagrAhake zrotre bhUyAstAM me mudA sadA // 5 // RddhitvaM hi prabhutvaM vA manovAJchitamanvaham / saubhAgyatvaM nRpatvaM vai labheran tava bhaktitaH // 6 //
Page #41
--------------------------------------------------------------------------
________________ maI 2011 tvamasi nAtha ! bhavArNavanAvika-stvamasi saukhyakadambakakArakaH / tvamasi siddhivadhUstananAyaka-stvamasi saptanayArthavicakSaNaH // 7 // tvamasi duHkhanivAraNatatpara-stvamasi muktivazAratihaSitaH / tvamasi bhavyakuzezayabhAskara-stvamasi devanarAdhipasevitaH // 8 // tvamasi mohamataGgajakezarI tvamasi nAtha ! jagajjanavatsalaH / tvamasi duHkRtamanmathazaGkara-stvamasi kopaziloccayamudgaraH // 9 // bhRtyo'smi tava dAso'haM vinayI te'smi kiGkaraH / nAtha ! tvaccaraNAdhAro labhe zaM bhavadAzritaH // 10 // jayantu te zrIgurudharmamUrtayo gaNAdhirAjA munisaGghapAlakAH / anekavAdIzvaravAdasindhurA-bhimAnapaJcAsyanibhAH kriyAparAH // 11 // zrIdharmamUrtisUrIzAH sUrizreNivataMsakAH / kalyANavapuSo nUnaM ciraM nandantu sattamAH // 12 // tadaMhikajarolambaH ziSyaH kalyANasAgaraH / cakAra pArzvanAthasya nAmAvalImabhISTadAm // 13 // puNyarUpamidaM stotraM nityamadhyeti bhAktikaH / tasya dhAmni mahAlakSmI-redhate saukhyadAyakA // 14 // iti zrIpArzvanAthanAmAnyaSTottarasahasramitAni samAptAnyajaniSata // zrIvidhipakSagacchAdhirAja zrIdharmamUrtisUrIzvarapatkajabhramarAyamAnena zrIkalyANasAgarasUriNA zrIpArzvanAthanAmAni zrImanmArtaNDapure kRtAni likhitAni ca // nijakarmakSayArtham // kauzIdyaM vihAya ca sampUrNAni pAThitAnIti ||ch|
Page #42
--------------------------------------------------------------------------
________________ 36 anusandhAna-55 upAdhyAya saMvegasundaragaNi-viracitA shiilodaatiklpvllii|| - zI. vaDatapAgaccha eTale ke tapAgacchanI vRddhazAlA - vaDI pozAlanA AcArya jinaratnasUri ziSya vA. jayasundaraziSya vA. saMvegasundare racela A laghu kAvyaracanA, zIla arthAt brahmacaryano mahimA varNavatI saMskRta padyAtmaka racanA che. apavAdarUpa vasantatilakA tathA upajAtine bAda karatAM AkhaM kAvya zArdUlavikrIDita tathA sragdharA chandomAM racAyeluM che. A vA. saMvegasundare saM. 1548mAM mAnuSyapura (mANasA?)mAM 'sArazIkhAmaNarAsa' racyo hato. saM. 1519mAM temaNe coravADapuramA cintAmaNi pArzvacaityanI pratiSThA karAvI hatI, tevo ullekha 'jaina sAhityano saMkSipta itihAsa'mAM prApta che. A kAvyamAM, tenA nAmanAM sUcavAyuM che tema, zIlaviSayaka udAharaNo varNavavAmAM AvyAM che. zIla-pAlananA uttama lAbhonuM varNana karIne tenA pAlana mATe temaNe preraNA ApI che. zIlavihoNA jIvananI nindA paNa temaNe bharapeTa karI che. prathamanAM 40 padyo A ja pratipAdanamA rokAyAM che. tyAra pachI te viSayanAM udAharaNo prArambhAya che, temAM neminAtha, mallinAtha, sthUlabhadramuni, jambUsvAmI, vajrasvAmI vagere mahApuruSonAM nAmo lIdhAM pachI, sunandA (vajrasvAmInI mAtA), nAradamuni, sudarzana zeTha, manoramA (sudarzana zeThanAM patnI), brAhmI, sundarI, sItA, damayantI, subhadrA, sulasA, draupadI, madanarekhA, narmadAsundarI, mandodarI, RSidattA, mRgAvatI, aMjanAsundarI, cellaNA, gaGgA, vaMkacUla, zIlavatI, agaDadatta, kalAvatI, ityAdi zIlasampanna janonAM nAma tathA vratadRDhatAnuM varNana karela che. 70mA padyathI zIla-virAdhanA karanArAnAM udAharaNa AraMbhAya che. temAM - ArdrakumAra, rathanemi, nandiSeNa, kUlavAlaka, indra, dvIpAyana, ityAdi nAmo AlekhyAM che. te pachI punaH zIla-prazaMsA ane kuzIla-nindAno dora cAle che. ekaMdare zIlano mahimA gAtI A khUba majAnI, upakAraka racanA che.
Page #43
--------------------------------------------------------------------------
________________ maI 2011 37 kartAno sadAcAra pratyeno gADha pakSapAta ane durAcaraNa prati tIvra aruci, kAvyanA pade pade pragaTa thAya che. duHzIla janone paNa zIla-pAlananI ruci jAge tevI bodhadAyaka-preraka racanA. kAvya kyAMka truTita che. pATaNanA hemacandrAcArya bhaNDAramAthI sattareka varSa pUrve meLavela jheroksa-prati parathI A sampAdana karyu che. te prata anumAnataH kartAnA potAnA samayanI hoya tema jaNAya che. joke nizcita kahevU jarA kaThina che. A kRtinI bIjI pratio paNa kyAMka hovI joIe. te maLe to truTita aMza pUrI zakAya. upAdhyAya saMvegasundaragaNi-viracitA zIlodAhRtikalpavallI // stutvA vAcamanekazAstralahirIgaGgopamA tIrthakRdvaktrAvAsanivAsinI bhagavatIM prodyatprabhAvAJcitAm / prApya zrIsvaguroH padAmbujabhavAM sphora(?Ta?)prapattiM parAM zIlodAhRtikalpavallimatulAM kurve satAM tuSTaye // 1 // jito yenA'rAtirbhuvanaviditaH sambararipumahArAgAhiya~ vyathayitumalaM na sma bhavati / zizutvAdArabhya pracurazamasaGgaikarasikaH / sa zaiveyo devo'vatu jinapatiH prauDhamahimA // 2 // susaMsthAnAdAnAtizayanidhayaH sattamadhiyaH sadA bhavyA divyA'malaguNagaNAnAmavadhayaH / surA yo(ye)dIrghAyuskalitavapuSaH satsukhajuSo narAH zIlAllIlAlalitagatayaH syuH sugatayaH // 3 // atha vasantatilakAcchandasA dve vRttetaM no jahAti vipulA kamalA kadAcit kAntaM kulotthavaniteva vivekabhAjam /
Page #44
--------------------------------------------------------------------------
________________ 38 anusandhAna-55 taM svIkaroti sugatirnipuNaM yathAdhIryo'jasramAzrayati zIlaguNaM prathiSTam // 4 // zIlaM sudhAkarakarA'malamAdareNa ye pAlayanti bhavikA rasikAH sudharme / teSAmazeSasukhasantatiraGgamuccaina zrIriva tyajati sadma vivekabhAjAm // 5 // vAso'svapnaniketane narajanuzcAcArazuddhaM kulaM padmA sadmani nIrajanmani yathA keliM vidhatte tvalam / mAdhuryAmRtajitvaraM ca vacanaM nIrogamaGgaM ca yat / tat zIlA'marazAkhinaH phalamidaM jAnantu bho bhUspRzaH ! // 6 / / pApadhvAntanirAkRtAviha raviryad vai sudhAdIdhitiH kalyANAvalikairavAkarasamullAsapradAne ca yat / yadvA'nekamano'bhivAJchitasukhApUrtI surAnokuhastannityaM paripAlanIyamakalaM zIlaM satAM maNDanam // 7 // yaH zIlamaGgIkurute sa dhanyo nijaM sa evAtra januH punIte / saubhAgyabhAgyAbhyudayaiviziSTAM sa eva loke labhate pratiSThAm // indravajreyam // karmAnokuhapaMktikRntanavidhau yat tIkSNapazUpamaM yaccAnekabhavaughasaJcitatamodhvAntAMzumanmaNDalam / yacca prauDhakaSAyatApazamanazvetAzvabimbaM paraM tat zIlaM vimalIkaroti nahi kaM saMpAlitaM yatnataH // 9 // vyAvalAttu(?)ragadvipAdikA(ka)balonmattA api kSoNipAstasmai mAnamaninditAya dadate zIleSTadevo hi yaH / protsarpadviSavegadarpakalitAH prauDhAH punaH pannagAstaM naivAtra tudanti yasya satataM zIlAmRtaM sannidhau // 10 // devaH zlAdhyatamaH sa eva sugururdharmaH sa evA'nagho vaMzaH so'malatAmito vratamalaM sadbhiH prazasyaM hi tat /
Page #45
--------------------------------------------------------------------------
________________ maI 2011 tajjJAnaM matiratra sA ca vimalA taddarzanaM tattapo yaccA'nyad varazIlasaMyutamaho ! taddhi pramANaM jane // 11 // vadanakuhuraniryadvahnayo'pratnabhItipradanayananivezA bhISaNAkAranAsAH / vyathayitumasamarthA eva taM yAtudhAnA yadurasi zucizIlAkhyauSadhI supradhAnA // 12 // tAvannuH prasarIsari (rI) ti suyazaH saccandanAmodavat tAvat zrIzcarikarti cAtra caraTevA'bje'Ggake khelanam / lokAgre narinati tAvadapi gI raGge yathA nartakI yAvat zIlamidaM sumitravadalaM no sannidhiM saMtyajet // 13 // zIlaM svargadhunIsamutthajalavad vizvaM punIte'malaM zIlaM pApamapAkaroti nibiDaM tApaM yathA candanam / zIlaM sarvamalaGkaroti niyataM varSNeva sanmaNDanaM zIlaM kAmitamAtanoti sutarAmarghyaM ghusadratnavat // 14 // nirmaryAdavivAdasAdanidhanAdyAnekaduHkhapradaM vairAtaGkakalaGkitAprabhRtikAnarthAya yat kevalam / tat santyajya kuzIlamuttamajanAH ! zIlaM zrayadhvaM sadA yaddhyAnAdapi nirvRteH sukhamalaM hasta [stha ? ] vallabhyate // 15 // yat (yaH)zIlaM na jahAti taddhana iva prAptaM prayatnAddhanaM zIlaM puSyati yastu nirvRtikaraM bIjI yathA'patyakam (?) / zIlaM yaH svavazIkaroti nijakaM tvadhyAtmavidvanmanaH sa stutyaH sudhiyAM bhaved yadi jagatyatrA'dbhutaM kiM tadA ? // 16 // yad du:pAlamanuttarAd vratagaNAd yaddAnato duSkaraM yattUgrAt tapaso'dhikaM yadapi ca svarNAcalAdunnatam / AdarzapratibimbitAdapi hi yad durgrAhyamAkArata stat zIlaM paripAlayeddhi viralaH kazcid bhave'trAGgavAn // 17 // ye zIlaM pravihAya saukhyasadanaM saMsArarogA'gadaM kRSNavyAlakarAlabhogaviSamaM vAJchanti bhogaM bhave / manye te surapAdapaM pravitaranniHzeSakAmaM paraM hitvA nindyagarAzrayaM hi kanakAbhikhyaM bhajante drumam // 18 // 39
Page #46
--------------------------------------------------------------------------
________________ anusandhAna-55 ye zIle himavAlukAkumudinI kandaprabhAjitvare lInAste kimasArasaMsRtibhave saukhye ratAH syuH punaH / gAGge vAriNi hAriNi pratidinaM ye majjanaM kurvate te kiM kutsitakardamAkulakuze badhnanti cetoratim ? // 19 // te dUraM lihate'pyazeya(?)viSamAmAH zIlatoya'nvahaM (?) praudvairapyupacAratantrakuzalaiH sAdhyAnavaidyairaho ! / zIlAccotkaTazatravaH samadhikaM vairAnubandhodyatA nazyantyAzu tamobharA iva raverdharmA ivA'mbhodataH // 20 // kSArAbdheH kSIranIraM saki(ka?)lavanahutAzAt punastoyavarSaM kalyANaM pItalohAllalitagativilAsaM nitAntaM bakoTAt / pAvitryaM paGkato'herlapanakuhurataH puNyapIyUSayUSaM preyaH zreyaH kuzIlAdanavaratamamandaM samIheta yo vai // 21 // ye kurvanti surAdyupAsanavidhiM teSAM sukhaM caihikaM ye bhUpAvalisevanaikakuzalAste zaM labhante navA / ye rAyaM samupArjayanti ca tataH saukhyaM na teSAM ciraM zIlAdatra paratra cApi sukhinaH sarve'GginaH syuH sadA // 22 // tAdRg nA(no)bhAvataMsairaviralavilasadratnarocivicitrai! tAdRk kuNDalairvA kanakasughaTitairhArihArairna tAdRk / keyUrAdyairazeSairapi bahuracitairmaNDanairnaiva tAdRk zIlAlaGkArakeNAtra bhavati bhavinAM yAdRzI sA samantAt // 23 / / khyAtA sA jaDasaGginI sumanasAM sevAlinI sarvataH so'pyevAmRtadIdhitirnigadito lokaiH kalaGkIti vai / krUraizcandanabhUruhAlirapi sA'pratnadvijilairvRtA tat kiM vastu jagatyanuttaramaho ! yat zIlatulyaM bhavet ? // 24 // no tatrA''mayasaMcayA na kunayAstiSThanti naivA''dhayonA'pi dhvAntacayopamAnyapayazomukhyAni duHkhAnyaho !! zIle dehinamAzrite'dbhutasukhAdhAre sudhAbhe'dhikaM kiM tArthe vasati sthitiM vidadhate protsarpidarpAhayaH ? // 25 //
Page #47
--------------------------------------------------------------------------
________________ maI 2011 daurgandhyaM nahi candanena samamaMzau(zo)stejasA dustamaH saujanyena [ca] durjanatvamapi no vaizya(jyena) mauDhyaM yathA / dainyaM tUttamapuNyajena dharaNIpAlAdimAnena no kauzIlyaM kaluSetareNa hi tathA zIlena no saMmilet // 26 // vRttaM nIrasamastavAri tu saro bhojyaM nirAjyaM punaH niHpuNyaM jananaM niraMhatidhanaM vai nirvicAraM vacaH / nirnAthaM sadanaM nirakSi vadanaM nirheli yadvannabhastadvat zIlavivajitaM nahi vibAbhAtyaGginAmaGgakam // 27 // dauHzIlyAnna matiH zubheSu sugatirno naiva tattve ratina~vA'thA'paratirna cA'pi viratirlolyAnna tRSNAkSitiH / na zlokonnatiruttarAyatirapi zreyo na satsantatiH kiM kutrA'pi sukhaM zrutaM viSaphalAsvAdAd bata prANinAm ? // 28 // kapUre himadIdhitau haladhare hAre hare sindhure saure cApi haye tuSAranicaya(ye) gaurIgurau zauktike / gAne cA'mbhasi candane tvuDugaNe kunde ca DiNDIrake dIpti hyeSu dadhAti santatamaho ! zIlasya dharturyazaH // 29 // ugravyAghrAkuraGgantyativikaTakaraTyutkarA vai turaGgantyaudvatyaikAgracitA nikhilakhalajanAH sajjanantyeva viSvak / adrIndrA grAvakhaNDantyalaghujaladhayo goSpadantyagnayo'pi svairaM nIranti zIlAtizayapariNateH prANabhAjAmajasram // 30 // grAvA lekhamaNiH sudhAzanataruH kASTaM pazuH kAmadhuk sindhuzcA'pi jaDAtmakaH sarasijaM paGkodbhavaM zrIzcalA / kiTTa dhAtuSu puSpajAtiSu parimlAnirvicArA'sahaM sarvaM vastviti caikameva vizadaM zIlaM vayaM manmahe // 31 // sa stutyaH sa ca mAnanIyavacanaH so'nekalabdhyAspadaM so'rhatzAsanakajjaladhvajasamaH so'nindyavidyAnidhiH / so'gaNyAmalasadguNaikajaladhiH so'vAptadhIzevadhiryaH zvetAmbujamadhyagAM bhagavatI zIlAkhyalakSmIM smaret // 32 //
Page #48
--------------------------------------------------------------------------
________________ anusandhAna-55 udyaccaNDamarIcimaNDalaruciproddaNDapiNDAdharIkAraikakSamasarvavizvavilasatprauDhapratApAJcitam / yalloke'tra sumAhinaM cirataraM hyAsAdyate sampadA sAkaM tat khalu zIlakalpatarujaM jAnIta divyaM phalam // 33 // pAti prauDhakaSAyavAyuvicalannakre'ghakallolake saMsArAmbunidhau patajjanabharAn yad yAnapAtraM yathA / yat kaivalyapurA'dhvadarzanavidhau sArthopameyaM ca sat tat zIlaM parihRtya ko nu vibhavI duHzIlatAmAzrayet ? // 34 // dhyAyantvAdRtamAnasAH sumanasastaM zIlamantraM paraM yasmAnnazyati duSTadurjanakRtakSudraprayogAdikam / yasmAt tAni bhavanti yAni sukhamAzAlIni saukhyAni vai siddhyAkhyA vanitA svayaM ca vazagA yasmAt samRddhyA samam // 35 // yaH zailopamasAmayonijayanaprakhyAtimApta: kSitau yaH paJcAnanadarpapATanapaTutvenA'pi zobhAmitaH / yo vA vAjigajAdisaMkularaNakSoNIvijetA'dhikaM so'pIha vratarAjimukhyamatulaM zIlaM na dhartuM prabhuH // 36 // zrIsArvAgamazAstrasArakalanAkelIgRhAH ke'pyaho ! kecidurdamavAdikuJjarakulonmAthaikakaNThIravAH / chandonATakakAvyavittamajanottaMsAstu kecinnarA ye zIlaM hRdi dhArayantyanudinaM te santi vai paJcaSAH // 37 // saMkhyAvatsaMsadurvI tamanaNusuguNAvAsamAzizriyeta tvaSTAraM padminIvaddayitamiva satI kokilevAmrasAlam / haMsIvanmAnasaM sanmatiriva vinayaM zrIrivendrAnujaM vai yaH zIlaM cintitArthapradamanuvadalaM cintayedekacittaH // 38 // vettA so'trA'vaseyaH sa ca vizadamatiH so'rhatAM paryupAsteH kartA sa prANivagrA(I)dyavanavidhipaTuH so'maladhyAnadhartA / uddhartA vaMzajAnAM sa sakalazazabhRjjyotirAbhaprakIrtiryaH zIlAvAsamadhyAt kSaNamapi na bahiryAti saMtyaktalaulyaH // 39 //
Page #49
--------------------------------------------------------------------------
________________ maI 2011 garjantastAvaduccairviSayakaraTinaH saMsthitiM kurvatAM vai cittArAme'bhirAme'zamadamanizitoddAmadaMSTrotkaTAsyaM (syam ?) / rAgadveSAdikazvApadatativijayAvAptakIyA'hvanAdaM tanvan zrIzIlanAmA mRgapatirasamo naiti yAvajjigISuH // 40 // sundaryo'pi sudhAbhujAM hi yakayA rUpazriyA'dhaH kRtA rAjyA samamugrasenatanujAM yastyaktavAMstAmapi / abdaM dAnamadAttu raivatanage'lAsIttapasyAM ca yo dhuryaH zIlavatAM sa nemijinapo vaH zreyase bhUyase // 41 // dadyAt kasya mudaM na cetasi parAM sA dhAriNIkukSibhUttiA'rhanniyamasthitiM rathapadAnnemi darIsthaM munim / durdhyAnAmbudhinIrapUranipatantaM proddadhArA''zu vai sverAyuktyabhidhAnanAvamiva sat zasyAM dadantI kila // 42 // rakSatvatra sa vaH zivo navatamaH zrIkumbhabhUpAGgabhUmalliyaH kamanaM samUlamavadhId roSAstrarikto'pi hi / yastu prAgbhavamitraSaTkamatanau majjatkurAgAmbudhau / pAti sma pravaraH suzIlakalitAnAM vizvabhUmIspRzAm // 43 // abdadvAdazakaM yathecchamanubhUtaM yena vArastriyA sAkaM - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -1 prokto duSkarakRttviti svagurubhistaM sthUlabhadraM stumaH // 44 / / dasyUnAM paJcazatyA prabhava iti pumAn prApa yasmAt prabodhaM svarNAnAM koTibhiryo navanavatimitAbhirjahI cA'STa bAlAH / yo'lAsId vA~jipaMkSAzugamitamanujaiH sAkamarhattapasyAM / sa zrI jambuprabhu! kathamiha labhate zIladRSTAntabhAvam ? // 45 // mAtrA yastu sunandayA dhanagireH krandan dade khinnayA bAlye'pyAgamapArago'tra samabhUd zrIsiMhagiryAdarAt / zyAmAbhiH pratighasramuttamasamRddhyA prArthamAno nijaM zIlaM no vijahau sa vajragaNabhRd bhUyAt satAM sanmude // 46 // 1. pAdadvayaM lekhakadoSAt patitam / pratyantarAdupalabdhavyam /
Page #50
--------------------------------------------------------------------------
________________ 44 anusandhAna-55 yatkukSAvavatIrNavAn guNanidhiH zrIvajranAmA vibhuyA bhrAgasammiteSu jinapAd varSeSu vIrAbhidhAt / kAntabhrAtRsuteSviteSu caraNaM yA svIcakAra vrataM sa(sA)vo yacchenudgacchasya (? yacchatu.... ) jayinI zreyaH sunandA satI // 47 // khyAto yaH kalikelimandiramaho sarvAsumaddhvaMsakRd yazcA'tyugratarorupApmanicayAsaGgaikabaddhaspRhaH / kAmAsaktajanaprapakSakaraNe dakSo munirnAradaH prApnotyakSarasampadaM sa yadi tat zIlasya lIlAyitam // 48 // yo gADhaM kapilAkhyayA tvabhayayA saMpIDyamAno rahaH zIlAdvai nijakAt surAdrivadaho no cAlito vAtyayA / kruddhasyA'pi kadarthanAnna nRpateH khedaM manAk cA''ptavAMstaM ko varNayituM sudarzanamihezaH syAcca saddarzanam // 49 // bharturyAtrikacatvArAdiSu vigAnaM procyamAnaM janaiH zrutvA''rakSika (kSaka) pIDanAstu (tu) bahudhotsargaM vyadhAdvezmani / yatzIlapratipAlanena vipadAM nAzo babhUvA''zu sA jIyAdatra manoramAhvavanitA sAdhvIjanairAnutA // 50 // yA zrInAbhijatIrthanAthavilasadvaMzazriyo'laMkRtiryA zIlena nijena cA'pi dhavalIcakre'khilaM yA bAlye'pi lalAvazeSasukhadAM jainIM tapasyAM parAM sA brAhmI viditottamairguNagaNaiH kenopameyA bhavet ? // 51 // saMprAptAmalakevalAjjinapaterAdIzvarAt saMyamaM jagat / lAntI vai vinivArya digjayakRte yAte nRpe tvArSabhau / yA zIlAvananiSThadhIzcirataraM tepe tapo duzcaraM svIcakre vratamAgate'pi bhavatAt sA sundarI vo mude // 52 // prAjyAd rAjyapadAccyutA'tigahanAd yA kAnanAd rAvaNenA''nItA'pi nijAM purIM nahi manAk tatyAja zIlaM svakam / yasyA vahnirapi jvalan jalamivA'bhUt zIlasamparkato bhartrA sAkamavApa saukhyamapi sA sItAsatI nandatAt // 53 //
Page #51
--------------------------------------------------------------------------
________________ maI 2011 dhyAyantyArhatadharmamAtmahRdaye yA saMcacArA'vanau duHsaJcAravanasya vizvaviditena projjhitA svAminA / bhuktvA dvAdazavatsarI tu vipadaM zIlena saukhyaM punaH prApsIt sA damayantyazeSa bhuvanastutyA satI nandatu // 54 // siktvA cAlanikAjalena yakayA campAbhidhAyAH purodvArANAmudaghATi vai trikamaho ! zIlAnubhAvAt svakAt / cakre zrIjinazAsanonnatirazeSelAspRzAM sAkSikaM sA vizve jayatAt samagravanitAmauliH subhadrA satI // 55 // devaH zrItraizaleyastridazapatimukhA'svapnakoTIbhiraryo yasyAH zIlavratasyA'dhikamanaNutarAM vai cakAra prazaMsAm / yAM ca zrIdharmalAbhAziSamapi sukhadAM prAhiNot kiM na sA syAnnutyA sarvatra sAdhvIsadasi hi sulasopAsikA sarvakAlam // 56 // pUrve janmani yA gRhItacaraNA'pyAlokya bhoge ratAn puMsaH paJca nidAnameva kRtavatyAptuM sukhaM tat tataH / lebhe paJca dhavAMstu pANDutanayAnagresaratvaM satInAM tasyai drupadAdhirAjatanayAyai zreyasaM stAt sadA // 57 // yA nA'bhUd yugabAhumagrajahataM vIkSyA'pi suvyAkulA yA'tyAkSIt puramapyaho sukhapadaM zIlaM svakaM rakSitum / yA mAtA ca namenUpasya jagati khyAtA lalau sadvataM sA rekhA madaneti pUrvapadayug deyAnmudaM vo'tulAm // 58 // vapturbharturagAratastu samabhUd bhraSTA yayau durvanaM / pazcAd vAravadhUgRhaM punarakArSId vaikalIM svAM dazAm / zIlaM rakSitumAptavatyapi sukhaM bhUyaH sudhAsodaraM sA zreyAMsi tanotu vizvaviditA zrInarmadAsundarI // 59 / / naitannaitadanuSThitaM samucitaM kRtyaM tvayA srvthaa| yat zrImaithilabhUmipAlatanayAM sItAmihAnItavAn / dauHzIlyAcaraNAt sukhAni na bhavantIti priyaM yA'bravIt sA brahmavratamaulimaNDananibhA mandodarI zaM kriyAt // 60 //
Page #52
--------------------------------------------------------------------------
________________ 46 anusandhAna-55 pracchannaM sulasAkRtAt kapaTato yA''ptApi durvyApadaM kRtvA tApasarUpamapyatitarAM ghore vane'sthAdaho ! / svaM zIlaM hi jugopa cA''pa bahulaM saukhyaM punaH pezalaM sA bhUyAdRSidattikA munijanairnutyA mude vaH satI // 61 // yasyA rUpaM paTasthaM pracurataraguNaM vIkSya lAmpaTyadoSAccaNDapradyotabhUpe prabalabalavRte'pyAgate prArthanArtham / kAnte jAte parAsAvapi nijatanaya'Nai(yaM vai?) rarakSaiva yA svaM zIlaM dhIsaMprayogAd bhavatu bahumude sA mRgAvatyajasram // 62 // pracchannaM kaTakAt sametya dayite rantvA punaH prasthite'bhijJAne'pi ca darzite zvasurako'raNye mumocaiva yAm / tAtenA''pi hi nA''dRtA girinikuJje'sUta putraM hi yA saukhyaM cA''pa zubhAya sA bhavatu vaH satyaJjanAsundarI // 63 / / kiM kurvan sa bhaviSyatIti bahule zIte svadevyA vacaH zrutvA zreNikarAD ruSA''kulamanAH papraccha vIraM jinam / sAdhvI ceTakabhUpabhUratha naveti svAmyapi procivAn satyeveti hi yAM sadA'stu sumude sA cillaNA suvratA // 64 // svAmiMstvaM mRgayArasaM khalu vimuJceti svakIyaM vaco'kurvANe sati zAntanau narapatau yA'gAt punaH svaM padam / asthAd viMzativatsarANi ca caturyuktAnyaho kAnane zIlaM pAlayati sma nirmalatamaM gaGgA sukhAyA'stu sA // 65 // bahvanyAyarato'pi cauragaNamukhyo'pi pra[ma]tto'pi ca kSoNInAyakakAntayA nidhuvanArthaM yaH samabhyarthitaH / dattAn sadguruNA vimRzya niyamAMzcitte svazIlavratAd bhraSTo naiva babhUva so'tra jayatu zrIvaGkacUlo gRhI // 66 // yAM moktuM pitRmandire zvasurako'cAlInnivedyA'grataH sUno rAtribhavaM svarUpamakhilaM mArge punarnirmalAm / jJAtvA''gAt svagRhaM zazaMsa ca mahana(t)zIlaM yayA jigyire catvAraH sacivA jayatvanudinaM sA zIlavatyaGganA // 67 //
Page #53
--------------------------------------------------------------------------
________________ maI 2011 47 nAryaH kadAcana manAg manasaH svakIyA naisargikI kuTilatAM na parityajanti / jJAtveti tatra na bhavanti hi saktacittAH satpUruSA ya(hya)gaDadattamukhA yatheha // 68 // saMtyaktA'vanijAninA'tigahane'raNe gatA durdazAM saMchinnaM punareva hastayugalaM prApsInnavaM pezalam / bheje bhUrisukhAni sarvajagati khyAtA kalAvatyaho zIlasyA'tizayena vismayakaraM kiM kiM na sambhAvyate ? // 69 / / atha brahmavratArAdhaketarodAhRtayaH / tatra teSAM(keSAM)cidabhavyAnAmapi svIkRta-sarvaviratInAmapi vratakhaNDanA jAyate sA tadadhikAre procyate pUrvaM yo niyamasthitiM gurusakAzAdagrahId duSkalAM nirvedAt kuzalatvamApa sakalasyA'rhatkriyaughasya ca / so'pi hyArdrakumArako vratavidhi hitvA caturviMzatiM varSANAM gRhasaukhyabhAk punarabhUd dhik puSpacApodgatim // 70 // zrIzaiveyajinasya bandhurapi yaH svIkRtya jainaM vrataM daryAM raivatabhUdharasya vizadadhyAnaM prapannaH paraH(ram) / so'pIkSyA''varaNapramuktatanukAM rAjImatI rAgavAnAsAzta (?)tra tu cettadA khalu bhavedanyasya kA saGkathA ? // 7 // yaH ziSyo'ntimatIrthapasya nRpatizrIzreNikasyA''tmabhUrapyatyugrataponidhirbahutamavyAkhyAnalabdhyA sadA / jantUn bodhayati sma yo daza daza zrInandiSeNo maniH so'pyAsIt paNayoSitA saha rato dhik kAmavisphUrjitam // 72 // samparkaM svagurovimucya taTinItIre tapobhirghanaiH pArzvasthAMstridazAMzcakAra vazagAn yo vai sahelaM vazI / so'pi prAlabhatA'tra nindyanarakaM saGgena vArastriyA saMtyaktavratasaMsthitivRjinavAn drAk kUlavAlo yatiH // 73 // vidyante nahi kiM suparvavanitAstAruNyarADhAJcitA lekhAnAmadhipo'pi gautamaRSerbheje si(?) yat preyasIm /
Page #54
--------------------------------------------------------------------------
________________ 48 anusandhAna-55 puSpeSujvalane ghane jvalati hRt tRNyAkuTIre mahAn rakSo'pi pravimuhyatIha yadi kaH syAd vismayo vai tadA // 74 // kaSTaiH kAnanavAsajairbahuvidhairuyaistapobhirvratairyogairaGgasamanvitairapi(ti)tarAM yai raJjitaM bhUtalam / zrUyante yadi te'pi tApasavarA dvIpAyanAdyAzcyutAH satzIlAt tadaho ! riporiva kalAkelerhi duzceSTitam // 75 // bhraSTo'STazravaNaH purANapuruSazcomApatistApanaH skandaH so'pi himadyutistu nijakAt zIlAdaho ! zrUyate / anye cA'pyamarA yadIha vanitAnAM karmakRttvaM ghanaM kurvantyeva tadA smaro hi viralaiH zakyeta jetuM paraiH // 76 // ye'rAtIn raNabhuvyanuttarabalAn nighnanti vai helayA mattaM kuJjaramAnayanti vazamatyugraM ca kaNThIravam / te'pyAnaGgarasAkulA gatabalA nAryaMhipadmeSvaho ! zUrA hyatra narA luThanti viSamaM dhig mAnmathaM ceSTitam // 77 // samprApte nidhane'pi kAtaravaco dhIrA na jalpanti ye kaSTAM cApi dazAM gatA api nijaM mAnaM na muJcanti ye / kurvantaH khalu te'pi dAsyamavazAH strINAmanaGgAnalajvAlAbhiH paritapyamAnavapuSo dRzyanta evA'vanau // 78 // adyApi kSitimaNDale'tyapayazo dhvAntoccayazyAmalaM nindyaM nUpurapaNDitAprabhRtikAnAmaGganAnAM mahat / zIlaM sthApayituM kuzIlacaritajJAtacchalAt santataM dakSairapyupadizyate munijanaiH sarvatra zAntairaho ! // 79 // kiM kurmo vayamatra cedaniyamA nUnaM narAzcA'rgalAmuktAH zIlaguNaM balAdapaharantyasmatsakAzAd dhrutaM (dhruvam ? ) / mA bhUt kasyacanApi ni (vi) zvavalaye nindyA parAdhInatA kAzcit sattvavivarjitA yititarAM nAryaH prajalpantyaho ! ||80|| duHzIlatAdibahudUSaNatatparANAmAkhyAmi pApmapadamatra vadanti dakSAH / tatsaGgatistu ghanaduHkhaparamparANAM hetuH kathaM na bhavati pravicAryatAM bhoH ! // 81 //
Page #55
--------------------------------------------------------------------------
________________ maI 2011 dAridyaM klIbatA ruktatiri(ra) matirapANDityamalpAyurApatkaurUpyaM nArakANAM gatiradhamamanuSyatvamAzAvinAzaH / tiryaktvaM cendriyANAmapahatirazubha zreNirityAdi duHkhaM duHzIlairatra puMbhiH prabala bhayacayaiH sAkamAsAdyate vai // 82 // yaddordaNDavimuktabANanikaratrastAH kuraGgA iva pratyarthipRthivIbhujo vanabhuvaM hyAzizriyuH sarvadA / laGkA yannagarI bibhISaNamukhA yasyodbhutAH sodarAH so'pyApto nidhanaM gatastu narakaM dauH zIlyato rAvaNaH ||83 || parAGganAsaGgajuSAM narANAM bhaved yadA durbhagatA'pakIrtiH / 49 tadA na citraM hRdi cintanIyaM maSI na kAyaya niSevitA kim ? // 84 // paristriyaM puNyataternihantrIM sukhAzayA ye'tra bhajanti mUDhAH / zaGke spRzantyugraviSodbhutAM te prANecchayA krUratarIM (rAM) bhujaGgIm // 85 // tyaktvA nijaM yA dayitaM vilajjA pareSu rAgaM tanute nareSu / vidyullatAcaJcalamAnasAyAM rameta kastatra parAGganAyAm ? // 86 // mokSadrume tena kuThAraghAto dade ca dehe ca raNAbhidhaukaH / unmUlitA cAruguNAlivallI yenA'nyanArISu ratiH kRte // 87 // nirbhartRkA-saGgatirucyate vai prAjJairanarthaikanibandhanAya / kuliGginIbhiH saha rantumicchA sarvApahArAya tadA na citram // 88 // na mAtaraM no janakaM guruM vA hitaM vaco na zrutamArhataM ca / mitrANi bandhUnna ca devatAdyaM vai manyate vAravadhUrato nA // 89 // yA khAnirurvyAM ku(ka) paToccayAnAM yadIyacitte na kRpA kadAcit / dha(a?)nyasya hetorvidadhAti hAIM yAsAM (yA sA ? ) kathaM vAravadhUH sukhAya 118011 niSevate yo vanitAH prakAmaM pazukriyAbhaktamatirnRpAzaH / sa sUkSmajantUn navalakSamAnAn nihanti jainAgamavAkyametat // 91 // yathA tarUNAM davavahnitobhIryathA ra (ru) rUNAM ca hareH karAlAt / biDAlataH kukkuTazAvakAnAM yathA tathA strIjanato yatInAm // 92 //
Page #56
--------------------------------------------------------------------------
________________ 50 anusandhAna-55 nitambinIM ye hRdaye nidhAya vAJchanti mokSaM bata mugdhalokAH / Aruhya te lohamayIM zilAM vai tarItumicchanti mahAmburAzim // 93 // vyApatkhaniH sadma kalernidAna - manartharAzeH khalu yA'tra loke / svAntaM durArAdhyatamaM ca yasyAH sA saukhyaheturvanitA kathaM syAt ? // 94 // sA jAtirabdhau vinimajjatu drAk kulaM ca tad yAtu vidUramAzu / guNA vizantUgratame hutAze duHzIlatAyAM niratasya puMsaH // 95 // vijJAya kiMpAkaphalopamAnAM - styajanti vijJA viSayAnazeSAn / mUDhAH punastatra ratiM dadhAnA bhavantyajastraM janagarhaNIyAH // 96 // vidyotato'trAbhijano janasya zIlena vai zuddhatareNa zazvat / sAlo hi mUlena sunizcalena ruci dadhAti cchanA ( ? ) dikairno // 97 // tRSNA vaJcanapATavaM vitathA (tha) vAg vaidheyatA'lajjatA naiSTuryaM ca (tva) bhimAnitA manasijakrIDAruciH prAyazaH / zugroSAvavivekitA ca sahajA doSAlirityAdikA yatra syAd vanitAsu tAsviha pumAn kuryAt kRtI ko ratim ? // 98 // kartavyo nahi yoSitAM pravilasatsnehaM gatAnAmapi vizvAso hitamicchubhirbudhajanairnUnaM kadAcit kSitau / zrIrAmeNa ca lakSmaNena ca yathA tasmin vane daNDakA'bhikhye sUrpaNakhApradarzitabahupremA'pi nA'GgIkRtA // 99 // bhASante madhuraM vaco yadi punaH prItiM parAM darzayatyAnandaM racayanti vibhramatatiM kurvanti puSNanti zam / tanvantyAdaramadbhutaM ca janayantyeveha citte tathApyAtmajJA nahi vizvasanti kuTilabhrUNAM caritre kvacit // 100 // arcyante kusumeSuzAsanadharAste nirjarA jarjarA muktyarthaM manujairanekavidhibhirbhaktipraNunnaistadA / loke kiM nahi pUjayanti khalu te garttAvarAhAdikAnajJAnapracayapranaSTamatayastattvArthamuktA hi // 101 // nArINAM nizitaiH kaTAkSavizikhairno bhidyate'smottaro (?) yeSAmatra pavitrasadguNajuSAM zIlAhvasannAhakaH ( ? ) /
Page #57
--------------------------------------------------------------------------
________________ maI 2011 yaizcApi smarabhUdhavo bahubalo'jeyo jito lIlayA dAntairhetivivajitairanudinaM tebhyo'stvajastraM namaH // 102 / / pIyUSapratimaM nipIya va[ca] naM prekSyA'lasAM sadgatiM sapremekSitamadbhutapradamanindyaM vibhramaM bhrUbhavam / vakSojau ca gabhIranAbhivalayaM madhyaM kRzaM yoSitAM svAntaM no vikRtiM jagAma niyataM yeSAM hi tebhyo namaH // 103 / / vAmA klIbavaduttamairhi pazumaddheyaM ca sadmAsanaM kuDyasyA''ntaramapyanaGgarasayuk strINAM kathA bhikSubhiH prAkkelismRtiraGgavIkSaNamapi svAGgeSu sat saMskRtivarSaM cA'tyazanaM praNItamapi ca brahmavratArAdhakaiH // 104 // zIlaM candanacandrakAzakusumaprAleyapiNDojjvalaM yAH prAgyaM paripAlayanti nitarAM tucchA'pi tAbhioNho ! / strIjAtiH puruhUtamukhyasumanobhirdAnavairmAnavainirgranthaiH suvicakSaNairapi jane stutyAH kRtA nityazaH // 105 // yAH zrInandanasannibhAnapi parAn svapne'pi vAJchanti no puMso jalpamanalpamanyamanujaiH sAkaM na yAH kurvate / yAsturyavratadharmapAlanaparA ratnatrikArAdha(dhi)kAstA lakSmIriha manmahe vayamaho sAkSAnna vai yoSitaH // 106 // amaGgalaM zAmyati duHkhajAlaM praNazyati drAgiha sarvakAlam / yeSAM prazasyAdapi darzanAd vai jayantu brahmavratadhAriNaste // 107 / / susaJcitaM dharmadhanaM pravizya yo varmagehe'paharatyajasram / anaGgacauraH prabalo jito yaiH so'pyatra tebhyo'stu namastrisandhyam // 108 / / sarvajJasiddhAntapure prakurvan rAjyaM kRpAhvottamapaTTadevyA / samaM ca samyaktvamahApradhAna-prabhUSitaH zIlanRpo'tra jIyAt // 109 / / yakSAdyAH zakaDAlamantritanayAH saptA'tha kaMsadviSo bhAmAdyA dayitAH satIjananutAH kuntyAdikAzcA'parAH / kauzalyA'pi ca devakI jina[pada]nyastAH samastA api zreyAMsIha vitanvatAmanudinaM satyaH prabhUtAni vaH // 110 //
Page #58
--------------------------------------------------------------------------
________________ anusandhAna-55 yadvANIrasamAnipIya bhavikA drAkSAsitAdau ruciM no kurvanti yadIyakIrtiratanuH prAleyadhAmojjvalA / prodyavRddhatapogaNAmbaradivAnAthopamAnAzciraM zrImatzrIjayasundarAhvaguravo jIyAsururvItale // 111 / / iti zrIvRddhazAlAkamalinIdinakaropamAnamahopAdhyAyazrIjayasundaraguruziSyA NUpAdhyAyazrIsaMvegasundaragaNiH zrIzIlodAhRtikalpavallI kRtApi(tvA'pU)ryata // zrIsarvajJasarasvatyai namaH //
Page #59
--------------------------------------------------------------------------
________________ maI 2011 [noMdha : siddhArtha-trizalAkRta bhojana-vicchitti-viSayaka A traNa racanAo lagabhaga doDheka varSathI AvIne paDI hatI. parantu samayanI kheMcane kAraNe tenuM vyavasthita saMkalana karavAmAM khAsso vilamba thaI gayo ! Aje te traNe racanAo sAthe ja mUkavAmAM Ave che. A varNanomAM svAbhAvika rIte ja keTalAMka varNano, zabdo samAna ane tethI punarAvartita thatAM hoya che. chatAM pratyeka varNana bhinna bhinna ja hoya. AnA uparathI teNe nakala karI tevaM nathI hotuM. vAstavamAM, kalpasUtranuM vAMcana karavAnuM hoya tyAre zrotAvargane rasa paDe te mATe vividha sthAno para A prakAranAM varNano vyAkhyAtAo tathA bhASAvivaraNa/TabArthanA lekhako bolatA/lakhatA. TabArtha seMkaDo hoya, temAM eka yA bIjA, pahelAMnA TabAono AdhAra paNa levAto ja hoya. chatAM dareka vaktA/lekhaka varNanane rasikatAno puTa ApavA mATe kAMI ne kAMI umeratA jAya ja. ahIM Apela traNe varNanone jovAthI uparokta vAta spaSTa thaI jaze. AvAM varNano thakI vAnagIonAM nAmo, avanavA zabdo, bhojanasamArohamAM jaLavAtA bhojanakrama - ityAdi aneka viSayo viSe jANakArI maLI rahe che. to madhyakAlamAM pracalita bhojya padArtho viSe paNa mAhitI maLI Ave che. astu. - zI.] kalpasUtra-TabArtha-gata bhojanavicchitti - saM. munipuNyazramaNavijaya vihAra karatAM DuMgarapura javAnuM thayu, tyAM upAzrayamAM kalpasUtra-TabArthanI eka prati joI. tenAM pAnAM pheravatAM A 'bhojanavicchitti' jovA maLI. 'anusandhAna'-49mAM AvI eka varNanAtmaka kRti prakAzita thaI hatI, te yAda AvatAM AnI nakala karI, tenI sAthe sarakhAvI joI, to banne varNanamA ghaNI samAnatA jovA maLI. prakAzita kRtimAM 'granthAntarAnusAreNa' ema che, to te A kalpa-TabA parathI ja UtArela haze, evI sambhAvanA che. pratinA antima patramA 'saM. 1827nA ASADha sudi 4 bhomavAsare, koTA nagare pravaratannasAgara mahArAjane vAMcavA mATe paNDita sUrajamale lakhI' evI noMdha che.
