________________
-શ્રી સુકેતુ,
શ્રી અને સરસ્વતી
- લક્ષ્મી અને સરસ્વતીના સંઘર્ષણનું કલ્પનાચિત્ર
[પૂર્વ પરિચય સાર:]. હવે જુજ લેકે રહ્યા છે. ત્યાં રાજાના મંત્રીને લક્ષ્મી તથા સરસ્વતી અને એક વખત ભેગા પુત્ર ઘણા સમયે મંવાડમાંથી સાજો થયે છે એટલે મલ્યાં. પરસ્પર વાતે ચડયાં. લક્ષ્મી કહે છે, “હું મોટી,
હળ. મંત્રીએ યજ્ઞ માંડે છે; બ્રાહ્મણને દક્ષિણાએ મનસંસારમાં મારૂં બધે સામ્રાજ્ય છે.” સરસ્વતીએ
માની આપે છે. કથામાં બેઠેલા બાકીના બ્રાહાણે કહ્યું: “લક્ષ્મીની કાંઈ કિંમત નથી, ખરી મહત્તા દક્ષિણ લેવા ઉભા થયાઃ થોડા વ્યાપારી તથા પ્રતિષ્ઠીત સરસ્વતીની છે.” લક્ષ્મીએ વળતો જવાબ આપ્યો. માણસ હજુ પંડિતજીની કથામાં બેઠા છે. એટલામાં “જગતમાં વાતે તે બધાએ મોટી મોટી વિઠતાની
બંદર પર એક વ્યાપારીને માલ ખૂબ આવ્યો છે. કરે છે, પણ અવસરે ખબર પડી જાય છે. ભલભલા
એણે જલદી પરદેશમાં ઉપડી જવું છે, એટલે માલ દિગ્ગજ પંડિતે પણ અવસર આવે ધનવાનનાં
ઓછા ભાવે તેણે વેચવા કાઢયો છે; વ્યાપારીઓ બારણાં ઠોકતા આવે છે, ખાતરી ન થતી હોય તે
બંદર પર ભેગા થયે જાય છે, સસ્તા ભાવને-પાણીનાં આપણે અનુભવ કરીએ.” સરસ્વતીએ હા ભણી.
મૂલ્યને માલ લેવા કથામાંથી વ્યાપારીઓ ઉભા થવા
માંડયા. હવે ફક્ત ગણ્યાગાંઠયા માણસો કે જે એક શહેરમાં સરસ્વતી પંડિતનું રૂપ લઈ શહેરના
ખખડપંચમ જેવા હતા તે બેઠા-બેઠા કથા સાંભળી જાણીતા શેઠના ચોકમાં કથા કરે છે. શેઠ, શેઠાણી
રહ્યા છે; એટલે પેલા લક્ષ્મીદેવીએ ડોશીના વેષમાં તથા નગરના લોકો હજારોની સંખ્યામાં આતુરતાથી
શેઠને કહી દીધું; “ આ અવાજ મારાથી સહન થત કથા સાંભળી રહ્યા છે. પંડિતજીની વિદ્વતા, વાણીની
નથી, શું કરું? આવી કથા ચાલી રહી છે; અને હું મીઠાશ તથા બોલવાની છટાથી લોકે કલાકોના કલાકો
વિક્ષેપ કરું છું પણ થાય શું?” સુધી સાંભળવા છતાં થાકતા નથી. આ રીતે જ્યાં રસ જાગ્યો, એટલે આ બાજા, લક્ષમી પિતાના પાઠ આથી શેઠ, ડોશીને માલની લાલચથી પેલા ભજવવા તૈયાર થયાં. વૃદ્ધ ડોશીનું રૂપ લઈ ઝોળીમાં પંડિતજીને-સરસ્વતીને તગડી મૂકે છે. પંડિતના ગયા હીરાજડિત સેનાની થાળીઓ લઈ, શેઠના ઘરમાં પછી ઝાડે ફરવાના બહાનાથી ડોશીમા નગરની હાર પાછલા ભાગમાં લથડતા પગે, જર્જરિત દેહે લાકડીના
આવ્યા. પોતાના મૂળ રૂપમાં પ્રગટ થઇ ડોશીમાટેકે આવી પહોંચ્યાં. પાણીની તરસ લાગી છે એટલે
લક્ષ્મીદેવીએ કહ્યું; “ કેમ જોયું ને ? શ્રી પહેલી કે
સરસ્વતિ ?' હજુ પણ જે બરાબર વિશ્વાસ ન બેસતા પાણીને માટે બૂમ મારે છે; કથાના રસમાં ભગ પડે છે એટલે કોઠાણી વહુને મોકલે છે; વહુ પણ મન
હોયતે ફરી અનુભવ કરીએ !” વિના આવને ડોશીને પાણી આપે છે. ડોશી તરત ઝોળીમાંથી હીર સોનાની થાળીઓ કાઢે છે.
શ્રીદેવી અને સરસ્વતી અને જંગલમાં વહુનું મન લલચાયું, શેઠાણીને બોલાવ્યાં, શેઠ આવ્યા એક ઝાડ પર સંતાઈને રહ્યાં છે. જંગલમાં સહુ કથા સાંભળવી પડતી મૂકી અને ડોશીમાની એક ભાગમાં સોનાની નાની ટેકરી શ્રીદેવીએ પિતાની આગતા-સ્વાગતા કરવા સહુ મંડી પડ્યાં.
માયાથી રચી છે. એટલામાં બે સીપાઈઓ પિતાના લક્ષ્મીદેવી આટલી માયા કરીને અડક્યાં નહિ, રાજાનું કામ પતાવી શહેર ભણી જઈ રહ્યા છે. દૂરથી પણ કથામાં બેઠેલા લોકોને ઉઠાડવા નવી લીલા સૂર્યનાં કિરણોમાં પ્રકાશિત થતી ટેકરીને જોઈ એક એમણે ગઠવી: નગરના નગરશેઠ રાજાના અપરાધમાં સીપાઇની દ્રષ્ટિ તે બાજુ ગઈ, તેણે બીજાને ભઆવ્યા છે. તેમનાં ધન, દોલત રાજા લૂંટાવે છેઃ વાનું કહ્યું. પેલાએ ના પાડી. આ તે લોભમાં પડ્યો કથામાં બેઠેલા લોકો તરત જ એ મફતને માલ લેવા હતા, સીધે ટેકરી બાજુ ગયે. ત્યાં જઈને જોયું ઉભા થઈ ગયા એટલે પેલા પંડિતજીની કથામાં તે સોનાની શિલાઓની શિલાઓ ખડકાઈને પડી
