Page #1
--------------------------------------------------------------------------
________________ anakAnta anekAnta | varSa 12 kiraNa 6 sampAdaka- jugalakizora mukhtAra 'yugavIra' yogezvara ziva Use Only navambara | san 1653
Page #2
--------------------------------------------------------------------------
________________ viSaya-sUcI 1 samayasArakI 15vIM gAthA aura zrIkAnajI svAmI- 5 kuralakA mahatva aura jainakattatva-[zrIvidyAbhUSaNa ! . [sampAdaka " 177 paM. govindarAya jaina zAstrI " 200 2 RSabadeva aura zibajI 6 'vasunandi-zrAvakAcAra' kA saMzodhana[ le. bAbU kAmatAprasAda jaina ... 185 [paM. dIpacanda pANDyA aura ratanalAla 3 hamArI tIrthayAtrA saMsmaraNa ___ kaTAriyA, kekar3I ... 201 : [paramAnanda jaina zAstrI 188 7 jinazAsana (pravacana) [kAnajI svAmI ... 211 4 hindI jaina-sAhityameM tatvajJAna 8 duHsaha bhAtR-viyoga-[jugalakizora mukhtAra TAi02 peja (zrIkumArI kiraNabAlA jaina zrI bAhubalijina pUjAkA abhinandana TAiTila 3 peja duHsaha bhrAta-viyoga !! zrImAn bAbU choTelAlajI aura bAbU, nandalAlajI kalakattAke patroMse yaha mAlUma karake ki unake sabase choTe bhAI lAlacandajIkA gata 22 akTUbara ko dehAnta hogayA hai, bar3A hI duHkha tathA aphasosa huA !! bhAdoM kI anantacaturdazI taka lAlacandajI acche rAjI khuzI the aura usa dina unhoMne saba mandiroM ke darzana bhI kiye the ! pUrNimAse unheM kucha jvara huA jo bar3hatA gayA aura ATha dina usIkI cikitsA hotI rhii| bAdako peTameM jorase dardai prArambha huA jo kisI upAyase zAnta na honeke kAraNa peTako cIranekI naubata AI aura kalakatteke chaha sabase bar3e nAmI DAkTaroM tathA sivila sarjanoMkI dekha / rekhameM peTakA Aparezana kArya sampanna huA aura usase yaha jAna par3A ki agnikI thelImeM chidra hogaye haiM | jinakA honA eka bahuta hI khataramAka vastu hai / saba DAkTaroMne milakara bar3I sAvadhAnIke sAtha jo kucha cikitsA kI jA sakatI thI vaha kI aura jaise taise 16 dina taka use mRtyu mukhameM jAnese roke rakkhA parantu antako kAlakI bhayaGkara jhapeTase vaha na baca sakA aura saba hAkTarAdi dekhateke dekhate raha gaye !!! isa duHsaha bhrAtR viyogase donoM bhAiyoMko jo sadamA pahu~cA hai use kauna kaha sakatA hai ! abhI Apake bar3e bhAI bAbu dInAnAthajIke viyogako eka hI varSa hone pAyA thA aura usase pahale unakI mAtAjI tathA dUsare bar3e bhAI gulajArIlAlajIkA bhI viyoga hogayA. thaa| isa taraha do tIna varSake bhItara Apako tIna bhAiyoM aura eka mAtAjIkA viyoga sahana karane ke liye bAdhya honA par3A hai, yaha var3A hI kaSTakara hai ! lAlacandajIke pahalI strIse eka lar3akA aura eka lar3akI (donoM vivAhita) aura dUsarI strIse ATha bacce haiM, jinakI bar3I samasyA evaM cintA donoM bhAiyoMke sAmane khar3I hogaI hai| idhara bAbU choTelAlajI kaI varSoM cale jAte haiM. ye sadame aura cintAe~ unake svAsthyako aura bhI ubharane nahIM detIMdasa dinako khar3e hote hai to phira gira jAte hai aura mahInoMke liye rogazayyA para savAra ho jAte haiN|| isIse jaina sAhitya aura itihAsakI sevAke jo unake bar3e mansUbe haiM ve yoM hI Talate jAte haiM aura kucha bhI kArya ho nahIM pAtA, yaha unake hI nahIM kintu samAjake bho durbhAgya kA viSaya hai jo aise sevAbhAvI sajjanoM para saMkaTa para saMkaTa upasthita hote cale jAte haiN| Arake isa tAjA saMkaTameM vIrasevAmandira-parivAra apanI saMvedanA vyakta karatA hA mRtAtmAke liye paralokameM sukha-zAntikI bhAvanA karatA hai aura hRdayase kAmanA karatA hai ki donoM bhAiyoM aura unake tathA mRtAtmAke sAre kuTumba-parivArako dhairyakI prApti hove / jugalakizora, mukhtAra For Personal & Private Use Only
Page #3
--------------------------------------------------------------------------
________________ OM ahama vastutattva-saghAtaka vizvatattva-prakAzaka vASika mUlya 5) eka kiraNa kA mUlya // ) wallingan PHARIRAHHHHHHHI nItivirodhaSvaMsIlokanyavahAravartakaH samyak / paramAgamasya bIja bhuvanekagururjayatyanekAntaH sampAdaka-jugalakizora mukhtAra 'yugavIra' varSa 12 / * vIrasevAmandira, 1 dariyAgaMja, dehalI navambara kiraNa 6 kArtika vIrani0 saMvat 2480, vi. saMvat 2010 / 1653 samayasArakI 15vIM gAthA aura zrIkAnajI svAmI [sampAdakIya ] prAstAvika pratyakSameM bhI carcA calAI gaI para saphala manoratha nahIM ho zrIkundakundAcAryakI kRtiyoMmeM 'samayasAra' eka skaa| aura isaliye maiMne isa gAthAkI vyAkhyAke liye prasiddha grantha hai jo Aja kala adhikatara paThana-pAThanakA 100) rupaeke puraskArakI eka yojanA kI aura use apane viSaya banA huzrA hai| isakI 15 vI gAthA apane pracalita 100) ru. ke puraskAroMkI usa vijJaptimeM agrasthAna diyA jo gatavarSake anekAntakI saMyukta kiraNa naM. 4-5 meM rUpameM isa prakAra hai prakAzita huI hai| gAthAkI vyAkhyAmeM jina bAtoMkA spaSTIjo passadi appANaM abaddhapuTra annennvisesN| karaNa cAhA gayA ve isa prakAra haiM:apadesasaMtamajha passadi jiNasAsaNaM savvaM // 15 // (1) AtmAko prabaddhaspRSTa, ananya aura avizeSarUpase isameM batalAyA gayA hai ki 'jo prAsmAko prabaddhaspRSTa dekhane para sAre jinazAsanako kese dekhA jAtA hai? ananya aura avizeSa jaise rUpameM dekhatA hai vaha sAre jina- (2) usa jinazAsanakA kyA rUpa hai jise usa draSTAke dvArA zAsanako dekhatA hai| isa sAmAnya kayana para mujhe kucha pUrNataH dekhA jAtA hai? zaMkAeM utpanna huI aura maiMne unheM kucha prAdhyAsmika (3) vaha jinazAsana zrIkundakunda, samantabhadra, umAsvAti vidvAnoM evaM samayasAra-rasikoMke pAsa bhejakara unakA samA- aura akalaMka jaise mahAna prAcAryoMke dvArA pratipAdita dhAna cAhA athavA isa gAthAkA TIkAdike rUpameM aisA athavA saMsUcita jinazAsanase kyA kucha bhinna hai| spaSTIkaraNa mAMgA jisase una zaMkAoMkA pUrA samAdhAna (9) yadi bhinna nahIM hai to ina sabake dvArA pratipAdita evaM hokara gAthAkA viSaya spaSTa aura vizada ho jAe / parantu saMsUcita jinazAsanake sAtha usakI saMgati kaise kahIMse koI uttara prApta nahIM hubhaa| do eka vidvAnoMse baiThatI hai? For Personal & Private Use Only
Page #4
--------------------------------------------------------------------------
________________ 178 anekAnta kiraNa 6 - - (1) isa gAthAmeM 'apadesasaMtamajma' nAmaka jo pada pAyA pUrvArdhako jyoMkA tyoM rakha dene para bhI zeSa.do vize.. jAtA hai aura jise kucha vidvAn 'apadesasuttamajha' paNoMko upalakSaNake dvArA grahaNa kiyA jA sakatA rUpase bhI ullekhita karate haiM.use jiNazAsaNaM'padakA thaa| parantu aisA nahIM kiyA gayA; taba kyA isameM vizeSaNa batalAyA jAtA hai aura usase gyazrata tathA koI rahasya hai, jisake spaSTa honekI jarUrata hai| bhAvazratakA bhI artha lagAyA jAtA hai, yaha saba kahA~ athavA isa gAthAke arthameM una do vizeSaNoMko grahaNa taka saMgata hai athavA padakA ThIka rUpa, artha aura karanA yukta nahIM hai| sambandha kyA honA caahie| vijJaplike anusAra kisI bhI bidvAnane ukta gAthAkI / zrIamRtacandrAcArya isa padake artha viSaya meM mauna haiM pyAgyAke rUpameM apanA nivandha bhejanekI kRpA nahIM kI, aura jayasenAcAryane jo artha kiyA hai vaha padameM yaha khedakA viSaya hai| hAlAMki vijJaptimeM yaha bhI nivedana __ prayukta hue zabdoMko dekhate hue kucha khaTakatA huA kiyA gayA thA ki 'jo sajjana puraskAra lenekI sthiti meM jAna par3atA hai. yaha kyA ThIka hai athavA usa artha meM na hoM athavA use lenA na cAheMge unake prati dUsare prakArase khaTakane jaisI koI bAta nahIM hai| sammAna vyakta kiyA jaaygaa| unheM apane apane iSTa evaM (7) eka samAva yaha bhI hai ki yaha pada 'apavesasaMta- adhikRta viSaya para lokahitakI raSTise lekha likhanekA majjha (apravezasAntamadhyaM hai, jisakA artha anAdi- prayatna jarUra karanA caahiye|' isa nivedanakA pradhAna saMketa madhyAnta hotA hai aura yaha 'appANaM (bAramAnaM, una syAgI mahAnubhAvoM-zullakoM, ailakoM.. muniyoM, padakA vizeSaNa hai, na ki 'jiNasAsaNaM' pdkaa| AtmArthijanoM tathA niHsvArtha-sevAparAyaNoMkI ora thA jo zuddhAramAke liye svAmI samantabhadrane rasnakaraNDa (6) adhyAtmaviSayake rasika haiM aura sadA samayasArake anumeM aura siddhasenAcAryane svayambhUstuti (prathamadvAtriM cintana evaM paThana-pAThanameM lage rahate hai| parantu kisI bhI zikA)meM 'anAdimadhyAnta' padakA prayoga kiyA mahAnabhAvako ukta nivedanase koI preraNA nahIM milI hai| samayasArake eka kalazameM amRtacandrAcAryane bhI athavA milI ho to unakI lokahitakI dRSTi isa viSayameM * 'madhyAdyantavibhAgamukta' jaise zabdoM dvArA isI bAtakA caritArtha nahIM ho sakI aura isa taraha prAyaH chaha mahInekA ullekha kiyA hai| ina saba bAtoMko bhI dhyAnameM samaya yoM hI bIta gyaa| ise merA tathA samAjakA eka lenA cAhiye aura taba yaha nirNaya karanA cAhiye ki prakArase durbhAgya hI samajhanA caahiye| kyA ukta sujhAva ThIka hai| yadi ThIka nahIM haiM to gata mAgha mAsa (janavarI san 1953 meM merA vicAra kyoM? vIrasevAmandirake vidvAnoM sahita zrI gommaTezvara bAhu() 14 vI gAthAmeM zaddhanayake viSayabhUta AtmAke lie balIjIke mastakAbhiSekake avasara para dakSiNakI yAtrAkA pA~ca vizeSaNoMkA prayoga kiyA gayA hai, jinameMse hazrA aura usake progrAmameM khAsataurase jAte vakta sonagar3hakula tIna vizeSaNoMkA hI prayoga 19 vI gAthAmeM kA nAma rakkhA gayA aura vahA~ kaI dina ThaharanekA vicAra hA hai, jisakA artha karate hue zeSa do vizeSaNoM- sthira kiyA gayA; kyoMki sonagar3ha zrIkAnajIsvAmImahA'niyata' aura 'saMyukta'ko bhI upalakSaNake rUpameM rAjakI kRpAse AdhyAtmika pravRttiyoMkA gar3ha banA huA grahaNa kiyA jAtA haitaba yaha prazna paidA hotA hai aura samayasArake madhyayana-adhyApanakA vidyApITha samamA ki yadi mUlakArakA aisA hI prAzaya thA to phira jAtA hai| vahA~ svAmIjIse milane tathA aneka viSayoMke isa vIM gAthAmeM una vizeSaNoMko kra bhaMga karake zaMkA-samAdhAnakI icchA bahuta dinoMse calI jAtI thI, rakhanekI kyA jarUrata thI? 14 vI gAthA * ke jinameM samayasArakA ukta viSaya bhI thA, aura isIliye 18 uka 14 vIM gAthA isa prakAra hai kaI dina ThaharanekA vicAra kiyA gayA thaa| jo passadi appANaM abaddhapuTuM praNaraNayaM nniydN| mujhe bar3I prasannatA huI jabaki 12 pharvarIko mubaha pravisesaMmasaMjuttaM taM sudaNyaM viyANIhi // 1 // svAmIjIkA apane bogoMke sammukha prathama pravacana prArambha For Personal & Private Use Only
Page #5
--------------------------------------------------------------------------
________________ kiraNa 6 ] hone se pahale hI sabhAbhavanameM yaha sUcanA milI ki 'AAjakA pravacana samayasArakI 15 vIM gAthA para mukhtAra sAhabakI zaMkAoM ko lekara unake samAdhAna rUpama hogA / ' aura isaliye maiMne usa pravacanako bar3I utsukatA ke sAtha gaurase sunA, jo ghaMTA bharase kucha Upara samaya taka hotA rahA hai| sunane para mujhe tathA mere sAthiyoMko aisA lagA ki isameM merI zaMkAoMkA to sparza bhI nahIM kiyA gayA hai-- yoM hI idhara-udharakI bahutasI bAteM gAthA tathA gAthetara-sambandhI kahI gaI haiN| cunA~ce sabhAkI samApti ke bAda maiMne usakI spaSTa vijJapti bhI kara dI aura kaha diyA ki bhAjake pravacanase merI zaMkAyoMkA to koI samAdhAna huA nhiiN| isake bAda eka dina maiMne alahadagImeM zrI kAnajI svAmI se kahA ki Apa merI zaMkAoMkA samAdhAna likhA dIjie-- aura nahIM to apane kisI ziSyako hI bolakara likhA diijie| isake uttara meM svAmIjIne kahA ki 'na to maiM svayaM likhatA hU~ aura na kisIko bolakara likhAtA hU~, jo kucha kahanA hotA hai use pravacanameM hI kaha detA hU~ / ' isa uttarale mujhe bahuta bar3I nirAzA huI, aura isIliye yAtrA se vApisa Aneke bAda, anekAntakI 12 vIM kiraNake sampAdakIyameM, 'samayasArakA adhyayana aura pravacana' nAmase mujhe eka noTa likhaneke liye bAdhya honA par3A, jo isa viSayake apane pUrvaM tathA vartamAna anubhavoMko lekara likhA gayA hai aura jisake anta meM yaha bhI prakaTa kiyA gayA hai ki samayasArakI 1. vIM gAthA aura zrIkAnajI svAmI 'niHsandeha samayasAra - jaisA prantha bahuta gahare adhyayana tathA mananakI apekSA rakhatA hai aura tabhI Atma-vikAsa jaise yatheSTa phalako phala sakatA hai| hara ekakA vaha viSaya nahIM hai| gahare adhyayana tathA mananake abhAva meM korI bhAvukatA meM vahane bAloM kI gati bahudhA 'na idharake rahe na udharake rahe' vAlI kahAvatako caritArtha karatI hai athavA ve usa ekAntakI ora Dhala jAte haiM jise AdhyAtmika ekAMta kahate haiM aura jo mithyAtva meM parigaNita kiyA gayA hai / isa viSayakI vizeSa carcAko phira kisI samaya upasthita kiyA jAyagA / " sAtha hI ukta kiraNake usI sampAdakIya meM eka noTadvArA, 'puraskAroMkI yojanA kA natIjA' vyakta karate hue, yaha icchA bhI vyakta kara dI gaI thI ki yadi kramase do vidvAna aba bhI samayasArakI 12 vIM gAthAke sambandhameM [ 176 abhISTa vyAkhyAtmaka nibandha likhaneke lie apanI AmAdagI 15 jUna taka jAhira kareMge to usa viSaya ke puraskArakI punarAvRtti karadI jAegI arthAt nibandhake liye yathocita samaya nirdhArita karake patroMmeM usake puraskAra kI punaH ghoSaNA nikAla dI jaaegii| itane para bhI kisI vidvAnane ukta gAthAkI vyAkhyA likhaneke lie apanI zrAmAdagI jAhira nahIM kI aura na sonagar3hase hI koI AvAja AI / aura isaliye mujhe avaziSTa viSayoMke puraskAroMkI yojanAko radda karake dUsare naye puraskAroMkI hI yojanA karanI par3I, jo isI varSa ke anekAnta kiraNa naM. 2 meM prakAzita ho cukI hai| aura isa taraha ukta gAthAkI carcAko samApta kara denA par3A thA / hAla meM kAnajIsvAmI ke 'Atmadharma' patrakA nayA AzvinakA aMka naM0 7 daivayogase mere hastagata huA, jisameM 'jinazAsana' zIrSakake sAtha kAnajosvAmIkA eka pravacana diyA huA hai aura usake anta meM likhA hai- " zrI samayasAra gAthA 15 para pUjya svAmIjIke pravacanase / " isa pravacanakI koI tithi - tArIkha sAthameM sUcita nahIM kI gaI, jisase yaha mAlUma hotA ki kyA yaha pravacana vahI hai jo apane logoMke sAmane tA0 12 pharavarIko diyA gayA thA * 'daivayogase' likhanekA abhiprAya itanA hI hai ki 'Atmadharma' apane pAsa yA vIrasevAmandirameM AtA nahIM hai, pahale vaha 'anekAnta' ke parivartana meM AtA thA, jabase nyAyacArya paM0 mahendrakumArajI jaisoMke kucha lekha svAmIjIke mantabyoMke viruddha anekAntameM prakAzita hue tabase zrAtmadharmaM anekAntase ruSTa ho gayA aura usane darzana denA hI banda kara diyaa| pIche kisI sajjanane eka varSa ke liye use apanI ora se vIrasevAmandira meM bhijavAyA thA, usakI avadhi samApta hote hI aba phira usakA darzana denA banda hai; jabaki apanA 'anekAnta' patra kaI varSa se barAbara kAnajIsvAmI kI sevAmeM bheMTasvarUpa jA rahA hai| aura isalie yaha aMka apane pAsa sonagar3hake Atmadharma- Aphisa se bhejA nahIM gayA hai--jabaki 15 vIM gAthAkA viSaya honese bhejA jAnA cAhie thA balki dillI meM eka sajjana ke yahA~se ittaphAkiyA dekhaneko mila gayA hai yadi yaha aMka na milatA to isa lekha ke likhe jAnekA avasara hI prApta na hotA / isa aMkakA milanA hI prastuta lekhake likhane meM pradhAna nimitta kAraNa hai / For Personal & Private Use Only
Page #6
--------------------------------------------------------------------------
________________ 10] anekAnta [kiraNa 6 athavA usake bAda diyA gayA koI dUsarA hI pravacana hai| kiyA gayA hai / AzA hai sahRdaya vidvajjana donoM lekhoM para yadi yaha pravacana vahI hai jo 12 pharavarIko diyA gayA thA, gaMbhIratAke sAtha vicAra karanekI kRpA kareMge aura jahA~ jisakI sarvAdhika saMbhAvanA hai, to kahanA hogA ki vaha kahIM merI bhUla hogI use premake sAtha mujhe sujhAnekA bhI usa pravacanakA bahuta kucha saMskArita rUpa hai / saMskArakA kaSTa uThAeMge, jisase maiM usako sudhAraneke liye samartha kArya svayaM svAmIjIke dvArA huA hai yA unake kisI ho skuuN| ziSya athavA pradhAna ziSya zrIrAmajI mAnikacandajI dozI gAthAke eka padakA ThIka rUpa, artha aura saMbaMdhavakIlake dvArA, joki prAramadharmake sampAdaka bhI haiM, parantu vaiha kArya cAhe kisIke bhI dvArA sampanna kyoM na huA ho; ukta gAthAkA eka pada 'apadesasaMtamajjhaM' isa rUpa meM itanA to sunizcita hai ki yaha bekhabaddha huA pravacana pracalita hai| pravacanalekhameM gAthAko saMskRtAnuvAdake rUpasvAmIjIko dikhalA-sunAkara aura unakI anumati prApta meM prastuta karate hue isa padakA saMskRta rUpa 'apadezasAntakarake hI chApA gayA hai aura isalie isakI sArI jimme madhyaM' diyA hai, jisase yaha jAnA jAtA hai ki zrIkAnajI dArI unhIMke Upara hai| prstu| . svAmIko padakA yaha pracalita rUpa hI iSTa tathA mAnya, jayasenAcAryane saMta (sAnta) ke sthAna para jo 'sutta' (sUtra) isa lekhabaddha saMskArita pravacanase bhI merI zaMkAoM zabda rakkhA hai vaha Apako svIkAra nahIM hai| astu, isa kA koI samAdhAna nahIM hotaa| pAThameMse sAta zaMkAoMko padake rUpa artha aura sambandhake viSayameM jo vivAda hai use to isameM prAyaH chuA taka bhI nahIM gayA hai sirpha dUsarI zaMkA maM05 meM nibaddha kiyA gayA hai / chaThI zaMkA isa padake zaMkAkA UparA UparI sparza karate hue jinazAsanake rUpa usa arthase sambandha rakhatI hai jise jayasenAcAryane 'apadesaviSayameM jo kucha kahA gayA hai vaha bar3A hI vicitra tathA suttamajha' pada mAnakara apanI TIkAmeM prastuta kiyA hai avicAritaramya jAna par3atA hai| sArA pravacana zrAdhyAtmika aura jo isa prakAra haiekAntakI ora DhalA huzrA hai, prAyaH ekAnta mithyAtvako puSTa karatA hai aura jinazAsanake svarUpa-viSayameM logoMko "apademasuttamamaM apadezasUtramadhyaM, apadizyate'rtho yena gumarAha karane vAlA hai / isake sivA jinazAsanake kucha sa bhavasyapadezazabde dravyazrataM miti yAvat sUtraparicchittimahAn staMbhoMko bhI isameM "laukikajana" tathA 'anyamatI" rUpaM bhAvataM jJAnasamaya iti, tena zabdasamavena vAcyaM jaise zabdoMse yAda kiyA hai aura prakArAntarase yahA~ taka jJAnasamayena paricchedyamapadezasUtramadhyaM bhaeyate iti / ' kaha DAlA hai ki unhoMne jinazAsanako ThIka samajhA nahIM; isameM 'apadesa' kA artha jo dravyazrata' aura 'suttaM' yaha saba asatya jAna par3atA hai| aisI sthitimeM samayAbhAva- kA artha 'bhAvazruta' kiyA gayA hai vaha zabda-arthakI dRSTike hote hue bhI mere lie yaha Avazyaka ho gayA hai ki se eka khaTakane vAlI vastu hai, jisakI vaha khaTakana aura maiM isa pravacanalekha para apane vicAra vyakta karUM, jisase bhI bar3ha jAtI hai jaba yaha dekhane meM prAtA hai ki 'madhya' sarvasAdhAraNa para yaha spaSTa ho jAya ki prastuta pravacana zabdakA koI artha nahIM kiyA gayA-use vaise hI artha: samayasArakI 15 vIM gAthA para kI jAne vAlI ukta samuccayake sAthameM lapeTa diyA gayA hai| zaMkAoM kA samAdhAna karane meM kahA~ taka samartha hai aura jina- kAnajI svAmIne yadyapi 'sutta' zabdakI jagaha 'saMta zAsanakA jo rUpa isameM nirdhArita kiyA gayA hai vaha (sAnta)' zabda svIkAra kiyA hai phira bhI isa padakA artha kitanA saMgata athavA sAravAn hai| usoke liye prastuta vahI dravyazruta-bhAzrutake rUpameM apanAyA hai jise jayasenAlekhakA yaha saba prayatna hai aura isose kAnajIsvAmIkA cAryane prastuta kiyA hai, cunAMce zrApake yahA~se samayasArakA ukta pravacanalekha bhI anekAntakI isa kiraNameM anyatra jo gujarAto anuvAda prakAzita huA hai usameM 'sAnta' kA jyoMkA tyoM uddhata kiyA jAtA hai jisase saba sAmagrI artha 'jJAnarUpIbhAvata' diyA hai, jo aura bhI khaTakane vicArake liye pAThakoMke sAmane rahe aura itanA to pravacana- vAlI vastu bana gayA hai| lekha para raSTi DAlate hI sahaja anubhavameM nA jAe ki sAtavIM zaMkA isa pracalita padake sthAna para jo dUsarA usameM ukta pATha zaMkAnoM se kinake samAdhAnakA kyA prayatna pada sujhAyA gayA hai usase sambandha rakhatI hai / vaha pada hai For Personal & Private Use Only
Page #7
--------------------------------------------------------------------------