Page #60
--------------------------------------------------------------------------
________________ 54 anusandhAna-55 atha bhojanavicchatti prAha / bhalo uttaMgatoraNa mAMDavo / uttaMga toraNa | turata navo baisavAnuM AMgaNo / te to nIla ratanataNo // sasahA mAMDyA AsaNa / vaisavAnI kisI vimAsaNa / Agali mUMkI sonAnI ATaNI / te kima jAI chAMDaNI // Upari mUkyA sonAnA rupAnA thAla / atyaMta vizAla / vicimaI causaThi vATakI / ligAra nahi jATi kATakI // gaMgodaka didhA thAla / kacolAnaiM hAtha pavitra kIdhA / sagalI pAMti baiMsatI hui / indra indrANI nirakhatI / talaI prIsaNahArI AvI / dekhatA lokanaI mani bhAvI // te kevI haiM -- solazRMgAra sajyA / bIjA kAma sahu tajyA / hAthanI ruDI / bihu bAhaiM khalakai cUDI // laghalAghavanI kalA / mana kIdhA mokalA // cittanI udAra / ati ghaNuM dAtAra // dolatanI hAtha / paramezvara deve tehano sAtha // dhasamasatI AvI / galAnaI mani bhAvI // pahelu phalahala prIsaiM / sagalAnA mana hisaI // pAkA AMbAnI kAtalI // te bUrA khAMDasuM bharI // anaiM valI pAtalI pAkA kelA / te valI khAMDasuM kidhA bhelAM / sakharAkaraNAM / te valI pIlA varaNA || nIlA nAraMgA / raMgai~ dIsatA surNgaa| kauMlI rAyaNa prIsi, bhAyiNa dADamanI kUlI / khAtAM pUgai mananI ralI / tima jAnaiM akharoTa, khAtA upajaI mananI koDI // drAkha naI bidAma, kei kAgadI kei syAMma / salemI kuhArA khArika khajuri te prIsyA bharapura || nAleranI girI, te mAlavA golasuM bharI / lIMbU mIThA naI khATA / ehato kahe na dIThA / parIsyA cArolI naI pisatA / loka jImaI hasatA / valI selaDInaiM sahAphala / te piNa prIsyAM parighala //
Page #61
--------------------------------------------------------------------------
________________ maI 2011 hivai pakavAMna ANai / te kehavA haiM satapuDA khAnA turatanA kIdhA, tAjA sadalA naiM sAjA moTA jAM prAsAdanA chAjA / -- pacheM prIsyA lADu, jANe nAnhAM gADu kuNa kuNa lADu te kaI motIyAlADu / dAliyA lADu / sevIyA lADu / kITI lADu nAMhalanA lADu / tilanA lADu / trigaDunA lADu / magadanA lADu mIMjIpAka lADu / siMhakesarIyA lADu / karIyA lADu / aneka jAtinA lADu mehalyA // valI bIjA ANyA pakavAna, jImatA vAdhai mukhanu vAna / kuNa kuNa jAti navI navI bhAMta / 55 talyA guMda / kuMDalyA kRta jalebI / paDa sudhInI lApasI / mITho magada Acho mAla nigada // pachaiM cUramA melhaiM / khAMDanuM cUramuM / sAkaranuM cUramu / cUcUtA cUramA talyA cUramA / cUM.... cUramA / ghIgalita cUramA / pachai cAvala paruMSai te masyai / te kuNakuNa bheda sAMbhalatA upajai umeda / sugaMdha zAli / suvarNa zAli, dholIM zAli / T I rAti zAli / pIlI shaalii| zuddha zAli / kamala (kalama) zAli / kaumudI zAli kUMkUMNI zAli / kAlo bhAta, jImatAM nahIM bAta / mIThI zAli / rAyabhogazAli / valI sAThIM cokhA / akhaMDa cokhA / bihuaNIyAlA cokhA | sujANa strIiM khAMDyA / catura strIiM sohyAM / mRgAkSIiM vINyAM / uttama strIiM oryAM / candravadanIiM strIiM usAyA / sughaDa strIiM utAryA / ehavI zAli paruSI / valI dAli kehakehI paruSI maMDovarA maganI dAli / hariyAmaganI dAli / kAbalIcaNAMrI dAli / UDadanI dAli / jhAlaranI dAli / mauThanI dAli / masUranI dAli /
Page #62
--------------------------------------------------------------------------
________________ anusandhAna-55 varaNai pIlI pariNAme shiilii| valI Upara parighala ghI prIsyAM, paNi te kehavA - AjanA tAvyA gAyanA ghI, majIThavaraNA ghI, surahA ghI, nAMkai pIvAI tehaivA ghii| hivaiI polI prIsI te kehavI AMbI(AchI?)polI ghImAMhi jhabolI, khAtAM upajai mananI ralI / kuMalA mAMDA / atipaholA mAMDA / vIsapolIno eka kavalIo thAya / hivai zAka prIsyA / te kuNa kuNa syAka / nIlaDoDIno zAka / TiMDorInA - syAka / TIMDasInA0 cIbhaDAM0 kohalAnA0 kaMkoDAnA0 karamadAnA0 matIrAnA0 kelAnA0 kuMArinA pAThAnA zAka / torInA0 khaDabUjAnA syaak| mogarInA0 tarabujAnA0 vAlholinA0 AMbalInA0 karpaTAnA0 AvalAnA0 boranA syAka, vaiMgaNanA syAka / caulAnI phalInA0 / guvAranI phalInA0 / saraghuvA phalI / kacanAra phalI / suhijaNA phalI sAMgarInA0 kAcarInA0 kamaranA0 kayaranA phUlanA. phoganA zAka / ehavA syAka mUMkyA / hiMvaI athANAM mUkai - nIlI miracanA athANA / nIlI pIparinA athANA / AMbAnA0 / nIMbunA0 karanA0 / vaNakIkAThInA0 / oDhabANAnA0 / lhesuAnA0 / torInA0 / rAItA aneka mehalyA / khATA syAka tamatamA syAka / talyA syA0 / vaghAryA0 / chamakyA syA0 / valI prIsI bhAjI / te kehI kehI bhAjI / cIlanI bhAjI, te upari sahuno mana rAjI, surasuMnI bhAjI sovAnI0 tAMdalIbadhuAnA syAka / ciNAMrI methInI0 / mUlI0 cUkA0 / hivaI baDA prIsyAM, te kehavAmaricAlA baDA / talyA0 koravaDA / kAMjI baDA / ghola0 dAlyA0 uDadyA0 / ghaNaiM telaI bhInA / sarvanaiM dInA / miracanA ghaNA camatkAra / atyaMta sukumAla /
Page #63
--------------------------------------------------------------------------
________________ maI 2011 87 hAthaI lIdhA UcchalaiM / muDhaiM ghAlyA turata galaiM / UttaraiM / ghaNu su kahIi, svarganA devadevInA ghaNA mana TalavalaiM // hivaiM paleva prIsyaiM / te kahevI - cokhAnI paleva, jvArInI paleva / bIjAhAnI pa0 / halada, marica suMThaI kari sahi(ta) rAI jIhAI kari sahita // havai bhojana vici pANI AvaiM / pIvAnA pAMNI Avai te kehavA - sAkaranA pAMNI / drAkhanA0 pADalInA pANI / gaMgAnA0 yamunAnA0 / kapUravAsita0 / elacIvAsita0 / tADhA himajala0 / hivai dahIMnA ghola Avai / te kehavA - gAyanA dahI / bhaiMsarA dahI / sutharA0 / kAThAjampA0 / madhurA dahI / mathyA0 / valI sakharA ghola tehanA bharyA kaMcola / karasuM jImatAM hoi raMgarola // valI sutharA ANyA karabA / bhari mUMkyA garabA / mAMhiM ghaNI rAI / jImatA DhIla nahI kAI / upari jIrA lUMNa halada tehano prativAsa / prIsaNahArI piNa khAsa / hivaI calunA pANI Avai / te kehavA kehavAphulavAsita pANI / kevaDAvAsita pANI / kapuravAsita0 / pADalavAsita pAMNI / caMpAvAsita0 / caMdanavAsita0 / elacIvAsita0 / sugaMdhavAsita0 / gaMgodaka pAMNIya cUlU kIdhAM pachaI mUchaNa 3 te kehavA - vAMkaDI sopArInI phAla / katherIso0 / civalI so0 / malavArI sopArI / cUMTI so0 / / teha paNa kesara kapUra vAsita / valI lauMga / jAvaMtrI / jAyaphala / dAlacInI / elacI DoDA suraMga nAgaravelinA pAMna bIja ghaNA Adaranai sanmAna ghaNA, gItanai gyAna, ghaNA tAMnai mAna ghaNA vAjiba bAjai / pachai bhalA vastranI pahirANI karai / / te kehavA vastra - ratnakaMbala vastra / pAMbharI0 /
Page #64
--------------------------------------------------------------------------
________________ anusandhAna-55 khIrodaka va0 / aTTANava va0 / khAsAmUla / cautAra selA / kasavI vastra / jaravAya / cINI masajasa / kathIpA / sUpaH / dhITaH / paTaH / TasarIyA siNIyAH / dhovatI / bhairava kamarabelI tharamAH / nArI kuMjara pramukha paMcaraMgI pAgabAgA pahirAvyA / upara kesarinA chAMTaNA kIdhA / bhalAbhalA vilepa lagAvyA / bAvannA caMdana vilepaH / valI sakharA cUA cAMpela mogarela kevaDela phulela / jAi jUhI / kuMda macakuMda / cAMpo maruo mogaro / damaNo ketakI / bauMlasira pramukha phula tela / tehanA hAra karI galai ghAlyA pachai kAMnai vIravalI hAthai bahirakhA muhaDI sonArupAnA kaNadorA hAthanA sAMkalA paganA sAMkalA pramukha pahirAvyA pachai varddhamAna nAma dIdhoH / iti dasoTaNa vidhi saMpUrNam // C/o. sevaMtIlAla sI. zAha 6, vArANasI sosA., saMbhavanAtha jaina derAsara pAse hAI-ve, DIsA-385535
Page #65
--------------------------------------------------------------------------
________________ maI 2011 siddhArthakRta bhojanavidhi saM. sAdhvI samayaprajJAzrI agAunA aMkamAM ApI hatI lagabhaga tevI ja chatAM tenAthI kaMika judI racanA atre rajU karAya che. zrIvIraprabhunA nAmaThavaNa prasaMge zrIsiddhArthamahArAjAo karAvelA bhojanasatkAra- varNana karatI 'siddhArthakRta bhojanavidhi' nAmaka aDhAramA saikAmAM racAyela A kRti bhojananA rasanI jema kAvyarasathI AsvAdya che. ahIM bhojanamaMDapa, pIrasanArI strIo, pIrasavAno krama, bhojana bAda vastrAdinI paherAmaNI vi. varNanamAM lagabhaga baMne kRtimAM ghaNI badhI samAnatA che. joke, bhojanamAM pIrasAyela vAnagIonuM vaividhya bhojana karAvanAranA rAjAzAhI ThAThane chato kare che. jemake - sAkaramAMthI banAvelA mAtra pakavAno ja 28 prakArano che. jyAre mAtra 'zAli'mAM ja 20 prakAranI vividhatA che. zAka-rAItA ne bhAjI maLIne vaLI 23 jAtanuM vaividhya dharAve che. 11 jAtanA lADU ane 4 prakAranA pAka tenA vaividhya mATe dAda mAMgI le tevA che. bhojananA vaividhyanI sAthosAtha kavio kRtinuM vaiziSTya paNa jALavavAno prayatna karyo che. zabdonA prAsAnuprAsa uparAMta vacce-vacce 4 zloko paNa bahu majhAnA che. lADUnI yAdImAM mUkelA 'siMhakesariyA'nI pAkavidhi batAvato zloka saghaLA lADUmAM siMhakesariyAnI advitIyatAnI sAkSI pUre che. jyAre lApasI ane vaDAnI vidhi varNavatA zloka paNa suMdara che. dALanI bAbate baMne kRtiomAM jotAM lAge ke, tuveranI dALa o gujarAtanI-gujarAtIonI khAsa vAnagI pahelethI ja che. khAjAnI moTAI mATe eka majhAnI kalpanA paMkti mUkI che. 'jisyAM hui AvAsa taNAM chAjhAM'. sAta paDavALA khAjA para khAMDanuM paDa evI hoziyArIthI caDhAvAyuM che jANe ke ghara paranAM chajAM ! chelle, pIvA mATenA je pANI pIrasAyA che tenI svacchatA mATe 'svacchaM sajjanacittavat' ane madhuratA mATe 'bAlAliMganavat' vizeSaNo vAparIne to kavio kamAla karI dIdhI che. A zloka subhASitagranthomAM prasiddha che. ___ bhojananI vAnagIonI vividhatA varNavIne mojamAM AvI gayelA kavi bolI UThyA che ke 'ghaNU sUM? svarganA devatA piNa khAvAne Talavale' / eka
Page #66
--------------------------------------------------------------------------
________________ 60 anusandhAna-55 to siddhArtha mahArAjAne AMgaNe nimantraNa ane sAthai prabhunuM nAmakaraNa, pachI zuM bAkI rahe ? ane ahIM kadAca koIne kavinI, vAtamAM atizayokti lAge ne mAtra kavikallola gaNIne vAtane hasI na kADhe te mATe kavi svayaM eka khulAso Ape che ke, 'je e sarva prabhune puNye thAe... iMdra prabhunI bhakti kare tihAM kima na hoIM ?' jo ke, upara paNa bhojanabAda paherAmaNInuM varNana che tyAM paNa kavio 'pUrve vRSTi thai che te' oma jaNAvIne A vAtanI puSTi karI che. - chelle A kRtinI racanA te vakhate zrI TrAphA (?) zaheramAM birAjelA paM. neNacaMdrajIo saM. 1840 nI bhAdaravA suda caturdazInA roja karI che e vAtano ullekha che. paM. neNacaMdrajI aMge koI vizeSa jANakArI nathI. temaja 'drAphA' eTale kayuM nagara ? te paNa samajAyuM nathI. AkhI 'bhojanavidhi' pUrNa thayA bAda 'vastranAmAni' lekha che. alaga nAno siddhArthakRta bhojanavidhi have ihAM rAjA siddhArtha je te; putranuM zrIvardhamAnakumara ehavaM guNani:ppana nAma devA nimitte svajana vargane jimADe, teha bhaNI bhojanavidhi likhyate // viulaM asaNapANamiti sakalajJAti-kSatriyANAM bhojanapUrvasatkAra:mAMDyo uttaMga toraNa mAMDaNo, turata navo vesivAne AMgaNo / te to nIlaratanataNo, tehane vakhANIiM suM ghaNo // tehamAM bhalA caMdrUA baMdhAyA, pache kuMkumanA chaDA devAyA / motItaNA coka pUrAyA, temAhiM vAruM pATa patharAyA // tihAM sakharA mAMDyA AsaNa, jihAM besatAM kisI vimAsaNa / Age mUkI sovana ADaNI, te to kima jAe chAMDaNI // upari mUkyA sovanathAla, te to sohe ghaNuM visAla / vicame AlI cosaThi vATakI, ligAra nahI jAti kATakI // pache gaMgodaka dIdhAM, thAla kacolA ne hAtha pavitra kIdhAM / tihAM saghalI pAMti beThI dRSTi karIne heThI / tehave prIsaNahArI peThI, te sahune mani beThI /
Page #67
--------------------------------------------------------------------------
________________ maI 2011 te kehavI -- sola zRMgAra sajyA, bIjA kAma tajyAM / hAthanI ruDI, bihuM bAMhe khalake cUDI / laghu lAghavInI kalA, jeNe mana kIdhA mokalA / cittanI udAra, hAthanI ghaNuM dAtAra / dhasamasatI AvI, jimanArAne mana bhAvI / hive je prIse te kahe che kAvya : kelAM-khAMDa-khajUra - sAkaraghaNI - nAriMga- jaMbhIraDAM AMbA-cIMbhaDa-tUradAlisurahaM gokaM pradhAnaM ghrataM / lADU-lAvaNa-lApasI lalavatI, cAroliyaM bhelitaM, zrIsiddhArthamahAnarendrabhuvane bhuGkte janaH svecchayA // 1 // artha : hive pahilI phalahulI prIse sahunAM hIyAM hIse / 61 pAkAM AMbAnI kAtalI, te bUrA khAMDasyuM bharI ne valI pAtalI / pAkAM bhalAM kelAM, te valI khAMDasyuM kIdhAM bhelAM / sakharA karaNAM, te valI pIlAM varaNAM / nIlA nAraMgA, raMge dIsatA suraMgA / pAkI nIlI rAeNi, prIsI bhalI bhAraNi / valI Ape dADimanI kalI, je khAtAM pohoce manaralI / nimajAM ne akhoDa, jimatAM pahoce manakoDa / drAkhane badAma, keI kAgadI keI syAma / silemI khArika ne khajUra, te prIsyAM bharapUra / nAlIyaranI girI, mAlavI gulasuM bharI / lIMbU khATA ne mIThAM, ehavAM to kahIiM na dIThAM / cArolI ne pistAM, sahuko jime hastAM / valI selaDI ne sadAphala, te piNa prIsyAM parighala / hive pakavAna ANe, te kehavAM vakhANe / ghevara, guMdavaDAM, patAsAM, sAkarIyAciNA, sAbUDI (NI), jalebI, murakI, hesamI, amRtI, ghAraDI, mesUya, peDhA, dahitharAM, khUramAM, motIcUra, phINA, varasolAM,
Page #68
--------------------------------------------------------------------------
________________ anusandhAna-55 chAbbaDI sUtraphINI nAkhvA(?) cInI baraphI, halavo, sakkarapArA, pAnaDIyAsATA, gulapApaDI, tilapApaDI, gaganagAMThIA, caNyAno mesUpa ityAdi pakavAna prIsyAM / have pharasANa Ave-sUkhaDI bolAve / caNyAnA gAThIA lAsA gAMThIAM kAvarIA seva, caNyAnI - maganI pApaDapUrI, gahuM-caNyAnI pUrI, copaDAM, phAphaDA, caNyA talyA, maga talyA, olIyA talyA, caNyAnI dAla, maganI dAla, aDadanI dAla, maThanI dAli - telasuM vaghArI, ghaNAM marI-haladrasuM bharI / tadanaMtara - sAtapuDA khAjAM, cihUM khUNe sAjA / khAMDabharyAM tAjAM, jisyAM hui AvAsa taNAM chAjAM // tadanaMtara prIsyAM lADU, jisyA amRtabharyA gADUM / ghRtasUM talyA, khAMDasUM milyA // ati sthUla, ati vATalA, ati ujalA, atyaMta sUkamAla, elacI dANe vAsyA / kauNa-kauNa ? tehanAM nAma, jimatAM mana na rahe ThAMma / ehavA- motaiyA lADU, sevaiyA lADU, dalIyA lADU, magIyA lADU, aDadIyA lADU, kasamasIyA lADU, lAkhaNasAi, karaNAsAi lADU, oSadhIyA lADU, cUramAnA lADU, siMghakezarIA lADU - gAthA : - causaTThikusumaraso, aTThArasarAyadavvasaMjutto / solasasugaMdhajutto, navabIe siMghakesarIo // 1 // isyA siMghakezarI pramukha lADU prIsyA / hive kisyA pAka prIsyA ? elacIpAka, kairIpAka te murabo, nAlIyarapAka, dUdhapAka, gUdapAka, gUlAbapAka, kelAMpAka, jAvaMtrIpAka, khajUrapAka / tadanaMtara athANAnI jAti / kerI,lIMbU, keraDA, seraDA, badAma, AdU, nIlI haladramAparavatI rAi, giramara marI, saphalajala, koThIbaDAM, aveDAM, karamadAM, AmalAM, bIlI ityAdika athANAM ApyAM / pache pAtalI seva, prIsI ruDI Teva / mIThI-molI bUMU lyAve, je jimatAM harSa thAve // pache mAlapUDA ne lApasI, sahuko jime hasI //
Page #69
--------------------------------------------------------------------------
________________ maI 2011 63 kAvya - sUkSmaM godhUmacUrNaM, ghRta-guDasahitaM, nAlikerasya khaMDaM __drAkSA-khajUra-sUMThI-taja-maricajutaM, elacI nAgapuSpam / pakvA (paktvA) lohe kaDhAhe TalaviTalatU(tanU?) pAvake mandakAntau, dhanyA hemantakAle pracUraghRtayutA bhujyate lApanathI(zrIH) // 2 // ehavI lApasI prIsI / / hive vaDAM Ave, te to sahune bhAve / hiMgvA jIrairmarIcailavaNapaTutarai rAIkaiH pUrNagarbha'snigdhaH svAdaH sugaMdha parimalabahulaH komalaH kuMkumAbhaH / kSipto dantAntarAle murumuru kurute vyaktazabdo yathA syAt dhanyAnAM vai kapole pravizati vaTakaH kAntayA premadattaH // 2 // marIyAlAvaDAM, talyAMvaDAM, korAMvaDAM, kAMjIvaDAM, gholavaDAM, maganI dAlinAM vaDAM, uDadanI dAlinAM vaDAM, kelAnAM vaDAM, methInAM vaDAM, AdUnAM vaDAM, vaitAkanAM vaDAM, ghaNe jhole bhInAM ghaNe tele sInAM / marInA ghaNA camatkAra, kAne thAe jhaNatkAra / atyaMta sukumAla,dIsatAM vizAla // hAthe lIdhAM uchale, mukheM ghAlyAM turata gale / ghaNUM sUM ? svarganA devatA te piNa khAvAne Talavale // valI pAyaDa pUnimacaMda, te khAMtA hoi AnaMda / have prIsI zAli, te jimIiM vicAlI // kauNa-koNa ? te bheda, je sAMbhalatAM upaje umeda // sugaMdha zAli, svarNa zAli, beraDI zAla, dholI zAli, rAtI zAli, mahAzAla, pIli zAli, zudhi zAla, kaumudI zAli, maMjarI zAla, saMsarI zAla, kuMkaNI zAli, devajIrI zAla, dugdha zAla, rAyabhoga zAli, kalIyA zAla, kasturI zAla, sAMThI zAla, akhaMDa zAla, kalpa zAla / akhaMDa cokhA nibalI strIiM khAMDyA, sabalI strIiM chaDyA, halave hAthe sohyA(dhyA?) namaNI nijare joyA, 1. susnigdhasnehapaka / Ti. pratau /
Page #70
--------------------------------------------------------------------------
________________ anusandhAna-55 phUTarI strIiM dhoyA, catura strIiM vINyA, uttama strIiM oryA, sujANa strIiM uta(tA)ryA, ehavA AkhA aNIAlA sugaMdha pharaharo sarasa sukamAla ehavA kUra prIsyA / hive dAli Ave, te kehavI lAve ? maMDorA maganI dAli, kAbilI ciNyAnI dAli, gujarAtI tUarinI dAli, jhAlarinI dAli, maThanI dAli, varaNeM pIlI pariNAme zIyalI / __ valI parighala ghI prIse, te kehI bhAMte dIse ? gAyanAM ghIya, mahiSInAM ghIya, AjUnAM tAvyA, maMjISTavaraNAM ghI, surahAM ghI nAkeM pIe ehavA ghI prIsyA / hive vice polI prIse, te dIThe mana hIse / AchI polI, ghImAMhi jhabolI / phUMkanI mArI AkAze jAye, ekavIsano eka kolIo thAe / ehavI polI prIsI / hive zAka Ave, te sahune bhAve / kArelAM, kocalA, TIDorAMnAM zAka, DoDInAM zAka, cIbhaDAnA zAka, kelAnAM zAka, ArIAM-turIAMnA zAka, matIrAnAM zAka, vegaNanAM zAka, ghratakAlAnA zAka, guAraphalInAM, colAphalInA, saraghUAnI phalInAM / rAitAM - sAMgarinA rAitAM, marica nIlInAM rAitAM, nIlIpIparinAM rAitAM, khArekadrAkhanAM rAitAM, seraDAnAM rAitAM, mUlAphalInAM rAitAM / hive bhAjI Ave, te sahune mana bhAve / sarasavanI bhAjI, rAinI bhAjI, sUAnI bhAjI, methInI bhAjI, tAMjalajAnI bhAjI ityAdi / sarva zAka te khATAM khArAM, galyAM,talyAM, vaghAryAM, phukAryAM, chamakyAryAM, kalakalatAM, phalaphalatAM, balabalatAM, saDasaDatAM, camacamatAM, chamachamatAM, cUcUtAM / rAitAM hIgAlA haladIyAM tIkhAM tamatamAM kaDUAM kasAilAM saraDakIAM pharaDakIAM karaDakIyAM cATaNAM cAvaNAM lIbUrase sahita / valI khAMDamI Ave, talI kAcarI
Page #71
--------------------------------------------------------------------------
________________ maI 2011 lyAve / vaDI bhAve / ghesavaDI, ubakA vaDI, sIrAvaDI, halada soM jarada / yathA - Ache nAhna kerake cUNe cokhe chamakAre cUNe Ache se athANe ghaNe ora bhI amola hai| cIraDI SaDI raDI sIrAvaDI pUDI harada Ache bhuMjIAMko jhora he / sAMgarI niroga phogarAiM selarAMko yoga, bhAjI bhAMta bhAMtikI melIbUkoni cora he, ekalI miThAI to dhiThAi kahe dharmasIha sAlaNeke juvo lAvA keso amola hai // 1 // ityAdi zAka jihAM joII tIhAM tehavA prIsyA / have paleva prIse, te kehavI dIse / cokhAnI paleva, uDadanI paleva, colAnI paleva, ciNyAnI paleva, haladIyA paleva, pippalIyA paleva, suMThIyA paleva, ityAdi paleva paNa priisii| hive bhojana vice pIvAnAM pANI ANe, te kehavA ? vakhANe / yata- svacchaM sajjanacittavallaghutaraM, dInAtivacchItalaM, bAlAliGganavat prakAmamadhuraM tasyaiva saMjalpavat / elozIra-lavaGga-candanalasatkarpUrakastUrikA, ketakyudyu(dya)tapATalAsurabhitaM pAnIyamAnIyatAm // 1 // sAkara sarikhAM pANI, gaMgodaka pAMNI, kapUravAsyAM pANI, elacIvAsyAM pANI, zItala pAMNI ApyAM / pache sUkhaDI-kUra-dAli jimyAnaMtara, hive dahInA gholavA ANe, te kehavA vakhANe / yata - vaTakamaMDaka modika lApasI, ghRta sapUraNa cUraNa iMDarI; kalamazAli taNA nava taMdulA, sulavaNA mahiSIdadhisaMyutA // 4 // gAyanAM dahI, bhesanA dahI, satarAM dahI kAThAM jAmyAM, madhurAM dhAmyAM sakharAM, sajIrAlAM, salavaNAM /
Page #72
--------------------------------------------------------------------------
________________ 66 anusandhAna-55 jADAM ghola tehanA bharyA kacola / cokhA sAthe jimatAM ghaNA thayA raMgarola / / hive calUnAM pANI Ave, te kehavA lyAve - kevaDe vAsyA pANI, kAthe vAsyAM pANI, sugaMdha vAsyA pAMNI, vAle vAsyA pANI / suvanna jhArIiM pANI bharyA, tiNasuM calu kIdhAM / pache mukhavAsa dIdhAM, te sahuI lIdhAM / pAMnanA bIDAM, vAMkaDI sopArI, cIkaNI sopArI, nevarI roThI sopArI, kAlI sopArI, kapUra, kezara, elacI, laviMga, jAyaphala, jAvitrI, taja, tamAlapatra, ciNakabAba, kherasAra, sUA, virahAlI ityAdi mukhavAsa dIdhAM / pache sugaMdhinAM vilepana kIdhAM, kezaranI(nA) TIlA kIdhAM, cUAcaMdana-kezara-kasturI-javAdikanA chAMTaNA kIdhAM / pache sarva kuTaMbane pUrve vRSTi thai che te vastra-AbhUSaNa tehanI pahirAvaNI karI / , cInAzuka-hIrAgala-misarupaTolA sUtrela vastra ratnakaMbalAdIka aneka jAtI vastra, tathA veDha, vITI, kaDA, utarI, hAra, hathoTA pramukha paherAmaNI kIdhI / sarva kuTaMbane saMtoSyu / iti zrIbhojana(nA)dhikAra samApta // ihAM koi kahesye je e to kavikillola cha / tivAre kahivU je e sarva prabhune puNye thAe / devatA sarva pUre, je icchA kare te thAiM / Ajane kAle anapUrNAne ArAdhaI, icchA bhojana pAme / to, iMdra prabhunI bhakti kare tihAM kima na hoiM? ihAM saMdeha rAkhavo nahI // saMvata 1840 nA varSe bhAdravA zuda 14 / zrIdrAphA madhe / li. paM. neNacandreNa // atha vastrinAmAni // devadUSya, devAMga, cInAMzuka, paTTakUla, nIlanetra, vAyaMgaNanetra, pADUapaTTahIra, paTasAuli 10 paMcarAiA, narma, kharva, phUlapagara, jAdara, netrapaTTa, rAjapaTTa, gajavaDi, haMsavaDi, kAlavaDi, bhUaciAM, paTTakula, paTTahIra, sADI, ghATaDI, cIra, kamakhA, atalasa, lAMhi, cAdara, kSirodaka, khArachInI, zaNIAM guAgarI DasaNIAM, AgarAi, saDalI, paTaNI, mizrU, tAstA, jarabAkha, mukhamala,
Page #73
--------------------------------------------------------------------------
________________ maI 2011 67 kaphai, kathIpAM, masUjara, atalasa, atalasakAkaNIyA, pAmarI, kasabIvastra, pItAMbara, zirabaMdha, naramo, sAlu, bhayarava, aTANa, khAMsA zrIsakhara, zrIbApa, malamala, sAhI, dupaDA, adhotarI, samIANA, dukaDI bharucI, bAstA, mahimuMdI, ghaTI, paTI, chAyala, nArIkuMjara, sADalA, chITa, cAdara, corasAdika, ratnakaMbala ityAdikavastranAmAni // kaThina zabdArtha ADaNI - bAjoTha chaDA - chAMTaNA, thApA jaMbhIraDAM - jambIra-bIjoruM nimajAM - eka prakArano mevo akhoDa - akharoTa silemI - AkhI khAreka sAbUNI - revaDI jevI eka prakAranI sAkaranI vAnagI ghAraDI- ghArI khUramA - ghauMnA loTamAthI banatuM mohanathALa jevU pakavAna hesamI, varasolA - sAkaranI mIThAI saphalajala - sapharajana (?) vaTaka: - vaDA jhola - raso-pANI jevo paleva - rAba (?) sAlaNuM - athA| cUNe - caTaNI / athANuM (?) maMDaka - mAMDA - pUDA
Page #74
--------------------------------------------------------------------------
________________ anusandhAna-55 sukhaDI (varddhamAna rasoI) saM. sAdhvI samayaprajJAzrI pUjya A. zrIvijayasomacandrasUri ma. taraphathI prApta thayela eka jUnAprakIrNa patranI jherokSa uparathI UtArelI A racanA che. tenA anta bhAge 'iti sukhaDI' evaM nAma che, tathA chellI kaDImAM 'vardhamAna rasoI' zabda che, te uparathI ahIM mathALu bAMdheluM che. caupAI chandamAM racAyelI A racanAmAM mAravADI bhASAnI pradhAnatA che. ghaNAM vAnagInAM nAmo mAravADI hoya tevU lAgyuM che. kartA- nAma patramA nathI. 23mI kaDImAM Avato 'guNacaMdA' zabda kartAnA nAmanA ullekharUpa hoya to nA nahi. pAnAMnI jherokSa bahuja jhAMkhI hovAthI AvaDyuM tevU ukelyu che. bhUlacUkanI kSamA mAMguM chu. A pAnuM sUratanA hukamamunIjI bhaNDAranA granthasaMgrahamAMnuM che. sukhaDI (vardhamAna rasoI) mAya kahai mairai caganAM maganAM, lyuM re balaiyAM khelau mere aMganAM / tAji kulai tanasukha kI ja galIyAM pAya ghughara galai sonA kI tagalIyAM // 1 // vara hInaka thInaka bhojana mAMgai, dhAya jananIkai aMcala lAgai / lIyau kaMThasu kaMTha lagAI, phuni boleM trisalAde mAI // 2 // jyAM lagi lalanAMku huvai re bhuMjAi, devaM phalolI mevA miThyAi / AMNa dharyA jaba miSTa matIrA, ura chulI kharabujAkI cIrA // 3 // pIsI masarI mahIya anurI, kuMara Araugai pIMDa khajUrI / karaNA rAyaNa aMbakI sAkhA, nAlakera ara dADima drAkhA // 4 // ara tarabuja jaMbhIrI kelA, nirmala ghRta khAMDasuM bhelA / pAka sadAphala lIMbukI khaTAI, lyoM mere lalaNAM rucika miThAI // 5 // harakhiya mA dIyeM dUdha kA peDA, phuni ANai laghuvaDA gidoDA, kAlAkaMda bhalA'mRtakuMjA, caMdrasAhI taNuM gaNayaranujA (?) // 6 // caukhI revaDI kalyANasAhI, pIThApAka bahuta kara lyAI pIpala marI elacI pAka, gAja siMghoDAM arabajapAka // 7 //
Page #75
--------------------------------------------------------------------------
________________ maI 2011 barabara gulakI sUkI baraiyAM, ThAMNa dharI besanakI paTaiyAM, ara ghole mere pIyau nivAtA, je pIdhAM huI aMgai sAtA // 8 // ehau kaMta jiba gai re vadhAI, uThau kumara tuma huvai re bhuMjAI, vaDIvArako bhukhau mere lAlA, aMgolI gahakai cAlyau pAlA // 9 // kanaka thAla rupA kI tavAI, caukI baiThI parasai mAI, barabara ghevara mISTa jalebI, ara phInA phInI maralebI // 10 // dahIvaDA dahovaDI nIkI, upara ujalI khAMDa ja muMkI / gujAguMthamAhe chai sajuDI, hesamI iMdrava khAjA puDI // 11 // khucI(?) maidAkI ghImai cakolI, seva gaMThyA seva suMhAlI dhakolI, khuramAM sIrau sakarapArA purA guNAMgulakA gulagulA ruDA // 12 // sAkolI thApaDA pApaDa muMrakI, ara lApasI parusI gulakI, sevalaDu motIlaDu a kasArA, nagada magada bahutavisavArA // 13 // e pakavAMna parusyA AMNI, jImo mere lalaNAM ma karau kAMnI, bhAta ujalA rAyabhogasAla, muga maMDyovara cholI dAla // 14 // mAya parusai ghI moTI dhArA, kAMjIvaDA mAMhai bahutavisavArA / bihu bihu pApaDa eka eka jUDI, kaira karmadA nai rAya DauDI // 15 // kaira pakhoDI phalolI talolI, kAcara peTha pIThAM kI taloDI / bhujIvaDAM chAchavaDI acakoDI, kuravaDI muMgoDI kaThoDI // 16 // kahai kavijana mAMhai ghAlyau Adau, jImau kuMara jIvaNa sasavAdau / ara melI kacanArakI DoDI, vaNI sAka jImaNakI joDI // 17 // ima paleva dhau~ bharabhelI, jIrau marI tasa mAMhai melI / / pocyA lAlarIko kIyau khATau, mAhai melyau caNAMko ATau // 18 // ghAlI AMmalA kIyau rahaDako, ji koi jImatAM hui saraDakau / bhIgA caNA vaghAryA vaTalA, kIyA sUrNa besanakI katalA // 19 // kaDUiA paDa madhareja karelA, sAMgarI kaira karelA marelA / mAya parusai AchI polI, te ghRta khAMDa ja mAMhai jhakolI // 20 // nIkI huvai tavAkI roTI, chaMgadharI Achai dala moTI / thoDA ghIsuM karIaka kUnI, khAMDa eka mA deDa amakuMnI // 21 //
Page #76
--------------------------------------------------------------------------
________________ 70 anusandhAna-55 mahikI dUdha taNI khIra rAMdhI, kIdhau sakharaNa bahu dahI bAMdhI / bhAta pachai vaDa lyau dUdha gholI, khAMDa sAkara tasa mAMhe bhelI // 22 // gaMgodaka bharI nirmala pAMNI, karau calU ima bolata trizalAde rANI / sAhiba ke sAhiba guNacaMdA, siddhAratha kula udayo diNaMdA // 23 // bhaNai guNai vardhamAna rasoI tyAM ghara maMgala nita nita hoi - Iti suMkhaDI // C/o. prasannacandra ArAdhanA bhuvana, talATI roDa, pAlItANA
Page #77
--------------------------------------------------------------------------
________________ maI 2011 keTalIka laghuracanAo ___- zI. phuTakaLa patromAMthI jaDelI thoDIka laghu gurjara kAvyaracanAo ahIM prastuta che. teno sAmAnya paricaya - prathama gautamasvAmi-caupaI che. bhagavAna mahAvIranA prathama ziSya gautama svAmI, temAM varNana che. kartA muni jayasAgara che. racanA 18mA zatakanI ke tethI moDI hoya tema jaNAya che. bIjI racanA gahu~lI che, te bhagavAna mahAvIranAM pAMcamA ziSya ane vartamAna jaina zramaNa paramparAnA Adi AcArya-guru sudharmasvAmInI stutirUpa che. trIjI racanA paNa sudharmasvAmInI gahuMlI ja che. AcAryanA guNa 36 che. te 36 paNa 36 rIte gaNAvI zakAya che. temAMthI cAra rItanI chatrIzI A gahuMlImAM varNavAI che. tethI ja tene 'SaTtriMzakAcatuSkagarbhitagUhalIgIta' evaM nAma Apela che. gahuMlI sArvajanika cIja gaNAtI hoI temAM tenA racanAra- nAma lagabhaga nathI hotuM. ___ cothI racanA che to gahuMlI ja, paNa tenuM nAma 'saudharmagaNadharabhAsa' evaM apAyuM che. temAM paNa AcAryanA guNonI chatrIzI- ja varNana che. uparAMta temAM kuMkumanI gahuMlI racIne te Upara akSata pAtharIne te Upara zrIphala mUkavArUpa gahuMlI-racanAnuM paNa varNana thayuM che, je dhyAnArha che. __pAMcamI racanA 'gautama bhAsa' nAme, gautamasvAmInI gahaMlI che. AmAM paNa trIjI kaDImAM kaMkuno sAthIo karI, te para akSata pUrI gahu~lI kADhavAnI prathAno nirdeza che. kyAMya sAthIA sAthe siddhazilA AlekhavAno nirdeza nathI te khAsa noMdhapAtra jaNAya che. 2-3-4-5 e cAre racanAomAM, chellI kaDImAM 'jinazAsana' zabda acUka Ave che, te UparathI te cAre eka ja kartAnI racanA hovAnuM anumAna thAya che. A racanAo paNa 19mA zatakanI hovAnuM lAgyuM che.
