Page #1
--------------------------------------------------------------------------
________________ Hiroin siddhAntAcArya paM. phUlacandra zAstrI Abhanandana grantha
Page #2
--------------------------------------------------------------------------
________________ siddhAntAcArya paNDita phUlacandra zAstrI abhinandana grantha saMpAdaka maNDala DaoN0 jyotiprasAda jaina, lakhanaU paM0 kailAzacandra zAstrI, vArANasI paM0 jaganmohanalAla zAstrI, kaTanI paM0 nAthUlAla zAstrI, indaura paM0 mANikacandra cavare, kAraMjA pro0 khuzAlacandra gorAvAlA, vArANasI DaoN0 devendrakumAra jaina, nImaca prabandha sampAdaka jaina bAbUlAla phAgulla prakAzaka siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana grantha prakAzana samiti, vArANasI
Page #3
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzaka siddhAntAcArya paNDita phUlacandra zAstrI abhinandana grantha prakAzana samiti vArANasI ( uttara pradeza) prakAzana 1985 mUlya eka sau eka rupayA mudraka kamala priMTiMga presa bhelUpura, vArANasI-10
Page #4
--------------------------------------------------------------------------
________________ siddhAntAcArya paM0 phUlacandra jI siddhAntazAstrI
Page #5
--------------------------------------------------------------------------
________________
Page #6
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzakIya vigata tIna-cAra dazakoMmeM abhinandana karane aura abhinandana-grantha tathA smRti-granthoMke prakAzanakI paramparAkA vizeSa rUpase pracalana ho gayA hai| AdhunikameM jAgaraNake agradUta pU0 zrI 105 gaNeza varNIjIke abhinandana graMtha prakAzana isa dhArAkA udgama hai| prastuta abhinandana-grantha usI zRGkhalAkI eka kar3I haiM / prakAzanake kSetrameM ise eka naI vidhAkA rUpa denekA bhI prayAsa hai| siddhAntAcArya paM0 phUlacandrajI bhAratIya manISiyoMmeM bahuzruta vidvAn hai| jo bhI eka bAra Apake paricayameM AtA hai, vaha Apase prabhAvita hue binA nahIM rhtaa| eka sarala vyaktittva vidvattAkA mAna-daNDa sthApita karane vAlA hai, sahaja hI isakA nizcaya ho jAtA hai / sAhitya-sAdhanAke kSetrameM arddha zatAbdIse bhI Upara samaya se Apa satata sampAdana, anuvAda tathA grantha-racanAmeM saMlagna haiM / rASTrIya tathA sAmAjika AndolanoMmeM ApakI viziSTa bhUmikA rahI hai / Apa jAgaraNake kAryoM meM sadA agraNI rahe haiN| yahI kAraNa hai ki rASTra tathA samAjameM apanA sthAna banAye hue haiM / ApakI apanI ahamiyata tathA svatantra astitva hai / sampUrNa jaina samAjameM ApakA sthAna viziSTa hai| yadyapi do-tIna varSoMse zraddheya paNDitajIke abhinandanakI carcA sunanemeM A rahI thii| kintu isa dizAmeM na to koI yojanA hI prakAzita ho sakI aura na koI saMsthA yA samiti hI agrasara ho sakI suyogakI bAta thI ki siddhAnta zAstrIjIke jayadhavalA prakAzanArtha kAzI Anepara unake parama anurAgI mahAvIra presa aura seTha bhagavAnadAsa parivArako karaNAnuyogake ekamAtra adhikArI paNDitajIke prati 'guNiSu pramodaM rUpase Ayojana na honA khaTakA / isa parivArane bhA0 di0 jaina saMghake prAk pradhAnamaMtrI pro0 khuzAlacandrajI gorAvAlAkI sahamati se yojanAbaddha kArya calAyA aura eka samiti gaThita kI gii| abhinandana granthake sampAdaka maNDalameM DaoN0 jyotiprasAda jaina, siddhAntAcArya paM0 kailAzacandra zAstrI, paM0 jaganmohanalAla zAstrI, paM0 nAthUlAla zAstrI, bra0 mANikacanda cavare, pro0 khuzAlacandra gorAvAlA, DaoN0 devendrakumAra zAstrI kA gaThana kiyA gayA thA / prastAvita yojanAkA prArUpa prakAzita ho cukA thaa| jaina patra-patrikAoMmeM bhI sUcanA tathA vivaraNa prakAzita kiyA gyaa| abhinandana-granthake sampAdanameM DaoN0 devendrakumAra zAstrIkA sakriya sahayoga rhaa| jinazAsanake saphala prabhAvaka evaM sacce saMpoSaka zraddheya paNDitajIke prati pU0 elAcArya munizrI vidyAnandajIkI maMgala kAmanAse bambaI vAloMne bhI Arthika sahayoga pradAnakara apanI bhakti-bhAvanA pradarzita kI hai| samitikA yaha abhimata hai ki vidvattAkA samyak mUlyAMkana va sammAna hI saccI zruta-sevA hai| hama nvita isaliye bhI hai ki pra0 elAcArya mahArAja manizrI vidyAnandajIkA zabha AzIrvAda hameM milA hai| unakI maMgala kAmanAke pariNAmasvarUpa hama jina-sarasvatI-putrako yaha pavitra arghya samarpita kara sake haiN| grantha prakAzana tathA samArohameM mahArAjA bahAdura siMha, zrI bAbUlAla paTaudI, zrI ratanalAlajI pATanI, paM0 hIrAlAlajI gaMgavAla, sureza pANDeyajI Adike sahayogake lie bhI hama AbhArI haiM / hama una sabhI sahayogiyoM, dAtAroM tathA lekhakoMke AbhArI haiM jinhoMne abhinandana-grantha tathA abhinandana ke isa zubha kAryameM tana, mana aura dhanase sahayoga pradAna kiyA hai| antameM, yaha abhinandana grantha pAThakoMke lie hI nahIM, vidvadvarga, adhyetAoM tathA anusandhitsuoM evaM samAjake pragatizIla vicArakoMke lie bhI sAravAna siddha hogaa| seTha DAlacandra jaina bAbUlAla jaina phAgulla adhyakSa maMtrI
Page #7
--------------------------------------------------------------------------
________________ sampAdakIya bhAratIya saMskRti, samAja aura sAhitya ina tInoMkI mUla cetanA eka hai| vaidika tathA zramaNa, RSi aura muni, bArhata aura Arhata jaise bheda kevala bAhya rUpoMko vividha dRSTikoNoMse samajhaneke lie hai| mUlataH una sabameM sAMskRtika pravAha eka hai / hamArI saMskRti jisa ahiMsAke dharAtala para susthita hai, vaha avicala hai / itihAsakI ghaTanAoMmeM aisI paristhitiyA~ bhale hI utpanna hotI rahI ho, kintu saMskRtikA mUla svarUpa sadA akSuNNa rahA hai| zata-sahasra zatAbdiyoMse anAdi, anidhana kiMvA sanAtana paramparAgata zrutakI garimAse maNDita sArasvata AcAryoM, medhAvI zrutaniSTha sAdhakoM, sAdhuoM evaM paNDitoMse yaha paramparA sadA pravartamAna rahI hai| Aja hamAre dezameM jo bhI vidvAn dRSTigocara ho rahe haiM ve zrutadevIke sacce upAsaka haiN| unakI vidvattA sAdhanAke AyAmoM meM hI parilakSita hotI hai / ve kisI jAti tathA samAjameM utpanna honepara bhI mAnavIya cetanAke akhaNDa rUpa haiM / unakI vilakSaNatA mAnava jAtikA sundara itihAsa hai / bhAratIya saMskRti aura usake itihAsakI mUla dhArAse jainadharma usI prakAra saMpakta hai, jaise dUdhameM miThAsa / ataH bhAratIya saMskRtike unnayanameM jaina vidvAnoM tathA paNDitoMkA mahattvapUrNa avadAna rahA hai| jina tapaHpUta sAdhakoMne apanI sAdhanAke dvArA AtmaniSThA, gurutA tathA Ardaza mAnakako paramparAgata vizeSatAoMke rUpameM ujAgara kara navala dhavala AyAmoMmeM vibhinna pakSoMko samAyojita kara udAtta dharAtala para pratiSThita tathA prakAzita kiyA, una sArasvata vidvAnoMmeM paNDitajIkA viziSTa sthAna hai| bhAratIya sAhityake itihAsameM, jainadarzana tathA tattvajJAna ke manISiyoMmeM unakA nAma ullekhanIya rhegaa| prAcya vidyAke kSetrameM jarmana vidvAnoMne jo ullekhanIya kArya kiyA, unase kama mahattvakA kAma paNDita jIne nahIM kiyaa| jainadharmakI mUla Agama zrutako prakAzita karane vAle zuddha pAThoMse samanvita tathA Adhunika sampAdana vidhise sampAdita siddhAnta granthoMkA prakAzana apane ApameM mahattvapUrNa aitihAsika ghaTanA hai| isa mahAn kAryameM paNDitajIkA sahayoga rahA hai| prAkRta bhASAmeM racita ina mahAn saiddhAntika granthoMkA sampAdana tathA hindI anuvAda karanA mahatI sAdhanA evaM dIrghakAlIka zrutAbhyAsakA pariNAma hai| sAdhAraNa lekhaka tathA sAmAnya pAThakakI pahu~ca una taka nahIM hai| Agama tathA siddhAnta granthoMkA jinakA viziSTa adhyayana hai, ve hI inakA vAcana kara phalazruti upalabdha kara sakate haiN| Agamake AjIvana abhyAsI paM0 phalacandrajIkI mahatI zruta-sAdhanAkA hI yaha pariNAma hai ki "SakhaNDAgama" kA rahasya hindI anuvAdake mAdhyamase pUrva-pazcima jagatake samakSa spaSTa ho sakA hai / bIsavIM zatAbdIkI paNDita-paramparAmeM AgamakA bhAva kholane meM sakSama vidvAna ke rUpa meM sadA smaraNIya rheNge| digambara jaina paNDitoMkI paramparAmeM vartamAna paNDita kailAzacandrajI, paNDita phulacandrajI tathA paNDita jaganmohanalAlajI aise sumeru-mANikya haiM jo samyak zraddhAna, jJAna aura cAritrake pratIka haiN| vItarAga dharma, darzana, sAhitya evaM tIrthameM inakI zraddhA agAr3ha evaM avicala hai / ye svayaM jIvanta tIrthake samAna hai| ina sabhI vidvAnoMne apane gambhIra adhyayana, lekhana, sampAdana, pravacana, adhyApana, zodha tathA anusandhAna-kArya, saMsthAnirmANa evaM saMcAlana, patrakAritA Adi sAhityika pravRttiyoMse lekara sAmAjika, sAMskRtika tathA AdhyAtmika sabhI pravRttiyoMmeM viziSTa sahayoga dekara samAjameM sthAyI kIrtimAna sthApita kiyA hai| AdaraNIya paNDitajI ina sabhI kAryoMmeM agraNI rahe haiM / samAjako samayapara navIna dizAkI ora unmukha karanemeM ApakI sUjha-bUjha vilakSaNa tathA prazaMsanIya rahI hai| kintu Apa svayaM samAjake Antarika kalahoM, vivAdoM aura samasyAoMse dUra rahe hai / Apake vyaktitvameM yaha virodhAbhAsa bhAsita hotA rahA hai / vAstavameM ApakA jIvana virodhAbhAsoMse |
Page #8
--------------------------------------------------------------------------
________________ DaoN0 jyotiprasAda jaina paM0 jaganmohanalAla zAstrI sampAdaka maNDala DaoN0 devendrakumAra jaina paM0 kailAzacandra zAstrI paM0 nAthUlAla zAstrI
Page #9
--------------------------------------------------------------------------
________________
Page #10
--------------------------------------------------------------------------
________________ sampAdakIya : 5 bharapUra rahA hai| sAmAjika avamAnanA, saMgharSa, yAtanA, avapIDana sabhI kucha Apane sahA, parantu samAjako samyak dizAkA nirdeza karanemeM Apa kabhI pIche nahIM rahe / isa abhinandana granthakI mUlabhUta vizeSatA yaha hai ki yaha tathyaparaka tathA guNAtmaka hai / isakA mUla prArUpa vastuvAdI samIkSAtmaka rahA hai| prasaMgataH vyaktitva aura kartuM svakA saralatama vivaraNa bhI saMyojita karanA par3A hai| prazaMsAtmaka lekhoMkI bharatIse tathA jainadharma evaM usakI vibhinna vidhAoMpara vividha vidvAnoMke lekhoMke Akalanase isa granthako mukta rakhA gayA hai| dUsare zabdoMmeM granthakA kalevara bar3hAnekI dRSTise hamane kisI prakArakI sAmagrIkA saMkalana nahIM kiyaa| AdaraNIya paNDitajIke adyAvadhi prakAzita tathA aprakAzita lekhoMkA hI mukhya rUpase saMkalana kiyA gayA hai| unake vyaktitvakI sampUrNa chaviko aMkita karane hetu unakA jIvanaparicaya, bheMTa-vArtA tathA rekhA-citrakA samAveza kiyA gayA hai / " kRtitva samIkSA " ke antargata paNDitajI kI maulika, sampAdita evaM anUdita kRtiyoM ke sambandhameM vibhinna vidvAnoMke samIkSAtmaka lekha diye gaye haiM / grantha ke antargata saMyojita viSayavAra pratyeka ikAIko hamane eka svatantra khaNDake rUpameM prastuta kiyA hai / ataH yaha grantha pA~ca khaNDoM meM vibhAjita hai / prathama khaNDameM isa deza ke vibhinna kSetroMmeM kAryarata samAjaseviyoM, sahapAThiyoM, mitroM, hitaiSiyoM, dharmapremiyoM, ziSyoM tathA bhaktoMkI snehAsikta sAdhu-zubha bhAvanA, zubha kAmanA, zraddhA bhAvanA evaM saMsmaraNoMkA saMkalana kiyA gayA hai / yadyapi hama vyaktigata patra likhakara AdaraNIya paNDitajI ke samparka meM Ane vAle sabhI vyaktiyoMse samparka sthApita nahIM kara sake haiM, kyoMki pahale hamArI parikalpanAmeM yaha prArUpa nahIM thA / anantara rUpa-rekhA bananeke pazcAt samayAbhAvake kAraNa na to hama sabhI vidvAnoMse lambe samayataka patrAcAra kara pAye aura na paNDitajIke jIvanase sambandhita pUrA vivaraNa Akalita kara sake haiM / kama samaya aura sImita sAdhanoMmeM hama jaisA jo kucha kara pAye haiM, vaha pAThakoMke sammukha hai / sudhI pAThaka hI isakA samucita mUlyAMkana kara skeNge| , dvitIya khaNDameM jIvana-paricaya bheMTavArtA tathA rekhAcitra Akalita haiN| se vyaktitvakA eka citra ubhAranekA prayatna kiyA gayA hai| vartamAna sAhitya meM kRtitva apUrNa mAnA jAtA hai| ataH vibhinna AyAma meM vyaktitva tathA kRtitvakA ke rUpameM saMyojita kiyA gayA hai| tRtIya laNDa meM AdaraNIya paNDitajIkA vyaktitva ubhara kara sAmane AyA hai| vibhinna vidvAnoM tathA zubhacintakoM dvArA likhe saMsmaraNAtmaka lekha tathA jIvanakI ghaTanAoMkA samAveza kiyA hai| ina vividha vidhAoMke mAdhyama vyaktike vyaktitvake binA akhaNDa paricaya sampUrNa grantha caturthakhaNDa meM paNDitajIke paccIsa lekhoMkA saMkalana hai| isameM dharma aura darzanase sambandhita kaI mahatva pUrNa lekha saMkalita haiM / kucha lekhoMse to vidvat jagat bhI anabhijJa haiM udAharaNa ke lie, "bhAvamana aura dravyamana " eka aisA lekha hai jo lagabhaga arddha zatAbdI pUrva "zAnti-sindhu " meM prakAzita huA thaa| sabhI lekha gambhIra tathA marma pUrNa haiN| bhASA sarala tathA bodhagamya hai varSoM pUrva likhe gaye ye lekha Aja bhI tAje haiN| inako par3hakara sAmAnya pAThaka bhI sphUrtikA anubhava kara sakatA hai| itanA hI nahIM, itihAsa tathA purAtattva" viSayaka lekhoMmeM kaI navIna tathA zodhapUrNa haiM jo naI dRSTi pradAna karate haiM / anusandhAna tathA zodhaparaka lekhoMkI apanI vizeSatA hai| paMcama khaNDameM AdaraNIya paNDitajIkI maulika sampAdita tathA anUdita kRtiyoM para vibhinna vidvAnoMke samIkSAtmaka lekha hai| ina lekhoMse jahAM paNDitajIko sAhitya sAdhanAkA bodha hotA hai vahIM viSayakA paricaya
Page #11
--------------------------------------------------------------------------
________________ 6 siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana grantha prApta hotA hai tathA mahAmahima vyaktitva ubharakara chavirUpameM aMkita hotA hai vyaktitvake spaSTa avabodhake lie isa prakArake samAlocanAtmaka lekhoMkA honA Avazyaka thA / mahAvIra presa ke vyavasthApaka tathA abhinandana granthameM Adise anta taka ruci lekara ise suruci sampanna banAne meM jinakA athaka prayatna tathA viziSTa yogadAna hai, una sammAnya bAbUlAlajI phAgullake prati AbhA vyakta karate haiN| antameM una sAdhu-santoM, gurujanoM, sammAnya vidvAnoMke prati AbhArI haiM jinhoMne AdaraNIya paNDitajI ke prati zubhakAmanA prakaTa kara jIvana tathA kRtizvake sambandhameM yathAsamaya apane vicAra lekhabaddha kara bhejanekI kRpA kI sudhI dharmapremiyoMke prati bhI AbhAra vyakta karate haiN| - DaoN0 devendrakumAra zAstrI maulika racanAe~ 1. jainadharma aura varNa vyavasthA - bhAratavarSIya di0 jaina pariSad pabliziMga hAusa, dillI, 1945 2. vizvazAnti aura aparigrahavAda - gaNezaprasAda varNI jaina granthamAlA, vArANasI, 1949 3. jainatattvamImAMsA - azoka prakAzana mandira, vArANasI, 1960, ( pR0 315 ) ( saMzodhita tathA parivarddhita saMskaraNa, pR0 422 azoka prakAzana mandira, vArANasI, 1978 ) 4. varNa, jAti aura dharma - bhAratIya jJAnapITha prakAzana, vArANasI, 1963 sampAdita grantha 1. prameyaratnamAlA - caukhambA saMskRta sIrija, banArasa, 1928 I0 2. AlApapaddhati - zrI sakala di0 jaina paMcAna, nAtepute ( solApura ), 1934 I0 3. dhavalA khaNDa 1, bhA0 1, pustaka 1, jaina sAhitya uddhAraka phaNDa, amarAvatI, 1939 " 11 4. dhavalA khaNDa 1, bhA0 2, pustaka 3 1941 1942 5. dhavalA khaNDa 1, bhA0 3, 4, 5 pustaka 4, 6. javaghavalA 1 zrI bhAratavarSIya di0 jaina saMgha, caurAsI, mathurA, 1944 73 71 1948 7. jayaghavalA 2 8. saptatikAprakaraNa (hindI anuvAda sahita ) AtmAnanda jaina pracAraka pustakAlaya, AgarA, 1948 9. dhavalA, pustaka 9 - jaina sAhitya uddhAraka phaMDa, kAryAlaya, amarAvatI, 1949 10. tatvArtha sUtra ( hindI anuvAda bhASya sahita ) gaNezaprasAda varNI jaina granthamAlA, vArANasI, 1950, 11. paMcAdhyAyI ( hindI anuvAda ), gaNezaprasAda varNI jaina granthamAlA, vArANasI, 1950 12. mahAbandha, pustaka 2, - bhAratIya jJAnapITha prakAzana, pharavarI, 1953 11 33 13. mahAbandha, pustaka 3, 1954 14. dhavalA, pustaka 10 - jaina sAhitya uddhAraka phaMDa, kAryAlaya, amarAvatI, 1954 13 "" 15. dhavalA, pustaka 11 16. dhavalA, pustaka 12 1955 1955 1955 17. ghavalA, pustaka 13 - 18. jayadhavalA 3 zrI bhAratavarSIya di0 jaina saMgha, caurAsI, mathurA, 1955 33 " 11 21
Page #12
--------------------------------------------------------------------------
________________ sampAdakIya : 7 " ' 1956 "' 1957 19. jayadhavalA, pustaka 4-zrI bhAratavarSIya di0 jaina saMgha, caurAsI, mathurA, 1956 / 20. jayadhavalA, pustaka 5- " 11. mahAbandha, pustaka 4,-bhAratIya jJAnapITha prakAzana, kAzI, 1956 22. mahAbandha, pustaka 5 -" 23. mahAbandha, pustaka 6-" 24. jJAnapITha pUjAJjali-bhAratIya jJAnapITha prakAzana, 1957, dvi saM0 1969, tR0 saM0 1977, ca0 saM0 1982 25. dhavalA, pustaka 14-jaina sAhitya uddhAraka phaMDa, kAryAlaya, vidizA, 1957 26. dhavalA pustaka 15-" , 1957 27 dhavalA, pustaka 16-" , 1958 28. jayadhavalA, pustaka 6-zrI bhAratavarSIya di0 jaina saMgha, caurAsI, mathurA, 1958 29. jayadhavalA, pustaka 7-" " , 1958 30. mahAbandha, pustaka 7-bhAratIya jJAnapITha prakAzana, kAzI, 1958 31. jayadhavalA. pustaka 8-zrI bhAratavarSIya di0 jaina saMgha, caurAsI, mathurA, 1961 32. jayaghavalA, pustaka 9-" , 1963 33. samayasArakalaza (bhAvArtha sahita)-zrI di0 jaina svAdhyAya mandira TrasTa, sonagar3ha, 1964 34. kAnajI svAmI abhinandana grantha, di0 jaina mumukSu maNDala, bambaI 1964 35. khAniyA tatva-carcA, pustaka 1-AcAryakalpa paM0 zrI ToDaramala granthamAlA, jayapura 1967 36. khAniyA tattva-carcA, pustaka 2-" " jayapura 1967 37. jayaghavalA, pustaka 10-zrI bhAratavarSIya di0 jaina saMgha, caurAsI, mathurA, 1967 38. jayadhavalA, pustaka 11-" , 1968 39. samyagjJAna-dIpikA (sampAdana va anuvAda)-zrI di0 jaina mumukSu maNDala, bhAvanagara 1970, vI0ni0 saM0 2496 40. jayadhavalA, pustaka 12-zrI bhAratavarSIya di0 traina saMgha, caurAsI, mathurA, 1971 41. jayadhavalA, pustaka 13-" 42. dhavalA, pustaka 1-jIvarAja jaina granthamAlA, saMskRta saMrakSaka saMgha, solApura, 1973 43. dhavalA, pustaka 2-" , 1976 44. labdhisAra-kSapaNAsAra-zrImad rAjacandra Azrama, agAsa, 1980 45. AtmAnuzAsana-zrI gaNezavarNI di. jaina saMsthAna, vArANasI, 1983 46. jayadhavalA, pustaka 14-bhA0 di0 jaina saMgha, caurAsI, mathurA, 1983 47. jayadhavalA, pustaka 15 , 1984 48. dhavalA, pustaka 1 (punaHsaMzodhana va sampAdana)-jIvarAja jaina granthamAlA, solApura 1980 49. dhavalA, pustaka 2-" " " , 1981 50. dhavalA, pustaka 3-" , 1983 51. dhavalA pustaka 4-(khaNDa 1, pustaka 4, bhA0 3-4-5) 1984 " 1972
Page #13