________________ kiraNa 6 ] 'apavesasaMtamajjha' / isa saMsUcita tathA dUsare pracalita padameM paraspara bahuta hI thor3A sirpha eka akSarakA antara haiisameM 've' akSara hai to usameM 'de', zeSa saba jyoMkA tyoM hai| lekhakoM kI kRpAse 've' kA de' likhA jAnA athavA pannoMke cipaka jAne zrAdike kAraNa 've' kA kucha aMza ur3akara usakA de' bana jAnA tathA par3hA jAnA bahuta kucha svAbhA vika hai| isa saMsUcita padakA artha 'anAdimadhyAnta' hotA hai aura yaha vizeSaNa zuddhAtmAke liye aneka sthAnoM para prayukta huA hai, jisake kucha udAharaNa zaMkAmeM noTa kiye gaye haiM aura phira pUchA gayA hai ki yadi padakA yaha sujhAva ThIka nahIM hai to kyoM ? aisI sthiti meM calita pada aura tadviSayaka yaha sukAva vicAraNIya jarUra ho jAtA hai / isa taraha tIna zaMkAe~ pracalita padake rUpAdi viSayase sambandha rakhatI haiM, jinheM pravacana lekhameM vicAra ke liye chuzrA taka bhI nahIM gayA - samAdhAnakI to bAta hI dUra hai yaha usa lekhako par3hakara pAThaka svayaM jAna sakate haiN| ho sakatA hai ki svAmIjIke pAsa ina zaMkAoM ke samAdhAna viSaya meM kucha kahane ko na ho aura isIse unhoMne apane usa vAkya ( ' jo kucha kahanA hotA haiM use pravacana meM hI kaha detA hU~' ) ke anusAra kucha na kahA ho / kucha bhI ho, para isase samayasArake adhyayanakI gaharAIko Thepa jarUra pahu~catI haiN| samayAsArakI 1 vIM gAthA aura zrIkAnajo svAmI yahA~ para maiM itanA aura bhI prakaTa kara denA cAhatA hU~ ki. gata varSa sAgara meM varNIjayantIke avasara para dhaura isa varSa khAsa indaura meM yAtrA ke avasara para merI isa padake rUpAdi-viSaya meM paM0 vaMzIdharajI nyAyalaMkAra se bhI' jo ki jaina siddhAntake eka bahuta bar3e jJAtA haiM, carcAAI thI, unhoMne ukta sujhAvako ThIka batalAte hue kahA ki hama pahale se isa padako 'appA' padakA vizeSaNa mAnate Ae haiM, aura taba isake 'apadesasutamajyaM' (apradezasUtramadhyaM ) rUpako lekara eka dUsare hI DhaMgase isake 'anAdimadhyAnta' arthakI kalpanA karate the (jo ki eka kliSTa kalpanA thI / aba isake prastAvita rUpase artha bahuta hI spaSTa tathA sarale (sahaja bodhagamya) ho gayA hai| sAtha hIM vaha bhI batalAyA ki zrI jayasenajIne isa padakA jo arya kiyA hai aura usake dvArA ise 'jiyasAsayAM' padakA vizeSaNa banAyA hai vaha ThIka tathA saMgata nahIM hai / [ 181 gAthAke artha meM atirikta vizeSaNa prastuta gAthAkA artha karate hue usameM zrAtmA ke liye pUrva gAthA prayukta 'niyata' aura 'zrasaMyukta' vizeSaNoM ko upalakSaNase grahaNa kiyA jAtA hai, jo ki isa gAthA meM prayukta nahIM hue / inhIM aprayukta evaM atirikta vizeSaNoMke grahaNase zaMkA naM0 8 kA sambandha hai aura usameM yaha jijJAsA prakaTa kI gaI hai ki ina vizeSaNoMkA grahaNa kyA mUlakArake AziyAnusAra hai ? yadi hai to phira 14vIM gAthA meM prayukta hue pA~ca vizeSaNoM ko isa gAthAmeM kramabhaMga karake kyoM rakhA gayA hai jaba ki 14 vIM gAthA ke pUrvArdhako jyoMkA tyoM rakha dene para bhI kAma cala sakatA thA zrarthAt zeSa do vizeSaNoM 'avizeSa' aura 'saMyukta' ko upalakSaNa dvArA grahaNa kiyA jA sakatA thA ? aura yadi nahIM hai to phira artha meM inakA grahaNa karanA hI zrayukta hai| isa zaMkAko bhI svAmIjIne apane pravacana meM chUcA taka nahIM hai, aura isalie isake viSaya meM bhI vahI bAta kahI jA sakatI haiM, jo pichalI tIna zaMkAoMke viSaya meM kahI gaI hai arthAt isa zaMkA ke viSaya meM bhI unheM kucha kahane ke lie nahIM hogA aura isIse kucha nahIM kahA gayA / yahA~ para eka bAta aura prakaTa kara denekI hai aura vaha yaha ki kucha arsA huA mujhe eka patra rohataka (pU paMjAba ) DAka dvArA prApta huA thA jisa para sthAna ke sAtha patra likhane kI tArIkha to hai parantu bAhara bhItara kahIM se bhI patra bhejane vAle sajjanakA koI nAma upalabdha nahIM hotA / saMbhavataH ve sajjana bAbU nAnakacandajI eDavokeTa jAna par3hate haiM, jI ki samayasArakI svAdhyAyake premI haiM aura usa premI honeke nAte hI patra meM kucha likhaneke prayAsakA ullekha bhI kiyA jAtA hai| isa patra meM zrAThabIM zaMkAke viSaya meM jo kucha likhA hai use upayogI samajha kara yahA~ udaSTaMta kiyA jAtA hai " gAthA naM0 15 ke pahale caraNa meM jo krama bhaMga haiM vaha bahuta hI rahasyamaya haiN| yadi gAthA naM0 15 meM gAthA naM0 14 kA pUrvArdha de diyA jAtA to do vizeSaNa zravizeSa' aura 'saMyukta' chUTa jAte / ye vizeSaNa kisI dUsare vizeSaNake upalakSaNa nahIM ho skte| kramabhaMga karane para do vizeSaNa 'niyata' aura 'asaMyukta' chUTe haiM so inameMse 'niyata' vizeSaNa to 'ananya' kA upalakSaNa hai / jo vastu For Personal & Private Use Only
Page #8
--------------------------------------------------------------------------
________________ 582] anekAnta kiraNa 6 ananya hotI hai vaha 'niyata' avazya hotI hai isa kAraNa thA vaha kahA gayA hai / aba Age usIpara vicAra anabhya kaha denese niyatapanA A hI gayA / isa hI taraha kiyA jAtA hai| avizeSa kahanese asaMyuktapanA zrA hI gayA ! saMyoga vize- zrIkAnajI svAmI mahArAjakA kahanA hai ki 'jo zuddha SoMmeM hI ho sakatA hai sAmAnyameM nahIM-sAmAnya to do prAtmA vaha jinazAsana hai' yaha Apake pravacanakA mUla dugyoMkA sadA hI judA judA rahatA hai / saMyuktapanA kisI sUtra hai jise pravacana lekha meM agrasthAna diyA gayA hai aura dragyake eka vizeSakA dUsare dravyake vizeSase ekatva ho isake dvArA yaha pratipAdana kiyA gayA hai ki zuddhAmA jAnA hai| zrIkundakundane krama bhaMga karake apanI (nirmANa) aura jina zAsanameM abheda hai-arthAt zuddha prAtmA kaho kalAkA pradarzana kiyA hai aura gAthA naM. 15 meM bhI zuddha- yA jinazAsana donoM eka hI haiM, nAmakA antara hai, jinanayake pUrNasvarUpako surakSita rakkhA hai| avizeSa aura zAsana zuddhAmAkA dUsarA nAma hai| parantu zuddhAramA to asaMyuktakA isa prakArakA sambandha anya tIna vizeSaNoMse jinazAsanakA eka viSaya prasiddha hai vaha svayaM jinazAsana nahIM hai jisa prakArakA niyatakA ananyase asaMyuktakA athavA samagra jinazAsana kaise ho sakatA hai jinazAsanake avizeSase hai| aura bhI anekAneka viSaya haiM, azuddhAramA bhI usakA zuddhAtmadarzI aura jinazAsana viSaya hai, pudgala dharma adharma prakAza aura kAla nAmake prastuta gAthAmeM prAsmAko prabaddhaspRSTAdi rUpase dekhane zeSa pA~ca dravya bhI usake viSaya haiM. kAlacakrake avasarpiNI utsarpiNI zrAdi bheda-prabhedoMkA tathA tIna lokakI racanA vAle zuddhAsmadIko sampUrNa jinazAsanakA dekhanevAlA kA vistRta varNana bhI usake antargata hai| vaha saptatatvoM batalAyA hai| isIse prathamAdi cAra zaMkAnoMkA sambandha hai| pahalI zaMkA sAre jinazAsanako dekhaneke prakAra tarIke navapadArthoM, caudaha guNAsthAnoM, caturdazAdi jIvasamAsoM, SaTparyAptiyoM, dasa prANoM, cAra saMjJAoM, caudaha mArgaNAoM athavA daMga (paddhati) Adise sanbandha rakhatI hai. dUsarImeM usa draSTA dvArA dekhe jAnevAle jinazAsanakA rUpa pUchA gayA dvividha caturvidhyAdi upayogoM aura nayoM tathA pramANoMkI hai. tIsarImeM usa rUpaviziSTa zAsanakA kucha mahAn bhArI carcAoM evaM prarUpaNAoMko AtmasAt kiye athavA prAcAryoM-dvArA pratipAdita athavA saMsUcita jinazAsanake apane aMka (goda) meM lie hue sthita hai| sAtha hI sAtha bheda-bhedakA prazna hai, aura cauthIme bheda na honekI mokSamArgakI dezanA karatA huzrA ratmatrayAdi dharma-vidhAnoM, hAlatameM yaha savAla kiyA gayA hai ki taba ina acAryoM kamArgamathanoM aura karmaprakRtiyoMke kathanopakathanase bharapUra dvArA pratipAdita evaM saMsUcita jinazAsanake sAtha usakI hai| saMkSepameM jinazAsana jinavANIkA rUpa hai. jisake dvAdaza aMga aura caudaha pUrva apAra vistArako lie hue saMgati kaise baiThatI hai| inameM se pahalI, tIsarI aura cauthI ina tIna zaMkAoMke viSayameM pravacana prAyaH mauna hai| usameM prasiddha haiN| aisI hAlatameM jaba ki zukhAtmA jinazAsanakI bAra-bAra isa bAtako to aneka prakArase doharAyA gayA hai ekamAtra viSaya bhI nahIM hai taba usakA jinazAsanake sAtha ki jo zuddhamAtmAko dekhatA-jAnatA hai vaha samasta - ekatva kese sthApita kiyA jA sktaa| usameM to jinazAsanako dekhatA-jAnatA hai athavA usane use dekha- guNasthAnA tathA mAgaNAma guNasthAnoM tathA mArgaNAoM mAdike sthAna taka bhI nahIM haiM jAna liyA; parantu una viSeSaNoMke rUpameM edvAtmAko jaisA ki svayaM kundakundAcAryane samayasArameM pratipAdana dekhane jAnane mAtrase sAre jinazAsanako kaise dekhatA kiyA hai / yahA~ viSayako ThIka hRdayaGgama karane ke lie jAnatA hai yA dekhane-jAnane meM samartha hotA hai athavA itanA aura bhI jAna lenA cAhie ki jinazAsanako jinakisa prakArase usane use dekha-jAna liyA hai, isakA vANI kI taraha jinapravacana jinAgama zAstra, jinamata kahIM bhI koI spaSTIkaraNa nahIM hai aura na bhedAbhedakI jinadarzana, jimatIrtha, jinadharma aura jinopadeza bhI kahA bAnako uThAkara usake viSayameM hI kucha kahA gayA jAtA hai-jainazAsana, jainadarzana aura jainadharma bhI usIke hai sirpha dUsarI zaMkAke viSayabhUta jinazAsanake rUpa- nAmAntara haiM, jinakA prayoga bhI svAmIjIne apane pravacana viSayako lekara usake sambandhameM jo kucha kahanA * dekho, samayasAra gAthA 12 se 15 / . For Personal & Private Use Only
Page #9
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ kiraNa 6 meM jinazAsanake sthAna para usI taraha kiyA hai jisa taraha ki 'jinavAbI' aura 'bhagavAnakI vANI' jaise zabdoMkA kiyA hai| isase jina bhagavAnane apanI divya vANI meM jo kucha kahA hai aura jo tadanukUla bane huye sUtroM zAstroM meM nibaddha hai vaha saba jinazAsanakA aMga hai ise khUba dhyAna meM rakhanA cAhiye / samayasArakI 1vIM gAthA aura zrIkAnajI svAmI maiM zrI kundakundAcArya praNIta samayasArake zabdoM meM hI yaha batalA denA cAhatA hU~ ki zrIjinabhagavAnane apanI vANI meM una saba viSayoMkI dezanA ( zAsti ) kI hai jinakI Upara kucha sUcanA dI gaI hai| ve zabda gAthAke nambara sahita isa prakAra haiM: vavahArasya darIsa muvaeso varado jiraNavarehiM / jIvA ede sabve zrajmavasANAdazro bhAvA // 46 // emetra ya vavahAro zravasAyAdi 'aNNabhAvANaM / jIvo tti kado sutte ***********|||| vavahAreNa du ede jIvassa havaMti vaNNamAdIyA / guNaThAtA bhAvAdu keI cchriyaNayassa // 56 // taha jIve kammANaM NokammANaM ca passidu varANAM / jIvassa esavaraNo jiNehiM vabahAra do utto // 56 // evaM gaMdhara saphAsarUvA deho saMThANa mAiyA je ya / sabve vavahArasya yacyidarahU vavadisanti // 60 // pajjatA'pajjatA je suhamA vAdarA ya je ceva / dehassa jIvaNA sutte vavahArado uttA // jIvassevaM baMbo bhaNido khalusannadara sIhiM // 67 // 70 // vedi karedi ya baMdhadi pariNAmaedi giyahRdi ya / dA pugdavaM vAraNayasya vattatrtraM // 107 / / jAve krammaM caddhaM puTTha N cedi vavahAraNayabhaNidaM / sudraNayarasa du jIve zrabaddhapuTThe havai jIvo // 101 // sammattapaDiNibaddha micchattaM jiyArehiM parikahiyaM / tarasodaya ja vo micchAdiTTi ttiNAyanvo // 161 // vAyarasa paDiNibaddha ayyAyaM jiraNavarehiM parikahiyaM / tassodA jIvo bhavayAyI hodi gAyagdo // 162 // cAsti paDavida' prayANaM jiNabarehiM parikahiyaM / tarasodaya jIbo zravaNAyI hodi yAyanvo // 163 // tesiMheU mavidA prabhavasAyANi savvadara sIhiM / asgi bharavAyaM avirayabhAvo ya jogo ya // 170 // udayavivAgo viviho kammAyaM vario jiNavarehiM // brADaksvayeNa maraNa jIvAyaM jiNavarehiM paraNataM // 248 // [ 183 AUdayeNa jIvida jIvo evaM bhAMti manvarAhU | 251 ajmava sideza baMdho satte mareDa mA va mAreDa / eso baMdhasamAso jIvANaM NicchayaNassa // 262 vada samidI guttI sIlatavaM jiraNavarehiM paramattaM / kugvaMto vi zrabhanyo praNAlI micchadiTTI du // 273 evaM vatrahArassa du vattavaM darima samAmeNa / suNu khicchayamsa vayaNaM pariNAmakathaM tu jaM hoI // 353 vavahAriyo puNa gao doyiNa vi liMgANi bhagai mokkhapaDe picchayaraNao Na icchai mokkhapahe sambaliMgANi // 44 ina saba uddharaNoMse tathA zrI kundakundAcAryane apane pravacanasAra meM jinazAsanake sArarUpa meM jina jina bAtoMkA ullekha athavA saMsUcana kiyA hai una sabako dekhane se yaha bAta bilkula spaSTa ho jAtI hai ki ekamAtra zuddhAramA jina zAsana nahIM hai, jinazAsana nizcaya aura vyava hAra donoM nayoM tathA upanayoMke kathanako sAtha sAtha liye hue jJAna, jJeya aura caritarUpa sAre artha samUhako usakI saba avasthAoM sahita apanA viSaya kiye hue I yadi zuddha zrAtmA ko hI jinazAsana kahA jAya to zuddhAtmake jo pA~ca vizeSaNa - zrabaddha spRSTa. ananya, niyata, avizeSa aura asaMyukta -- kahe jAte haiM ve jinazAsanako bhI prApta hoNge| parantu jinazAsanako zravampRSTAdika rUpameM kaise kahA jA sakatA hai ? jinazAsana jinakA zAsana athavA jinase samuddhata zAsana honeke kAraNa jisake sAtha sambandha hai jisa artha samUhakI prarUpaNAko vaha liye hue hai usake sAtha bhI vaha sambandha hai, jina zabdoM ke dvArA samUhakI prarUpaNA kI jAtI hai unake sAtha bhI usakA sambandha hai ! isa taraha zabda samaya, arthasamaya aura jJAna samaya tInoMke sAtha jaba jinazAsanakA sambandha hai taba use aspRSTa kaise kahA jA sakatA hai| nahIM kahA jA sakatA / aura karmoMke bandhanAdi kI to usake sAtha koI kalpanA hI nahIM banatI jisase usa dRSTike dvArA use zrabaddhaspRSTa kahA jAya / 'anamya' vizeSaNa bhI usake sAtha ghATata nahIM hotA; kyoMki vaha zuddhAtmAko chor3akara azuddhAnAca art anAtmAoM ko bhI apanA viSaya kiye hue hai athavA yoM kahie ki vaha anyazAsanoM mithyAdarzanoM ko bhI apane meM sthAna diye hue haiN| zrI siddhasenAcAryake zabdoMmeM to vaha jina pravacana 'mithyAdarzanoM kA samUhamaya' hai, itane para bhI bhagavatpadako prApta hai, amRtakA sAra hai aura saMvi sukhAbhi For Personal & Private Use Only
Page #10
--------------------------------------------------------------------------
________________ 184] anekAnta [kiraNa 6 gamya hai. jaisAki sanmatisUtrake anta meM usakI maMgalakAmanA tIsare, vividha nayabhaMgoMko prAzraya dene aura syAdvAdake liye prayukta kiye gaye nimna cAkyase prakaTa hai nyAyake apanAne ke kAraNa jinazAsana sarvathA eka rUpameM bhaI micchAdasaNa samUhamaiyassa amiysaarss| sthira nahIM rahatA-vaha eka hI bAtako kahIM kabhI nizcaya jirAvayaNassa bhavao saMviggasuhAhigammassa // 37 // nayakI dRSTise kathana karatA hai to usIko anyatra vyavahAra nayakI dRSTi se kathana karane meM pravRtta hotA hai aura eka hI isa taraha jinazAsanakA 'ananya' vizeSaNa nahIM viSayako kahIM gauNa rakhatA hai to dUsarI jagaha usIko banatA / 'niyata' vizeSaNa bhI usake sAtha ghaTita nahIM hotA, mukhya bamAkara Age le pAtA hai| eka hI vastu jo eka kyoMki prathama to saba jinoM-tIrthakaroMkA zAsana phonogrApha nayadRSTise vidhirUpa hai vahI usameM dUsarI nayadRSTise niSedha ke rikArDa kI taraha eka hI athavA eka hI prakArakA nahIM rUpa bhI hai, isI taraha jo nisyarUpa hai vahI amasyarUpa hai arthAt aisA nahIM ki jo vacanavargaNA eka tIrthakarake bhI hai aura jo eka rUpa hai vahI anekarUpa bhI haiM isI muMhase khirI vahI jacI-tulI dUsare tIrthakarake muMhase nikalI ho-balki apane apane samayakI paristhiti AvazyakatA sApekSa nayavAdameM usakI samIcInatA saMnihita aura sura kSita rahatI haiM, kyoMki vastutatva anekAntAramaka haiM / isIse aura pratipAdyoMke anurodhavaza kathanazailIko vibhinnatAke usakA vyavahAranaya sarvathA abhUtArtha yA asatyArtha nahIM sAtha rahA kucha kucha dUsare bhedako bhI vaha liye hue rahA hai, hotA yadi vyavahAranaya sarvathA asatyArtha hotA to zrI jisakA eka udAharaNa mUlAcArako nimna gAthAse jAnA jinendradeva use apanAkara usake dvArA mithya: upadeza kyoM jAtA hai dete? jisa vyavahAranayake upadeza athavA vaktavyase sAre vAvIsaM titthayarA sAmAiyaM saMjama uvadisati / jainazAstra athavA jinAgamake aMga bhare par3e haiN| vaha to novaTAvaNiyaM paNa bhayava usaho ya vIro ya / / 7-32 // nizyanayakI dRSTimeM abhUtArtha hai, ja ki vyavahAranaMyakI isameM batalAyA hai ki 'ajitase lekara pArzvanAtha dRSTimeM vaha zuddhanaya yA nizcaya bhI abhUtArtha-asatyArtha paryanta bAIsa tIrthaMkaroMne 'sAmAyika' samayakA aura RSabha- hai joki vartamAnameM aneka prakArake sadRr3ha karma bandhanoMse deva tathA vIra bhagavAnane 'chedopasthApanA' saMyamakA upadeza baMdhe hue, nAnA prakArakI paratantratAoMko dhAraNa kiye haye, diyA hai| agalI gAthAoM meM upadezakI isa vibhinnatAke bhavabhramaNa karate aura duHkha uThAte hue saMsArI jIvAtmAoMko kArayako, tAtkAlika paristhitiyoMkA kucha ullekha karate sarvathA karmabandhanase rahita abaddhaspRSTAdike rUpa meM ullekhita hae, spaSTa kiyA gayA hai tathA aura bhI kucha vibhinnatAoM karatA hai aura unheM pUrNajJAna tathA prAnandamaya malA kA sakAraNa sUcana kiyA gayA hai| isa viSayakA vizeSa jo ki pratyakSake viruddha hI nahIM kinta yA paricaya prApta karaneke liye 'jainatIrthaMkaroMkA zAsanabheda' AgamameM prAtmAke sAtha karmabandhanakA bahata vistAra nAmaka vaha lekha dekhanA cAhie jo prathamataH agasta san varNana hai| jisakA kucha sUcana kundakundake samayamAne 1616 ke 'jaina.hitaiSI' patrameM aura bAdako 'jainAcAryoMkA pranthoM meM bhI pAyA jAtA hai| yahA~ prasaMgavaza itanA aura zAsanabheda' nAmaka granthake pariziSTameM 'ka-kha' meM parivardha prakaTa kiyA jAtA hai ki zuddha yA. nizcayanayako dravyArthika nAdike sAtha prakAzita huA hai aura jisame digambara tathA aura vyavahAranayako paryArthikanaya kahate haiN| ye donoM zvetAmbara donoM sampradAyoMke aneka pramANoMkA saMkalana hai mUlanaya pRthaka raha kara eka dUsareke vaktavyako kisa dRSTise dekhate haiM aura usadRSTi se dekhate hue samyagdRSTi hai yA sAtha hI, yaha bhI pradarzita kiyA gayA hai ki una bhedoMke kAraNa muniyoMke mUlaguNoMmeM bhI antara rahA hai| mithyadRSTi, isakA acchA vivecana zrI siddhasenAcAryane apane sanmatisUtrakI nimna gAthAoMmeM kiyA haidasare jinavANIke jo dvAdaza aMga haiM unameM antaH kRza, anuttaropapAdikadaza, prazna vyAkaraNa aura dRSTivAda davvaTThiya vattanvaM avatthu NiyameNa pjjvnnyss| vaise kucha aMga aise haiM jo saba tIrthaMkaroMkI vANImeM eka taha pajjavattha avatthumeva dadhvaTTiyaNayAsa // 10 // hI rUpako liye hue nahIM ho skte| upajjati viyaMtiya bhAvA pajjavaNayassa / For Personal & Private Use Only
Page #11
--------------------------------------------------------------------------
________________ RSabhadeva aura zivajI (le0 zrIyuta bA0 kAmatAprasAda jaina ema pAra0e0DI0 ela) itthaM prabhAva RSabho'vatAra rAkarasya me| ataH unake caritra meM aisI bAta to nahIM pA sakatI jise satAM gatirdInabandhurnavamaH kathitastavanaH // 7 // sAdhAraNataH mAnava samAjameM durAcAra mAnA jAtA hai| -zivapurANa ziva deva haiM-ArAdhya haiM, to vaha eka sAmAnya lampaTI 'zivapurANa'ke raciyatA kahate haiM ki isa prakAra RSabhA puruSakI taraha kAmI nahIM ho sakate; itane ugra kAmarata ki vatAra hogA, jo mere lie zaMkara ziva haiM / vaha satpuruSoMke unake ziznako uttejanAko zAnta rakhaneke liye pUrNa kumbhaliye satyapatha rUpa navameM avatAra aura dInabandhu hoMge' , se zItala jala vindu hara samaya TapakatI rahe / isake sAtha isa ullekhase spaSTa hai ki zivajIkA alaMkRtarUpa mUlataH koI bhI samajhadAra puruSa yaha nahIM mAna sakatA ki ziva RSabhadevajIke teja aura tapasyAkA kAvyamayI varNana haiN| madyapAyI aura bhaMgar3I the / vaha itane krodhI the ki unhoMne vaidika RSiyoMne RSabhadevakI ugra tapasyAko mUrtimayI bhasmAsurako nagaroM sahita bhasma kara diyA aura pArvatIjIbanAneke lie evaM use hI.amRtatva pA kA kAraNa jatAne ko saMga liye phire ! na vaha itane bhayaMkara the ki viSa khA ke liye use 'ziva' ke nAmase pukArA hai| vedoMmeM 'ziva' jAte ! unake devatvake samakSa ye bAteM azobhana dikhatI haiN| nAmake devatAkA patA nhiiN| yaha abhAva isIliye ki phira eka acambhekI bAta hai ki reNukA marakara jIvita RSabha avaidika zramaNaM paramparAke agraNI the| jaba vaidika haI bhI unake prasaMga kahI gaI hai! isa buddhivAdIyugameM pAryoMne zramaNopAsaka jAtiyoMse melajola paidA kiyA taba andhazraddhAke liye koI sthAna nahIM hai| ataeva zivajIke vaidika paramparAmeM naye naye devatA bhI liye gaye / ziva, viSayameM ukta bAteM jo kahI gaI haiM unako zabdArtha meM grahaNa brahmA aura viSNu pratIkavAdake dyotaka haiN| uparAnta kSatriyoM nahIM kiyA jA sakatA / unase zivajIkI mahattAmeM baTTA ke prabhAvameM avatArabAdako vaidikapurohitoMne apanAyA. bhAtA hai| ve alaGkAra haiM aura alaGkArakA ghUghaTa uThAkara jisase rAma aura kRSNakI pUjA pracalita huI / pratIkavAdameM hameM unake mUla svarUpakA darzana karanA ucita hai| RSabhako zivakA rUpa diyA gyaa| yahA~ hameM yahI dekhanA lagabhaga do hajAra varSa pahalekA likhA hA eka abhISTa hai| patraka Letter of Aristeas) vidvAnoMko milA hai| .' bha. RSabhane kailAzaparvata para ugra tapa tapA thaa| usameM likhA hai prAcInakAlameM eka citra zailI ( Sym. eka bAra deva bAlAoMne unakI tapasyA bhaMga karaneke lie bolic) kI bhASA aura lipi ( PictographickAmadevake bANoMkA prayoga kiyA thA; kintu RSabhadeva language and script) kA pracalana thaa| vidvAna acala rahe aura anta meM unhoMne kAmako hI naSTa kara diyaa| RSi loga usa zailIkA Azraya lekara adhyAtmavAdakA usake sAtha hI mana-vacana kAya daNDa dvArA unhoMne trigra- nirUpaNa kiyA karate the, jise vaha apane ziSyoMko batA nthiyoMkA pUrNanAza kara diyA ki vaha 'nirgrantha' ho gye| dete the| guru ziSya paramparAse yaha rahasyavAda maukhikapUrva saMcita karma jo zeSa rahe the, unako bhI unhoMne bhasma praNAlI dvArA dhArAvAhI calatA rhaa| kintu eka samaya kara diyA thaa| pariNAma svarUpa vaha kaivalyapati sacci- pAyA jaba isa rahasyako loga bhUla gaye! 'manarthakA hi dAnanda, jIvanmukta paramAtmA ziva hokara camake / unhoMne mantraH' kI bAta vaidika TIkAkAroMko baravasa kahanI par3I! dharmatIrtha kI sthApanA kI-isalie 'vRSa' (baila) unakA bAibila meM vidvAnoMko isaliye dhikkArA gayA ki unhoMne cinha mAnA gayA! saMkSepameM RSabhadevajAkI tapasyAkI jJAnakI kuMjIko kho diyaa| (Woe into ye layaha vAlikA hai| wyers ye have lost the 'key of know'aba pAThaka, Aiye zivajIke caritra citraNa para leodge) isa sAkSIse zivajIkA alaMkRta rUpa spaSTa raSTipAta kiijiye| vaha deva hai-prApta haiM aura haiM pUjya / bhASatA hai aura 'zivapurANa' ke racayitA unheM RSabhA For Personal & Private Use Only
Page #12