Page #78
--------------------------------------------------------------------------
________________ 72 anusandhAna-55 zrIgautamasvAmi-caupaI // goyamasAmI guNanilau sohagasiri uri hAra / ArAhau ANaMda bhari suyakevala siNagAra // 1 // cupaI // girUyA gaNahara goyamasAmi riddhi vRddhi jasu lIdhai nAmi / rAtidivasa mujha eha ucchAi praya(ha) uThI praNamuM tasu pAya // 2 // brahmavaMzabhUSaNa vasubhUti puhavi prIyA nararatana prasUti / iMdrabhUti tasu nAmi putra bIjo goyama nAma pavIta // 3 // dauDha sahasa tApasa eka pAtra khIri jimADI tatakSaNa mAtra / te varIyA nyANe tatakSiNA e jANe prabhunI dakSiNA // 4 // dakSaNa hasta siddhi jasa hoya sa jasu dIkhai tasu kevala hoi / Apa pAsi aNahUi dAna goyama dIjai iNi pari nyAna // 5 // vIravayaNa aSTApada zRMgi sovanamaya jiNahara uttaMgi / jiNa nIyalabadhI vaMdI deva kevala[la]chi manAvI seva // 6 // hemakamala Upari aNusaryA sahasa pacA[sa]suM paravaryA / cauvIse jina pUjA karI prabha(bhu) dhyAu uttama tapa AdarI // 7 // Adi praNamaMtAM mAyAbIja zrIarihaMtamanaMtara lIja / goyamasAmI Agali namu maMtra eha dIvAlI-samu // 8 // goyamanAmai lAbhaI rAja goyamanAmai sIjhai kAja / navanidhi aSTamahAsiddhi milai doSa galai sivi saMkaTa Talai // 9 // kAmadheni ghari-aMgaNi ramai suprasanna jau goyama kimai / kSudropadrava jAi TalI bhAvavibhUSaNa na Avai valI // 10 // siddhi budhi bahu labadhi bharyA tu goyama ciMtAmaNi saryA / ju tame icchau sukhasaMtAna icchau ahinisi atibahumAna // kavita e jApa bhaNai lahI zrIjayasAgara bolai sahI // 11 // iti zrIgautamasvAmicaupai saMpUrNaH //
Page #79
--------------------------------------------------------------------------
________________ maI 2011 73 gahuMlI ane bhAsa gIto // rAmacaMda ke vAgi - e dezI // caMpAnayarI udyAna surataru mahuri rahyo rI / vIra paTodhara dhIra suhama Aya rahyo rI // 1 // jiyakrodha jIyamAna mAyA lobha tajai rI / saMpUraNa zrutajJAna jinavara biruda bhajai rI // 2 // Azrava5 viSaya5 pramAda 5 nidrA paMca tajai rI / dasavidha sAmAcAri0 SaTavidha jayaNA bhajai rI // 3 // upagArI dharai bAra bhAvanA tapa paDimA rI / niHkAraNa jagabaMdhu ravi zazI meha samA rI // 4 // kaMcanakamala vicAli beMsI dharma kaha rI / jiNathI bhaviyaNa loya Atamatattva lahaiM rI // 5 // koNika bhUpatInAri ghuyalI goliM kareM rI / mANika motI vadhAya puNya bhaMDAra bharai rI // 6 // jinasAsananI bhaktI karatAM pApa haNe rI / sohava sarikheM sAda ghuyalI gIta bhaNe rI // 7 // iti sohama gaNadhara guyalIgItaM // celaNA lAveM gUyalI guru e ruDA, zreNikanRpa ghari nAri sajanI e ruddaa| sohamasAmI samosaryA gu0, prabhu paMcama gaNadhAra sa0 // 1 // chatrIsa chatrIse guNe gu0, zobhIta puNya pavItra sa0 / AgamavayaNa sudhArase gu0, varasI ThArai citta sa0 // 2 // paDirUvAdika cauda che gu0, khAMtyAdika dasa dharma sa0 / bAraha bhAvana bhAvIyA gu0, e chatrIsI marma sa0 // 3 // daMsaNa nANa caraNataNA gu0, tapa AcAre yukta sa0 / satya10 samAdhi10 alaMkaryA gu0, sola kaSAye mukta sa0 // 4 //
Page #80
--------------------------------------------------------------------------
________________ 74 anusandhAna-55 navavidha dharmatattvanI dezanA gu0, navakalpa ugravihAra sa0 / navanIyANAM parihare gu0, navavA. vrata dhAra sa0 // 5 // AtamabAjoTha upare gu0, samakita sAthIo pUra sa0 / mUlauttara[guNa] dhUyalI gu0, upasama akSata bhUri sa0 // 6 // kokila kaMThe kAminI gu0, sohava gAye gIta sa0 / mANika motI lUMchaNe gu0, zrIjinazAsana rIti sa0 // 7 // itI SaTviMzakAcatuSkagarbhita gUMhalI gItaM // A che lAla - e dezI // jJAnAdika guNakhAMNi rAjagrahI udyAna gaNadhara lAla sohamasAmI samosaryA jI // 1 // kaMcana gaurI sarIra vANI gaMgAnIra, gaNa0 / trihuM paMtheM pasareM sadA jI // 2 // aMga upAMgaha bAra12, dasavidha rucIno dhAra, ga0 dugavidha26 zikSA upadize jI // 3 // tera kriyA13 vrata bAra12, gihipaDimA agIyAra1, ga0, zrAvakaguNa11 bheda siddhanA jI // 4 // vinaya10 veyAvaca0 kalpa10, dhareM dasavidha cha akalpa, ga0 vaMdaNa doSa22 vikathA tajeM jI36 // 5 // kuMkamarola kacola, ghuyalI raMgamarola, ga0, ____ akSata bhUri zrIphala UpareM jI // 6 // magadhAdhipanI nAri, sola sajI saNagAra, ga0, lalI [lalI] karatI lUMchaNAM jI // 7 // jotI gurumukhacaMda, pAmatI paramAnaMda, ga0, catura cakorI goraDI jI // 8 //
Page #81
--------------------------------------------------------------------------
________________ maI 2011 suravadhUnaravadhU koDi, mili mili sarikhI joDi, ga0, gAvaiM jinazAsana- dhaNI jI // 9 // iti saudharmagaNadhara bhAsa // racanA 1 2 rAjagrahI ralIyAMmaNI jihAM guNazila caitya suThAMma, sAjana morI he sahIyara morI he beMhiMnara (nI) morI he, Avo savAIguru bheTavA, kAMI meTavA karma kaThora sA0 munigaNa tArAmAM caMda yUM AvyA gaNadhara gautamasvAmi sA0 1 pAMceM iMdrI vasi kareM valI pAleM paMca AcAra sA0 labadhi aThAvIsano dhaNI jehavo ATha prabhAvaka rAya sA0 2 paheraNi pIta paTolaDI upari navaraMga ghATa sA0 kuMkumagholasu sAthIo kari akSatapUri sughATa sA0 3 lalI lalI kIjeM luMchaNAM leI rajata kanakanAM phUla sA0 karo jinazAsana prabhAvanA vajaDAvo maMgalatUra sA0 4 itI gautamabhAsa // kaDI 4 5 5 6 6 7 kaThina zabdArtha nyANe dIkhai kevala nIyalabadhI geliM sohava jJAne dIkSA Ape kevalajJAna potAnI labdhi - zaktithI gelathI- AnandathI sadhavA-saubhAgyavatI 75 noMdha : bAkI aneka zabdo jaina paribhASAnA che, tenA artha je te sandarbha thakI ja pAmI zakAze.
Page #82
--------------------------------------------------------------------------
________________ 76 anusandhAna-55 TraMka noMdha : upAdhyAya zrIyazovijayajInI guru-ziSyaparamparA caMdarAjAnA rAsanI 19mA saikAnI eka prati jovAmAM AvI. tenI puSpikAmAM upA. yazovijayajInI paramparA viSe vAMcatAM khyAla Avyo ke saM. 1866 sudhI to temanI paramparA pravartatI ja hatI. tyAra pachI paNa keTaloka vakhata te cAlu rahI hoya to te banavAjoga che. te puSpikA A pramANe che : saMvata 1866nA varSe Aso sudi 2 dine vAra budhe sakala bhaTTAraka purandara bhaTTAraka zrIzrI 108 hIravijayasUrIzvarajI tatziSya mahopAdhyAya zrIzrI 108 zrI kalyANavijayagaNi taziSya sakalapaNDitaziromaNI paNDita zrI 19 lAbhavijayagaNi tatziSya sakalapaNDitaziromaNI nayavijayagaNI taziSya sakalavAcakapurandaravAcakacakracakravartI mahopAdhyAya zrIzrI 108 mahoupAdhyAya zrIzrI zrImat yazovijayagaNI tatziSya sakalapaNDitaziromaNI paNDita zrI 19zrI guNavijayagaNI taziSya sakalavAcakapurandara vAcaka mahoupAdhyAya zrIzrI 108 zrIsumativijayagaNI taziSya sakalapaNDita ziromaNI paNDita zrIzrI 19 uttamavijayagaNI taziSya sakalapaNDitaziromaNI paNDita zrIzrI 19 zrIpratApavijayagaNI tatziSya paM. gaMgavijayena lipIkRtaM ca bhUdharajI kAnhujIrAmajI kAnhujI vAcanArthaM zrImuMbaIbaMdire zrIgoDIpArzvanAthaprasAdAt / zrIrastu kalyANamastu zreyostu zubhaM bhavatu // __AnA parathI upAdhyAyajI mahArAjanI pAMca peDhI sudhI to ziSyaparamparA cAlI hatI te nakkI thAya che, ane vadhumAM temanI pAMcamI peDhInA ziSya mumbaI paNa gayA hatA ane goDIjInA prakhyAta derAsaramAM A pothI teoe lakhI hatI te paNa jANavA maLe che. - muni dhurandharavijaya 'arihaMta' samRddhi epA. pAse, hAI-ve, DIsA-385535
Page #83
--------------------------------------------------------------------------
________________ maI 2011 (2) kAvyAnuzAsanano svAdhyAya karatAM... prA. rasikalAla cho. parIkhe kalikAlasarvajJa zrIhemacandrAcAryakRta kAvyAnuzAsana (-alaMkAracUDAmaNi ane viveka - a svopajJa TIkAdvaya sAthe ) nuM sarasa sampAdana kartuM che. (pra. - mahAvIra jaina vidyAlaya muMbai, I. sa. 1938) hamaNAM te pustaka dvArA kAvyAnuzAsana - adhyAya - 1nuM adhyayana karatAM temAM keTalIka kSatio jovA maLI; jenI noMdha abhyAsIne upayogI thaze oma jaNAtAM atre ApavAmAM Ave che : paMkti pRSTha 6 16 22 23 37 38 39 39 43 45 52 12 19 7 19 14 2 2 2 2 m w v 18 8 21 25 17 8 azuddha evaM dRSTo0 0 vigaladvArA 0 0 dAnavayutai 0 0 nadI yacce0 5 16 19 mRdupriya0 0 ruhikA vAtAhara0 rAvaNaH kva nu 0lAdi dravya0 iti / vacanAd tadanugamena 0pAro'pahnava0 0tamAhaya0 0 dandhazayyA0 zuddha evaMdRSTo 0 0 vigaladdhArA0 0 dAnavanutai 0 0 nadIvacce0 mRdu priya0 0ruhikAH vAtAhAra0 rAvaNaH, kva nu * lAdidravya0 iti vacanAd 52 53 0tamA haya0 53 0dandha! zayyA 54 tettiyaNa tettiyeNa 55 0 bhidhAnena vidhi0 0bhidhAne, na vidhi0 55 * tamoniva * tamaniva pustakamAM zuddhipatrakamAM darzAvelAM sthAno atre nathI noMdhyA. tadananugamena 0pAro'napahnava0 77
Page #84
--------------------------------------------------------------------------
________________ 78 anusandhAna-55 U sajjhAva0 sabbhAva0 sur 22 - 12 C m 6 6 70 70 70 74 4000 3 3 3 55 3 2 1885 3 3 38 OM OM OM tu mae tathA ca vibhAtyahniH 0ntare pratItiH 0vadanAmadirA tattvadRSTi.....kathaM sAptasya 0rapratibodha0 sasambhramAha iti vA / vaktavye tatparaM tatkusuma0 bahu jANaya neSu hate0 0prastutvagatiH vaNuddase saDiatto cA ekkaraso kazcit kubja 0lUkAdenirvA0 janmAbhinandanaM samo sarai liGganAdi / tatra milANa kamala0 tanurUpe'pi te zabde kanakaM citre palAzaiH prakara0 syAditityAdi0 tumae 0tayA ca vibhAtyahni 0ntarapratItiH 0vadanA madirA ....kathaM tattvadRSTiH sA tasya 0raprabodha0 sasambhramamAha iti vA vaktavye tatparaM yad hRdayaM tatkusuma0 bahujANaya neSuhate0 0prastutatvagatiH vaNuddese saDiavatto cAekkaraso kazcit / kubja 0lUkAdernivA0 janmAnabhinandanaM samosarai liGganAdi tatra milANakamala0 tanurUpe api tezabde kanakacitre palAzaprakara0 syAdityAdi0 78 /22 0*2222 v or w 2022 m 78
Page #85
--------------------------------------------------------------------------
________________ maI 2011 79 NhAyaMti NhAyaMti 85 5 0yANattahaM 0yANa tUhaM 86 8 0zvararaidya subo0 0zvarairapyasubo0 racanAyAstu racanayostu 87 12 tad dvAreNa taddvAreNa pRSTha 71, paMkti 24 'trayazcakArAH svataH sambhavantIti / na kevalaM bhaNiti0' ne badale Ama vAMcaveM joio : 'trayazcakArAH / svataHsambhavIti (pR. 72 para mudrita alaM.TIkArnu pratIka) / na kevalaM....' matalaba ke 'na kevalaM0'thI zaru thatI tamAma TIkA 'svataHsambhavI'nI sAthe sambandhita svatantra carcA che; 'suvarNapuSpAM0'nI TIkA-antargata ene samajavAnI nathI. abhyAsa daramiyAna DaoN. tapasvI nAndIo karelo kAvyAnuzAsanano anuvAda paNa jovAno thayo. (pra.- lA. da. vidyAmandira- amadAvAda, L. D. Series-123, I.sa. 2000) A anuvAda paratve granthamAlAnA sAmAnya sampAdaka Do. jitendra zAhe lakhyuM che : "tenA (-kAvyAnuzAsananA) pramANabhUta ane vidvattApUrNa anuvAdanI UNapa vartAtI hatI. te A prakAzanathI pUrNa thAya che." have, A anuvAda keTalo 'pramANabhUta' ane "vidvattApUrNa' che, tenA eka-be namUnA : 1. maMgalazlokanI alaM. TIkAmAM jainamatAnusAra vANInuM svarUpa darzAvanArI paMkti che : "ucyata iti vAka, varNapadavAkyAdibhAvena bhaassaadrvyprinntiH|" jainamate, 'bhASAdravya' tarIke oLakhAtAM viziSTa pudgalaskandho ja vaktAnA prayatnathI varNAdirUpe pariName che ane 'vANI' tarIke oLakhAya che. tethI A paMktino anuvAda Ama thAyaH "je bolAya te vANI, (A vANI aTale bIjuM kazuM nahIM, paNa) varNa, pada,vAkya va. rUpe bhASAdravya, pariNamana ja che." have, Do. nAndIo karelo anuvAda : "je bolAya che te thaI vANI, je varNa, pada (tathA ) vAkya rUpe ('Adi' padanuM zuM thayuM ?) bhASAmA pariName che." amaNe jo 'dravya' zabdane lakSamAM lIdho hota ane jaina paribhASA temaja paripATIne samajavAno udyama ko hota to AvI gambhIra kSati na thaI hota.
Page #86
--------------------------------------------------------------------------
________________ anusandhAna-55 2. trIjA sUtramA uddhRta zloko : "zabdaprAdhAnyamAzritya, tatra zAstraM pRthagviduH / arthe tattvena yukte tu, vadantyAkhyAnametayoH // dvayorguNatve vyApAra-prAdhAnye kAvyagIrbhavet / " (hRdayadarpaNa) Ano artha Avo cha : "temAM (-zAstrAdimAM) zabdanA prAdhAnyane AzrayIne (vidvAno) zAstrane jueM gaNAve che. (ane) artha jyAre tattvathIprAdhAnyathI yukta thAya tyAre (tene) AkhyAna kahe che. (temaja, zabda ane artha) A banne gauNa thAya ane vyApAra mukhya bane tyAre kAvya sarjAya che." __ have Do. nAndIo karelo anuvAda joio : "zabdanA prAdhAnyanA Azraye rahelA zAstrane juduM kartuM che. paNa tattvathI yukta artha hotAM (tene) AkhyAna kahe che...." vAstavamAM zabdanA prAdhAnyano Azraya zAstrane bIjAM bethI alaga pADavA mATe levAya che. nahIM ke zAstra pote zabdanA prAdhAnyanA Azraye rahe che. 'tattva'no artha paNa ahIM tattva nathI levAno, paNa 'prAdhAnya' levAno che; nahIM to zAstramA artha atattvathI yukta- tattvarahita hoya che oma mAnavAnI Apatti Ave. anuvAdanI AvI gambhIra bhUlo to bIjI keTalIya haze evaM grantha- avalokana karatAM jaNAi Ave che. kliSTatA paNa eTalI che ke ghaNAM badhAM vAkyone traNa-cAra vakhata vAMcIo tyAre bhAvArtha to ThIka, zabdArtha paNa mAMDa khabara paDe. have aeka najara A anuvAda sAthe ApavAmAM AvelI Do. nAndInI kAvyAnuzAsana aMgenI vistRta bhUmikA para nAMkhIzuM. A bhUmikAmAM Do. nAndIo zrIhemacandrAcAryanI pratibhAnu khaNDana karavAno zakya vadhumAM vadhu prayatna karyo che. AcArye A kAvyAnuzAsanamAM zuM karavU joituM hatuM ane zuM nahIM tenI ghaNI ghaNI samAlocanA karI che. AcAryane ghaNAM ghaNAM salAha-sUcano paNa ApyAM che. A badhAMnI tathyatA cakAsavA mATe ApaNe oka ja sUtrane sparzatI vAto joizuM : "mukhyAvyatiriktaH pratIyamAno vyaGgyo dhvaniH // kA.zA. 1.19 // " A sUtra para bhUmikAmAM teoo karelI TippaNI : "ahIM paNa ApaNane hemacandranI zAstrIya nirdezanI UNapa sAle che. sUtramA jyAre temaNe
Page #87
--------------------------------------------------------------------------
________________ maI 2011 'mukhyAvyatiriktaH' kahuM tyAre ja tarata temane samajAi gayuM hatuM ja ke mukhyathI judo to gauNa ane lakSya paNa che ja. tethI vyaMgyanA lakSaNamAM 'mukhyAvyatiriktaH' ovI zabdapasaMdagI paryApta nathI. AthI ja vRttimAM teo 'mukhya, gauNa ane lakSyathI bhinna' avo zabdaprayoga karI sUtranI bhUla sudhAre che. paNa ApaNe noMdhIzuM ke omaNe sUtramA ja jo 'mukhyAdivyatirikta' ovo prayoga ko hota to te vadhu samIcIna jaNAta.'' (pR. 19) vAstavamAM atre sUtramA ja 'mukhya, gauNa ane lakSya -traNethI bhinna' arbu sUcavanAro 'mukhyAdyatiriktaH' pATha che. parIkhasAhebavALA kAvyAnuzAsanamAM paNa A ja pATha mudrita thayo che. ane tyAM pAThAntara tarIke paNa 'mukhyAvyatiriktaH' pATha nirdiSTa nathI. A pATha to DaoN. nAndInA bedarakArIbharyA vAMcana- ja pariNAma che, te abhyAsIne saheje samajAya tema che. haju AgaLa teo lakhe che : "vaLI temaNe 'pratItiviSaya' avo prayoga ko che, te paNa mArI dRSTile apUrato che. AcArye 'vyaJjanayA pratItiviSayo yaH bhavati' ovI spaSTatA karavI jarUrI hatI. kemake, pratIyamAna thatA arthanI pratIti, mahimAle kAvyAnumitithI, to kuntake vicitra abhidhAthI, to mukule lakSaNAthI, to dhanaMjaya/dhanike tAtparyathI mAnI che. tethI vyaMjanA dvArA pratIta thato avo cokhkho Anandavardhana-abhinavagupta-mammaTAcAryano mata je temane svIkArya che teno spaSTa nirdeza thavo jarUrI hato." have, AcArye AnA pachInA ja "mukhyAdyAstacchaktayaH // 1.20 // " sUtra ane tenI vRttimAM, phakta vyaMgya artha mATe nahIM paNa mukhyAdi cAre artha kaI rIte jaNAya, te jaNAvanArI zaktio kaI vagere tamAma spaSTatA karI ja che. paNa bhUmikAlekhaka te lakSamAM levAnuM cUkI gayA jaNAya che ! paNa ATalethI ja teo nahIM aTakatAM AcAryazrI- zAstrajJAna adhUruM hatuM tevA AzayapUrvaka noMdhe che : "vaLI, 'vyaGgyo dhvaniH' ovo prayoga paNa azAstrIya che. kemake, pradhAnarUpe vyaMgya thato artha ja dhvani nAma pAme che. anyathA te guNIbhUtavyaMgya paNa banI zake che. AthI ahIM paNa zAstrIya paribhASAnI coksAI sacavAi nathI." vAstavamA ahIM AcAryano koI doSa nathI. mammaTAcArya vagerenA mate
Page #88
--------------------------------------------------------------------------
________________ 82 anusandhAna-55 vyaMgya artha dharAvatuM kAvya ja dhvani kahevAya che;* jo kAvyamAMthI nIkaLato vyaMgya artha, kAvyanA vAcyArthanI apekSAo vadhAre camatkRtisabhara hoya to. ane jo kAvyanA potAnA vAcya artha karatAM vyaMgya artha nabaLo hoya, to o vyaMgya artha 'gauNa' gaNAya che. ane ovo gauNa vyaMgya artha dharAvatuM kAvya 'dhvanikAvya' nathI gaNAtuM. parantu jo vyaMgyArtha, vAcyArtha karatAM sabaLa hoya, to o vyaMgyArtha 'pradhAna' lekhAya che, ane arbu pradhAnIbhUta vyaMgyArtha dharAvatuM kAvya 'dhvanikAvya' kahevAya che. A thai kAvyane ja dhvani tarIke oLakhanArI sAhityAcAryonI paramparAne sammata vyavasthA. AthI judA paDIne, AcArya pote vyaMgya arthane ja dhvani mAnavAnA pakSamA che.' A pakSamAM vyaMgyanA mukhya ane gauNa -avA bheda ja nathI pADatA, mATe tamAma vyaMgyArtha 'dhvani' kahevAya che. ane AcArye te pramANe ja nirUpaNa karyu che. bhUmikAlekhaka nathI mammaTAcAryanA matanA hArdane barAbara pakaDI zakyA, ke nathI be paramparA vaccenA bhedane pakaDI zakyA ane uparathI hemacandrAcAryane zAstrajJAna nahotuM oma kahe che ! A to aka-be udAharaNo darzAvyAM che. samagra bhUmikAno vigate-nirAMte abhyAsa karavAmAM Ave to AvAM aneka sthaLo maLI Ave ke jemAM Do. nAndIo ayogya rIte hemacandrAcAryanI sAhityazAstra lakhavAnI sajjatA sAme savAla uThAvyA hoya. samagrapaNe A anuvAda-grantha viSe vicAratAM avU lAge che ke A anuvAda kAvyAnuzAsananI upAdeyatA vadhAravA mATe nahIM, paNa AcAryanI A grantha mATenI ayogyatAne darzAvavA khAtara ja karavAmAM Avyo che. ane AcAryazrInI pratibhAnu khaNDana karatAM temaja anuvAdanI aneka gambhIra bhUlothI bharelA A grantha mATe, granthamALAnA pradhAna sampAdaka Do. nAndIno RNasvIkAra kare che ane potAnI granthazreNImA prakAzita karatAM gaurava anubhave che; tenAthI aTaluM ja spaSTa thAya che ke pradhAna sampAdake A bhUmikA ane anuvAda- prakAzana karatAM agAu tene joi javAnI javAbadArIno nirvAha karyo nathI. - muni trailokyamaNDanavijaya idamuttamamatizayini vyaGgye vAcyAd dhvanirbudhaiH kathitaH // 4 // ___ atAdRzi guNIbhUtavyaGgyaM vyaGgye tu madhyamam / (kAvyaprakAza) + sa ca (-vyaGgyo'rthaH) dhvanyate-dyotyate iti dhvaniriti pUrvAcAyaH saJjita:-kA.zA.1.19 TIkA
Page #89
--------------------------------------------------------------------------
________________ maI 2011 sanmatitarka - gAthA 1.41nA tAtparya vize vicAraNA muni trailokyamaNDanavijaya evaM sattaviappo, vayaNapaho hoi atthapajjAe / vaMjaNapajjAe uNa, saviyappo nimviyappo ya // sanmati. - 1.41 (evaM saptavikalpo, vacanapatho bhavatyarthaparyAye / vyaJjanaparyAye punaH, savikalpo nirvikalpazca // ) sanmatitarkamAM saptabhaMgInI prarUpaNA pachI mUkAyelI uparyullikhita gAthA, saptabhaMgImAM nayanI yojanA darzAvatA zAstrapATha tarIke suprasiddha che ane jainanyAyane sambandhita aneka granthomAM o uddhRta thayelI jovA maLe che. A gAthAno zabdArtha Avo thAya che : "A pramANe (-pUrvenI gAthAomAM dekhADyA mujaba) sAta vikalpa dharAvato vacanamArga arthaparyAyamAM thAya che. vyaMjanaparyAyamAM to savikalpa ane nirvikalpa vacanamArga che." Ama, A gAthAno zabdArtha to taddana saraLa che, paNa je zabdo pAchaLanuM tAtparya pakaDavU aTaluM ja agharuM che. __ A gAthAnA tAtparya vize sauprathama chaNAvaTa ApaNane sanmatitarka paranI vAdamahArNava TIkA (-zrIabhayadevasarijIkRta)mAM jovA maLe che. tyAra pachInAM A gAthA paranAM tamAma vivaraNo prAyaH TIkAne ja anusare che. ekamAtra upA. zrIyazovijayajIo anekAntavyavasthA ane dravyaguNaparyAyarAsastabakamAM A gAthA vize thoDIka navI vAto rajU karI che. ane te uparAnta, zrIabhayazekharasUrijIo saptabhaMgIvizikA, dravyaguNaparyAyarAsa-vivecana va. granthomAM A gAthA vize maulika vicAraNA darzAvI che. vaLI, paM. zrIsukhalAlajIo paNa sanmatitarka-anuvAdamAM A gAthAnA tAtparya aMge aka navI ja dizA cIMdhI che. atre A tamAma rajUAto, te pAchaLanA Azayo, teonI paraspara bhinnatA, mULagranthanA sandarbhe teonI yuktatA va. vize vicAravAno upakrama che. A gAthAnA tAtparya vize vicAravA mATe, saptabhaMgI aTale zuM? te vize thoDaMka samajI levu jarUrI che. saptabhaMgI o jaina pAribhASika zabda che ane teno artha 'dharmImAM dharmanA ApekSika astitvano paripUrNa bodha karAvanAra
Page #90
--------------------------------------------------------------------------
________________ 84 anusandhAna- 55 sAta vAkyo' ovo thAya che. bhAva se che ke koI paNa dharma ( - paryAya), dharmI (- dravya, AtmA jevAM mULabhUta dravya ke ghaDA jevAM AdiSTa' dravya) mAM cokkasa deza - kAlAdinI apekSAo ja astitva dharAvato hoya che, te sivAyanI apekSAo nahIM. have jo ApaNe se apekSA dekhADyA vagara ja, te dharmanA dharmIgata astitvanuM pratipAdana karIo, to a pratipAdana apUrNa ke viparIta bodha janmAvatuM hovAthI amAnya ja gaNAya. tethI ApaNe vAstavika bodha karAvavA mATe, je apekSAo se dharma dharmImAM che ane je apekSAo nathI, te baMne jaNAvavA ja rahyA. dharmanA A ApekSika astitva - nAstitvanuM pratipAdana a ja saptabhaMgInA anukrame prathama be- pahelo ane bIjo bhAMgA che. A pahelA be bhAMgAno bodha thAya oTale tarata prazna upasthita thAya - dharma je apekSAo dharmImAM che ane je apekSAo nathI, o banne apekSAonuM aka sAthe grahaNa karIo to tyAre dharma vize zuM samajavuM ? A praznanA uttaramAM avaktavya oma ja kahevuM paDe. kAraNa ke, banne apekSAo dharmanuM je astitvanAstitva ubhayanAM saMmIlanarUpa oka viziSTa svarUpa sarjAya che, tene ApaNe buddhithI samajI to zakIo, paNa zabdathI tene varNavavAnuM zakya nathI ja, tethI tene zabdAtIta- avaktavya ja kahevuM paDe. A avaktavyano pratipAdaka trIjo bhAMgo che. 2 A traNa bhAMgAmAMthI be-benA saMmizraNathI cothAthI chaThThA sudhInA bIjA traNa bhAMgA sarjAya che. A bhAMgA pahelA traNa bhAMgAnA saMyogAtmaka hovA chatAM omanAthI kathaMcid bhinna paNa che. goLa ane dahIM sAthe khAIo to o bannenA potapotAnA svAda uparAnta jema oka vilakSaNa svAda anubhavAya che, tema ja 1. ghaDo au vAstavamAM pudgalAstikAyano paryAya che, chatAM ono paNa dravya tarIke vyavahAra thAya che, tethI AdiSTadravya kahevAya che. 2. saptabhaMgImAM trIjo bhAMgo 'syAdastyeva syAnnA'styeva ca' oma pahelA be bhAMgAnA saMyojanarUpa hoya, ane cotho bhAMgo avaktavyano hoya - ovI paNa oka paramparA che. paNa sanmatitarkakAra, tattvArthaTIkAkAra zrIsiddhasenagaNi va. avaktavyane ja trIjA bhAMgAthI pratipAdya gaNatA hovAthI, ahIM badhe 'syAdavaktavya eva'ne ja trIjo bhAMgo gaNAvyo che. A be paramparAnI bhinnatA sakalAdeza-vikalAdezanI bhinna bhinna vibhAvanAne AbhArI che, te samajavA mATe juo saptabhaMgIprabhA - pR. 64-75
Page #91
--------------------------------------------------------------------------
________________ maI 2011 85 ahIM paNa samajavAnuM che. sAtamo bhAMgo traNe mUlabhUta bhAMgAnA saMyojanarUpa che. A sAte bhAMgA okaThA thAya aTale sarjAtuM mahAvAkya, paripUrNa bodha karAvatuM hovAthI, pramANavAkya gaNAya che. udAharaNa sAthe A vAta joio to- 'ghaDo lAla che ?' oma koI pUche ane javAbamAM phakta hA pADavAmAM Ave, to anAthI vyaktine thato ghaDAmAM sarvathA raktatvano bodha aprAmANika ja che, kAraNa ke ghaDo phakta bahArathI lAla che, aMdarathI nahIM. tethI Ama kahevU joio- ghaDo bahArathI lAla che (syAd ghaTo rakta eva, syAd = apekSAo, prastuta sandarbhamAM bahAranA bhAge),paNa aMdarathI lAla nathI (syAd ghaTo'rakta eva). A ja saptabhaMgInA pahelA be bhAMgA che. paNa bahArathI ane aMdarathI akasAthe joio to ghaDo lAla che paNa kharo, ane nathI paNa. tethI kahevU paDe ke te rIte ghaDAnuM svarUpa kahevAnuM zakya nathI.1 (syAd ghaTo'vaktavya eva) A trIjA bhAMgA dvArA pratipAdita thatI avaktavyatA ghaDAmAM raktatvanA astitva-nAstitva ubhayane Azrita che. A traNa bhAMgAnA saMyojana dvArA bAkInA bhAMgA Ama sarjAze : syAd ghaTo rakta eva syAd ghaTo'raktazcaiva, syAd ghaTo rakta eva syAd ghaTo'vaktavyazcaiva, syAd ghaTo'rakta eva syAd ghaTo'vaktavyazcaiva, syAd ghaTo rakta eva syAd ghaTo'rakta eva syAd ghtto'vktvyshcaiv| have ApaNe vAdamahArNavaTIkAmAM darzAvAyelA, A gAthAnA, be artho joizaM. paNa o jotAM pahelAM TIkAkArane sammata keTalAka zabdArtho samajI levA jarUrI che. - (1) arthaparyAya - arthanA grAhaka saMgraha, vyavahAra ane RjusUtra o traNa arthanayo. 'arthagatAH paryAyA astitvanAstitvAdayo viSayA yasya so'rthaparyAyaH' AvI koika 'arthaparyAya' zabdanI vyutpatti teonA manamA hoi 1. prazna thAya ke 'syAd- oka sAthe ubhaya apekSAo(-bahArathI ane aMdarathI) ghaTo- ghaDo rakto'raktazcaiva- lAla che paNa ane lAla nathI paNa ama kema na kahevAya ? paNa ano javAba o che ke Ama kahevAmAM 'bahArathI lAla che ane lAla nahIM temaja aMdarathI lAla che ane lAla nahIM' oma sAbita thAya, je avAstavika che. Ane badale jo oma kahevA jaio ke 'ghaDo bahArathI lAla che ane aMdarathI lAla nathI,' to o cotho bhAMgo thai jAya che. mATe oka sAthe ubhayaapekSAo ghaDAnuM je rakta-arakta svarUpa che, tene varNavaq zakya na hovAthI ghaDAne avaktavya ja kahevo paDe.