--------------------------------------------------------------------------
________________ siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana grantha prakAzana samiti ke padAdhikArI saMrakSaka parAmarzadAtA maNDala tathA sadasya zrI paMDitAcArya cArukIrti svAmIjI, zravaNabelagolA zrI paM0 dhanyakumAra bhore, kAraMjA bra0 paM0 sumati zAha, zolApura paM0 pannAlAla sAhityAcArya, sAgara zrIdharmaguru vIrendra hegar3e, dharmasthala DaoN0 darabArIlAla koThiyA, vArANasI sAhU zreyAMsaprasAda jaina, bambaI DaoN0 rAjakumAra jaina sAhityAcArya, AgarA seTha lAlacandra jaina, bambaI zrI yazapAla jaina, dillI seTha bhagavAnadAsa jaina, sAgara zrI lakSmIcandra jaina, dillI seTha devakumAra siMha, indaura DaoN0 lAlabahAdura zAstrI, dillI zrImatI gajAbena, bAhubalI DaoN0 kastUracandra kAsalIvAla, jayapura zrImatI candrAvatI jaina, indaura DaoN. rAjArAma jaina, ArA zrImatI sarayU daphtarI, bambaI zrI prakAza hitaiSI, dillI zrI ratanalAla gaMgavAla, kalakattA DA0 harIndrabhUSaNa, ujjaina zrI mahArAjA bahAdura siMha, indaura paM0 hIrAlAla gaMgavAla, indaura sAhU azokakumAra jaina, dillI DA~0 sAgaramala jaina, vArANasI sAhU ramezacandrajI jaina, dillI paM0 mANikacandra bhisIkara, bAhubalI adhyakSa pro. udayacandra jaina, vArANasI seTha DAlacandra jaina, sAgara DaoN0 phUlacandra premI, vArANasI upAdhyakSa DaoN0 kamalezakumAra jaina, vArANasI zrI bAbUlAla paTaudI, indaura DaoN. jayakumAra jaina, mujaphpharanagara zrI nemicandra pATanI, jayapura DaoN. ramezacandra jaina, bijanaura zrImatI seThAnI narmadAbAI, DoMgaragar3ha zrI narendra vidyArthI, chattarapura zrI harizcandra jaina, jabalapura / paM0 bhaMvaralAla nyAyatIrtha, jayapura sa0 si0 dhanyakumAra jaina, kaTanI DaoN0 lAlacandra jaina, vaizAlI zrI rAjamala jaina, bhopAla DA~0 sudarzanalAla jaina, vArANasI zrImaMta seTha RSabhakumAra jaina, khuraI paM0 narendra kumAra bhisIkara, zolApura zrI indrajItajI jaina, eDavokeTa, kAnapura zrIyugalakizora 'yugala', koTA maMtrI bAbU mahAvIraprasAda eDavokeTa, hisAra bAbUlAla jaina phAgulla, vArANasI zrI bhagatarAma jaina, dillI saMpAdaka maNDala zrI jJAnacandra khindUkA, jayapura DaoN0 jyotiprasAda jaina, lakhanaU zrI gulazanarAya jaina, mujaphpharanagara paM0 kailAzacandra zAstrI, vArANasI zrI sukumAracandra jaina, meraTha paM0 jaganmohanalAla zAstrI, kaTanI zrI abhayakumAra jaina, bambaI paM0 nAthUlAla zAstrI, indaura zrI sureza pANDe, indaura paM0 mANikacandra cavare, kAraMjA zrI gulAbacandra darzanAcArya, jabalapura pro0 khuzAlacandra gorAvAlA, vArANasI DA0 esa0 ke0 jaina, dillI DaoN. devendrakumAra jaina, nImaca zrI sumataprasAda jaina, dillI
Page #14
--------------------------------------------------------------------------
________________ viSaya-sUcI khaNDa : 1 : zubhAzIrvacana * abhivAdana * saMsmaraNa zubhAzIrvacana siddhAntacakravartI elAcArya vidyAnanda muni bahumukhI pratibhAke dhanI bhaTTAraka cArukIrti svAmIjI maMgala kAmanA paNDitA bra0 sumatIbAI zAha jaina-karma siddhAntake praur3ha vidvAn paM0 kailAzacandra zAstrI adhyAtma vidyAke pramukha vettA paNDita nAthUlAla zAstrI Agama sAhityake niSkAma sevaka paM0 kamalakumAra jaina, vyAkaraNatIrthaM jaina samAja upakRta hai zrI akSayakumAra jaina mere preraka paM0 bAlacandra zAstrI apUrva zrutArAdhaka paM0 pannAlAla sAhityAcArya karmaTha svAbhimAnI vidvAn DaoN0 bhAgacandra jaina bhAskara vaktRtva-kRtitvake svayaMbhU paM0 kamalakumAra jaina zAstrI 'kumuda' phUlacandra 'puSpendu' zAstrI bhUlI visarI yAdeM paM0 bhaiyAlAla zAstrI sAdagI aura saralatAkI jIvantamUrti zrI bAlacandra jaina, ema0 e0 mere praNAma zrI bAbulAla jaina goyalIya eka namana merA bhI zrI narendra prakAza jaina sahRdaya paMDitajI paM0 kuMjIlAla jaina mere zraddhA sumana paM0 prakAza hitaiSI vividha vizeSatAoMke dhanI paM0 amRtalAla jaina jainAgama upAsaka zrI bAbUbhAI cunnIlAla mehatA saMcAriNI jJAnazikhA DaoN0 harIndrabhUSaNa jaina sarasvatIke varada putra DaoN0 hukamacanda bhArilla AgamajJa lauhapuruSa : paNDitajI zrI nemicanda pATanI prAmANika vyaktitva kRSipaNDita zrImaMta seTha RSabhakumAra pUjya guruvarya ! tumheM praNAma zrI javAharalAla-motIlAla jaina vAGmayake prAmANika vidvAn zrI indrajIta jaina eDavokeTa jaina siddhAntake mahAna saMrakSaka zrI mizrIlAla pATanI kRtajJatA-jJApana paM0 padmacandra zAstrI zubha-kAmanA zrI subodhakumAra jaina adbhuta vyaktitvake dhanI zrI satyandhara kumAra seThI sarasvatI putra zrI candanamala 'cA~da'
Page #15
--------------------------------------------------------------------------
________________ 10 : siddhAntAcArya paM0 phalacandra zAstrI abhinandana-grantha adbhuta jJAnake dhanI zrI bhagatarAma jaina yugacetanAke pratIka DaoN. jayakumAra jaina agAgha vaiduSyake dhanI pro0 udayacandra jaina advitIya sAhitya sevI savAI siMghaI seTha harizcandra, sumeracandra jaina zruta devatA sadRza vyaktitva paM0 jJAnacandra jaina 'svatantra' saralatAkI pratimUrti DaoN0 sudarzanalAla jaina merA unheM zata zata praNAma DaoN0 ramezacanda jaina anupama vidvattAke dhanI DaoN0 phUlacandra jaina premI tIrthatulya vandanIya/abhinava ToDaramala DaoN0 kamalezakumAra jaina krAntikArI vyaktitva paM0 kapUracanda varaiyA abhinandanIyakA abhinandana-banAma jainasiddhAntakA abhinandana zrI kamalakumAra jaina Agama niSTha manISI DaoN0 zreyAMsakumAra jaina sAdagI evaM saccaritratAkI sAkSAt mUrti zrI surendrakumAra jaina sauMrayA sAdA jIvana ucca vicArake dhanI zrI zaziprabhA jaina zazAGka . mere pitRtulya gurujI zrImatI munnI jaina saralatA aura sahajatAke srotottara zrI lakSmIcandra 'saroja' bInAke ratna zrI kundanalAla jaina puNyapuruSa paM0 vimalakumAra jaina sauMrayA sAtizaya prajJAke dhanI zrI rAjamala jaina Atmabalake dhanI zrI kapUracanda bhAIjI vicakSaNa pratibhAvAn sau0 poseriyA candrikA jaina preraNAspada vyaktitva zrI dInAnAtha tivArI dezabhakta paNDitajI paM0 darabArIlAla jaina pitRtulya vyaktitva zrI munnAlAla jaina AdaraNIya gurujI zrI bhaiyAlAla purohita merI DAyarIke pRSThoMmeM siddhAntazAstrIjI rAjavaidya paNDita bhaiyA zAstrI samAja sevAmeM agraNI zrI pUranacandra jaina kiyA sunahare zabdoMmeM paNDita rUpa caritArtha zrI kalyANakumAra 'zazi' zata zata abhinandana hai hAsyakavi hajArIlAla jaina 'kAkA' hoM zatAyu kATeM bhava baMdhana vaidya kapUracandra vidyArthI khaNDa:2:jIvana-paricaya . bheMTavArtA.rekhAcitra mere pitAjI zrImatI nIrajA jaina, M.Sc. bheTa vArtA 1-2 DaoN0 nemIcandra jaina AsthAke zikhara DaoN0 devendrakumAra jaina WW000 m
Page #16
--------------------------------------------------------------------------
________________ viSaya-sUcI : 11 khaNDa : 3 : vyaktitva evaM kartRtva pUjya varNIjIkI dRSTimeM paNDitajI paM0 ramezacandra bAMjhala paM0 ToDaramalake caraNa cihnoMpara paM0 jaganmohanalAla zAstrI jaina bhAratIke ojasvI sapUta DaoN0 jyotiprasAda jaina virala vibhUti zrI yazapAla jaina udAra vyaktitvake dhanI DaoN0 lAlabahAdura zAstrI vartamAna di0 jaina pANDityakI pramukha kar3I pro0 khuzAlacandra gorAvAlA bahu AyAmI vidvattA DaoN0 darabArIlAla koThiyA, nyAyAcArya samAjake jyAti puMja sAhu zreyAMsa prasAda jaina mere zraddhA sumana zrImatI caMcalAbena zAha preraka vyaktitva zrImatI sarayU daphtarI mere dRSTidAtA vidyAguru zrImatI gajAna jaina siddhAntake prakhara vidvAn bhaiyA rAjakumAra siMha prAcIna bhAratIya paramparAke manISI zrI mahArAjA bahAdurasiMha zramaNa-saMskRtike unnAyaka zrI bAbUlAla pATaudI samAjake gaurava zrImaMta seTha bhagavAnadAsa jaina samAjakI vibhUti zrI seTha DAlacandra jaina jaina siddhAntake marmajJa paM0 bha~varalAla nyAyatIrtha jinake prati mere manameM sabase adhika Adarake bhAva haiM zrI balabhadra jaina jaina siddhAntake pAragAmI vidvAn DaoN0 kastUracanda kAsalIvAla bundelakhaNDakI mATIse gar3hA gayA zrI nIraja jaina eka medhAvI vyaktitva sa0 si0 dhanyakumAra jaina aciMtyaniSThA aura satat laganakI vibhUti zrImaMta seTha rAjendrakumAra jaina zat-zat namana zrImatI narmadA bAI jaina bIsavIM sadIkA cirayuvA manasvI puSpadanta bhUtabali pro0 rAjArAma jaina sudhAravAdI prakhara vidvAn netA paM0 yatIndrakumAra vaidyarAja nirbhIka vyaktitva zrI sujAnamala jaina svAbhimAnI vyaktitva zrI rAjamala pavaiyA 102 103 104 khaNDa : 4: sAhitya sarjanA dharma aura darzana 1. jainadharma 2. hiMsA aura ahiMsA 3. vizvazAnti aura aparigrahavAda ( aprakAzita) ('jJAnodaya', mArca 1951) ( zrI gaNezaprasAda varNI granthamAlA prakAzana vI0ni0 2473) 107 112 118
Page #17
--------------------------------------------------------------------------
________________ 12 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana grantha 4. jainadharma aura varNa vyavasthA 5. deva- pUjA 6. gurUpAsti 7. svAdhyAya 8. saMyama 9. tapa 10. dAna 11. samyagdarzana 12. svAvalambI jIvanakA saccA mArga 13. sAdhu aura unakI caryA 14. muni aura zrAvaka dharma 15. jainadarzanakA hArda 16. kArya-kAraNabhAva - mImAMsA 17. anekAnta aura syAdvAda 18. bhAvamana sambandhI vAda aura khulAsA 19. bhAvamana aura dravyamana 20. mahAbaMdha : eka adhyayana 21. bandhakA pramukha kAraNa : mithyAtva 22. zramaNa paramparAkA darzana 23. kevalI jina kavalAhAra nahIM lete 24. SaTkAraka -vyavasthA 25. svabhAva-parabhAva-vicAra itihAsa tathA purAtattva 1. zrutadhara - paricaya 2. samyak zruta paricaya 3. aMgazrutake pariprekSyameM pUrvagata zruta 4. aitihAsika AnupUrvI meM karma - sAhitya 5. paurapATa ( paravAra ) anvaya 6. siddhakSetra kuMDalagiri 7. ahArakSetra : eka adhyayana 8. zrI jina tAraNataraNa aura unakI kRtiyA~ 9. atizaya kSetra nisaIjI anusandhAna tathA zodhaparaka 1. kaSAyaprAbhRta digambara AcAryoMkI hI kRti hai 2. tattvArthasUtra aura usakI TIkAe~ ( bhA0 di0 jaina pariSad pabliziMga hAUsa, dillI 1945 ) ( 'zAnti sindhu', pharavarI 1937 ) ( ' zAnti sindhu', mArca 1937 ) ( 'zAnti sindhu', mArca 1937 ) 'zAnti sindhu', apraila 1937 ) ( 'zAnti sindhu', apraila 1937 ) ( ' zAnti sindhu', maI 1937 ) ( 'jJAnodaya', akTUbara 1950 ) ( jJAnodaya', sitambara 1950 ) ( AtmAnuzAsana kI prastAvanA ) ( jJAnapITha pUjAMjali kI prastAvanA ) ( ' tulasI prajJA', julAI, sitambara 1982) ( jainatattva-mImAMsA ) jainatattva - mImAMsA ) ( ' zAnti sindhu', sitambara 1937) ( 'zAnti sindhu' janavarI 1937 ) 247 ( A0 zAntisAgara janmazatAbdI smRti graMtha ) 252 ( jainatattva - mImAMsA ) 274 ( 'jaina sandeza zodhAMka', disambara 1941 ) 2.80 285 289 294 ( jainasiddhAntabhAskara, janavarI 1946 ) ( 'sanmati sandeza', julAI 1973 ) ( 'sanmati sandeza', julAI 1973 ) ( kAnajI svAmI abhinandana grantha ) ( kAnajI svAmI abhinandana grantha ) ( 'tulasI prajJA' khaNDa 6 - aMka 9 ) ( aprakAzita ) ( aprakAzita ) ( aprakAzita ) ( vaibhavazAlI ahAra jJAnasamuccayasAra prastAvanA ) ( aprakAzita ) 130 139 141 143 145 147 148 152 159 160 165 176 182 220 241 305 308 325 333 338 370 381 385 409 ( sanmati sandeza, julAI 1971 ) 417 ( AcArya zAntisAgara janmazatAbdI smRti graMtha ) 426
Page #18
--------------------------------------------------------------------------
________________ viSaya-sUcI : 13 ( samayasAra kalaza kI prastAvanA) 443 ( aprakAzita) 459 (guru gopAladAsa baraiyA smRti-grantha 1967 ) 470 ( aprakAzita) 483 (saptatikA prakaraNa prastAvanA) 487 3. sayayasAra kalazako TIkAe~ 4. puruSArthasiddhayupAya : eka anuzIlana 5. jaina siddhAntadarpaNa : eka anucintana 6. terAnaveM sUtrameM 'saMjada' pada 7. saptatikA prakaraNa : eka vivecanAtmaka adhyayana samAja evaM saMskRti 1. jaina samAjakI vartamAna sAMskRtika paramparA 2. jinAgamake pariprekSyameM jinamaMdira praveza 3. sonagar3ha aura jainatattvamImAMsA 4. dharma aura devadravya 5. mUlasaMgha zuddhAmnAyakA dUsarA nAma terApantha hai 6. varNa vyavasthAkA Antara rahasya 7. mahilAoM dvArA prakSAla karanA yogya nahIM 8. zikSA aura dharmakA mela 9. adhyAtma-samAjavAda 10. bundelakhaNDakA sAMskRtika vaibhava 11. mahilA mukti-gamanakI pAtra nahIM patrakAritA evaM vividha 1. Aja kA prazna 2. zrI vIrasvAmIkA janma aura unake kArya 3. dhavalAdi graMthoMke uddhArakA satprayatna aura usameM bAdhAe~ 4. bha. mahAvIra svAmIkI jayaMtI manAiye 5. phalaTaNake bIsAhaMbaDa paMcoMke nAma patra 6. samAjakA durbhAgya 7. harijana maMdira praveza carcA 8. mahAvIra janmadina 9. sampradAya jAti aura prAntavAda 10. sevA vrata 11. ahiMsAkA pratIka rakSAbandhana 12. mahAvIra nirvANa dina : dIpAvalI 13. bhAvanA aura viveka 14. caramazarIrI bha0 bAhubalI 15. mere janmadAtA varNIjI 16. maMgala svarUpa gurujI (bhA0 di0 jaina vidvatpariSada rajata-jayantI patrikA)517 (varNa jAti aura dharma ) 521 ('sanmati sandeza', mArca 1973) 527 ( 'zAnti sindhu', sitambara vI0 ni0 2462 ) 533 . ( aprakAzita) 535 ('jJAnodaya' agasta 1949) ( aprakAzita) 544 ( 'zAnti sindhu', sitambara 1937) ('jJAnodaya' julAI 1949) ( 'sanmati sandeza' sitambara 1972 ) 557 ( aprakAzita) 559 ( sampAdakIya) ( 'zAnti sindhu', 1936) ('zAnti sindhu', 1937 ) 570 549 552 ( 'zAnti sindhu', 1937) ('zAnti sindhu', apraila 1937) 574 ('zAnti sindhu', disambara 1937) ('zAnti sindhu', 1937) 579 ('jJAnodaya', sitambara 1949 ) 581 ('jJAnodaya', apraila 1950) 584 ('jJAnodaya', julAI 1950) 587 ('jJAnodaya', sitambara 1950) 589 ( jJAnodaya', sitambara 1950) ('jJAnodaya', navambara 1950) 592 ('jJAnodaya', disambara 1950) 594 ( gANDIvam', 23 pharavarI 1981 ) 596 (zrI gaNezaprasAda varNI smRti-grantha, 1974) 598 ( guru gopAladAsa varaiyA smRti-grantha, 1967) 602
Page #19
--------------------------------------------------------------------------
________________ 607 14 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana-grantha khaNDa : 5 : kRtitva samIkSA 1. dhavalA-jayadhavalAke sampAdanakI vizeSatAe~ DaoN0 phUlacandra premI 2. mahAbandhakI saiddhAntika samIkSA DaoN0 devendrakumAra jaina 3. tattvArthasUtraTIkA : eka samIkSA DaoN0 pannAlAla jaina 4. paMcAdhyAyoTIkA : eka adhyayana paM0 nAthUlAla zAstrI 5. savArthasiddhi : samAlocanAtmaka anuzIlana DaoN. devendrakumAra jaina 6. amRtakalazake TIkAkAra paM0 jaganmohanalAla zAstrI 7. jainatattvamImAMsA : eka prAmANika kRti paM0 mANikacandra bhisIkara 8. jainatattvamImAMsA : eka samIkSAtmaka adhyayana DaoN0 uttamacandra jaina 9. jJAnapITha-pUjAJjali : eka adhyayana DaoN. lakSmIcandra saroja 10. varNa, jAti aura dharma : eka cintana DaoN0 jyotiprasAda jaina 11. jayapura (khAniyA) tattvacarcA : eka samIkSA paM0 prakAza hitaiSI zAstrI 12. labdhisAra-kSapaNAsAra : eka anuzIlana paM0 narendrakumAra bhisIkara 13. AtmAnuzAsana : eka parizIlana DaoN0 darabArIlAla koThiyA 14. samyagjJAnadIpikA : zAstrIya cintana DaoN. devendrakumAra jaina 15. saptatikA prakaraNa : eka adhyayana DaoN0 devendrakumAra jaina 16. AlApapaddhati : eka samIkSAtmaka adhyayana DaoN0 devendrakumAra jaina 618 622 625 629 632 636 638 643 661 667 669 673
Page #20
--------------------------------------------------------------------------
________________ khaNDa 1 pAzIrvacana * abhivAdana * saMsmaraNa
Page #21
--------------------------------------------------------------------------
________________
Page #22
--------------------------------------------------------------------------
________________ zubhAzIrvAda AcArya samantabhadrajI mahArAja, bAhubalI ....< dharmAnurAgI vidvadvayaM siddhAMtazAstrI paNDita phUlacandrajI dvArA jIvanameM dhavalA, jayadhavalA, mahAbaMdha Adi granthoMkA mahAn kArya sampanna huA hai| isI prakAra jinavANIko sevA sampanna karaneke lie nirAmaya dIrghAyuSyakA lAbha ho, aisA shubhaashiirvaad| // OM svasti / Owa
Page #23
--------------------------------------------------------------------------
________________
Page #24
--------------------------------------------------------------------------
________________
Page #25
--------------------------------------------------------------------------
________________ siddhAntacakravartI elAcArya vidyAnanda jI muni
Page #26
--------------------------------------------------------------------------
________________ AzIrvacana ANS siddhAnta MENTS siddhAntacakrapatIM elAcArya vidyAnanda muni Camp Koper gaon Dee /1, 1984 'bhAsti eSAM yazaH kAme jarAmaragajaM bhp| - dhanirAgI bhaipariNAmI paM.sI phUla canda sidAnta zAstrIjI se hamArI saba se pahalI bheTa dahalI meM huii| usake cAra poranapura bambaI meM hamAre 1684 varSAmoga meM do mahIne taka bhI samapasAra, ityAdi kA svAdhyAya karane kA avasara minaa| unakI samajhani kI zailI ati sarala tathA zAstrokta hai| vaha jaina sAhitya,sAMskRti aura lidAnta ke marmaja, sarala svabhAvI atyanta binamra ti. isa yuga ke patibhA saMpala nidAna hai| unale vicAra tathA lerava tyAdi se ssA bhAsa hotA hai ki zuru se hI unakA jJAna paripakva tayA sh| vidvata samAja sadA unakA kRtajJa rhegaa| hamArA zubhAzIbIravi paMDitajI svasthya raheM. dIryAya meM tAki janadharma kI aura bhI sevA kara skeN| zubhAzIvAra -
Page #27