--------------------------------------------------------------------------
________________ 186 ] batAra kahate haiN| vaha isaliye ki prApana AdikAla se eka mahAna tapasvI rahe aura vaidika RSiyoMko unakI tapasyAkA bakhAna zralaMkRtabhASA meM karanA zrabhISTa rahA / kintu unake isa rahasyapUrNa svarUpako jAnane vAle logoMkA prabhAva eka bahuta pahale jamAnese ho gayA | mahAkavi kAlIdAsajI isa satyase paricita the / isaliye hI unhoMne kahA ki 'zivako yathArtha rUpase jAnane vAle dhIra anubhava karane vAle manuSya kama haiM! ( na saMti yAthArthavidaH pinAkinaH ) kumArasambhava 1/77) pratIkavAdako samajha lenA hara ekakA kAma nhiiN| pratIka athavA alaMkArakA sahArA isaliye liyA gayA pratIta hotA hai ki adhyAtmika satyakI ora hara kisIkI ruci nahIM hotI / vaidika kriyAkAMDameM vyasta logoM meM jinako pAtra pAyA unhIM ko yaha rahasya batAyA gayA / anekAnta jaina zAstrakAroMne spaSTa likhA hai ki RSabhadevane kailAza parvata para ghora tapasyA kI thii| jisa samaya vaha tapasyArata ho zrAtmadhyAnameM magna the usa samaya surAMganAthoMne unake zokhakI parIkSA lI thI; parantu RSabha to vAsanAko jIta cuke the aura samAdhimeM lIna the kAmadeva ke bedhaka bANa unheM samAdhise cyuta na kara saka-- ulTe unheM zarIra mandira meM sthita paramAtmatatvake darzana karAne meM vaha sAdhaka bne| vaidika paramparAmeM spaSTa kahA gayA hai ki zivane kAmadevako bhasma kara diyA thaa| pAvatIne jaba ravi bhako yoM naSTa hote dekhA to unhoMne mAnA ki zivakI pAneke liye sundaratA paryApta nahIM hai| ataeva unhoMne a dvArA AtmasamAdhi lagAnA nizcita kiyA, kya ki samAdhiko pUrNatA hI zivatatvako prApta karAtI hai / 1 citra mitra yadi te nAmana manAgapi mano na vikaarmaargm| kalpAMtakAlamastA calitAcalena kiM maMdarAdvizikharaM calitaM kadAcit // 5 // -bhaktAmara stotra 2 tathA samartha dahatA manobhavaM, pinAkinA bhagnamanorathA sati / niniMda rUpaM hRdayena pArvatI, priyeSu saubhAgyaphalAhi cArutA // iyeSa sA kamavandhyarUpatA, tapobhirAsthAya samAdhimAtmanaH / [karaNa 6 DA0 vAsudevazaraNajI agravAlane 'pArvatI' ko pratIka mAnakara usake rahasyako spaSTa kiyA hai| unhoMne likhA ki mAnavazarIra meM merudaDakI racanA saiMtIsa pathake saMyoga huI hai / 'parva' jisameM ho usIko 'parvata' kahate haiM / 'parvAsiMti asnimiti paryaMta' isIliye merudaNDa paryaMta huA aura isake bhItara rahane vAlI zaktiko upacAra se 'parvata rAjaputrI' yA 'pAtI' kahA jAtA hai| isa pAtIpArvatIkI svAbhAvika gati zivakI ora hai| pArvatI zivako chor3akara aura kisIkA varaNa kara hI nahIM sktii| parantu pArvatIko zivakI samprApti tapake dvArA hI ho sakatI haiM, bhogake mArga se nahIM arthAt chadmasthAvasthAmeM ja 'zivasva' pAneke lie unmukha the usa samaya kAyayogakI sAdhanAke lie unhoMne tapakA zrAzraya liyA thaa| kAyaguptikA pAlana karake kAthAjanita kamajorIko jItakara unhoMne parvatIya (merudaNDa meM supta ) zaktiko jAgRta kiyA thA / isIliye alaMkRta bhASA meM kahA jAtA hai ki zivapArvatIkA vivAha huA thA ! vastutaH vaha ukta prakArakA eka rahasyapUrNa pratIka hI hai| 1 zivakA mukhya karma saMhAra mAnA hai nissandeda sAMsA rika pravRttikA saMhAra kiye binA nivRttimArgakA paryaTaka nahIM banAyA jA sktaa| RSabhadevane pravRttikA mArga tyAgA thA aura yogacaryAko apanAyA thaa| karma-prakRtiyoMkA sampUrNa saMhAra karake hI vaha zivazvako prApta hue the| isaliye unheM ziva kahanA ThIka hai| zivaliGga pUjAkA artha adhyAtmakarUpameM amRtatvako pA lenA hai, kintu Aja koI bhI isa mUr3hArthako nahIM samajhatA viSayI loga usameM vAsanAkI chAyA dekhate haiN| vastutA vaha amRtAnandakA bodhaka hai| prAcIna bhAratIya mAnyatAmeM mastiSkako kalaza yA kumbha kahA gayA hai| mastiSka se nirantara mRtakA caraNa hotA rahatA hai, jise yogIjana pIkara adhyAtmikatAyeM nimagna ho jAte haiM aura viSa pI avApyate vA kathamanvadhAiyaM tathAvidhaM pra ma patizca tAdRzaH // 3 DA0 sA0 ne kalyANa meM 'zivakA svarUpa' zIrSaka lekha prakaTa karake ziva pratIkakA rahasyodghATana kiyA hai| unake isa lekha AdhArase hI yaha vivecana kiyA jJA rahA hai, eda hama unake AbhArI hai| For Personal & Private Use Only
Page #13
--------------------------------------------------------------------------
________________ kiraNa 6 . RSabhadeva aura zivajI |187 puruSa vAsanAmeM phaMsakara usakA durupayoga kara DAlate haiN| jinamUrtiyoMke prAsanameM trizUla para hI dharmacakra kA citrAisa ullekhase brahmacaryamaya yoganiSThAkI puSTi hotI hai| GkaNa kiyA gayA hai / ata: trizUla samyagdarzana, RSabha pUrNa brahmacArI rahakara amRtvako pAna karake hI jJAna, cAritrarUpa ratnatraya dharmakA pratIka hai, jisake dvArA zivarUpa bane the| reNu vIryake duravasthita hone para usako saMsAra-vyAlako cheda diyA jAtA hai| zivake rUpa meM saubrahmacarya dvArA ho urjasvareta karake jIvita banA diyA jAtA kA prayoga milatA hai| jaina paramparAmeM sarpakA viziSTa hai| RSabha anantavIryake bhoktA isI prakAra huye the| sthAna hai| prAcInakAla meM kucha loga use jJAnakA pratIka reNukAke punarjIvana pAnekA rahasya yahI hai| mAnate the, jo ajJAnake liye kAlarUpa thaa| RSabhadeva zivake viSapAnakA rahasya bhI RSabhakI yogacaryA meM anantajJAnake bhoktA the jisake phalasvarUpa jJAnagaMgA chipA huA hai| nighaNTmeM jalake 101 nAma die gae pravAhita huI thii| zivajIkI jaTAmeM gaMgAkA vAsa mAnA haiN| unameM viSa aura amRta bhI jalake paryAyavAcI zabda hI jAtA hai| RSabhamUtiyoM kI yaha eka vilakSaNatA hai haiM evaM vIrya yA reta bhI jalakA hI rUpa hai| ataH vIryase ki unake kandhoM para jaTAyeM utkIrNa kI jAtI haiN| zivadevI aura prAsarI arthAta amRta rUpa aura viSarUpa ki vAhana bRSa (bela) hI RSabhakA bho cihna hai| isa prakAra prakaTa hotI hai| prAtmavinAzakI pravRtti prAsarIzakti viSa- 'zivapurANa' ke ukta zlokameM jo RSabhako ziva kahakara rUpakI dya.taka hai zivane use jIta liyA thaa| puNya / ullekhita kiyA hai. vaha sArthaka hai| bhAratIya paramparAmeM aura pApa rati aura parati saba para RSabhane vijaya pAyI yaha vizvAsa eka samaya prarcAlata rahA pratIta hotA hai ki thii| ataH zivakA viSapAnaprasaMga unakI samavRttikA RSabha hI ziva haiM, kyoMki sAhityake sAtha sAtha zivakI dyotaka hai, jisameM prAsurI vRtti pachAr3a dI gaI thii| aisI mUtiyA~ bhI banAI gaI, jo bilkula RSabha mUrtise . bhasmAsurake tripara zarIrake bAhara nahIM the| vaha mAnava milatI-julatI haiN| indaura saMgrahAlayameM isa prakArakI eka kI manavacana kAyika yogakriyAe~ thI, jina para adhikAra mUrti hai| usakA cinna yahA~ madhyabhArata purAtatva vibhAgake pAye binA koI bhI yogI jIvanmukta paramAtmadazAko saujanyase upasthita kiyA jAtA hai| pAThaka use dekhakara nahIM pA sktaa| RSabhadevane manadaNDa, vacanadaNDa aura yaha bhrama na kareM ki vaha jaina mUrti hai| yaha zivakI mUrti kAyadaNDa dvArA ina vipariyoMko jIta liyA thA unakI hai, parantu usakA pariveSa jinamUrtike anurUpa hai| yaha adhovRttiko naSTa kara diyA thaa| isIliye unheM ziva honA kucha vicitra nahIM ? kyoMki RSabhako hI brAhmaNoMkahakara yAda kiyA gayA hai| ziva aura jainoMne pahalA tIrthakara mAnA thaa| RSabhakI taraha hI ziva digambara kahe gaye haiN| ziva zuddhalezyArUpI trizUlase moharipuko naSTa kara diyA hai trizUladhArI the / bhAratIya purAtatvameM trizUla cihnakA prayoga 'zuddhalezyAtrizUlema mohanIyaripurhataH / ' pahale pahale jainoMne kiyA thaa| IsvI pUrva dUsare zatAdike hAthIguphA lekhameM vaha milatA hai aura kuzANakAlIna - 2 'baMgAla, bihAra, ur3IsAke jaina smAraka' aura zrI raviSeNAcAryane jinendrake lie likhA thA ki zrImahAvIrasmRtigrantha pRSTa 227-226 meM dekheN| anekAntako 251) rupayA pradAna karane vAle saMrakSakoM aura 101) rupayA dene vAle sthAyI sahAyakoM ko sadA anekAnta bheMTa svarUpa diyA jAtA hai| Jain Education Intomational For Personal Private Use Only
Page #14
--------------------------------------------------------------------------
________________ hamArI tIrthayAtrAke saMsmaraNa (gata kiraNa pAMca se Age) sonagar3ha gujarAtameM eka choTAsA kasvA hai| pahale kintu hindI bhASiyoMke Ane para pravacana hindIbhASAmeM sonagar3hako koI nahIM jAnatA thA / parantu aba sonagar3hake bhI hone lagatA hai| pravacana sarala aura vastutattvake nAmase bhAratakA prAyaH pratyeka jaina paricita hai| prastuta vivecanako liye hue hotA hai hama logoMna pravacana sune, aura sonagar3ha gujarAtake saMta kAnajI svAmIke kAraNa jainadharmakA yaha anubhava bhI kiyA ki sonagar3hameM mumukSukA samaya vyartha eka kendrasA bana gayA hai| kAnajI svAmIke upadezoMse nahIM jAtA samayakI upayogitA ke sAtha adhyAtmagranthoMke prabhAvita hokara kAThiyAvAr3a gujarAtake 5 hajAra vyakti- adhyayana aura tattvacarcAke sunanakA bhI yatheSTa avasara yone digambara dharmako apanAyA hai| isa prAntameM jo kArya milatA hai| mukhtAra bhIjugalakizorajIke sAtha upAdAna kAnajI svAmIne kiyA hai vaisA kArya anyane nahIM kiyaa| aura nimitta-sambandhI carcA bhI calI, tatsambandhI aneka sonagar3hameM digambara jainiyoMke 110 ghara vidyamAna hai jinakI praznottara bhI hue| parantu antima nizcayAtmaka koI saMkhyA lagabhaga 400 ke karIba hai| ye sabhI kuTumba yahA~ niSkarSa nahIM niklaa| kevala itanA kahane mAtrase ki mUlapara apanA saMyamI jIvana vitA kara kAnajI svAmIke upa- meM bhUla cha' kAma nahIM cala sakatA; kyoMki vastutattvakI dezoMse lAbha uThA rahe haiN| unakA rahana-sahana sAdA aura utpattimeM upAdAna aura nimitta donoM hI kAraNa haiN| AhArAdi sAvika hai| sAmAyika, svAdhyAya, pravacana, bhakti inake vinA kisI vastuko niSpatti nahIM hotii| prAcArtha aura zaMkAsamAdhAna jaise satkAryoM meM samaya vyatIta hotA samantabhadrane 'nimittamabhyantaramUlehetoH' vAkyameM vastukI hai| ukta svAmIjIke upadezoMme vahA~kI janatA prarita utpatimeM donoMko mUlahetu mAnA hai| itanA hI nahIM hai| isa kAraNa unake hRdayameM jainadharmake pracArakI balavatI kintu upAdAna aura nimittako daNyagata svabhAva bhI bhAvanA jAgrata hai| vahA~se aneka prAdhyAtmika granthoMkA batalAyA hai| yaha saba hote hue bhI sonagar3hagujarAtI aura hindImeM prakAzana huA hai / unhIMkI meM adhyAtmacarcAkA pravAha barAbara cala rahA hai / preraNAke phalasvarUpa sonagar3ha jaise sthAnameM nimna upAdAna nimitta ke sambandhameM jijJAsubhAvase vastukA nirNaya 8 saMsthAeM cala rahI haiN| 1 sImaMdharasvAmokA mndir| kara dviSayaka gutthIkA sulajhA lenA cAhie / kAnajI 2 zrIsImaMdharasvAmIkA samosaraNa, samAMsaraNameM kunda- svAmI bhI donoMkI sattAko svIkAra to karate hI haiN| kundAcArya hAtha jor3e khar3e hue haiN| 3 svAdhyAyamandira, 4 ataH isa sambandhameM vizeSa UhApohake dvArA viSayakA kudakundamaNDapa,-jisameM 32 alamAriyoMmeM. jainasAhitya nirNaya karalenemeM ho buddhimattA hai| kyoMki ekAnta hI bharA par3A hai| 5 shraavikaashaalaa| 6 atithigraha, jisa- vastutattvakI siddhi meM bAdhaka hai, ataH ekAnta i.STako chor3a meM bAharake bhAgantuka vyaktiyoMke lie bhojanAdikI vyava- kara anekAntako apanAnA hI zreyaskara hai| yahAM hama loga sthA hai| * goggIdevI di. jaina zrAvikA brahmacaryAzrama, do-tIna dina Thahare, samaya bar3A hI Anandase vyatIta hushraa| jise seTha tulArAma vaccharAjajI kalakattAne DeDhalAkha ru0 sonagar3hase hama loMga pAlItAnA (zatrujaya ) kI yAtrAlagA kara banavAyA hai| isameM brahmacAriNI zAntAbahina ko gye| adhyApanAdi kArya karAtI haiN| saMgamarmarakA eka sundara zatrajayakA dUsarA nAma puNDarIka kahA jAtA hai| mAnastambha,-jisakI pratiSThA abhI hAla meM sampanna huI hai| yaha kSetra digambara-zvetAmbara donoM hI sampradAyoMmeM mAnya svAdhyAya mandirameM kAnajI svAmIkA do bAra pravacana eka bAhya taropAdhi samagnateyaM eka ghaMTe hotA hai| pravacanake samaya pravacanama nirdiSTa grantha kAryeSu te dravyagataH svabhAvaH / zrotAoMke sAmane hote hai jisase viSayako samajhane meM nevA'nyathA mokSa vidhizca pasAM muvidhA hotI hai| pravacanakI zrAmabhASA gujarAtI hotI hai tenA'bhivanyastvamRSibudhAnAm // 6 // svayaMbhUstotra For Personal & Private Use Only
Page #15
--------------------------------------------------------------------------
________________ kiraNa 1 hamArI tIrthayAtrA saMsmaraNa [186 hai| yudhiSThira bhIma aura arjuna ina tIna pANDavoMne tathA loga sonagar3ha paae| aura vahAMse punaH ahamadAbAda aneka RSiyoMne zatra jayase muktilAbha kiyA hai| gujarA- Akara pUrNokta premacandra motocandra diljaina boDiGga hAusatake rAjA kumArapAlake samapameM isa kSetra para lAkhoM rupae meM Thahare / agale dina saMgha relavese tAragAke liye ravAnA lagAkara mandiroMkA jIrNoddhAra kiyA gayA thA, tathA nUtana huaa| kyoMki tAraMgAkA rAstA retIlA adhika honese mandiroMkA nirmANa bhI huA hai| kucha mandira vikramakI lArIke phaMsa jAnekA khatarA thaa| jayapura vAloMko lAriyA~ 11-12 vIM zatAbdIke bane hue haiM aura zeSa mandira 15 dhaMsa gaI thIM, isa kAraNa unheM parezAnI uThAnI par3I thii| vIM zatAbdIke bAdameM banAe gae haiN| yahA~ zvetAmbara sampra ata parezAnIse bacaneke liye relase jAnA hI zreyaskara dAyake sahasra mandira haiN| ina mandiroMmeM kaI mandira samajhA gayA / kalApUrNa haiN| inameM jo mUrtiyA~ virAjamAna haiM unakI usa isa kSetrakA tAraMgA nAma kaba aura kaise par3A? yaha kucha prazAnta mUrti kalAmeM sarAgatA evaM gRhI jIvana jaisA rUpa jJAta nahIM hotA / isakI prAcInatAke dyotaka aitihAsika najara Ane lagA hai-ve cAMdo-sone Adike alaM- pramANa bhI mere dekhane meM nahIM pAe / mUrtiyA~ bhI vizeSa kAroM aura vastrAbhUSaNoMse alaMkRta haiM-netroM meM kAMca purAno nahIM haiN| nirvANakANDakI nimna prAkRta gAthAmeM jar3A huA hai| jisase darzakake hRdayameM vaha 'tAravaraNayare' pATha pAyA jAtA hai jisakA artha 'tArAvikRta evaM alaMkRtarUpa bhayakara aura prAtma darzanameM pura' nAmakA nagara honA cAhiye / parantu usakA tAraMgArUpa bAdhaka to hai hI, sAthahI, mUrtikalAke usa prAcIna udda- kaise bana gayA? yaha avazya vicAraNIya hai| zyake pratikUla bhI hai jisameM vItarAgatAke pUjanakA upadeza varadattoyavarago sAyaradatto ya tAravaraNayare gaNiyaDe] / pranthoM meM nihita hai| jaina mUrtikalAkA yaha vikRta rUpa kisI AhuTTha na koDa A NivvANagayA Namo tesiM // taraha bhI upAdeya nahIM ho sakatA, yaha saba sampradAyake nyAmohakA pariNAma jAna par3atA hai| - isa gAthAmeM tArApurake nikaTavartI sthAnase varAMga, sAgaradatta, varadattAdi sAr3he tIna karor3a muniyoMkA nirvANa ukta zvetAmbara mandiroMke madhyameM eka choTAsA diga honA batalAyA gayA hai / isameM jo yahA~ varAMga varadatta aura mbara mandira vidyamAna hai. jo purAtana hote hue bhI usameM sAgaradattakA nirvANa batalAyA, vaha ThIka nahIM hai; kyoMki nUtana saMskAra kiyA gayA pratIta hotA hai| parantu mUrtiyA~ varAMga mokSa nahIM gayA aura varadattakA nirvANa avazya 17 vIM zatAbdIke madhyavartI samayakI pratiSThita huI virA huA hai para vaha prAnartapura dezake maNimAna parvata para jamAna haiN| mUlanAyakakI mUrti saM0 1641 kI hai| eka mati saM0 1661 kI bhI hai aura avaziSTa mUrtiyA~ saM0 18 huA hai tArApura yA tArapurameM nhiiN| tathA sAgaradattake 63 kI vidyamAna haiN| mUla nAyakakI mUrti vizAla aura nirvANakA koI ullekha anyatra mere dekhane meM nahIM paayaa| varAMgake svargameM jAnekA jo ullekha hai-vaha usI maNimAna cittAkarSaka haiN| ye saba mUrtiyA~ hamaDavaMzI digambara jainoM parvatase zarIra chor3akara sarvArtha siddhi ge| jaisAki jaTAsiMhake dvArA pratiSThita huI haiN| mandirakA sthAna acchA hai| / nandIke 31veM sargake varAMgacaritake nimna padyase prakaTa haiN| pUjanAdikI bhI vyavasthA hai| pahAr3a para car3haneke lie nUtana sIr3hiyoMkA nirmANa ho gayA hai jisase yAtrI vinA kRtvA kaSAyopazamaM kSaNena kisI kaSTake yAtrA kara sakatA hai| dhyAnaM, tathAdya samavApya zuklam / pahAr3ake nIce bhI darzanIya zvetAmbara mandira haiM una yathApazAntiprabhavaM mahAtmA sabameM sAgarAnanda sUri dvArA nirmita Agama mandira hai, sthAna samaM prApa viyogakAle // 105 ' jisameM zvetAmbaroya bhAgama-sUtra saMgamarmarake pASANa (r) mahAbhArata aura bhAgavatameM pAnata dezakA ullekha para utkIrNa kie gaye haiN| unameM aMga upAMga bhI khode gae kiyA gayA hai aura vahA~ dvArakAko zrAnata dezameM hai| pAlItAnAmeM Thaharaneke lie dharmazAlA banI huI batalAyA hai| hai| jisameM yAtriyoMko ThaharanekI suvidhA hai / dvArakAke pAsavartI dezako bhI prAnartadeza kahA gayA hai| zaharameM mI digambara mandira haiN| pAlItAnAse hama dekho padmacandra koSa pR0 87 For Personal & Private Use Only
Page #16
--------------------------------------------------------------------------
________________ 160] karmAvazeSaprativaddha hetoH, sani nApo mahAtmA / vimuzya deI muni (suvi) zuddhalezvaH - ArAdhayanta (nAnta) bhagavAJjagAma / yathaiva vIra pravidhAya rAjyaM, tAzca saMyama mAMcacAra / tathaiva nirvANa phajJAvasAnI (naM) loka (ka) pratiSThAM (pratasthau ) suralokamuni || vikramakI 12vIM zatAbdIke vidvAna bhaTTAraka upaya kIrtine apanI 'nirvANamanti meM nirvANa sthAnoMkA varNana karate hue ukta nirvANabhUmiko tArApura hI batalAyA sAraMgA nahIM, jaisA ki usake nimna pacase spaSTa hai :'tArApura baMda vireMdu, ATha koDakiDa siddha saMgu " anekAnta ina saba samullekhoM parase bhI mere usa abhimatakI puSTi hotI hai| aisI sthiti meM ukta 'tAra ura' yA tArApura tAraMgA nahIM kahA jA sakatA / nirvANakANDakI usa gAthAkA kyA AdhAra hai ? aura usakI puSTimeM kyA kucha aiti hAsika tathya hai yaha kucha samajha meM nahIM aayaa| yahAM do digambara mandira hai, jinameMse eka sambat 1631 kA banAyA huA hai aura dUsarA saM0 1623 kaa| isase pUrva vahAM kitane mandira the, yaha vRtta abhI ajJAta hai / tAraMgAse ahamadAbAda vApisa Akara hama loga 'pAvAgar3ha ke lie ravAnA hue| yahA~ Akara dharmazAlA meM udarane ko thor3I sI jagaha mila gii| pAvAgar3hakI anya dharmazAlAoM meM jalatapura Adi sthAnoMke yAtrI Thahare hue the| | pAvAgar3ha eka pahAr3I sthAna hai| yahA~ eka vizAla killA hai / aura yaha aitihAsika sthAna bhI rahA hai| dharmazAlA ke pAsa hI nIce mandira hai / zilAlekhoMmeM isakA 'pAvakagar3ha' nAmase ulekha milatA hai candakavine pRthvIrAjarAse' meM pAvakagar3hake rAjA rAmagaur3a tudhAra yA tomarakA ullekha kiyA hai / san 1300 meM usa para cauhAnarAjapUtoMkA adhi kAra ho gayA thA, jo mevAr3ake raNathaMbhora se san 1233 yA 1300 meM bhAga kara Aye the / san 1484 meM sulatAna mahamUda begar3hane car3hAI kI, taba jayasiMhane vIratA dikhAI, sandhi ho gii| usake bAda san 1935 meM mugalabAdazAha humAyUne pAvakagar3ha para kabjA kara liyA phira * dekho akabara nAmA / kiraNa 6 san 1030 meM kRSNajIne use apane adhikAra le liyaa| tathA san 161 athavA 1770 meM siMdhiyAne kabjA kara liyaa| usake bAda san 1820 [vi0 saM0 1310] meM aMgreja sarakAra ne use apane adhInakara liyaa| isa pahAr3a ke nIce uttara pUrva kI ora rAjazU cA~pAnera ke khaNDahara dekhane yogya hai aura dakSiNako ghora aneka guphAe~ haiM jinameM kucha samaya pUrva hindu sAdhu rahA karate ye pahAr3a para tIna mojakI car3hAI aura utanI ho utarAI hai| pAvAgar3ha ke nIce cAMpAnera nAmakA nagara basA huA thA jise anahila bAr3Ake vanarAja ke rAjya meM ( 746 - 806 eka caMpA baniyene basAyA thA / san 536 taka yaha gujarAtakI rAjadhAnI rahA hai / maM pahAr3a ke Upara kucha mandiroMke bhagnAvazeSa par3e hue haiN| chaTaveM phATakake bAharakI bhItameM Der3ha phITa ke karIba UMcAIko liye hue eka padmAsana digambara jaina pratimA utkIrNa hai jisake nIce saM0 1134 a~kita haiN| Upara car3hane para rAstese bagala meM nIceko uttarake do kamare bane hue hai| usake bAda 83 sIr3hI nIce jAkara mAMcIkA daravAjA zrAtA hai vahA~ eka choTA sA makAna pahare vAloMke Thaharaneke lie banA huA pratIta hotA hai| Upara jIrNa mandiroMke jo bhagnAvazeSa par3e haiM unhIM meM se 3-4 mandiroMkA jIrNodvAra kiyA gayA hai| mandiroMmeM vizeSa prAcIna mUrtiyoM mere da lokanameM nahIM aaiiN| vikramakI 16 vI 17 vIM zatAbdI se pUrvakI koI mUrti unameM nahIM haiN| eka mUrti bhagavAna pArzvanAthakI saM0 1948 kI bhaTTAraka jinacanda aura jIvarAjapApar3IvAla dvArA pratiSThita virAjamAna hai upalabdha mUrtiyoMmeM prAyaH sabhI mUrtiyA~ mUlasaMgha balAkAragaNa ke bhaTTAraka guNakItika pahacara yi bha0 yadibhUSaNa dvArA pratiSThita sa0 1642, 1602 aura 1662 kI hai| bhagavAna mahAvIrakI eka mUrti saM0 1666 kI bha0 sumatikIrtike dvArA pratiSThita maujUda hai / Upara ke isa saba vivecana parase yaha sthAna vikramakI 11 vI 12 vIM zatAbdIse purAnA pratIta nahIM hotaa| ho sakatA hai ki vaha isase bhI purAtana rahA ho| yahA~ saMbhavataH Der3ha sau varSake karIbakA banA huA kAkhIkA eka mandira bhI hai| sIr3hiyoMke donoM ora kucha jaina mUrtiyAM lagI huI For Personal & Private Use Only
Page #17