Page #92
--------------------------------------------------------------------------
________________ anusandhAna-55 zake. (2) vyaMjanaparyAya- sAmprata, samabhirUDha ane avambhUta o traNa zabdanayo. 'jenAthI artha vyakta thAya te vyaMjana aTale zabda. tenA paryAyo aTale temAM rahelI vAcakatA. zabdanayo A vAcakatA- vyaMjananiSThaparyAyano vicAra karatA hovAthI vyaMjanaparyAya kahevAya' AvI koika samajaNa Avo artha dekhADavA pAchaLa hoi zake. (3) savikalpa- AnA be artha teoo dekhADyA cha- 1. vikalpono sadbhAva ane 2. sAmAnya- jAti. oka sAmAnyane AzrayIne judA judA ghaNA vikalpo- vizeSo saMbhavI zakatA hovAthI, sAmAnya paNa savikalpa kahevAya che. (4) nirvikalpa- AnA paNa be artha dekhADavAmAM AvyA che. - 1.vikalpono abhAva ane 2. vizeSa. vizeSanA koI vikalpa- vizeSa saMbhavatA na hovAthI, vizeSa paNa nirvikalpa gaNAya che. vizeSane nivikalpa tarIke oLakhAvanArI 'sAmAnyasvarUpamAMthI nirgata vikalpa- viziSTaparyAya te nirvikalpa' AvI vyutpatti paNa saMbhave che. savikalpa ane nirvikalpanA akane badale be artha zabdanayonA viziSTa svarUpane AbhArI che. zabdanayomA pahelo sAmpratanaya liMga, kAraka, kAla vagere bhede arthabheda mAne che, paNa saMjJAbhede nahIM. matalaba ke tenA mATe 'ghaTaH' kaho ane 'ghaTam' kaho, tyAre anukrame kartAkAraka ane karmakAraka tarIke upasthita thatI ghaTavyakti judIjudI che; parantu 'ghaTaH' kaho ke 'kumbhaH' kaho ke 'kalazaH' kaho, tyAre o traNe zabdathI upasthita thatI ghaTavyakti oka ja che.1 1. aeka prazna avazya jAge ke jo sAmpratanayamate saMjJA oka ja hovA chatAM, liMga, kAraka vagere jevI sAmAnya bAbata paNa arthabhedaka banatI hoya; to khuda saMjJAnu ja judApaNuM arthabhedaka kema nahIM ? A praznano javAba ApaNane nayarahasyamAMthI sAMpaDe tema che. tyAM upAdhyAyajIo sAmpratanayanI mAnyatAno abhiprAya o jaNAvyo che ke je dharmono abhedAnvaya zakya nathI te dharmone paraspara bhinna ja samajavA paDe ane o bhinna dharmo potAnA dharmIne bhinna banAve ja. Ano matalaba o samajI zakAya ke jema puruSatva ane strItvano oka sAthe oka padArthamAM anvaya zakya nathI, ane tethI te be dharmo ane tenA dharmIo paraspara bhinna che; tema kartRtva ane karmatvano paNa oka sAthe aeka padArthamAM anvaya zakya nathI, ane tethI te be dharmo ane te dharAvanAra ghaTavyaktio judI ja gaNavI paDe. parantu ghaTatva, kumbhatva, kalazatva -A badhA dharmono oka sAthe oka padArthamAM anvaya zakya hovAthI o dharmo potAnA AzrayabhUta dharmInA bhedaka banatA nathI. tethI 'ghaTaH' kaho ke 'kumbhaH' kaho, o banne padathI upasthita thatI ghaTavyakti oka ja rahe che.
Page #93
--------------------------------------------------------------------------
________________ maI 2011 87 bIjo samabhirUDha naya saMjJAbhede paNa te te padathI vAcya padArthone judA gaNe che. arthAt tenA mate 'ghaTaH' ane 'kumbhaH' padathI upasthita thatI vyakti judI-judI che. dareka zabdanI vyutpatti judI hoya che ane padathI thato bodha paNa je vyutpattine anusarIne judo-judo thAya che avo A nayano abhiprAya che.1 zabdanayomAM trIjo avambhUta naya to atyanta sUkSmagrAhI hovAthI avasthAbhede paNa vAcyatAno bheda gaNe che. matalaba ke tenA mate to padArthanA vAcaka tarIke je zabdo svIkRta che, te zabdothI te padArtha kharekhara tyAre ja vAcya bane che, jyAre o zabdonI vyutpattimAM je kriyA samAyelI che te kriyA te padArthamAM vartamAna hoya, o sivAya nahIM. Ano artha o thAya ke indrane tyAre ja 'indraH' kahevAya ke jyAre 'indra' zabdanI vyutpattimAM samAyelI indanakriyAauzvaryano anubhava o karato hoya. jyAre o devasabhAmAM birAjamAna thaine potAnA auzvaryano anubhava nathI karI rahyo, tyAre ane anya kaMi paNa kaho, indra to nahIM ja kahevAya. DhUMkamAM, aeka padArthanI (dA.ta. indra tarIke oLakhAtI vyaktinI) avasthA badalAya tema te padArthaniSTha vAcyatA paNa badalAya avo A nayano abhiprAya che.2 1. AnuM tAtparya oma samajAya che ke je zabdone ApaNe paryAyavAcI gaNIo chIo, te zabdonI arthachAyAmAM vAstavamA sUkSma taphAvata hoya che ja. A naya sUkSmagrAhI hovAthI A sUkSma taphAvatane paNa pakaDe che, ane tethI cokkasa sandarbhe cokkasa zabdono prayoga ane te zabdothI cokkasa padArthono bodha svIkAre che. ApaNe vyavahAramA paNa paryAyavAcI zabdone sandarbha anusAra ja prayojIo chIo. jemake 'netra' ane 'DoLA' baMne zabdo cakSuvAcI hovA chatAM 'tArA DoLA sundara che' ke 'netro kema kADhe che ?' avAM vAkyo ApaNe nathI ja bolatA. 2. dravyamA je paryAya vartamAna hoya, o ja paryAyanI mukhyatAo dravyane jaNAvaq o bhAvanikSepa gaNAya che. ane se paryAyanI atIta ke anAgata avasthAmAM paNa dravyano te paryAyanI mukhyatAo vyavahAra te dravyanikSepa che. avambhUta naya atizuddha hovAthI phakta bhAvanikSepane ja svIkAre che ane tethI vartamAna paryAyanI mukhyatAo ja dravyanu kathana karavAnuM temaja zabdathI tadvAcya paryAyathI viziSTa dravyano ja bodha karavAyU~ kahe che. ApaNe vyavahAramA paNa joi zakIzu ke 'oka rAjA hato' oma sAMbhaLIo aTale tarata ghareNAM ane vastrAbhUSaNothI ladAyelI pratApI vyakti citra ApaNA manamAM UbhuM thAya che, 'nizALa' zabda sAMbhaLatA sAthe ja jemA vidyArthIo bhaNI rahyA che, zikSaka bhaNAve che evaM makAna najara sAme taravA lAge che. A vAta sUcave che ke padathI thatA padArthanA bodhamAM
Page #94
--------------------------------------------------------------------------
________________ 88 anusandhAna-55 zabdanayonA A svarUpane barAbara samajI laio to savikalpa ane nirvikalpanA be artha karavAnuM kAraNa ApoApa samajAze. zabda ane arthabanne vacce vAcaka-vAcyabhAva sambandha che. zabdamAM vAcakatA rahe che ane artha te vAcakatAthI nirUpita vAcyatA dharAve che. ApaNe jo A bemAMthI vAcyatAne anulakSIne vicArIo to aeka padArthaniSTha vAcyatAnA sAmpratanayamate aneka vikalpo sambhave che, kAraNa ke tenA mate paryAyavAcI zabdothI jaNAtI vyakti oka ja che. jemake ghaDAmAM ghaTapadavAcyatA paNa che ane kumbhapadavAcyatA, kalazapadavAcyatA vagere paNa che. paNa samabhirUDha ane ovambhUta nayonA mate oka padArthaniSTha vAcyatAmAM vikalpono sadbhAva nathI, kAraNa ke A nayo saMjJAbhede arthabheda mAnatA hovAthI, o nayonA mate aeka padArtha be zabdothI vAcya hoya te sambhavita ja nathI. Ama, oka padArthaniSTha vAcyatAnA upalakSye sAmpratanayamAM savikalpa- vikalpovALo vacanamArga che, jyAre samabhirUDha-avambhUtamAM nirvikalpa- vikalpo vagarano vacanamArga che. have, jo ApaNe oka-arthaniSTha vAcyatAne nahIM, paNa oka-zabdaniSTha vAcakatAne lakSyamAM rAkhIne vicArIo to, sAmpratanaya ane samabhirUDhanayanA mate vAcakatA sAmAnyane Azrita che; kAraNa ke sAmpratanaya ghaTazabdanA pravRttinimitta tarIke ghaTatvajAtine pakaDe che ke je kumbha, kalaza vagere aneka zabdonA pravRttinimittabhUta' che ane ghaTanI aneka avasthAomA anugata che. a ja rIte padArthanI viziSTa avasthA paNa saMkaLAyelI hoya che. avambhUta naya A vAtane mukhya gaNI padathI thato padArthano bodha te padathI sUcavAtI viziSTa avasthA sAthe ja svIkAre che. A ja vAtane judI rIte joio to teno matalaba o thAya ke viziSTa avasthA dharAvato padArtha ja te viziSTa avasthA sUcavanAra padathI vAcya che. avambhUta nayanI zAstrIya prarUpaNA A judI rIte jaNAtAM matalabane ja anusare che. 1. ahIM prazna thai zake ke kumbha, kalaza vagere zabdonI pravRttimAM ghaTatvajAti kaI rIte nimitta bane ? kumbhatva, kalazatva kema nahIM ? AnuM samAdhAna o ja che ke ghaTatva, kumbhatva, kalazatva vagere zabdo oka viziSTa svarUpa ja sUcave che ke je sakala ghaTavyaktimAM vartamAna che. A svarUpa ja ghaTa, kumbha, kalaza vagere zabdonuM pravRttinimitta che. paNa A svarupane bIjA koI zabdothI oLakhAvatuM zakya na hovAthI; ghaTatva, kumbhatva, kalazatva vagere zabdothI oLakhAvavAmAM Ave che. temAM paNa ghaTatva ane kumbhatva-kalazatva judI vastu che ovo vyAmoha na thAya aTale ghaTatvane ja kumbha, kalaza vagere zabdonuM pravRttinimitta samajAvavAmAM Ave che. 'vyakterabhedo jAtibAdhakaH' Avo je nyAyadarzanano niyama che tenuM tAtparya paNa uparokta ja che.
Page #95
--------------------------------------------------------------------------
________________ maI 2011 samabhirUDha paNa ghaTazabdanA pravRttinimitta tarIke 1jaladhAraNayogyatAne ja grahaNa kare che ke je, pANI dhAraNa karavU, dhAraNa na karavU jevI ghaTanI aneka avasthAomAM anugata hovAthI sAmAnyadharma ja che. parantu avambhUtanayamate zabdaniSTha vAcakatA vizeSane Azrita che, kAraNa ke te ghaTapadanA pravRttinimitta tarIke jaladhAraNakriyArUpa vizeSane ja pakaDe che, te sivAya tenA pravRttinimitta tarIke tene bIjo koI vikalpa mAnya nathI. Ama, vAcakatAne anulakSIne sAmprata ane samabhirUDhamAM savikalpa- sAmAnyAzrita vacanavyavahAra che, jyAre ovambhUtamAM nirvikalpa- vizeSAzrita vacanamArga che. sAmAnya aneka vikalponu samAvezaka hovAthI savikalpa paNa kahevAya che ane vizeSamAM koI vikalpa sambhavatA na hovAthI te nivikalpa tarIke paNa oLakhAya che, te vAta ApaNe agAu joI gayA chIo. Ama, vAcyatA ane vAcakatAne anulakSIne savikalpa-nirvikalpanA artho badalAya che. ane temAM paNa sAmpratanayano vacanamArga banne vakhata savikalpa, ovambhUtano banne vakhata nirvikalpa ane samabhirUDhano vAcyatA vakhate nirvikalpa ane vAcakatA vakhate savikalpa bane che. have TIkAmAM dekhADelA A gAthAnA artho joio : TIkAmAM A gAthAutthAna o vicArabhUmikAmAMthI dekhADavAmAM AvyuM che ke 'saptabhaMgInA mUla AdhAra to dravyArthika ane paryAyArthika nayo ja che, matalaba ke A nayonA uttarabhedo ja te te bhAMgAnI pravRttimAM nimitta che. paNa kayA nayomAM kayA bhAMgA samajavA'-A aMgenI vicArabhUmikA oka ja hovA chatAM TIkAmAM gAthAnA be vibhinna artho dekhADavAmAM AvyA che. joke ahIM oka vAta khAsa dhyAnamAM rAkhavAnI che ke banne artho vakhate gAthAnA pUrvArdhano artha to sarakho ja rahe che; kAraNa ke TIkA mujaba pUrvArdha arthanayone anulakSIne che. ane arthanayo to arthagata dharmone ja lakSyamAM le che. A arthagata dharmo ApekSika ja sambhavatA hovAthI, temanI o ApekSikatAne sUcavanAro pUrNabodha saptabhaMgImAM ja paryavasita 1. samabhirUDhanayamate ghaDo jaladhAraNa na karato hoya tyAre paNa ghaTazabdathI vAcya bane che. tethI te jaladhAraNakriyAne nahIM, paNa tevI kriyAne karavAnI kSamatAne ja pravRttinimitta gaNe che tema samajavU joio.
Page #96
--------------------------------------------------------------------------
________________ 90 anusandhAna-55 thAya che. te sivAya temAM koI ja vikalpa sambhavita na hovAthI, pUrvArdhano 'arthanayone AzrayIne thatI vicAraNAmAM sAta vikalpovALo vacanapatha racAya che' A oka ja artha sambhave che. prazna o rahe ke kayA arthanayane AzrayI kayo bhAMgo sarjAya ? TIkAmAM Ano khulAso Ama karavAmAM Avyo che : saMgrahanaya tamAma sthaLe sattAastitva- ja darzana kare che, mATe astitvano pratipAdaka prathama bhAMgo saMgrahanayane AzrayIne racAya che. vyavahAranaya vizeSono grAhaka che ane koI paNa dharmane vizeSathI- sUkSmatAthI jovA jaio to ApekSika nAstitva pakaDAya. mATe bIjo bhAMgo vyavahAranayane AdhAre racAya che. trIjo avaktavyabhAMgo RjusUtrane AbhArI che, kAraNa ke sAmAnya ane vizeSa bannenuM akasAthe grahaNa RjusUtramA ja sambhave che.1 A traNa bhAMgAnA saMyojanAtmaka anya cAra bhAMgA paNa mULa bhAMgAnA poSaka te te nayonA saMyojanathI sarjAya che. Ama arthanayone Azrita arthagata dharmonI vicAraNAmAM saptabhaMgI racAtI hovAnuM nizcita hovAthI A gAthAnA pUrvArdhano TIkAmAM oka ja artha dekhADavAmAM Avyo che : "evaM- pUrve dekhADyo te rIte sattaviappo- sAta bhAMgAvALo vayaNapaho- vacanamArga hoi- thAya che atthapajjAearthanayone Azrita vicAraNAmAM." ___ parantu, A gAthAno uttarArdha ke jene TIkAkAra zabdanayone Azrita vicAraNAparaka mAne che, tenA be artho teoo darzAvyA che; jemAM pahelI vakhate oka arthamAM vartatI vAcyatA ane bIjI vakhate oka zabdaniSTha vAcakatAne kendramA rAkhavAmAM AvI che. have, ApaNe jo vAcyatAne lakSyamAM laio to o paNa ApekSika dharma hovAthI (jemake ghaDo saMskRta vagere bhASAonI apekSAo ghaTapadavAcya che, paNa aMgrejI vagere bhASAonI apekSAo ghaDAmAM ghaTapadavAcyatA nathI) amAM paNa uparokta rIte saptabhaMgI racAvAnI ja. paNa TIkAkAra bhagavante 'savikalpa' ane 'nirvikalpa' zabdone saMgata karavA, zabdanirUpita vAcyatAmAM, anI ApekSikatAne anulakSIne saptabhaMgI na ghaTAvatAM, bahu ja viziSTa rIte saptabhaMgI ghaTAvI che : sAmpratanayanA mate ghaDo ghaTa, kumbha, kalaza va. ghaNA 1. trIjo bhAMgo RjusUtrathI ja kema racAya ? tenA vadhu khulAsA mATe juo anekAntavyavasthAgata prastuta gAthArnu vivaraNa. (pR. 247-250)
Page #97
--------------------------------------------------------------------------
________________ maI 2011 91 zabdothI vAcya che, jyAre samabhirUDha ane avambhUtanA mate phakta ghaTa-zabdathI ja vAcya che. mATe sAmpratamAM ghaDAno vyavahAra savikalpa che, jyAre bIjA be nayo mATe koI vikalpa sambhavita nahIM hovAthI ghaDAno vyavahAra nirvikalpa che.Ane anusarIne pahelA be bhAMgA Ama racAze : 'syAd ghaTo ghaTavAcakayAvacchabdavAcyo'styeva, syAd ghaTo ghaTavAcakayAvacchabdavAcyo nA'styeva / vAcyatAne anulakSIne TIkAkAranA mate trIjo bhAMgo Ama sarjAze : sAmpratanayamate puMlliMga 'dArAH' napuMsakaliMga 'kalatram' ane strIliMga 'patnI' zabdathI upasthita thatI vyaktio judI-judI che. have A vibhinna vyaktio, ke je vAstavamAM to eka ja che, te vyaktiono vAcaka oka zabda kayo ? oma pUchavAmAM Ave; to sAmpratanaya, bhinnaliMgaka zabdothI sUcavAtI vyaktio kadI paNa aka zabdathI na sUcavAya tevU svIkArato hovAthI, anA mate to tevo zabda saMbhavita ja nathI banato. ane tene lIdhe bhinnaliMgaka zabdothI vAcya oka vyakti tenA mATe zabdAtIta thai javAthI (athavA vadhu sAcaM kahI to saMbhavatI ja na hovAthI) avaktavyabhAMgo racAze. Aja rIte samabhirUDhanA mate bhinnasaMjJaka vyaktiono vAcaka oka zabda na hovAthI ane avambhUtanA mate bhinnakriyA dharAvatI vyaktione upasthita karanAra oka zabda na hovAthI o nayonA mate paNa te vAstavika rIte aeka vyaktine vize avaktavya bhAMgo racAya che. A traNa mUlabhAMgAnA saMyojanane lIdhe sarjAtA anya 4 bhAMgA te te nayonA saMyojanane AbhArI che te svayaM samajI zakAya tema che. upara darzAvelI zabdanayone Azrita saptabhaMgI arthaniSTha ane zabdanirUpita ovI vAcyatAne anulakSIne che, parantu zabdanayane Azrita bhaMgavicAraNA vakhate kharekhara to zabdaniSTha vAcakatAne ja dhyAnamAM levI joio tema, arthanaya ane zabdanayanI mULabhUta vibhAvanAne jotAM spaSTa samajAya che. kAraNa ke artha (-dravya ke paryAya)ne viSaya banAvanAro vaktAno abhiprAya ja arthanayano viSaya che. A abhiprAya arthane ja prAdhAnya Ape che, kAraNa ke te svayaM arthathI 1. ghaDo sAmpratanayanI apekSAo ghaTavAcaka ghaTa, kumbha vagere tamAma zabdothI vAcya che ja, avambhUta ane samabhirUDhanI apekSAo nathI ja - Avo A bhAMgAono bhAvArtha che.
Page #98
--------------------------------------------------------------------------
________________ anusandhAna-55 utpanna che. zabda to anA mATe utpAdya hovAthI gauNa che. othI ulaTaM, zrotAne zabdazravaNathI je pratyaya janme che te zabdanayano viSaya che ke je potAnA utpAdaka zabdane ja pradhAna gaNe che, potAnAthI utpAdya ovA arthane nahIM. matalaba ke zrotAne zabda sAMbhaLIne je bodha utpanna thaze, te kevo haze ? keTalI mAtrAno haze ? o vize vicAraNAnA prakAro te zabdanaya che. ane tethI zabdanayAzrita vicAraNA vakhate zabdathI thatA bodhanA kAraNabhUta zabdaniSTha vAcakatAne ja dhyAnamAM levI joio, nahIM ke arthaniSTha vAcyatAne te suspaSTa che. have ApaNe zabdaniSTha vAcakatAne anulakSIne vicArIzuM to temAM (-zabdathI janya bodhamAM) be ja vikalpono sambhava che, tethI vadhAre nahIM. kemake zabdazravaNa pachI zabdathI sUcavAtA sAmAnyane pakaDI o sAmAnyadharma dharAvatA padArthano bodha karIo athavA zabdathI darzAvAtA vizeSane pakaDI o vizeSathI viziSTano ja bodha karIo oma be ja mArga che. A sivAya trIjo koI vikalpa kalpI paNa zakAto nathI.2 ane jo trIjo vikalpa na hoya to teno pratipAdaka bhaMga paNa na hoya tethI be ja bhAMgA bane che. AmAM je sAmAnya bodha che, te sAmprata ane samabhirUDhanA mate sambhave che, kAraNa ke teo, ghaTatva ke jaladhAraNayogyatA jevA sAmAnya dharmothI viziSTa vyakti, zabdathI sUcavAya che, tema mAne che.3 jyAre je vizeSabodha che, te avambhUtanayane AdhArita che, kAraNa ke te, jaladhAraNakriyA jevA vizeSothI viziSTa vyaktine ja, zabdavAcya gaNAve che. have "savikalpa1. ApaNane bodha thAya te bodha bIjAne karAvavA mATe zabda prayojIo chIo. tethI zabda o bodhathI utpAdya- janmAvavA yogya gaNAya che. 2. ahIM sAmAnya ane vizeSa ubhayathI viziSTano bodha -avo trIjo vikalpa kema na gaNAvyo? ovo prazna thai zake, paNa anuM samAdhAna o che ke ovo bodha sambhavita tamAma apekSAnA saMgrahAtmaka hovAthI pramANavAkya ja banI jAya che. ane nayAdhArita vAkyo ja bhAMgA tarIke gaNAya che, nahIM ke o bhAMgAonA sarvasamUhAtmaka pramANavAkya. 3-4. "zabda-samabhirUDhau saJjA-kriyAbhede'pyabhinnamarthaM pratipAdayata iti tadabhiprAyeNa savikalpo vacanamArgaH prathamabhaGgakarUpaH / evambhUtastu kriyAbhedAd bhinnamevA'rthaM tatkSaNe pratipAdayatIti nirvikalpo dvitIyabhaGgakarUpastadvacanamArgaH / " - TIkAkAranA A zabdonuM Aq ja tAtparya jaNAya che. 5. sAmAnya ane vizeSane anukrame savikalpa ane nirvikalpa tarIke oLakhAvavAnA hetuo mATe juo pRSTha 86
Page #99
--------------------------------------------------------------------------
________________ maI 2011 sAmAnyanuM pratipAdaka vacana paNa savikalpa kahevAya che ane nirvikalpavizeSanuM pratipAdaka vacana paNa nirvikalpa gaNAya che. tethI Ama bhAMgA racAze : 'syAd vacanaM savikalpameva, syAd vacanaM nirvikalpameva'. 93 have AmAM 'syAdavacanamavaktavyameva' ovo trIjo bhAMgo kema na Ave te joio. A bhAMgo tyAre racAya ke jyAre vacana avaktavyanuM pratipAdaka bane. have vacana to zabdAtmaka hoya che ane tethI zabdanA viSayabhUta padArthonuM ja te pratipAdana karI zake ane avaktavya to zabdAbhAvano viSaya che, matalaba ke jeno pratipAdaka zabda ja na hoya ane avaktavya kahevAya che, to A avaktavyanuM pratipAdana zabdAtmaka vacana kaI rIte kare ? ane jo AvA avaktavyanuM pratipAdana a na karI zake to amAM avaktavyabhaMga paNa kaI rIte racAya ? upara je avaktavyabhaMganA abhAvanuM kAraNa dekhADyaM te TIkAmAM darzAvelA tarkane anusAre che. vAstavika rIte paNa ApaNe joio to ghaTa, paTa, maTha jevA zabdothI te te sAmAnya ke viziSTa vastuno ja bodha thavAno che. avaktavyanA bodhano temAM koI avakAza ja nathI. ane avaktavya zabdathI paNa je avaktavyasAmAnya ke avaktavyavizeSano bodha thaze, te paNa 'syAda vacanaM savikalpameva, syAd vacanaM nirvikalpameva' a be bhAMgAmAM samAi javAno che. mATe zabdaniSTha vAcakatA paratve trIjA koI bhAMgAno avakAza ja nathI raheto. A avaktavyabhaMga kema nA saMbhave te dekhADanArAM TIkAkAranAM je vacano che- 'avaktavyabhaGgakastu vyaJjananaye na sambhavatyeva, yataH zrotrabhiprAyo vyaJjananayaH, sa ca zabdazravaNAdarthaM pratipadyate, na zabdAzravaNAt, avaktavyaM tu zabdAbhAvaviSaya iti nA'vaktavyabhaGgako vyaJjanaparyAye sambhavati / " tenuM tAtparya a nathI ke 'avaktavyano pratipAdaka koI zabda maLato na hovAthI zabdanayAzrita vicAraNAmAM a bhaMgane sthAna nathI.' paNa tenuM tAtparya se che ke 'zabdanI vAcakatAne pakaDIne ApaNe cAlIo to avaktavya ke je zabdAtIta vastu che tenI vicAraNAne avakAza ja nathI. ane se avaktavyane jo avaktavyazabdathI vAcya gaNIo to o rIte te vaktavya ja banI javAthI pahelA be bhAMgAmAM ja te samAi jAya che.' 44
Page #100
--------------------------------------------------------------------------
________________ 94 anusandhAna-55 parantu, upA. zrIyazovijayajIo TIkAkAranA zabdonuM arthaghaTana karyu che ke 'avaktavyano pratipAdaka zabda nathI maLato mATe trIjo bhAMgo nathI saMbhavato' ane AvA arthaghaTanane pariNAma anekAntavyavasthAmAM uddhRta prastuta gAthAnA vivaraNamAM se prazna uThAvyo che ke "zabdathI bhAvaviSayaka ja zAbdabodha thAya, abhAvaviSayaka nahIM -Avo koI niyama to che nahIM. to pachI 'avaktavya' zabdathI vaktavyatAnA abhAvane viSaya banAvanAro zAbdabodha kema na thAya ? ane jo o thai zakato hoya to teno pratipAdaka trIjo bhAMgo mAnavAmAM zaM vAMdho?". Ama vyaMjanaparyAyamAM avaktavyabhaMganA abhAva, TIkAkAre ApeluM kAraNa vAjabI nathI te darzAvI tenuM navaM kAraNa aq sUcavyuM che ke "arthanayAzrita vicAraNA karatAM zabdanayAzrita vicAraNAmAM AvatuM avaktavya, mULabhUta rIte aka ja hovA chatAM, zAbdika rIte juduM paDe che. ane A bhinna avaktavya, pahelA be bhAMgAnI vaktavyatAmAM ja paryavasita thAya che. ane tethI ja vyaMjanaparyAyamA svatantra vIjA bhAMgAnuM kathana karavAnuM rahetuM nathI." upAdhyAyajI bhagavante karelI A samagra carcA vAstavikatAne badale navyanyAyanI jaTila paribhASA ane tarka para AdhArita hovAthI temaja vistRta vivecananI apekSA rAkhatI hovAthI ghaNI ja rasaprada hovA chatAM, atre one darzAvavAnuM zakya nathI.1 DhUMkamAM, A gAthAnA uttarArdhanA be artha cha : 1. zabdanirUpita arthaniSTha vAcyatAne anulakSIne- vaMjaNapajjAe- zabdanayAzrita vicAraNAmAM uNa- vaLI saviyappo- vikalpovALo ya- ane nivviyappo vikalpo vagarano (vacanamArga che, ane ane anusarIne saptabhaMgI che.) 2. zabdaniSTha vAcakatAne anulakSIne- vaMjaNapajjAe- zabdanayAzrita vicAraNAmAM (to) saviyappo- sAmAnyano pratipAdaka ya- ane nivviyappo- vizeSano pratipAdaka (ama be) uNa- ja (vacanamArga che, ane ane lIdhe be ja bhAMgA che.) upara ApaNe vAdamahArNavaTIkAmAM darzAvelo A gAthAno bhAvArtha vistRta rIte joyo. A bhAvArtha viSayanirUpaNanI rIte cokkasa sAco che, paNa mULagranthakAra zrIsiddhasenasUrijIno A gAthAnA upanyAsa pAchaLa Avo ja Azaya haze oma 1. mULa carcA mATe juo pR. 115
Page #101
--------------------------------------------------------------------------
________________ maI 2011 mAnavaM muzkela che. balke, nahIM hoya avaM aneka kAraNe lAge che - 1. arthaparyAya ane vyaMjanaparyAya zabdo jaina zAstromAM bahu judA arthamAM? prayojAyA che. A zabdono anukrame arthanaya ane zabdanaya avo artha prAyaH bIje kaze dekhAto nathI. 'paryAya' zabdano 'naya' avo artha kalpavo ja agharo che. 2. saptabhaMgI saMgraha, vyavahAra ane RjusUtra -ama traNa arthanayothI sarjAya che. mATe 'arthanayone AzrayI thatI vicAraNAmAM' saptabhaMgI thAya che ama jaNAvayU~ hoya to 'arthanayo'nA vAcaka zabdane bahuvacana lagADavU paDe. jyAre mULagAthAmAM to 'atthapajjAe'mAM akavacana che. 'vaMjaNapajjAe' aMge paNa A ja vAta samajavI. A banne ThekANe saptamI vibhaktino artha paNa 'tadAzrita vicAraNA' ovo kliSTa karavo paDe che. AvA arthaparaka sthAne bahumAnya to tRtIyA ke paMcamI che. 3. bIjA artha vakhate savikalpa ane nirvikalpano artha anukrame sAmAnya ane vizeSa thAya che. A zabdo AvA arthamAM bhAgye ja bIje kaze vaparAyA haze. __ arthanayAzrita vicAraNAmAM je saptabhaMgI sarjAya che tenuM vivaraNa A pUrvenI 5 gAthAmAM karavAmAM AvyuM che. (1.36-40) ane tenA upasaMhArarUpe A gAthAno pUrvArdha mUkAyo che. to uttarArdhamAM jenI vAta che te vyaMjanaparyAyane sambandhita saptabhaMgI ke dvibhaMgIno ullekha ke tenuM vivaraNa A pahelAnI ke pachInI gAthAomAM kema nathI maLatuM ? arthaparyAyanA bhAMgA mATe 5 gAthA hoya to vyaMjanaparyAya mATe oka paNa nahIM ? A vAta oma nathI sUcavatI ke A pUrvenI gAthAomAMthI anya koI rIte vyaMjanaparyAyane sambandhita bhAMgA zodhavA prayAsa karavo joi ? 5. TIkAmAM darzAvAyeluM vyaMjanaparyAyamAM savikalpatva-nirvikalpatva, trIjA bhAMgAno sadbhAva-abhAva vagere badhuM ja kaThina tarkajALa para AdhArita che. zrIsiddhasenasUrijInA samayamAM to vAstavikatA ke vastusvarUpanI vicAraNA ja mukhya banatI hatI. A rIte yuktijALa para AdhArita prameyonuM 1. A artha mATe juo pR. 107-108
Page #102
--------------------------------------------------------------------------
________________ anusandhAna-55 nirUpaNa tyAre mahadaMze nahotuM thatuM. mATe vAstavikatAnI bhUmi para AdhAra rAkhanAro bhAvArtha hovo joio. sauthI mahattvanI vAta to o che ke A gAthAno Avo artha karavA mATe arthaparyAya ane vyaMjanaparyAyane lagatuM prakaraNa jyAMthI zaru thAya che te 1.30 gAthAmAM paNa A zabdono artha anukrame arthanaya ane zabdanaya karavo paDe che. ane ane lIdhe A prakaraNanI arthasaMgati keTalI kaThina bane che te o ja gAthAmAM 'arthaparyAya abhinna che ane vyaMjanaparyAya to bhinna-abhinna banne che' A vAtanI saMgatino prayAsa jotAM samajAya che.1 A kAraNone lIdhe A gAthA- mULakArane sammata tAtparya jueM hovArnu samajAya che. te zuM hoi zake te AgaLa vicArIzuM. have ApaNe dravyaguNaparyAyarAsa-stabakamAM upAdhyAyajI bhagavante A gAthAnu je tAtparya dekhADyuM che te joizuM. tyAM A gAthA- uddharaNa oka viziSTa praznanA sandarbhe thayuM che. prazna o che ke 'jyAM dharmasambandhita- dharma viSenI apekSAo be koTimAM samAi jAya (jemake ghaTaniSTha astitva sambandhe, svarUpAdi astitvapoSaka ane pararUpAdi nAstitvapoSaka) tyAM to paripUrNa bodha sAta bhAMgAmAM samAi jAya che, parantu jyAM apekSAo be karatAM vadhAre koTimAM samAya che, tyAM to sAta karatAM vadhAre ja bhAMgA thavAnA. tyAre saptabhaMgIno niyama sAcavavA zuM karavU ?' ____ upAdhyAyajIo A bAbatane sambandhita zAstrIyacarcA paNa uddhRta karI che. atre A carcAno bhAva joizaM. "ziSya : pradeza, prasthaka, vasati vagerenA viSayamAM pAMca-cha nayonI vibhinna mAnyatA che.2 have temAM aka nayanI apekSAo je pradezAdi che te bIjA 1. tyAM A vAtanI saMgati Ama samajAvavAmAM AvI che : "arthaparyAya abhinna hoya che, kAraNake te asat, adravya ane atIta-anAgatathI vyavacchinna ovA arthanA paryAyarUpa hoya che; ane arthanayo AvA abhinna arthaparyAyanA grAhaka hovAthI arthagata vibhAga abhinna che. jyAre vyaMjanaparyAya- zabdanaya to bhinna-abhinna banne che, kAraNa ke vastu to aneka zabdothI paNa vAcya hoya che (-sAmpratamate) ane oka zabdathI ja vAcya hoya tema paNa bane che (-samabhirUDha, avambhUtamate)." A saMgati paratve aneka prazno sarjAi zake tema che. 2. A mAnyatAo 'nayarahasya'mAM sarasa rIte dekhADavAmAM AvI che.