--------------------------------------------------------------------------
________________ 16 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana-prantha bahumukhI pratibhAke dhanI * bhaTTAraka cArukIrti svAmIjI, zravaNabelagolA vAstavameM jisa samAjameM medhAvI vidvAnoMkA samAdara aura satkAra hotA hai, vahI samAja jIvita hai| vidvAn samAjakA prANa hai / Ajake isa saMgharSamaya vAtAvaraNameM bhI kisI sArasvata puruSakA abhinandana, grantha prakAzanake dvArA honA bahuta hI mahatva rakhatA hai / siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrIjIkA jIvana jinavANIke sacce svarUpake udghATanameM hI bItA hai| ApakI kaI maulika racanAoMke adhyayanase yaha anubhava huA hai ki ApakI cintana zakti gaharI aura tAttvika hai / Apa jaise agAdha pAMDitya aura bahumukhI pratibhA saMpanna vidvAnkA sanmAna samAjakA hI sanmAna hai / ___ hamArI zubhakAmanA hai ki isa punIta kAryameM lage Apako pUrNa saphalatA mile aura isa kRtimeM samAviSTa viziSTa sAmagrI dhArmika jagatakI samaSTi aura vyaSTi donoMke lie nayA srota bane / iti 'bhadraM bhUyAt' ityAzIrvAda pUrvaka / maMgala kAmanA .padmazrI paNDitA bra0 sumatIbAI zahA, solApura paMDitajIne apanI pUrI Ayu grantha saMzodhanameM lagAI / mUDabidrIke tAlemeM rahA huA dhavala, mahAdhavala aura jayadhavalakA hindI anuvAda karake jaina samAjako svAdhyAya karaneke lie yaha granthakI suvidhA upalabdha kii| paMDitajI eka bar3e tatvajJa aura marmajJa haiN| ve hamAre yahA~ bahuta bAra aaye| unake sahavAsameM yahA~ke tyAgI aura AzramavAsiyoMko unase phAyadA huaa| unakI tabiyata acchI nahIM rahI to bhI svAdhyAyake samaya unakA pUrA lakSya adhyAtma rahatA thaa| paMDitajI svastha raheM yahI kAmanA karatI huuN| jaina karma-siddhAntake prar3ha vidvAn .paM. kailAzacandra zAstrI, vArANasI paMDita phalacandrajI siddhAntazAstrI jaina karma siddhAntake praur3ha vidvAn hai| san 1921-23 meM maiM paM0 phulacandrajI aura paM0 jaganmohanalAlajI, sva0 guruvarya paM. gopAladAsajIke dvArA saMsthApita jaina siddhAnta vidyAlayameM unake ziSya sva0 paM0 vaMzIdharajI nyAyAlaMkAra tathA sva0 paM0 devakInandanajIke pAsa jaina siddhAntakA adhyayana karate the aura eka hI kamaremeM rahate the| tabhI paM0 phalacandrajI karmakANDa gommaTasArake adhyetA prasiddha the| usake pazcAt to jaba SaTkhaNDAgamake prakAzanakA bhAra sva0 DaoN0 hIrAlAlajIne liyA to paM0 phalacandrajI aura sva0 paM0 hIrAlAlajIne mukhya rUpase usake anuvAdakA kArya kiyaa| usake pazcAt jaba bhA0 di0 jaina saMgha mathurAne banArasameM jayadhavalA kAryAlaya sthApita karake kasAyapAhuDake prakAzanakA bhAra liyA taba paM0 phUlacandrajI hI usake mukhya sampAdaka niyukta kiye gaye aura ve banArasa rahane lge| hama loga to unake sahAyaka mAtra the / kasAyapAhuDake bhI anuvAdakA mukhya zreya unhIMko hai| unhoMne bhAratIya jJAnapIThase prakAzita tIsare siddhAnta grantha mahAbandhakA bhI anuvAda kiyA hai / isa taraha tInoM siddhAnta granthoMke mukhyarUpase anuvAdaka ve hI haiM / unake samAna anya koI vidvAn siddhAnta granthoMkA adhikArI vidvAn nahIM hai| ataH ve abhinandanIya haiN| hama to unhIMke anuvAdoMko par3hakara siddhAnta granthoMke jJAtA bane haiN|
Page #28
--------------------------------------------------------------------------
________________ adhyAtma vidyAke pramukha vettA * paMDita nAthUlAla zAstrI, indaura dezake labdhapratiSTha prakANDa vidvAn siddhAMtAcArya paM0 phUlacandrajI siddhAMtazAstrIkI deza, samAja evaM sAhityakI mahAn sevAoMke prati kRtajJatA prakAzanArtha unakA jitanA bhI abhinandana kiyA jAye, thor3A hai| paMDitajI atyaMta sarala, udAra, nirabhimAnI aura satata jAgarUka manISI haiM / unhoMne jainadharmake mahAn grantha dhavalA, jayadhavalA aura mahAdhavalA TIkAoMke hindI anuvAda evaM sampAdanakA apUrva kArya kara jaina itihAsameM apanI ujjvala kIrti arjita kI hai| jaina siddhAMtake Apa marmajJa evaM vartamAna jaina samAjameM agraNI haiN| apanI vayovRddha evaM asvastha avasthA meM bhI unakA grantha sampAdana kArya nirantara cala rahA hai / eka varSa pUrva paMDitajI vArANasIse di0 jaina udAsIna Azrama, indaura meM A gaye haiM / unake dainika pravacanoM kA lAbha bhI mumukSu janatAko prApta ho rahA hai I paMDitajIne dezake svataMtratA AndolanameM bhAga lekara Aja taka khAdIke moTe vastra pahinanA cAlU rakhA hai| sAdA jIvana, ucca vicArake ve Adarza haiN| paMDitajI jainadharmake karma siddhAMtake adhikArI vidvAn mAne jAte / unhoMne jaina adhyAtma vidyA gUr3ha rahasyako apanI lekhanI dvArA subodha zailImeM jaina tattva mImAMsA Adi granthoM meM vizada rUpeNa prakaTa kiyA hai / isa abhinandanake prasaMga para maiM AdaraNIya paMDitajIko dIrghAyu kAmanA karate hue AzA karatA hU~ unake anubhavakA lAbha samAjako prApta hotA rahegA / Agama sAhityake niSkAma sevaka * paM0 kamalakumAra jaina, vyAkaraNatIrthaM, kalakattA prathama khaNDa : 17 zirasA sadAnamanIya paramAdaraNIya vidvadvarya siddhAntAcArya paM0 phUlacandrajI siddhAntazAstrI samAjake labdhapratiSTha vidvAnoM meM sarvopari vidvAn haiM aura haiM AgamasAhityake niSkAma sevaka / san 1927 meM jaba ve zrI syAdvAdamahAvidyAlaya kAzImeM pradhAnAdhyApaka padako suzobhita kara rahe the| taba pUjya prAtaH smaraNIya guruvarya varNIjI zrI gaNezaprasAdajI mahArAja jo mujhe kAzImeM zrI syAdvAda mahAvidyAlaya meM le gaye the / unake mAdhyama se hI merA sarvaprathama paricaya siddhAntAcAryajIse huA thA / ye atyanta sarala pariNAmI, nirabhimAnI parantu svAbhimAnakI sAkSAt mUrti haiM / abhIkSNya jJAnopayogI mahAn vidvAn haiM / ApakA jIvana AdhyAtmikatAse otaprota hai / antameM hama Apake zatAyu honekI hArdika maMgala kAmanA karate haiM / jaina samAja upakRta hai * zrI akSayakumAra jaina, dillI yaha jAnakara prasannatA huI ki siddhAntAcArya paM0 phUlacandrajI zAstrIkI sAhityika evaM sAmAjika sevAoMke upalakSa meM abhinandana grantha bheMTa kiyA jA rahA hai| paNDitajI se samasta samAja bhalI-bhA~ti paricita haiM / usake sAhitya, darzana evaM dhArmika kRtiyoMse samasta jaina samAja upakRta hai / isa mahAna kAryake lie merI zubhakAmanAe~ svIkAra kIjie / 3
Page #29
--------------------------------------------------------------------------
________________ 18 : siddhAntAcArya paM0 phulacandra zAstrI abhinandana grantha mere preraka * paM0 bAlacandra zAstrI, haidarAbAda A0 paMDita jIse lambe samayase merA nikaTatama sambandha rahA / ve suyogya vidvAn, lekhaka, vaktA, svatantra vicAraka aura grantha sampAdaka haiM / siddhAnta granthoMke sampAdanameM unakA mahattvapUrNa yogadAna hai / samAja sevAkA bhI kAphI kArya kiyA hai / san 1927-28 meM maiM zrI syAdvAda mahAvidyAlaya, vArANasI meM vidyAdhyayana kara rahA thA, taba Apa yahA~ dharmAdhyApaka the / Apa Arambhase hI svataMtra vRttike svAbhimAnI vidvAn rahe haiM / eka ghaTanA vaza Apane vidyAlayase tyAgapatra de diyA aura 'prameyaratnamAlA' ke saTippaNa sampAdanameM laga gaye / akTUbara 1940 kI bAta hai / paMDitajI amarAvatImeM DaoN0 hIrAlAlajIke sAtha SaTkhaNDAgamakA sampAdana kArya kara rahe the| paM0 hIrAlAlajI siddhAntazAstrI bhI isameM sahayoga kara rahe the / mujhe bhI yahA~ bulAyA gayA / tiloyapaNNattike sampAdana kAryameM sahayoga hetu DaoN0 hIrAlAlajIne mujhase kahA / maiM saMkoca kara rahA thA kyoMki maiM prAkRtase paricita nahIM thA, kyoMki jaina vidyAlayoMmeM saMskRta chAyA ke AdhArapara prAkRtake jaina granthoMke par3hanepar3hAnekI paddhati rahI hai / phira bhI paMDitajIne mujhe sAhasa aura mArgadarzana diyA / siddhAnta granthoMke sampAdana kAlakI aneka bAteM haiM, jinheM likhaneke lie kAphI sthAna caahie| merI hArdika kAmanA hai ki ve dIrghAyuSya hokara sArvajanika kAryo ko karate raheM / apUrva zrutAdhaka * DaoN0 pannAlAla sAhityAcArya, sAgara siddhAntAcArya paM0 phUlacandrajI zAstrI Agamake viziSTa jJAtA haiM / unhoMne tattatprakaraNoMke vizeSArthaM likhakara viSayako spaSTa kiyA hai| saca pUchA jAya to Agama granthoMkA uddhAra ApakI pratibhAkA hI suphala hai / tattvakA nirNaya kara use Apa nirbhIkatAse prakaTa karate haiN| eka bAra maiM Apake sAtha bAhubalI (kuMbhoja) gayA thA / pUjya AcArya samantabhadrajI mahArAjako Apane grantha bheMTa kiyA / pratyuttarameM AcArya mahArAjane zirapara pIchI rakhate hue AzIrvAda diyA ki Apako zrutakevalI bananA hai / ina Agama granthoMkA uddhAra ApakI ho manISAke balapara huA hai aura Age bhI hogA / isa abhinandanake prasaGgapara maiM paNDitajIkI zrutasevAkA manasA, vAcA, karmaNA abhinandana karatA hU~ / karmaTha svAbhimAnI vidvAn * DaoN0 bhAgacaMdra jaina bhAskara, jayapura zraddheya paM0 phUlacandrajI siddhAntazAstrIkA samagra jIvana puruSArtha, AtmavizvAsa, sajagatA, ekAgratA, gaMbhIratA, vyahArakuzalatA aura mAnavIya guNoM ke sAtha bahumukhI vikAsakA pratIka rahA hai / unakI saMvedanazIlatA aura nirbhIkatAne eka karmaTha svAbhimAnI vidvAn, paMDitake rUpameM pratiSThA arjita kI hai / ApakA sIdhA-sAdA ha~samukha sAdagIbharA jIvana ApakI karmazIlatA, zAlIna jIvaTatA aura lakSyaniSThatAko abhivyakta karatA hai / zrI paMDita jI karmasiddhAnta ke uccakoTi ke sanmAnya vidvAn haiM / adamya utsAha, sahiSNutA, anubhava, jJAna, manobala aura vyApaka dRSTike sAyemeM vihita Apake zaikSaNika aura sAmAjika udAtta kArya eka vizeSa sAmayika uttaradAyitva bhAvanAoMse otaprota rahe haiM / suzIla, sahRdaya aura karmaTha samAjasevakake rUpameM Apane yugabodhako naye AyAmoMse bharA hai / ApakI siddhAntaniSThA aura susaMgata racanAtmaka dRSTikoNa zlAghanIya hai / maiM apanI zubhakAmanA vyakta karatA hU~ ki Apa dIrghakAla taka jaina sAhityakI sevA karate raheM /
Page #30
--------------------------------------------------------------------------
________________ prathama khaNDa: 19 vaktRtva-kRtitvake svayaMbhU .50 kamalakumAra jaina zAstrI, 'kumuda'-phUlacandra 'puSpendu' zAstrI, khuraI pUjya-paNDitajI kA sampUrNa jIvana asatko lalakAratA huA sAmAjika, dhArmika aura rASTrIya kSetrameM nirantara sat-krAntike bIja botA rahA hai| pUjya varNIjI tathA satpuruSa kAnajI svAmIko nizcaya-vyavahArake dharma kA~Te para saMtulita karake Apane unake svarNa samanvayatvako vacanAtmaka aura racanAtmaka rUpameM aMgIkAra kiyaa| cunautiyoMse bhare hue Apake prAmANika vyaktitvane yathArthatattva nirNaya karake samIcInatAkA jo patha-prazasta kiyA usa para calanese tathAkathita saMtoM aura dArzanikoMke UhApohAtmaka vikalpa svayameva zAnta ho jAte haiN| isa avasara para hama Apake dIrghAyuSyakI maMgala kAmanA karate haiN| bhUlI visarI yAdeM .paM. bhaiyAlAla zAtrI, bInA mere pitA zrIrayAvalAlajI aura pUjya mAtA jAnakI bAIke cAra putra aura eka putrI isa taraha kula pA~ca santAna huI / inameM manamole (mohanalAla) dharamole (dharmadAsa) phulle (paM0 phUlacanda zAstrI) aura bhaiyAlAla, hama loga ye cAra bhAI haiN| hama cAroM bhAI jhAMsI jileke antargata silAvana gA~vameM choTI-moTI dukAnadArI, banjI, sAhUkArI evaM khetI kArya karate the / hamAre gA~vameM skUla na honese gA~vake lar3akoMke sAtha roTI bA~dhakara tIna mIla dUra khajuriyA gA~va paidala jAte the| mere bhAI paM0 phUlacandajIkI bacapanameM dharmake prati vizeSa ruci thI / ataH ve merI bahinake gA~va mavaI cale gaye jahA~ unako tattvArthasUtrako par3hanemeM nipuNatA prApta huii| isase hama sabhIko bahuta khuzI huI kyoMki usa samaya tattvArthasUtra mAtra par3ha lene vAleko bhI acchA paNDita mAnA jAtA thaa| bhAI sAhaba gharake kAma karate, para vizeSa ruci na honese udAsIna jaise hI rahate the| par3hane aura dharma kAmameM hI inakA jyAdA mana rahatA thaa| sAr3hamalase zrI dharmadAsa, dharmacanda, manoharalAla, paM0 hIrAlAlajI tathA mere guru paM0 zIlacanda jI ke sAtha ve indaura par3haneke lie gaye aura vahA~ paM0 ghanazyAmadAsajIse par3hane lage kintu asvastha honeke kAraNa ghara vApasa A gaye aura gharake kAmameM laga gaye / banjIse thor3A bahuta jo mila jAtA thA usase bar3I kaThinAI pUrvaka jisa kisI taraha parivArakA gujArA calAte the| bar3e kaSTa aura garIbIke ve dina / bhAI sAhabako jJAnI bananekI hI vizeSa abhiruci thii| saubhAgyase sADhUmalame dAnavIra zrI lakSmIcanda jIne zrI mahAvIra digambara jaina pAThazAlAkA zubhArambha karAyA aura indaurase paM0 ghanazyAmadAsajIko adhyApana kArya hetu balA liyA / bahata hI sarala aura sahRdayatAse ve sabhIko par3hAte the / karIba 5 varSa bAda sAr3hamalase adhyayana karake mere bhAI sAhaba evaM paM0 kizorIlAlajIko AgekA adhyayana pUrA karaneke uddezyase murainAke jaina siddhAnta vidyAlaya bheja diyA gyaa| murainAmeM udbhaTa vidvAnoMse jaina dharmazAstroMkA adhyayana kara vidvattA prApta kii| adhyayanake bAda bhAI sA0 ne banArasa, bInA, jayapura, nAtepute Adike jaina vidyAlayoMmeM adhyApana kArya kiyA, usake bAda jinavANIkI sevAke lie jaina granthoMke sampAdana aura anuvAda Adi sAhityika gatividhiyoMko jIvanakA mukhya uddezya banAyA / bhAI sA0 kA kuTumbake prati hamezA udArabhAva rahA hai| hama sabhI logoMko bInA lAne aura vyApArameM lagAnekA zreya bhAI sA0 ko hai / hama saba unake AbhArI haiM / Aja sampUrNa jaina samAja unakA abhinandana kara rahI hai yaha sunakara aura jAnakara hama sabhIko parama prasannatA aura gaurava hai ki hamAre ghara aisA 'ratna' paidA huA, jo jinavANIkI aneka prakArase sevA karake jIvanako sArthaka banA rahe haiM / hama sabhIkI hArdika zubhakAmanA hai ki ve zatAyu hoN|
Page #31
--------------------------------------------------------------------------
________________ 20 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana-grantha sAdagI aura saralatAko jIvantamUrti .zrI bAlacandra jaina, ema0 e0, jabalapura paM0 phalacandrajIkI viziSTatA, unakI vidvattA aura gaMbhIra adhyayanameM hI nahIM apitu unakI sAdagI aura saralatAmeM nihita hai / vidvAn to bahutase ho jAte haiM kintu vidyA dadAti vinayaMkA jo sahI udAharaNa maiMne AdaraNIya paMDitajImeM pAyA vaha anyatra durlabha rahA / mAnanIya paMDitajI vidyArthiyoMko bhI apanA sAthI aura choTA bhAI mAnate rahe, aisA merA anubhava hai| jaba kabhI bhI hama loga kisI viziSTa athavA ulajhe hue prasaMga para paMDitajIkI salAha lene paha~cate the to ve sulajhe hue vicAroMse hama logoMko gauravAnvita karate the / vicAroMkI saralatA aura saumyatA bhalAyI nahIM jA sktii| paMDitajIkI sAdagIne hamameMse bahutoMke jIvana para bhArI prabhAva chor3A hai jo hamAre liye Age hitakArI siddha haa| siddhAnta granthoMke marmajJa honeke sAtha paMDita zrI phUlacandrajI zAstrI Adhunika vicAroMkA bhI sammAna karate haiN| vastutattvakA vaijJAnika vicAra unako vizeSatA rahI hai| maiM AdaraNIya paMDitajIke dIrghakAlIna jIvanakI prArthanA karatA huuN| mere praNAma .zrI bAbUlAla jaina goyalIya, ahamadAbAda zraddheya paM0 phUlacandra jI siddhAntazAstrI samAjake jAnemAne pratiSThita vidvAn hai jinhoMne apanA sArA jIvana jaina vAGmayake uddhArameM samarpita kiyA hai| sarasvatI Apa para prasanna hai| pUrvajanma yA vartamAnameM prabala vItarAga deva-gurubhaktike binA yaha sambhava nahIM / ve sabhI mahAtmA dhanya haiM jinheM yaha suyoga milA aura jisake parama avalambanase svaparakalyANArtha mArgameM pravRtta hue| mahAn granthoMke sampAdana-saMzodhana, svataMtra lekhana Adi puSkala sAhitya nirmANa dvArA yathArtha rUpameM Apane zrutabhaNDAroMko samaddha kiyA hai, jisake svAdhyAyase AtmArthI janoMko AcArya bhagavantoMke prarUpita mArgakA aura Apake svataMtra cintanakA lAbha milA hai, milatA rhegaa| paramazrata prabhAvaka maNDala, agAsase prakAzita 'labdhisAra' granthake sampAdanameM merI prArthanA para Apane jo sahayoga diyA-AtmabhAva piroyA usake lie to ApakA bahuta bar3A avismaraNIya upakAra hai| atyanta harSakI bAta hai ki aneka bAdhAoMke bIca bhI yaha kArya sampanna ho gyaa| sAre samAjake zraddhApAtra, apanI koTike ananya vidvAn, zrutabhaktirata mahAtmA zrImAn pajya paNDitajIke prati meM apanI maMgala bhAvanA jor3atA haiM / unakA jIvana adhika samaya taka vidvajjanoMke lie bhI preraNAkA srota banatA rahe / unako merA sAdara praNAma / eka namana merA bhI * zrI narendra prakAza jaina, phirojAbAda AdhI sadIse bhI adhika samaya taka mA~ jinavANIkI akathanIya sevA karanevAle zraddheya paNDitajIke abhinandanase sampUrNa samAja gauravAnvita hogaa| unakI vidvattA apratima hai| vaha vANI aura lekhanI donoMke dhanI haiM aura nidhar3aka hokara apanI bAta kahate rahe haiN| paisA, pada aura prabhutva unapara kabhI hAvI nahIM ho pAyA / unhoMne jIvana bhara zabdoMkI upAsanA kI hai, isIlie Aja zabda unakI AratI utAra rahe haiN| aise manISIke caraNoMmeM eka praNAma merA bhI savinaya arpita hai|
Page #32
--------------------------------------------------------------------------