--------------------------------------------------------------------------
________________ kiraNa 6 ] haiM, jo jainiyoMke pramAda aura dhArmika zithilatAkI dyotaka haiN| kyA jaina samAja apanI gAr3ha nindrAko bhaMga kara purAtatva ke saMrakSaNakI ora dhyAna degA ? hamArI tIrthayAtrA saMsmaraNa nirvANakAmeM isa pAvAgar3ha kSetra se rAmacandrajIke donoM putra lava kuza tathA lADadezake rAjA aura pA~ca * karor3a muniyoMke nirvANakA pavitra sthAna batalAyA gayA hai isa sambandha meM bhI anveSaNakI AvazyakatA hai / pAvAgar3ha cala kara hama loga utaroda hote hue dAhoda pahu~ce aura di0 jaina borDiMga hAusameM hare / vahA~ pavita harizcandajIne hama logoMka Thaharane kI vyavasthA kI naziyAMjIkA sthAna sundara hai vahA~ bhagavAna mahAvIra svAmIkI eka manogya evaM vizAla mUrtike darzana kara simeM bar3I huI aura sapharake una sabhI kaSToM ko bhUla gae jo saphara karate hue uThAne pdd'e| dAhoda san 1416 ( vi0 sa0 1476 ) taka bAhariyA rAjapUtoMke AdhIna rhaa| kintu sulatAna ahamadane / rAjA DUMgarako parAsta kara dAhoda para adhikAra kara liyA / san 1973 meM akabara bAdazAhake adhIna rahA / san 1616 meM zAhajahA~ne auraGgajeba ke janmake sanmAnameM kAravA sarAya banavAI thii| bAdameM san 1750 vi0sa0 1800 meM sidhiyAka kabje meM bAyA aura san 1803 meM aMgreja sarakArane usapara kabjA kara liyA yaha pahale acchA bar3A nagara rahA hai / dAhoda se subaha cAra bajese hamaloga bar3avAnI [bAvanagajA] ko yAtrA ke lie cle| aura 11 bajeke karIba hamaloga naravadA nadIke ghATa para pahu~ca ge| vahA~se bArIko pAra karane meM 2 ghanTekA bilamba huA, bAlAjI jamAdArako zaharameM ijAjata lene ke lie bhejA gyaa| unake sarakArI bhAjJAlenese pUrva hama saba logone nahA dhokara bhojana banAnA prArambha kiyA / lAlArAjakRSNanI aura seTha dAmIlAlajI kI kAre nadIke usa pAra pahu~ca gaI aura ve bar3havAnImeM di0 jaina borDiga hAusameM Thahare bAbUlAla jIke dhAne para lArIkA sAmAna utAra kara pahale naavdvaar| sAmAna usa pAra bhejA gayA, bAdameM bArIko gAya para car3hA kara usapAra bhejA aura eka nAva meM hama saba loga pAra utre| isake lie hameM 10 ) rAmasudhA viSaya jayA vADanaridAya bhttttkoddhiithii| pAcAra giri sihare piyA gayA yamo taisi // 1 // / 161 0 ke karIba kirAyA denA pdd'aa| vahAMse sAmAna moTara para car3hayA kara hama loga 3 bajeke karIba baDavAnI varDiMgahAusameM Thahare / yahA~ paM0 kSemaMkarajI nyAyatIrthaM yogya vidvAna tathA milanasAra vyakti hai| unhoMne hama logoMke ThaharanekI vasthA kI tathA gehU~ aura acche ghIkI bhI vyavasthA karA dI borDiMgahAusameM chAtra aMgrejo aura saMskRtakI zikSA prApta karate haiN| hama logoMne vahA~ 22 meM kucha khAne ghaNTe pInekA sAmAna kharIdA aura vidyArthI jJAnacandrAdiko sAtha meM lekara cUlagirikI yAtrArtha cala die / vahA~ dharmazAlA ke pAsa jArIko khar3Akara hama loga paDhAiko yAtrA karaneke lie cle| aura hamane tA0 20 pharavarI san 1653 ko zAma ko sAta baje yAtrA prArambha kii| aura do tIna ghaNTe meM sAnanda yAtrA sampanna kI / yAtrAmeM jitanA Ananda AyA, vahA~ Thaharaneke liye samaya kama milane se kaSTabhI pahuMcA; kyoMki vahA~ aneka purAnI mUrtiyA~ maujUda haiN| jo 10 vIM 11 vIM zatAbdIkI jAna par3atI haiN| kitanI hI aitihAsika sAmagrI chana bhinna par3I hai parantu chinna kSetra ke prabandhakoMne use saMgRhIta karanekA prayatna hI nahIM kiyA, kevala paisA saMcita karane aura dharmazAlA vA mAnastambhAdike nirmANa meM use kharca kara denekA hI prayatna kiyA gayA hai / parantu kSetra ke itihAsako khoja nikAlane aura purAnI mUrtiyA~ tathA avazeSoMkA saMgraha kara unake saMrakSaNA karane kI ora dhyAna hI nahIM diyA gayA, jisakI ora kSetra munImakA dhyAna AkarSita kiyA gyaa| cUlagirimeM sabase sabase pradhAnamUrti AdinAthajI kI hai jise bAvanagajAjIke nAmase bhI pukArA jAtA haiM / zraba isa mUrtike Upara chatarI honeke kAraNa madhumakkhiyoMkA kutA lagA huA hai| yaha mUrti ma4 phITakI U~cI batalAI jAtI hai mUrti sundara hai, kalApUrNa bhI hai parantu vaha utanI AkarSaka nahIM hai jitanI zravaNabelagolakI mUrti hai / / cUlagiri baDavAnIse dakSiNa dizA meM hai| baDavAnI choTIsI riyAsata kI rAjadhAnI rahI hai / cUlagirimeM Upara aura nIce pahAr3a para kula 22 mandira hai| nirvANakANDa meM baDavAnIse dakSiNa dizAmeM cUlagiri - zikhara se indrajIta aura kumbhakarNAdi muniyoMki mukta honekA ullekha hai| jisase isa kSetrako bhI nirvANa kSetra kahA jAtA hai| digambara jaina DAyarekTarI meM likhA hai ki 'baDavAnI' purAnA nAma nahIM hai lagabhaga 400 varSa pUrva isakA nAma 'siddha For Personal & Private Use Only
Page #18
--------------------------------------------------------------------------
________________ 162 ] anekAnta [kiraNa 6 - nagara' thA, pIche kisI samaya baDavAnI hazrA hogaa| vahIM 3-saMvat 1380 varSe mAghasudi 7 sanI zrInAMdaraMgArAkI bAvaDIke lekhase aisAhI mAluma hotA hai| parantu saMghe balAtkAragaNe sarasvatIgacche mUlasaMghe kundakundA yaha kalpanA ThIka nahIM haiN| baDavAnI yaha nAma kamase kama cAryAnvaye bhaTTAraka zrIzubhakIrtidevataziSya sIti chaha-sAtasau varSase kama purAnA pratIta nahIM hotA, kyoMki " ___eka mUrti para vi0 saM0 1212 kA bhI lekha aMkita vakramakI 15 vIM zatAbdIke bhaTTAraka udayakIrtine apanI hai usameM zilpakArakA nAma kumArasiMha diyA huA hai| nirvANabhaktimeM isakA ullekha kiyA hai, aura nirvANa samvat 1516 meM kASThAsaMgha mAthuragaccha puSkaragaNake kANDakI vaha gAthA bhI ukta bhakti se purAnI jAna par3atI bhaTTAraka zrIkamalakIrtike ziSya maMDalAcArya ratnakIrtine hai| bhaktikA vaha ullekha vAkya isa prakAra hai: mandirakA jIrNoddhAra kiyA, aura bar3e caityAlayake pArzvameM 'vaDavANIrAvaNataNa uputta havaMdami indAMja muAMNa pavittu daza jinavasatikAoMkI aAropaNA kii| tathA indrajItakI cUlagirike zikharasthita mandiroMkA jIrNoddhAra vikrama- pratimAkI pratiSThA bhI zrIsaMghake liye kI gii| isa taraha kI 13 vI 14 vIM aura 16 vIM zatAbdImeM kiyA gayA yaha cUlagirikSetrakA purAtana itivRtta 10 vIM zatAbdIke hai| jinameM do. zilAlekha vi0 saM0 1223 ke haiM aura Asa pAsa taka jA sakatA hai| para yadi vahA~kI purAtana eka mUrti lekha saMvat 1380 kA hai| zeSa lekha samayakI ___ mAmagrIkA saMcaya kara samasta zilAlekha aura mUrtilekhoMkA kamIse noTa karanese raha gae / dUsare lekhase muni rAmacandra- saMkalana kara prakAzana kArya kiyA jaay| taba usake kI guruparamparAkA ullekha mila jAtA hai jo lokanandI- itihAsakA ThIka patA cala sakatA hai| . munike praziSya aura devanandImunike ziSya the| muni baDavAnIse usI dina rAtriko 10 baje calakara hama rAmacandra ke ziSya zubhakItikA bhI ullekha anyatra pAyA loga 12 bajeke karIba Una (pAvAgiri) phuNce| jAtA hai| ve lekha pUrva aura dakSiNa dizAke nimna yaha kSetra kucha samaya pahale prakAzameM AyA hai| ise Una prakAra haiM: chathavA 'pAvAgiri' kahA jAtA hai| isa kSetrake 'pAvAgiri' honekA koI purAtana ullekha mere dekhane meM nahIM aayaa| , 'yasya svakubjatuSArakunda vizadAkIrtiguNAnAM nidhiH zrImAna bhUpativRndavanditapadaH zrIrAmacandro mniH| yahA~ eka purAnA jaina mandira 11vI 12vIM zatAbdIkA banA huA hai, jo isa samayaM khaNDita hai, parantu usameM vizvakSmAbhRdHkhavaizekhara zikhA saJcAriNI hAriNI, eka do purAnI mUrtiyA~ bhI par3I huI haiM / jinakI tarapha isa uThyoM zatru jito jinasya bhavanavyAjena visphUti / / kSetra kameTIkA koI dhyAna nahIM hai| yahA~ do tIna nUtana rAmacandramuneH kIrti saGkIrNa bhuvanaM kila / mandiroMkA nirmANa avazya huaA hai, jinameM 3 mUrtiyAM anekaloka saGgharSAd gatA saviturantikaM // parAnI haiN| ve tInoM mUtiyA~ eka hI tarahake pASANakI sambat 1223 varSe bhAdrapadavadi 14 zukrabAra / banI huI haiN| unameMse donoM orakI mUrtiyoMke lekha maiMne onamo vItarAgAya // utAra liye the, parantu tIsarI mUrtikA abhilekha kucha AsIdyaHkalikAlakalmaSakaridhvaMsaikakaMThIravo, aMdherA honese spaSTa nahIM par3hA jAtA thA isa kAraNa utAvanekSmApatimaulicumbitapadaH yo lokanando muniH| ranese raha gayA thaa| ve donoM mUrtiyA~ saMbhavanAtha aura kuthanAthakI haiM unake mUrti lekha nimnaprakAra haiM:ziSyastasya sa sarvasaGghatilaka zrIdevanando muniH| "samban 1258 zrIbalAtkAragaNapaNDita zrIdezadharmajJAnataponidhiryatiguNagrAmaH suvAcAM nidhiH / / 1 / / nandI guruvaryavarAnvaye sAdhu dhaNapaNDita tarizaSya sAdhuso. vaMze tasmin vipulatapasAM sammataH stvnissttho| leNa tasya bhAryA harSiNI tayoH suta sAdhugAsUla sAMteNa vRttipApAM vimalamanasA tyjyvidyaavivekH| praNamati mityam" ramyAM haye surapatijita: kAritaM yena vidyaa| 2 zrI samvat 1263 varSe jyeSThamAse 13 gurI sAdhu ti bhuvane rAmacandraH sa essH||2|| paMDita ruNuyenitaM sutasIlahAreNa praNamati nityam" saMvat 1223 vrss| tIsarI mUrti ajitanAthakI hai| zeSAM kIrtiIti aura For Personal & Private Use Only
Page #19
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ kiraNa 6 vidvAnoMko cAhiye ki isa kSetra ke sambandha meM zranveSaNa kiyA jAya, jisase yaha mAlUma ho sake ki yaha sthAna kitanA purAnA hai aura nAma kyA thA, ise pAvAgiri nAma kaba aura kyoM diyA gayA ? yaha eka vicAraNIya viSaya hai jisa para zranveSaka vidvAnoMke vicAra karanA Avazyaka hai| hamArI tIrthayAtrA saMsmaraNa unase cala kara hama loga dhUliyA thAe / yahA~ se lA0 rAjakRSNa jI aura seTha chadAmIlAlajI 'mA~gItuMgI' kI tara liye cale ge| hama loga dhUliyA se sIdhe gajapaMtha shrye| aura rAtri meM eka bajeke karIba dharmazAlA meM pahu~ce / vahA~ jAkara dekhA to dharmazAlA dillI aura lalitapura Adi ke yAtriyoMse ThasAThasa bharI huI thI / kisI tarahase dahalAna meM bAhara sAmAna rakha kara do ghaMTe zrArAma kiyA / aura prAtaHkAla naimittika kriyAoMse phAriga hokara yAtrAko cale / yaha gajapantha tIrthaM nUtana saMskArita hai / sambhava hai purAnA gajapantha nAsikake bilakula pAsa hI rahA ho, jahA~ yaha vartamAna meM hai vahA~ na ho| para isameM sandeha nahIM ki gajapantha kSetra purAnA hai / gajapantha nAmakA eka purAnA tIrtha kSetra nAsika ke samIpa thA / jisakA ullekha IsAkI 5 vIM aura vikramakI chaThI zatAbdI ke vidvAna zrAcAryaM pUjyapAda (devanandI) ne apanI nirvANabhaktike nimna pathameM kiyA hai: * nAsika purAnA zahara hai| yahA~ rAmacandrajIne bahutasA kAla vyatIta kiyA thA, kahA jAtA hai ki isI sthAna para rAvaNakI bahina sUrpaNakhAkI nAsikA kATI gaI thI isIse ise nAsika kahA gayA hai / nAsika meM ` IsvI sanke do sau varSa bAda aMdhabhRtya, bauddha, cAlukya, rASTrakUTa caMDora yAdavavaMza aura usake bAda musalamAnoM, mahArASTroM aura aMgrejoMkA rAjya kAsana rahA hai / yaha hinduoMkA purAtana tIrthaM hai / -yaha godAvarI nadIke bAyeM kinAre para basA huA paMcavaTIkA mandira bhAratameM prasiddha hI hai / digambara jainagraMthoM meM bhI nAsikakA ullekha nihita hai / AcArya zivArya kI bhagavatI zrArAdhanAko 1358vIMkI gAya nAsikya yA nAsika nagarakA ullekha milatA hai| bhagavatI zrArAdhanA grantha bahuta prAcIna hai / [ 163 'sahyAcale ca himavatyapi supratiSThe, daNDAtmake gajapathe pRthusArayaSTau / ye sAdhavo hatamalAH sugatiM prayAtAH sthAnAni tAni jagati prathitAnyabhUvan // 30 // ' pUjyapAdake kaI sau varSa bAda hone vAle zrasaga kavine jo nAganandI zrAcAryake ziSya the / unhoMne apanA 'mahAvIra carita' zaka saMvat 310 ( vi0 saM0 1045 ) meM banA kara samApta kiyA thA / asagane apane zAntinAtha purANake sAtaveM sargake nimna padyameM gajapantha yA 'gajadhvaja' parvatakA ullekha kiyA hai x | apazyannAparaM kiMcidrakSopAyamathAtmanaH / zailaM gajadhvajaM prApannAsikyanagarAdahiH // 68 // vikramakI 16 vIM zatAbdIke vidvAna brahmakSutasAgarane, jo bha0 vidyAnandake ziSya the / apane bodhp| hur3akI TIkA meM 27veM nambarakI gAthAkI TIkA karate hue- Urjayanta-zatru - jaya - lATadeza pAvAgiri, zrAbhIradeza turaMgIgiri, nAsikya nagarasamIpavatigajadhvaja - gajapantha siddhakUTagajadhvaja yA gajapanthakA ullekha kiyA hai / itanAhI nahIM kintu brahmabha tasAgarane 'pallavidhAnakathA' kI antima prazasti meM jise IDara ke rAjA bhAnubhUpati, jo 'rAvabhANajI' ke nAmase prasiddha the, yaha rAThaura rAjA rAvapUjAjIke prathama putra aura rAvanArAyaNadAsajIke bhAI the / saM0 1502 meM gujarAta ke bAdazAha muhammadazAha dvitIyane IDara para car3hAI kI thI, taba unhoMne pahAr3oM meM bhAgakara apanI rakSA kI, aura bAda meM sulaha kara lI thI / inhoMne saM0 1502 se 1552 taka rAjya kiyA hai| inake maMtrI bhojarAja hUmaDabaMzI the, unakI patnI vinayadevI thIM / unake cAra putra the aura eka putrI / brahmazrutasAgarane saMgha sahita inake sAtha gajapaMthakI yAtrA kI thI aura sakalasaMghako dAna bhI diyA thA yathA yAtrAM cakAra gajapanthagirau sa saMghAtattapo vidadhatI sudRDhavratA sA sacchAntikaM gaNasamarthana mahaMdIza nityArcanaM sakalasaMgha sadattadAnaM // 46 // isase spaSTa patA calatA hai ki vikramakI 16 vIM zatAbdI meM 'gajapantha' kSetra vidyamAna thA aura usakI yAtrArtha X dekho, anekAnta varSa 7 - kiraNa 7-8 meM paM0 nAthUrAmajI premIkA lekha / For Personal & Private Use Only
Page #20
--------------------------------------------------------------------------
________________ 164] anekAnta [kiraNa 6 saMgha jAte the| anveSaNa karane para gajapantha yAtrAke anya- zraddheya paM. nAthUrAmajI 'pramI' mAlika hindI granna bhI samullekha prApta ho sakate haiN| parantu vicAranA to yaha ratnAkara hIrAbAga bambaIse bhI mile / unase carcA karake hai ki vartamAna gajapantha hI kyA parAtana gajapantha hai yA bar3I prasannatA huii| mukhtAra sAhaba kucha asvasthase cala zraddhaya paM. nAthUrAmajI premIke likhe anusAra vi0 saM0 rahe the, ve premIjIke yahA~ hI Thahare / vahA~ unheM sarva 1636 meM nAgaurake bhaTTAraka kSemendrakIrti dvArA masarUla prakArakI suvidhA prApta huii| pUrNa ArAma milanese taki. gA~vake pATIlase jamIna lekara nUtana saMskArita gajapantha hai| yata ThIka ho gii| hama saba logoMne haijeke TIke yahA~ hI ho sakatA hai ki gajapantha vizAla pahAr3a na rahA ho, para vaha lagavA liye| kyoMki zravaNa belgola meM haijeke TIkeke isI sthAna para thA, yaha anveSaNakI vastu hai| ina saba ulle- vinA praveza niSiddha thaa| khose gajapanthakI prAcInatA aura nAsikanagarake bAhira usakI bambaIse hama loga tA. 26 kI zAmako 4 baje avasthiti nizcita thii| para vaha yahI vartamAna sthAna hai| pUnAke liye ravAnA hue / bambaIse pUnA jAnekA mArga isa sambandhameM kucha nahIM kahA jA sktaa| isa sambandhame bar3A hI suhAvanA pratIta hotA hai| pahAikI car3hAI aura anya pramANoMke anveSaNa karanekI AvazyakatA hai / pahAr3ako kATakara banAI huI guphAe~ dekha kara cittameM gajapanthakI vartamAna pahAr3I para jo guphAeM aura mUtiyA~ thIM bar3I prasannatA huii| yaha pradeza itanA sundara aura manaunakA nUtana saMskAra kara deneke kAraNa vahA~kI prAcInatAkA / mohaka hai ki usake dekhaneke liye cittameM bar3I utkaMThA spaSTa bhAna nahIM hotaa| vahA~kI prAcInatAko kAyama rakhate banI rahatI hai| hama loga rAtako 1 baje pUnA pahu~ce hue jIrNoddhAra honA cAhiye thaa| pahAba para mUrtikA darzana aura sTezanake pAsakI dharmazAlAmeM Thahare / yadyapi ra bhIdameM karanA bar3A kaThina hotA hai| aura pahAr3a para bhI pAra pahAr3a para bhA pUnAmeM aneka sthala dekhanekI abhilASA thI / khAsakara . sAvadhAnIse car3hanA hotA hai kyoMki kitanI hI sIr3hiyA~ "bhaNDAkara risarcainsTiTya Ta" to dekhanA hI thA, adhika U~cAIko liye huye banAI gaI haiN| hama logoMne parantu samaya kI kamIke kAraNa usakA bhI avalokana sAnanda yAtrA kii| nahIM kara ske| gajapanthase nAsika hote hue pahAr3I pradezakI vaha pUnAse hama loga rAtrike 4 baje kolhApurake liye manorama chaTA dekhate hue hama loga rAtriko baje tA0 22 ravAnA hue| aura satArA hote hae hama loga rAtri meM pharvarIko bambaI pahu~ce aura seTha sukhAnandajIkI dharma kubhoja (bAhubalI) phuNce| zAlAmeM cothI maMjila para tthhre| kumbhoja bar3A hI ramaNIka sthAna hai| yahA~ acchI bambaI eka acchA bandaragAha hai aura zahara dekhane dharmazAlA banI huI hai| sAtha hI pAsameM eka gurukula hai| yogya hai / bambaIkI AbAdI ghanI hai / sambhavataH bambaIkI gurukula meM svayaM eka sundara mandira aura bhavya ratha maujUda AbAdI isa samaya paccIsa tIsa lAkhake karIba hogii| hai| bAhubalIkI sundara mUrti virAjamAna hai darzana pUjana bambaI vyApArakA prasiddha kendra hai| yahA~se hI prAya. saba kara darzakakA citta pAlhAdita hue binA nahIM rhtaa| vastue~ bhAratake pradezoM tathA anya dezoMmeM bhejI jAtI haiN| Upara pahAr3a para bhI aneka mandira haiM jinameM pArzvanAtha hama logoMne bambaI zaharake mandiroMke darzana kiye caupATImeM aura mahAvIrakI mUrtiyA~ virAjamAna haiM aura sAmane eka bane hue seTha mANikacandrajI aura saMghapati seTha pUnamacanda bar3A bhArI mAnastambha hai / bAhubalI svAmIkI mUrti bar3I ghAsIlAlajIke caityAlayake darzana kiye| ye donoM hI hI sundara aura cittAkarSaka hai / darzana karake hRdayameM jo caityAlaya sundara haiN| bhUlezvarake candraprabhu caityAlayake zrAnanda prApta huzrA vaha vacanAtIta hai| darzana pUjanAdise darzana kiye / rAtri meM vahA~ merA aura bAbUlAlajI jamAdArakA nipaTa kara muni zrIsamantabhadrajIke darzana kiye, unhoMne bhASaNa huzrA / eka TaiksI kirAyekI lekara bandaragAha bhI abhI kucha samaya hue muni avasthA dhAraNa kI thii| dekhA / samayAbhAvake kAraNa anya jo sthAna dekhanA cAhate unhoMne kahA ki merA yaha niyama thA ki 60 varSakI the, ve nahIM dekha paaye| avasthA ho jAne para munimudrA dhAraNa kruuNgaa| muni For Personal & Private Use Only
Page #21
--------------------------------------------------------------------------
________________ [kiraNa 6 hindI jaina sAhityameM tatvajJAna [165 samantabhadra prakRtitaH bhadra aura zAnta haiN| ve kartavya karmameM sAhabase kahA Apane samAjakI khUba sevA kI hai| aura bar3e hI sAvadhAna haiN| ucca koTikA sAhitya bhI nirmANa kiyA hai| usake sAtha __inhoMne apanI kSullaka avasthAmeM jainasamAjameM gurukula saMsthAko apanA dhana bhI de DAlA hai| aba Apa apanI paddhati para zikSAkA pracAra kiyA aura kitane hI bI0e0 ora bhI dekhiye aura kucha prAsma sAdhanakI ora agrasara ema. e. zAstrI, nyAyatI yogya kAryakartA taiyAra kiye honekA prayatna kIjiye / mukhtAra sAhabane munijIse kahA haiN| kAraMjAkA prasiddha brahmacaryAzrama aApakI badaulata hI ki merA prAramasAdhanakI aura laganekA svayaM vicAra cala itanI tarakkI karane meM samartha ho sakA hai| aba bhI yahA~ rahA hai aura usameM yathAzakti prayatna bhI kruuNgaa| munijI do ghaNTA svayaM par3hAte haiN| gurukulakA sthAna sundara gurukulake eka sajjanane mukhtAra sAhabakA citra bhI hai| vyavasthA bhI parachI hai| prAzA hai gurukula apane ko liyA aura dUdhakA AhAra bhI diyA hama loga yahAMse aura bhI samunnata banAne meM samartha hogaa| unase prAtma- 21 mIla cala kara kolhApurameM di0 jaina borDiGga kalyANa sambandhi carcA huii| munijIne zrImukhtAra hAusa meM Thahare / kramazaH paramAnanda jaina zAstrI hindI jaina-sAhityameM tatvajJAna (zrIkumArI kiraNavAlA jaina) kisI padArthake yathArtha svarUpako athavA sArako tattva pIr3ita hone para jaba vaha vaidyake samIpa jAtA hai taba vaidya kahate haiN| unakI saMkhyA sAta hai| unameM jIva aura ajIva rogIko parIkSA karaneke pazcAt batAtA hai ki tU vAstava meM jar3a aura cetana ye do tattva pradhAna haiN| inhIM do tatvoMke to rogI nahIM hai, parantu nimnakAraNoMse tere yaha roga utpanna sammizraNase anya tatvoMkI sRSTi hotI hai| saMsArakA sArA huA hai| terA roga ThIka ho sakatA hai parantu tujhe mere kahe pariNAma athavA pariNamana inhIM do tatvoMkA vistRta rUpa anusAra prayatna karanA par3egA, to isa rogase terA chuTakArA ho hai| ina tatvoMko jainasiddhAntameM prAtmAkA hitakArI batAyA sakegA anyathA nhiiN| vaidya rogIko rogakA nidAna batalAnegayA hai aura unhIM ko jainasiddhAntameM 'tattva saMjJA'pradAna kI gaI ke bAda usase chuTakArA pAnekA upAya batalAtA hai, usake hai| zrAtmAkA vAstavika svabhAva zuddha hai; parantu vartamAna bAda rogakI vRddhi na hone ke liye upacAra karatA hai| saMsAra avasthA pApa puNya rUpI karmoMse malina ho rahI haiN| jisase rogI rogase mukta ho ske| . jainatIrthakaroMke kathanAnusAra pratmAkA pUrNa hita, svAdhInatA- isI prakAra malina vastrako svaccha karaneke pUrva vastra kA nAma hai jisameM prAramAke svAbhAvika sarvaguNa aura usakI malinatAkai kAraNA-kA jAnanA Avaz vikasita ho jAyeM, tathA vaha sarva karmakI malinatAse mukta vastra malina kaise huA ? aura kisa prakAra vastrakI maliho jAya-chUTa jAya / usa antima avasthAko prApta honA hI natAko dUra kiyA jA sakatA hai jo vyakti aneka prayogoMke muki hai| pAramAke pUrNa mukta ho jAne para use paramAtmA dvArA usakI malinatAko dUra karanekA prayatna karatA hai vahI kahA jAtA hai| usIko siddha bhI kahate haiM / mukta avasthA- malina vastrako dhokara svaccha kara letA hai| vastukI malimeM paramAtmA sadA apane svabhAvameM magna hokara cidAnandakA natAko dUra karanekA yahI krama hai aneka prayogoMke dvArA use bhoga karatA hai| jainAcAryoM ke anusAra isI mukhya uddezya- zuddha evaM svaccha banAyA jAsakatA hai| isI prakAra jainAkA niSpakSabhAvase vicAra hI tatvajJAna hai| ina tattvoM dvArA cAryoMne AtmAko zuddha karanekI prakriyA, khAnase nikAle batAyA gayA hai ki yaha mAramA vAstava meM to zuddha hai, parantu gae suvarNapASANako gharSaNa chedana tADana-tApanAdi prayogoMke bahasamasta karmakAlimAke sarvathA viyogase hotA hai isakA dvArA antarvAjhamalase zuddha karaneke samAna batalAI hai| kAyoM meM vistRta vivecana kiyA gayA hai jaise rogI rogase usI taraha bhAtmAko bhI pantabajhimanase muka karaneke For Personal & Private Use Only
Page #22