Page #103
--------------------------------------------------------------------------
________________ maI 2011 97 nayonI apekSAo nathI. tethI dhAroke pAMca nayanI bhinna mAnyatA hoya to daza bhAMgA to anA ja thAya. temAM avaktavyabhaMga ane saMyogIbhAMgA umero to bhaMgasaMkhyA keTalI badhI vadhI jAya ? ane to tyAM saptabhaMgIno niyama kaI rIte sacavAze ? __ "guru : tyAM okanayane sammata arthane mukhya gaNavo ane anyanaya sammata arthAne gauNa banAvavA. pachI jene mukhya banAvyo hoya tenA ApekSika astitvano pratipAdaka prathamabhaMga ane tenA anyanayonA mate niSedhano dvitIyabhaMga karavo. badhA nayonI apekSAo avaktavya bhaMga to sarjAvAno ja che ane A traNanA saMyogAtmaka 4-7 bhAMgA paNa ApoApa racAvAnA che. A rIte aka saptabhaMgI thaze. pachI bIjA nayane sammata arthane te ja rIte, mukhya banAvI tenI saptabhaMgI karavI. A rIte anukrame sarva nayonI saptabhaMgI karavI. aTale paripUrNa bodha paNa thai jaze ane saptabhaMgIno niyama paNa sacavAze." upA. zrIyazovijayajIo A samAdhAnano niSedha to nathI karyo, paNa potAnA taraphathI navaM samAdhAna sUcavyuM che - "zAstromAM pramANavAkya, lakSaNa o dekhADavAmAM AvyuM che ke 'je vAkyamAM sakalanayo, tAtparya samAi jAya che te pramANavAkya.' have, ghaTagata astitvAdine lagatA sAta vikalpo sambhave che ane tethI te sAtenA pratipAdaka saptabhaMgyAtmaka mahAvAkyane ja pramANavAkya gaNavAmAM Ave che. paNa anuM tAtparya o nathI ke badhe sAta bhAMgA sarjAvA ja joio. kAraNa ke ochA bhAMge paNa jo pUrNa bodha thai jAya to oTalA bhAMgAnA samUhane ja pramANavAkya kahevAmAM zuM vAMdho ? tethI pradezAdi sthaLe jeTalA nayonuM vibhinna mantavya hoya, te saghaLAM mantavyone syAtkArathI cihnita karI daio ane 'syAt SaNNAM pradezaH, paJcAnAM pradezaH, paJcaprakAraH pradezaH....' ama teono upanyAsa karI daio to o oka ja bhAMgAmAM saghaLA nayo, mantavya samAi javAthI A oka ja vAkya pramANavAkya thai zake che. ane sAta bhAMgAthI vadhAre bhAMgA na thavAno niyama paNa sacavAi jAya che." have A samAdhAnanI sAme o prazna upasthita thAya che ke 'paripUrNa bodha saptabhaMgIthI ja thAya' o niyamano artha phakta o ja nathI ke 'sAtathI vadhu bhAMgA na thAya', parantu a paNa che ke 'paripUrNa bodha mATe sAta bhAMgA hovA
Page #104
--------------------------------------------------------------------------
________________ 98 anusandhAna-55 anivArya che.' ane tame to akabhAMge ja paripUrNa bodha dekhADo cho. to temAM virodha nathI ? upAdhyAyajIo AnuM samAdhAna oma darzAvyuM che ke sAtathI ochA bhAMge paNa paripUrNa bodha mAnya ja che. AnI sAbitImAM teoo sanmatitarkanI prastuta gAthA uddhRta karI che. ane temAM vyaMjanaparyAyamAM be bhAMge paNa pUrNa bodha dekhADAyo che oma sUcavyuM che. have ApaNe teoo tyAM A gAthA- je vivaraNa karyu che te joizuM : arthaparyAya aTale astitva-nAstitva vagere arthaniSTha dharmo ane vyaMjanaparyAya aTale arthaniSTha ghaTakumbhAdizabdanirUpita vAcyatA. 'saptabhaMgIrUpa vacanamArga arthaparyAyane viSe thAya che.' avo pUrvArdhano oka ja artha che. jyAre uttarArdhanA be artha che : oka to, vAcyatA paNa ApekSika dharma che, aTale tadviSayaka vicAraNAmAM paNa tenA ApekSika astitva-nAstitvanA pratipAdaka pahelA be bhAMgA maLe- 1. savikalpa- vidhirUpa', 2. nirvikalpa- niSedharUpa. bhAMgAno AkAra Avo thaze- 'syAd ghaTo ghaTapadavAcya eva, syAd ghaTo ghaTapadAvAcya eva'. tyArabAda trIjo avaktavya bhAMgo nahIM maLe, kAraNa ke avaktavyane zabdanA viSayabhUta kahIo to virodha thAya.2 athavA anya rIte paNa ghaTAdipadavAcyatArUpa vyaMjanaparyAyamAM trIjA bhaMgano abhAva ghaTe che. te A rIte- sAmprata ane samabhirUDhanA mate A vAcyatA sAmAnyane Azrita che, tethI A be nayonA mate savikalpa vacanamArga che, ane tatpratipAdaka prathamabhaMga che. ane ovambhUtanA mate A vAcyatA vizeSane Azrita che, tethI te mane nivikalpa vacanamArga che, ane tatpratipAdaka dvitIyabhaMga che. have, A sivAya zabdavAcyatAne jonAro anya koI naya to che nahIM ane 1. savikalpano artha 'vidhi' kevI rIte karavo te samajavU muzkela che. o ja rIte nirvikalpano artha 'niSedha' samajavo paNa muzkela che. 2. avaktavya aTale zabdAbhAva- viSayatva. mATe avaktavyane jo zabdano viSaya kahI to virodha avazya thAya. paNa 'syAdavaktavyo ghaTaH' oma ghaTazabdavAcyatAnA astitva-nAstitvane Azrita avaktavyatAnuM ghaTamAM pratipAdana karavAmAM A virodha kaI rIte lAgu paDe te samajavU muzkela che. kadAca zabdavAcyatAne Azrita vicAraNAmAM zabdAbhAvanA viSayarUpa avaktavyatAno samAveza karavo viruddha che avo bhAva atre hoi zake.
Page #105
--------------------------------------------------------------------------
________________ maI 2011 zabdavAcyatAne jonArA nayonI vAta pahelA be bhaMgamAM samAi jAya che. tethI vyaMjanaparyAyamAM trIjo bhaMga sarjAto nathI. ane be bhAMge paNa zabdanayAzrita vicAraNAne lagato pUrNa bodha thai jAya che. oTale aja rIte pradezAdi sthaLe paNa oka bhAMge pUrNa bodha mAnI laio to vAMdho nathI. 99 stabakagata A vivaraNa kayA kayA mudde vAdamahArNavaTIkAthI bhinnatA dharAve che te tapAsIo vAdamahArNava 1. arthaparyAya- arthanaya 2. vyaMjanaparyAya- zabdanaya 3. savikalpa - sAmAnya/vikalpono sadbhAva 4. nirvikalpa - vizeSa/vikalpono abhAva 5. vyaMjanaparyAyamAM saptabhaMgI ane dvibhaMgI banne zakya che. 6. uttarArdhamAM anukrame arthaniSTha vAcyatA ane zabdaniSTha vAcakatA para vicAra karavAmAM Avyo che. 7. avaktavyanA zabdaviSaya banavAnI Apatti zabdaniSTha vAcakatAnA vicAra vakhate lAgu paDe che. dravyaguNaparyAyarAsa- stabaka 1. arthaparyAya- arthagata astitvanAstitvAdi dharmo. 2. vyaMjanaparyAya ghaTakumbhAdizabdavAcyatA 3. savikalpa - vidhi 4. nirvikalpa - niSedha 5. vyaMjanaparyAyamAM dvibhaMgI ja zakya che. 6. uttarArdhamAM anukrame arthaniSTha vAcyatA ane zabdAzrita nayamArga para vicAra karavAmAM Avyo che. 7. A Apatti arthaniSTha vAcyatAnI vicAraNAmAM lAgu paDe che. vAdamahArNavagata A gAthAno bhAvArtha mULakAranA AzayathI bhinna hoi zake te samajavA je kAraNo dekhADyAM che (pR. 95), temAMthI bIjA kramAMkanA kAraNa sivAya bIjAM badhAM A stabakagata vivaraNa mATe paNa lAgu paDe che. ane tethI lAge che ke zrIsiddhasenasUrijIne sammata A gAthAno bhAvArtha prastuta vivaraNa karatAM judo ja hovo joio.
Page #106
--------------------------------------------------------------------------
________________ 100 anusandhAna-55 have ApaNe saptabhaMgIviMzikA (-abhayazekharasUrijIkRta) gAthA 15-19 (savivecana)mAM darzAvAyelo A gAthAno bhAvArtha tapAsIzaM. A bhAvArtha Ama to dravyaguNaparyAyarAsa-stabakagata vivaraNamAMnA prathama arthane ja anusare che, chatAM tyAM oka navI vAta o che ke temAM vyaMjanaparyAyamAM trIjo bhaMga kema na Ave tenI ativistRta carcA karavAmAM AvI che, ke je mukhyatve vAstavikatAne badale kalpanA para AdhArita che. A carcAne tapAsavA mATe tenuM sampUrNa uddharaNa to zakya nathI, mATe ApaNe tenA mukhya muddAo ja joizaM. A muddAo tAravatI vakhate carcAnA hArdane hAni na pahoMce tenuM pUratuM dhyAna rAkhavAmAM AvyuM che. "arthaparyAya aTale vastumAM jene lIdhe koika kriyA karavAnuM sAmarthya Ave te dharmo- mRnmayatva, vRttAkAra, raktavarNa vagere ane vyaMjanaparyAya aTale te te padArthamAM rahelI te te zabdathI nirUpita vAcyatA. A banne paryAyo ghaNA badhA kAraNe paraspara atyanta bhinna che. arthaparyAyamAM saptabhaMgI sarjAya che ane vyaMjanaparyAyamAM vidhirUpa ane niSedharUpa ama be bhAMgA ja thAya che. "have A vyaMjanaparyAyomAM trIjo bhAMgo kema na Ave tenAM traNa kAraNo che : 1. saptabhaMgI hamezAM vizadabuddhi zrotAnI apekSAo ja pratipAdita thAya che, mandabuddhinI apekSAo nahIM. have vizadabuddhi zrotA potAnI medhAthI ja svayaM aTaluM samajI le che ke 'ghaDo kALo hoya to lAla na hoya, corasa hoya to goLa na hoya.' AthI vastusvarupanA aMzabhUta oka dharmanA be vikalpo' vize tene saMzaya thato nathI. paNa be dharmanA be vikalpo vize tene saMzaya thaI zake che. matalaba ke 'ghaDo lAla ane kALo cha ?, ghaDo corasa ane goLa che ?' AvA saMzayo tene na thAya, paNa 'ghaDo lAla ane corasa che ? ghaDo kALo ane goLa che ?' AvA ja saMzayo tene saMbhave. A saMzayamAM jo banne vikalpo svarUpa (-ghaTaniSTha) hoya to javAbamAM 'syAdastyeva' bhAMgo Ave. jo banne pararUpa hoya to 'syAnnA'styeva' bhAMgo Ave. jo oka svarupa hoya ane oka 1. saMsthAna, varNa, kSetrajanyatva, upAdAnadravya vagere oka vastunA mULabhUta aMzo che. ane corasa goLa, lAla-kALo, amadAvAdI-khaMbhAtI, mATIno-sonAno vagere te oka oka aMzanA vikalparUpa che. A vikalpomAMthI aka sAthe oka vastumAM oka oka aMzano oka ja vikalpa saMbhave - AvI vyavasthA atre svIkAravAmAM AvI che.
Page #107
--------------------------------------------------------------------------
________________ maI 2011 pararUpa hoya to 'syAdastyeva syAnnA'styeva ca' bhAMgo Ave. ane AvA be vikalpo ke jemAM oka svarUpa hoya ane oka pararUpa hoya ane se be vikalpone sAMkaLIne oka vikalpa jevo banAvI prazna pUchavAmAM Ave, jemake kALA ane goLa ghaDAne uddezIne 'ghaDo lAlagoLa che ?', to o oka vikalpa phakta svarUpa paNa nahIM hovAthI ane phakta pararupa paNa nahIM hovAthI 'syAdavaktavyameva' bhAMgo javAbamAM Ave TraMkamAM, saptabhaMgInA 3-7 bhAMgA mATe vividha aMzo hovA anivArya che. 101 "have, arthaparyAyo to aneka aMzAtmaka hoya che (jemake saMsthAna, varNa, rasa, kSetrajanyatva va.) ane tethI temAM A bhAMgA sambhave. paNa vyaMjanaparyAya to vAcyatArUpa oka ja aMzAtmaka hovAthI, ane be vikalpovALA prazna mATe be aMza jarUrI hovAthI temAM be vikalpovALo prazna ja saMbhavato nathI (jemake ghaDo ghaTapadavAcya ane paTapadavAcya che ? ) ane jo a na saMbhave to jenA mATe be aMzonA be vikalpovALo prazna hovo anivArya che ovo avaktavyabhaMga paNa tyAM kevI rIte racAya ? "2. arthaparyAyo je vividha aMzomAM samAya che te vividha aMzomAMthI koI be ke tethI vadhu aMzonA viziSTa vikalpo sAthenA padArthanI jarUra paDe ma bane che. jemake koika prayojana kALA ( - varNadharmano vikalpa ) ane goLa (-saMsthAnadharmano vikalpa) ghaDAthI ja sare tema hoya. ane mATe ApaNe prazna paNa pUchavAno thAya ke 'ghaDo goLakALo che ?' ane ghaDo lAlagoLa hoya to javAba ApavAno thAya ke 'syAdavaktavyameva'. paNa vyaMjanaparyAya to svayaM aka ja aMzarUpa che. tethI temAM koI divasa be vikalponuM prayojana ja UbhuM nathI thatuM. ane jo a na thAya to be vikalpovALA praznanA abhAve avaktavyabhAMgo paNa kaI rIte racAvAno ? "3. vyaMjanaparyAyamAM tamAma prazno ane uttaro vAcyatAmAM paryavasAna pAme che. tethI 'ghaTo'sti na vA ?' a praznano vyaMjanaparyAyasambandhe matalaba thAya 'ghaTapadavAcyo'sti na vA ?'. ane bhAMgA paNa Ama racAya : ' syAdastyeva ghaTapadavAcyaH, syAnnA'styeva ghaTapadavAcyaH, syAdavaktavya eva ghaTapadavAcyaH...' AmAM avaktavya bhAMgAmAM aka bAju ghaTapadavAcya kahevuM ane bIjI bAju
Page #108
--------------------------------------------------------------------------
________________ 102 anusandhAna-55 avaktavya kahevaM - AmAM spaSTa virodha che. upAdhyAyajI mahArAja 'avaktavya zabdaviSaya kahIiM to virodha thAi' A paMktithI Avo ja bhAva sUcave che. mATe Avo virodha Avato hovAthI paNa vyaMjanaparyAyamAM trIjo bhAMgo na thAya." __ A samagra carcA prAthamika dRSTile ApaNane prabhAvita karI de tema che. chatAM ApaNe sUkSmatAthI vicArIzuM to amAM ApaNane ThekaThekANe truTi dekhAyA vagara nahIM rahe. jemake arthaparyAya aTale alpakAlIna paryAya ane vyaMjanaparyAya oTale dIrghakAlIna paryAya -AvI sarvatra prasiddhi che. to zA mATe anAthI judA paDIne 'arthakriyAkAritvanA nimittabhUta paryAyo te arthaparyAyo' ane 'vAcyatAo? aTale vyaMjanaparyAyo' ovI vyAkhyA bAMdhavI joi ? Ama karavAmAM kayo tarka ? A rIte vyAkhyA bAMdhavAmAM sattva, jJeyatva va. paryAyo ke je arthagata viziSTa arthakriyAnA janaka paNa nathI ane vAcyatArUpa paNa nathI, te banne koTimAMthI bahAra nIkaLI jAya che. to A paryAyomAM bhaMgavyavasthA kaI rIte samajavI ? o bhaMgavyavasthA je paNa hoya te, sanmatitarkamAM to anuM nirUpaNa nathI arbu ja AnA parathI siddha thAya, to ane sanmatitarkanI truTi gaNavI ? vaLI, astitva, raktatva vagere paryAyonI apekSAo, vAcyatAnI jema jJeyatA vagere paNa aneka-aneka bhinnatAo dharAve ja che. to zA mATe ovA paryAyothI vAcyatAne ja alaga karavI joio ane amAM khAsa bhaMgavyavasthA dekhADavI joio ? jJeyatA vagerene aMge kema nahIM ? dhAroke, A badhI carcA na karIo to paNa, arthaparyAya ane vyaMjanaparyAyano uparokta artha karyA pachI, 'arthaparyAya abhinna hoya che ane vyaMjanaparyAya bhinna-abhinna banne hoya che.'2 AvA sanmatitarkanA vacananI saMgati karavI zakya kharI ? A carcAnI sauthI moTI truTi to o che ke amAM karAyeluM saptabhaMgInuM nirUpaNa saptabhaMgInI zAstrIya ane sarvamAnya vibhAvanAthI sadantara viparIta che. saptabhaMgInuM praNayana zA mATe thAya, kaI rIte thAya, amAM dharma, dharmI ane apekSAonI vyavasthA kaI hoya ? - A badhuM pramANanayatattvAlokathI mAMDIne 1. upAdhyAyajI bhagavante keTalAka sthaLe vyaMjanaparyAyano artha zabdanirUpitavAcyatA dekhADyo che tenuM vAstavika tAtparya zuM che te mATe juo pR. 109 2. atthagao ya abhiNNo, bhaiyavvo vaMjaNaviyappo - sanmati 1.30
Page #109
--------------------------------------------------------------------------
________________ maI 2011 103 saptabhaMgIprabhA jevA aneka-aneka granthomAM bahu ja sUkSmatAthI nirUpAyuM che. paNa A grantho jANe duniyAmAM che ja nahIM le rIte saptabhaMgIviMzikAmAM saptabhaMgInuM nirUpaNa thayuM che. A nirUpaNa avazya parIkSaNIya che, paNa vistAranA bhayathI atre te na karatAM phakta avaktavyabhaMganA abhAvanAM je traNa kAraNo darzAvyAM che tenI ja vicAraNA karIzuM. 11. saptabhaMgInA praNayana mATe dareka vakhate prazna jarUrI nathI hotA. kAraNa ke prazna saMzaya hoya to ja saMbhave che, jyAre saptabhaMgI to saMzayanI jema ajJAna ane viparyayanA nirAsa mATe paNa racAya che.2 mATe prazna na saMbhavavA mAtrathI trIjA bhaMgano abhAva mAnavo zakya nathI. to paNa dhAro ke mAnI lai ke prazna saMbhave to ja tenA javAbarUpa bhAMgo saMbhave. to paNa o rIte to ghaTapadavAcyatA jevA dharmomAM trIjA bhAMgAno abhAva nathI ja ghaTavAno. kAraNa ke avaktavyabhAMgA mATe saMbhavatI jijJAsAthI janya praznamAM be vikalpono ullekha hoto ja nathI; parantu aeka dharmIgata oka dharmanA astitva ane nAstitva bannenI poSaka oka oka apekSAno ullekha hoya che. jemake, koI vyaktivizeSane uddezIne arbu kathana karavAmAM Ave ke 'te A janmanI apekSAo manuSya che, paNa gayA janmanI apekSAo amanuSya (-devAdi) che.' to prazna thaze ke banne janmanI akasAthe apekSA rAkhIo to te manuSya gaNAya ke na gaNAya ? AmAM joi zakAze ke dharmI- vyakti oka ja che, saMzayano viSayabhUta dharma- manuSyatva paNa aka ja che, phakta apekSA ja be cheA janma ane gayo janma. have, A janmanI apekSAo te manuSya paNa che ane gayA janmanI apekSAo amanuSya paNa che, tethI banne janmanI apekSAo te vyakti je che tene jaNAvanAra koI zabda na hovAthI avaktavya ja kahevU paDe. ane te ja trIjo bhAMgo che. AmAM joi zakAze ke trIjA bhAMgA mATe praznamA mAtra dharmanA astitva ane nAstitva banene sambandhita alaga-alaga apekSAono ullekha 1. pRSTha 100-101 paranAM kAraNono A kramAMka che. 2. kiJca vAkyasya parArthAdhigamaphalakatvena yathA parasya saMzayanivRttyarthaM prayoktavyatvaM tathA parasyA 'jJAnanivRttyarthamapi... tatra vAdinAM vipratipattayo'pi sapta, tannivarttakavAkyAnyapi saptetyevaMrItyA'pi saptabhaGgI sUpapAdA - saptabhaGgIprabhA-pR. 6
Page #110
--------------------------------------------------------------------------
________________ 104 anusandhAna-55 jarUrI che; tethI cokkasa samUhomAM dharmone goThavavA, temAMthI aeka samUhagata oka ja dharmano ane kula be dharmo-jemAM oka svarupa hoya ane aeka pararUpa-no ullekha praznamAM jarUrI mAnavo vagere vyartha kalpanA ja che. upara darzAvelI rIte joio to vAcyatAmAM paNa trIjo bhAMgo ghaTe ja che. jemake ghaDo ghaTapadavAcya tyAre ja bane che ke jyAre ane 'ghaTa' padathI oLakhavo aq nakkI karyu hoya,' o sivAya nahIM, mATe ja aMgrejI bhASAnI apekSAo ghaDo ghaTapadavAcya nathI. to je apekSAo ghaDAmAM ghaTapadavAcyatA che ane je apekSAo nathI, te banne apekSAo akasAthe joio to A vAcyatAne Azrita avaktavyatA AvavAnI ja, ane tatpratipAdaka trIjo bhAMgo maLavAno ja. DhUMkamAM, zabdanirUpitavAcyatAne jo dharma tarIke laine vicArIo to amAM saptabhaMgI ja racAya che. mATe o rIte vyaMjanaparyAyamAM be ja bhAMgA ghaTAvavA sambhavita nathI. 2. ajJAnAdi dUra karavA o ja saptabhaMgInuM prayojana che. tenI prarUpaNAmAM 'corasa ane kALA ghaDAnI jarUra paDavI' avA vyAvahArika prayojanonI apekSA ja nathI hotI. vAstavamAM saptabhaMgInA praNayanamAM AvAM vyAvahArika prayojanonI apekSA rAkhavAmAM 'saptabhaMgI, kramazaH A ja rIte nirUpaNa thAya, ane nirUpaNa sAte sAta bhAMgAnuM thAya' AvA keTalAka niyamo ja nathI sacavAtA. kAraNa ke vyavahAramA to jevA ghaDAnI jarUra paDI tevA ghaDA mATe pUchyuM ane jevo ghaDo hato tevo javAba ApI dIdho aTale vAta pUrI thai jAya che. saptabhaMgI- kharekhara prayojana jo vAstavika bodha gaNIo to ja A badhI prarUpaNA karavAnI rahe che. mATe, vyAvahArika prayojananA abhAve vAcyatAmAM trIjA bhaMgano abhAva ghaTAvavo bilkula vAjabI nathI. 3. 'ghaTapadavAcyo'sti na vA ?' jevA praznone vAcyatAviSayaka gaNI ja kevI rIte zakAya? kAraNa ke amAM ghaTapadavAcya dharmImAM astitvanI zaMkA che. vAcyatAne saMzayano viSaya banAvato prazna to Ama nirUpAya : 'ayaM ghaTapadavAcyo na vA ?' ane A praznane anulakSIne saptabhaMgI paNa Ama racAyaH 'syAdayaM ghaTapadavAcya eva, syAdayaM ghaTapadAvAcya eva, syAdayamavaktavya eva...' 1. vadhu sAcI rIte kahevU hoya to ama kahevAya ke ghaDAmAM ghaTapadano saMketagraha ko hoya.
Page #111
--------------------------------------------------------------------------
________________ maI 2011 105 have AmAM jene ghaTapadathI vAcya banAvIo che tene tyAre ja avaktavya kahevAnI vAta ja kyAM AvI ? vAstavamAM vyaMjanaparyAyane lagatI AcArya bhagavantane sammata bhaMgapraNAlImAM paNa 'syAdastyeva ghaTapadavAcyaH, syAnnA'styeva ghaTapadavAcyaH, syAdavaktavya eva ghaTapadavAcyaH....' arbu kathana karavAmAM trIjA bhAMgAmAM jene ghaTapadavAcya kahIo tene ja avaktavya kahevAmAM vAMdho zuM? jema bhinnatAnI saptabhaMgImAM avaktavyatva bhinnatAnA astitva-nAstitvane Azrita che, okatvanI saptabhaMgImAM okatvanA astitva-nAstitvane Azrita che, tema prastuta sthaLe astitvanA astitvanAstitvane Azrita che. to jemAM svaniSTha ane ghaTapadathI nirUpita vAcyatAnuM kathana karIo temAM ja astitvane Azrita avaktavyatAnuM kathana karIo to temAM virodha kyAM Avyo ? DhUMkamAM, A rIte paNa vyaMjanaparyAyamAM trIjA bhAMgAno abhAva ghaTAvavo sambhavita nathI. Ama, A gAthAno abhayazekharasUrijIo kalpelo bhAvArtha vAstavikatAthI ghaNo dUra che te samajI zakAya tevaM che.. have A gAthAnA tAtparyanI vicAraNA mATenA upalabdha sAdhanomAMthI oka ja vastu ApaNe jovAnI bAkI rahe che ane te che paM. zrIsukhalAlajI kRta sanmatitarka-vivecana. Ama to nayopadeza (-upA. zrIyazovijayajI) saptabhaMgIprabhA (-zrIvijayanemisUrijI) jevA granthomAM paNa A gAthA- vivaraNa maLe ja che. paNa te TIkAnAM vacanono anuvAdamAtra hovAthI TIkAnI carcAmAM ja tenI carcA paNa samAi jAya che. jo ke paM. zrIsukhalAlajIo kareluM A gAthArnu vivecana paNa TIkAne ja anusare che, tethI te vize vizeSathI carcA Avazyaka nathI ja. paNa A vivecanamAM (pR. 223) be vAto bahu mahattvanI cha : 1. A gAthA- vivecana lakhyA pachI tenA para teoo TippaNI karI che - "ahIM prastuta gAthAno je bhAva lakhyo che te ja granthakArane vivakSita che ke nahi me ghaNuM vicAryA chatAM nakkI karI zakAyuM nathI. TIkAkAra zrIabhayadevasUrio ane zrIyazovijayajI upAdhyAye paNa A gAthAno artha cokkasa nathI lakhyo. temaNe paNa mAtra kalpanAo doDAvI che. mATe vicArakoo paramparA jANavA prayatnazIla thaq."
Page #112
--------------------------------------------------------------------------
________________ anusandhAna-55 2. savikalpa ane nirvikalpanI oka navI ja vibhAvanA teoo raz2a karI che. A vibhAvanA spaSTataH arthaparyAya-vyaMjanaparyAyane sambandhita A samagra prakaraNane, arthaparyAya aTale arthanaya ane vyaMjanaparyAya oTale zabdanaya -oma TIkAsammata arthane badale, arthaparyAya aTale alpakAlIna paryAya ane vyaMjanaparyAya aTale dIrghakAlIna paryAya -ovA pracalita arthanA sandarbha mUlavavAne AbhArI che. A vibhAvanA che - "puruSazabdano vyaMjanaparyAya' puruSatva ane ghaTazabdano ghaTatva o banne sadRzaparyAyapravAharUpe oka oka hovAthI nivikalpasAmAnyarUpa cha; ane dara kSaNe navA navA utpanna thatA paryAya dvArA bhinna thatA hovAthI savikalpa- vizeSarUpa paNa che.3" A vibhAvanAne AdhAre jo ApaNe thoDoka vadhu vicAra karIo to kadAca zrIsiddhasenasUrijInA A gAthA racavA pAchaLanA hArdane pAmI zakIo paryAya be prakAranA saMbhave che. oka to dravya, ane tenA mULabhUta guNonI parAvRttimAM nimitta bananArI pariNAmaparamparAno je antima avibhAjya aMza hoya 1. vAstavamAM vyaMjanaparyAya arthano- arthaniSTha ja hoya che, zabdano nahIM. zabdathI to o nirUpita __thAya che. 2. vAstavamA nirvikalpano artha vizeSa ane savikalpano artha sAmAnya thAya che. vAdamahArNavamAM paNa oma ja che. 3. A pachI teoo vyaMjanaparyAyamAM avaktavyabhAMgo kema na Ave tenuM kAraNa AvaM darzAvyu cha - "o banne paryAyo (-puruSatva ane ghaTatva) savikalpa-nirvikalparUpa hovA chatAM avaktavya nathI. kAraNa ke te paryAyo anukrame puruSa ane ghaTazabda dvArA kahevAtA hovAthI vaktavya che. parantu dara kSaNe utpAda ane vinAza pAmatA avA je zabdanirapekSa arthaparyAyo che, temAM to avaktavya Adi bhaMgo paNa ghaTAvI zakAya." arthaparyAyo, astitva zabdasApekSa nathI, tethI temane zabdathI avAcya kahIo to vAMdho na Ave. paNa vyaMjanaparyAyogeM astitva zabdasApekSa hovAthI temane jo avaktavyazabdathI avAcya kahIo to temAM spaSTa virodha che - avo A vidhAnano bhAva che. paNa A kAraNa aTale upekSaNIya bane che ke avaktavyabhaMgamAM je dharma vize ApaNe vicAraNA karI rahyA chIo te dharmanuM avaktavyatva pratipAdita thatuM ja nathI, paNa o dharmanuM onA astitva-nAstitva bannenI poSaka apekSAone Azraye, je svarUpa racAya che, o svarUpa, avaktavyatva pratipAdita thAya che. ane bhaMgaracanAmAM praNAlIne anusarI dharmIne dharmanA svarUpathI uparakta karI rajU karavAmAM Avato hovAthI (jemake raktatvanA astitvanA pratipAdana vakhate - 'syAd ghaTo raktaH', nAstitvanA - 'syAd ghaTo'raktaH') dharmIno ja avaktavya tarIke upanyAsa thAya che. (jemake raktatvanA avaktavyasvarUpa vakhate - 'syAd ghaTo'vaktavyaH').
Page #113
--------------------------------------------------------------------------
________________ maI 2011 che te, vAstavika paryAya che. A paryAyo aka kSaNamAM ja vartanArA hoya che ane atisUkSma hoya che. tethI chadmastha jIvo mATe te pratyakSajJAna ke vyavahAranA viSaya banatA nathI.1 A paryAyone zAstrIya paribhASA mujaba 'arthaparyAya' kahevAmAM Ave che. je paryAyo arthabhUta- vAstavika che tevA paryAyo te arthaparyAya athavA arthavastu para AdhArita paryAyo te arthaparyAya - Avo bhAva atre saMbhavI zake. alpakAlIna paryAya te arthaparyAya' ke bhUta-bhaviSyanA saMsparzathI rahita paryAya te arthaparyAya ke RjusUtranayanA viSayabhUta paryAya te arthaparyAya AvI arthaparyAyanI vyAkhyAo uparano ja bhAva darzAve che. A uparAnta, vyaMjanaparyAya ke jenI oLakhANa AgaLa karAvAze, tevA oka vyaMjanaparyAya antargata saMbhavatA vyaMjanaparyAyone paNa arthaparyAya kahevAya che. 5 a ja rIte koI paNa vyaMjanaparyAyane ApaNe arthaniSTha paryAya tarIke joio to amAM paNa arthaparyAya zabdano vyapadeza thAya che. A ananta arthaparyAyonI paramparAmAM je paryAyo paraspara atyadhika samAnatA dharAvatA hoya ane oka dravyanA koi oka ja pariNAma (jemake AtmAnA gatipariNAma, sthitipariNAma va.) ke oka ja guNanI (jemake AtmAnA jJAna, darzana, cAritra vagere) pariNatidhArAmAM samAviSTa thatA hoya; te paryAyono samUha aka svatantraparyAyarUpe vyakta thAya che temaja te rUpe chadmasthajIvanA pratyakSano viSaya ane zabdathI vyavahArya paNa bane che. AvA paryAyasamUhAtmaka paryAyo 'vyaMjanaparyAya' gaNAya che. ApaNe oka udAharaNa joio. yauvana a 6 puruSadravyano paryAya che. A yauvana oTale zuM ? bIjuM kazuM nahIM, oka vyaktinI 1. 'te kSaNamAM vartatuM rUpa' avAM vacano dvArA A arthaparyAyono paNa vyavahAra thai zake che, paNa mukhyataH ApaNe jeono paryAya tarIke vyavahAra karIo chIo te A arthaparyAyo nathI hotA oTale ahIM arthaparyAyo vyavahArano viSaya nathI banatA oma lakhyuM che. 2. sUkSmavartamAnakAlavartI arthaparyAya, jima ghaTanaiM tattatkSaNavartI paryAya - dravya.rA.sta. - 14.1 3. bhUtabhaviSyatattvasaMsparzarahitaM vartamAnakAlAvacchinnaM vastusvarUpaM cA'rthaparyAyaH - jainatarkabhASA 107 - pR. 22 / 4. RjusUtrAdezaiM kSaNapariNata je abhyantara paryAya te arthaparyAya 5. je jehathI alpakAlavartI paryAya, te tehathI alpatvavivakSAI azuddha arthaparyAya kahavA. zuddha dravya. rA. sta. - 14.5 - dravya. rA. sta. - 14.5 6. vAstavamAM puruSa ne Atmadravyano vyaMjanaparyAya che, chatAM paNa temAM dravyatvano upacAra karIne tene dravya kahevAmAM Ave che. juo pR. 84 - Ti. 1. koI paNa vyaMjanaparyAya dravya tarIkeupacarita thai zake che.
Page #114
--------------------------------------------------------------------------
________________ 108 anusandhAna-55 lagabhaga 20 thI 45 varSa sudhInI vividha avasthAono samUha ja yauvana che. A avasthAo vAstavamAM paraspara bhinna che, chatAM paNa mahadaMze samAnatA dharAvatI hovAthI ane aeka vyaktinI vayaHpariNAmanI santatimAM samAviSTa thatI hovAthI, teono samUha racAya che. A samUhane ApaNe svatantra oka avasthA tarIke kalpI 'yauvana' aq nAma ApIo chIo. Ama yauvana vyaMjanaparyAya che. ___AvA paryAyo 'vyaMjanaparyAya' kema kahevAya te 'yauvana' paryAyanA AdhAre ja samajIo. A paryAya jeTalI avasthAonA samUharUpa che, o saghaLI avasthAomAM vartatuM sAdRzya A avasthAono samUha racavAmAM bhale nimitta banatuM hoya, paNa o tamAma avasthAone oka dore parovanAra- omane sAMkaLanAra to A tamAma avasthAomAM thato yauvana-zabdano vyavahAra ja che. matalaba ke AvA samAna paryAyonA jUthano oka svatantra paryAya tarIke bodha-vyavahAra thAya, temAM zabda ja mukhya bhAga bhajave che. mATe AvA vyaMjana- zabda para Azrita paryAyo vyaMjanaparyAya kahevAya che. DhUMkamAM, anantaparyAyonI paramparAmAM jeTalo sadRzapariNAmapravAha oka zabda ke samAnArthI zabdono vAcya banI vyavahArya thAya che, teTalo pariNAmapravAha ja vyaMjanaparyAya kahevAya che. ApaNe jene paryAya tarIke oLakhIo chIo te puruSatva, ghaTatva va. sAmAnyataH vyaMjanaparyAyo ja hoya che. zAstromAM 'arthakriyAkAraka paryAya te vyaMjanaparyAya, traikAlika paryAya te vyaMjanaparyAya, sadRza paryAya te vyaMjanaparyAya' AvI je vyaMjanaparyAyanI vyAkhyAo maLe che, te uparano ja bhAva darzAve che. parantu upAdhyAyajI bhagavante vyaMjanaparyAyanI oLakhANa 'ghaTakumbhAdizabdavAcyatA'5 tarIke ApI che te sambandhe zuM samajavU te prazna che. kAraNa ke zabdanirUpitavAcyatA ane sadRzapariNAmapravAha be bahu judI vastu che, to bannene vyaMjanaparyAya samajavA ? 1. oka vyaMjanaparyAyanI antargata nAnA-nAnA ghaNA vyaMjanaparyAyo samAyelA hoya tevU paNa bane. jemake manuSyatvanI antargata bAlatva, yuvatva, vRddhatva va. bAlatvanI antargata stanandhayatva, upanayanasaMskArayogyatva va. 2. pravRttinivRttinibandhanArthakriyAkAritvopalakSito vyaJjanaparyAyaH - jainatarkabhASA pR. 22 / 3. je jehano trikAlasparzI paryAya te tehano vyaMjanaparyAya - dravya.rA.sta.- 14.1 4. ye'pi sadRzaparyAyAste'pi sadravyapRthivyAdivacanapratipAdyA vyaJjanaparyAyAH - anekAntavyavasthA 5. vyaMjanaparyAya je ghaTakumbhAdizabdavAcyatA - dravya.rA.sta.- 4.13
Page #115
--------------------------------------------------------------------------
________________ maI 2011 109 AnuM samAdhAna Ama vicArI zakAya : navyanyAyamAM ghaTabhedanA abhAvane ghaTatvarUpa gaNavAmAM Ave che. kAraNa ke ghaTathI bhinnatA- ghaTabheda, ghaTa sivAyanA tamAma padArthomAM rahe che. tethI A bhedano abhAva phakta ghaTamAM ja maLe. ane tyAM ja ghaTatva paNa rahe che. Ama ghaTabhedAbhAva ane ghaTatva -be samaniyata dharmo che. arthAt jyAM ghaTatva che tyAM ja ghaTabhedAbhAva che ane jyAM ghaTatva nathI tyAM ghaTabhedAbhAva paNa nathI. have, navyanyAyamAM be samaniyata vastuone oka ja gaNavAmAM Ave che.1 ane te vAstavika paNa che, kAraNa ke jo o banne oka ja na hoya to aka sivAya paNa bIjI dekhAvI joio, paNa aq to dekhAtuM nathI. mATe samaniyata vastuone oka ja gaNavI joio.2 have, A ja vAta prastuta sandarbhamAM vicArIo to jyAM manuSya zabdathI vyavahArya avo sadRzapariNAmapravAha che tyAM ja manuSyazabdanirUpita vAcyatA che ane jyAM avo pariNAmapravAha nathI tyAM ovI vAcyatA paNa nathI. to A banne oka ja thayA. ane tethI sadRzapariNAmapravAharUpa vyaMjanaparyAyane zabdavAcyatA tarIke oLakhAvIo to koI doSa nathI. bAkI A rIte na vicArIo ane vyaMjanaparyAyane vAcyatArUpa ja gaNIo to amAM 'vyaMjanaparyAya bhinna-abhinna banne svarUpa dharAve che' o sanmativacananI saMgati karavI azakya che. sadRzapariNAmapravAharUpa vyaMjanaparyAya svatantra paryAyarUpe abhinna (oka) paNa che ane paryAyonA samUharUpa hovAthI bhAjya (-aneka) paNa che. tethI temAM ja sanmativacananI saMgati barAbara thAya che. have AvA arthaparyAya ane vyaMjanaparyAyane anulakSIne prastuta gAthAno bhAvArtha joio3 : koI paNa arthaparyAya tenA dharmImAM cokkasa dravya-kSetra-kAla ane bhAvanI apekSAo ja astitva dharAvato hoya che. tenA A ApekSika astitvano 1. dvau nau prakRtamarthaM gamayataH, matubantAd vihito bhAvaH prakRti bodhayati-AvI vyAkaraNanI paribhASAo paNa A ja bhAva dharAve che. 2. AtmAnA jJAna, darzana, caritra vagere paNa samaniyata dharmo che. to tene paNa oka ja gaNavA ? Avo prazna thavo saMbhavita che. paNa anuM samAdhAna o ja che ke A dharmo akabIjAthI svatantra utkarSa-apakarSa ane zaktio dharAve che tethI temane aeka gaNI zakAya nahIM. 3. sanmatikArane khudane arthaparyAya ane vyaMjanaparyAyanA uparokta artha ja sammata che te darzAvanAro zAstrapATha : "jema puruSazabdavAcya je janmAdimaraNakAlaparyanta oka anugata paryAya te puruSano vyaMjanaparyAya, sammatigranthai kahio chai. tathA bAlataruNAdi paryAya te arthaparyAya kahiA. tima sarvatra phalAvI levU. atra gAthA-purisammi purisasaddo0 (sanmati 1.32)"-dravya.rA.sta.-14.6
Page #116
--------------------------------------------------------------------------
________________ 110 anusandhAna-55 pUrNa bodha saptabhaMgImAM paryavasita thAya che. ane A sAte bhAMgAmAM dharma tarIke to te arthaparyAya mojUda hoya ja che. mATe A arthaparyAyanI prarUpaNA ApaNe sAta vikalpe karI zakIo. A ja vAta A gAthAnA pUrvArdhamAM kahevAI che- 'atthapajjAearthaparyAyamAM (-tene lagatI prarUpaNAmAM) evaM- upara darzAvelI rIte sattaviapposAta prakArano vayaNapaho- vacanamArga hoi- racAya che.' sadRzaparyAyapravAharUpa vyaMjanaparyAya svayaM zabdavAcya samUharUpe aka (-nirvikalpa') paNa che ane aneka paryAyonA samUharUpa hovAthI aneka (-savikalpa) paNa che. tethI ApaNe tenI prarUpaNA paNa be rIte karI zakIo : 1. vyaMjanaparyAyane tenA sAmAnyasvarUpe ja prarUpIo, tenA bhedo na varNavIo. A vakhate vyaMjanaparyAya-viSayaka vacanamArga nirvikalpa bane che. 2. vyaMjanaparyAyane tenA antargata AvelA paryAyAtmaka vikalpo sAthe varNavIo. jemake, puruSaparyAyanI prarUpaNA bAla, yuvAna, vRddha vagere bhedo sAthe karIo. to te vakhate vyaMjanaparyAyaviSayaka vacanamArga savikalpa bane che. A vyavasthAne anusarIne bhAMgA Ama racAya : 'syAdeka eva puruSaH, syAdaneka eva puruSaH' atre vyaMjanaparyAyaviSayaka prarUpaNAmAM savikalpa prarUpaNA ke nirvikalpa prarUpaNA oma be ja vikalpo saMbhavita che. trIjo koI mArga ja nathI.2 tethI temAM ApoApa trIjo bhAMgo racAto nathI.3 A ja vAta A gAthAnA uttarArdhamAM kahevAi cha : 'vaMjaNapajjAe- vyaMjanaparyAyamAM (-tadviSayaka prarUpaNAmAM), uNa- vaLI, saviyappo- vikalpo sahita ya- ane Nivviyappo- vikalpothI rahita (vacanamArga che.)' matalaba ke vyaMjanaparyAyanI prarUpaNA svatantra paryAyarUpe paNa karI zakAya athavA tene paryAyasamUharUpe paNa varNavI zakAya. atre varNavI tevI savikalpatva-nirvikalpatvanI prarUpaNA A pUrve 1.32 thI 1.35 gAthAmAM varNavAi che te A bhAvArthanI vAstavikatAno sabaLa purAvo che. vaLI, 1. nirvikalpa = nirbheda. gAthA 1.32mAM vikalpa zabda bheda arthamAM vaparAyo che. 2. savikalpa ane nirvikalpa ubhayanI prarUpaNA to pramANavAkya banI jAya ke jene bhaMga na kahevAya. tethI trIjo vikalpa nathI oma jaNAvyuM che. 3. arthaparyAyamAM je rIte pahelA be bhAMgA che, te rIte vyaMjanaparyAyamA karavAnA ja nathI. mATe arthaparyAyanI saptabhaMgIgata trIjo avaktavyano bhAMgo, vyaMjanaparyAyamAM thAya ke na thAya te vicAravAnI jarUra nathI.