________________ prathama khaNDa : 21 sahRdaya paMDitajI .paM0 kuMjIlAla jaina, phirojAbAda zrImAn siddhAntAcArya paM0 phUlacandrajI siddhAntazAstrIko abhinandana grantha bheMTa kiyA jA rahA haijAnakara bar3I prasanna tA huii| ve isake sarvathA yogya haiN| nahIM to Ajake artha aura tikar3ama pradhAna yugameM yogyatAmAtra abhinaMdana kiye jAnekI kasauTI nahIM raha gaI hai| siddhAnta granthoMke ve anupama vidvAn hai isa rUpameM to unakI khyAti hai hI parantu ve itane sahRdaya bhI haiM isakA anubhava kara mujhe sukhada Azcarya huaa| paM0 pUjya AcArya zrI samantabhadrajI mahArAjakI caraNaraja lene tathA kSetrakI vandanA karane jaba maiM kuMbhoja (bAhubalI) pahu~cA thA usa samaya paMDitajI vahA~ apanI 'tatvamImAMsA' kI vizada vyAkhyA karate hae Thahare the| maiM vahA~ eka dinake liye gayA thA parantu virodhIkI bAtako dhairyapUrvaka sunanA evaM use yadi vaha ucita ho to svIkAra bhI kara lenA, Ajake yugameM una jaise udbhaTa vidvAnke liye 'ahaM' kA prazna bane binA nahIM rhtaa| carcAmeM rasa Anese maiM vahA~ 3 dina Thahara gyaa| vicAroMmeM antara hote hue bhI kaTutAkA leza bhI nahIM Ane paayaa| itanI vRddha avasthAmeM bhI paMDitajIne merI suvidhAoMkI bar3o cintA rakkhI / paMDitajI zatAyu evaM nIroga rahakara ArSa siddhAntoMkA binA kisI jhijhakake jisa prakAra kalpita tIrthakara sUryakIrtikI pratibhAkA virodha kiyA hai-pracAra karate raheM aisI zrI jinendra caraNoMmeM prArthanA hai| mere zraddhA sumana .50 prakAza hitaiSI, dillI Ajase 58 yA 60 varSa pUrva jaba maiM bInA iTAvA (sAgara) kI nAbhinandana di0 jaina pAThazAlAmeM par3hatA thaa| usa samaya paM0 phUlacandrajI siddhAntazAstrI vahA~ke pradhAnAdhyApaka the| tabase meM paMDitajIko nikaTase jAnatA haiN| usa samaya Apa jaina samAjameM samAjasudhAraka evaM rUr3hiyoMke virodhameM AvAja uThAnevAle pramakha vidvAna mAne jAte the| jo ki isakA zreya anya logoMko milA tathA rASTrIya kSetrame vahA~ke pramukha kAryakartAomeM gaNya the| chAtroMse apanI santAnakI taraha pyAra karate the| sabhI tyauhAroMpara ghara jaisA miSThAnna bhojana chAtroMko karAnA, unakI hara tarahakI cintA karanA, unakI suvidhAkA dhyAna ApakI apanI vizeSatA thii| jitane Apa vyavasthA priya the, utane hI par3hAI meM bar3e sakta the| par3hAImeM kamajorI dikhAne ke kAraNa mujhe bhI 1-2 margA bananA par3A thaa| usa samayake chAtra bhI apane gurukA hArdika satkAra karate the / unake agAdha pANDityakA paricaya to dhavala, jayadhavala Adi karaNAnayogake mahAna jaTila granthoMke sampAdanameM evaM khAniyA carcAke samaya prApta huA hai / apane jitane bar3e vidvAn haiM, utane hI sarala haiM / asahAya logoMko hara prakArakA sahayoga deneke ApakI svabhAvameM janmajAta saMskAra haiN| siddhAntake rakSaNake lie Apako kaI saMsthAoMse sambandha tor3a denA par3A hai| sonAgar3hameM bhI jaba vyakti pUjAkA mahattva bar3hA to Apane spaSTa kaha diyA ki maiM saba prakArase Apake isa guruDamavAdase sambandha viccheda karatA huuN| Apane laukika tuccha svArthake lie siddhAntakI bali kabhI nahIM car3hane dI / merI maMgalakAmanA hai ki AdaraNIya zAstrIjI isI prakAra dharma aura samAjakI sevA karate rheN|
Page #33
--------------------------------------------------------------------------
________________ 22 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana-grantha vividha vizeSatAoMke dhanI .50 amRtalAla jaina, zAstrI, lADanUM vyAptaH sarvatra bhUmau zazadharadhavala: zambhuhAsApahAsI kIrtistomo yadIyo janayati nitarAM kSIrapAthodhizaGkAm / yasmin sammagnakAyA amarapatigajo diggajAzcandratArA jAtAH sarvAGgazubhrAH sa jayati satataM phUlacandro budhendraH / / -amRtalAla: zraddheya paNDita phalacandra jI siddhAntAcArya, vArANasIke dvArA sampAdita, anUdita tathA svatantra rUpase likhita zatAdhika granthoM, unake vizeSArthoM aura vistRta prastAvanAoMke adhyayanase yaha spaSTa jJAta ho jAtA hai ki unakA samasta viSayoMpara samAna adhikAra hai| kintu unake jIvanakA bahubhAga Agama-sAhityake sampAdana evaM hindI rUpAntaraNameM bItA hai| jisa Agamika kAryako aneka vidvAn milakara bhI pUrA nahIM kara sakate the, use akele Apane sampanna kiyA hai| phalataH vidvatsaMsArameM Apa AgamajJake rUpameM prasiddha haiM aura isI rUpameM Apane amara kIrti prApta kI hai| isa zruta-sAdhanAkI lambI avadhimeM maiM san 1944 se 1979 taka Apake nikaTa samparkameM rahA huuN| jahA~ taka mujhe smaraNa hai, san 1944 meM kaTanImeM vidvatpariSadkA prathama adhivezana huA thaa| usameM zatAdhika jaina vidvAn upasthita hue the, jinameM nyAyAlaGkAra paNDita vaMzIdharajI indaura aura prasiddha kahAnIkAra jainendra kumArajI dillI pramukha the / adhivezanake prArambhameM hI ina donoM pramukha vidvAnoMne vidvatpariSadakI sthApanAko lekara AkSepoMkI jhar3I lagAkara vi0pa0 kI nirarthakatA btlaaii| ise sunakara sabhI vidvAn mauna rahe, siddhAntAcAryajI akele par3a gaye, para nirbhIka rahe / Apa bolaneke lie khar3e hue to prastuta donoM vidvAna parihAsa karane lage, para Apane eka ghaNTeke bhASaNa meM sabhI AkSepoMkA khaNDana kiyA / phalataH donoM vidvAnoko niruttara honA pdd'aa| bahuta purAnI bAta hai / paNDitajIkA parivAra bInA gayA huA thaa| paNDitajI akele hI vArANasImeM the| maiMne paNDitajIse bhojanake lie nivedana kiyA / Apa pratidina jisa samaya mere ghara Akara bhojana prArambha karate, saMyogavaza eka vRddhA A jaatii| paNDitajI tatkAla apanI thAlI use de dete| turanta dusarI thAlI paMDitajIko dI jAtI, para ve use kabhI svIkAra nahIM karate, bhUkhe hI uTha jAte-pratidina Unodara tapa tapate / isa avasara para Apa kahate-adhika bhojana karanA pApa hai-'yo'dhikaM bhuGkte sa pApaM bhungkte'| thor3A-bahuta sAmAna dekara maiMne vRddhAse kahA-Apa paNDitajIke bhojanake samaya na AyA kareM / para vaha kaba mAnanevAlI thii| kahatI thIki itane jJAnIkA jUThA khAnese isa janmameM nahIM, to agale janmameM use bhI viziSTa jJAna prApta hogA / paNDitajI sarIkhI karuNA zAyada hI kahIM dekhaneko mile| isa prakAra samayajJatA, tallInatA, zruta-sevA, udAratA, nirbhIkavaktRtA, aura apratima samAdhAtRtAAdi vividha vizeSatAoMko dekhakara maiM pUjya paNDitajIke prati zraddhAvanata hU~ aura unheM hArdika zraddhAJjali samapita karatA huuN|
Page #34
--------------------------------------------------------------------------
________________ prathama khaNDa : 23 jainAgama upAsaka .zrI bAbUbhAI cunnIlAla mehatA, jayapura satyataH, vidvarya paM0 zrI phUlacadrajI siddhAntazAstrIkI dharma kSetrameM sAhityika sevA apUrva hai| unakA bahuta bar3A yogadAna hai| paMDitajIne khAniyA tattvacarcAke samaya akele, samAjako gauNa karake mAtra Agama aura dharmakI surakSAkI khAtira carcA karake jainadharmake dharmastaMbhako gAr3hA kiyA pakkA liyA / daDha karake surakSita rkhaa| khAniyA carcA meM paMDitajIkA sAhasa dhairya, kSayopazama, tarka, sUkSma sUjha-bUjha, painI dRSTi, dUradarzitA aura AgamakI upAsanA deva, guru, dharmakA atyanta bhaktikA paricaya dekara jaina jagatameM svarNAkSaroMmeM nAma aMkita rhegaa| paMDitajI hamAre samAjake gaurava hai| dhavalAdi zAstroMke siddhAnta zAstroMke acche jJAtA aura adhyAtma pravaktA bhI rahe haiN| deva bhakti vibhakti aura samAja 'utkarSakA kAryameM bhI ApakA bar3A-bar3A yogadAna rahA hai| siddhAnta granthoMkA sampAdana aura anuvAda karake dharma premI samAjapara bahuta anugraha kiyA hai| aura asvastha hote hae bhI Aja dina taka bhI svataH sAhitya lekhake maMgala kAryameM avirata lage hue hai| unakA sammAna jitanA kiyA jAya utanA kama hai| paMDitajIkI maMgalamaya dhruvakAraNa paramAtmAkA Azraya karake zAstra nivedana aura bhaktikA phala bhinna vastubhUta jJAnamaya paramAtmAkA zraddhAna, jJAna aura anubhavana hokara atindriya Atmika lAbhako prApta hoN| yahI maMgala kAmanA karatA huuN| saMcAriNI jJAnazikhA * DaoN. harIndrabhUSaNa jaina, ujjaina pUjya paMDitajI ke bahumukhI vyaktitvase sambandhita aneka mahattvapUrNa bAteM haiM jinheM samagrarUpase likha pAnA azakya hai| 2-11-44 ko kalakatAmeM vIra zAsana mahotsavake avasarapara di0 jaina vidvatpariSadkI sthApanA huI thii| AdaraNIya paM0 phUlacandrajIke maMgalAcaraNase kArya prArambha huaa| tatkAlIna prabancakAriNIke padAdhikAriyoMmeM Apa saMyukta maMtrI the| 1955 ke droNagiri adhivezanakI adhyakSatA paM0 phalacandrajIne kI thii| isa sammelanakI mahattvapUrNa vizeSatA thI-eka bRhad jaina zikSA sammelanako AyojanA, jo sAgarameM mAnanIya paM0 vaMzIdharajI nyAyAlaMkAra, indaurakI adhyakSatAmeM sampanna huA jisameM jaina dharmake navIna pAThyakrama kA nirmANa kiyA gayA thaa| ___AdaraNIya paM0 phUlacandrajI mUrtimAn, calate-phirate jaina siddhAnta haiN| unhoMne apane jIvanakA bahubhAga, di. jaina mUlAgama-SaTkhaNDAgamakI dhavalA, jayadhavalA, mahAdhavalA TIkAoMke adhyayana, manana, vivecana, zodha evaM hindI anuvAda kAryameM vyatIta kiyA hai / Aja bhI ve, aprApya unhIM granthoMkI dvitIyAvRtti hetu inake saMzodhana kAryameM vyasta haiN| ___ mujha jaise aneka naI pIr3hI evaM naI paddhatike jainavidvAnoMke lie ve kalpavRkSa sAbita hue haiM / aise vidvAnoMko sadA adhyayana, zodha evaM sAhitya nirmANakI preraNA denA aura unake mArgame AnevAlI bAdhAoMko dUra karanA paMDita jIkA svabhAva rahA hai| paMDita jIkI apanI eka mahatvapUrNa vizeSatA hai, aura vaha hai bundelakhaNDake prati atizaya anurAga / isa anurAgase prerita hokara unhoMne vArANasImeM adhyayanArtha AnevAle bundelakhaNDa prAntake chAtroMko sahAyatAke lie kyA kucha nahIM kiyA, isa bAtako sabhI vidvAn evaM chAtra acchI taraha jAnate haiN| hama aisI saMcAriNI jJAnazikhAke prati apanI zraddhA-bhakti samarpita karate hue bhagavAn jinendradevase prArthanA karate haiM ki paMDita jI cirAyu hokara jaina sAhitya, samAja evaM rASTrakI sevA karate rheN|
Page #35
--------------------------------------------------------------------------
________________ 24 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana grantha sarasvatIke varada putra * DaoN0 hukamacaMda bhArilla, jayapura dhavalAdi mahAgranthoMke yazasvI saMpAdaka, karaNAnuyogake prakANDa paNDita, siddhAntAcArya padavIse vibhUSita una gine-cune vidvAnoMmeMse haiM, jinhoMne TUTa jAne kI kImatapara bhI kabhI jhukanA nahIM jAnA / saMgharSoM ke bIca bItA unakA jIvana eka khulI pustakake samAna hai, jisake pratyeka pRSTapara unake saMgharSazIla aDiga vyaktitvakI amiTa chApa hai| raNabherI bajane para svAbhimAnI rAjapUtakA zAnta baiThe rahanA jisaprakAra saMbhava nahIM rahatA, usIprakAra avasara Anepara kisI bhI cunautIko asvIkAra karanA -- chAtratejake dhanI paMDita phUlacaMdajIko kabhI saMbhava nahIM rahA / kaThina se kaThina cunautIko sahaja svIkAra kara lenA, unakI svabhAvagata vizeSatA rahI hai / cunautiyoMse jUjhanekI adbhuta kSamatA bhI unameM hai / khAniyA tattvacarcA" unakI isI svabhAvagata vizeSatAkA supariNAma hai, jo apane ApameM eka adbhuta aitihAsika vastu bana gaI hai / pUjya gurudeva zrIkAnajI svAmIkI AdhyAtmika krAntike dhavala itihAsameM paMDitajIkI " khAniyA tattvacarcA" evaM "jaina tattva-mImAMsA" eka kIrti staMbhake rUpameM sadA hI smaraNakI jAtI raheMgI / moTI khAdIkI dhotI, kurtA aura TopImeM lipaTA sAdhAraNa-sA dikhanevAlA unakA asAdhAraNa vyaktitva prathama darzanameM bhale hI sAdhAraNa lage, para nikaTa samparka honeke sAtha-sAtha unake vyaktitvakI dRr3hatA aura dRr3ha saMkalpakA paricaya sahaja hI hone lagatA hai / siddhAnta zAstroMke gahana adhyetAkA abhinandana vAstavameM eka prakArase siddhAnta zAstroMkA hI abhinandana hai / yadyapi sarasvatI ke ArAdhakoM, upAsakoM, lAr3ale sapUtoMko ina laukika abhinandanoMkI AkAMkSA nahIM hotI, honI bhI nahIM cAhie; tathApi sarasvatI mAtAkI pratidina vaMdanA karanevAlI jinavANI bhakta dharmapremI samAjako bhI apanI bhAvanAoMko vyakta karaneke adhikArase vaMcita nahIM kiyA jA sakatA hai / paMDitajI usa variSThatama pIr3hIke pratinidhiyoMmeMse eka haiM jo prAyaH nizzeSa ho cukI hai yA nizzeSa hotI jA rahI hai / siddhAntajJAnake rUpameM Aja unake pAsa jo bhI anupama nidhi upalabdha hai; hamArA kartavya hai ki hama usakA adhikatama lAbha leM / koI aisA bRhat upakrama kiyA jAnA cAhie, jisase unake jJAnako AgAmI pIr3hIke lie surakSita kiyA jA sake / paMDita phUlacaMdrajI siddhAntAcAryakA siddhAntajJAnamaya jIvana adhyAtmamaya ho, Anandamaya ho jAve -isa maMgala kAmanAke sAtha unheM praNAma karatA hU~ / AgamajJa lauhapuruSa : paNDitajI * zrI nemicanda pATanI, AgarA sitambara san 1963 meM bra0 zrI lAr3amalajI tathA bra0 seTha hIrAlAlajI pATanI dvArA khAniyA ( jayapura ) meM AcArya mahArAja zrI zivasAgarajIkI upasthitimeM eka tatvacarcAkA AhvAna kiyA gayA thA, jisakA uddezya pU0 kAnajI svAmI dvArA pratipAdita apekSAoMko Agamake viparIta ThaharAnA thA / ataH unhoMne donoM pakSake vidvAnoMko Amantrita kiyaa| usakA eka AmantraNa-patra mujhe bhI prApta huA thA / nimantraNa prApta honepara maiMne sonaga se samparka kiyA, to vahA~se zrIyut rAmajI bhAI dvArA nirNaya milA ki tattvakA nirNaya to svakalyANArtha kiyA jAtA hai; kyoMki AgamakI aneka apekSAyeM haiM, unakA hAra-jItakI mukhyatA lekara nirNaya nahIM ho sakatA / ataH apaneko vAda vivAdameM par3anA zreyaskara nahIM hai / sonagar3ha dvArA yaha nirNaya prApta honepara maiM to nizcita ho gayA thaa|
Page #36
--------------------------------------------------------------------------
________________ prathama khaNDa : 25 usa samaya merA sthAyI nivAsa jayapura hI thaa| ataH Ayojita carcA prArambha honeke niyata divasapara prAtaHkAla hI mujhe yakAyaka sva. paM0 cainasukhadAsajIkA TelIphona prApta huA ki paM0 phulacandajI banArasase carcAmeM bhAga lene A gaye haiN| Apako bulAyA hai| mujhe Azcarya huA aura pahu~cakara maiMne paNDitajI sAhabako sonagar3hakA nirNaya bhI sunAyA, to paNDitajIne kahA-bhAI, Agama hamAre sAtha hai, jo bhI hamako jJAna hai, usako prastuta karane meM kyA Dara hai ? usapara bhI yadi hamArI koI bhUla hogI, to hameM svIkAra karane meM kyA saMkoca hai ? aura hama to aba vArANasIse A gaye hai so aba vApisa to jAveMge nhiiN| Apa hamAre sAtha rahanA cAheM to ThIka, anyathA hama akele hI jAveMge / unake isa nirNayake Age mujhe bhI natamastaka honA pdd'aa| paNDitajIne yaha bhI kahA ki carcAmeM jAne ke pUrva paM0 zrI ToDaramalajI sAhabakI sAdhanAsthalI-jahA~ baiThakara ToDaramalajIne AgamakA adhyayana kiyA thA, vahA~kI bhUmiko namana karake carcA meM cleNge| phalataH hama donoM terApaMthI mandira (jahA~ ve zAstra-pravacana karate the) gaye / darzanAdi karake hama donoM hI apanI kAra dvArA niyata samayapara niyatasthAna khAniyAkI naziyA para carcAke lie paha~ca gye| hamAre vahA~ pahu~cate hI saba AzcaryameM par3a gaye, kyoMki unako yaha anumAna nahIM thA / phalataH upasthita vidvAn jinameM sva0 paM0 zrI makkhanalAlajI zAstrI murainA mukhya the, AcArya mahArAjake sAmane ekatrita hue aura carcA prArambha honeke pUrva tatsambandhI niyama-upaniyama banAye gye| isa bIca hI AyojanakartAoMne sAre bhAratake coTIke vidvAnoMko tAra dekara ekatrita kiyaa| isa prakAra khAniyA carcA prArambha ho gyii| niyama-upaniyama banAte samaya paMDitajI kI dRr3hatA evaM gaharI sUjhabUjhakA mujhe pratyakSa paricaya huA / apara pakSakI orase sarvaprathama prastuta kiyA gayA ki nirNAyaka kauna hogA? unakA uddezya kisI prakAra kisI ko bhI nirNAyaka ThaharAkara antameM sonagar3hakI mAnyatAoMko Agama viruddha ghoSita karanA thA / ataH paNDitajIne sarvaprathama yaha nirNaya karAyA ki carcA likhita hogI aura donoM hI pakSoMkI carcAko donoM milakara prakAzita taH nirNAyakakI AvazyakatA nahIM rhtii| nirNAyaka to pAThaka hI rahegA: isa carcAkA nirNAyaka koI nahIM hogaa| phira bhI eka adhyakSa niyukta karAne para jora diyA gayA, tAki ve vivAdastha muddA upasthita hone para apanA nirNaya de skeN| lekina paNDitajIne apane baliSTha tarkoM dvArA svIkRta karA liyA ki isa carcAmeM mAtra likhita uttara-patroMkA AdAna-pradAna hI honA hai| ataH adhyakSake sthAna para mAtra madhyasthako ho rakhA jAve aura madhyasthake liye nAma upasthita hone para bhI mAtra praur3ha vidvAna hI madhyastha honA cAhie / isa svIkRtike dvArA sva0 paM0 zrI baMzIdharajI zAstrI indaura nivAsIko madhyastha niyukta kiyA gayA / isake bAda dUsarA vivAdagrasta muddA upasthita kiyA gayA ki carcAmeM mAtra saMskRta prAkRtameM granthoM ke pramANa hI upasthita kiye jA skeNge| isameM bhI apara pakSa caturAIse apramANika saMskRta granthoMko mAnya karAte hue, mojhamArga prakAzaka Adi prAmANika hindI sAhityako amAnya ghoSita karAnA cAhatA thaa| usakA bhI paNDitajI ne bar3I dRr3hatAke sAtha niSedha karate hue apara pakSake dvArA hI yaha svIkRta karA liyA ki varSoM ke pahaleke sabhI graMtha cAhe ve hindIke bhI kyoM na hoM pramANika mAne jAva tathA pramANarUpameM carcA meM prastuta kiye jA skeNge| isa prakAra carcAkI vidhi taya huI ki zaMkA upasthita karane vAlA pakSa jo bhI zaMkA upasthita karegA, usa zaMkA para uttara-pratyuttarake rUpameM tIna dauraM hI calAye jA sakeMge, usase Age uttara-pratyuttara nahIM caleMge tathA donoM hI pakSa likhita rUpameM apanI-apanI zaMkA dUsare pakSake sAmane prastuta kara skeNge|
Page #37
--------------------------------------------------------------------------