--------------------------------------------------------------------------
________________ 196] anekAnta [kiraNa 6 liye vividha tapoM aura dhyAnAdike abhyAsa dvArA zuddha prakRtibandha, pradezabandha, sthitibandha aura anubhAgabanAnekA upAya batalAyA gayA hai / astu AtmAko ___baMdha / bandhake kAraNoMko bhAvabandha kahate haiM / kamauke baMdhanazuddha karaneke lie ina tatvoMkA jJAna prApta karanA bhI ko dravyabandha kahate haiN| jaba karma baMdhatA hai taba jaisI mana atyanta Avazyaka hai| inake jAna lenese zrAtmazuddhi kA vacana kAyakI pravRtti hotI hai usIke anusAra karmapiNDoM jJAna prApta ho jAtA hai| ke baMdhanakA svabhAva par3a jAtA hai| isIko prakRtibaMdha kahate jainasiddhAntameM sAta tattvoMke nAma isa prakAra batalAye haiM / karmapiNDoMkI niyata saMkhyAko pradezabaMdha kahate haiN| gaye haiM:-1 jIva, 2. ajIva, 3. prAsrava, 4. baMdha, yaha donoM prakRti aura pradezabaMdha yogoMse hote haiM, karmapiMDa 1. saMvara, 6. nirjarA aura 7 mokSa / inameM pApa aura jaba baMdhatA hai taba usameM kAlakI maryAdA par3hatI hai isI puNyako jor3a denese 6 padArtha ho jAte haiN| kAlakI maryAdAko sthitibaMdha kahate haiN| kaSAyoMkI tIvratA yA mandatAke kAraNa karmoMko sthiti tIvra yA manda hotI jIva-jo apane caitanya lakSaNa rakhate huye zAzvata rahe hai| isI samaya una karmapiMDoMmeM tIvra yA manda phala dAnause jIvakI saMjJA dI jAtI hai / athavA jJAna, darzana aura cetanAmaya padArthako AtmA yA jIva kahate haiM, jo kI zakti par3atI hai use anubhAgabaMdha kahate haiM / yaha baMdha bhI kaSAyake anusAra tIvra yA manda hotA hai| sthitibaMdha pratyeka prANImeM vidyamAna hai vaha sukha dukhakA anubhava aura anubhAgabaMdha kaSAyoMke kAraNa hote haiN| .. karatA hai| ajIva-jisameM jIvakA vaha caitanya lakSaNa na ho saMvara-pAzravakA virodhI saMvara hai| karmapiMDoMke use ajIva yA jar3a kahate haiN| ajIva pAMca prakAra ke hote pAnekA ruka jAnA saMvara hai| jina mArgoMse karma rukate haiM-1.pudgala, 2. AkAza, 3. kAla, 4. dharmAstikAya haiM unheM bhAvasaMvara aura karmoMke ruka jAneko dravyasaMvara aura 5. adharmAstikAya / kahate haiN| bhAnava-zubha yA azubha karmake baMdhane yogya karma jIvoMke bhAva tIna prakArake hote haiM-azubhaupayoga, vargaNAmoMke Aneke dvAra yA kAraNako tathA una karma zubhaupayoga, aura zuddhaupayoga / azubhaupayogase pApakarma piNDoMke, prAsmAke nikaTa pAneko prAzrava kahate haiN| baMdhatA hai,aura zubha upayogase puNyakarma bandhatA hai, zuddha upajo karmapiMDake zrAneke dvAra yA kAraNa haiM unako bhAvA yogake lAbha hone para karmoMkA AvAgamana ruka jAtA saba kahate haiM aura karmapiMDake pAkeko dravya pAsava hai / prAtmAko sarva karmabaMdhanase bacAnekA upAya zuddha kahate haiN| jaise naukAmeM chida, jalake praviSTa hone kA upayoga hai| dvAra hai| nirjarA-karma apane samaya para phala dekara jhar3ate haiN| kI isako savipAka nirjarA kahate haiM / AsmadhyAnako lie haiM-mana, vacana aura kAya / manase vicAra tathA pratijJA huye tapa karane va icchAoMke nirodhase jaba bhAvoMmeM vItarAkarate haiM. vacanase vArtAlApa karate haiM aura kAyAse kriyAdi gatA AtI hai taba karma apane pakaneke samayase pUrva hI karate haiM jIvake prati dayA, satyavacana, saMtoSabhAva prAdi phala dekara jhar3a jAte haiM / isako avipAka nirjarA zubha karma haiN| mithyAjJAna, asatyavacana, caurya, viSayoMkI kahata hai| lampaTatA Adi azubhakarma hai| sArAMza yaha hai ki svayaM mokSa-AtmAke sarva karmose chUTa jAneko va Age navona apane hI bhAvoMse karmapiMDako AkarSita karanA zrAsrava karma baMdha honeke kAraNoMke miTa jAneko mokSa tattva tattva kahalAtA hai| . .. kahate haiN| mokSa prApta kara lene para prAtmA zuddha ho * baMdha-karmapiMDoMko AtmAke sAtha dUdha aura pAnIkI jAtI hai| isI zuddha AtmAko siddhakI saMjJA pradAna taraha mila kara eka ho jAneko bandha kahate haiN| yaha baMdha kI gaI hai| vAstava meM krodha, mAna, mAyA, lobha, moha Adi kaSAyoMkA puNya karmako puNya aura pApa karmako pApa kahate haiN| kAraNa hai| baMdhako cArabhAgoM meM vibhakta kiyA gayA hai- inhI sAta tattvoMke andara inakA svarUpa garbhita hai| For Personal & Private Use Only
Page #23
--------------------------------------------------------------------------
________________ kiraNa 6 ] hindI jaina sAhityameM tatvajJAna [167 %3D jIvAtmA anAdi aura ananta padArtha hai| isakI sakatI hai, jo ki sabhI vidvAnoMkI abhivRddhi karatA avasthAyeM to parivartita hotI hI haiM aura guNa bhI tirohita hai| prAcArya amRtacandane use, 'paramAgamasya bIjam'aura vikasita hote rahate haiN| jaba taka isakI yaha avasthA paramAgamakA prANa pratipAdana karake usake mahatvako carama rahatI hai taba taka yaha saMsArI kahalAtA hai| guNoM ke isa sImA taka pahu~cA diyA hai / 'anekAntavAda' eka manohara, kramika vRddhi hvAsa- kA anta hokara jaba yaha jIva apane sarala evaM kalyANakArI zailI hai| jisase ekAnta rUpase guNoMkA pUrNa vikAsa kara letA hai taba yaha mukta kahe gaye siddhAntoMkA virodha dUra kara usameM abhUtapUrva kahalAtA hai| maitrIkA prAdurbhAva hotA hai| guNoMkI vRddhi aura hvAsa kucha kAraNoMse hotI hai| ve ___ 'ekenAkarSantI zlathayanto vastutattvamitareNa / kAraNa krodha, mAna. mAyA lobha Adi kaSAyeM haiN| ina / 'antena jayati jainI nItirmanthAnanetramiva gopii|| kAraNoMse jIva apane svarUpako bhUlajAtA hai| dUsare zabdoMmeM yoM kahiye ki mohake kAraNa apane svarUpako bhUla jAnA -puruSArtha siddhayupAya 225 hI bandhakA kAraNa hai aura jaba yaha apane svarUpakI ora arthAt jisa prakAra dadhi maMthanake samaya gvAlina jaba mukatA hai-usako pAneke prayatnameM lagatA hai taba isake bAhya mathAnIke eka chorako khIMcatI hai taba dUsare chorako chor3a padArthose moha manda ho jAtA hai aura maMda hote hote jaba nahIM detI varan DhIlA kara detI haiM aura isa prakAra dUdha dahIvaha bilakula naSTa ho jAtA hai taba vaha mukta yA siddha ho ke sAra makkhanako nikAlatI hai| usI prakAra jainI nIti jAtA hai| bhI vastuke svarUpakA pratipAdana karatI hai, arthAt pratyeka . zraddhA, vijJAna aura supravRtti prAtmAke svAbhAvika vastumeM aneka dharma rahate haiM unake saba guNoMkA eka sAtha guNa haiN| yaha guNa kisI dUsare dravyameM nahIM hote / mukta pratipAdana karanA avarNanIya haiN| isI lie kisI guNakA avasthAmeM yaha guNa pUrNa vikasita ho jAte haiN| saMsArI eka samaya mukhya pratipAdana kiyA jAtA hai ki kisI dUsare avasthAmeM yaha guNa yA to vikRta rahate haiM yA inakI jyoti samaya usake dUsare dUsare guNoMkA pratipAdana kiyA jAtA manda rahatI hai| ina guNoMke atirikta kisI bhI padArthase hai| aisI hAlatameM kisI eka guNakA pratipAdana karate anurAga rakhanA yahI baMdhakA kAraNa hai| kisIse anurAga samaya usa vastumeM dUsare guNa rahate hI nahIM yA haiM nahIM, hogA to kisI dUsarese dveSa utpanna ho jAnA svAbhAvika aisA nahIM samajhanA cAhiye / 'isIkA nAma 'anekAntavAda' hai| ina rAga aura dveSoMkA kisa prakAra abhAva ho aura hai, jaise eka hI padArthameM bahutase ApekSika svabhAva pAye mAmAke svAbhAvika guNoMmeM kisa prakAra vRddhi ho, ina jAte haiM jinameM eka dUsarekA virodha dIkhatA hai syAdvAda praznoMkA hala karanA hI jaina zAsana yA ina sAta tatvoMkA unako bhinna apekSAse ThIka ThIka batA detA hai| sarvaviprayojana hai| rodha miTa jAtA hai| syAdvAdakA artha hai syAt-kisI ape'svAdvAda' jaina tatva jJAnakA eka mukhya sAdhana hai| kSAse vAda kahanA / kisI apekSAse kisI bAtako jo batAvai anekAntavAda, saptabhaMgI naya zrAdi syAdvAdake paryAya- vaha 'syAdvAda' hai| eka bhAtma padArthako hI le liyA jAya gAvI sanda haiM yaha syAdvAda hI hameM pUrNa satya taka vaha dravyakI apekSA sadA vidyamAna rahatA hai-usakA na khe jAtA hai| nAza hotA hai na utpAda / kintu paryAyoMkI apekSA vaha 'anekAntavAda' kA artha hai-nAnA dharmAtmaka vastukA parivartanazIla haiN| jise hama DAkTara yA vakIla kahate haiM kathana / anekakA artha hai nAnA, antakA artha hai dhrm| usakA putra use 'pitA', usakA pitA, 'putra' bhatIjA aura vAdakA artha hai kahanA, yaha anekAntavAda' hI satyako' 'cAcA', cAcA bhatIjA', bhAnajA 'mAmA', 'mAmA', 'bhAnaspaSTa kara sakatA hai, kyoMki satya eka sApekSa vastu , jA' kahate haiN| yaha saba dharma eka hI vyaktimeM eka hI hai, sApekSa satya dvArA hI asatyakA aMza nikAlA samaya vidyamAna rahate haiM / jaba hama eka sambandhako kahate jA sakatA hai aura isa prakAra pUrNa satya taka pahu~cA hue syAt zabda pahile lagA deMge to samajhane vAlA yaha jA sakatA hai| isI rItise jJAna-koSakI zrIvRddhi ho jJAnaprApta kara legA ki isameM aura bhI sambandha haiN| For Personal & Private Use Only
Page #24
--------------------------------------------------------------------------
________________ 18] anekAnta [ kiraNa 6 jaina-darzanakI dRSTise pratyeka vastu drabyakI apekSA nitya bhAratIya sAhityake madhyayugameM tarka-jAla-saguphira aura paryAyakI apekSA anitya hotI haiN| byadRSTikoNake ghanaghora zAstrArtha rUpa saMgharSake samayameM jaina sAhityakAroM bacya binduko dRSTimeM rakhakara use nitya banAtI haiN| dravya isI siddhAntake syAt asti, syAnAsti aura syAdaanAzAtmaka haiN| paryAyadRSTi paryAyAMko bhanitya banAtI haiN| vatkavya ina tIna zabdasamUhoMke AdhArapara saptabhaMgIke paryAya utpAda aura vyaya svabhAva vAlI hotI haiN| sAtha rUpameM sthApita kiyA hai| vaha isa prakAra haihI utpAda vyayase vastumeM usakI sthitirUpa dhra vatAkA bhI 1. upanne vA vigaye vA dhuve vA nAmaka arihaMta pratyakSa anubhava hotA haiN| yahI sthiratA vastumeM nitya dharma- pravacana / kA astitva siddha karatI haiN| ataH pratyeka vastu utpAda. 2. siyA asthi, siyA Nasthi, siyA aviktavya vyaya aura ghaumya yukta huzrA karatI haiN| jaisA ki prAcArya nAmaka pAgam vAkya / umAsvAmi ne kahA haiM-'utpAdavyayadhrauvyayuktaM sat / ' 3. 'utpAdavyayadhaugyayuktaM sat' nAmaka sUtra / - zrIratanalAlajI saMghavI apane, 'syAdvAda' nAmaka 4. syAdasti, syAnAsti, syAdavaktavyaM nAmaka lekhameM 'amekAntabAda' kA svarUpa batAte hue kahate haiM:- saMskRta kAvya, yaha saba syAdvAda siddhAMtake mUrtavAcaka rUpa 'dIrgha tapasvI bhagavAn mahAvIrane isa siddhAntako' haiN| zabda rUpa kathAnaka hai aura bhASA rUpa zarIra hai| siyA asthi, siyA Nasthi, siyA zravattavya' ke rUpa meM syAdvAdakA yahI bAhya rUpa hai| jJAnodaya pR. 456-460 batAyA hai| jisakA yaha tAtparya haiM ki pratyeka vastu. sArAMza yaha hai ki pratyeka dravyameM nitya aura anitya tatva kisI apekSA vartamAnarUpa hotA hai aura kisI dUsarI rUpa svabhAvoMkA honA Avazyaka hai| yadi yaha donoM apekSAse vahI nAza rUpa bhI ho jAtA hai isI prakAra kisI svAbhAva eka hI samayameM dravyameM na pAye jAveM to damya tIsarI apekSA vizeSase vahI tattva trikAla sattA rUpa hotA nirarthaka ho jAtA hai| isake lie suvarNakA dRSTAnta lenA dumA bhI zabdoM dvArA avAcya athavA akathanIya rUpavAlA upayukta hogaa| yadi suvarNa nitya ho to usameM avasthAbhI ho sakatA hai| parivartana nahIM ho sktaa| vaha sadaiva ekasI sthitimeM . jaina tIrthakaroMne aura pUjya bhagavAna arihantoMne isI rhegaa| use koI bhI vyakti mola na legaa| kyoMki usase siddhAntako utpanne vA, vinaSTe vA, dhuve vA, ina tInoM zabda AbhUSaNoMkI avasthA to banegI nahIM / yadi suvarNako dvArA, tripadIke rUpameM saMgrathita kara diyA hai| isa tripadI anitya mAna liyA jAya taba bhI usakA koI mUlya nahIM kA jaina AgamoMmeM itanA adhika mahatva aura sarvocca hai| kyoMki vaha kSaNabharameM naSTa ho jAyagA / parantu suvarNazIlatA batalAI hai ki inake zravaNamAnase hI gaNadharoMko kA svabhAva aisA nhiiN| suvarNa rUpa rahatA huzrA apanI caudahapUrvokA sampUrNa jJAna prApta ho jAyA karatA hai| avasthAoM meM parivartita hotA rahatA hai| suvarNake eka Dele dvAdazAMgI rUpa vItarAga-vANIkA yaha hRdaya sthAna kahA mAnase vAlI bana sakatI hai| vAlIko tor3akara aMgUThI aura aMgUThIse anya kisI bhI prakAra prAbhUSaNa bana sakatA jAtA hai| hai| isI prakAra jIvameM bhI nitya aura anitya donoM ___ bhAratIya sAhityake sUtrayogameM nirmita mahAna grantha svabhAva haiM. tathA vaha saMsArIse siddha ho skegaa| abatatvArthasUtrameM isI siddhAntakA 'utpAdavyayadhaumyayuktaM sat' sthAnoMmeM parivartana hota hai jo saMsArI thA vahI siddha ho isa sUtrake rUpameM ullekha kiyA hai, jisakA tAtparya yaha hai jAtA hai| ki jo sat yAnI dravya rUpa athavA bhAvarUpa hai, usameM vastumeM anitya dharmakA pratipAdana nimna sAta prakAroMse pratyeka saNa navIna paryAyoMkI utpatti hotI rahatI hai, evaM . hotA hai| pUrNa paryAyoMkA nAza hotA rahatA hai parantu phira bhI mUla dravyakI dravyatA, mUla satkI sattA paryAyoMke parivartana ___1. syAdasti-kathaMcit hai| hote rahane para bhI dhrauvya rUpase barAbara kAyama rahatI hai| 1. syAnAsti-kathaMcit nahIM hai| vizvakA koI bhI padArtha isa sthitise cita nahIM hai| 3. syAdastinAsti-kathaMcit hai aura nahIM hai| For Personal & Private Use Only
Page #25
--------------------------------------------------------------------------
________________ kiraNa 6] hindI jaina sAhitya meMtatvajJa [166 4. syAdavaktavyaM-kisI apekSAse padArtha vacanase eka 'jabase maiMne zaMkarAcArya dvArA jaina-siddhAntakA khaMDana sAtha nahIM kahane yogya hai| par3hA hai tabase mujhe vizvAsa huA ki isa siddhAntameM bahuta 1. syAdasti zravaktavyaM ca-kisI apekSAse damya nahIM kucha hai, jise vedAntake prAcAryoMne nahIM samajhA aura jo hai aura avAcya hai| kucha maiM aba taka jainadharmako jAna sakA hU~ usase merA 6, syAdasti nasti zravaktavyaM ca-kathaMcit hai, nahIM har3ha vizvAsa huA hai ki yadi ve ( zaMkarAcArya) dRr3ha vizvAsa hA hai ki yadi ve ( zaMkarAcArya ) jainadharmake hai aura pravaktavya bhI hai| asalI granyoM ko dekhanekA kaSTa uThAte to jainadharmake virodha karanekI koI bAta nahIM miltii|' ___7. syAsti nAsti pravaktavyaM ca-kathaMcit hai, nahIM hai aura pravaktavya bhI hai| pUnAke prasiddha DA. bhaMDArakara saptamaMgI prakriyAke viSayameM likhate haiMina sAta prakArake samUhoM ko 'saptabhaMgI naya' kahate haiN| kavivara banArasIdAsajIne nATaka samayasArameM syAvA. ina bhaMgoMke kahane kA matalaba yaha nahIM hai ki praznameM dakI mahattA varNita kI hai| nizcayapanA nahIM hai yA eka mAtra sambhava rUpa kalpanAyeM karate haiM jaisA kucha vidvAnoMne samajhA hai ina sabase yaha jathA joga karama kare pai mamatA na dharai,, bhAva hai ki jo kucha kahA jAtA hai vaha saba kisI dragya, rahe sAvadhAna jJAna-dhyAnakI Tahala meN|| kSetra, kAlAdikI apekSAse satya hai| teI bhavasAgarake Upara ha tare jIva, vizvavaMdya mahAtmA gAMdhIjIne isa sambandhameM nimna jinhako nivAsa syAdavAdake mahala meM // vicAra vyakta kiye haiM- nATaka samayasAra pR0 // 3 // yaha satya hai ki maiM apaneko advaitavAdI mAnatA hU~, . 'tatvArtharAjavArtika' meM AcArya akalaMkadevane batAyA parantu maiM apaneko dvaitavAdIkA bhI samarthana karatA huuN| hai ki vastukA vastusva isI meM hai ki vaha apane svarUpakA sRSTi meM pratikSaNa parivartana hote haiM. isaliye sRSTi astitva grahaNa kare aura parakI apekSA prabhAva rUpa ho / ise vidhi rahita kahI jAtI hai, lekina parivartana hone para bhI usakA aura vividha rUpa asti aura nAsti nAmaka bhinna dharmoM eka rUpa aisA hai jise svarUpa kaha sakate haiN| usa rUpase dvArA batAyA hai| 'vaha hai' yaha bhI hama dekha sakate haiM, isaliye vaha satya bhI deza aura videzake vibhinna dArzanikoMne syAdvAdako hai| use satyAsatya kaho to mujhe koI ujra nhiiN| isalie yadi mujhe anekAntavAdI yA syAdvAdI mAnA jAya to maulikatA aura upAdeyatAkI muka kaMThase prazaMsA kI isameM merI koI hAni nahIM hogI / jisa prakAra sthaaddvaadhai| DA. bI. ela. Atreya kAzI vizvavidyAlayake ko jAnatA hU~ usI prakAra maiM use mAnatA hU~"mujhe yaha kathanAnusAra anekAnta bar3A priya hai| jainiyoMkA anekAntavAda aura nayavAda eka aisA padArtho jAnane sidAnta hai ki satyakI khojameM pakSapAta rahita hone lagI kSapAta rAhata hAna liye eka nimitta sAdhana hai| isakA mahatva kevala jaina kI preraNA karatA hai, jisakI AvazyakatA saba sampradAyake hetu hI nahIM varan jainetara sampradAyake liye bhI dharmoko hai| prayogameM lAnekA siddhAnta hai| svAmI samantabhadrane isa mahAmahopAdhyAya DA. gaMgAnAtha mA bhUtapUrva vAicAMsa- satyakA adhika prayoga kiyaa| syAdvAda eka vaha zastra hai vara prayAga vizvavidyAlayane isa siddhAntakI mahattA nimna jisake prayoga dvArA sAmrAjyameM kisI prakArakA upadrava rUpase varNita kI hai aura virodha nahIM upasthita ho sktaa| Jain Education Interational For Personal & Private Use Only
Page #26
--------------------------------------------------------------------------
________________ kuralakA mahatva aura jainadharma (zrI vidyAbhUSaNa paM0 govindarAya jaina zAstrI) . (gata kiraNase Age) mila janatAmeM prAcIna paramparAse prApta jana- elelAzaGgina ho gayA hai / yaha elelAziGgana aura koI zruti calI AtI hai ki kuralakA sabase prathama pArAyaNa nahIM elacArya hI haiN| kudakudAcArya ailakSatriyoMke vaMzadhara pAMDyarAja 'ugraveruvanadi' ke darabArameM madurAke 46 kavi- the, isalie inakA nAma elAcArya thaa| yoMke samakSa huA thA / isa rAjAkA rAjyakAla zrIyuta ema ina paryApta pramANoMke AdhAra para hamane kuralakAmyakA zrInivAsa ayyaGgarane 125 IsvIke lagabhaga siddha racanAkAla IsAse pUrva prathama zatAgdI nizcita kiyA hai| kiyA hai| aura yahI samaya anya aitihAsika zodhoMse zrIailAcArya (2) jaina granyoMse patA lagatA hai ki IsvIsanase kA Thoka baiThatA hai| mUlasaMghakI upalabdha do paTTiAlayoM pUrva prathama zatAbdImeM dakSiNa pATaliputra meM dravir3asaMghake meM tasvArthasUtrake kartA umAsvAtike pahile zrIelAcAryakA nAma AtA hai aura yaha bhI prasiddha hai ki umAsvAtike pramukha zrIkundakundAcArya apara nAma elAcArya the| isake atirikta jina prAcIna pustakoMmeM kuralakA ullekha pAyA guru zrI elAcArya the| ataH kuralakI racanA tatvArthasUtrake hai unameM sabase prathama adhika prAcIna 'zillappadikaram' pahalekI hai| yaha bAta svataH siddha ho jAtI hai| nAmakA jainakAvya aura 'maNimekhale' nAmaka bauddhakAnya haiN| kuralakartA kundakunda (elAcArya) .. donoMkA kathA viSaya eka hI hai tathA donoMke kartA ApasameM vikrama saM0160 meM vidyamAna zrI devasenAcarya apane mitra the / ataH donoM hI kAvya sama-sAmayika haiM aura darzanasAra nAmaka granthameM kundakundAcArya nAmake sAtha unake donoMmeM kurala kAbyake chaThe adhyAyakA pAMcavA~ padya uddhRta anya cAra nAmoMkA ullekha karate haiM:kiyA gayA hai / isake atirikta donoMmeM kuralake nAmake padmanandi, vakraprIvAcAya, elAcArya, gRddhapisAtha 54 zloka aura uddhRta haiN| "zilappadikaram" cchaacaary| tAmila bhASAke vidvAnoMkA itihAsakAla jAnaneke lie zrI kundakundake gurU dvitIya bhadrabAhu the aisA bodhasImAnirNAyakakA kAma karatA hai aura isakA racanA- prAbhRtakI nimna likhita gAthAse jJAta hotA hai| kAla aitihAsika vidvAnoMne IsAkI dvitIya zatAbdI saddaviyAro hUo bhAsAmuttesu jaM jiNe kahiyaM / mAnA hai| so taha kahiyaM NANaM sIseNa ya bhaddabAhussa / / (3) yaha bhI janazruti hai ki tiruvalluvarakA eka mitra elelAziGgana nAmakA eka vyApArI kaptAna thA / kahA ye bhagabAhu dvitIya nAndasaMghakI prAkRta paTTAvalIke jAtA hai ki yaha isI nAmaka colavaMzake rAjAkA chaThA anusAra vIra nirvANase 461 bAda hue haiN| baMzaja thA, jo lagabhaga 2060 varSa pUrva rAjya karatA thA kuralakatoke anya grantha tathA unakA prabhAva aura siMhaladvIpake mahAvaMzase mAlUma hotA hai ki IsAse kurajakA pratyeka adhyAya adhyAtma bhAvanAse zrota14. varSa pUrva usane siMhaladvIpa para car3hAI kara use prota hai, isalie vijJapAThakake manameM yaha kalpanA sahaja vijaya kiyA aura vahA~ apanA rAjya sthApita kiyaa| hI uThatI hai ki isake kartA bar3e adhyAtmarasika mahAisa ziGgana aura ukta pUrvajake bIcameM pAMca pIr3iyA~ tmA hoMge / aura jaba hameM yaha jJAta ho jAtA hai ki isake AtI haiM aura pratyeka pIr3hI 50 varSakI mAneM to hama isa racayitA ve elAcArya haiM jo ki adhyAtmacakravartI the to nirmAya para pahu~cate haiM ki elelAziGgana IsAse pUrva prathama yaha kalpanA yathArthatAkA rUpa dhAraNa kara letI hai; kAraNa zatAbdI meM the| elAcArya jinakA ki apara nAma kundakunda hai aise hI bAta asalameM yaha hai ki elAcAryakA apabhraMza advitIya granthoMke praNetA haiN| For Personal & Private Use Only
Page #27