Page #117
--------------------------------------------------------------------------
________________ maI 2011 111 A pramANe vicAravAmAM tarkajALathI dUra rahIne vAstavikatA sudhI pahoMcI zakAya che te paNa dhyAnArha che. ante, pUrva maharSio ane teonAM vacano pratye apAra AdarabhAva hovA chatAM atre omanAM vacanonI je vicAraNA karI che temAM oka ja samaja mukhya rahI che ke saptabhaMgI hetuvAda antargata Ave che ane hetuvAdamAM carcAnAM dvAra hamezAM khullAM ja rahe che. A samagra lakhANa vicAraNAtmaka che. A Ama ja hoya, Ama nahIM ja ovo koI Agraha nathI. banI zake ke pUrvamaharSionAM vacanonuM arthaghaTana darzAvelI rIta karatA judI rIte karavA- hoya. tethI A samagra vicAraNAmAM rahelI kSatio jo vidvajjano sUcavaze ane je vAto yogya jaNAya te paratve potAnI sammati jaNAvaze to teoo phakta mArA para ja nahIM, paNa nayavAdanA sarva jijJAsuo para upakAra ko gaNAze. sandarbhasUci sanmatitarka - vAdamahArNava-TIkA sAthe- gAthA 1.30-41, kartA- zrIsiddhasena divAkara, TIkA- zrIabhayadevasUri, saM.- paM. zrIsukhalAlajI, paM. zrIbecaradAsa dozI, pra.- RENSEN Book Co., Tokyo. sanmatitarkavivecana- pR. 222-223, kartA- paM. zrIsukhalAlajI, paM. zrIbecaradAsa dozI, pra.- gUjarAta vidyApITha, amadAvAda. anekAntavyavasthA (saTIka)-bhAga-2 pR. 246-256, kartA- upA. zrIyazovijayajI, TIkA- zrIvijayalAvaNyasUrijI, pra.- lAvaNyasUri jJAnamandira, boTAda. dravyaguNaparyAyarAsa-sastabaka - gAthA 4.13, 14.1-9, kartA- upA. zrIyazo vijayajI jainatarkabhASA (saTIka) - pR. 22, kartA- upA. zrIyazovijayajI, TIkA- paM. zrIsukhalAlajI, pra.- sarasvatI pustaka bhaNDAra, amadAvAda. nayarahasya - kartA- upA. zrIyazovijayajI / saptabhaGgIprabhA- kartA- zrIvijayanemisUrijI, saM.- kIrtitrayI, pra.- jainagranthaprakAzana samiti, khaMbhAta. saptabhaGgIviMzikA (savivecana) gAthA 15-19, kartA- zrIabhayazekharasUrijI, pra.- divyadarzana TrasTa, dhoLakA.
Page #118
--------------------------------------------------------------------------
________________ 112 anusandhAna-55 sanmatitarkanI prastuta viSayane sambandhita mULagAthAo davvaTThiyavattavvaM, savvaM savveNa NiccamaviyappaM / Araddho ya vibhAgo, pajjavavattavvamaggo ya // 1.29 // so uNa samAsao cciya, vaMjaNaNiao ya atthaNiao ya / atthagao ya abhiNNo, bhaiyavvo vaMjaNaviappo // 1.30 // egadaviyammi je attha-pajjayA vayaNapajjayA vA vi / tIyANAgayabhUyA, tAvaiyaM taM havai davvaM // 1.31 / / purisammi purisasaddo, jammAI maraNakAlapajjaMto / tassa u bAlAIyA, pajjavajoyA bahuviyappA // 1.32 / / atthi tti NivviyappaM, purisaM jo bhaNai purisakAlammi / so bAlAiviyappaM, na lahai tullaM va pAvejjA // 1.33 / / vaMjaNapajjAyassa u puriso, puriso tti Niccamaviyappo / bAlAiviyappaM puNa, pAsai se atthapajjAo // 1.34 / / saviyappa-NivviyappaM, iya purisaM jo bhaNejja aviyappaM / saviyappameva vA Ni-cchaeNa Na sa nicchio samae // 1.35 / / atyaMtarabhUehi ya, Niyaehi ya dohi samayamAIhiM / vayaNavisesAIyaM, davvamavattavvayaM paDai // 1.36 / / aha deso sabbhAve, deso'sabbhAvapajjave Niyao / naM daviyamatthi Natthi ya, AesavisesiyaM jamhA // 1.37 / / sabbhAve AiTTho, deso deso ya ubhayahA jassa / taM atthi avattavvaM, ca hoi daviaM viyappavasA // 1.38 / / AiTTho'sabbhAve, deso deso ya ubhayahA jassa / taM Natthi avattavvaM, ca hoi daviaM viyappavasA // 1.39 // sabbhAvAsabbhAve, deso deso ya ubhayahA jassa / taM atthi Natthi avatta-vvayaM ca daviyaM viyappavasA // 1.40 // evaM sattaviyappo, vayaNapaho hoi atthapajjAe / vaMjaNapajjAe uNa, saviyappo Nivviyappo ya // 1.41 / /
Page #119
--------------------------------------------------------------------------
________________ maI 2011 113 vAdamahArNava-TIkAgata prastuta gAthA- vivaraNa anyonyAparityAgavyavasthitasvarUpavAkyanayAnAM zuddhyazuddhivibhAgena saMgrahAdivyapadezamAsAdayatAM dravyArthikaparyAyArthikanayAveva mUlAdhAra iti pradarzanArthamAha evaM sattaviyappo vayaNapaho hoi atthapajjAe / vaMjaNapajjAe uNa saviyappo Nivviyappo ya // 41 // evaM ityantaroktaprakAreNa saptavikalpaH saptabhedaH vacanamArgo vacanapathaH bhavatyarthaparyAye arthanaye saGgraha-vyavahAra-RjusUtralakSaNe saptA'pyanantaroktA bhaGgakA bhavanti / tatra prathamaH saGgrahe sAmAnyagrAhiNi, 'nAsti' ityayaM tu vyavahAre vizeSagrAhiNi, RjusUtre tRtIyaH, caturthaH saGgraha-vyavahArayoH, paJcamaH saGgrahaRjusUtrayoH, SaSTho vyavahAra-RjusUtrayoH, saptamaH saGgraha-vyavahAra-RjusUtreSu / vyaJjanaparyAye zabdanaye savikalpaH prathame paryAyazabdavAcyatAvikalpasadbhAve'pyarthasyaikatvAt / dvitIya-tRtIyayonirvikalpaH dravyArthAt sAmAnyalakSaNAnnirgataparyAyAbhidhAyakatvAt samabhirUDhasya paryAyabhedabhinnArthatvAt evambhUtasyA'pi vivakSitakriyAkAlArthatvAt / liGga-saMjJA-kriyAbhedena bhinnasyaikazabdAvAcyatvAt zabdAdiSu tRtIyaH / prathama-dvitIyasaMyoge caturthaH, teSveva cA'nabhidheyasaMyoge paJcama-SaSTha-saptamA vacanamArgA bhavanti / athavA pradarzitasvarUpA saptabhaGgI saGgraha-vyavahAra-RjusUtreSvevA'rthanayeSu bhavatItyAha- evaM sattaviyappo ityAdigAthAm / asyAstAtparyArthaH ____ arthanaya eva sapta bhaGgAH, zabdAdiSu tu triSu nayeSu prathama-dvitIyAveva bhaGgau / yo hyarthamAzritya vaktRsthaH saGgraha-vyavahAra-RjusUtrAkhyaH pratyayaH prAdurbhavati so'rthanayaH, arthavazena tadutpatteH, arthaM pradhAnatayAsau vyavasthApayatIti kRtvA, zabdaM tu svaprabhavamupasarjanatayA vyavasthApayati, tatprayogasya parArthatvAt / yastu zrotari tacchabdazravaNAdudgacchati zabda-samabhirUDha-evaMbhUtAkhyaH pratyayastasya zabdaH pradhAnaM, tadvazena tadutpatteH, arthastUpasarjanaM, tadutpattAvanimittatvAt, sa zabdanaya ucyate / tatra ca vacanamArgaH savikalpa-nirvikalpatayA dvividhaH- savikalpaM sAmAnyaM, nirvikalpaH paryAyaH, tadabhidhAnAd vacanamapi tathA vyapadizyate / tatra
Page #120
--------------------------------------------------------------------------
________________ 114 anusandhAna-55 zabda-samabhirUDhau saJjA-kriyAbhede'pyabhinnamarthaM pratipAdayata iti tadabhiprAyeNa savikalpo vacanamArgaH prathamabhaGgakarUpaH / evambhUtastu kriyAbhedAd bhinnamevA'rthaM tatkSaNe pratipAdayatIti nivikalpo dvitIyabhaGkakarUpastadvacanamArgaH / avaktavyabhaGgakastu vyaJjananaye na sambhavatyeva, yataH zrotrabhiprAyo vyaJjananayaH, sa ca zabdazravaNAdarthaM pratipadyate na zabdAzravaNAt, avaktavyaM tu zabdAbhAvaviSaya iti nA'vaktavyabhaGgakaH vyaJjanaparyAye sambhavatItyabhiprAyavatA vyaJjanaparyAye tu savikalpa-nirvikalpau prathamadvitIyAveva bhaGgAvabhihitAvAcAryeNa, 'tu'zabdasya gAthAyAmevakArArthatvAt // 41 // dravyaguNarAsa-stabakagata prastuta gAthA- vivaraNa ziSya pUchai chai- "jihAM 2 ja nayanA viSayanI vicAraNA hoi, tihAM oka oka gauNa-mukhyabhAvaI saptabhaMgI thAo. paNi jihAM pradeza-prasthakAdi vicAraiM sAta cha pAMca pramukha nayanA, bhinna bhinna vicAra hoi, tihAM adhika bhaMga thAi, tivAraiM saptabhaMgIno niyama kima rahai ?" ___ guru kahai chai- "tihAM paNi oka nayArthano mukhyapaNaiM vidhi, bIjA sarvano niSedha, ima lei pratyekiM aneka saptabhaMgI kIjai". amhe to ima jANuM cha. "sakalanayArtha-pratipAdakatAtparyAdadhikaraNavAkyaM pramANavAkyam" o lakSaNa leinaiM, tehave ThAme- syAtkAralAMchita sakalanayArthasamuhAlaMbana oka bhaMgai paNi niSedha nathI. je mATi vyaMjanaparyAyanai ThAmi 2 bhaMgaiM paNi arthasiddhi sammatinaiM viSaI dekhADI chai. tathA ca tadgAthA evaM sattaviappo, vayaNapaho hoi atthapajjAe / vaMjaNapajjAe puNa, saviappo Nivviappo ya // 1.41 // ahano artha- evaM- pUrvokta prakArai, saptavikalpa- saptaprakAra vacanapathasaptabhaMgIrUpa vacanamArga te arthaparyAya, astitva-nAstitvAdikanaI viSai hoi. vyaMjana paryAya je ghaTakumbhAdizabdavAcyatA, tehanaiM viSaI savikalpa- vidhirUpa, nirvikalpa- niSedharUpa me 2 ja bhAMgA hoi, paNi avaktavyAdi bhaMga na hoi,
Page #121
--------------------------------------------------------------------------
________________ maI 2011 115 je mATi avaktavya zabdaviSaya kahiiM to virodha thAi. athavA savikalpa zabda-samabhirUDha nayamataiM, anaiM nirvikalpa avambhUtanayamataiM, ima 2 bhaMga jANavA, arthanaya prathama 4 to vyaMjanaparyAya mAnai nahIM. te mATaI te nayanI ihAM pravRtti nathI. adhikuM anekAntavyavasthAthI jANavU. tadevamekatra viSaye pratisvamanekanayapratipattisthale syAtkAralAJchitatAvannayArthaprakArakasamUhAlambanabodhajanaka eka eva bhaGga eSTavyaH, vyaJjanaparyAyasthale bhaGgadvayavad / yadi ca sarvatra saptabhaGgIniyama eva AzvAsaH, tadA-cAlanIyanyAyena tAvannayArthaniSedhabodhako dvitIyo'pi bhaGgaH tanmUlakAzcA'nye'pi tAvatkoTikAH paJca bhaGgAzca kalpanIyAH, itthameva nirAkAGkSasakalabhaGganirvAhAd, iti yuktaM pazyAmaH / o vicAra syAdvAdapaMDitaiM sUkSmabuddhiM cittamAMhi dhAravo // 4.13 / / zabdanayomAM avaktavyabhaGga kema nA maLe tenI anekAntavyavasthAgata carcA avaktavyabhaGgastu vyaJjananaye na sambhavatyeva, yataH zrotrabhiprAyo vyaJjananayaH, sa ca zabdazravaNAdarthaM pratipadyate, na zabdAzravaNAt, avaktavyaM tu zabdAbhAvaviSaya iti nA'vaktavyabhaGgako vyaJjanaparyAye sambhavatItyabhiprAyavatA 'vyaJjanaparyAye tu savikalpaka-nirvikalpau' prathama-dvitIyAveva bhaGgAvabhihitAvAcAryeNeti TIkAkRto vyAcakSate / ___ atra vaktari yat saptabhaGgyarthajJAnaM tanmAnasotprekSopanItapadArthasaMsargabhAnarUpaM, zrotari tu zAbdameva tat sambhavati, avaktavyaM tu na zabdaviSayaH kintu zabdAbhAvaviSaya iti yad vyaJjananayatAtparyamunnItaM tat kathaM saGgacchate ?, zabdAbhAvasyA'pramANatvena kasyA'pyarthasya tadaviSayatvAt, kathaJcinmate zabdAnupalabdheH zabdAbhAvaviSayapramANatve'pi tAM vinA tadviSayaM vilakSaNaM jJAnaM mA jani, avaktavyapadAd vaktavyatvAbhAvaviSayazAbdabodhotpattau kiM bAdhakam ? nahi bhAvaviSayaka eva zAbdabodho bhavati, na tvabhAvaviSayaka ityatra pramANamasti,
Page #122
--------------------------------------------------------------------------
________________ 116 anusandhAna-55 padajJAnAdikAryatAvacchedakakoTau bhAvazAbdatvapraveze gauravAt, 'ghaTo nAsti' ityAderghaTAbhAvAdibodhasya sArvajanInatvAcca / tatrApi naJa upasargavad dyotakatayA tAtparyagrAhakatvamAtrameva, ghaTapadasya ghaTapratiyogike lakSaNAdhrauvye'bhAvAntarbhAvenaiva tasyA yuktatvAditi cet ? na- 'na na ghaTa:' ityatraikasmAd ghaTapadAd ghaTatva - ghaTAbhAvAbhAvatvAbhyAmekadA zaktilakSaNAbhyAM bodhAsambhavena naJaH pRthakzaktikalpanAvazyakatvAd; dyotakatvapakSe'pi 'ghaTo nAsti' ityAdivAkyarItyaiva 'syAdavaktavyo ghaTaH' ityato'vaktavyatvabodhApratirodhAcca / tasmAnnA'yaM prAJjalaH panthAH / kintu kathaJcidavaktavyatvamiha 'ekapadajanyaprAtisvikadharmadvayAvacchinnaviSayakazAbdabodhAviSayatvam' / tadbodhanaM tvarthanaye mAnasotprekSopasthita-khaNDazaHprasiddhapadArthAsaMsargAgrahamAtrAt kathaJcitsaMsargagrahAd vA sambhavati / vyaJjananaye tu tanna sambhavati, 'asato Natthi Niseho' ityAdi bhASyakRdvacanAduktaviziSTapratiyogino'siddhyA tadabhAvasyA'pyasiddhatvAt padArthamaryAdayA vAkyArthamaryAdayA vA bodhayitumazakyatvAt / na ca syAtpadasamabhivyAhRtAvaktavyapadAt prakRte khaNDazaH zaktyA bodhaH sambhavati, ekapadArthayoH parasparamanvayabodhasyA'vyutpannatvAt, anyathA haripadAdupasthitayoH siMha-kRSNayorAdhArAdheyabhAvasambandhenA'nvayabodhaprasaGgAditi sUkSmekSikAmanusaratA vyaJjanananayena prakRte naJvyatyAsAdekapadAjanitaprAtisvikadharmadvayAvacchinnaviSayakazAbdabodhaviSayatvaM syAdavaktavyatvaM vAcyaM tacca bhaGgadvayArthamAdAya paryavasyatIti vyaJjananaye dvAveva bhaGgAviti vyAkhyAtRtAtparyaM suSThu ghaTAmaTATyate / dezakRtazcaturthabhaGgastu vyaJjananayena zuddhena dezyatirikta- dezAbhAvAdeva nodbhAvanArha iti vibhAvanIyaM sudhIbhiH //
Page #123
--------------------------------------------------------------------------
________________ maI 2011 117 bhAratIya hastapatonAM sUcipatro : autihAsika pariprekSyamAM vivecanAtmaka abhyAsa maNibhAI prajApati 1. prastAvanA : prAcIna-madhyakAlIna hastapratonI saMkhyAnI dRSTi bhAratanI vizvanA sauthI samRddha dezomAM gaNanA karavAmAM Ave che. A hastaprato bhAratanI sAMskRtika dharohara che, ke jemAM prAcIna - madhyakAlIna yugamAM bhArate sAhitya, dharma-darzana, vijJAna, kalA vagere kSetre meLavela siddhionuM darzana thAya che. bisvAsa ane prajApatinA sarvekSaNa anusAra bhAratamAM 50 lAkhathI adhika hastaprato prApta che. A paikI aMdAjita 67% saMskRta, prAkRta, pAli, 25% Adhunika bhAratIya bhASAonI ane 8% arebika, parziyana vagere hastaprato che. A badhI hastaprato jJAnavizvanA vividha viSayomAM bhAratanI vividha prAcIna ane Adhunika bhASAo jema ke saMskRta, prAkRta, pAli, hindI, baMgALI, gujarAtI, uDiyA, marAThI, kannaDa, tamila, malayAlama, telugu, paMjAbI, kAzmirI, urdU vageremAM ane vividha lipiomAM udA. tarIke devanAgarI, zAradA, baMgALI, grantha, gurumukhI, gujarAtI, kannaDa, malayAlama vageremAM ane vividha mAdhyamomAM jema ke bhojapatra, tADapatra, kAgaLa, kApaDa vagere upara lakhAyelI che. A badhI hastaprato vividha prakAranI sArvajanika, sarakArI, sAmAjika-dhArmika saMsthAo ane aMgata mAlikInA saMgrahomAM saMgRhIta che. bhAratIya hastaprato bhArata uparAnta videzonAM vividha prakAranAM granthAlayomAM paNa saMgRhIta che. A paikI aMdAjita 60,000 jeTalI hastaprato yuropa ane amerikAmAM ane 1,50,000 jeTalI hastaprato pAkistAna, bAMglAdeza, nepALa, zrIlaMkA, tibeTa, cIna, jApAna vagere dezomAM saMgrahAyelI che. 1 2. hastaprata sUcikaraNanI vibhAvanA : sAmAnyata: sUcikaraNa (Cataloguing )no mULabhUta hetu koI aka granthAlayamAM koI oka kartA ke koI oka zIrSaka ke koI oka viSaya ThaLanuM pustaka prApya che ke kema te jANavAno rahyo che. hastaprata saMgraha kakSamAM
Page #124
--------------------------------------------------------------------------
________________ 118 anusandhAna-55 upabhoktAne pravezanI anumati ApavAmAM AvatI na hovAthI rubarumAM AvanArAoo temaja dUranA upabhoktAoo icchita hastapratanI pasaMdagI karavA mATe sUcipatrano AdhAra levAno hovAthI vividha prakAranA upabhoktAonI mAMga saMtoSI zake te rIte taiyAra karavU jarurI banI rahe che. mudrita pustakanI tulanAme hastapratanI keTalIka AgavI khAsiyato che ke je koI hastapratanI zodha mATe mahattvapUrNa ghaTaka tarIkenI bhUmikA adA karatA hovAthI hastapratonuM sUcikaraNa karatAM pratyeka ghaTakane dhyAne levo jarUrI banI rahe che. koI aMka hastapratanA kartA, zIrSaka ke viSaya uparAnta TIkAkAra, bhASA, hastaprata lekhana- mAdhyama, hastapratanuM mApa, lekhana-samaya, pUrNa ke apUrNa, hastapratanI sthiti, lipi, lipikartA, Adi-anta ane prazasti vagere bAbatono hastapratanA sUcikaraNamA samAveza karavo joio. Ricci ane Wilsono hastaprata sUcikaraNanA hetuo darzAvatAM Frezje To "To provide descriptions complete enough to identify each manuscript for all time, avoiding thereby all possible confusion with others copies of the same text, and providing adequate data for serch if the manuscript be lost or stolen."R saMkSepamA pratyeka hastapratanI AgavI vizeSatAone dhyAne letAM sUcikAre oka ja kartAnI eka ja kRtinI akathI vadhu nakalonU sUcikaraNa karatAM pratyeka nakala oka bIjAthI alaga rIte oLakhI zakAya te rIte hastaprata sambandhI vividha vigatono samAveza karI tenI noMdha karavI joio. mudrita pustakanA kissAmAM koI oka ja kartAnI koI oka kRtinI koI aka AvRttinI badhI nakalo samAna hoya che, parantu hastapratanA kissAmAM A bAbata zakya nathI. oka ja kRtinI nakalo lipi, lekhanakalA, lipikAra, lekhanasamaya, lekhana-mAdhyama, sacitratA, kSepaka, hoziyAmAM noMdho, hastapratanA sthAnAntaraNono itihAsa, lahiyAnI prazasti vagerenI draSTio oka bIjAthI svAbhAvika rIte ja bhinna hoya che, je dhyAne levU rahyu. __sAmAnyataH hastapratonAM sUcipatro (Catalogue) kRti oLakhanArAone dhyAne laine taiyAra karavAmAM Ave che. arthAt kRti khoLanArAonI jarUriyAto pUrI pADe tevAM hoya che. paraMtu te dhyAne levU rahyu ke hastapratonAM sUcipatro
Page #125
--------------------------------------------------------------------------
________________ maI 2011 citrakAro, citrakalAnA itihAsakAro, lipivettAo, lekhanakalAnA mAdhyamamAM rasa dharAvanArAo vagerene paNa khapamA lAgI zake che. A badhAonI jarUriyAto saMtoSe te rIte taiyAra karavAM joio. arthAt hastapratanA sUcipatramAM koI hastapratamAM citro ApavAmAM AvyAM hoya to temAM vAparavAmAM AvelA raMgo, citranuM mApa, citrano viSaya, citrakAra, nAma, lipikalAnI draSTile hastaprata mahattvapUrNa hoya to tenI noMdha, akathI vadhu lahiyAo dvArA lakhavAmAM AvI hoya to tenI vigato, bAMdhaNI vagere bAbatonI noMdha karavI joio2. 3. hastaprata sUcikaraNa ane sUcipatrono udbhava ane vikAsa : bhAratIya ane vaizvika pariprekSyamAM : sUcipatrono udbhava tapAsatAM pUrve bhAratamAM lekhanakalAno vikAsa ane granthAlayonI sthApanA kyArathI zaru thaI te tarapha dRSTipAta karavo jarUrI banI rahe che. bhAratamA sindhu saMskRti I.sa.pUrve 3200-2800nA samayagALAmAM vikasI haze tema mAnavAmAM Ave che. A samayagALA daramyAna lekhanakaLAno vikAsa keTalA aMze thayo haze te aMge Aja sudhI khAsa AdhAro prApta thayA nathI. citrAtmaka lekhananI chApo ke mudrAo prApta thaI che, je 417 jeTalAM cihno dharAve che.4 A lipi paNa ukelI zakAI nathI. bIjI bAju I.sa.pUrve pAMcamI zatAbdI ane tyArabAda racAyelA vividha grantho jemake aSTAdhyAyI, kauTilya arthazAstra, lalitavistara, vinayapiTaka vageremA lekhanakalA ane pracalita lipio vizenA ullekho jovA maLe che. bhAratamA pravartamAna samayamA prAcInatama jJAta lekhanakalAno namUno aTale azokanA zilAlekho (I.sa.pUrve 273-232). joke A zilAlekho pUrve bhAratamA pracalita lekhanakalAnA keTalAka avazeSo prApta thayA che, jemake I.sa.pUrve 487-483no piprahavAmAMthI mATInA vAsaNa uparano abhilekha, I.sa.pUrve 4thI sadIno orAna sikko tathA sohagaura (ji. gorakhapura)- tAmrapatra. pro. ghoSAlakara zAstrI vagere vidvAno bhAratamAM lekhanakaLAno udbhava Isa.pUrva 8mI zatAbdI mAne che. bhAratamAM lekhanakalAno vikAsa khUba moDo thavA pAchaLanAM mukhya kAraNo paikI mukhastha zikSaNa praNAlI, dharmagranthonuM lekhana na karavAnI prathA vagere kAraNo javAbadAra gaNAvI zakAya. jyAre ijiptanI saMskRtimAM I.sa.pUrva 1800 ke te pUrvenA lekhanakaLAnA namUnAo prApta che.5
Page #126
--------------------------------------------------------------------------
________________ 120 anusandhAna-55 lekhanakalAnA prArambha aMge koI AdhArabhUta mAhitI prApta nathI tevA saMjogomAM paheluM pustaka kayuM lakhAyuM haze ane tyArabAda prathama granthAlaya kyAM zaru karavAmAM AvyuM haze te sambandhI ApaNI pAse koI ja mAhitI Aje upalabdha nathI. granthAlaya ke granthAlayo zaru thayA pachI paNa te granthAlayonAM sUcipatro (Catalogues) kevA svarUpamAM taiyAra karavAmAM AvyAM haze te paNa oka zodhano viSaya banI rahe che. kAraNa ke prAcInatama jJAta upalabdha sUcipatra o koI ajJAta sUcikartA dvArA sampAdita "bRhaTippanikAnAmaprAcInajainagranthasUci" che ke jeno racanAkALa I.sa. 1383 che. A sUcipatramA vaNita 653 hastaprato viSayAnusAra goThavavAmAM AvI che ane pratyeka kRtinA kartA, lekhaka, lekhanasamaya ane patrasaMkhyA sambandhI mAhitI ApavAmAM AvI che. A sUcipatra paNa koI oka bhaNDAranI pratotuM nathI. paraMtu temAM pATaNa, khaMbhAta ane bharucanA bhaNDAronI pratonI mAhitI ApavAmAM AvI che. A sUcipatra- sampAdana muni jinavijayajI dvArA karavAmAM AvyuM che, je 'jaina sAhitya saMzodhaka'nA pustaka 1 aMka 2mAM mudrita karavAmAM AvyuM che. A ja sUcipatra, svatantra punaHmudraNa tAjetaramAM ja muni pradyumnavijayajIo karAvyuM che. prAcIna bhAratamAM takSazIlA, valabhI, nAlaMdA, vikramazIlA vagere vizvavidyAlayo ane tenAM granthAlayo sambandhI bhAratIya ane videzI srotomA ullekho jovA maLe che. paraMtu, A granthAlayonAM sUcipatro ke tenA vyavasthApana sambandhI koI ja mAhitI prApta nathI. bhArata hastapratonI dRSTile sauthI dhanika deza, parantu hastapratavidyA vize oka paNa svatantra grantha racAyo hoya tevU jANamAM nathI. hA, lahiyAonI puSpikAomAM hastaprata saMrakSaNa sambandhI keTalIka mAhitI ApavAmAM AvI che ane keTalAka TIkAkAro o pAThasampAdana vize thoDIka carcAo karI che. udA. tarIke mahAbhAratanA TIkAkAra nIlakaNTha caturdhare potAnI bhAvadIpa TIkAnA prArambhamAM ja A sambandhI ThIka ThIka carcA karI che. A uparAnta AnandatIrthe 'mahAbhAratatAtparyanirNaya' mAM, niruktavyAkhyAkAra devarAja vagereo A sambandhI prasaMgocita ullekho karyA che.6 jo ke lekha, dastAveja vagere lakhavA sambandhI grantho 'lekhapaddhati' (saMpA. sI.DI.dalAla, gAyakavADa orionTala sirijha) ane 'lekhapaMcAzikA' grantho prApta che. sUcipatro ane sUcikaraNa sambandhI granthonI prAptino abhAva temaja te sambandhI ullekhono abhAva dhyAne letAM sahaja prazna udbhave ke prAcIna bhAratamAM A kalAno vikAsa
Page #127
--------------------------------------------------------------------------
________________ maI 2011 thayo haze ke kema ? kAraNa ke 14mI sadI bAdanI paNa je sUcio upalabdha che te saraLa yAdIo samAna che. udA. tarIke 17mI sadInA banArasanA paNDita sarvavidyAnidhAna kavindrAcAryanuM sUcipatra (saMpA. Ara.o. zAstrI, gA. o. si. 17, 1921), muni puNyavijayajIo zodhela jesalameranA jJAnabhaNDAranI I.sa. 1752nI TIpa- sUci, DaoN. ke.vI. zarmA (aDiyAra) a temanA lekha 'Manuscripts Repositories in Kerala' mAM madhyakAlIna samayanAM hastapratonAM keTalAMka sUcipatro kerAlA yunivarsiTI menyuskripTsa lAIbrerImAM upalabdha che tenI vigato sAthe carcA karI che. 121 bhAratamAM pAcIna-madhyayugIna samayanAM nahivata mAtrAmAM prApta sUcipatronA AdhAre mallinAthI sUtra 'nA'mUlaM likhyate kiJcit'ne dhyAne laI noMdhavuM rahyuM ke bhArate A samaya daramyAna hastapratonA sUcikaraNa kSetre koi noMdhapAtra pragati karI nahIM hoya tema pratIta thAya che. Ama chatAM, prastuta viSaya sandarbhe muni bhagavanta puNyavijayajI mahArAja sAhebano AzAvAda draSTavya banI rahe che : "prAcIna samayamAM jJAnabhaNDAronI TIpo oTale ke pustakanI yAdI kevA rUpamAM thatI haze a jANavAnuM ApaNI pAse khAsa kazuM ja sAdhana nathI; tema chatAM lagabhaga baso-traNaso varSa pahelAMnI je prAcIna TIpo jovAmAM AvI che se uparathI oTaluM anumAna thaI zake che ke AjakAla jevI vizada TIpo thAya che - arthAt amAM jema dAbaDAno naMbara, pratano naMbara, granthanAma, patrasaMkhyA, bhASA, kartA, racanAsaMvata, lekhanasaMvata, viSaya, granthanI laMbAI - pahoLAI vagerenI mAhitI ApavAmAM Ave che - tevI nahotI ja thatI. o TIpomAM mAtra dAbaDo, pratano naMbara, granthanAma, patrasaMkhyA ane koI koI vAra granthakAranuM nAma oTaluM ja noMdhavAmAM AvatuM. ahIM oka vAta spaSTa karavI ucita jaNAya che ke AjakAla jevI vizada TIpo thAya che tevI TIpo jUnA jamAnAmAM nahi ja thatI hoya athavA A jAno koIne sarvathA khyAla sarakhoye nahi hoya oma mAnavAne kazuM ja kAraNa nathI. 7 ApaNe sau jANIo chIo ke bhArata vizvanI prAcInatama 5 saMskRtio paikIno oka deza che. anya prAcIna saMskRtiomAM ane tyArabAda yuropamAM prastuta viSaya sandarbhe thayela vikAsa ane upalabdha pramANonA AdhAre bhAratamAM sUcikaraNa
Page #128
--------------------------------------------------------------------------
________________ 122 anusandhAna-55 kSetre nahivata pragati sandarbhe AgaLa upara noMdhela vidhAna karavA bAdhya tharbu paDe che. udA. tarIke vizvanuM I.sa. pUrve 2000- prAcInatama jJAta sUcipatra Nipper mAMthI maLI AvyuM che. A sUcipatra IMTo upara utkIrNa che, ke jemAM 62 kRtionI yAdI ApavAmAM AvI che. A paikI 24 kRtio sAhityanI che. IjiptamAM Nineveh zaheramAMthI I.sa.pUrve 650 AsapAsanA samayanI mATInI IMTo upara utkIrNa keTalIka sacio maLI Avela che, jemAM zIrSaka, katinI IMTonI saMkhyA, lahiyAnuM nAma, rAjAnI mudrA, prazasti vagere sambandhI mAhitI varNavela che. IjiptanA EDFUnA mandiranI divAlo upara I.sa.pUrve 300-200mAM utkIrNa sUcipatra maLI AvyuM che. elekjhAnDriyA lAIbrerInA vikhyAta sUcikAra Callimachus (250B.C.) dvArA 120 granthomAM pramukha viSayomAM vibhAjita vistRta sUcipatra taiyAra karavAmAM AvyuM hatuM tenA Aje keTalAka avazeSo ja upalabdha che. yuropamAM 5 thI 15mI sadI daramyAna dhArmika maTho zikSaNanAM kendro uparAnta hastapratonA utpAdana ane saMrakSaNanAM kendro hatAM. keTalAMka maThonAM upalabdha sUcipatro paikI 10mI sadInuM Carolingian Monastery, Lorsch nuM sUcipatra Aje prApya che ke je 'Not only the most comprehensive but also the most detailed catalog' gaNavAmAM Ave che.10 A sUcipatramA 600 hastapratone pramukha viSayo heThaLa vibhAjita karIne pratyeka kRtinuM zIrSaka, ajJAta zIrSakavALI kRtinA prArambhanA zabdo, pUrNa ke apUrNa vagere jhINI jhINI vigato dhyAnathI noMdhavAmAM AvI che. Theodor Gottlieb dvArA 9mI sadInAM 24, 10mI sadInAM 17, 11mI sadInAM 30 ane 12mI sadInAM 62 sUcipatronI yAdI taiyAra karavAmAM AvI che.11 Ama, A badhAM upalabdha pramANonA AdhAre spaSTa pratIta thAya che ke A badhA dezoo lekhanakalA ane sUcikalA kSetre bhAratanI tulanAo ghaNo sAro vikAsa sAdhyo hato. 4. hastapratonA sUcikaraNanI samasyAo : 4.1 ajJAtakartRtva ane samAnanAmadhArI kartAonI racanAo : ___ saMskRta-prAkRta-pAlimAM racAyelA ArSagrantho ane anya keTalIka sAhityika kRtio ajJAta-kartRtvavALI jovA maLe che. vizvavikhyAta tattvacintaka DaoN. rAdhAkRSNane noMdhyuM che ke bhagavadgItAno lekhaka koNa che te ame jANatA
Page #129
--------------------------------------------------------------------------
________________ maI 2011 nathI. madhyakAlIna samayamAM gujarAtImAM racAyela 'vasantavilAsa' paNa ajJAtakartRtvavALI kRti che. A prakAranI asaMkhya kRtionA kartRtvano prazna Aje paNa ukelI zakAyo nathI. A ja rIte keTalAka kartAo kRtimAM kartA tarIke potAnuM nAma darzAve che, paraMtu nAma sivAya anya koI mAhitI ApatA nathI. pariNAme samAnanAmadhArI kartAonI kRtionuM sUcikaraNa karatAM kayA kartAnA nAme A kRti noMdhavI te aka moTo prazna banI rahe che. kartA potAnA mAtApitA, janmasthaLa, samaya, potAnA guru ke AzrayadAtA rAjA vagereno ullekha kare to te kartAne saraLatAthI anya samAnanAmadhArI kartAothI alaga tAravI zakAya. prAcIna bhAratIya sarjakomAM A prakAranA autihAsika abhigamanA abhAvanA kAraNe keTalAka pAzcAttya ane bhAratIya vidvAno ' bhAratIyomAM autihAsika dRSTino abhAva che' tevAM mheNAM mAratAM khacakAtA nathI. A sambandhI Theodor Aufrecht se 'Catalogus Catalogorum'nA prathama khaNDamAM noMdhyuM che ke Lack of interest in historical truth in India is so great, that difficulties meet the enquirer at every stage. 123 4.2 Aropita kRtitva : arthAt attributed authorship se paNa oka moTI samasyA che udA. tarIke maharSi vedavyAsanA nAme asaMkhya kRtionuM kartRtva Aropita che. A badhI kRtiono sAco kartA koNa ? anyanA nAme potAnI kRti caDhAvavA pAchaLanI ghelachA pAchaLa be mukhya kAraNo javAbadAra che : prathama to prasiddha kartAnA nAme potAnI kRti prasiddhi pAmaze ane bIjuM nyochAvara bhAvanA. 4. 3 bhASA ane lipinI vaividhyatA : bhAratIya hastaprato anekavidha bhASAo ane lipiomAM lakhAyelI che. A badhI hastaprato bhASAnA sImADAo bahAranA saMgrahomAM paNa saMgRhIta hovAthI paraprAntIya bhASAjJAna ke lipijJAnanA abhAve A prakAranI hastaprato sUci thayA vagara paDI rahe che. sUcikAra badhI ja bhASAo ke lipio na paNa jANato hoya tyAre svAbhAvika che ke A prakAranI hastapratonuM sUcikaraNa karavuM kaThina bane che. udA. tarIke pATaNanA hemacandrAcArya jaina jJAnamandiramAM dakSiNa bhAratIya lipionI keTalIka pratonI sUci thaI zakI nathI.