________________ 26 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana-grantha isake atirikta bhI aneka choTe-moTe mudde taya karA liye gaye, tAki carcA vivAdakA rUpa nahIM le ske| usameM bhI mukhya mahA thA ki niyata samaya para donoM pakSa apane-apane likhita patroMko sabake samakSa mAtra par3hakara hI sunA skeNge| koI bhI usa sambandhameM koI spaSTIkaraNa athavA TIkA-TippaNI nahIM kara skegaa| arthAt jo koI bhI upasthita rahe ve mAtra suna sakeMge koI kucha bhI bola nahIM sakegA tathA una likhita patroM para donoM pakSoM dvArA niyata kiye gaye pratinidhi gaNa hI hastAkSara kareMge tathA unameMse hI koI cAhe to uttara patroMkA paThana kara sakegA. anya koI bhI vidvAna usa samaya kisI prakArakA hastakSepa nahIM kara skegaa| isa prakAra aneka niyama-upaniyama bananeke pazcAt carcA prArambha karaneke lie zrI paM0 makkhana lAlajIne zaMkA prastuta karanekA Agraha kiyaa| paNDitajI sAhabane tatkAla svIkRti de dI / isa prakAra carcA prArambha ho gaI / taba paM0 makkhana lAlajIne paNDitajIse zaMkA upasthita karaneke lie kahA / paNDitajIne chUTate hI uttara diyA hamako to koI zaMkA hai nahIM, Apako hI hamArA kathana AgamAnukUla nahIM lagatA hai, ataH Apako hI zaMkA hai / Apa upasthita kareM / buddhike anusAra jo bhI sambhava hogA, nivAraNa karanekA prayatna kareMge, Adi-Adi / isa sAre prasaMgameM kaI bAra aisI sthitiyA~ upasthita huI ki carcA prArambha hI nahIM ho pAvegI / aise samayameM dekhA ki paNDitajI loha puruSakI taraha apane pakSapara DaTe rahe aura paNDitajIke baliSTa tarkoM dvArA apara pakSako ApakI bAta svIkAra karaneke lie bAdhya honA pdd'aa| paNDitajIkI lambI sUjha-bUjhakA to mujhe taba paricaya huA, jaba nirNota niyamoM-upaniyamoMke kAryAnvayanake samaya unakI upayogitAkA mUlyAMkana haa| vistArase una sArI bAtoMkA vyaurA denA to sambhava nahIM hai, lekina paNDitajIkA vyaktitva sarvAGgINa aura anokhA hai, isakA pratyakSa anubhava huA / zrI paNDitajIke adamya sAhasakI to jitanI bhI prazaMsA kI jAve, kama hI hai| carcAmeM paNDitajIke sahayogI hastAkSara karane vAloMmeM to pahale dina maiM akelA eka hI thaa| dUsare zabdoM meM kahA jAve to apara pakSakI ora to sampUrNa bhAratavarSa ke uccatama koTike aneka vidvAn the| parantu paNDitajIke sAtha to eka bhI vidvAn nahIM thA / ve akele hI the| likhita carcAmeM niyama rakhA gayA thA ki prathama dina jo prazna upasthita kiye jAve arthAta zaMkA pratizaMkA uttara-pratyuttara Adi likhita rUpameM prastuta kara sabako sunAne kA samaya dopahara 1 baje (khAniyA jo ki jayapurase 4 kilomI0 dUra hai vahA~ pahu~cakara AcArya mahArAjake sanmukha bAMcakara AdAna-pradAna karanekA) niyata thaa| usakI eka prati apara pakSako eka prati madhyasthako tathA eka prati apanes vayaMke pAsa rakhanekA nizcaya kiyA gayA thA / isa prakAra suvAcya akSaroMmeM 3-3 prati denA hotA thaa| apara pakSakI orase jo bhI zaMkAyeM upasthita kI gaI thIM ve itanI thIM ki unakA dUsare dina eka baje taka suvAcya sakSaroMmeM likhakara 3-3 prati denA mujhe asambhava hI laga rahA thA / ataH maiMne paNDitajI sAhabase kahA ki yaha saba sAyaM 4 bajese kala eka baje taka kaise sambhava hogA ? Apako Agama-pramANa ikaTThe karake uttara likhane par3eMge / akele vyaktise yaha kaise sambhava hogA? lekina mujhe ve zabda abhItaka yAda haiN| paMDitajIne kahA ki "himmata hArane vAloMse kAma mere sAtha nahIM clegaa| maiM akelA hI sArA kArya kara lUgA, Apa bhI haTa jaaveN|' paNDitajIke ye zabda sunakara mujhameM atIva utsAha paidA huA aura hama saba unakI sahAyatAko juTa gaye / dusare dina paNDitajIke sAtha sahayoga karaneke liye bhArata bharake coTIke vidvAnoMmeMse mAtra eka hI aise vidvAna nikale jinhoMne atIva sAhasa va utsAha pUrvaka paNDitajI
Page #38
--------------------------------------------------------------------------
________________ sAhabakA sahayoga karaneko apane Apako prastuta kiyaa| ve haiM-- zrImAn paNDita jaganmohanalAlajIzAstrI, kaTanI / isa prakAra paNDitajIke sAtha hastAkSara karane vAloMmeM hama do vyakti evaM ApakI sahAyatAke liye sonagar3hase bheje hue 2 vidvAn bra0 zrI candubhAI tathA paM0 cimanabhAI modI the / tathA suvAcya akSaroMmeM likhanekA kArya mere bahanoI sva0 lAdulAlajI pahAr3iyAne kiyA thA / rahane ke liye sabakI vyavasthA mere hI nivAsa sthAnapara thI tathA khAniyA jAne AnekI vyavasthA merI svayaM kI kAra dvArA hotI thii| isa prakAra hamane Apake adamya sAhasako isa carcA ke samaya atyanta najadIka se parakhA hai / unake parizramakI kSamatA to adbhuta tathA unakA kSayopazama jJAna, AgamakA adhyayana, smaraNazaktikI agAdhatA tathA usako upasthita karanekI kSamatA Adi aneka aisI vizeSatAoMkA carcAke samaya paricaya huA jinakA varNana karanese to yaha lekha hI eka pustaka bana jAyegA / mujhe yaha kahane meM tanika bhI saMkoca nahIM hai ki niHsvArtha bhAvase, binA kisI prakArako kiJcit bhI apekSAke, binA koI Arthika prayojanake; mAtra eka Agamake pakSako lekara itanA zrama karanevAlA vyakti mujhe to abhI taka anya koI dekhane ko nahIM milaa| phira, AgamakA itanA sUkSma adhyayana karake use hRdayaMgama karanevAle aise vyaktise merA abhItaka paricaya nahIM huaa| paMNDitajIkI smaraNa zakti itanI prabala hai ki ve zaMkAoMke uttara likhate samaya yaha batA dete the ki amuka zAstrakI amuka gAthAmeM isakA spaSTIkaraNa milegA aura bahudhA vaha vahA~ hI mila jAtA thA / prathama khaNDa 27 paMDitajI sAhaba ke prati maiM apanI zraddhAMjali arpita karatA huA unake dIrgha evaM yazasvI jIvanakI kAmanA karatA hU~ / prAmANika vyaktitva * kRSipaNDita zrImaMta seTha RSabhakumAra, khuraI zraddhAsarvasva paM0 phUlacandrajI siddhAMtazAstrI hamAre par3osa bInAkI hI gauravamayI pratibhA haiM / inake prAmANika vyaktitva, samAlocaka vaktRtva aura anubhavapUrNa parAmarzase sthAnIya jaina samAjane sadaiva hI jAgaraNalAbha pAyA hai| inakI sAmAjika krAnti aura gAMdhIvAdI vicAradhArAkA anusaraNa hamane paga-pagapara kiyA hai / anubhavI prayogazAlAmeM pake hue inake dArzanika nirNaya hameM zatapratizata mAnya haiN| sulajhI huI dRSTi aura siddhAnta jJAnake hama nitAnta pakSadhara haiM / sAmAjika saMgaThanoM kI ekatAke liye to mAno ApakA avatAra hI huA hai / pArasparika vaimanasyavaiSamya miTAne ke liye pratikUlatAoMse bhI Apane lohA liyA hai / vividha saMsthAoMkI samasyAoMke saphala samAdhAna Apake hI Azrita haiM / lagabhaga 15 varSa pUrva yahA~ sthAnIya di0 jaina samAjameM jo eka gaharI darAra par3a gaI thI usako pATane meM jI-tor3a parizrama karake Apane saphalatA prApta kI thI / vyAkhyAnavAcaspati sva0 paM0 devakInaMdanajIke bAda do sarvamAnya vidvAn aise haiM jinhoMne vighaTana ke garta meM giratI huI samAjakA sadaiva uddhAra kiyA hai / prabuddha yugala-paM0 phulacandrajI zAstrI tathA paMDita jaganmohanalAlajI zAstrI ina do anubhava vRddha vRSabhoM dvArA samAja saMgaThanakA ratha isa ucca samabhUmi para cala rahA hai / usapara dhArmika cetanAkI patAkA phahara-phahara kara pratikSaNa hameM dizA jJAna de rahI hai / kRtajJatA ke koTi-koTi svaroM dvArA bhAte haiM / hama AApakA hArdika abhinandana karate hue dIrghAyuSya kI bhAvanA
Page #39
--------------------------------------------------------------------------
________________ 28 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana-grantha pUjya guruvarya ! tumheM praNAma .zrI javAharalAla-motIlAla, bhINDara maiMne apanI 20 varSakI AyumeM hI jaina siddhAnta granthoMkA adhyayana kara liA thA, kintu aneka zaMkAyeM thIM jinheM maiM noTa karatA jAtA thaa| inake samAdhAnake lie maiMne aneka jaina vidvAnoMse samparka kiyA aura bahutoMkA samAdhAna bhI milA, kintu jabase maiMne dhavalAdi karaNAnuyogake sarvopari jJAtA paM0 phUlacandrajI siddhAntAcAryase samparka kara jisa prAmANikatAse samAdhAna pAyA tabase apane mAnasameM 'vidyAguru' ke rUpameM Apako sthApita kiyA / bIsoM vistRta patra mere pAsa unake haiM jinheM yadi prakAzita kiyA jAya to siddhAnta grantha viSayaka zaMkAoMke samAdhAnakI eka acchI pustaka bana sakatI hai| vRddhAvasthAmeM bhI ve merI zaMkAoMkA prAmANika aura snehapUrvaka samAdhAna karate cale A rahe haiN| . eka patrameM Apane likhA ki-aba 80 varSakI merI umra ho gaI hai ataH aba sthiti aisI hai ki kabhI kucha par3hane-likhane meM upayoga lagatA hai, kabhI nahIM lgtaa| phira bhI zakti baTorakara kucha na kucha karatA rahatA huuN| Apa sabakA sneha milA huA hai; yahI merA sambala hai| Agamake nirNayakI kasauTI yaha hai ki uttarakAlakI racanAkI pramANatA pUrvakAlIna racanAke AdhArapara hotI hai| pUrvAparakI pramANatAke AdhArapara viSayake nirNaya taka pahu~cA jAtA hai| eka bAra maiMne vArANasI jAkara pandraha dinake karIba pUjya paMDita jIkA sAnidhya prApta kiyA aura sAkSAt zaMkAoMke samAdhAnakI prAptikA AnaMda liyaa| jaba maiM vArANasIse vApasa bhINDara Ane lagA to unhoMne kahAApa svAdhyAyazIla haiM / sadA isImeM mana lagAye rheN| para itanA dhyAna rakheM ki cAroM anuyogoMmeM Adeya to AtmA hI hai / adhyayana cAhe kisI anuyogakA ho para nirNaya lete samaya Agamika AdhAra avazya hu~Dha leN|| isa taraha likhaneko aneka bAteM haiN| yaha prasannatA hai ki ApakA abhinandana kiyA jA rahA hai / maiM Apake pUrNa svastha cirajjIvanakI kAmanA karatA huuN| jaina vAGmayake prAmANika vidvAn * zrI indrajIta jaina eDavokeTa, kAnapura paMDita phalacandra jI jaina vAGgamayake AdhikArika evaM prAmANika manISi evaM vidvAn haiM / ApakI prakhara lekhanI evaM kuzAgra buddhimattAne jaina siddhAntake gUr3hatama rahasyoMko ujAgara kiyA hai| mujhe AdaraNIya paMDitajIke samparka meM Aye hue bahata samaya ho gayA hai| maiMne unase jainadarzana siddhAntoMko khUba samajhA hai| parama pavitra paryaSaNa parvapara ve kAnapura kaI bAra padhAre aura atyanta nikaTatara evaM gaharAIse ve nAnA viSayoMpara pravacana karate the / unakI siddhAntoMko samajhAnekI zailI bhI vilakSaNa evaM spaSTa rahatI hai / yadi isa paMcama kAlameM tIrthaMkara bhagavAna hote to zraddheya paMDita phalacandrajI avazya hI gaNadhara hote / jaina siddhAMtake mahAn saMrakSaka .zrI mizrIlAla pATanI, lazkara Apake hRdayameM siddhAMtakI dhArmika mArmika carcAkA bhaMDAra samudra mAniMda athAha bharA huA hai| Apase milanepara adhikatara dhArmika tattva carcA Atma kalyANa nija svabhAvakI pahacAna siddhAMtapara hI hotI hai pArivArika carcAmeM Apa apanA samaya naSTa nahIM karate hai / Apa tyAgI muni gaNoMko bhI nigraMtha avasthAmeM ucita zAstrAnukUla AcaraNameM pravartana zIla rahe, zikSA nirbhIka nirabhayatAse dete haiN| jinase unake jJAna AcaraNameM sudhAra Ave / Apa hitopadezI dharmarakSaka marmajJajJAnake vaktA haiM / maiM Apake guNoMko dekhakara dIrghAyukI kAmanA karatA haiN|
Page #40
--------------------------------------------------------------------------
________________ prathama khaNDa : 29 katajJatA-jJApana .paM0 padmacandra zAstrI, dillI yadi samAja kRtajJa hai to mAnya paMDita zrI phulacandrajI siddhAntazAstrIke upakAroMko 'yAvaccandradivAkarau' mAnanA cAhie / apanI pIr3hIke sama-sAmayika siddhAnta mahArathiyoMmeM paMDitajIkA nAma mUrdhanya hai| ve apanI nirbhIkatAke lie bhI prasiddha hai / Age-pIchekA khyAla kie binA siddhAMta-poSaNakA lakSya unake jIvanameM unase pUrA hotA rahA hai / ve siddhAntameM apane viSayake be-jor3a vidvAn haiM-unheM hamAre namana / eka bAra jaba merI naukarI chUTa gaI aura maiM saba orase nirAza ho gayA ki eka dina acAnaka sar3akapara paMDitajIse bheMTa ho gii| bole-bhaiyA, kyA hAla hai ? maiMne vyathA sunAI to dravita ho uThe aura boletuma ciMtA mata karo abhI mere pAsa kAma karo, Adi / mujhe yAda hai aura jIvana bhara yAda rahegA ki unhoMne mujhe 'eDavAMsa' Arthika sahAyatA dI, samAjase merA paricaya karAyA, mujhe kAma dilAyA-mujhe saMbala milA / maiM Aja jo hU~, jaisA haiM unhIMke AzIrvAdase haiN| merI zakti nahIM ki maiM apanI va parivArakI orase unake upakAra-bhArase be-bojha ho sakU~ / unake prati jitanI bhI kRtajJatAkA jJApana kiyA jAya mere lie thor3A hI rhegaa| zubha-kAmanA * zrI subodhakumAra jaina, ArA maiM pahalI bAra paM0 phalacandra jI zAstrIse lagabhaga 22 varSa pUrva usa samaya milA thA jaba ki bihArake gavarnara zrI anantazayanama AyaMgarane zrI jaina siddhAnta bhavanakI hIraka jayantIkI adhyakSatA karate hue paM0 phUlacandra zAstrI ko apane kara kamaloMse siddhAntAcAryakI padavI pradAna kI thii| jainAgamake zodhana evaM lekhanake kSetra meM paMDita jI ne jo kArya kiyA hai, vaha avazya smaraNIya rahegA tathA jaina siddhAntake Adhunika AcAryoM meM unakA nAma barAbara svarNAkSaroMmeM likhA jaaegaa| Aja jaina samAja unakA abhindana kara rahA hai, vaha vAstavameM unakA abhinandana nahIM jaina samAjakA apanA abhinandana hai / isa zubha avasarapara maiM unheM sAdara zraddhAMjaliyA~ arpita kara rahA haiN| adbhuta vyaktittvake dhanI *zrI satyandhara kumAra seThI, ujjaina parama zraddheya prakANDa saiddhAntika mahAvidvAn paMDita phUlacaMdrajI sAhaba zAstrI jaina jagatke mAne hue adbhuta vyaktittvake dhanI eka Adarza vidvAn hai| jinhoMne apane jIvana kAlameM mAM sarasvatIkI sevA karake apane Apako amara banA diyA hai| dhavalA, jayadhavalA aura mahAbandha jaise mahAn granthoMkA sampAdana karake unako prakAza meM lAnekA ApahI kI zreya hai| Apa ekamAtra saiddhAntika vidvAn hai| Apa prAcIna paddhatike vidvAn haiM / lekina Apake vicAroMmeM udAratA hai aura hRdayameM vizAlatA hai| Apa saMskRta aura prAkRta bhASAke mahAn vidvAn hai phira bhI ApakI pravacana zailI itanI sarala aura sIdhI hai ki sAdhAraNase sAdhAraNa zrotAke hRdayameM bhI tattvakA praveza ho jAtA hai aura vaha sahI pakar3a kara letA hai / aise mahAvidvAnke caraNoM meM zraddhA sumana arpaNa karatA huA maiM apane Apako dhanya mAnatA haiN| aura zubha kAmanA karatA hU~ ki yaha mahAvidvAn ciraMjIvi banakara mA~ sarasvatIkI sevA karate rheN|
Page #41
--------------------------------------------------------------------------
________________ 30 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana-grantha sarasvatI putra .zrI candanamala 'cA~da', baMbaI jIvanake lagabhaga sATha varSa jisa vyaktine dharma, darzana, sAhitya, sevA, adhyApana AdimeM lagAye aura apanI vANI evaM lekhanI dvArA jina-vANIkA pracAra kiyA, vaha vyakti hai sarasvatI putra paM0 phUlacandrajI zAstrI / bahamakhI pratibhAke dhanI paMDitajIne maulika sAhitya sRjana, sampAdana evaM samAja sevAke vividha kSetroMmeM mahatvapUrNa sevAe~ dI haiM / karma siddhAntake bejor3a vidvAnake rUpameM Apa suvikhyAta hai / unake jJAna, sampAdana evaM sevAkAryoMkI suvAsa prApta karatA rahA huuN| unake sevAmaya zatAyuSyakI zubhakAmanA karatA huA maiM bhI abhinandanakI mAlAmeM apanA eka puSpa guMphita kara rahA huuN| adbhuta jJAnake dhanI .zrI bhagatarAma jaina, dillI AdaraNIya paM0 phUlacandrajI bahuta varSoM taka a0bhA0 digambara jaina pariSadake kAryasamitike sadasya rahe va unhoMne sadaiva pariSadkI rIti-nItikA samarthana kiyA / a0 bhA0 digambara jaina pariSadakA maiM san 1945 se mantrI hU~, jisake kAraNa pUjyanIya paM0 phUlacandrajIse merA tabhIse samparka banA huA hai| mujhe yAda hai ki 1950 meM dillI meM honevAle pariSadkA adhivezana jo AdaraNIya sAhU zreyAMsaprasAdajIkI adhyakSatAmeM bar3e vizAlarUpase huA thA, usa samaya AdaraNIya paM0 phUlacandrajI, paM0 mahendrakumArajI, paM0 parameSThIdAsajI Adine adhivezanameM prastata karane ke lie kucha mahattvaparNa prastAva bheje the, jinheM pariSadakI prabandha samitine svIkRti pradAna kara adhivezanameM rakhane kA nirNaya liyA / paramapajya karanajI svAmIke vyApaka pracAra-prasAra evaM sAhitya prakAzanako dekhakara jina tattvoMne sadaiva samAjakA vighaTana kiyA hai, unhoMne kAMjI svAmI evaM unake prakAzanake virodhameM bhI vyApaka kArya prArambha kiye / usa samaya samAjake madhyastha vidvAnoMne vicAra kiyA ki digambara jaina samAjake jo pramukha vidvAn haiM, ve eka sthAnapara baiThakara sabhI vivAdagrasta viSayoMpara vicAra vimarza kreN| jayapurameM bahuta adhika vidvAn ekatrita hue aura unhoMne una sabhI viSayoMpara carcAya kI / paM0 phUlacandra jIne jisa vidvattAke sAtha virodhI vidvAnoMkI uThAI haI zaMkAoMkA samAdhAna kiyA, vaha adbhuta thaa|| usakI sAhityika aura sAmAjika sevAyeM sadaiva anukaraNIya hai| abhinandanake isa zubha prasaMgameM zraddhAsumana unake caraNoMmeM arpita karatA hU~ aura yaha bhAvanA rakhatA hU~ ki unakI chatra-chAyA samAjapara sadaiva banI rahe / yugacetanAke pratIka * DaoN. jayakumAra jaina, mujaphpharanagara pUjya paMDitajImeM yugacetanAkA svarUpa milatA hai / 'varNa jAti aura dharma' meM janamaGgalakArI yugacetanA sarvatra dekhI jA sakatI hai / unakA jIvana eka santa, mahApuruSa, udAracarita tathA puNyAtmA mAnavakA jIvana hai / vikatthanA evaM paranindAmeM unheM kathamapi rasAnubhUti nahIM hotI hai| paMDitajIkA vyaktitva evaM kRtitva itanA mahAn hai ki yaha sammAna unheM kaI dazaka pUrva hI mila jAnA cAhiye thA / parantu merA vizvAsa hai ki saMsArameM jinakA sammAna vilambase haA, unheM cirasthAyI kIrti milii| paNDitajI bhI isake apavAda nahIM hoMge / sAhityasaparyA ke isa pavitra avasara para pajya paNDitajIke prati merI 'raMkavarATikA' svIkAra kreN|
Page #42
--------------------------------------------------------------------------