--------------------------------------------------------------------------
________________ kiraNa ] kuralakA mahatva aura jainadharma [201 __ unake samayasArAdi granthoM ko par3he binA koI yaha banyo vibhumbhuvi na kairiha kauNDakundaH nahIM kaha sakatA ki maiMne pUrA jaina tatvajJAna athavA adhyA- kunda-prabhA-praNayi kiirti-vibhuussitaashH| sma vadyA jAna lii| jisa sUkSma tatvakI vivecanAzailIkA yazvAru-cAra -karAmbujacazcarIkaAbhAsa unake muni jIvanase pahale race hue kuralakAmyase bharate prayataHpratiSThAm / / 5 / / hotA hai vaha zailI ina granthoM meM bahuta hI adhika parisphuTa tapasyAke prabhAvase zrIkundakundAcAryako 'cAraNaho gaI hai| ye grantha jJAnaratnAkara haiM, jinase prabhAvita ho. Rddhi prApta ho gaI thI jisakA ki ullekha zravaNavelagolake kara vividha vidvAnoMne yaha ukti nizcata kI haiM-hae haiM aneka zilAlekhoMmeM pAyA jAtA hai| tInakA uddharaNa na hoyeMge munIndra kundakundase / ' hama yahA~ dete haiM :__ pIcheke granthakAgene yA zilAlekha likhanevAloMne kunda- tasyAnvaye bhUvidite babhUva yApadmanandi prathamAbhidhAnaH kundako mUlasaMbavyomendu' 'mu noMdra' 'municakravartI' 'padoMse dAsa zrIkuNDakundAdimunIzvarAkhyaH satsaMyamAdudgatacAraNaddhiH bhUSita kiyA hai| isase hama sahajameM hI yaha jAna sakate zrIpadmanandItyanavadyanAmAhyAcAyyazabdottarakoNDakundaH haiM ki unakA vyaktitva kitanA gauravapUrNa hai| digambara dvitIyamAsIdabhidhAnamudyacaritrasaMjAtasucAraNaddhiH // jainasaMghake sAdhujana apaneko kundakunda aAmnAyakA ghoSita 'rajobhiraspRSTatamatvamanta-rvAhyapi saMvyaJjayitu ytiishH| karane meM sammAna samajhate haiN| ve zAstra-vivecana karate samaya raja padaM bhUmitalaM vihAya cacAra manye caturalaMgulaM saH // prArambhameM avazya par3hate haiM ki: ina saba vivaraNoMko par3hakara hRdayako pUrNa vizvAsa 'magala bhagavAna vIro maMgalaM gautmo'grnnii| hotA hai ki aise hI mahAn granthakArakI kalamase kuralakI maMgalaM kundakundAoM jainadharmo'stu maMgalam / / ' racanA honI caahie| inake race hue ca rAsI prAbhRta (zAstra sune jAte haiM para aba ve pUre nahIM milate, prAyaH nIce likhe grantha hI kuralakartAkA sthAna :milate haiM:-(1) samayasAra, (2: pravacanasAra, (3) isa vaktavyako par3hakara pAThakoMke mana meM yaha vicAra paMcAstikAya, (4) aSTapAhuda, (5 ) niyamasAra (6) utpanna avazya hogA ki kurala Adi granthoMke raciyatA (7)dvAdazAnuprekSA (8) rayaNasAra, ye saba grantha prAkRta zrIelAcAryakA dakSiNameM vaha kaunasA sthAna hai jahAM bhASAmeM haiM aura prAyaH sabahI jaina zAstra bhaNDArAma para baiThakara unhoMne ina granthIkA adhikatara praNayana kiyA milate haiN| . thA: isa jijJAsAkI zAntike lie hameM nIce likhA - aisA bhI ullekha milatA hai ki unhoMne koNDa huzrA padya dekhanA caahie| kundapura meM rahakara SaT khaNDAgama para ba raha hajAra zloka dakSiNa daze malaye hemagrAme munimahAtmAsIt / parimita eka TIkA likhA thI jo aba duSprApta hai / samayasAra granthapara vividha bhASAoM meM aneka TokAeM upalabdha elAcAryoM nAmnA draviDa gaNAdhIzvaro dhImAn // hai| hindoke prAcIna mahAkavi paM. banArasIdAsajIne yaha zloka eka hastalikhita 'mantralakSaNa' nAmaka isake viSayameM likhA hai ki "nATaka par3hata hiya phATaka granthameM milatA haiM, jisase jJAta hotA hai ki mahAtmA sunata hai" samayasAra 'pravacanasAra aura paMcAstikAya ye elAcArya dakSiNa dezake malayaprAntameM hemagrAmake nivAsI zrImoM grantha vijJasamAjameM nATakatrayI nAmase prasiddha haiM aura the, aura dravir3asaMghake adhipati the| yaha hemagrAma kahA~ hImoM hI grantha niHsandeha AtmajJAnake Akara haiN| hai isakI khoja karate hue zrIyuta mallinAtha cakravartI * ina saba granyoMke paThana pAThanakA yaha prabhAva huA ki ema0 e0 ela0TI0 ne apanI pravacanasArakI prastAvanAmeM pariNApathase uttarApatha taka prAcAryakI ujvala kIrti likhA hai ki-'madrAsa presIDensIke malAyA pradeza meM bAgaI aura bhAratavarSameM ve eka mahAn zrAtmavidyAke prasA- 'ponnUragA~va' ko hI prAcIna samayameM hemagrAma kahate mAne jAne lage, jaisA ki zravaNabelagolake candra- the aura sambhavataH yahI kuNDakundapura hai, isIke pAsa giristha nimnalikhita zilAlekhase prakaTa hotA hai:- nIlagiri pahAr3a para zrIelAcAryako caraNapAdukA banI For Personal & Private Use Only
Page #28
--------------------------------------------------------------------------
________________ 201] anekAnta [kiraNa 6 haiM, jahA~ para baiThakara ve tapasyA karate the| pAsa pAsakI rasakI prApti meM saMlagna the| itihAsase jJAta hotA hai ki usa janatA Aja bhI aisA hI mAnatI hai aura barasAtake dinoM meM samaya jainadharma kaliGgakI taraha tAmila dezameM bhI rASTradharma thA unakI pUjAke lie vahA~ eka melA bhI prativarSa bharatA hai. usake prabhAvase rAjagharAnoMmeM bhI zikSA aura sadAcAra zrIyuta sva. jainadharmabhUSaNa bra. zItalaprasAdajIne bhI pUrNarUpeNa vidyamAna thaa| adhyAtmavidyAke pAragAmI kSatrI isake darzana kara jainamitrameM aisA hI likhA thaa| rAjA banane meM utanI pratiSThA va sukha nahIM mAnate the jitanA dezakI tAtkAlika sthiti ki rAjarSi banane meM, jisake udAharaNa prAcArya samantabhadra jaba hama kuralakI racanAke samaya dezakI tAtkAlika (pANDyarAjAkI rAjadhAnI uragapurake rAjaputra) zillappasthiti para dRSTi DAlate hai to jJAta hotA hai ki sArA dikaramke kartA yuvarAja rAjarSi (cera rAjaputra) aura elAdeza usa samaya Rddhi siddhise bharapUra thaa| videziyoMkA praveza cAya ha cArya haiN| usa samaya kSatrIyagaNa zAsaka aura zAstA donoM na honese vaibhava apanI parAkASThAko pahu~cA huA thaa| / the| svatantra va dhArmika bhArata usa samaya kaise divya vicAra laukika sukha sahaja hI prApta hone se loga unakI lAlasA. rakhatA thA isakI vAnagIke lie kurala acchA kAma meM nahIM phaMse the| kintu isa lokameM aprApta nijAnanda detA detA hai| 'vasUnandi-zrAvakAcAra' kA saMzodhana (paM0 dIpacanda pANDyA aura ratanalAla kaTAriyA, kekar3I) hamArA vizAla jaina vAGmaya prAkRta saMskRta evaM rahe haiN| dAnI mahAnubhAva yaha nahIM socate ki hama ina apabhraMza Adi vividha bhASAoMmeM likhA gayA hai| azuddha pAThoMkoM chapAkara aura pracAra meM lAkara kitanA anartha durbhAgyavaza usameMse bahuta-sA sAhitya to hamAre ajJAna karate haiM ? kyA pustaka vikretA aura dAnI mahAnubhAva va pramAdase mandiroMmeM, zAstra bhaNDa roMmeM par3A par3A isa burAIko dUra karanekA yatna kareMge ? aura to maSTa ho gayA tathA bahuta sA naSTa hone ko hai aura aura, bahuzrata vidvAnoM dvArA sampAdita hue granthoMkIra ghor3A bahuta jo mudrita hokara prakAza meM aA pAyA hai, bhI dazA acchI nahIM hai| ve bhI aneka azuddhiyoMse samveda likhanA par3atA hai ki vaha bhI anekAneka paripUrNa haiN| azuddhiyoM se bharA par3A hai| udAharaNa ke taura para 'yazasti- vadyapi mUla graMthakartA to apanI kRtiyoMko zuddharUpameM laka campU' granthako hI lIjiye; jisake vinA TIkA vAle hI prastuta karate haiM parantu addha vidagdha pratilipikartAoMbhAgameM pUrI eka hajArake karIba azuddhiyA~ haiN| 1 yahI dazA kI kapAse unameM kaI azuddhiyAM bana jAtI haiN| likhita nityapUjA, dazabhakti aura zrAvaka pratikramaNa pATha AdikI pratiyoM meM to ve azuddhiyAM eka prati taka hI sImita rahatI bhI hai| pUjA pATha, jinavANI saMgraha aura bRhajjinavANI haiM para madrita pratiyoM meM yaha bAta nahIM hai vahA~ to jo eka saMgraha tathA guTakAoM zrAdimeM chape hue azuddha pAThaukI ora prati azuddhi ho gaI vahI saba pratiyoM meM ho gaI smjhir| jaba hamArI dRSTi jAtI hai taba hameM bahuta hI duHkha hAtA isa taraha madrita pratiyoMke sahAre ina azuddhiyoMkI paramparA hai| par3hanevAle azuddhiyoMkI tarapha koI lakSya nahIM dete, pracAra meM zrAkara baddhamala ho jAtI haiM jo Age calakara kintu unheM usI rUpa meM par3hate jAte haiN| prakAzaka aura pustaka kAra pustaka aneka bhrAnta dhAraNAaoMko janma detI rahatI haiN| jisake vikretA isa bAtakA dhyAna rakhanA ucita hI nahIM samajhate, tIna baDe majedAra udAharaNa yahA~ diye jAte haiMisI kAraNa hamAre pUjA pATha bhI azuddhiyoMke puja bana 2 aise pranthoMmeM mANikacandra granthamAlAse prakAzita dekho 'anekAnta' varSa 5 kiraNa 12 pRSTa 77 para 'varAMgacarita' aura kAraMjAse prakAzita sAvaya dhamma hamArA lekha yazastila kA sNshodhn'| dohA Adi haiN| For Personal & Private Use Only
Page #29
--------------------------------------------------------------------------
________________ kiraNa 6] 'vasunandi-zrAvakAcAra'kA saMzodhana / 203 jAta yaunAdayaH sarvAstakriyA hi tathAvidhAH jAtayonAdayaH sarvAstarikrayApi tathAvidhAH zra tiH zAstrAntaraM vA'stu pramANaM kA'tra naH kSatiH / zratiH zAstrAntaraM vAstu pramANaM kAtra naH kSitiH / - arthAt jAtakarma aura yauna (vivAha) zrAdi sArI yaha zloka mudrita prati meM ThIka isI rUpameM pAyA jAtA tAkriyA-laukika kriyAeM tathAvidhA-lokAzraya haiM isa hai| bAdako paM. nAtharAmajI premIne aura paM0 zrIlAlajI viSayameM zra ti yA zAstrAntara pramANa hoM to hamArI kyA pATanIne isa zloka meM thor3AsA pAThabheda aura kara DAlA hai hAni hai| jo isa prakAra haijAtayo'nAdayaH sarvAstakriyA'pi tathA vidhA dhavalA TIkAmeM 'akkhavarADayAdayo asabbhAvaTuvazratiH zAstra ntaraM vAstu pramANaM kAtra na kSatiH / NA maMgalaM' yaha vAkya hai jisakA artha pAle aura kaur3I aura isa padyakA artha paM0 zrIlAlajIne ina zabdoM meM zataraMjakI goTe didaSyoMko asadabhAvasthApanA maMgala kiyA hai-"saba jAtiyAM anAdi haiM aura unakI kriyA kahate ha-kayA gayA hai sA sagata nahIM hai| kyoki bhI anAdi hai| aMga zAstra yA aMga bAhya zAstra yadi asadbhAvasthApanA maMgalakA kathana hai / kevala yadi asausake zAstra meM mileM to hamArI kyA kSati hai|" dbhAvasthApanAkA hI kathana hotA to phira bhI kauDI 'pAse paraka artha kisI taraha ThIka ho sakatA thA so to haiM nahIM yahA~ vicAraNIya bAta yaha hai ki 'saba jAtiyA~ asadbhAvasthApanA maMgala' meM koDI pAsoMko mAMgalika anAdi haiM, to ve kauna 2 sI haiM aura unakI kriyA bhI anAdi hai to ve kauna 2 sI haiN| isakA uttara digambara dravyarUpameM grahaNa karanA jaina paramparAke hI nahIM vaidika paramparAke bhI viruddha hai| pratilipikAroMke dvArA 'ya' akSara sAhityase to kyA samagra bhAratIya sAhitya-zvetAmbara, bauddha, evaM vaidika sAhityase bhI nahIM mila sakatA / tathA chor3a denese yaha saba ghoTAlA huA hai| ataeva 'amkhayavarA'aMga zAstra aura aMga bAhya zAstra yadi usake pramANa meM DayAdayo' aisA pATha honA cAhie jisakA artha akSata kamalagaTTe Adi padase supArI prabhRti mAMgalika dravya aisA mileM to hamArI (jainiyoMkI) kyA kSati hai'-aisA ullekha honA prakaraNa saMgata hotA hai hamAre isa kathanakI puSTi karanA bhI samucita pratIta nahIM hotA kyoMki dvAdazAGgakA vasunaMdi prAvakAcArakI 384 vIM gAthAse bhI hotI hai| jJAna to kabhIkA lupta ho cukA, aMgabAhyazAstra jainoMko gAyA isa prakAra hai:pramANa haiM hI aisI dazAmeM somadevasUri jaise vidvAna jainiyoM ke liye unheM pramANa mAnaneko kaise likheM ki isameM 'akkhayavarADo vA amugo esotti NiyayabuddhIe jainoMkI kyA kSati hai| kucha buddhiko lagatA nahIM ataeva saMkappaUNa vayaNaM esA viiyA asbbhaavaa|' paM0 zrIlAlajIbAlA ukta artha campU yazastilakake pUrvApara prasaMgako dekhate hue saMgata nahIM ho sakatA / ataH isa padyake vasunandi x zrAvakAcArameM sampAdakane jo eka pATha pATha aura arthake viSaya meM to 'bhramanti paNDitA sarve' vAlI 'siraNhANuSaNa'""Adi (gAthA 263 ko dekho ) banA hakti ho rahI hai| diyA hai aura prathama ziraHsnAnake atirikta anya snAnoMkA hamane isa zlokakA pATha aura artha granthake sandarbhAnu- praSadhApavAsa vAleke liye vidhAna kara diyA hai so yaha yaha sthira kiyA hai| samagra jaina paramparAke viruddha hai isaliye 'siraNhANu' kI dekho nirNayasAra presameM mudrita yazastilakacampU uttarArddha jagaha sirahANa (snAnArthaka) pATha honA caahiye| / pRSTha 373 (r) buddhIe samArovida maMgalapajjayapariNada jIvaguNa sarUka x dekho mANikacandra granthamAlAmeM prakAzita nIti vAkyA kkhavarADayAdayo asabbhAva TThavaNA maMgalaM / " yaha pUrA mRta (graMthAMka 22) kI prastAvanA 130 aura vijA- vAkya hai| (dekho SaTakhaMDAgama dhavalA TIkA pustakAtIya vivAha prAgama aura yukti donoMke viruddha hai kAra saMtaparUpaNA pRSTha 20 paMkti 5) nAmakA TrekTa pRSTha 77 - yaha graMtha kAzI bhAratIya jJAnapIThase prakAzita huA hai| For Personal & Private Use Only
Page #30
--------------------------------------------------------------------------
________________ 204 ] anekAnta kiraNaisa taraha azuddha pAThoMke pracAra meM pAnese granthoMkA zrIne apane isa graMthakA nAma x'sAvaya dhamma'(gAthA 2 meM) mahatva tathA mUla lekhakakI kIrti to maSTa hotI hI hai kaI aura uvAsayajjhayaNa-upAsakAdhyayana (gAthA 544 meM) mahApApakI kAraNIbhUta abhyAnya viruddha paramparAeM bhI prakaTa kiyA hai| pracalita ho jAtI haiN| isa saMskaraNake sampAdaka paM. hIrAlAlajI siddhAnta zAstrI di0 jaina samAjake eka mAna hue vidvAn haiN| jainAcAryoMne zabdazuddhi, arthazuddhi va zabdArtha zuddhi jinhoMne dhavalA TIkAke sampAdana kArya meM bhI apanA yoga pUrvaka granthAdhyayanako 'jJAnAcArake ATha aMgoM meM diyA hai| samAviSTa kiyA hai aura aisA adhyayana bhAratIya saMskRti meM sadAse iSTa rahA hai| yaha tabhI bana sakatA hai jabaki pAThya hamane ukta saMskaraNakA adhyayana kiyA to isa prantha pUrNa rUpeNa zuddha hoN| abhI abhI bhAratIya jJAnapITha bAtase bar3A duHkha huA ki sampAdakane mUlapAThake caya meM kAzI dvArA zrAvakAcArakA eka nayA saMskaraNa prakAzita kAphI lAparavAhIse kAma liyA hai jisase mUlagAthAoMmeM huvA hai / jisakA saMpAdana aAdhunika zailIse kalAtmaka paryApta azuddhiyAM raha gaI haiN| prastuta lekhameM hama unakI huvA hai sAtha meM prastAvanA pariziSTa zrAdike lagA denese saMzodhita tAlikA nIce de rahe haiM :granthakI upAdeyatA kAphI bar3ha gaI hai para granthameM zuddhipatra vasunandi zrAvakAcArakA pATha saMzodhana . . kA na honA kAphI khaTakatA hai| gAthA saMkhyA pratikA pATha zuddha pATha ___ isa granthake mUlakA prAcArya vasunandi haiM jo kuza. 2 ka NAyAro . aNayAro (1) la kavi the aura mulAcAra, bhagavatI ArAdhanA Adi 3 ka siddhAntagranthoMke marmajJa the, ataeva ve saiddhAntika kahalAte the| ka attA atto mUlAcArakI vRtti+ inhIMkI banAI huI pratIta hotI 11 kha ggahaNa / ggAhaNa hai| 'bhAvakapratikramaNa' 'grantha' kI zrAlAcanA bhaktike 22 kha antargata pAI jAnevAlI gAthAoMse aura pratikramaNabhaktike 23 sabva gada saca ga antargata pAI jAnevAlI gyAraha pratimAoMke 'micchA me 26 kha pAhaNa pAhANa dukkaDa' pAThI parase spaSTa hai ki zrAvakapratikramaNa pAThakA gAuM nUtana pratisaMskAra zAyada inhIMkA kiyA huA ho / 33 ka muttA inakA samaya vikramakI 12 vIM zatAbda hai| prAcArya ,, kha taM pariNayaM taSparieI 34 kha + tulanA kojie vasunandi zrAvakAcArako gAthA 23 se sattAbhUpro so tANaM saMtatabhUmo so tANa (2) 38 taka mUlAcAra SaDa vazyakAdhikArakI 48 vIM phalabhoyo phalapabhoyatro (3) kha gAthAkI vRttise| bhoyA bhoyA bhoyA bhAvA (4) (r) gAMdhI haribhAI devakaraNa jaina granthamAlA puSpa 13 meM 1 27 ka 37 ka tANa paveso mANupaveso (1) pR046 se 34 taka kI tava vAyAgoyamAvAsava... 46 kha vacchallaM'"""sammata pUyA zravaNNaM Adi gAthAke alAvA zeSa 24 gAthAe aura vAsunAda (pAThAntara) (6) dekho zrAvakAcArakI gAthA 57, 207 se 216, 4 apabhraMzabhASAkA 'sAvayadhammadohA' graMthakA 271, 272, 275, 280 aura 265 se 30, nAmakaraNa bhI isI nAma parase kiyA gayA pratIta ko dekhiye| hotA hai| usI zrAvarU pratikramaNa pR0 66 se 66 para zikSA 1 amagAraH, 2 svataMtrabhUtaH, dekho, mUlAcAravRtti vratoMke 'micchA me TukkaDaM' se vasunaMdi zrAvakAcAra kI pR0 423 AvazyakAdhikAra 7 kI 48cI gAthA 3 phalagAthA 217 se 216 aura 271-272 se tulanA prbhogtH| 4 tatphalabhogAbhAvAt 5 na anupravezaH / kiijiye| 6 andhakArane bhagavatI prArAdhanAmeM kathita guNoMkA bhI maha NenA motta For Personal Private Use Only
Page #31
--------------------------------------------------------------------------
________________ kiraNa 6] vasunandi zrAvakAcArakA pATha saMzodhana . [205 53 ka x 50 kha esu sammA eesu samma 174 kha kiMcieNaM kiMcaNaM , (16) 11ka hissaMkAi hissaMkAI 108ka __ hareha* 52 kha vaNigasudA vaNidhUyA 186 a __NettuddhAraM __NettuddAraM (17) ruddavara raurue 103 kha sUlA vA rohaNaM sUlAvaropaNaM (15) 55 ka tAmalitta tAmalitti 116 ka kula majjAyaM kulakkama* visaNAI vasaNAI pacchiyAo pasthiyAro saMsiddhAI saMsiTThAiM (7) 12. ka tastha hiMDae 120 ka majjhammi mammayArammi mAyara mAyaraM Na 122 kha caurassa coru bva vujjAI . cujjAiM (8) 123 kha duzcitto bho cittaM akkhehi acchIhi (6) 131 kha haNei NihaNei 136 ka te baMda taM varlDa (16) 68 ka dieNaM ti diyahaM pi mahI vIDhe mahI pi? atthA accha 143 kha tuma rasthAya yaMgaNe rasthAe paMgaNe (10) 147 kha pajjalayammi pajjalliyammi miTTho miTThA (11) 148ka ajhasarehiM jjhasehiM (20) hipyaha vipyai 146 ka maM mA maM ma abarAI avarAIvi 151 ka kaha vi ya mAeNa kaha va pamANNa 86 kha: taMpi variNae tamhi viriNa e (12) 138 ka usiNa upaha jahA"vippA gayaNagAmiNo vi bhuvi vippA NIi Niya ., kha bhuvi x 157 kha 88 ka pArasiyANa pArassiyANa 160 kha chuhiti 88 kha . bhakkhei bhakkhai 166 ka kikavAya kikavAu. ... ka sAmI mottaNa NAthi sAmi mottaNa taM Na (13) 167 kha cuNNo cuNNI cuNNA cueNI 16ka pajAyamANo hiravarAho palAyamANe "NirAvarAhe * 168 ka - cheyaNa cheyaM ., kha. haNijjai haNijjAla 168 kha . keI 102 kha saMtatto saMtaTTo (14) 17. kha sumarA viUNa sumarA vaiUNa 103 kha bhaya viTTho bhaya vatthoka 176 ka khilla villa khalla villa (21) 104 kha pabaleNa paJcejiu (15) 184 ka koha tisa provi tisarI va saMgraha diyA hai jo prAgekI gAthAke 'iccAiguNA' zabdase kUvaMtassa kubvaMtassa saMbaddha haiN| 7 saMsRSTAni aAMkhoMse 10rauruka nagare , kha se dei saddahai. cujjAI = AzcayakarANi / dekho, pAiprasaddhamaharANa bAhiyAtro (22) bo koza / 16 myaM 17 netroddAraM-AMkheM phor3I jAnA, 18 sUlI para 1. galiyoMmeM yA caukameM mIThI madya 12 mAMsa car3hAmA 16 usI vRttako-loheke goleko / 2. astra bhaSaNa meM ye donoM doSa 13 tvA muktvA mama abhyAsvAmI vishessaiH| 21 khalva visva nyaayse| 22 bAdhikA14 saMtrasta: 15 pratyuta / bdhaaoNge| 112 kha " chuhati koI For Personal & Private Use Only
Page #32
--------------------------------------------------------------------------
________________ 206 163 kha 166 ka 167 ka 166 kha 202 kha 39 205 ka 220 ka 225 ka 225 ka 227 ka " 228 kha 234 ka 235 ka 236 ka 242 ka 247 kha 246 ka 260 ka 961 ka 261 kha 262 ka 266 ka 267 kha 266 ka 280 kha 260 kha 262 ka 263 ka 265 ka 266 kha 300 ka vikarma deva kaha khilloe kassa sAhAmi jAijjA pAvija jIvo parihare isa jo pasaMtara paNa paDigaha mucaTThANaM rivajjA taha ucca vajja khAimaM roDa paripIDayaM ki pi jAyai jahAsu sudiTThI sahassuttugA sakkara samasAya keI jogvAM tehi tasthANu vigaibhayA bahiNa ussu evara zibvayaDI sirahA tuya jANai ca anekAnta ko karma deva duAI 201 kaha lie kassa va sAhemi jAeja pAvijjA X 8 isa jo pariharaha pasaMtaha ( 1 ) maNaM paDigahaNa muccaThANaM NiravajjANu vaha siveja khAiya roINaM (3) paripIDiya kiMci jAijahaNNAsu sudiTTI manuyA sahassa turaMgA sakkarAsAya kha 99 315 ka 317 kha 321 kha ducca (2) 324 ka jANa X 7 dekho, rAMgaparita jaTilakRta mArga 2 dekhI sAgAradharmAmRta TIkA adhyAya 2 kA 3 rogI purupakA / cauvanaM te yeSAM te taiH abhrakAdi bAdaloMkA naSTa honA Adi / 1 ka kha 99 304 ka 306 ka 307 kha 306 ka khoka 20 / 45 vAM padma vigata 5 snAna keha jotihiM (4) tatthaNu vigadabhyAi (5) 353 kha lahiu caDasu 362 kha 366 ka kha vari " viDI 372 kha sihA 377 kha taya 384 ka kha 386 ka 327 ka 331 kha 333 kha 337 ka 338 ka 336 kha 341 ka 311 kA " caya uvayaraNeNa cariyAya patyeha For Personal & Private Use Only jAejja kAuMrisa gimmi ziyama dura parabhavammi daMsaNo apharasa jie tivasIya ta spIyaM * uccarA saMvegAiya pUrvArdha [ kiraNa 6 (6) miDa uvaraNa (7) cariyAe purava (4) pUjA divyabhAe zraTTami zro ejA (4) kArDarisi goha mmi (10) viSameva tahA eyArasa surasya vi gAyavvA varADa zrI vA rUNa biDi daddura (11) parabhavammi ya daMsaNe jayArtha kisa sirasANaM maddaNa - abhaMgaseva, pharusa bahi jaNAzro (12) saMkilesa uccArA saMvegAi AyaMbila vigyiyaDeya ThANa ghaTTa mAi khavaNehiM sirasAga maddaNabhaMgaseya pujA divya bhoe mI saDeyArasa suca yAyo barADAisa (12) UNa vihI 6 'mugadamaM vapamaM triSu' ityamaraH 7 mRdu upakaraNa paTTI zrAdise meM yahAM hI mere ghara para hI / 8 mAMge ( yAcayet ) 10 RSi samudAye kartuM na zakyet / 11 meMDhaka (dara) 12 gurujanoMse 13 akSata kamalagRha zrAdimeM, dekho dhavalA
Page #33