Page #130
--------------------------------------------------------------------------
________________ 124 anusandhAna-55 4.4 guTakA ane mizra kRtio : ghaNIvAra oka ja pothImAM saLaMga aneka kartAnI nAnI-moTI racanAo lakhavAmAM AvatI hoya che. AvA kissAmA hastapratanuM dhyAnathI nirIkSaNa karyA sivAya phakta prArambhanI kRtinuM sUcikaraNa karIne anya pAnAM choDI devAmAM Ave to aneka kRtio sUci thayA vinAnI paDI rahe te zakyatA nakArI zakAya nahIM. pariNAme sUcikAre hastapratanA racanAvidhAnathI paricita rahevU joio. 'guTakA'mAM akathI adhika kartAonI akathI adhika kRtio hoya che. 'guTakA' sivAyanI anya hastapratomAM paNa kavacita oka ke okathI vadhu kartAonI kRtionuM lekhana thayeluM jovA maLe che.. 4.5 granthanAma pRSThano abhAva : ____ mudrita pustakanI jema hastapratanA kissAmAM granthanAma pRSThano abhAva hoya che. pariNAme kRtinuM zIrSaka, kartA, lekhana vagerenI mAhitI hastapratamAMthI zodhIne lakhavAnI rahe che. sAmAnya rIte granthAntenI prazastimAM A prakAranI vigato ApavAmAM Ave che. kvacita granthArambhe paNa A mAhitIno nirdeza karavAmAM Ave che. arthAt mudrita pustakamAM A mAhitI taiyAra maLI rahe che, jyAre hastapratanA kissAmA sUcikaraNa mATe jarUrI vigato zodhavAnI rahe che. 4.6 zIrSakano abhAva ane samAnanAmadhArI kRtio athavA aka kRtinAM anekanAma : kvacita ghaNI hastapratomAM tenA zIrSakano nirdeza jovA maLato nathI, to kvacita samAnanAmadhArI kRtionI bahulatA ke aka kRtinAM anekanAmonI samasyA sUcikaraNa mATe prazno pedA kare che. udAharaNa tarIke brahmasUtra vividha nAmothI oLakhAya che, jemake vedAntasUtra, vyAsasUtra, brahmamImAMsA, zArIrika mImAMsA, uttaramImAMsA vagere. 4.7 kSepako : kartAnI mULa kRtiomAM anyo dvArA karavAmAM AvatAM umeraNo - interpolation - thI mULa pATha zodhavo kaThina kArya banI jAya che. udA. tarIke mahAbhArata, purANo vagere koI oka kartAnA kRtitvavALI racanAo rahI ja nathI.
Page #131
--------------------------------------------------------------------------
________________ maI 2011 125 4.8 lekhanazailI : sUcikAra hastaprata-lekhanazailIthI anabhijJa hoya to paNa anekavidha samasyAo pedA karI zake che. udA. tarIke hastaprata lakhavAnI paddhatio jema ke dvipATha, tripATha, paMcapATha vagere. aTale ke mULa pATha kayo ane TIkA kaI che teno bheda pArakhatAM AvaDavU joio. kvacita pRSTha saMkhyA AMkaDAmAM na darzAvatAM saMjJAtmaka akSaromAM darzAvavAmAM Ave che. udA. tarIke sva 0=10, sti o=20, oka o=40, sva 0 0=100, sva sva la=115, aka 0 0=400 vagere. dhyAne levU ke A akSarAMko sIdhI lITImAM nahI paraMtu upara nIce lakhavAmAM Ave che. granthanI samApti thaye 'bhale mIDAM' ane anya cihnono prayoga, granthArambhanAM cihno, lekhanavarSa ke racanAvarSa darzAvavA zabdAMkono prayoga vagerethI sUcikAra suparicita hovo joIo. anyathA sUci bhUla bharelI banI rahe che. AgamaprabhAkara muni puNyavijayajIo 'bhAratIya jaina zramaNasaMskRti ane lekhanakaLA'mAM lekhanazailI vize vigate samajUti ApI che. ahIM noMdhela udAharaNo prastuta granthanA AdhAre ApelAM che. udA. tarIke bosTana myujhiyamamAM saMgRhIta aka pratamAM 'caMdragajarasadharA' zabdAMkonA mAdhyamathI vi.saM. 1681no nirdeza karavAmAM Avyo che. 4.9 chUTAM pAnAM : prAyaH hastapratonI bAMdhaNI karavAmAM AvatI na hovAthI te chUTAM pAna svarUpe jovA maLe che. pariNAme kavacita keTalAMka pAna oka-bIjAmAM bhaLI javAthI ke chUTAM paDI javAthI mULa kRti sAthe meLa besADavAmAM prazno pedA thAya che. ghaNAM bhaNDAromAM AvAM chUTAM pAnanI samasyA jovA maLe che. 4.10 sUcikAra mATe Avazyaka sAdhanika srotono abhAva : sUcikaraNa mATe vividha prakAranA sandarbhagrantho jemake vizvakozo, vAGmayasUcio, zabdakozo, lekhakakoza, nirdezikAo, vivaraNAtmaka sUcipatro vagere anivArya banI rahe che. jeno upayoga ocho thato jovA maLe che. saMskRta hastapratonA sUcikaraNa mATe 'New Catalogus Catalogorum' aeka mahattvapUrNa AdhAra srota che. paraMtu te pUrepUro taiyAra thayo nathI, temaja bIjI moTI samasyA o ke moTA granthAlayomAM paNa tenA keTalA khaNDo upalabdha haze te zodhaq
Page #132
--------------------------------------------------------------------------
________________ 126 anusandhAna-55 rahyaM. A uparAnta aMgrejI lekhako mATe meyarsa anDa meyarsanA lekhakakoza jevo saMskRtanA lekhako mATenA Comprehensive and exhaustive kozano abhAva che. 5. bhAratIya hastapratonuM sarvekSaNa ane sUcipatro : autihAsika pariprekSyamAM vizleSaNa : bhAratamAM porTagIjha pAdarIoo sau prathama govAmAM I.sa. 1556mAM prinTIMga presanI sthApanA karI hatI. paraMtu prAyaH 18mI sadI sudhI teno khAsa prabhAva jovA maLato nathI. gujarAtI bhASAnuM prathama jJAta pustaka cheka 1808mAM pragaTa thayuM hatuM. hastapratonA sarvekSaNa ane sUcipatronA prakAzana pravRttine nIce darzAvyA mujaba mukhya 4 tabakkAomAM vaheMcI zakAya. 1. prArambhikakALa (1739 thI 1868) 2. suvarNayuga (1869 thI 1900) 3. rASTrIya jAgRtikALa (1901 thI 1947) 4. svAtantryottarakALa (1947 thI Aja dina sudhI) 5.1 prArambhikakALa (1739 thI 1868) bhAratamAM prAcIna samayathI rAjA-mahArAjAo, dhArmika saMsthAo, vidyAlayo ane paNDitavarga potapotAnA aMgata hastaprata saMgraho dharAvatA hatA ane tenI sAmAnya sUcio paNa taiyAra karavAmAM AvatI hatI, jenAM pramANo Aje paNa upalabdha che. prastuta abhyAsamAM mAtra prakAzita hastaprata sUcipatro ane ahevAlone dhyAnamAM levAmAM AvyAM che. 287 bhAratIya hastaprato varNavatuM prathama sUcipatra perisamAMthI 1739mAM pragaTa thayuM hatuM, je A abhyAsatuM prArambha bindu che. A samayagALAnI sauthI moTI a~tihAsika ghaTanA bhAratamA prArambhamAM IsTa inDiyA kaMpanI, ane tyArabAda iMglenDanI rANI, zAsana sthapAyu. pariNAme rAjakIya ane anya parivartano uparAnta prastuta abhyAsa sAthe pratyakSa yA parokSa rIte prabhAvaka paribaLa te pAzcAttya Dhabe aMgrejI zikSaNa praNAlIno prArambha thavo. briTiza sanadI adhikArIoo bhAratIya bhASA-sAhityamAM rasa laine teno saghana abhyAsa karI pAzcAttya vidyAjagatane bhAratIya vidyAnI samRddhino paricaya karAvyo. baMgALAnI suprima korTanA nyAyAdhIza ane prakhara paurvAtyavida sara viliyama
Page #133
--------------------------------------------------------------------------
________________ maI 2011 127 jonsao I.sa. 1784mAM oziyATika sosAyaTInI kalakattAmA sthApanA karIne bhAratIya vidyAnA abhyAsa ane hastapratonA saMgraha mATe oka navI dizA ja kholI ApI. ane temaNe ja 'zAkuntala'no 1789mAM aMgrejI anuvAda ApIne saMskRta sAhityanA abhyAsano pAyo nAkhyo. A ja korTanA nyAyAdhiza sara robarTa cembarsa ke je 'a distinguished scholar of great and versatile culture' tarIke khyAtiprApta hatA temanA dvArA 800 jeTalI hastaprato akaThI karavAmAM AvI hatI, jenuM sUcipatra P. Rosan dvArA taiyAra thayu. A hastaprato bAdamAM barlina sTeTa lAIbrerI dvArA kharIdavAmAM AvI hatI. 8000 jeTalI hastaprato, nakazA, abhilekho vagereno sauthI moTo saMgraha madrAsa preseDensInA sarveyara janarala Colin Mackenzie (1796-1806) dvArA karavAmAM Avyo hato, A paikInI moTA bhAganI hastaprato vagere inDiyA ophisa lAIbrerI anDa rekarDasa, laMDana ane thoDIka madrAsa yunivarsiTImAM saMgRhIta che. sara viliyama jonsa dvArA paNa 59 hastapratono saMgraha karavAmAM Avyo hato. jemsa phrezara dvArA 1730-40 daramyAna gujarAtanA pravAsa daramyAna 165 arebika, paziyana, saMskRta vagerenI hastaprato kharIdavAmAM AvI hatI, jenI saraLa yAdI temaNe potAnI kRti History of Nadir Shah (1742) mAM pragaTa karI hatI. sambhavataH bhAratamAMthI yuropamAM lai javAmAM Avelo A prathama hastaprata saMgraha haze tema mAnavAmAM Ave che. samagratayA A samayagALA daramyAna 46 sUcipatro (51 khaNDo) pragaTa thayAM hatAM. A paikI bhAratamAthI 11 (15 khaNDo) ane videzomAMthI 35 (36 khaNDo) sUcipatro pragaTa thayAM hatAM. A samayagALAnuM sauthI vadhu noMdhapAtra ane zAstrIya sUcipatra balinanI impiriyala lAIbrerInI 1403 saMskRta-prAkRta hastapratonuM sUcipatra A. Weber (1853) dvArA sampAdita karavAmAM AvyuM hatuM, je hastapratonA bhautika varNana uparAnta, Adi-anta, TippaNa, keTalIka kRtionA vistRta utArAo ane 9 sUcio sahita taiyAra karavAmAM AveluM che. keTalAMka uttama sUcipatro paikI- A oka che. A ja prakAraceM bIjuM oka uttama sUcipatra Theodor Aufrecht (1859) dvArA Bodleian Library (Oxford University)nuM taiyAra karavAmAM AvyuM hatuM. bhAratamAMthI pragaTa thayelAM sUcipatro paikI sauthI prathama mekenjhI saMgrahanI 1568 hastapratotuM vargIkRta sUcipatra H.H. Wilsono taiyAra
Page #134
--------------------------------------------------------------------------
________________ 128 anusandhAna- 55 karela je 1828mAM kalakattAthI pragaTa thayuM hatuM. A ja saMgrahanI 160 tamilatelugu hastapratonuM William TaylornuM sUcipatra 1835mAM madrAsamAMthI be khaNDomAM pragaTa thayuM hatuM. tyAra bAda aziyATika sosAyaTI dvArA 3000 saMskRta ane 107 Adhunika bhAratIya bhASAonI hastapratonuM saMkSepamAM varNana karatuM vargIkRta ane koThAomAM vibhAjita sUcipatra 1838mAM prakAzita karavAmAM AvyuM. A 'sUcipustakam' mAM phorTa viliyama kaoNleja, aziyATika sosAyaTI ane kAzI saMskRta vidyAmandiranI hastaprato samAviSTa che. A sUcipatramAM koI prakAranI sUci (Index) ApavAmAM AvI nathI te tenI moTI maryAdA che. anya oka mahattvapUrNa sUcipatra vistRta noMdha ane sUcio sahitanuM GOML, Madras nuM 5515 hastaprato varNavatuM 1857 - 62 daramyAna 3 khaNDomAM prakAzita karavAmAM AvyuM hatuM. 5. 2 suvarNayuga (1869 thI 1900 ) aMgrejonuM bhAratamAM sAMskRtika kSetre sauthI moTuM mUlyavAna pradAna bhAratIya purAtattva sarvekSaNa vibhAganI sthApanA karI kalA - sthApatyonA saMrakSaNanuM ane bhAratIya hastapratonA sarvekSaNanuM kAma hAtha dharI vera - vikhera hastapratonA saMgraha, sarvekSaNa ane sUcipatro/ahevAlo taiyAra karavA kSetre rahyuM che. lAhora darabAranA pUrva mukhya paDita rAdhAkRSNanA hastapratonA sarvekSaNa ane sUcikaraNa sambandhI sUcanane dhyAna laI tatkAlIna gavarnara janarale A prastAvano tA. 3 navembara, 1868nA roja svIkAra karIne A hetusara ru. 24000 /- ane Mr. Stokes (Secretary of Legislative Council) se taiyAra karela hastapratonA saMgraha ane sUcikaraNanI yojanA maMjura karI hatI. Ama chatAM Mr. Stokes mantavya dharAvatA hatA ke sUcita keloga iMglenDamAM ja saMtoSakAraka rIte sampAdita thaI zake kAraNa ke "no native scholar possessed of the requisite learning, accuracy and persistent energy" ane vadhumAM, "no European scholar in India possessed of the requisite time, or who might not be more usefully employed in making original researches."12 32 varSano A samayagALo oka suvarNayuga samAna aTalA mATe gaNavAmAM Ave che ke samagra bhAratavarSamAM saMskRta-prAkRta bhASA sAhityanA pAzcAttya tathA bhAratIya pratibhAsampanna -
Page #135
--------------------------------------------------------------------------
________________ maI 2011 129 vidvAno A pravRttimAM joDAyA ane dezanA khUNe khUNethI pharI pharIne khAnagI ane saMsthAgata saMgraho rubarumAM tapAsIne ahevAlo taiyAra karyA. temanA abhyAsapravAsa daramyAna prApta thayela mahattvapUrNa hastapratonI vigato akaThI karI, je te presiDensIo mATe hastapratonI kharIdI karI, kavacita sUcanAtmaka to kavacita vistRta sUcipatro taiyAra karyAM. A samayagALA daramyAna pragaTa thayela sUcipatro/ahevAlo paikI baMgALa presiDensInA rAjA rAjendralAla mitrAo 240 khAnagI ke saMsthAgata saMgraho rubarumAM tapAsIne 4265 saMskRta hastaprato varNavatuM 11 khaNDonuM sUcipatra Notices of Sanskrit Manuscripts (1870-1895) taiyAra karyu. A paikInA pAchaLanA 2 khaNDo temanA avasAna bAda mahAmahopAdhyAya haraprasAda zAstrIle sampAdita karelA che. hastapratonA sUcikaraNa kSetranuM A oka sImAstambha samAna sUcipatra che. A uparAnta mitrAjIo anya mahattvapUrNa sUcipatro paikI bikAneranA mahArAjAnA aMgata saMgrahanI 1547 hastaprato, 1880mAM tathA oziyATika sosAyaTInuM 1877mAM taiyAra karyAM hatAM. baMgALa uparAnta paMjAba- kAzInAtha kunte (187882), northa-vesTa provinsisa (1874-86, 4400 hastaprato), avadhanuM jahona nesaphilDa (1875-79), ane kolina brAuniMga (1872-93, 5200 hastaprato), maisUra ane kUrganuM levisa rAisa (1884, 2944 hastaprato), dakSiNa bhAratanAM khAnagI saMgraho, gustAva oNparTa (1880-85, 18707 hastaprato) ane senTrala provinsanuM opha. kIlahorna (1874, 3800 hastaprato) ane bombe presiDensInuM jyorja buhalara, opha. kIlahorna, pITara pITarasana (1882-98), pro. bhaNDArakara (1879-91), kAthavaTe (1891-95) vagere dvArA sarvekSaNa hAtha dharavAmAM Avyu. noMdhaq ghaTe ke muMbai sarakAre prastuta yojanA pUrve 1866 thI DaoN. jyorja buhalara ane DaoN. mArTina haga dvArA saMskRta hastaprato, sarvekSaNa ane prApti, kArya zaru karyu hatuM. anya presiDensIonI tulanAo bombe presiDensI- kArya vadhu vyApaka ane gahana raDuM che. bhaNDArakara orionTala risarca insTiTyUTa, pUnAno vidvata saMgraha A sarvekSaNane AbhArI che. DaoN. buhalarao gujarAta uparAnta bombe presiDensI uparAnta rAjaputAnA, lAhora, dilhI, banArasa, ujjaina, kAzmIra vagere pradezomAM hastaprata khoja-pravAsa karyA hatA. DaoN. buhalaranA ahevAlo 'has
Page #136
--------------------------------------------------------------------------
________________ 130 anusandhAna-55 become almost a classic with Sanskritists, and has served as model for subsequent work in the field of the recovery of Sanskrit manuscripts and the presentation of the results in proper light.' gaNavAmAM AvyA hatA.13 10 varSa bAda bhAratanA samagra sarvekSaNa kAryanI samIkSA karavAmAM AvI tyAre bombe presiDensInA kAryane 'most satisfactory' 'highest satisfaction at what had already been effected, especially by Dr. Buhler and Dr. Keilhorn of Bombay.' tarIke navAjavAmAM Avela. jyAre samagra bhAratIya staranAM sarvekSaNa pariNAmone 'such as to warrant the prosecution of the search 14 tarIke oLakhAvela. muMbai sarakAra dvArA kharIdavAmAM AvelI hastaprato pAzcAttya ane bhAratIya vidvAno jemake Prof. Whitney (New Haven), Prof. Foucaux (Paris), Rajendralal Mitra (Calcutta) vagerene temanA upayoga arthe paNa pUrI pADavAmAM AvI hatI. arthAt hastapratono mAtra saMgraha na karatAM teno upayoga thAya tevo abhigama apanAvavAmAM Avyo. A uparAnta trivendramanA mahArAjAnI pelesa lAIbrerI, tAMjora saMgraha, banArasa saMskRta kaoNleja, mahArAjA alavarano saMgraha, gavarmenTa lAIbrerI, madrAsa vagerenAM sUcipatro taiyAra karavAmAM AvyAM. A badhAM sarvekSaNothI ghaNI badhI alabhya kRtio prakAzamAM AvI. pariNAmasvarUpe pAzcAttya vidvAno bhAratIya sAhityanI upalabdhiothI prabhAvita thayA ane bhAratIyavidyAno saghana abhyAsa karavA prerAyA. A samayagALA daramyAna prakAzita kula 154 sUcipatro paikI 83 videzomAMthI ane 71 bhAratamAthI pragaTa karavAmAM AvyAM hatAM. videzomAM prakAzita sUcipatro paikI inDiyA oNphisa lAibrerI enDa rekarDasa, laMDananA prathama khaNDanA 6 bhAga 1887 thI 1899 daramyAna pragaTa thayA, je- sampAdana Julius Eggeling dvArA karavAmAM AvyuM hatuM. pratyeka hastapratanA kartA, zIrSaka, TIkAkAra vagere bhautika mAhitI uparAnta hastapratanA pAThanA keTalAka aMzo, Adi-anta ane vivecanAtmaka noMdha dharAvatuM A sUcipatra hastapratonI prAcInatA, alabhyatA tathA zAstrIya sUcikaraNanI dRSTile ati mUlyavAna ane namUnedAra che. ___ Theodor Aufrecht dvArA 30 varSanI mahenatanA ante 98 sUcipatronA AdhAre taiyAra karavAmAM Avela 'Catalogus Catalogorum : An Alphabeti
Page #137
--------------------------------------------------------------------------
________________ maI 2011 131 cal Register of Sanskrit Works and Authors, (Vol. I 1891, Vol. II 1896 and Vol. III 1903) hastapratonAM sUcipatro ane bhAratIyavidyA kSetranI oka zakavartI ghaTanA che. A keTaloganA mAdhyamathI kaI kRti bhArata ke bhArata bahAra saMgRhIta che te ujAgara thayu. A keTaloga bhAratIya sAhityano Ayano banI rahyaM ane khUba ja upayogI puravAra thayu. 5.3 rASTrIya jAgRtikALa (1901 thI 1947) sAhitya, samAja, rAjakAraNa vagere kSetre A kALa bhAratamAM rASTrIya cetanAnI jAgRtinA samaya tarIke abhidhAnita karavAmAM Ave che. A samaya daramyAna rASTriya svAtantryanI caLavaLe jora pakaDatAM aMgrejole antataH 1947nI 15mI ogasTe bhAratane AjhAdI ApavI paDI. rASTrIya zALAonI sthApanAnI jema ja bhAratanA vividha pradezomAM bhAratIyavidyAnAM saMzodhana saMsthAonI sthApanA karavAmAM AvI. A saMsthAoo saMzodhana pravRttione vega ApavA uparAnta hastapratasaMgraha mATe paNa vizeSa dhyAna ApyuM, temaja varNanAtmaka sUcipatronAM prakAzano paNa karAvyAM. saMskRta-prAkRta-pAli uparAnta Adhunika bhAratIya bhASAonI hastapratonAM sUcipatronuM prakAzana paNa karavAmAM AvyuM. bhAratIyavidyA saMsthAo paikI bhaNDArakara orienTala risarca insTiTyUTa, pUnA (1919), prAcyavidyA mandira, vaDodarA (1927) siMdhiyA orionTala risarca insTiTyUTa (ujjaina) vagere ullekhanIya che. vaDodarAnA mahArAjA sara sayAjIrAva gAyakavADe zrI Ara.o.zAstrInI nimaNUka hastapratonI kharIdI karavA mATe karatAM teNe dezamAMthI pharI pharIne 10000 jeTalI prato prAcyavidyA mandira mATe akaThI karI hatI. zrI zAstrIo hastapratonI prApti sandarbhe oka DAyarI taiyAra karI hatI, je hAlamAM madrAsa yunivarsiTInA saMskRta vibhAgamAM sacavAyelI che. A samayagALAmAM kula 256 (559 khaNDo) sUcipatro pragaTa thayAM hatAM. bhAratIya vidvAno paikI haraprasAda zAstrI, gopInAtha kavirAja, kuppusvAmI zAstrI, osa. ke. belavalakara, hIrAlAla kApaDiyA, asa. ama. katre, pI.pI. subrahmaNya zAstrI, pI.pI. asa zAstrI, maNindra mohana basu, motIlAla menArIyA vagere ane pAzcAttya vidvAno paikI A.B. Keith, James Blumhardt, J. D. Pearson vagereo sUcipatronA sampAdanamAM noMdhapAtra phALo Apyo che A badhAM sUcipatro vidvAno dvArA sampAdita
Page #138
--------------------------------------------------------------------------
________________ 132 anusandhAna-55 thayAM hovAthI vidvata prastAvanAo tathA kRtionA vistRta varNananI dRSTile khAsa dhyAnapAtra banI rahe che. Theodor AufrechtnA keTalogoramanI upayogitAthI prabhAvita thaIne paMjAba yunivasiTInA tatkAlIna kulapati A.C. Woolner (1930)nA sUcanane dhyAne lai 'New Catalogus Catalogorum' taiyAra karavAnuM kArya madrAsa yunivasiTInA saMskRta vibhAge zaru kayeM, paraMtu tenA phaLa 1949thI maLavAM zaru thayAM. A hetusara saMskRta vibhAge prathama tabakke sUcipatro okaThAM karavAnuM zaru karyu. je saMsthAonAM sUcipatro prakAzita na hatA tyAMnI hAthayAdIo akaThI karI. 5.4 svAtantryottarakALa (1947 thI Ajadina sudhI) __ AjhAdI bAda DaoN. rAdhAkRSNananA ceramena pade yunivarsiTI ejyukezana kamizana (1949), DaoN. sunItikumAra ceTarajInA ceramena pade saMskRta kamizana (1956) ane yujIsIo DaoN. rAghavananA ceramena pade menyuskripTa kamiTi (1959)nI racanA karI hatI. A kamizana-kamiTioo saMskRta hastapratonA saMgraha, saMrakSaNa, sampAdana, prakAzana tathA sUcipatro prakAzana karavA mATe noMdhapAtra bhalAmaNo karI hatI. bhArata sarakAre punaH pro. ke.o.ana. zAstrInA ceramena pade inDolojI kamiTi (1960)nI racanA karI. A inDolojI kamiTio hastapratonA sampAdana, prakAzana aMge bhalAmaNo karavA uparAnta sUcipatro kayA svarUpe taiyAra karI prakAzita karavAM te aMge paNa mahattvapUrNa bhalAmaNo karI hatI. hastapratonA prakAzana mATe anudAna meLavatI saMsthAo potAnAM sUcipatro A sAthe nIce darzAvyA mujaba taiyAra karavAnuM bhArata sarakAre TharAvatAM 1961 pachInAM badhAM ja sUcipatro prAyaH samAna dhoraNe prakAzita karavAmAM Ave che : 1. Serial no. and subject 2. Library accession or Collection number, if any 3. Time of work 4. Name of author 5. Name of commentator 6. Material or Substance 7. Script 8. Size, number of folios or leaves; Lines per page and no. of letters per line 9. Extent 10. Conditation and age, and 11. Additional particulars. A uparAnta je te saMgrahanI alabhya hastapratonI sUcanAo kolama 1mAM 'E' saMjJA vAparIne darzAvavI. 'E' saMjJAvALI alabhya ane mahattvapUrNa hastapratonAM Adi-anta-prazasti tathA kRtinA keTalAka aMzo pariziSTamAM darzAvavA. A uparAnta sUcipatramA vaNita hastapratonI
Page #139
--------------------------------------------------------------------------
________________ maI 2011 zIrSaka, kartA ane anya mahattvapUrNa sUcio taiyAra karIne ApavI. bhAratIya bhASAonA Adi - anta vagere je te bhASAnI lipimAM noMdhavA, parantu saMskRta hastapratonA Adi-anta vagere devanAgarI lipimAM noMdhavA. 15 133 1947 thI 1990 sudhI bhAratIya hastapratonAM kula 392 sUcipatro ane tenA kula 848 khaNDo prakAzita thayA che. oka aMdAja anusAra 1991 thI 2011 sudhI aMdAjita 500 jeTalA khaNDo prakAzita thayA haze . A sUcipatro ane 1947 pUrvenAM sUcipatro vacce mukhya taphAvata se jovA maLe che ke je keTalAka apavAdo bAda karatAM vidvattApUrNa prastAvanAno abhAva tathA mahattvanI hastaprato ke aprakAzita kRtio vize kavacita ja ullekho jovA maLe che. jarmanInA vividha granthAlayomAM saMgRhIta paurvAtya hastapratonA vivaraNAtmaka ane vistRta sUcipatronA prakAzanano projekTa 1962 thI cAlI rahyo che, jenA 32 khaNDo prakAzita thaI cUkyA che, tathA briTiza lAIbrerI ane inDiyA oNphisa lAIbrerInA saMgrahanI bhAratIya bhASAonAM 15 thI adhika vivaraNAtmaka sUcipatro A samayagALAmAM prakAzita thayAM che. A kAryakALa daramyAna jemaNe pATaNa, jesalamera, khaMbhAta, ela.DI. inDolojI vagerenAM sUcipatro taiyAra karyA tevA prakhara jainAcArya Agama prabhAkara muni puNyavijayajI ane prAcyavidyAvid muni jinavijayajInuM hastapratonAM sUcipatronA sampAdana uparAnta mahattvapUrNa kRtionA sampAdana - prakAzana kSetre yazasvI yogadAna rahyuM che. oka anya muni bhagavanta zrIpadmasAgarajIne paNa yAda karavA rahyA ke jemaNe zrI mahAvIra jaina ArAdhanA kendra, kobA, gAMdhInagara antargata AcArya zrI kailAzasAgarajI jaina jJAnamandiramAM be lAkha jeTalI hastaprato akaThI karI ane 8 khaNDomAM aMdAjita 35000 jeTalI hastapratonAM sUcipatro pragaTa karyAM che. rAjasthA prAcyavidyA mandira, jodhapura, veMkaTezvara orionTala risarca insTiTyUTa, tirUpati, bI. ela. insTiTyUTa oNpha inDolojI, dilhI, rASTrIya saMskRta saMsthAna, navI dilhI, kendriya saMskRta vidyApITho vagere jevI moTI vidvata saMsthAonI sthApanA A samayamAM thai ane A saMsthAonAM sUcipatronA prakAzananuM kArya paNa noMdhapAtra rahyuM che. A samayanI sauthI moTI autihAsika ghaTanA e ke jenuM bIja 1868mAM ropAyuM hatuM te 'nezanala mizana phaoNra menyuskripTasa' (2003) ane indirA gAMdhI nezanala senTara phaoNra
Page #140
--------------------------------------------------------------------------
________________ 134 anusandhAna- 55 ArTsa (1986)nI navI dilhImAM bhArata sarakAra dvArA sthApanA karavAmAM AvI. A bane saMsthAo A viSayakSetranA ujjvaLa bhaviSya arthe kAryarata che. anaomaoma o TUMkA gALAmAM ja prathama tabakkAnI hastaprata sarvekSaNanI kAmagIrI pUrNa karI ane have hastapratonAM vistRta vivaraNo meLavavAnuM zaru kartuM che. A uparAnta moTI upalabdhi o ke onalAina dvArA 10 lAkha hastapratonuM vivaraNa sulabha karI ApyuM ane hastapratonA saMrakSaNa, sampAdana- prakAzana, sUcikaraNa, DijiTalAIjhezana vagere sambandhI pravRttio supere sampanna karavA kRtanizcayI che. 6. hastaprata sUcipatronA prakAra : prastuta zodhapatramAM prArambhamAM hastaprata sUcipatronA udbhava ane vikAsanA vividha tabakkAonI vistRta carcA karatAM tenA nIce darzAvyA mujabanA prakAro upasI Ave che. 6. 1 hastapratonI hastasUci ( Handlist of Manuscripts) hastapratonI amudrita yAdI. A oka saraLa zIrSaka sUci che. hastapratonI noMdhaNInA kramAnusAra yAdI. 'Catalogus Catalogorum' ke 'New Catalogus Catalogorum' taiyAra karavA mATe je saMgrahonAM sUcipatro prakAzita na hatAM tevA saMgrahonI hastasUcio meLavIne teno upayoga karavAmAM Avyo hato. A prakAranI sUciomAM prAyaH kRtinuM zIrSaka athavA kRti ane tenA kartAnA nAmano ullekha karavAmAM Ave che. 6. 2 hastaprata khoja ahevAla (Manuscript Search Reports ) koi oka pradezanA khAnagI ke saMsthAgata saMgrahomAM kaI kaI hastaprato saMgRhIta che tenI saraLa yAdI. kavacita mahattvapUrNa hastapratonuM vistRta varNana, kayA saMgrahamAM hastaprato prApya che tenI vigata, sarakAra mATe jo koI hastaprato kharIdavAmAM AvI hoya to tenI yAdI, khoja - pravAsa ane tenAM saMsmaraNo vagere sambandhI mAhitIno khoja ahevAlamAM samAveza karavAmAM Ave che. briTiza zAsana daramyAna 1868mAM hastaprata sarvekSaNanI yojanA amalIkRta karavAmAM AvI hatI tyAre A prakAranA sarakArI ahevAlo 1868 thI 1900 sudhI ghaNI moTI saMkhyAmAM prakAzita thayA che. A prakAranA ahevAlomAM hastapratonA varNananI kyAMya okarUpatA jovA maLatI nathI. arthAta kyAMka ati vistRta to kyAMka
Page #141
--------------------------------------------------------------------------
________________ maI 2011 135 sUcanAtmaka mAhitI noMdhavAmAM AvI che. udA. tarIke rAjA rAjendralAla mitrAo taiyAra karela ahevAla Notices of Sanskrit Manuscripts (11 khaNDa) varNanAtmaka sUcikaraNano uttama namUno pUro pADe che, jyAre temano ja oka anya ahevAla A report on on Sanskrit mss. in native libraries (1875) ke jemAM DhAkA, bardavAna, naDiyA, hugalI ane 24 paragaNAnA jillAonA sarvekSaNano samAveza karavAmAM Avyo che, temAM sarakAra mATe kharIdavAmAM Avela 656 hastapratonI saraLa vargIkRta yAdI tathA hastapratavidyA ane khoja ahevAla sambandhI saMkSepamA mAhitI ApavAmAM AvI che. hastapratonA varNananI dRSTile A baMne ahevAlo vacce moTI khAI che. A badhA khoja ahevAlonaM jaitihAsika mahattva o che ke koI hastaprata oka samaye amuka saMgrahamAM astitvamA hatI, te have che ke sthAnAntarita thai gai ? A naSTaprAya thai gai ? udA. tarIke pITara pITarasananA ahevAlamAM pATaNamAM phophaLiyAnA pADAnA bhaNDAranI hastapratonuM varNana karavAmAM AvyuM che. A ahevAlamA ullikhita paikInI keTalIka hastaprato Aje prApya nathI. A prakAranI sthiti ghaNI jagyAo jovA maLe che. 6.3. saraLa sUci (Simple List) hastapratane oLakhavA mATe Avazyaka vigato jema ke kartA, zIrSaka, TIkAkAra, lipi, lahiyAnuM nAma, lekhana samaya vagereno samAveza na karatAM phakta zIrSaka sUci ke kRtinA kartAnA nAma sAthenI viSayonA varNAnukramamAM ke noMdhaNI kramAnusAranI sUci. udA. tarIke (1) Selective list of Sanskrit Manuscripts in Ahmednager College Library. In : Ahmednager College Library Quarterly 1952, p. 13-20 (2). List of Pali Manuscripts in the Copenhagen Royal Library. JPTS. 1883 p. 147-149. 6.4 varNAnukrama sUci ( Alphabetical Catalogue) hastapratonAM zIrSakonA varNAnukramamAM taiyAra karavAmAM AvelI sUci. A prakAranI sUcimAM pratyeka hastapratanI mukhya mukhya vigato jemAM zIrSaka, kartA, TIkAkAra, lipi, samaya, pUrNa ke apUrNa, pholiyo saMkhyA vagere koThAomAM vibhAjita karIne ApavAmAM Ave che. udA. tarIke (1) An Alphabetical Index of Sanskrit Manuscripts in the Government Oriental Manu
Page #142
--------------------------------------------------------------------------
________________ anusandhAna-55 script Library, Madras. 3 Vols. 1938-1942. kavacita kartAonA varNAnukramamAM paNa sUcio taiyAra karavAmAM Ave che. A prakAranI sUciomAM je te kartAnA nAmanI sAthe tenI kRtionI yAdI ApavAmAM Ave che. udA. cetats Author Index of Tamil Manuscripts in the GOML, Madras 1936. 6.5 sAmAnya sUcanAtmaka sUcipatra (General Informative Catalogue) sAmAnyataH pramukha viSayo heThaLa vibhAjita karIne zIrSakanA varNAnukramamAM athavA noMdhaNI kramAMka anusAra pratyeka hastapratanI keTalIka mukhya vigato koThAomAM vibhAjita karIne ApavAmAM Ave che. anta bhAgamA sAmAnyataH koI sUci paNa ApavAmAM AvatI nathI. udA. tarIke 1. zrI phArbasa gujarAtI sabhAnA hastalikhita granthonI nAmAvali/sampA. aMbAlAla bulAkhIrAma jAnI 1956. A sUcipatramAM koI sUci paNa ApI nathI. 2. zrIjainagranthAvalI (1909). 6.6 koThAgata varNanAtmaka sUcipatra (Descriptive Catalogue in Tabular Form) 1961 thI pragaTa thatAM sUcipatro AgaLa upara hastapratonA sarvekSaNa ane sUcipatro antargata svatantryottarakALamAM darzAvyA anusAra bhArata sarakAranI yojanA anusAra pragaTa karavAmAM AvI rahyAM che. orionTala risarca insTiTyUTa, maisUranAM 1978 thI pragaTa thatAM sUcipatro A prakArarnu uttama udAharaNa che. keTalIka saMsthAonAM sUcipatromAM koThAmAM vargIkRta mAhitI uparAntanI badhI ja mAhitI pUrI pADavA tarapha khAsa dhyAna ApavAmAM AvatuM nathI. udA. tarIke Descriptive Catalogue of Manuscripts in L. D. Institute of Indology Vol. 5 and 6 mAM pasaMdagInI pratonA Adi-anta ApavAmAM AvyA nathI. ghaNAM sUcipatromAM kvacita mAtra zIrSaka sUci to kvacita mAtra kartA sUci ApavAmAM AvelI che. 6.7 vivaraNAtmaka sUcipatra (Descriptive Catalogue) pratyeka hastapratanI uparanA prakAramAM darzAvyA anusAranI bhautika mAhitI uparAnta hastapratono Adi-anta-prazasti, kRtinA mahattvapUrNa aMzo, kartA vize
Page #143
--------------------------------------------------------------------------