________________ prathama khaNDa: 31 agAdha vaiduSyake dhanI *pro0 udayacandra jaina, vArANasI pUjya paMDita jIkA vaiduSya agAdha hai| karma siddhAntake to Apa talasparzI vidvAn hai / yahI kAraNa hai ki dhavalA, jayadhavalA aura mahAdhavalA (mahAbandha) jaise uccakoTike jaina siddhAntake granthoMmeM ApakI anokhI paiTha hai / jainatattvamImAMsAmeM tathA khAniyA tattvacarcA (2 bhAgoM) meM jainadarzana tathA jaina siddhAntake nimitta-upAdAna, kAryakAraNa, kartA-karma, kramaniyamita paryAya, samyak niyati svarUpa, nizcaya-vyavahAra Adi viSayoMpara Apane jo talasparzI vivecana kiyA hai vaha Apake dvArA siddhAnta granthoMke gahana adhyayana, manana aura cintanakA hI Apa svAbhimAnI tathA svatantra prakRtike manISI haiM / kisIke bandhanameM rahanA Apako pasanda nahIM hai| gajako saMsthAoMmeM adhika samaya taka kArya nahIM kiyA hai| Apake jIvanakA adhikAMza samaya svataMtra rUpase sAhityika, sAmAjika Adi kArya karate hue hI vyatIta huA hai / san 1940 se 1983 taka vArANasImeM svatantra rUpase rahate hue hI Apane aneka mahattvapUrNa kArya kiye haiN| prAtaH smaraNIya pUjya gaNezaprasAdajI varNI jaina vidvAnoMke lie Adhunika rAjA bhoja the| varNIjIne jainadharma, jainavAGmaya aura jaina saMskRtike uddhAra evaM vikAsameM mahattvapUrNa yogadAna diyA hai / isalie paM0 devakInandanajI zAstrI, paM0 pannAlAlajI kAvyatIrtha, paM0 mahendrakumArajI nyAyAcArya aura paM0 phUlacandrajI zAstrI prabhRti vidvAnoMne varNIjIke prati kRtajJatAjJApana svarUpa san 1947 meM zrI gaNezaprasAda varNI jaina granthamAlAkI sthApanA kI thii| di0 jaina vidvatpariSadakI kAryakAriNI samitike adhivezanake avasara para zrI maDhiyAjI (jabalapura) meM varNI granthamAlAkI sthApanAkA prastAva svIkRta kraayaa| maiMne zrI syAdvAda mahAvidyAlaya, vArANasImeM rahakara san 1949 meM sarvadarzanAcArya tathA ema0 e0 kI parIkSA uttIrNa kii| taba Apane mujhase kahA ki jaba taka anyatra yogya sthAna na mile taba taka varNI graMthamAlAmeM rahakara kArya karanA cAho to kro| anyatra sthAna mila jAnepara varNI granthamAlAko chor3anekI svatantratA rhegii| mujhe paMDitajIkA ukta kathana acchA lgaa| tadanusAra maiMne varNI granthamAlAmeM rahakara kArya karanA prArambha kara diyA aura lagabhaga 10 mAha taka paMDita jIke nirdezana meM kArya kiyaa| usa samaya maiMne AcArya samantabhadrako mahattvapUrNa dArzanika kRti 'AptamImAMsA'kA aSTazatI aura aSTasahasrIke AdhArase hindI meM vivecana likhA thaa| san 1975 meM paMDitajIne vizeSa prayatna karake varNo saMsthAnase 'AptamImAMsA-tattvadIpikA'kA prakAzana kraayaa| isake prakAzanase kAzI hinda vizvavidyAlayameM jaina-bauddhadarzanake rIDarake cayanameM majhe vizeSa lAbha huA / yaha mere prati paMDitajIke sneha aura kRpAkA hI phala thaa| isa prakAra paMDitajImeM aneka guNa vidyamAna haiM jinakI gaNanA karanA yahA~ saMbhava nahIM hai| antameM zrI jinendradevase yahI prArthanA hai ki paMDita jI zatAyu hokara svastha rahate hue cirakAla taka hama logoMkA mArgadarzana karate rheN| isa zabha avasara para maiM zraddheya paMDita jIke caraNoM meM savinaya apanI praNAmAJjali samarpita karatA huuN|
Page #43
--------------------------------------------------------------------------
________________ 32 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana grantha advitIya sAhitya sevI *savAI siMghaI seTha harizcandra, sumeracandra jaina, jabalapura Aja mujhe karaNAnuyogake usa udbhaTa vidvAnke prati zubhakAmanAeM vyakta karanekA saubhAgya prApta ho rahA hai jisane amUlya sAhitya uddhArakA mahAna kArya karake apane jIvanako saphala banAyA hai| yadyapi aneka vidvAn jainasiddhAnta granthoMke uddhAra kAryameM saMlagna rahe haiM kintu karaNAnuyogakI kaThinatama gutthiyoMko sulajhAne meM ApakA jo sthAna rahA hai aisA vidvAn bhAratameM dUsarA nahIM hai| purAtana jinadharmake sAhityakA jo prakAza Apa lAye haiM vaha di0 jaina samAjakI ajara-amara aura amUlya nidhi hai| jabalapurakI jaina samAjase ApakA atizaya lagAva hai| pUjya AcArya zrI vidyAsAgarajIke sAnidhyameM jabalapurameM jaba vAcanA haI taba anya vidvAnoMke sAtha Apa kAphI samaya taka usameM sakriya rUpase saMlagna rhe| isa taraha hama kina zabdoMmeM unakA guNAnuvAda kareM? basa ! yahI kAmanA hai ki Apa dIrghAyu hoN| zruta devatA sadRza vyaktitva .50 jJAnacandra jaina 'svatantra', gaMjabAsaudA AdaraNIya zraddheya pUjya paM0 phUlacandrajI siddhAntAcArya merI dRSTimeM zruta devatA to haiM hI para ve vidvat samAjake pitAmaha bhI haiM aura maiM unako apane pitAmahake tulya mAnatA huuN| pUjya paMDita jI adbhata prajJAke dhanI haiM / ApakI vivecanA zakti, tarkaNA zakti aura sUjhabUjha anokhI hai| vastu svarUpako samajhAnekI zailI itanI sahaja, sarala evaM sarasa hai ki zrotAgaNa mantramagdhase raha jAte haiN| mA~ sarasvatIkA jisapara varada hasta rahA, aise jJAnake bhaMDAra vidvata tilaka, vidvata ziromaNi, AryapuruSa paM0 phUlacandrajI hamAre samAjakI divya evaM anupama nidhi haiN| paMDita jImeM yaha vizeSatA hai ki Agamake AdhAra para niSpakSa bolate hai| prasaMgavaza kharI-kharI kahane meM cUkate nahIM, vaha bhI samatAke dAyaremeM rhkr| prakRtise sarala bhadra zAMta evaM vyaktitvake dhanI haiN| itanA hI nahIM, ApakA vyaktitva dUsaroMke prati preraNAspada rahA hai| aise zrutadevatAke caraNoMmeM mere zatazaH vaMdana praNamana evaM namana haiN| saralatAko pratimUrti * DaoN0 sudarzanalAla jaina, vArANasI pUjya paM0 phUlacandrajI siddhAntAcArya usa koTike bhavya jIva haiM jinameM jJAnakI agAdhatA to hai parantu ahaMkArAdikA atyantAbhAva hai / saralatAkI vaha sAkSAt pratimUrti haiN| vANIkI madhuratA aura jJAnadAnakI tIvra icchA sadaiva unake mukhAravindakI zobhAko bar3hAtI rahatI hai| kabhI bhI koI unake pAsa kisI bhI kAryase kyoM na gayA ho kabhI khAlI hAtha nahIM lauTA / dhanakA vaibhava to nahIM hai parantu dhanavAnoMse adhika prema dhana unake pAsa hai| phalataH rUkhA-sukhA jo bhI satkAra unase prApta hotA hai usakI miThAsa sambhavataH chappana prakArake vyaJjanoMse bhI prAptavya nahIM hai / bAhyadRSTise koI inheM pahacAna nahIM sakatA ki ye mahAtapasvI haiM / jalase bhinna kamalako taraha gRha thI meM rahakara tapa-sAdhanA karanA sabase kaThina hai / lobha, krodha, mAyA, cApalUsI, ahaMkAra Adi bhAva jo AtmAke vibhAva pariNAga hai, se kosoM dUra haiM / saralatA, jJAnadAna Adi guNa unake zarIrake abhinna aGga hai| aise samarpita vyaktitvake dhanI evaM saralatAke pratimUrti paNDitajIke prati merA zata zata vandana /
Page #44
--------------------------------------------------------------------------
________________ prathama khaNDa : 33 merA unheM zata zata praNAma .DaoN0 ramezacanda jaina, bijanaura digambara jainoMmeM mUla Agamake nAma para SaTkhaNDAgama tathA kaSAyapAhuDa jaise granthoMko hI mAnyatA prApta hai| ina granthoM para hamAre mahAn AcAryone dhavala, mahAdhavala tathA jayadhavala nAmakI jo TIkAyeM likhIM thIM, vaha kevala darzanArthiyoMke darzanakI vastu thiiN| ina granthoM para jina mahAn manISiyoMne kArya kara inake anuvAda aura mUla pATha janasAdhAraNa aura vidvAnoMko sulabha karAye, unameM zraddheya paMDitajIkA nAma agragaNya hai| pUjya paMDitajIkI vidvattAkI thAha pAnA hama jaise alpajJa logoMke lie bar3A kaThina hai| vidvattA aura saralatAkA maNikAJcana saMyoga paNDitajImeM upasthita hai| unase milane para aisI AtmIyatA jAgrata hotI hai ki vyakti sadA sadAke lie unakA ho jAtA hai / sAdhanahIna chAtroM aura vyaktiyoMko ucita sahAyatA aura mArgadarzana denA unakI caryAka pramukha aGga haiN| jaise eka bAlaka apane pitAke guNoMkA sampUrNa varNana nahIM kara sakatA hai, kevala unako anubhUti kara sakatA hai usI prakAra zraddheya paNDitajIke guNoMkI anubhUti hI kI jA sakatI hai, samagra rUpase unakA varNana karanekA vicAra sUryako dIpaka dikhAne jaisA hai| unakI guNagarimA mere lie prakAza stambha hai| AdhyAtmika satpuruSa kAnajI svAmIke samparkameM rahakara Apane hajAroM logoMko AdhyAtmika cetanA pradAna kI hai| AcArya kundakunda amRtacandrAcArya prabhRti AdhyAtmika santoMke paNDita jI saphala vyAkhyAtA haiN| paNDitajI dvArA likhe hue grantha aura TIkAyeM sahasrAdhika varSoM taka unakI kIrtiko akSuNNa rakhanemeM samartha haiN| sAThase adhika varSoM taka jinavANokI anavarata sevA karane vAle jaina samAjake ve advitIya vidvAn hai / abhinandana granthoMkI paramparA unakA abhinandana kara svayaM abhinandita ho rahI hai / merA unheM zata zata praNAma svIkRta ho| anupama vidvattAke dhanI * DaoN0 phUlacandra jaina premI, vArANasI pUjya paMDitajI una virale uccakoTike siddhAntavettA vidvAnoMmeMse haiM jinhoMne kisI nizcita jIvikA binA hI apane sampUrNa jIvanakA eka mAtra lakSya jaina sAhityakI sevA banAyA hai| isa vRddhAvasthA meM bhI isa lakSyameM yuvakoM jaise utsAhake sAtha saMlagna hai| unakA jujhArU aura jIvaTa vyaktitva eka advitIya preraNA pradAna karatA hai / jabameM zrI syAdvAda mahAvidyAlayameM 1966ke AsapAsa par3hane AyA tabhIse unakA nikaTa sAnidhya aura mArgadarzana prAptikA saubhAgya rahA hai / lADanaMse punaH banArasa Ane ke bAdase aura bhI nikaTatA prApta rhii| Apase SaTkhaNDAgama aura kasAyapAhaDa jaise mahAn siddhAnta granthoM evaM inakI TIkAoMke kucha bhAga par3hanekA bhI saubhAgya milA / AtmAnuzAsana granthakA jaba paMDitajIne sampAdana prArambha kiyA taba mujhaM usameM sahayogako khaa| maiMne ise apanA ahobhAgya mAnA aura unake sAtha isa kAyameM lagA / isa bIca aura anya granthoMke adhyayanake daurAna dekhA ki pUjya paMDitajIke manameM yaha barAbara lagA rahatA hai ki hamAre pUrvAcAryoMke isa apUrva jJAnako lambe kAla taka kaise surakSita rakhA jAya tAki isakI paramparA vikasita hotI rahe aura isake AdhAra para mumakSa Atma kalyANa karate rheN| jaise dharma-darzana-nyAya-siddhAnta-itihAsa Adi kisI bhI viSaya para jaba kabhI pUjya paMDitajIse prazna karate ve sapramANa aura sadhe hue zabdoMmeM uttara dete / unakA kahanA hai ki hamAre Agama granthoMmeM AcAryoMne saba kucha likhA hai phira binA Agama pramANake maiM bAta karanA aura sunanA pasanda nahIM krtaa| isa abhinandanake avasara para merI hArdika bhAvanA hai ki anupama vidvattAke dhanI pitAtulya sneha dene vAle svAbhimAnI pajya paMDitajIkA lambe samaya taka sAkSAta mArgadarzana milatA rhe|
Page #45
--------------------------------------------------------------------------
________________ 34 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana-grantha tIrthatulya vandanIya | abhinava ToDaramala * DaoN0 kamalezakumAra jaina, vArANasI bundelakhaNDake amarasapUta siddhAntAcArya paNDita phUlacandrajI zAstrI una virala sarasvatI sAdhakoMmeMse haiM, jinakI lekhanIse prasUta maulika cintana-sUtroM, akATya-toM, zodha-tathyoMkA sarvatra samAdara hai / unakA jIvana prArambhase hI jaina-siddhAntake marmoko udghATita karane meM samarpita rahA hai| svatantra sAhitya-sAdhanA paNDitajIkA jIvana-dhana hai| isIlie kisI bhI prakArakI sarakArI, asarakArI, ardhasarakArI sevAmeM unhoMne ruci nahIM lI aura sevA-nivRttike pazcAt honevAlI ApAdhApI-khe daninnatAse sadaiva dUra rahakara 'jalase bhinna kamala' kI uktiko caritArtha kiyA hai, kara rahe haiN| unhoMne apane jIvanameM jainadarzana sammata karma-siddhAntako svIkAra kiyA hai aura samprati usI zreyomArgake pathika hai| pUjya paNDitajIne AjIvana jainadarzanake 'syAdvAda' siddhAntakA na kevala vAcana kiyA hai, apitu pAcana bhI kiyA hai| isIlie unake jIvanameM paraspara virodhI, kintu sApekSa dRSTise avirodhI akkhar3atA aura saralatAkA adbhuta sAmaJjasya hai| unake dainika jIvanameM uparyukta ubhayaguNoM kA sApekSa prayoga syAdvAda siddhAntakA anupama nidarzana hai| jaina-siddhAnta evaM nyAyake advitIyavettA zraddheya paNDita phalacandrajI siddhAntAcArya guru gopAladAsa baraiyAkI ziSya-paramparAke agraNI vidvAn haiN| unake dvArA kI gaI sAhitya sevA, samAja sevA, deza sevA unake mahanIya vyaktitvakI paricAyaka hai / abhinandanakI puNyavelAmeM tIrthatulya vandanIya-abhinava ToDaramala pUjya paNDita jIke dIrghAyuSyakI hama antaHkaraNase maMgalakAmanA karate haiM / krAntikAro vyaktitva .50 kapUracanda varaiyA, lazkara deza, kAlakI paristhitike anusAra bhAratIya samAjameM aneka utAra-car3hAva Ate rahate haiN| jaina samAja bhI isakA apavAda nahIM / harijana-mandira-praveza para samAjameM bar3A tUphAna mcaa| 'varNa vyavasthA para tarahatarahakI aTakalabAjiyAM zurU huii| usa samaya do tarahakI dhAraNAe~ pracalita thiiN| eka vaha varga thA jo isa vyavasthAko janmanA siddha karanepara utArU thA, dusarA varga karmaNA (guNa, svabhAva va AjIvikA) kA pakSapAtI thaa| donoM orase isa sambandhameM kAphI kahA aura likhA gayA (TrekToMke mAdhyamase) paMDitajI kaba mauna rahane vAle the? 'jainadharma aura varNa vyavasthA' meM Apane likhA ki 'jAti nAma karmake udayase sabhI manuSyoMkI ja eka hai, yadi usake cAra bheda mAne bhI jAte haiM to kevala AjIvikAke kAraNa hii| cAra varNokI sattA manuSyake apane guNa, karma svabhAva va vRttike AdhArase hai, anya kisI prakArase nhiiN| 'vAde-vAde jAyate tattvabodha.' vAda-vivAdase tatvabodha paidA hotA hai| kisake liye ? jo svayaM vItarAgabhAva (taTasthabuddhi) se tattvoMkA nirNaya karanA cAhate haiM / sAhityika sevAoM ke alAvA ApakI sAmAjika gatividhiyA~ bhI krAntikArI rahI haiN| bandelakhaNDa meM gajaratha-virodhI Andolana calA jisameM Apane bhAga lekara anazana taka kiyA, yahI nahIM dassAoMko prajAdhikAra dilAne meM sakriya bhUmikA nibhAI / paMDita jI kahA karate hai ki sAmAjika kSetrameM matabheda hAnA burI bAta nahIM, dvandvakA bhAva nahIM honA caahie| vRddhAvasthA hote hue bhI ApameM abhI yuvakocita utsAha hai / maiM Apake yazasvI jIvana vRddhi kI kAmanA karatA hU~ aura cAhatA hU~ ki Apa isI prakAra jinavANI mAtAkI sevAmeM nirantara tatpara rahakara svapara kalyANa karate rheN|
Page #46
--------------------------------------------------------------------------
________________ prathama khaNDa : 35 abhinaMdanIyakA abhinaMdana-banAma jainasiddhAntakA abhinaMdana *zrI kamalakumAra jaina, chatarapura jaina siddhAntake manISI, vizeSa rUpase karma siddhAntake advitIya adhyetA mAnanIya paM0 phUlacandrajI siddhAntazAstrI vArANasIko aisA viralA hI vyakti hogA jo na jAnatA ho / yaha to sambhava ho sakatA hai ki bahutoMne pratyakSa na dekhA ho parantu jisane jaina honeke nAte NamokAra maMtrakA bhI jJAna kiyA hai vaha pUjyapaMDita jI ko avazya hI jAnatA hogaa| paMDitajIko hamaloga calatA phiratA jainAgama bhI kaheM to koI atizayokti nahIM hogI / nizcita rUpase paMDitajIkA paryAyavAcI nAma yadi DhU~r3hanA par3e to vaha jainAgama hI hogaa| 1955 meM zrI digambara jaina siddhakSetra droNagirimeM bundelakhaMDakI bahupracalita parantu bahuta varSoMse banda gajaratha paramparAkA aura prathama bAra candeke mAdhyamase prArambha honevAle gajarathakA udghATana huaa| usa samaya akhila bhAratIya starakI saMsthAoMke adhivezana huye / videzI vidvAnoMkA bhI Agamana huaa| isa avasara para akhila bhAratavarSIya digambara jaina vidvatpariSada kA adhivezana thA aura vizeSatA yaha thI ki isa adhivezanakI adhyakSatA bhI mAnanIya paMDitajI ne kI / paMDitajIkA jo sAragarbhita adhyakSIya bhASaNa jo isa avasarapara huA vaha mahattvapUrNa thaa| paMDitajI pUrva meM gajarathoMmeM vipula dhanakA apavyaya dekhakara usa dhanakA sadupayoga jinavANIke pracAra prasAra adhyayana mananakI ora karanekI bhAvanAse virodhI the / unhoMne bar3I dRr3hatAkai sAtha aneka gajarathoMkA sazakta virodha bhI kiyaa| 1955 meM sampanna isa gajaratha mahotsavameM jo ki candese prArambha thA ataH eka to isameM kisIko padavI na denekA prastAva kiyA kyoMki isake pUrva gajaratha kArakoMko siMghaI, savAI siMghaI, seTha, zrImanta Adi padaviyoMse alaMkRta karanekI paramparA rahI hai| dUsarI bAta yaha kahI gaI ki isa Ayojanase dravya bace usakA upayoga sArvajanika hitameM, jinavANIke pracAra prasArameM honA cAhiye / paMDitajIke donoM prastAva isa gajaratha mahotsavameM svIkRta kiye gaye aura kriyAnvayana bhI yahIse huA / prathama to yaha huA ki gajaratha kArakoMko koI bhI padavI pradAna nahIM kI gii| dUsarA kArya sArvajanika hitameM yaha huA ki pUjya varNIjIke AdezAnusAra bar3A malaharAmeM eka hAyara sekeNDarI skUla prArambha kara diyA gayA / jaina siddhAnta para to ApakA gaMbhIra jJAna hai hI jaina itihAsa aura purAtattvameM bhI ApakI vizeSa ruci hai paMDita jI jaba kabhI kabhI kahIM tIrthasthAna mandiroMmeM darzanArtha jAte haiM vahA~kI mUrtiyoMke itihAsa para pahale dRSTi DAlate haiM, mUrti lekhoMke saMgrahakI pravRtti hai, aura usake AdhAra para itihAsakI mahattvapUrNa jAnakArIke sAtha hI jaina jAtiyoMke kramabaddha itihAsakI khoja karate haiN| zikSA jagatmeM to paMDitajIkA kArya abhUtapUrva hI hai aneka zikSA saMsthAoMke janaka pUjya gaNezaprasAdajI varNIse ApakA nikaTakA sambandha rahA hai| sAmAjika kSetrameM bhI paMDitajIkA mahattvapUrNa yogadAna hai| inhoMne samAjagata rUr3hiyoMkA virodha kiyA / bahuvyaya sAdhya anAvazyaka gajarathoMkA sazakta virodha kiyA aura samAjako pragatizIla banAne meM yogadAna diyaa| dharma pracArake rUpameM paMDitajI eka pramukha AdhyAtmika vaktAke rUpameM prasiddha haiN| hajAroMkI vizAla janasabhAmeM paMDitajIkA AdhyAtmika pravacana zrotAoMko mantramugdha karatA hai jahA~ AjakA zrotA karma siddhAnta jaise kliSTa viSayako gambhIratAse suna pAnemeM bhI apaneko akSama mAnatA hai vahIM paMDitajIke pravacanakI yaha khUbI hai ki gambhIrase gambhIra viSayako itanA sarala aura rocaka banA deMge ki zrotAoMko usameM bar3A Ananda aayegaa| abhinandanake isa svarNima avasara para jaina siddhAntake marmajJa siddhAntAcArya mAnanIya paMDita phalacandrajIcaraNoMmeM maiM apanI zraddhA arpita karate hue unake svastha evaM dIrgha jIvanakI maMgala kAmanA karatA huuN|
Page #47
--------------------------------------------------------------------------