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ kiraNa 6 361 ka 407 kha 402 ka 405 kha 474 kha 435 ka 436 ka 438 ka 438 kha .441 ka 442 kha 454 kha 457 ka 39 gaMgIjA Diliya di 408 kha 410 ka 412 ka 414 kha 415 ka 417 ka 421 ka 422 ka 426 kha 426 kha 430 ka 431 - sArIkI sArI gAthA-. dutthaM 19 karAvie givisiU vihiM vivide hiM uccAha gessa ya tisaTThi khivijji paiTThaya iMDiya vasunandi zrAvakAcArakA pATha saMzodhana gaMgA (1) daliya (2) diya kaMDuDa ahavA sattIe 39 karAbae veisiUNa tithi (3) vividehiM uccAra gihassa kaNavIra-malliyA cayAra macakunda kiM kirAehiM / suravadhyajUhiyA pArijAya jAsaNa vArehiM // thAli pohAmiya kappUra parimalAyatti pUI dhUtradahaNAi jAgaraNaM + sesadri khivejja paha yi (4) thAla pohumiya ( 1 ) turukka (6) parimalApatta (7) pUra bhUyANAIvi (8) jAgaraM ahava bhattIe TIkA pustakAkAra saMtaparupa yA pRSTha 14 / 1 zraMgaiH grAhyA dekho dhavalA saMta0 pRSTha 6 / 2 paTalitaH zrAcchAdita / 3 trivila- tabalA vAditra / 4 supramArjita bhUsA sApha kiyA huaa| prabhApujake dvArA sUrya tejakI upamAko prApta / 6 gAthAmeM taMda pada haiM jisakA artha kapUra hotA hai ataH turukka-lobANa pada saMgata hai / 7 sugandhike kAraNa cAroM ora prApta hue haiM bhramara jinake aisI / 5 pUjAke kharca ke lie kheta jamInakA dAna Adi / 456 kha 460 kha 461 kha 154 kha 99 666 kha 466 kha 472 ka 472 kha 473 ka 481 kha 483 ka 481 ka 464 kha 500 kha 501 kha 108 ka 111 kha 511 kha 527 ka 526 ka 533 kha 134 ka 138 ka 241 kha 241 ga 39 " 546 ka jaM viSayaM jihavaM (1) tiriyammaM tiriyara bIe tiriyammi ya tiriyaM lo saMdha For Personal & Private Use Only vijayA gIvaM fubisakaNa 99 ti kiraNa 33 pariur3o titthavara zivamaM vayataruNI kAlaM acchara samAu buDDU gA paMcasu [ 207 jhAie tisu kaI jIlA va tithayo taraNa paNyasu khaMdha vijaM gIvAra gikiya 39 99 buiddha to kara pariuDo tibvayara (10) vimA vayaNa-taruNa kAle accharasAo ur3aya (11) paMcasu ya zraTTaguNa sakaM vIrie ya NAma aTThaguNeM simjhai vIrie NAmA kavADa daMDa yitaNupamANaMca, kavADadaMDa samAca kAyae tIsu karei lIlAratiyo varaNi paNNAsu pariziSTa-saMzodhana ! - vyAvara bhavanakI prAcInatama grantha pratiyoM parase spaSTa hai ki graMthakArako dvitIya tRtIya Adi saMskRta zabdoMke viyaya Adi prAkRtarUpa jo prAkRta vyAkarayake niyamAnusAra vargake prathama tRtIya vyaMjanako lopa karake azruti aura yazrutiparaka hote haiM- iSTa the aura sampAdaka jIne aise zabdoM ko jo mUla pATha meM sthAna na dekara unheM 6 dekhoM guNabhUSaNa zrA0 kA vAkya TippaNI meM | 10 tIvratara / (naki tIrthaMkara) 11 majjana /
Page #34
--------------------------------------------------------------------------
________________ 208] anekAnta TippaNImeM diyA hai vaha ThIka nahIM hai| hamane aise bheje jAneke kAraNa samprati hamAre pAsa nahIM haiM modaka zabdoMke artha bheda na hone se isa vistRta tAlikAmeM paNDitajI prakaTa kreN| nahIM liyA hai| isa lekhake saMketaH- (saMzodhana tAlikAmeM) azuddhiyAM 'ca' aura 'va' ko tathA 'pa' aura 'ya' kA ThIkase nahIM par3hane ke kAraNa ho gaI haiM. jinameM bujjAha . aise cinha vAle sanzodhana gAthAoMke pada TipacayaNaM. rasthAyayaMgaNe, dvivaNaM zrAdi hai aura unakA zuddharUpa Na meM bhI dekhie ka, kha se matalaba gAthAke pUrvAdhaM aura cajjAI vapaNaM, ratthArApaMgaNe kiMcaNa aAdi hotA hai jo uttarArdhame haiN| tAlikAmeM de diyA gayA hai| upasaMhAra __ granthakArako vyasana aura nivRtti zabdoMke prAkRtarUpa samAjameM anthoMkA zuddha pracAra ho isa hetu yaha vasaNa aura Niyatto iSTa the naki visaNa, nnibuttii| itane saMzodhAtmaka lekha likhA gayA hai, kisI durabhisaMdhivaza para bhI kucha sthala hameM aba bhI aspaSTa jaMcate haiM aura nahIM / yadi svAdhyAcI jana isa lekhakA samucita upayoga ve sthala nirdeza pUrvaka nIce diye jAte haiM karake lAbha uThAyeMge aura hamArA utsAha bar3hAveMge to 137 ka pajjattayo daMDatti,"112 ka Thiijja'", 'bhaviSya meM aise hI lekha phira prastuta kiye jaayeNge| 301 kI sArI gAthA | 343 kha prayato vi..'432 kha bhAratIya jJAnapITha kAzIka cAhiye ki vaha vasunandi Tagarehi tathA survnnj||433 ka mehiya"436 kha zrAvakAcAra' kI azuddhiyoMkI ora dhyAna de aura unakA bhadaMcana" sazodhana granthameM lagA kara pAThakoMke lie suvidhA pradAna __ inake spaSTa pATha pahale hamAre saMgrahameM the jo paM. kare, tathA bhaviSyameM isa ora aura bhI adhika sAvadhAnI paramAnanda jIke pAsa unake upayogake lie bahuta pahale rakhanekA yatna kregii| aneka yAtrAoMkA sugama avasara gujaraneko gujara jAtI haiM umare zAdamAnImeM, magara yaha kama milA karate haiM, mauke jidagAnImeM // . Ala iNDiyA candrakIrti jaina yAtrA saMgha dehalI ( gavarnamenTa Apha iNDiyAse rajisTarDa : suvidhA pUrvaka, kama kharcameM, kama samaya / aArAmase dhArmika sAdhanoM ke sAtha prathama zrI sammedazikharajIkI orabhUmaNa, tIrthayAtrA, avakAza puNya saMcaya. isa catumukhI dhyeyako lekara hI anya varSoM kI bhAMti isa varSa bhI aneka snehI bandhugaNoMke atIva prAgrahase maMgazira mAsameM navambara san 1953 ke AkhirI saptAhameM jAnekA nizcaya kiyA hai| bundelakhaNDa tathA uttara pUrvIya jaina tIrthakSetroMkI yAtrA jisameM mukhtayA pUjya varNI jIke darzana va upadeza la bha, campApura, pAvApura, kuNDalapura, zrI sammeda zikharajI A.da usa prAntake sabhI pramukha tIrtha kSetra va kAnapura, lakhanaU, banArasa, ilAhAbAda Adi vizAla zaharoMkA sundara prAyojana hai| samaya lagabhaga 1 / mAha hogaa| vizeSa vivaraNa va jAnakArIko nimna pate para likheM-prasthAna 27 disambara san 1953 sITa kharca-115) sITa buka 7 disambara tk| heDa Aphisa-pAla iNDiyA candrakIti jaina yAtrA saMgha, ( rajisTarDa ) 2263 dharamapurA, dehlii| noTa-hamArA dUsarA saMgha giranAra bAhubalI Adi vizAla yAtrAoMko samaya 2 mAsake lie isa varSa bhI janavarI san 1954 ke saptAha meM jAnA nizcita hai| isa varSa yAtrI saMkhyA bahuta thor3I le jAnA hai| ataH sITeM zIghra hI rijarva karA leveM / progrAmako likheN| For Personal & Private Use Only
Page #35
--------------------------------------------------------------------------
________________ kiraNa 6 ] // 11 // davvaTTiyassa sabvaM sayA zraNuvayaNNamaviNa davyaM - pajjava vijayaM davva-vijuttA ya pajjavA rAsthi / upAya- dvi-bhaMgA hodi daviyalakkhaNaM eyaM // 12 // ee puNa saMgahazra paDikkamalakkhaNaM duvehaM pi / tamhA micchadiTThI patteyaM do vi mUlaNayA // 13 // ina gAthAoM meM batalAyA hai ki - 'paryAyArthikanayakI dRSTi meM dravyArthikanayakA vaktavya ( sAmAnya ) niyamase avastu hai / isI taraha dravyArthikanakI dRSTimeM paryArthika nayakA vaktavya vizeSa avastu hai / paryAyArthika nayakI dRSTi meM saba padArtha niyamase utpanna hote haiM aura nAzako prApta hote haiN| dravyArthikanakI dRSTi meM na koI padArtha kabhI utpanna hotA hai aura na nAzako prApta hotA hai / dravya paryAyake (utpAdavyayake) binA aura paryAya dravyake ( dhaumyake ) binA nahIM hote; kyoMki utpAda vyaya aura dhaugyameM tInoM dravya-satkA advitIya lakSaNa haiM ; ye (utpAdAdi ) tInoM eka dUsareke sAtha mila kara hI rahate haiM, alaga alaga rUpameM - eka dUsarekI apekSA na rakhate hue - mithvAdRSTi haiN| arthAt donoM nayoM meM se jaba koI bhI naya eka dUsarekI apekSA na rakhatA huA apane hI viSayako sat rUpa pratipAdana karanekA Agraha karatA hai taba vaha apane dvArA grAhya vastuke eka aMza meM pUrNatAkA mAnanevAlA honese mithyA hai aura jaba vaha apane pratipakSInaya kI apekSA rakhatA huA pravartatA haiusake viSayakA nirasana na karatA huA taTastha rUpase apane viSaya (vaktavya ) kA pratipAdana karatA hai - taba vaha apane dvArA grAhya vastuke eka aMzako aMzarUpameM hI (pUrNarUpameM nahIM) mAnaneke kAraNa samyak vyapadezako prApta hotA hai ---- samyagdRSTi kahalAtA hai / " samayasArakI 15vIM gAthA aura zrIkAnajI svAmI aisI hAlata meM jinazAsanakA sarvathA 'niyata' vizeSaNa nahIM bntaa| cauthA 'avizeSa' vizeSaNa bhI usake sAtha saMgata nahIM baiThatA; kyoMki jinazAsana aneka viSayoMke prarUpaNAdi sambandhI bhArI vizeSatAoMko liye hue hai, itanA hI nahIM balki anekAntAtmaka syAdvAda usakI sarvopari vizeSatA hai jo anya zAsanoMmeM nahIM pAI jAtI / isIse svAmI samantabhadrane svayaMbhUstotrameM likhA hai ki 'syAcchabdastAvake nyAye nA'nyeSAmAtmavidviSAm (102) arthAt 'syAt' zabdakA prayoga Apake hI nyAyameM hai, dUsaroM ke nyAya meM nahIM, jo ki apane vAda (kathana) ke pUrva use na apanAneke kAraNa apane zatru Apa bane hue haiN| sAtha [ 206 hI yaha bhI pratipAdana kiyA hai ki jinendrakA 'svAt' zabda purassara kathanako liye huye jo syAdvAda hai - anekA tAtmaka pravacana ( zAsana ) hai - vaha dRSTa (pratyakSa ) aura iSTa (AgamAdika) kA avirodhaka honese zramavadya ( nirdoSa) hai, jabaki dUsarA 'syAt' zabdapUrvaka kathanase rahita jo sarvathA ekAntavAda hai vaha nirdoSa pravacana ( zAsana) nahIM hai, kyoMki dRSTa aura iSTa donoMke bodhako liye huye hai (138 ) akalaMkadevane to syAdvAdako jinazAsanakA amoghalakSaNa batalAyA hai jaisAki unake nimna suprasiddha vAkyase prakaTa hai zrImatparamagambhIra syAdvAdA'moghalAMchanam / trIyAt trailokyanAthasya zAsanaM jinazAsanam // svAmI samantabhadvane apane 'yuktyanuzAsana' meM zrovIrajinake zAsanako ekAdhipatitvarUpa lakSmIkA svAmI honekI zaktile sampanna batalAte hue, jina vizeSoMkI viziSTa se advitIya pratipAdita kiyA hai ve nimna kArikAse bhale prakAra jAne jAte haiM dayA dama-tyAga samAdhiniSThaM naya-pramANa prakRtA''Jja sArthaM / adhRSyamanyairakhilaiH pravAderjina ! tvadIyaM matamadvitIyam // isameM batAyA hai ki vIra jinakA zAsana dayA, dama, tyAga aura samAdhikI niSThA tatparatAko liye hue haiM, nayoM tathA pramANoMke dvArA vastutazvako bilkula spaSTa (sunizcita ) karane vAlA hai aura anekAntavAdase bhinna dUsare sabhI pravAdoM (prakalpita ekAntavAdoM) se abAdhya hai, (yahI saba usakI vizeSatA hai) aura isIliye vaha advitIya hai sarvAdhinAyaka honekI kSamatA rakhatA hai / aura zrIsiddha senAcAryane jina pravacana ( zAsana) ke lie 'mithyAdarzana samUhamaya' 'zramRtasAra' jaise jina vizekSaNokA prayoga sanmatisUtrakI antima gAthAmeM kiyA hai unakA ullekha Upara A cukA hai, yahA~ ukta sUtrakI pahalI gAthAko aura uSTata kiyA jAtA hai [jasameM jinazAsana ke dUsare kaI mahatvake vizeSaNoMkA ullekha hai- . siddha N siddhatthANaM ThANamaNodamasuhaM uvagayANaM / kusamaya-visAsaNaM sAsaNaM jiNANaM bhavajiNANaM // isameM bhAvako jItane vAle jinoM- zraIntoMke - zAsanako cAra vizeSaNoMse viziSTa batalAyA hai - 1 siddha akalpita evaM pratiSThita 2 siddhArthoMkA sthAna ( pramANasiddha padArthoMkA - vipAdaka) 3 zaraNAgatoMke liye anupama sukhasvarUpa moca For Personal & Private Use Only
Page #36
--------------------------------------------------------------------------
________________ .210 ] anekAnta kiraNa 6 suna takakI prApti karAne vAlI kusamayoMke zAsanakA kyoMki koI bhI sampannaya aisA nahIM hai jo niyamase zuddha nivAraka (sarvathA ekAntavAdakA prazriya lekara zAsavarUr3ha jAtIya ho-apane hI pakSake sAtha pratibaddha ho / jaisA bane hue saba mithyAdarzanoMke garvako cUra cUra karanekI ki sinhasenAcArya ke nimna vAkyase prakaTa haizakti se smpnn)| damvaDhiAyoti samhANAtthi No rieyama zuddha maatiiyo| svAmI samantabhadra, siddhasena aura akalaMkadeva se Na ya pajjavaDio NAma koI bhayaNA uviseso // 6 // mahAn jainAcAryoka upayukta vAlyoMse jinazAsanakI vize . jo maya apane hI pakSake sAtha pratibaddha ho vaha SatAoM yA usake savizeSarUpakA hI patA nahIM calatA samyakanaya na hokara mithyAnaya hai. prAcArya siddhasenane bakki musa zAsanakA bahuta kucha mUlasvarUpa mUrtimAna use dunikSipta zuddhamaya (aparizuddhanama) batalAyA hai hokara sAmane pA jAtA hai| parantu isa svarUpa kAnameM aura likhA hai ki graha sva-para donoM pakSoMkA vighAtaka kahIM bhI zuddhAtmAko jinazAsana nahIM batalAyA gayA, yaha mA dekhakara yadi koI santana akta mahAn prAcAboM ko, jo hA pA~cavA~ 'saMyukta' vizeSA, vaha bhI jinazAsana ki jinazAsana stambhasvarUpa samne khAte haiM, laukikajana' ke sAtha lAgU nahIM hotA; kyoMki jo zAsana aneka prakArake yA 'anyamatI' kahane lage aura yaha bhI kane bage ki vizeSoMse yukta hai, abheda bhedAtmaka arthatattvoMkI vividha 'unhoMne jinazAsanako jAnA yA samajhA taka nahIM to kathanIse saMgaThita hai, aura aMgoM mAdike baneka. sambandhoMko vijJapAThaka use kyA kaheMge, kina zabdoMse pukAreMge aura apane sAtha jor3e hue hai use sarvathA asaMyukta kaise kahA jA usake jJAnakI kitanI sarAhanA kareMge yaha maiM nahIM jAnatA, sakatA hai ? nahIM kahA jA sktaa| vijJapAThaka isa viSayake svatantra adhikArI haiM aura isa isa taraha zudAmA aura jinazAsanako eka batalAnese liye isakA nirNaya maiM unhIM para chor3atA huuN| yahA~ to mujhe zuddhAmAke pA~ca vizeSaNa jinazAsanako prApta hote haiM ve jinazAsana sambandhI ina ullekhoM dvArA sirpha itanA hI usake sAtha saMgata nahIM baiThate / isake sivA zuddhAtmA kevalabatalAnA yA dikhalAnA iSTa hai ki sarvathA 'bhavizeSa' jJAnasvarUpa hai, jaba ki jinazAsanake dravyazruta aura bhAvavizeSaNa usake sAtha saMgata nahIM ho sktaa| aura zruta aise do mukhya bheda kiye jAte haiM, jinameM bhAvabhu ta usIke sAtha kyA kisIke bhI sAtha vaha pUrNarUpeNa saMgata nahIM zratajJAnake rUpameM hai, jisakA kevalajJAnake sAtha aura nahIM ho sakatA kyoMki aisA koI bhI dravya, padArtha yA vastu to pratyakSa parokSakA bheda to hai hii| rahA dravyazruta, baha vizeSa nahIM hai jo kisI bhI avasthAmeM paryAya bheda vikalpa zabdAtmaka ho yA akSarAtmaka donoM hI avasthAoMmeM aba yA guNako liye hue na ho| ina avasthA tathA paryAyAdikA rUpa hai-jJAnarUpa nahIM / cunAce zrI kundakundAcAryane bhI' nAma hI 'vizeSa' hai aura isaliye jo ina vizeSoMse satthaM khANaM Na havai jamhA sasthaM Na jANAe kiNci| sarvathA zUnya hai vaha zravastu hai| paryAya binA dravya aura tamhA bhae NANaM aNNa satthaM jiNAviti // ' ityAdi dambake binA paryAya hote hI nahIM. donoM meM paraspara bhavinA gAthAoMmeM aisA hI pratipAdana kiyA hai aura zAstra tathA bhAva sambandha hai| isa siddhAntako svayaM kundakundAcAryane zabdako jJAnase bhinna batalAyA hai| aisI hAlatameM zuddhAbhI apane paMcAstikAya pranyakI nimna gAthAmeM svIkAra smAke sAtha dravyazratakA ekatva sthApita nahIM kiyA jA kiyA hai aura use zramaNoMkA siddhAnta batalAyA hai| sakatA aura yaha bhI zuddhAsmA tathA jinazAsamako eka pajjava vijudaM dabaM dabavijuttA ya pajjavA ptthi| batalAne meM bAdhaka hai| dogaha agAyAbhUdaM bhAvaM samaNAparUviti // 12 // . aba maiM itanA aura batakhA denA cAhatA hU~ ki svAmI aisI hAlatameM zuddhAsmA bhI isa zramayA-siddhAntase jIke pravacana lekhake prathama mairegrAphameM jo yaha likhA hai kibahirbhUta nahIM ho sakatA, use jo avizeSa kahA gayA hai "zuddha mAmA vA jinazAsana hai; isaliye jo jIva vaha kisa raSTiko jiye hue hai ise kucha gaharAI meM utara apane gumAtmAko dekhatA hai vaha samasta jinazAsanako kara jAmane kI jarUrata hai / mAtra graha kaha denese kAma dekhatA hai| yaha bAta zrI AcAryadeva . samayasArakI nahIM calegA ki zuddhanayakI dRSTise vaisA kahA gayA hai pAdarahavIM gAthAmeM kahate haiM:-" yaka binA dravya aura tamhA bhae NA aura zAstra tathA For Personal & Private Use Only
Page #37
--------------------------------------------------------------------------
________________ kiraNa 1 jinazAsana [211 vaha sarvAMzameM ThIka nahIM hai, kyoMki ukta gAthAmeM hai| kisa dRSTise yA kina sAdhanoMse dekhatA hai, aura AsmAzrIkundakundAcArya ne aisA kahIM bhI nahIM kahA ki jo zuddha ke ina vizeSaNoMkA jinazAsanako pUrNa rUpameM dekhaneke sAtha, AtmA vaha jinazAsana he' aura na 'isaliye' arthakA kyA sambandha hai aura vaha kisa rIti-nItase kArya meM pariNata vAcaka koI zabda hI gAthAmeM prayukta huprA hai| yaha saba kiyA jAtA hai yaha saba usameM kucha batalAyA mhiiN| inhIM svAmIjIkI nijI kalpanA hai| gAthAmeM jo kucha kahA saba bAtoMko spaSTa karake batalAnekI jarUrata thI aura gayA hai usakA phAlatArtha itanA hI hai ki 'jo AtmAko inhIMse pahalI zaMkAkA sambandha thA, jinheM na to spaSTa abaddhaspRSTAdi vizeSaNoMke rUpa meM dekhatA hai vaha samasta kiyA gayA hai aura na zaMkAkA koI dUsarA samAdhAna hI jinazAsanako bhI dekhatA hai| parantu kaise dekhatA hai ? prastuta kiyA gayA hai-dUsarI bahuta sI phAlatU bAtoMko zuddhAtmA hokara dekhatA hai yA azuddhAtmA raha kara dekhatA prazraya dekara pravacanako lambA kiyA gyaa| kramaza: ji....na....zA....sa na jinazAsanako kaba yathArtha jAnA kahA jAtA hai ? [zrI kAnajIsvAmI sonagar3ha kA vaha pravacana lekha jo Atmadharmake gata Azvina mAsa aGka 7 ke zurUmeM prakAzita huA hai, jisa para 'anekAnta' kI isI kiraNa ke zurUmeM vicAra kiyA gayA hai|] zuddha AtmA vaha jinazAsana hai; isaliye jo jIva jinazAsanase bAhara hai| jo jIva AtmAko karmake sambaapane zuddha AtmAko dekhatA hai vaha samasta jinazAsana- ndhayukta hI dekhatA hai usake vItarAgabhAvarUpa jainadharma ko dekhatA hai| yaha bAta zrI prAcAryadeva samayasArakI nahIM hotA / antarasvabhAvakI dRSTi karake jo apane pandrahavIM gAthAmeM kahate haiM : prAsmAko zuddharUpa jAnatA hai usIke vItarAgabhAva prakaTa yaH pazyati AsmAna, prabaddhaspRSTamananyamavizeSam / hotA hai aura vahI jainadharma / isaliye prAcAryadeva kahate haiM apadezasAntamadhyaM, pazyati jinazAsanaM sarvam // 12 // ki jo jIva apane AtmAko karmake sambandharahita ekAkAra isa gAthAmeM prAcAryadevane jainadarzanakA marma kholakara vijJAnadharma svabhAvarUpa dekhatA hai vaha samasta jainazAsanako rakkhA hai| jo ina avaddhaspRSTa, ananya, niyata, avizeSa dekhatA hai / aura asaMyukta-aise pA~ca bhAvoMrUpa prAsmAkI anubhUti dekho yaha jaina zAsana ! loga bAhyameM jainazAsana mAna hai vaha nizcayase samasta jiezAsanako anubhUti hai| maiThe haiM. parantu jainazAsana to pAsmAke zuddhasvabhAvameM jisane aise zuddha prAtmAko jAnA usane samasta jinazAsana hai| kaI logoM ko aisI bhramaNA hai ki jainadharma to karmako jAna liyA / samasta jinazAsanakA sAra kyA ? pradhAna dharma hai| lekina yahA~ to prAcAryadeva spaSTa kahate haiM -apane zuddha prAsmAkA anubhava krnaa| zuddha prAtmAke ki AtmAko karmake sambandhayukta dekhanA vaha vAstavameM anubhavase vItarAgatA hotI hai aura vahI jaina dharma hai; jainazAsana nahIM hai parantu karma ke sambandhase rahita zuddha jisase rAgakI utpatti ho vaha janadharma nahIM hai| 'meM dekhanA vaha nazAsana hai| jainazAsana karmapradhAna to baMdhanavAlA prazaddha hU~'-isa prakAra jo paryAyadRSTise nahIM hai. parantu karmake nimittase jIvakI paryAyameM jo apane bhAsmAko azuddha hI dekhatA hai usake rAgakI puNyapAparUpa vikAra hotA hai usa vikArako pradhAnatA bhI utpatti hotI hai aura rAga hai vaha jainazAsana nahIM hai| jainazAsanameM nahIM hai| jainadharmameM to dhra va-jJAyaka pavitra isaliye jo apane pAramAko azuddharUpahI dekhatA hai parantu prAtmasvabhAvakI hI pradhAnatA hai; usakI pradhAnatAmeM hI zuddha mAmAko nahIM dekhatA use jinazAsanakI khabara nahIM vItarAgatA hotI hai| vikArakI yA parakI pradhAnatAmeM hai| bhAlbhAkA karmake sambandhayukta hI dekhane vAlA jIva nahIM hotI isaliye usakI pradhAnatA vaha jainadharma nahIM hai| For Personal & Private Use Only
Page #38
--------------------------------------------------------------------------