________________ maI 2011 noMdha, kRti prakAzita ke aprakAzita, vaividhya sUcio vagere sambandhI vistRta mAhitI varNanAtmaka svarUpamAM ApavAmAM Ave che. udA. tarIke India Office Library ke jarmana sTeTa lAIbrerInuM a. vebara (1853) dvArA taiyAra karela keTaloga A prakAranAM uttama udAharaNo che. yuropanAM badhAM ja sUcipatro tathA oziyATika sosAyaTI, bhaNDArakara insTiTyUTa, pUnA, prAcyavidyA mandira, vaDodarA vagerenAM sUcipatro A prakAranAM udAharaNo che. sUcipatranA antamAM vividha sUcio paNa ApavAmAM Ave che. 137 6.8 saMghasUci (General Register of works and Authors) koI ka kRti ke kartAnI kRtionI hastaprato kyAM kyAM (aMgata ke saMsthAgata saMgrahomAM) saMgRhIta che tenI mAhitI darzAvatuM sUcipatra te saMghasUci. sau prathama Theodor Aufrecht nuM Catalogus Catalogorum (1891-1903) ApaNane maLe che. tyArabAda ke . kA. zAstrI sampAdita gujarAtI hAthapratonI saMkalita sUci (1939), oca. velaNakara kRta jinaratnakoza (1944), vI. rAghavana vagere dvArA saMpA. New Catalogus Catalogorum (1949 - ....), Catalogus Catalogrorum of Bengali Manuscripts (1978) vagere A prakAranAM uttama udAharaNo che. koI kRtinI cikitsaka AvRti taiyAra karavA mATe te kRti kyAM kyAM saMgRhIta che te jANavA mATeno A oka uttama srota che. sAthe sAthe tenI prakAzita AvRttionI mAhitI pUrI pADavAmAM AvatI hovAthI saMzodhako mATe A oka mahattvapUrNa srota banI rahe che. A prakAranI sUcimAM kRti ane kartAnA varNAnukramamAM adhikaraNo goThavavAmAM Ave che temaja kRti ke kartA vize AvazyakatAnusAra mAhitI paNa ApavAmAM Ave che. 7. upalabdha sUcipatronI vAstavikatAo : 7.1 hastaprata sUcikaraNa mATenI niyamAvali ke cokkasa mArgadarzana ke sUcipatro vividha prakAranA upabhoktAone upayogI thaI zake tevI duraMdezitApUrNa dRSTinA abhAvanA kAraNe je te samayanI paristhiti ane AvazyakatAne dhyAne laI sUcipatro astitvamAM AvyAM che. A vicAra sAthe susaMgata temaja bhAratIya ane videzIo dvArA taiyAra karavAmAM AvelAM sUcipatro vacce moTA taphAvatanA sambhavita kAraNa sambandhI jarmana paurvAtyavid K. L. Janert nuM sucintanIya
Page #144
--------------------------------------------------------------------------
________________ 138 anusandhAna-55 avalokana dhyAnArha banI rahe cha : "Since there has never been a continuous development in Cataloguing the manuscript collections with all the complex problems that they offer catalogues compiled at one and the same period often present the greatest variety of individual attitude and methods... The reason for the extreme variety between catalogues as in the basic assumptions of even contemporary editors can certainly be in part explained by the peculiar nature of the problem. In India, for example, the different manuscript collections could be catalogued only by means of team-work organized by one or two principal or compilers. With regard to the relatively smaller European collections, on the other hand, successive scholars were frequently expected to master a collection anew, so that the end-product rarely reflected the personal transmission and continuity of technical experiences previously acquired."16 7.2 bhArata sarakAre 1961mAM hastapratonA sUcikaraNa mATe apanAvela nItino custa rIte amala jovA maLato nathI. aTale ke koThAgata mAhitI sivAya alabhya, mahattvapUrNa ke aprakAzita hastaprato mATe Adi-anta-prazasti, kRtinA keTalAka aMzo, TIkAtmaka noMdha ke vaividhyapUrNa sUciono samAveza bahu ocho jovA maLe che. 7.3 sUcipatramA hastapratanA pUrva vyakti ke saMsthA mAlika sambandhI vigatono prAyaH abhAva hoya che arthAt hastapratanA sthAnAntaraNano yathAsambhava itihAsa darzAvavo joio. 7.4 sUcikAro samakSa sUcipatrono mukhya upabhoktAvarga kRtinA khojakartAo ke jemane phakta kRtimAM rasa che te rahyo che. A prakAranA upabhoktAo kRti zodhavA mATe je je Alambanono sahAro le te AdhAre sUcio banAvI che. A sUciomAM citrakAra, citrakalAnA itihAsakAra, lipividane khapamA lAge tevI rIte hastapratonAM vivaraNa ApavAmAM AvyAM nathI. A oka sauthI moTI uNapa che. 7.5 sUcipatronuM mahattva dhyAne letAM bhAratIyavidyAnI saMsthAo, saMskRta yunivarsiTIo, dezanI pramukha yunivarsiTIonAM granthAlayo, rASTrIya granthAlaya vageremAM bhAratIya hastapratonAM badhAM ja sUcipatro saMgRhIta hovAM joio. parantu Aje
Page #145
--------------------------------------------------------------------------
________________ maI 2011 139 dezamAM aka paNa granthAlaya nathI ke jemAM kula prakAzita sUcipatronAM 60% sUcipatro prApya hoya. sUcipatronI dRSTile samagra dezamAM Central Secretariat Library, New Delhi sauthI vadhu samRddha saMgraha dharAve che. aeka granthAlayI tarIke anubhavyuM che ke adhyApako sUci kharIdImAM bhAgye ja rasa darzAve che. 7.6 1947 pUrve bhAratIyavidyAnA pratibhAsampanna vidvAnoo sUcio taiyAra karI hatI, jyAre svatantratA bAda muni puNyavijayajI, muni jinavijayajI, muni jaMbuvijayajI jevA thoDAka apavAdo bAda karatAM prAyaH vyavasAyI sUcikAroo sUcio banAvI che. saMsthAonA vaDAo pratyakSa rIte A kAryathI prAyaH aLagA rahyA che. Ama chatAM, vAstavika sUcikartAonAM nAma sUcipatronAM zIrSakapRSTha upara bhAgye ja jovA maLe che. 7.7 pAzcAttya paurvAtyavidonuM hastaprata sarvekSaNa, sampAdana ane sUcinirmANamAM ghaNuM moTu pradAna rahyaM che. 8. bhAratIya hastapratonAM sUcipatro : AMkaDAkIya pariprekSyamAM : kendriya sacivAlaya granthAlaya, navI dilhImAM mArA kAryakALa (19791991) daramyAna A lekhaka ane granthAlayanA tatkAlIna DAyarekTara zrI esa.sI.bisvAsa dvArA bhAratIya hastapratonA vAGmayasUcigata sarvekSaNano projekTa INTACH nA Arthika sahayogathI varSa 1984 thI 1990 daramyAna hAtha dharavAmAM Avyo hato. A projekTanA upakrame amArA dvArA "Bibliographic Survey of Indian Manuscript Catalogues : Being a Union List of Manuscript Catalogues' taiyAra karavAmAM AvyuM, jenuM prakAzana Eastern Book Linkers, New Delhi dvArA 1998mAM karavAmAM AvyuM hatuM. A projekTa anvaye ame 69 thI adhika bhAratIyavidyA saMsthAo, yunivasiTIo, rASTriya saMskRta vidyApITho, rASTriya granthAlaya vagerenAM granthAlayonI rubaru mulAkAta laine bhAratIya hastapratonAM keTalogsanI saTippaNa (annotated) vADamayasUci ane saMghasUci taiyAra karI. prastuta sUcinA AdhAre bhAratIya hastapratonAM sUcipatronI rasaprada AMkaDAkIya vigato nIce mujaba che. - prathama jJAta prakAzita sUcipatranA varSa 1739 thI 1990 sudhI prakAzita bhAratIya hastapratonAM sUcipatronI kula saMkhyA : 848 (kula khaNDa 1708)
Page #146
--------------------------------------------------------------------------
________________ 140 anusandhAna-55 - aprakAzita sUcipatronI saMkhyA : 256 / kula mudrita pRSTha saMkhyA : aMdAjika 3.50 lAkha - 848 prakAzita sUcipatro paikI videzomAM prakAzita sUcipatronI saMkhyA : 325 - videzomAM prakAzita sUcipatro paikI bhAratamAM anupalabdha : 88 - prakAzita sUcipatro paikI jarnalsamAM prakAzita sUcipatronI saMkhyA : 110 vividha granthamALAo (Series) heThaLa prakAzita sUcipatronA khaNDo : 87 / prastuta vADamayasUcimAM samAviSTa 1104 sUcipatro paikI jemanI pratyakSa cakAsaNI thaI zakI nathI tevAM arthAt anya srotonA AdhAre noMdhela sUcipatronI saMkhyA : 187 - New Catalogus Catalogorum taiyAra karavA mATe upayogamA levAmAM Avela sUcipatronI saMkhyA prakAzita sUcipatro : 230 aprakAzita hastasUcio : 168 398 / sauthI vadhu hastapratonAM vivaraNAtmaka sUcipatro prakAzita karanAra keTalIka saMsthAo : - rAjasthAna prAcya vidyAmandira, jodhapura sUcikaraNa karela saMskRta-prAkRta hastaprato 53000 prakAzita sUcipatronI saMkhyA 24 sUcikaraNa karela hindI, rAjasthAnI 25000 prakAzita sUcipatronI saMkhyA 13 vagere 78000 orimenTala risarca insTiTyUTa, maisUra sUcikaraNa karela saMskRta hastaprato 52319 prakAzita sUcipatronI saMkhyA 17 - sarasvatI bhaNDAra, sampUrNAnanda saMskRta yunivarsiTI, banArasa sUcikaraNa karela saMskRta hastaprato 46611 prakAzita sUcipatronI saMkhyA 12 37
Page #147
--------------------------------------------------------------------------
________________ maI 2011 141 - gavarmenTa orionTala lAIbrerI, madrAsa sUcikaraNa karela saMskRta, tamila, telugu, malayAlama, kannaDa, marAThI ane uDiyA hastapratonI saMkhyA : 46372 hastapratonAM prakAzita sUcipatronI saMkhyA : 149 / bhAratIya hastapratonuM jJAta prAcInatama mudrita sUcipatra Catalogus codicum manuscriptorum Bibliothecase regiae. Tomus primus, secundus, tertius, quartus. Paris : Typographia regia, 1739-1744. (Tome 1 : Appendix prior pp. 434-448 : Codices indici with short discriptions of 287 mss. by Stephan Fourmont). / bhAratIya hastapratonuM prAcInatama jJAta amudrita sUcipatra Brhattippanikanamapracinajainagranthasuci. In : Jaina Sahitya Samsodhaka Parisista, 1(2), 1-16. Classified list of 653 mss., with date and number of folios. / kAlakrama pramANe sUcipatronuM vibhAjana varSa zIrSaka kula khaNDo varSa 1739 thI 1868 46 51 varSa 1869 thI 1900 153 varSa 1901 thI 1947 256 559 varSa 1947 thI 1990 848 250 392 848 1708 / bhASA pramANe vibhAjana : 1104 sUcipatromAM varNita hastapratonI bhASAvAra saMkhyA - saMskRta, prAkRta hastaprato : 829653 - pAli : 2050 - Adhunika bhAratIya bhASAonI hastaprato : 221020
Page #148
--------------------------------------------------------------------------
________________ 142 anusandhAna- 55 (hindI, rAjasthAnI vagere 87412, tamila 39666, gujarAtI 16121, kannaDa 13818, malayAlama 11815, urdU, hindustAnI 10029, marAThI 6552, baMgALI 4915, telugu 9216, asamiyA 778, siMdhi 31, paMjAbI 4107, uDiyA 1826 ane kazmIrI 12) tibeTana-1364, siMhAlI - 1317, arabI - 778, parziyana- 14722, aMgrejI-7, barmi- ' - 44, turkI - 20. sandarbhasUci 1. Biswas, S.C. and M. K. Prajapati 'Preface', Bibliographic Survey of Indian Manuscript Catalogues, New Delhi: Eastern Book Linkers, 1998. 2. Quoted by Dorothy K. Coveney, 'The Cataloguing of Literary Manuscripts.' The Journal of Documentation VI ( 3 ), Sept. 1950: 125-139. 3. Covney, Dorothy K. 'The Cataloguing of Literary Manuscripts' The Journal of Documentation. VI (3), Sept. 1950 : 125-139. 4. rAhI, Izvaracanda, lekhanakalAkA itihAsa, khaNDa - 1 : 1983, 74. 5. Jackson, Sidney L. Libraries and Librarianship in the West, 1972. 2. 6. Sarma, K. V. 'New Lights on Manuscriptology. Ed. Siniruddha Dash. Adyar, Chennai : SSESRC, 2077.233-234. 7. puNyavijayajI muni. bhAratIya jaina zramaNasaMskRti ane lekhanakalA. amadAvAda : zrutaratnAkara, 2010 (puna: mudraNa). 101 8. Singh, S. P. Library Cataloguing and Classification. New Delhi : Omega, 2008.1 9. Hanson Eugene R. and Jay E. Daily. 'Catalogs and Cataloguing : History'. Encyclopedia of Library and Information Sciences. 3rd Ed. 2010. 820. 10. Quated by Beth M. Russell. 'Cataloguing in Medieval Libraries.' Encyclopedia of Library and Information Sciences Vol. 69 Ed. Allen Kent. New York: Marcel Dekkar, 2001. 29. 11. Quoted by Eugene R. Hanson and Jay E. Daily. Ref. 9.821 12. Belvalkar, S. K. 'Foreword.' Descriptive Catalogue of the Government
Page #149
--------------------------------------------------------------------------
________________ maI 2011 143 Collections of Manuscripts Deposited at the Deccan College, Poona, Vol. I Bombay: Government of Bombay, 1917. XIII-XIV. 13. Ibid. 17 14. Ibid. 19 15. Raghavan, V. Manuscripts, Catalgoues, Editions, Madras : Bharati Vijayam Press [Printer), 1963. 99-102 16. Janert, K. L. 'Intoduction', An Annotated Bibliography of the Catalgoues of Indian Manuscripts, Part I, Wiesbaden : Franz Steiner Verglag, 1963. 9-10 (rASTrIya hastaprata mizana, navI dilhInA upakrame saMskRta sevA samiti dvArA zrIhemacandrAcArya jaina jJAnamandira ane saMskRta ane bhAratIya vidyA vibhAga, hemacandrAcArya uttara gujarAta yunivarsiTI, pATaNanA sahayogamAM tA. 29 mArca, 2011nA roja Ayojita 'tattvabodha vyAkhyAna' mALA heThaLa Apela vaktavya.) DAyarekTara oNpha pablikezana kaDI sarva vizvavidyAlaya, gAMdhInagara AvaraNacitra-paricaya 400 varSa purANA kASTha-citrapaTanA eka aMzanI A chabI che. A citramA zAlibhadra ane dhannAjInA jIvanaprasaGgonuM Alekhana thayuM che. sambhavataH rAjasthAnI zailInuM citrAGkana che. eka sthAne kacarApaTTImAM tUTIphUTI hAlatamAM paDela A kASThaphalaka, hAla tIthala (valasADa)nA 'zrIAdinAtha jaina kalAmandira'mAM prasthApita che.
Page #150
--------------------------------------------------------------------------
________________ 144 anusandhAna-55 navAM prakAzano Elements of Jaina Geography lekhaka : Frank Van Den Bossche - Ghent Uni. prakAzaka : Motilal Banarasidass - Delhi, 2007 zrIharibhadrasUriviracita jambUdvIpasaMgrahaNI (aparanAma- laghusaMgrahaNI) jainamAnyatA anusAra bhUgoLanuM jJAna meLavavA mATe uttama sAdhana gaNAya che. A prakaraNamA 30 kArikAmAM jambUdvIpane lagatI alaga-alaga 10 bAbato nirUpavAmAM AvI che. prabhAnandasUrijIo A prakaraNa para saraLa bhASAmAM vistRta TIkA racI che, jemAM mULa granthamAM nirUpAyelI bAbatonA spaSTIkaraNa sAthe bRhatkSetrasamAsa vagerenA AdhAre keTaluka umeraNa, vividha matonuM nidarzana vagere karavAmAM Avyu che. prastuta pustakamAM mULa granthanI sampAdita ane anUdita vAcanA temaja romana lipyantara ane aMgrejI anuvAda sAthe TIkA ApavAmAM AvyAM che. vidyArthIonI sagavaDa mATe pariziSTo ane citro paNa mUkavAmAM AvyAM che. __ Ama to A granthamAM AnA lekhakanI mahenata, vidvattA, cokasAI vagere tarata jaNAi Ave che; chatAMya paramparAnI anabhijJatA ane yogya mArgadarzananA abhAvane lIdhe pAzcAttya saMzodhakonAM vidyAkAryo sAme ghaNI samasyAo sAmAnyataH sarjAtI hoya che ane tevU AmAM paNa banavA pAmyuM che. jemake lekhake prArambhamAM jambUdvIpasaMgrahaNInA racayitA haribhadrasUri koNa hoi zake te vize je UhApoha karyo che, temAM 'bhavavirahAMka' ane 'yAkinImahattarAsUnu' o be haribhadrasUrine judA darzAvyA che ane teono sattAkALa paNa judo judo nodhyo che. jaina paramparAthI to A baMne haribhadrasUri aka ja che te siddha che. paNa te vize lekhake nathI noMdha lIdhI ke nathI banene judAM gaNavAnAM kAraNo darzAvyAM. astu. ___ pAzcAttyadezomAM paNa jainavidyAno prasAra thato jAya che tenuM A pustaka sUcakacihna che. ane o rIte o cokkasa AvakArapAtra che.
Page #151
--------------------------------------------------------------------------
________________ maI 2011 145 vihaMgAvalokana upA. bhuvanacandra pracaNDa medhA-manISAnA svAmI zrIhemacandrAcArye vidyAjagatamAM puSkaLa pradAna to karyu ja hatuM, emaNe keTalIka maulika zaruAto paNa karI hatI : prAkRta bhASAone saMskRta jeTaluM ja mahattva Apyu, apabhraMza ane prAcIna gujarAtIne pratiSThA ApI, gujarAta rASTranA ghaDataramAM rasa lIdho, purAtattvanI zodhakhoLa arthe prathama utkhanana mATenI preraNA ApI, somanAthanA jIrNoddhAramAM preraka banyA ane yAtrAmAM paNa joDAyA, rAjasabhAmAM sarva mata-panthanA vidvAno sAthe beThA ane carcA-vicAraNAmAM bhAga lIdho. A badhuM temanI maulika cintanazailI, saMzodhaka dRSTi, jJAnapUta abhigama ane prakhara medhA pariNAma hatuM. A prajJApuruSanI smRtimAM prakAzita thatI 'anusaMdhAna' saMzodhana patrikA temanI AcAryapada navama zatAbdI prasaMge vizeSAMka pragaTa kare e tenA uddezane anurUpa ja che. vizeSAMkane sundara pratisAda maLyo che. sampAdita kRtio tathA saMzodhanalekho sArA pramANamAM ane starIya prakAranA maLyA che. be bhAgamA prakAzita thayela A vizeSAMka sImAcihnarUpa banyo che. hemacandrAcArya ane temanA sAhitya sAthe sambandha dharAvatA 13 jeTalA lekho ane bIjA saMzodhana lekhomAM prastuta thayela mAhitI-mUlyAMkano viSe A sthaLe avalokana karavAna rAkhyaM nathI. sampAdita kRtionA avalokanano upakrama ahIM svIkAryo che. parantu A aMkanA saMzodhanalekho ane vizeSalekhomAMthI keTalAka vize lakhavAnuM mana thaI jAya evaM che. sarva prathama to sampAdakIya vize. sampAdaka AcAryazrI dareka aMkamAM saMzodhanakSetra viSe potArnu cintana mUkatA hoya che, je saMzodhakadRSTine vikasAvavA mATe athavA to UgatA saMzodhakone bhrAmaka khyAlomAM aTavAtA bacAvavA mATe mahattvanA vicArabinduothI chalakatuM hoya che. A baMne bhAgamA sampAdakazrIe evA ja thoDA muddAone adhorekhita karI ApyA che. saMzodhanakSetre ruci dharAvanAra varge A lekho dhyAnathI vAMcavA jevA hoya che. hemacandrAcArya jevI pratibhA tejodveSa ane apapracAranuM nizAna bane o kadAca jagatanI varavI vAstavikatA che. o ja pramANe, AvA vyaktitvanI
Page #152
--------------------------------------------------------------------------
________________ 146 anusandhAna- 55 AsapAsa kalpanA-kiMvadantIonuM sarjana thAya e paNa eka mAnavasahaja vAstavikatA che. zIlacandrasUrijIe hemacandrAcArya viSayaka AvA apapracAra ane kalpanAonI savigata tathA sAdhAra carcA karI bhramajAla dUra karavAno prazasya prayatna karyo che. apapracAra ke mahimAvardhaka kiMvadantIo vAMcI - sAMbhaLI ApaNe tenAthI ojhapAI/ harakhAI javAnuM nathI, paraMtu tathyo tapAsavAM joIe. sAmAnya vAcaka pote tathyo zodhavA na jaI zake, e to vidvajjanonuM kAma che. lekhaka AcAryazrIe e pharaja bajAvI che. kAMtibhAI bI. zAhanA 'nemiraMgaratnAkara' uparanA AsvAdalekhamAM ma.gu. kRtionA sampAdanakAryamAM dhyAnamA rAkhavA jevA ghaNA muddA che. ma. gu. bhASAnI kRtionuM sampAdana saMskRta - prAkRtanI sajjatA karatAM kaMika alaga ja prakAranI sajjatA mAge che. A bhASAnA pAThanuM saMzodhana sAvadhAnI mAgI le che, kAraNa ke saM.- prA. jevA dRDha, sthira niyamo AmAM nathI hotA. uccAra / joDaNI saike saike ane pradeze-pradeze badalAtA rahe che. padaccheda karatI vakhate bhASAnA tatkAlIna svarUpa tathA mUlakAranA Azayane pakaDavo paDe che. munizrItrailokyamaNDanavijayajIno matijJAna viSayaka sUkSma carcAthI sabhara abhyAsalekha vAMcatAM eka adhyayanasabhara, tulanAtmaka ane gambhIra lekha vAMcyAnI tRpti anubhavAya che. munizrIe Agamika ane tArkika evI be paramparAnI mAnyatAonI pAchaLa rahelA sambhavita kAraNonI je vicAraNA karI che te temanI viSayagata UMDI samajanI paricAyaka che. lekhanA aMte upasaMhAramA carcita viSayanA niSkarSo saMkSepamAM ApavAnI paripATI che, te upayogI ane sAmAnya vAcaka/vidyArthIne upakAraka bane che. prastuta lekhamAM lekhaka zrIe evo sArAMza nathI Apyo eTaluM khUTe che. anya vizeSalekho / saMzodhanalekho paNa mAhitI ane adhyayananA paripAka jevA che. have sampAdita kRtio para najara nAkhIe : zrIharivallabha bhAyANI dvArA sampAdita thayela 1 - 1 kRti vizeSAMkanA baMne bhAgamAM che. baMne kRtio apabhraMzakAlanI najIkanI jUnI gujarAtI bhASAnI che. prathama bhAgamAM prakAzita 'tattvavicAraprakaraNa' eka sampUrNa racanA che. pR. 2, paM. 5mAM 'AraMbha ju' ema che tyAM 'AraMbhaju' evo zabda vAMcavAno che. pR. 5,
Page #153
--------------------------------------------------------------------------
________________ maI 2011 paM. 19 para 'U paharauM' che, ahIM 'UpaharauM' vAMcavaM joIe. 'ugatIyaM zabdasaMskAra' ma.gu. bhASAnA abhyAsIo mATe ane ma.gu. bhASAnI kRtionA sampAdako mATe atyupayogI kRti che. AmAM ApelA saMskRta paryAyo ma.gu.nA zabdonA artha mATe to sahAyaka che ja, vadhumAM ma.gu. zabdonI vyutpatti nakkI karavAmAM paNa sahAyaka bane ema che. zrIkoThArInA ma.gu.koza sAthe A kRtinA zabdo sarakhAvavA jevA hatA, sampAdake e prayAsa paNa sAthe ja karyo hota to moTuM kAma thAta. kelAMka zabdo vize pR. 13 arIram uihaNa bhAvai tihAM pR. 15 pR. 16 pR. 17 ADaNa pR. 19 baheDauM pR. 20 lohaDauM pR. 22 vAhau -- 147 A zabda khoTo vaMcAyo ke lakhAyo jaNAya che. 'parAra' hoI zake. guja. mAM 'auNa', auNa sAla' prayoga thAya che. "phAve tyAM', 'ThIka lAge tyAM' coraNAM upara kamare ADuM vastra bAMdhe che te. kacchImAM 'ADiyo' che. dvayoH ghaTayoH samAhAraH dvighaTam. dvighaTaM evo vyutpatti krama samajAya che. bihaDaM- baheDaM baheDauM- beDuM - - 'loha' thI 'loDhuM' sudhInI yAtrAno vacceno eka paDAva ahIM maLe che. loha - lohaDaM lohaDauM loDhuM. AnI sAme 'bAhupravAha' chapAyuM che temAM vAcanabhUla thayAnI zakyatA che. vAha, pravAha evo pATha hoI zake. 'mAMDa' nuM mULa AmAM hoI zake. A 'zeLo' che. AnI sAme 'vagneya' che te 'vineya' hovAno saMbhava. pR. 20 mADahI pR. 26 sohaliu pR. 31 kSalaka khaMbhAtanA derAsaronI paripATI / sUciomAM eka vadhu kRtino umero muktisAgarakRta 'thaMbhaNatIrathamAla stavana' thakI thAya che. derAsaronI saMkhyAmAM je
Page #154
--------------------------------------------------------------------------
________________ 148 anusandhAna-55 sAmAnya pharaka dekhAya che tenuM kAraNa vADA/poLa/zerI vagerenA nAma/hada vageremAM samaye samaye thatA pheraphAro tathA lekhaka/kavinI gaNatarImA rahetA pheraphAra hoI zake. siddhahema vyAkaraNa antargata prAcIna gujarAtI dUhAnI eka navI vRtti(apUrNa) A aMkamAM che. pratanI azuddhi dUra karavAno sampAdikA sAdhvIjIe pUro prayAsa ko che, tema chatAM kyAMka azuddhi rahI javA pAmI che. do. 5mAM 'jhAevi' che te vadhArAno jaNAya che. 'Na(NA)vai' che tyAM 'NAI' zabda saMgata thAya che tethI Novai (NAi) ema sudhAravU ghaTe. do0 15mAM 'paiTTha Navi' chapAyu che te vRtti anusAra 'paiTThaNavi' ThIka lAge che. do. 31nI vRttimAM '0maNDalaM candrikayA' ema karyu che paNa ahIM 0maNDalacandrikayA' ema samAsa karavo yogya lAge che. do. 33nI vRttimA 'tucchamadhyAH'ne sthAne 'tucchamadhyAyAH' vAMcavU rahyaM. do. 46nI vRttimAM 'sthAtamapi' che te presabhUla ja haze, 'sthAnamapi' joIe. bhAga-2mAM bhAyANI sAheba sampAdita eka apragaTa racanA - 'kumArasambhava bAlAvabodha' - jaina zramaNonI sAhityaprItinuM ujjvala udAharaNa samAna che. jaina munio saMskRta vyAkaraNano abhyAsa karyA pachI paMcakAvyano abhyAsa karatA, jemAM kumArasambhavano paNa samAveza thato hato. evA prAthamika abhyAsIne kAvyano arthabodha sugamatAthI thAya e mATe koI vidvAna jaina munie saMkSipta TIkA ane te samayanI gujarAtI bhASAmAM artha lakhavAno zrama lIdho che. durbhAgye kAM to e kAma ja pUruM thayuM nathI, ke pachI nakala karanAre pothI pUrI lakhI nathI; kAM to bhAyANI sAheba pote e pothImAMthI pUro utAro karI zakyA nathI. e je hoya te, paNa bhAyANI sAhebane A kRti dhyAnArha to jaNAi ja che. bAlA0nI bhASA ochAmA orcha paMdaramA zataka jeTalI jUnI jaNAya che. AnI hastaprata paNa jarjarita haze tethI pAThanirdhAraNamAM paNa bAdhA AvI haze. keTalAMka sthAna A rIte vyavasthita thaI zake kharAM - __pR. 2, paM. 2 (nIcethI) : 'na tu jalaniyye (?)' che tyAM 'nanu jalanidhayo' barAbara bese che. pR. 3 pa. 9 : 'hastapramANaya (?) che tyAM 'hastapramANayA' evo pATha saMbhave. "kiri' zabda 'jANe ke' evA arthano apabhraMza zabda che. A zabdano upayoga e vAtano sUcaka che ke A bAlA. apabhraMzakAlanI
Page #155
--------------------------------------------------------------------------
________________ maI 2011 149 najIkanI racanA che. ___'nAnAdezadezIbhASAmaya stotra'mAM mAravADI strInA mukhe bolAyelA bhAgamAM 'ra'kAranA sthAne 'ga'kArano prayoga thayo che te viSe tenI bhUmikAmAM ame noMdha karI che. e pradezamA eka jamAnAmAM Avo uccAra thato hato tevU jaNAvato dastAvejI AdhAra tyAra pachI amane maLI Avyo che, ane te bIje kyAMyathI nahi, AgamaprabhAkara pUjyapAda zrIpuNyavijayajI ma.nA lakhANamAMthI maLyo che. poNo so varSa pahelA teozrI e bAjU vicaryA hatA tyAre temaNe A vAtanI noMdha karI hatI. potAnA gurujI uparanA patramA teo lakhe che : "ahIMnA loko sAmAnya rIte 'sa'ne 'ca' bole che ane 'ca'ne 'sa' - tarIke uccAre che. tathA 'ra' mUrdhanya hovA chatAM kaMThya akSaranI jema bole che eTale e uccAramAM 'ga' akSarano bhAsa thAya che....." - "20mI sadInI alaukika vyakti" pR. 13 A ja racanAnI 56mI kaDImAM 'AbUgoDA' zabda Avyo che teno khulAso paNa amane amArA tAjetaranA vihAramA maLI gayo. AbUnI pazcima taLeTInA 10-15 gAmo mATe Aje paNa 'AbUgoDa' zabda pracAramA che. gujarAtamAM pracalita 'goLa' zabda sAthe AnI nikaTatA joI zakAya che. 'keTalIka aitihAsika apragaTa kRtio' rasaprada che. sampAdakoe pUraka mAhitI paNa ApI che. pATha prAyaH zuddha che. vidvAna munio sAhityakSetre kevA otaprota rahetA tenI jhalaka AvI nAnI nAnI kRtio ApI jAya che. zrIdevacandrajI ma.nI eka aprasiddha racanA anu0 dvArA prakAzamAM AvI che. ratnAkara pacIsI AdhArita A racanA devacandrajI ma.nI kadAca prAthamika racanA hoya, jethI teno prasAra ocho thayo hoya. A kRtinI hastaprata ane lekhanakALanA viSayamA sampAdakoe koI noMdha karI nathI. devacandrajI mahArAjanI zailInI chApa kRtimAM dekhAI Ave che. 28 kaDI sudhI saMskRta kRtinA bhAvo gUMthAyA hovAnuM sampAdako noMdhe che, temAM eTalu umerI zakAya ke antima zlokano bhAva kavie ka. 32-33mAM lIdho che. ___'vairAgyaraMgaH'0 A zlokano bhAva kavie 10-11 ema be kaDImAM lIdho che. ahIM kavie vairAgya, upadeza ane vidyAno sAco uddeza | hovo
Page #156
--------------------------------------------------------------------------
________________ 150 anusandhAna-55 joie tenI vAta paNa kaDImAM gUMthI lIdhI che. "vidyAno sAco hetu 'tattvaparipadA' che paNa teno meM anyane jItavAnA sAdhana tarIke - DhAla tarIke - karyo" - evo Azaya che. AthI padaccheda Ama thAya : vidyA tattvaparipadAjI.... 'paripadA' zabda upAdhyAyajInI zailInI nIpaja che. ka. 22mAM 'ratnavilApa' chapAyuM che te presabhUla na hoya to vAcananI bhUla che. 'araNyavilApa'nA sthAne 'rannavilApa' zabda ahIM vaparAyo che. ka. 26mAM 'sUtajoge'mAM 'sUta' zabdamAM paNa kazIka garabar3a lAge che. ka. 27nI bIjI paMkti A rIte vAMcavI joie - _ 'vRtamAnabhava rAgatA jI,teNe traNya bhava naSTa'. pAThamAM saMmArjanIya sthAna - ka. 1. abhAya amAya 2. pAmayijI pAmiyo jI 6. dRSTi daSTa 14. hAya(va) hAya(dAva) 14. ghUsiyo jI dhUsiyo jI 15. dukhavyo dUSavyo zabdakoza cUMpa (7) coMpa, kALajI paripadA (11) nirNaya (?), bodha (?) dhUsiyo (14) melo karyo, dhULathI kharaDyo rakojya (20) ? marojya (20) ? sUta (26) sUtra (?), zikhAmaNa (?) 'sAdhvAcAraSaTviMzikA' eka bhAvavAhI, madhura kRti che. tenA racayitA prauDha vidvAna tathA sAdhutAthI samRddha munijana che. AvA prakAranI racanAo saMskRtanA vidyArthI sAdhu-sAdhvIone pUraka vAcana tarIke ApavI joie.
Page #157
--------------------------------------------------------------------------
________________ maI 2011 151 'anusandhAna'mAM A prakAranI racanAo agAu paNa pragaTa thaI che, e badhAMnuM eka saMkalana prasiddha karI zakAya. A ja aMkamAM prakaTa thayela zrIpArzvanAthastotra paNa AvI ja manorama racanA che. pAThamAM thoDI azuddhi rahI che. ha.pra.nuM vadhu cokasAIthI vAcana tathA arthanI vicAraNA thAya to pATha vadhu cokhkho taiyAra thaI zake. zloka 4no uttarArdha Ama kalpI zakAya che - deva ! tvadAnanasudhAMzarasau nizAnta Aloki sevakajanaiH sukRtInakAnta ! zloka 5mAM '0kaluSe' nahi '0kaluSaM' yogya lAge che - zloka 6no uttarArdha - dRSTiH satAM jinapa ! te vadanAravinde no lIyate kathamamandavacomarande zloka 9 : 'vibhAde'ne sthAne vibhAte, 'zubhAle'ne sthAne 'zubhA te' hovAno saMbhava che. 'zrAvakadvAdazavratacatuSpadikA' apabhraMzabhASAnI prAcIna racanA che. pATha saMzodhana mAge che. ___ 'nemijinastuti' eka vidvAna zrAvakanI racanA che jenA para eka munivare TIkA racI che. jo ke keTalAMka sthaLoe artha spaSTa karavAmAM TIkAkArane paNa saphalatA nathI maLI, paNa TIkA vinA kRti yatheSTa rIte samajI zakAta nahi e paNa spaSTa che. vizeSAMkanA baMne bhAganAM AvaraNo para hemacandrAcArya sambandhita chAyAcitro mUkAyAM che. AvaraNa para dastAvejI prakAranAM citro ApavAnI zailI, AvakArya ja che. e ja rIte 'anusandhAna' jevA patramA granthasamIkSA jevo vibhAga hovo anivArya che. mAtra prazaMsA ke AvakAra e samIkSA nathI. prAcInakRtinuM sampAdana hoya to tenA sampAdana/ saMzodhananI bAbatamAM ane koI maulika sarjana hoya to tenA viSayavastu, bhASA, zailI vagerenI bAbatamAM samIkSake avalokana/mUlyAMkana karavAnAM hoya tathA granthanI vizeSatA/nyUnatA tarapha dhyAna kheMcavArnu hoya.
Page #158
--------------------------------------------------------------------------
________________ 152 anusandhAna-55 sAhityajagatamAM bhalabhalA lekhaka/kavi/saMzodhakanA pustakanI tIkhI samIkSAo thatI hoya che. muni bhagavanto prAyaH saMzodhana/sampAdananI mAnya paripATIthI aparicita hoya che. mAtra pANDityathI saMzodhana/sampAdananI yogyatA prApta thatI nathI. praziSTa granthonuM bahoLu paThana-pAThana, vividha bhASAonA svarUpano paricaya, vibhinna vidyAzAkhAonI (bhale pUrI nahi, kAmapUratI) jANakArI ane sauthI vadhu to, mahAna saMzodhakoe karelA kAmonuM jijJAsu-vidyArthI bhAve parizIlanaA badhuM lekhaka ke sampAdaka pAse hovU joIe. 'anusandhAne' 'parasparaM prazaMsanti'nI Dhabe samIkSA karavAnI nIti svIkArI nathI evaM emAM pragaTa thatI samIkSA jotAM kahI zakAya che. A mATe sampAdakazrIne abhinandana! A abhigama jaina sAhitya ane saMzodhanane lAbhakartA thaze. prakAzako/ sampAdako/lekhako paNa A vAta samaje evI vinanti karavAnuM mana thAya. jaina derAsara, nAnI khAkhara-370435 gujarAta