________________ 36 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana-grantha Agama niSTha manISI * DaoN0 zreyAMsakumAra jaina, bar3auta vidvata ziromaNi zrI paM0 phulacandra jaina siddhAntAcArya vartamAna vidvata paramparAke dedIpyamAna ratna hai| inhoMne dhavala, jayadhavala ke anuvAda aura sampAdaname jo kArya kiyA hai, vaha sahayogAtmaka kArya stutya hai / dravyAnuyoga aura karaNAnuyogake aneka granthoMkI TIkAe~ Apane zAstrIya zailImeM kI hai, jinase vidvata paramparA aura samasta samAja atyanta upakRta hai| jIvanakA dhyeya hI cintana manana aura lekhana hai, aise AgamaniSTha manISIke abhinandanase Anandita huuN| abhinandana karate hue merI kAmanA hai ki zata zarad RtuoM kI surabhise surabhita hokara AgamakAryameM vyApta rheN| sAdagI evaM saccaritratAko sAkSAta mUrti * surendrakumAra jaina saurayA, bijanaura pUjya paNDitajI zramaNa dharmake mUrdhanya vidvAn tathA sAdagI, saccaritratA, saMyama tathA sahanazIlatAkI sAkSAt mUrti haiN| unakA jIvana "sAdA jIvana evaM ucca vicAra"kI uktiko caritArtha karanevAlA hai / jaina dharmakA koI bhI siddhAnta tathA koI bhI grantha aisA nahIM hai jisakA unhoMne adhyayana na kiyA ho / SaTkhaNDAgama jaise prAcIna jaina granthoMkA vAcana kara viSayako bhalI-bhA~ti samajhAnA ApakI vidvadavaryatAkA jvalanta pramANa hai / Aja jabaki vyakti dharmase vimukha tathA dhArmika siddhAntoMse anabhijJa hai| esemeM dhArmika vidvAnoMkI mahatI AvazyakatA hai / aise samayameM siddhAntAcAryajI samaya-samaya para hama jaise vyaktiyoMko sa mArga para agrasita karate rheN| isI AzAke sAtha maiM jainadharma ke suprasiddha vidvAn paMDitajIko zraddhAsumana arpita karatA huuN| sAdA jIvana ucca vicArake dhanI .zrI zaziprabhA jaina zazAGka, ArA AdaraNIya paNDitajI yathAnAma tathA gaNavAle vyaktitvase vibhUSita haiN| mujhe unake kaI bAra pravacana sunanekA saubhAgya milaa| vANIkI tejasvitAke dhAraka paNDitajImeM zrotAoMke antaHkaraNako sparza karanekI apUrva kSamatA hai| mA~ zrI pUjyA candAbAIjI sAdA jIvana uccavicArake dhanI zAstrIjIke guNoMkI prazaMsikA thIM / unake isa abhinandanake zubhAvasara para merI vinayAJjali arpita hai| mere pitRtulya gurujI .zrImatI munnI jaina, vArANasI mujhe yaha jAnakara bahata prasannatA ho rahI hai ki suprasiddha manISI paNDitajIkA abhinandana ho rahA hai| san 1974 meM jaba pahalI bAra banArasa AI tabase nirantara mujhe pUjya paNDitajI evaM pUjyanIyA ammAjIkA apAra sneha prApta rahA hai / lADanUM se punaH banArasa Aneke bAdase to A0 paNDitajIke pAsa hI merA AvAsa honese donoMkA barAbara sahayoga aura mArgadarzana milA / svAdhyAya parAyaNa snehazIlA ammAjIkI saralatA aura vAtsalyabhAvakI kRtajJatAke prati jo kucha bhI likhU kama hogA aura pUjya paNDitajIkI vidvattAkA varNana karanA sUryako dIpaka dikhAnA hai| mujhe paNDitajIne prAkRtAcArya kara leneko prerita hI nahIM kiyA apitu SaTkhaNDAgama aura kaSAyapAhaDa, prAkRta-prakAza Adi granthoMke pAThyakramameM nirdhArita aMzoMko mujhe par3hAyA bhii| yaha merA gaurava aura saubhAgya hai ki itane uccakoTike vidvAnase mujha jaisoMko par3hanekA suavasara aura sneha prApta huaa| merI hArdika bhAvanAyeM haiM ki pUjya paNDitajI pUrNa svastha rahakara dIrghAyuSya prApta kreN|
Page #48
--------------------------------------------------------------------------
________________ prathama khaNDa : 37 saralatA aura sahajatAke srotottara .zrI lakSmIcandra 'saroja', jAvarA siddhAntAcArya paNDita pravara phalacandra jI zAstrI, una variSTha aura viziSTa vidvAnoMmeMse haiM, jinake vyaktitva aura kRtitvase pratispardhA karanA asambhava nahIM to kAphI kaSTa sAdhya avazya hai| ve bundelakhaNDake eka aise kIrtimAna stambha hai, jisakI kIti-kathA uttara-dakSiNa pUraba-pazcimameM samAna rUpase mukharita huI hai| paNDitazrIkA jIvana atIva saMgharSa pradhAna rahA / unakA apanA bahumukhI vyaktitva hai / unhoMne apanI lauha lekhanIse jisa dhArmika sAhityakA sajana kiyA, vaha unake agAdha adhyayana aura amita parizramakA paricAyaka hai| yaha kahanA koI atizayokti alaMkAra nahIM hogA ki paNDitajI kI aneka kRtiyoMne anekAneka vidvAnoMko sahI arthoM meM vidvAn banAnemeM surucipUrNa sahayoga diyA hai / Apa uccakoTike bhASyakAra, grantha-patra sampAdaka, lekhaka-samAja-sevaka aura svatantratA saMgrAma senAnI rahe haiM / Apa vikhyAta vicAraka, kuzala pravaktA, pUrNa zikSaka haiN| sarala zabdoMmeM sulajhe vicAra rakhanA, kaThina viSayako sarala banAkara samajhAnA, vidvattAke sAtha cAturya jor3anA ApakA svabhAva hai| saralatA aura sahajatAke Apa eka hI srotottara hai / Apake adhyayana-anubhava-abhyAsakI jitanI bhI sarAhanA kI jAve, kama hai| bInAke ratna *zrI kundanalAla jaina, dillI AdaraNIya paMDita jI svatantra vicAroMke vyakti haiM aura bar3e hI svAbhimAnI hai / parAdhInatA athavA dUsaroMkA anAvazyaka dabAva unheM kabhI bhI svIkArya nahIM rahA / yahI kAraNa hai ki kisI bhI saMsthAmeM ve lagAtAra jamakara kaI varSoM taka nahIM Tika ske| paMDitajImeM rASTrIya bhAvanA kUTakUTa kara bharI huI hai| paMDitajIne vArANasImeM bar3I khyAti arjita kI / vizeSatayA san 1942 ke svAtantrya saMgrAmameM syAdvAda vidyAlayake chAtroMko paMDitajIkA bharapUra mArgadarzana prApta haA, yadyapi paMDitajI syA0 vi. se sambandhita nahIM the phira bhI aMgrejI naukarazAhIse pIr3ita chAtroMko paMDitajIse tana mana dhanakA pUrA sahayoga prApta hotA thaa| bhUmigata chAtroMkI surakSA tathA Arthika sahAyatA paMDita jI kiyA karate the| isa svAdhInatA Andolanake kendroMmeM syA0vi0, kAzI vidyApITha evaM hindU vizvavidyAlaya pramukha the| AdaraNIya paMDitajIke svAdhyAya aura adhyayana cintana evaM mananakA to kahanA hI kyA hai, Apa to agAdha pAMDityake dhanI evaM jJAnake sAgara haiM / yadyapi ve purAnI pIr3hIke vidvAn kahe jAte haiM para unake vicAroMmeM navInatA evaM pragatizIlatAkA adabhuta samanvaya hai| ve rUr3hivAditA aura dakiyAnUsIpanake prabala virodhI haiN| unheM hara tarkasaMgata bAta acchI lagatI hai| parAdhInatA unheM svIkArya nahIM ata: unhoMne apanA sArA jIvana svayaMbhojIke rUpameM hI bitAyA hai, seThoM yA dhanikoMkI cApalUsI yA khuzAmada unheM tanika bhI pasanda nahIM hai| AdaraNIya paMDitajI svastha aura prasanna rahate hue zatAyu hoM aura jainAgamakI sevA karate raheM isI hArdika zubha kAmanAke sAtha unheM apanI praNAmAJjali prastuta karate hue virAma letA huuN| jIveta zaradaH zatam /
Page #49
--------------------------------------------------------------------------
________________ 38 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana-grantha puNyapuruSa *paM0 vimalakumAra jaina sauMrayA, TIkamagar3ha ___ zraddheya pUjya paNDita phUlacandrajI siddhAntazAstrI jhA~ siddhAntake mahAmanA haiM vahA~ samAja aura saMskRtikI sevAmeM aise hI anupama haiM / jinavANIkI jo mahatI sevA karake yugoM-yugoM taka jana-janakA jo upakAra kiyA avazya aise puNya puruSake kRtitva evaM vyaktitvase hamArI samAja apane ApameM gauravAnvita hai| apane inhIM vizeSa guNoMke kAraNa pUjya zraddheya paNDita phalacandrajI guNa garimAke sAgara bana gye| aise mahAna vyaktitvake caraNoMmeM maiM zraddhApUrvaka praNAma karatA haA unake sukhI dIrgha yazasvI jIvanake prati jinendra prabhuse prArthanA karatA huuN| sAtizaya prajJAke dhanI .zrI rAjamala jaina, bhopAla siddhAntAcArya zraddheya paNDita phUlacandrajI zAstrI jo ki jaina jagatke mahAn siddhAntavettA, sAtizaya jinavANI mAtAke gaDhatama rahasyoMke marmajJa vidvAna evaM AtmasAdhakake viSayameM Aja kauna paricita nahIM hai| ve lagabhaga 60 varSase sarvajJa praNIta siddhAntoMkI sevAmeM niHsvArtha bhAvase kAryarata hai / ApakI lekhanIse likhe gaye karaNAnuyogake mala Agama-dhavalA jayadhavalA evaM mahAbaMdhAdi aneka-aneka uccakoTike granthoMke sampAdaka evaM anuvAdaka, aneka maulika kRtiyoMke lekhaka evaM nibandha lekhanake dvArA hama jaise ajJAniyoMkA jo upakAra kiyA hai, usake lie hama cira RNI rheNge| kucha varSose pU0 108 muni vidyAsAgarajIkI preraNAse karaNAnuyogake mUla Agama dhavaNAdi granthoMkA grISma kAlameM lagabhaga 1 // -2 mAha taka vAcanakA krama cala rahA hai| maiMne svayaM isa suavasara para sAgara evaM jabalapura jAkara kaI dinoM taka kAma kiyaa| paMDitajIkA jIvana lokeSaNA evaM vittaSaNAse pare hai| unhoMne Agama-adhyAtmameM varNita tathyoMko mAtra zabdoM yA dhAraNAmeM hI grahaNa nahIM kiyA hai, balki apane dainika jIvana meM bhI usako apanAyA hai| aise jaina samAjake sarvotkRSTa vidvAn paMDitajIke isa abhinandana samAroha para maiM apane zraddhA sumana unake caraNoMmeM samarpita karate hue unake dIghrajIvI honekI hRdayase bhAvanA karatA hai| Atmabalake dhanI *zrI kapUracanda bhAIjI, baMDA pichalI ardha zatAbdImeM 'pUjya varNIjI' dvArA nikhAre ratnoMkI mAlAmeM, 'pUjya paMDita pravara phUlacandrajI' siddhAntazAstrI atyanta camakate hue vidvatratna hai| unake dvArA aneka siddhAnta granthoMkI TIkA va anekAneka maulika lekhoM va granthoMmeM pUjya paMDita zrI ne aneka siddhAnta gutthiyoMko sahaja hI sulajhAyA hai| hara siddhAnta viSaya para unakA diyA gayA nirNayAtmaka uttara hara tattvajijJAsu ko svIkAra hotA hai| Aja bhI unakI kalama nirantara isa jIvana saMdhyAmeM, jaba bAhya svAsthya bhI sAtha nahIM detA, apane antarake bala para calatI rahatI hai; mumukSuoMkA mArga prazasta karatI rahatI hai| hama paMcaparameSThI bhagavantoMko smaraNa kara kAmanA karate haiM ki zatAyuke pUrti para usakI hama saba amRta jayantI mnaaeN|
Page #50
--------------------------------------------------------------------------
________________ prathama khaNDa : 39 vicakSaNa pratibhAvAn *sau0 poseriyA candrikA jaina, indaura zraddheya sarvamAnya paM0 dAdA phalacandrajI sAre bhAratake jaina samAja va anya samAjake jAne-mAne mUrdhanya vidvAn haiN| jo unake samparkameM AyA unakI vANI aura lekhanIse prabhAvita hI huaa| Apake yathArtha sUkSma gUr3ha tAttvika jJAnakI zreSThatA advitIya hai| Apa karaNAnuyogake to prakANDa vidvAn hai hoN| vaha itihAsakI avismaraNIya ghaTanA hai| bIsavIM sadImeM jaba AdhyAtmika eka mahApuruSa kAnajI svAmIkA AvirbhAva huaa| yaha svarNa yuga AyA thA ToDaramala banArasIdAsake bAda, purvAcAryoMkI tattvajJAna taraMgaNI uchalI aura phira sAre dezameM yahA~ taka videzameM bhI vaha amRtadhArA baha clii| to sAre dezameM khalabala macI saba daur3e-bhAge pazcimameM, are yaha bAta hamane sunI hI nahIM athavA inheM sunAI nahIM gaI, sunAI hI gaI nhiiN| kinhIM vidvAnoM taka carcAkA viSaya rahatI thI jaba samayasArakA sAra khulA to pAkhaMDoMke gar3ha Dhahane lage / muni tyAgI paMDitoMkI popa lIlA khulane lgii| kaI coMke, camake, garaje, para eka paM0 phUlacandra hI khare utare jo meruvat sthira rahe / aura Aja 50 varSoMke bAda bhI zuddhamati acala haiN| isakA sabala pramANa hai unakI eka khAniyA tattva carcA jisane pratyakSa dekhA hai athavA par3hA hai| jinhoMne 60 paMDitoMke sAtha tattva carcA kara saphala nirNayAtmaka samAdhAna kara cakita kiyA hai lagatA hai unake Upara vAgdevI jinavANI mAtAne varadahasta kiyA ho| jahA~ bar3e-bar3e nAmI garAmI diggaja vidvAn gaMgAmeM gaMgAdAsa aura jamanAmeM jamanAdAsa banate dekhe jAte haiM / vahA~ paM0 phUlacandrane kisI bhI bhaya, AzA, sneha, mAna maryAdAkA vicAra kiye binA hI apanA amUlya zraddhA mastaka nahIM jhukAyA / dhArmika jagatkI kaunasI samasyA na ho, jo dAdAko na chuI ho| dhavalAdi granthoM ke anuvAdake alAvA anekoM granthoMkI TIkAyeM, prastAvanAyeM, sampAdana, saMzodhana kArya kiyA hai / jahA~ pUrvAcAryoMkI paramparAmeM zuddhAmnAyake anukUla sau TaMca hai / . kAnajI svAmIko prabhAvita yugameM jo mUla siddhAntoMmeM UhApohake ghanaghora bAdaloMmeM matabheda ubharA to Apane jainatattvamImAMsA likhakara tattva jijJAtuoMpara bar3A upakAra kiyA hai / para jinake cakSuoMpara pakSa mohakA ainaka car3hA hai ve vastu sahI hote bhI sahI nahIM dekha pAte / yaha to unakI svayaMkI bhUla hai / dAdA jI aura nayI pIr3hIke tattva pracArake mAdhyamoMmeM bhale hI bhinnatA bhAsita ho, parantu maulika siddhAntoMkI svacchatA aura prakharatAmeM iMca mAtra bhI virodha nahIM hai| unake ceharemeM bholApana, vANImeM saralatA, jIvanameM sAdagI, tattva jJAnakI gambhIratAko lie sadA-sadA kAla mumukSuoMmeM gurupanekI garimAse pratiSThita rheNge| jo karmodaya janita Adhi, vyAdhi, upAdhimeM sadA dhairyavAna samatAzIla rahe / ve cirAyu hoN| saba bhagavAn vItarAgakI vANIko samajha kara hamArA cira ArAdhya jo alaukika mahAn durlabha nidhi samyagdarzana hai / usakA lAbha ho inheM / unake dvArA jo jina zAsanakI sevA huI hai / usakA samAja sadA RNI rhegaa| paMDitajIkA RNa halakA karanA hai to unake dvArA anuvAdita dhavagadi granthoMko svAdhyAya dvArA jana janakI viSaya vastu banAyA jAya /
Page #51
--------------------------------------------------------------------------
________________ 40 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana-grantha preraNAspada vyaktitva .zrI dInAnAtha tivArI, bInA siddhAntAcArya paMDita phUlacandrajI zAstrI abhinandana grantha yojanA, nissandeha, preraNAspada vikAsonmukha, mArga darzaka vyaktitvakA samucita sammAna hI nahIM, varan samAja, sAhitya, evaM adhyAtma ke mAdhyamase rASTra sevAkA vAstavika mUlyAMkana hai| dezabhakta paMDitajI .50 darabArIlAla jaina, lalitapura paM0 phUlacandrajI siddhAntazAstrI jaina samAjake hI nahIM apitu bhAratake mAnya vidvAnoMmeM apanA viziSTa sthAna rakhate haiN| san 1942 bhAratavarSake itihAsameM eka mIlake pattharakI bhAMti svatantratAkI yAtrAkA bodha karAtA hai| isa varSa julAImeM maiMne zrI syAdvAda mahAvidyAlaya, vArANasI adhyayana hetu praveza liyA thaa| abhI maiM vidyAlaya aura kAzIke vAtAvaraNase paricita bhI nahIM ho pAyA thA ki 9 agasta 42 ko "bhArata chor3o" Andolana Arambha ho gyaa| banArasameM 42 ke AndolanameM vidyArthI vargakA mahattvapUrNa yogadAna rahA hai| zikSA jagatameM bhI paMDitajIkI sevAyeM cirasmaraNIya hai / lalitapurameM zrI varNI jaina kAlejakI sthApanAmeM paMDitajIkA mahattvapUrNa yogadAna hai| pArzvanAtha jaina gurukula, khuraIke lie vipula dhanarAzi saMgraha karanemeM unheM bahuta yAda kiyA jAtA hai / ve kahate haiM 'deza aura samAjake hitake lie apane ko bar3e se bar3e khataremeM DAlanese mata cUko, tumheM saphalatA avazya prApta hogii|' pitatalya vyaktitva .zrI munnAlAla jaina, vArANasI majhe pUjya paMDitajIke ghara unake sahAyakake rUpameM kucha mahIne rahanekA saubhAgya milA hai| isa vRddhAvasthAmeM bhI maiMne dekhA ki unheM kArya karanekA yuvAoM jaisA utsAha hai| ve nirantara lekhana aura sampAdana kAryoM meM lage rahate haiN| aneka zodhakartA aura jijJAsu unake ghara nirantara Ate aura apanI zodha tathA avividha jaTilasamasyAoMkA sapramANa samAdhAna pAkara santuSTa ho cale jAte / maiMne bhI aneka dArzanika aura Agamika bAtoMkI jAnakArI lenekA lAbha utthaayaa| majhe unake sAtha sahAyakake rUpameM hI mahArASTra aura karnATaka prAntake aneka sthAnoMkI yAtrAkA saubhAgya milA / unakA jagaha-jagaha bhavya svAgata aura pravacana calatA thaa| ve mujha jaise chAtrakI bhI suvidhAoMkA pUrA dhyAna rkhte| maiMne anubhava kiyA ki unake samparkameM AnevAle sabhIke prati samAnarUpase pitAtulya sneha aura unnatikI cAha hai unameM merI zubhakAmanA hai ki ve zatAyu hoM aura sadA hama logoMkA mArgadarzana karate rheN| AdaraNIya gurujI *zrI bhaiyAlAla purohita, biinaa| jisa samaya paMDitajI zrI nAbhinandana digambara jaina vidyAlaya, bInAke pradhAnAdhyApakake padapara AsIna the usa samaya vidyArthIke rUpameM maiM vidyAdhyayana karatA thA / vAstavame yogya gurumeM jo guru svabhAva honA cAhiye vaha pUrNarUpeNa pAyA / mujhe hI kyA pUre ziSya samudAyakA unake prati bhaktikA anurAga bhUlatA na thA / una jaisI pATha zailI virale garumeM hI pAyI jAtI hai| unakI denase maiM kucha sampannatAkI ora Akara yogya samAjameM baiTha pAyA / merA jIvana unakI kRpAkA phala hai| abhinandanakI saphalatAkA AkAMkSI haiN|
Page #52
--------------------------------------------------------------------------
________________ merI DAyarIke pRSThoM meM siddhAntazAstrIjI * rAjavaidya paNDita bhaiyA zAstrI AyurvedAcArya, zivapurI pUrvakI bAta hai jaba maiM lagabhaga arddha zatAbdi adhyayana karatA thA taba paM0 phUlacandrajI siddhAntazAstrIkA nAma sunA karatA thA unake darzanoMkI utkaNThA manameM hotI thI / san 1948 meM ekabAra maiMne apanI sandeza DAyarI sarvaprathama pUjya varNIjIse sandeza likhAyA phira paM0 phUlacandrajIse pazcAt nyAyAcArya paM0 mahendra kumArajIse ina tInoM manISi guruoMke sandeza lekara ghara calA gayA, sandeza kyA the mere jIvanako naI dizA dene vAle the / siddhAntazAstrIjIne apanI kalamase merI DAyarI para likhA / prathama khaNDa : 41 "jIvanakI sAdhanA sevA, tyAga aura Atma zuddhi hai / jisane isa trayIko apanAyA usIkA jIvana saphala hai / ' 31 maiMne paNDitajIke jIvanase yahI sabaka sIkhA hai ki sevA aura tyAgavRttise Atmazuddhi hokara mAnavamAnava apane utkarSakI ora agresita ho antima maMjila para pahu~ca jAtA hai / aba yaha sevA cAhe to mAnavakI ho yA usake jIvana caryA se sambandhita kArya kalApoMko parimArjita kara Age utkarSakI ora le jAnevAlI ye sAmAjika dhArmika saiddhAntika aura Atmika bodhakA mahattva prAyaH sabhI jAnate haiM aura mAnate bhI haiM / pUjya paMDitajIne samAjake kSetrameM dharmake bIca aura Atmika vikAsake kSetrameM bahuta bar3I sevA kI hai / abhinandanake isa avasara para merI zubhakAmanAe~ haiM ki pUjya zAstrIjI niroga aura cirAyu hoM / samAja sevAmeM agraNI * zrI pUranacandra jaina, vArANasI siddhAnta ziromaNi pUjya paM0 phUlacandrajI siddhAntAcArya jaina samAjake jAne mAne vayovRddha vidvAn haiM / samAjotthAnakI sabhI pravRttiyoMmeM ve sadaiva Age rahe haiM tathA usake lie vividha kaSToMko uThAyA hai / kitanI hI sAmAjika tathA sAhityika saMsthAoMke janma meM paMDitajIkA hAtha hai / inameM zrI gaNeza varNI di0 jaina saMsthAna pratyakSa udAharaNa hai| jisake lie paNDitajIne apanA saba kucha lagA diyA tathA Aja bhI isake lie ve dinarAta cintita rahate haiM / vartamAnameM saMsthAnakA jo mUrtarUpa saMsthAna bhavana pustakAlaya, prakAzana tathA dhauvya phaMDa Adi hai vaha saba pUjya paNDitajIke saphala prayAsakA hI pratiphala hai / mujhe do-tIna bAra paMDitajIke sAtha sahAyakake rUpameM yAtrA karane kA bhI suavasara prApta huA hai usa samaya paNDitajIko samIpase dekhA hai / unakI AtmIyatA, sahajatA tathA vAtsalya bhAvako bhulA pAnA kaThina hai / hamArA saubhAgya hai ki aisI niHspRha vibhUti hamAre bIca maujUda hai / hama paNDitajIke dIrghAyu evaM arogyakI maMgala kAmanA karate haiM / unake caraNoMmeM vinamra zatazaH praNAma ! 6
Page #53