________________ 212] anekAnta [kiraNa 6 . jo jIva svonmukha hokara apane jJAyaka paramAtmatattako samAveza zuddha prAsmAke anubhava meM ho jAtA hai, isaliye na samajhe usa jIvane jainadharma prApta nahIM kiyA hai aura zuddha AtmAko anubhUti vaha samasta jinazAsanakI jisane apane jJAyaka paramAtmatatvako jAnA hai vaha samasta anubhUti haiN| jainazAsanake rahasyako prApta kara cukA hai| apane zuddha aho ! isa eka gAthAmeM zrIkuMda dAcAryadevane jJAyaka paramAtmatattvakI anubhUti vaha nizcayase samagra jainadarzanakA alaukika rahasya bhara diyA hai| jainazAsana kA marma kyA hai-vaha isa gAthAmeM batalAyA hai| jinazAsanakI anubhUti hai| koI jIva bhale hI jainadharma meM kathita navatatvoMko vyavahArase mAnatA ho, bhale hI prAsmA jJAnaghanasvabhAvI hai; vaha karmake sambandhase gyAraha aMgoMkA jJAtA ho aura bhale hI jainadharmameM rahita hai| aise aAtmasvabhAvako dRSTimeM na lekara karmaka kathita vratAdikI kriyA karatA ho; parantu yadi vaha aMta sambandhavAlI dRSTise prAtmAko lakSameM lenA so rAgabuddhi / hai, usameM rAgakI-azuddhatAkI utpatti hotI hai isaliye . raMgameM paradravya aura parabhAvoMse rahita zuddha prAtmAko na jAnatA ho to vaha jainazAsanase bAhara hai, usane vaha jainazAsana nahIM hai| bhale hI zubha vikalpa ho aura vAstavameM jaina-zAsanako nahIM jAnA hai| puNya baMdhe, parantu vaha jainazAsana nahIM hai| prAsmAko 'bhAvaprAmata'meM ziSya pUchatA hai ki-jinadharmako uttama asaMyogI zuddha jJAnaghanasvabhAvarUpase dRSTimeM lenA so kahA, to usa dharmakA svarUpa kyA hai ? usake uttarameM vItarAgadRSTi hai aura usa dRSTi meM vItarAgatAkI hI utpatti prAcAryadeva dharmakA svarUpa batalAte hue kahate haiM ki: hotI hai isaliye vahI jainazAsana hai| jisase rAgakI utpatti ho aura saMsAra paribhamaNa ho vaha jainazAsana nahIM pUyAdisu vayasahiyaM puraNaM hi jiNehi sAsaNe bhaNiyaM / haiM, parantu jisake avalambanase vItarAgatAkI utpatti ho mohakkhohavihINo pariNAmo appaNo dhammo // 3 // aura bhavabhramaNa miTe vaha jainazAmana hai| jinazAsanake sambandhameM jinendradevane aisA kahA AtmAkI vartamAna parvAyameM azuddhatA tathA karmakA hai ki-pUjAdikameM tathA jo vratasahita ho usameM to sambandha hai; parantu usake trikAlI sahajasvabhAva meM azupuNya hai aura moha-kSobha rahita zrAtmAke pariNAma ddhatA yA karmakA sambandha nahIM hai, nikAlI sahaja-svabhAva to vA dharma hai| ekarUpa vijJAnadhana hai| isa prakAra AtmAke donoM pakSoMko koI-koI laukikajana tathA anyamatI kahate haiM ki jAnakara, trikAlI svabhAvakI mahimAkI ora unmukha pUjAdika tathA vrata-kriyAsahita ho vaha jainadharma hai: DokA mAmAkA zatase nana , paranta aisA nahIM hai / dekho, jo jIva-vrata-pUjAdike anekAnta haiM aura vahI jainazAsana hai / aise za ddha zabharAgako dharma mAnate haiM unheM 'laukikajana' aura AtmAkI anubhUti ho samyagdarzana aura samyagjJAna haiN| 'anyamatI' kahA hai / janamatameM jinezvara bhagavAnane maiM vikArI aura karmake sambandhavAlA hU~-isa prakAra vrata-pUjAdike zabhabhAvako dharma nahIM kahA hai, parantu paryAyaSTise lakSameM lenA vaha to rAgakI utpattikA kAraNa prAtmAke vItarAgabhAvako hI dharma kahA hai| vaha vItarAga- hai; aura yadi usake zrAzrayase lAbha mAne to mithyAtvakI bhAva kaise hotA hai -zuddha prAramasvabhAvake avalambana utpatti hotI hai| isaliye prAsmAko karmake sambandhavAlA se hI vItarAgabhAva hotA hai; isaliye jo jIva zuddha aura vikArI dekhanA vaha jainazAsana nahIM hai| dUsare prakAra zrAsmAko dekhatA hai vahI jinazAsanako dekhatA hai| se kahA jAye to zrAtmAko paryAyabuddhise hI dekhanevAlA samyagdarzanajJAna-cAritra mI zuddha prAsmAke avalambanase hI jIva mithyAdRSTi hai| paryAyameM vikAra hone para bhI use pragaTa hote haiM, isaliye samyagdarzana-jJAna-cAritrarUpa mokSa- mahatva na dekara dravyadRSTise zuddha prAsmAkA anubhava karanA mArgakA samAveza bhI za cha prAramAke sevana meM ho jAtA vaha samyagdarzana aura jainazAsana hai / antarameM jJAnarUpa hai, aura zuddha prAramAke anubhavase jo vItarAgabhAva bhAvazrata aura bAjhameM bhagavAnakI vANIrUpa dagyazratapragaTa huzrA usameM ahiMsAdharma bhI pA gayA tathA uttama una sabakA sAra yaha hai ki jJAnako antarasvabhAvonmukha samAdi dasa prakArake dharma bhI usameM bhI gye| isaprakAra, karake prAtmAkI zaddha abampRSTa dekhanA caahie| jo jina-jina prakAroM se jainadharmakA kathana hai una sarva prakAroMkA aise prAtmAko dekhe usIne jainazAsanako jAnA hai aura For Personal & Private Use Only
Page #39
--------------------------------------------------------------------------
________________ 213 [kiraNa 6 jinazAsana usIne sarva bhAvazcatajJAna ta-1 gyazratajJAnako jAnA hai| mahIM hai| prAramA zuddha vijJAnadhana hai, vaha bAhmameM zarIrAdikI bhinna bhinna aneka zAstroMmeM anekaprakArakI zailIse kathana kriyA nahIM karatA; zarIrakI kriyAse use dharma nahIM hotA; kiyA ho; parantu una sarva zAstroMkA mUla tAtparya to paryAya karma use vikAra nahIM karatA aura na zubha-azubha vikArI buddhi chur3Akara aisAzuddha pAramAhI batalAnekA hai| bhagavAna- bhAvoMse use dharma hotA hai| apane zuddha vijJAnavana svabhAvake kI vANIke jitane kathana haiM una sabakA sAra yahI hai ki prAzrayase hI use vItarAgabhAvarUpa dharma hotA hai| jo jIva zuddha zrAmmAko jAnakara usakA zrAzraya kro| jo jIva aise zuddha prAtmAko antarameM nahIM dekhatA aura karmake aise zuddha prAtmAko na jAne vaha anya cAhe jitane zAstra nimitta prAsmAkI avasthA meM honevAle kSaNika vikAra jAnatA ho aura vratAdikA pAlana karatA ho, tathApi usane jitanA hI AtmAko dekhatA hai vaha bhI jainazAsanako nahIM jainazAsanako nahIM jAnA hai| dekhatA; karmake sAtha nimitta naimittika sambandha rahita jo jainazAsanameM kathita prAtmA jaba vikArarahita aura sahaja ekarUpa zuddha jJAnasvabhAvI AtmA hai use jIva karmake sambandha rahita hai, taba phira isa sthala zarIrake zuddhanayase dekhatA hai usIne sarva zAstroMke sArako samajhA hai| AkAravAlA to vaha kahA~se ho sakatA hai ? jo aise ' (1) jainazAsanameM karmake sAtha nimitta-naimittika zrAtmAko nahIM jAnatA aura jar3a-zarIrake zrAkArase AtmA sambandhakA jJAna karAte haiN| parantu jIvako vahIM roka rakhane sambandhakA jJAna karAta hai; parana ko pahicAnatA hai usane jainazAsanake zrAtmAko nahIM jAnA kA usakA prayojana nahIM hai vaha to usa nimitta naimittika hai| vAstavameM bhagavAnakI vANI kaisA bhAtmA batalAnemeM sambandhakI dRSTi chur3Akara asaMyogI aAtmasvabhAvakI dRSTi nimitta hai-abaddhaspRSTa ekarUpa zuddha prAtmAko bhagavAna karAtA hai| isaliye kahA hai ki jo jIva karmake sambandha kI vANI batalAtI hai; aura jo aise AtmAko samajhatA rahita pAsmAko dekhatA hai vaha sarva jinazAsanako dekhatA hai| hai vahI jinavANIko yathArthatayA samajhA hai / jo aise (2) manuSya, deva, nArakI ityAdi paryAyoMse dekhane para abaddhaspRSTa bhUtArtha AtmasvabhAvako na samajhe vaha jinavANI anya anyapanA hone para bhI prAtmAko usake jJAyaka svabhAko nahIM samajhA hai| koI aisA kahe ki maiMne bhagavAnakI vase ekAkAra svarUpa dekhanA hI jainazAsanakA sAra hai| vANIko samajha liyA hai parantu usameM kathitabhAvako paryAyaSTise zrAsmAmeM bhinna-bhinnapanA hotA avazya hai aura (-prabaddha-spRSTa zuddha AtmasvabhAvako) nahIM samajha pAyA, zAstroMmeM usakA jJAna karAte haiN| parantu usa paryAya jitanA -to zrAcAryadeva kahate haiM ki vAstavameM vaha jIva hI prAtmA batalAnekA jainazAsanakA zrAzaya nahIM hai; kintu bhagavAnakI vANIko bhI nahIM samajhA hai aura bhagavAnakI ekarUpa jJAyaka vimba zrAtmAko batalAnA hI zAstroMkA vANIke sAtha dharmakA nimitta naimittika sambandha usake sAra hai; tathA aise AtmAke anubhavase hI samyagjJAna hotA pragaTa nahIM huA hai| svayaM apane prAtmAmeM zuddha AtmAke hai| jisane aise AtmAkA anubhava kiyA usane dravyazruta anubhavarUpa naimittikabhAva pragaTa nahIM kiyA usako bhagavAna aura bhAvazrutarUpa jainazAsanako jAnA hai| kI vANI dharmakA nimitta bhI nahIM huI; isaliye vaha (3) prAsmAkI avasthAmeM jJAna-darzana-vIrya ityAdi vAstavameM bhagavAnakI vANIko samajhA hI nahIM hai| kI nyUnAdhikatA hotI hai, parantu dhru vasvabhAvase dekhane para bhagavAnakI vANIko samajha liyA aisA kaba kahA jAtA AtmA hInAdhikatArahita sadA ekarUpa nizcala hai| paryAhai ki jaisA bhagavAnakI vANImeM kahA hai vaisA bhAva yakI hInAdhikatAke prakAroMkA zAstrane jJAna karAyA hai| apane meM pragaTa kare tabhI vaha bhAgavAnakI vANIko samajhA parantu usI meM roka rakhanekA zAstrakA prAzaya nahIM hai| hai aura vahI jinazAsanameM A gayA hai| jo jIva aise kyoMki paryAyako anekatAke AzrayameM rukanese ekarUpa zuddha mAtmAko na jAne vaha jainazAsanase bAhara hai| AtmAkA svarUpa anubhavameM nahIM pAtA / zAstroMkA prAzaya bAhmameM jar3a zarIrakI kriyAko AtmA karatA hai aura to paryAyakA- vyavahArakA Azraya chur3avAkara niyata-ekausakI kriyAse AtmAko dharma hotA hai-aisA jo dekhatA rUpa dhra va prAtmasvabhAvakA avalambana karAnekA hai, usIke haiM ( mAnatA hai) use to jainazAsanakI gaMdha bhI nahIM hai| avalambanase mokSa mArgakI sAdhanA hotI hai| aise mAmatathA karmake kAraNa AtmAko vikAra hotA hai yA vikAra- bhAvakA avalambana lekara anubhava karanA so jenazAsanakA bhAvase prAsmAko dharma hotA hai-yaha bAta bhI jainazAsanameM anubhava hai| paryAyake aneka bhedoMkI dRSTi chor3akara abheda For Personal Private Use Only
Page #40
--------------------------------------------------------------------------
________________ 214] anekAnta [ kiraNa 6 dRSTise zuddha prAsmAkA anubhava karanA-vaha zAstrokA - dekho, yaha apUrva kalyANakI bAta hai! yaha koI sAdhAabhiprAya hai| raNa bAta nahIM hai| yaha to aisI bAta hai ki jise samajhane (4) bhagavAnake zAstroMmeM jJAna-darzana-cAritra ityAdi se anAdikAlIna bhavabhramaNakA anta zrA jAtA hai guNa bhedase prAramAkA kathana kiyA hai; parantu vahA~ una bhedoM- prAramAkI darakAra karake yaha bAta samajhane yogya hai brAhma ke vikalpameM jIvako roka rakhanekA zAstroMkA prAzaya nahIM kriyAse aura puNyabhAvase pAramAko lAbha hotA hai-aisA hai; bhedakA avalambana chur3A kara abheda AtmasvabhAvako mAnane kI bAta to dUra rahI; yahA~ to kahate haiM ki he jIva ! batalAnA hI zastroMkA prAzaya hai| bhedake Azrayase to tU usa bAhyakriyAko mata dekha, puNyako mata dekha, kintu rAgakI utpati hotI hai aura rAga vaha jainazAsana nahIM hai| apane antarameM jJAnamUrti AtmAko dekha / 'puNya hai so maiM isalie jo jIva bhedake lakSase hone vAle vikalpoMse lAbha huuN|'-aisii dRSTi chor3akara 'maiM jJAyakabhAva hai-aisI mAnakara unake zrAzrayameM ruke aura pArabhAke abheda-svabhAvakA dRSTi kara / dehAdikI bAhyakriyAse aura puNyase bhI pAra zrAzraya na kare vaha jainazAsanako nahIM jAnatA hai| ananta aise apane jJAyaka-svabhAvI pAsmAkA antarameM avalokana guNoMse abheda AtmAmeM bhedakA vikalpa chor3akara, use abhe- karanA hI jainadarzana hai / isake atirikta loga vrata-pUjAdasvarUpase lakSameM lekara usameM ekAna honese nirvikalpatA dikako janadarzana kahate haiM, parantu vAstava meM vaha jainadarzana hotI hai| yahI samasta tIrtha karoMkI vANIkA sAra hai aura nahIM hai vrata-pUjAdikameM to mAtra zubharAga hai aura jainadharma yahI jainazAsana hai| ____to vItarAgabhAva-svarUpa hai| 5. prAtmA kSaNika vikArase asaMyukta hai; usakI prazna-kitanoMne aisA jainadharma kiyA hai| avasthAmeM kSaNika rAgAdibhAva hote haiN| una rAgAdibhAvoM uttara-are bhAI! tujhe apanA karanA hai dUsaroMkA ? kA anubhava karanA vaha jainazAsana nahIM hai| svabhAva dRSTise pahale tU svayaM to apane prAtmAko samajhakara jaina ho; phira dekhane para prAtmAmeM vikAra hai hI nahIM / kSaNika vikArase tujhe dUsaroMkI khabara par3egI ! svayaM apane prAsmAko samajhaasaMyukta aise zuddha caitanyadhana svarUpase AtmAkA anubhava kara apane prAsmAkA hita kara lenekI yaha bAta hai| aise karanA hI ananta sarvajJa-arihanta paramAtmAoMkA hArda aura vItarAgI janadharmakA sevana kara-karake hI pUrvakAlameM anaMta saMtoMkA hRdaya hai; bAraha aMga aura caudaha pUrvakI racanAmeM jIvoMne mukti prApta kI hai, vartamAnameM bhI duniyA meM jo kucha kahA hai usakA sAra yahI hai| nimitta, rAga yA asaMkhya jIva isa dharmakA sevana kara rahe haiN| mahAbhedake kathana bhale hoM, unakA jJAna bhI bhale ho, parantu videha kSetrameM to aise dharmakI per3hI jora-zorase cala rahI unheM jAnakara kyA kiyA jAye to kahate haiM ki apane hai; vahA~ sAkSAt tIrthaMkara vicara rahe haiM, unakI divyadhvani prAtmAkA paradravyoM aura parabhAvoMse bhinna abheda jJAnasva- meM aise dharmakA srota vahatA hai, gaNadhara use jhelate haiM, sara bhAvarUpase anubhava karo; aise prAsmAke anubhavase hI paryAya indra usakA Adara karate haiM, cakravartI usakA sevana karate meM zuddhatA hotI hai| jo jIva isa prakAra zuddha prAsmAko haiM aura bhaviSya meM bhI anaMta jIva aisA dharma pragaTa karake dRSTi meM lekara usakA anubhava kare vahI sarva santoM aura mukti prApta kreNge| lekina usase apaneko kyA ? apanezAstroMke rahasyako samajhA hai| ko to apane pAsmAmeM dekhanA caahie| dUsare jIva mukti dekho yaha zuddha prAsmAke anubhavakI vItarAgI kathA prApta kareM usase kahIM isa AtmAkA hita nahIM ho jAtA hai! vItarAgI deva-guru-zAstrake atirikta aisI kathA aura dUsare jIva saMsAra meM bhaTakate phireM usase isa AtmAkauna sunA sakatA hai ? jo jIva vItarAgI anubhavakI aisI ke kalyANameM bAdhA nahIM paatii| jaba svayaM apane prAtmAko kathA sunAne ke liye premase khar3A hai use jaina zAsanake deva. samajhe taba apanA hita hotA hai / isa prakAra apane prAsmAke guru zAstra para zraddhA hai aura unakI vinaya tathA bahumAnakA liye yaha bAta hai, yaha tatva to tInoM kAla durlabha hai aura zubharAga bhI hai; parantu vaha kahIM jainadarzanakA sAra nahIM ise samajhane vAle jIva bhI virale hI hote haiN| isaliye hai - vaha to bahimukha rAgabhAva hai| antarameM svasanmukha svayaM samajhakara apanA kalyANa kara lenA cAhie hokara, deva-guru zAstrane jaisA kahA hai vaise prAsmAkA rAga (-zrI samayasAra gAthA 15 para pUjya svAmIjIke rahiva anubhava karanA hI jaina-zAsanakA sAra hai| pravacana se) For Personal & Private Use Only
Page #41
--------------------------------------------------------------------------
________________ . zrIbAhubali-jinapUjAkA abhinandana mukhtAra jugalakizora dvArA navanirmita yaha pUjA, jo ki pUjA sAhityameM eka naI cIja hai, jabase pahalI bAra gata maI mAsakI anekAnta kiraNa nambara 12 meM sAmAnya rUpase prakAzita huI hai tabhIse isako acchA abhinandana prApta ho rahA hai| yahI kAraNa hai ki.pustakake rUpameM chapanese pahale hI isakI prAyaH do hajAra pratiyoMke grAhaka darja rajisTara ho gaye the, jinameMse 1500 ke lagabhaga pratiyoMkA zreya zrI jayavantI devI aura usakI bunA guNamAlAdevIko prApta hai, jinhoMne kucha striyoMke paricayameM isa pUjAko lAkara unase itanI pratiyoMkI binA mUlya vitaraNake liye kharIdArIkI svIkRti prApta kii| aba to kucha saMzodhanake sAtha acche sundara ArTa pepara para moTe akSaroM meM pustakAkAra chapa jAne aura sAthameM zrI gommaTezvara bAhubalI phoTocitra rahanese isakA AkarSaNa aura bhI bar3ha gayA hai aura isaliye jo bhI ise dekha suna pAtA hai vahI isakI ora AkarSita ho jAtA hai| paM0 zrIkailAzacandajI zAstrI banArasane to prathama bAra sunakara hI kahA thA ki yadi jaina pUjAoMko isa prakArake saMskAroMse saMskArita kara diyA jAya to kitanA acchA ho / ' astu, abhinandanake kucha namUne nIce diye jAte haiM: 1. prAcArya namisAgarajIko 'yaha pUjA atyanta priya lagI hai| aura unhoMne hisArase paM0 sUryapAlajIke patra dvArA apanA AzIrvAda bhI bhejA hai| 2. muni zrI samantabhadgajIne ise sAdyanta par3hakara apanA bhArI prAnanda vyakta karate hue mukhtArajIke liye kucha maMgala bhAvanA bhI bhejI hai, jaisA ki bAhubali brahmacaryAzramake mantrIkI orase likhe gaye patrake nimna aMzase prakaTa hai ___ 'vaha pUjya zrIne AdyopAMta par3hI / aApakA racA huzrA sundara sarasa kAvya, bhaktirasase bharA huA par3hakara unako bahuta prAnaMda huzrA / isa kavitva zaktikI dena Apako prakRtine pradAna kI hai / aise hI jina bhakti bar3hAneke kArya meM hI usakA adhikAdhika vikAsa va upayoga hotA rahe yaha maMgala bhAvanA sAtha bhejI hai|' 3. 'paM0 amRtalAlajI darzana-sAhityAcArya banArasase likhate haiM-'yaha pustaka likhakara pUjAsAhityameM Apane eka naI cIja. upasthita kI, isameM koI sandeha nahIM / pustaka bahuta hI sarasa aura sarala hai| pustaka prArambha karane para banda karanekI icchA nahIM hotii| yaha pustaka pratyeka jainako apane saMgrahameM rakhanI cAhiye / pustakakI chapAI saphAI bahuta hI sundara hai aura ) ( do pAne ) mUlya bhI bahuta kama hai| isake liye hama aApakA abhinandana karate haiN| 4. sampAdaka 'jana sandeza' pustakako samAlocanA karate hue likhate haiM-'nizcaya hI isa naye rUpameM pUjanako samAjake sAmane rakhane meM mAnanIya mukhtAra sAhabako bahuta saphalatA milI hai| pAThakoMse yaha pustaka maMgAkara par3hanekA aura yaha pUjana karanekA anurodha kreNge|' 5. DA0 zrIcandajI jaina saMgala eTA, jinhoMne pahile hI isa pUjAko pasanda karake phrI vitaraNake liye 500 kApIkA ArDara diyA thA, likhate haiM ki-'pustaka bahuta acchI chapI hai aura sundara hai / aba Apa mahAbIra svAmIko bhI aisI eka pUjA banAkara chapavAiye .' .bA. pradya mnakumArajI saMgalane jaba isa pUjAko par3hA to unheM vaha bahuta hI rucikara pratIta haI aura , isaliye unhoMne apane iSTa mitrAdiko vitaraNa karaneke liye usakI 100 kApI kharIdI paraMtu itanese hI unakI tRpti nahIM huI aura isaliye zrI mahAvIrajI kI yAtrAko jAte hue ve 100 kApI vitaraNako le gaye aura yAtrAse pArTI sahita vApisI para likhA ki-'zrI bAhubali jina pUjAko nitya hama loga karate the, usameM mujhe sabase adhika bhAnanda " milatA thaa| sau pratiyA~ isa pUjAkI hama logoMne mathurA aura mahAvIrajImeM bAMTa dI thIM / zrImahAvIrajIkI pUjA.... ApakI kaba pUrI hogI isakI mujhe bahuta pratIkSA hai| prathama aMza usakA bahuta uttama lgaa|' For Personal & Private Use Only
Page #42
--------------------------------------------------------------------------
________________ Regd. No. D. 211 anekAntake saMrakSaka aura sahAyaka sararararara saMrakSaka 101) bA0 motIlAla makkhanalAlajI, kalakattA 1500) bA0 nandalAlajI sarAvagI, kalakattA 101) bA0 badrIprasAdajI sarAvagI, 251) bA0 choTelAlajI jaina sarAvagI, 101) bA0 kAzInAthajI, 251) bA0 sohanalAlajI jana lamecU, 101) bA0 gopIcanda rUpacandajI 251) lA0 gulajArImala RSabhadAsajI .. 101) bA0 dhanaMjayakumArajI 51) bA0 RSabhacanda (B.R.C. jaina, 101) bA jItamalajI jaina 251) bA0 dInAnAthajI sarAvagI 101) bA0 ciraMjIlAlajI sarAvagI 251) bA0 ratanalAlajI jhAMjharI 101) bA0 ratanalAla cAMdamalajI jaina, rA~cI bAbaldevadAsajI jaina sarAvagI 101) lA0 mahAvIraprasAdajI ThekedAra, dehalI 251) seTha gajarAjajI gaMgavAla 101) lA0 ratanalAlajI mAdIpuriyA. dehalI 251) seTha suAlAlajI jaina 101) zrI phatehapura jaina samAja, kalakattA 251) bA0mizrIlAla dharmacandajI 101) guptasahAyaka, sadara bAjAra, meraTha 251) seTha mAMgIlAlajI 101) zrI zIlamAlAdevI dharmapatnI DA0zrIcandrajI, eTA 251) seTha zAntiprasAdajI janaya 101) lA0makkhanalAla motIlAlajI ThekedAra, dehalI 251) bA0vizanadayAla rAmajIvanajI, puraliyA 101) bA0 phUlacanda ratanalAlajI jaina. kalakattA 251) lA0 kapUracanda dhUpacandajI jaina, kAnapura 101) bA0 surendranAtha narendranAthajI jaina, kalakattA 251) bA0 jinendrakizorajI jaina jauharI, dehalI 101) bA0 vaMzIdhara jugalakizorajI jaina, kalakattA 251) lA0 rAjakRSNa premacandajI jaina, dehalI 101) bA0 badrIdAsa AtmArAmajI sarAvagI, paTanA 251) bA0 manoharalAla nanheMmalajI, dehalI 101) lA0 udayarAma jinezvaradAsajI sahAranapura 251) lA0 trilokacandajI, sahAranapura 101) bA0 mahAvIraprasAdajI eDavokeTa, hisAra 251) seTha chadAmIlAlajI jaina, phIrojAbAda 101) lA0 balavantasiMhajo, hAMsI ji0hisAra 251) lA0 raghuvIrasiMhajI, jainAvAca kampanI, dehalI 101) kuMvara yazavantasihajI, hAMsI ji. hisAra 051) rAyabahAdura seTha harakhacandajI jaina, rAMcI 181) seTha jokhIrAma baijanAtha sarAvagI, kalakattA 1251) seTha vadhIcandajI gaMgavAla, jayapura 101) zrImatI jJAnavatIdevI jaina, dharmapatnI sahAyaka "vaidyaratna' kAnandadAsa jaina, dharmapurA, dehalI 101) bA0 rAjendrakumArajI jaina, nyU dehalI 101) bAbU jinendrakumAra jaina, sahAranapura 1101) lA0 parasAdIlAla bhagavAnadAsajI pATanI, dehalA 101) bA0 lAlacandajI bo0 seThI, ujjaina 101) bA0 ghanazyAmadAsa banArasIdAsajI, kalakattA adhiSThAtA 'vIra-sevAmandira' 101) bA0 lAlacandajI jaina sarAvagI , sarasAvA, ji. sahAranapura prakAzaka-paramAnandajI jaina zAstrI, dariyAgaMja dehalI / mudraka-rUpa-vANI priTiMga hAUsa 23, dariyAgaMja, dehallI in Ebution inational For Personal Private Use Only