--------------------------------------------------------------------------
________________ "kiyA sunahare zabdoM meM paNDita rUpa caritArtha zrI kalyANakumAra 'zazi', rAmapura labdhisAra, sarvArthasiddhi, jayadhavalA jJAna grahIta, paMcAdhyAyI, jainatattvamImAMsA Adi punIta / mukharita hai pUrvAcAryoM kA, AdhyAtmika saMgIta, isase lAbhAnvita hoMge, zodhArthI gaNanAtIta / paMDita phUlacandra nidhi, saiddhAntika bhaNDAra, mumukSuoMko lakSya prApti ke khule mileMge dvAra // ina granthoMmeM kallolita hai, Atmika sindhu agAdha, zuddha jJAna paryAya vivarddhata, zAzvata avyAbAdha | sAhityika sAmAjika rUciyA~, jur3atI calI abAdha; vividha rUpameM saMga cala rahI, cirasthAyinI sAdha / zilAnyAsakI prathama IMTa hI nikalI pAnIdAra; ucca gaganacumbI zikharoM kI, yahI IMTa AdhAra // vizva zAnti rASTrIya bhAvanA, nirvivAda paramArtha, vismaya yukta viSamatAoM meM, sammukha rahA yathArtha / rahe mahatvakAMkSAoM meM, nirmohI niHsvArtha, kiyA sunahare zabdoMmeM, pANDitya rUpa caritArtha / zaMkA samAdhAnake yoddhA, ADambara meM udAsIna, tarkAzrita takarAra; jainAgama kI mInAra // karmaThatA kI sakriyatA meM, kahIM na raJca virAma, zramakI sAdhaka tatparatAoM meM gauNa rahA vizrAma / lar3A dAsatA ke virodha meM svatantratA saMgrAma, isa abhinandanIya jIvana ko zatzat bAra praNAma / syAdvAda ke anekAnta ke diye saTIka vicAra, kintu raJca bhI ahaGkAra ko kiyA nahIM svIkAra / /
Page #54
--------------------------------------------------------------------------
________________ zata zata abhinandana hai hAsyakavi hajArIlAla jaina 'kAkA' sakarAra deza, dharma ke liye samarpita jinakA tana mana dhana hai, zrImAn phUlacanda zAstrI kA zata-zata abhinandana hai| vaisAkha badI cautha samvata aTThAvana kI AI, zrIsiMghaI darayAvalAla ghara bajane lagI badhAI, grAma silAvana jilA lalitapurane aisI nidhi pAI, mAta jAnakIbAI inako godI le muskAI, sundara bAlaka lakhakara pramudita haA sabhIkA mana hai, paMDita phUlacandra zAstrI kA zata-zata abhinandana hai| honahAra viravAna cIka ne pattoM vAle hote, mahApuruSa bhI isI taraha kartavya parAyaNa hote, cAra mIla paidala cala par3hane grAma khajuriyA jAte, tana manase par3hanevAle hI Age nAma kamAte, phira pahu~ce indaura vahA~ bhI kiyA khUba adhyayana hai, paMDita phUlacandra zAstrI kA zata-zata abhinandana hai| pahale adhyApaka banakara zizuoM ko jJAna sikhAyA. bAda banArasa syAdvAda vidyAlayako apanAyA, dharmAdhyApaka banakara kI tana-mana se sevA bhArI. solApura meM dhavalA ke anuvAda kI kInI tyArI, dhavalA jayadhavalA kA milakara kInA sampAdana hai, paMDita phUlacandra zAstrI kA zata-zata abhinandana hai| bharA khuba bhaNDAra sarasvatI mA~kA kalama calAkara, jainatattvamImAMsA jaise tAttvika grantha banAkara, phira bhArata mA~ kI sevA ko senAnI bana Aye, tIna mAha taka jhA~sI kArAgaha meM divasa bitAye. bA~dha na pAyA inheM mohakA koI bhI bandhana haiM, paMDita phalacandra zAstrI kA zata-zata abhinandana hai|
Page #55
--------------------------------------------------------------------------
________________ 44 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana granthe isI taraha sAmAjika kAryoMmeM sahayoga diyA hai, varNI kAleja lalitapura ko candA khuba kiyA hai, gurukula aura tIrtha kSetroM ko kAphI dAna dilAyA, varNI granthamAlA sthApita karake samRddha banAyA, jaina jAti kI sevA meM bItA jinakA jIvana hai, paMDita phUlacandra zAstrI kA zata-zata abhinandana hai | jAneM kitanI upAdhiyoM se jur3A ApakA nAtA, pUrI pustaka bhara sakato yadi kholeM inakA khAtA, vIra prabhU se yahI vinaya hai inheM rahe sukha sAtA, juga juga jiye mArga darzana deM rakSA kareM vidhAtA, ye vANIke jAdUgara haiM 'kAkA' inheM namana hai, zrImAn phUlacandra zAstrI kA zata-zata abhinandana haiM / hoM zatAyu kATeM bhava baMdhana vaidya kapUracaMdra vidyArthI, damoha jo sevA ke lie samarpita, jinakA tana mana sadA rahA hai / jinavANI zruta ke praNayana hita saMgharSo kA kleza sahA hai // 1 // jainatattvamImAMsA. kahatI, vidvattA kI gahana kahAnI / mahAbaMdha .ke. saMpAdana meM, atizayatAkI bharI nizAnI // 3 // jinane, SaTkhaMDAgama durlabha saMpAdana kara sulabha banAyA / TIkA dhavalA jayadhavalA kI, karake jana jana ko samajhAyA // 2 // zIla svabhAva mauna sevA vrata, jinavANI kA pAThana ciMtana / hara kSaNa jinakA dhyeya rahA hai, anveSaNa zodhana thuti baMdhana // 4 // aise jina siddhAnta ziromaNi, phUlacaMdra jI kA abhinandana / karate madhu muda maya bhAvoM se, ho zatAyu kATeM bhava baMdhana / / 5 / /
Page #56
--------------------------------------------------------------------------
________________ khaNDa 2 jIvana paricaya * bheMTavArtA * rekhAcitra
Page #57
--------------------------------------------------------------------------
________________
Page #58
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvana-paricaya mere pitAjI mere zvasura pUjya paM0 phUlacandrajI siddhAntazAstrI mujhe apanI beTI ke liye ve pitA tulya to haiM hI, mujhe unheM pitAjI kahanemeM hI Ananda AtA hai; unheM dAdAke nAma se sambodhita karate haiM / unakA janma vaizAkha vadI 4 ko zrImatI nIrajA jaina, M. Se., rur3akI samAna mAnate haiM / ataH mere kintu gharake anya sabhI sadasya san 1901 vi0 saM0 1958 huA thA / unake karmazIla 84 varSoMke liye yadi eka-eka pRSTha bhI diyA jAye to bhI kama hai / pitAjIkA janma bundelakhaMDake eka gA~va silAvanameM huA thA jo ki lalitapurase 16 mIla dUra hai / yaha gA~va lalitapurako maharaunI, mar3AvarA aura TIkamagar3hase jor3anevAlI sar3aka para basA huA hai / unake pitA siMghaI darayAvalAlajI, prasiddha barayA vaMzake vaMzaja the aura mAtAkA nAma jAnakI bAI thaa| inakI sabase bar3I eka bahana prANobAI thIM, phira do bar3e bhAI aura unase choTe eka bhAI hue| choTe bhAIkA nAma zrI bhaiyAlAla hai / tIna cAra varSakI avasthAmeM hI pitAjIkI A~kheM phUla gaI thIM / koI DAkTarI ilAja to usa samaya upalabdha nahIM thA, ataH A~khoMmeM rohe par3a gaye haiM, aisA samajha kara A~khoM meM namaka ghisA gayA jisase rohe gala jAyeM aura A~khoM para paTTI bA~dha dI gayI / phalasvarUpa pUrI A~khoMmeM sapheda jAlA chA gayA / A~khoMkI jyoti bahuta kamajora ho gaI tathA chaH inca para rakhI huI vastu hI dikhAI de pAtI thI / aisI vikaTa paristhitimeM gA~va kI hI eka gujara strI gIjarana bAIne tIna sAla taka pitAjIkI bharapUra sevA kii| usakA nityakA kArya thA ki hAthIkA nakha, sapheda rattI va lAla candana ghisakara eka vizeSa aMjana taiyAra karanA tathA A~khoMmeM lagAnA / isa sevAkA hI pariNAma nikalA ki A~khoMkI jyoti punaH lauTa AI aura Aja 84 varSa hat avasthA meM bhI pitAjI apanA par3hane-likhanekA kArya ( 6-7 pRSTha pratidina likhanA ) svayaM kara lete haiM / pitAjIke dAdA mala rUpase pAsake hI eka gA~va khajuriyA ke rahanevAle the / vahA~ para unake dvArA nirmita pakkA makAna bhI thA / vahA~ para kabhI ratha calA thA, jisameM unake mAtA-pitA indra-indrANI bane the / khajuriyA meM barayA vaMzakI vedI abhI bhI maujUda hai / pitA sAhUkArI karate the aura vyavasAya phailane para silAvanameM Akara basa gaye the / mAtA-pitA donoM hI atyanta sIdhe svabhAva ke the / ataH sAhUkArI dhIre-dhIre ghaTatI calI gaI / silAvanameM hI basane para gharameM eka caityAlaya sthApita kiyA jo ki abhI bhI vidyamAna hai / gharameM caityAlaya tathA sar3akakA gA~va honese vyApArI bailagAr3iyoM para mAla lAdakara rAtako mar3AvarA, maharaunI Adise lalitapurako jAte hue yA vApasImeM subaha silAvanameM par3Ava karate the / usa samaya binA darzana kiye bhojanakA prazna hI nahIM uThatA thA aura rAste meM silAvana hI ekamAtra gA~va thA, jahA~ darzana milate the / isaliye ghara para darzana karane vAloMkI bhIr3a lagI rahatI thI / roja cAra, chaH, dasa vyakti bAhara se Ate the ghara para hI nivRtta hokara pUjana ityAdi karate the / ghara ke sabhI bAlaka ina logoMkI sevAmeM juTe rahate the / pitAjI anya bhAiyoM sahita logoM ko pAnI pilAnA, nahA-dhokara pUjanake liye ku~ese jala bhara lAnA Adi kArya pratidina karate the / sevA parAyaNatAke saMskAra bAbAjIke kAraNa pitAjImeM bacapana se hI baiTha gaye the /
Page #59
--------------------------------------------------------------------------
________________ 46 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana grantha pitAjIkI skUlI zikSA bahuta hI thor3I huI hai / silAvanameM to skUla thA hI nahIM, ataH par3hane ke liye khajuriyAkI prAimarI pAThazAlA meM paidala jAnA par3atA thA, jo ki silAvanase DhAI mIla dUra hai / rAstemeM do nadiyA~ par3atI thIM, jo barasAta meM bhara jAtI thIM / ataH unheM ghera kara sar3akase hokara skUla jAnA par3atA thA / pitAjIkI skUlameM kakSA 1 taka kI zikSA huI hai / phira, bhAiyoM tathA gA~vake lar3akoM ne skUla jAnA banda chUTa gayA / par3hane meM ve bacapana se hI hoziyAra the aura kakSA meM prathama kitAba bhI milI thI / pitAjIko itanA yAda hai ki san 1911 meM skUloMmeM tamage bA~Te gaye the / usa samaya pitAjIkI avasthA 10 varSa kara diyA to inakA bhI skUla jAnA Ane para unheM puraskAra svarUpa eka jArja paMcamake gaddI para baiThanekI khuzImeM kI rahI hogI / bar3e bhAI apane mAmA ke yahA~se 'tattvArtha sUtra par3hanA sIkha Aye the / ataH pitAjI kI ruci huI ki ve bhI tattvArthasUtra sIkheM / apane mausIke lar3ake zrI rajjUlAla barayAke pAsa unhoMne tattvArthasUtra par3hanA sIkhA / tatpazcAt mabaI meM apanI bahana ke yahA~ 'bhaktAmara' par3hanA sIkhA / usa samayakI eka ghaTanA bar3I rocaka hai-- pitAjI ghor3e para savAra hokara apanI bahanake yahA~ jA rahe the / rAstemeM TIkamagar3hake parisara meM eka AdamI sar3akase kucha dUra haTakara karAhate dikhAI par3A / pitAjI apane ghor3ese utare va usake pAsa gaye / vaha bukhArase behAla thA / ataH pitAjIne use ghor3e para biThAyA aura svayaM lagAma pakar3a kara paidala calane lage mArga meM hI rAta ho gayI / thor3A Age calane para bA~yIM ora se eka sarpa AyA aura pairoMmeM lipaTatA huA binA kATe calA gyaa| dhIre-dhIre usa AdamIko lekara bahanake gA~va pahu~ce aura use vahA~ sulA diyA / bukhAra utarane para vaha prAtaHkAla calA gayA / / inhIM sabameM pandraha-solaha varSakI Ayu ho gaI / usa samaya sAdUmala, sauMraI, jijiyAvana Adi gA~va ke lar3ake indaura sara0 seTha sA0 ke vidyAlaya meM par3hane gaye the / khajuriyA gA~vake gar3arayA mAmAne jaba batAyA to pitAjI apane kAkAke pIche laga gaye ki ve bhI par3hane indaura jAyeMge / chuTTiyoMmeM jaba lar3ake gA~va lauTe to vApasI meM una logoMke sAtha unheM indaura bhejA gayA / lagabhaga eka-savA varSa vahA~ para saMskRta, chahaDhAlA, Adi kA adhyayana kiyA / usa samaya vidyAlaya meM pradhAnAdhyApaka sva0 zrI paM0 manoharalAlajI the va sva0 zrI paM0 amolakacandajI dharmAdhyApaka the / bAbU sUrajamalajI supariTeNDeNTa the aura lAlA hajArIlAlajI mantrI the / vahA~se garmI kI chuTTiyoM meM ghara lauTate samaya unake pAsa gharase kAphI paise A gaye the / zaukameM Akara unhoMne koTa, paiNTa, kamIja banavAyA, eka belTa va mUTha lagI char3I khriidii| jisa dina indaura se calanA zrA, darjIne usa dina kapar3e nahIM diye / unhoMne apane sAthiyoM se jaba kahA ki agale dina caleMge, taba ve saba bar3e nArAja hue / unheM chor3akara ve sabhI gAr3I pakar3ane sTezana cale gaye para samayase nahIM pahu~cane ke kAraNa gAr3I chUTa : gayI aura saba sAthiyoMko ulTe pA~va vApasa AnA par3A / sabako lauTate hue dekha pitAjIne khUba tAliyA~ bajAIM va majAka ur3AyA / isa para ve saba aura kur3ha gaye aura sabane taya kiyA ki phUlacandrako sAtha lekara nahIM caleMge, isalie ve khaMDavA hokara cala diye / daivayoga se bhopAla meM pitAjI kI unase punaH bheMTa ho gaI / lalitapura pahu~cane para una sabane eka alaga bailagAr3I ko va pitAjIko usameM zAmila nahIM kiyA / usI bailagAr3I meM tIna luTeroMne bhI sAMjhA kiyaa| rAta ho jAne para ve luTere niyata sthAna para utare / gAr3IvAnane jaba paise mA~ge to unhoMne lar3akoM va gAr3IvAnako pITA tathA sAmAna chIna liyaa| udharase nikalane vAlI sabhI gAr3iyoMko ve lUTate rahe / pitAjIkI gAr3I jaba pIchese AI to use bhI luTeroMne rokA / pitAjI apanI nayI aMgrejI pozAka meM, hAthameM camakIlI mUTha vAlI char3I lie gAr3I meM so rahe the / gAr3IvAnane bhayabhIta hokara
Page #60
--------------------------------------------------------------------------
________________ dvitIya khaNDa : 47 pitAjIse kahA, 'bAbUjI! bAbUjI! dekhiye ye kyA kahate haiN|' luTeroMne bhI jhA~kakara char3I Adi dekhI to samajhA ki koI aMgreja aphasara hai, aura gAr3I chor3akara bhAga liye / unake sabhI sAthI to lalitapurake aspatAlameM bhartI kiye gaye, kintu pitAjI ghara pahu~ca gye| garmIkI chuTTiyAM khatma honepara ve par3haneke lie phira indaurako cale para rAstemeM mana ucATa ho gayA aura bhopAlase hI lauTa aaye| phira kAphI dina taka ghara para hI rhe| kucha dinoM bAda pitAjI, apane pitAjIke sAtha, bhailonI eka vivAhameM sammilita hae / cU~ki pitAjI indaurase par3hakara ghara Aye the isalie pitAjIko dekhaneko sabako utsukatA hone para, unheM bulAyA gyaa| eka bujurgane pitAjIse pUchA "beTA, kaba Aye hau|" pitAjIke yaha uttara dene para ki "abhI to AyA hU~", va bujurga sirase pITha taka hAtha pherate hue bole "o, beTA to turkI sIkha Aau / " yaha vyaMga sunakara pitAjIkI A~khoMmeM A~sU bhara Aye aura tabhI unhoMne nizcaya kiyA ki apanI bhASA aura apane pahanAveko kabhI nahIM bhUge / pitAjIke isa nizcayakI jhalaka Aja bhI unake jIvanameM dekhI jAtI hai| usI samaya sAr3hamalameM sva0 seTha lakhamIcandrajIne chAtrAvAsa sahita eka pAThazAlA kholii| eka bAra lalitapura jAte samaya seThajI silAvanameM ghara para ruke taba unhoMne pitAjIko naye phaizanake kapar3e pahane ghUmate dekhaa| unhoMne pUchA ki ye kauna haiM va jJAta hone para, pitAjIko sAr3ha mala pAThazAlAmeM par3haneke lie bulA liyaa| pitAjIne vahA~ para madhyamA taka adhyayana kiyaa| sva. pU0 paM0 ghanazyAmadAsajI pradhAnAdhyApaka the / ve vyutpanna vidvAna the| vartamAnameM jo kucha pitAjI haiM vaha saba unake parizramakA phala hai| sADhUmalameM jaba gAMdhIjIkA 1920 meM Andolana calA to pitAjI usameM bhAga lene lage aura gA~vake logoMko ekatrita karake vyAkhyAna Adi dene lge| isase ghabar3Akara kalakTarakI orase saMdeza AyA ki yaha AMdolana banda ho, anyathA pAThazAlA banda kara dI jaayegii| seThajI rASTrIya vicAradhArAke vyakti the| bundelakhaNDameM unhIMke satprayatnoMse begAra prathA banda huI thii| ataH unhoMne pitAjI Adiko bulAkara kahA ki 'tuma loga sevAkA koI dUsarA rAstA cuna lo| ye tumhAre par3haneke dina hai, isalie isa Andolana meM par3anese koI lAbha nahIM hai|" antameM pitAjIne apane sahayogiyoMse vicAra-vimarza karake 'muTThI phaNDa' kI sthApanA kI aura anAja ikaTThA karake use garIboMmeM vitarita karate rahanekA kArya cAlU kiyA / vahA~se phira ve murainA vidyAlayameM par3hane cale gye| vahA~ zrI paNDita jaganmohanalAlajI zAstrI va zrI paM. kailAzacandrajI zAstrI unake sahAdhyAyI the| sva. zrI paNDita vaMzIdhara jI nyAyAlaMkAra vahA~ para karmakANDa par3hAte the / ve pitAjIkI kuzAgra buddhise bahuta prabhAvita hue| dharmazAstrameM pitAjIkI vizeSa ruci thI, isIlie unakI prasiddhi bhI ho gaI thii| sva0 zrI paM0 baMzIdharajIko santoSa ho calA thA ki unheM aisA chAtra mila gayA hai jo unake bAda bhI unakI vidyAko jIvita rkhegaa| murainA vidyAlayameM hI pU0 paM0 devakInandanajI siddhAntazAstrIse pitAjIkA paricaya huaa| paM0 jI svabhAvase hI udAramanA vyakti the| murainAmeM hI aisA prasaMga AyA ki bundelakhaNDake sabhI chAtroM va adhyApakoMne murainA vidyAlaya chor3a diyaa| murainAmeM apanI zikSA pUrI karake pitAjI ghara lauTa Aye / usI samaya bundelakhaNDameM hI eka zikSA saMsthA kholI jAye isa vicArase upayukta sthAnakI khoja hone lagI / isake lie jabalapura ucita dikhAI pdd'aa| jabalapurakI samAjake pAsa upayukta bhavana honese isake lie vaha taiyAra bhI ho gii| pU0 bar3e varNojIke vahA~ pahu~cane para eka lAkha rupaye kA candA bhI ho gyaa| usa samaya zraddheya paM0 baMzIdharajI nyAyAlaMkAra va zraddheya paM0 devakInandanajI bhI upasthita the| zruta paMcamI kA dina (saMvat
Page #61
--------------------------------------------------------------------------
________________ 48 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana-grantha 1922-23) udghATanake lie nizcita kiyA gyaa| bAdameM sva. paM0 devakInandanajI sA0 to kAraMjA cale gaye tathA pU0 varNojI, sva0 zrI baMzIdharajI aura pitAjI apane-apane sthAnoMko lauTate samaya rAste meM kaTanI ruke| vahA~ jina mandirameM jAkara sabane darzana pUjana kiyaa| bAdameM donoM vidvAn to sAmAyika karane lage aura pitAjI karmakANDa kA svAdhyAya karane lge| - isake bAda pU0 varNIjIke sAmAyikase nivRtta hokara vahA~ Ane para pitAjIne unake sAmane caukI va karmakANDa grantha rakha diyA / para apane svabhAvake anusAra unhoMne pitAjIko hI pravacana karaneke lie prerita kiyaa| pitAjIke bahata manA karane para bhI ve nahIM mAne / antameM pitAjIko hI pravacana karaneke lie bAdhya gAmmaTasAra (karmakANDa) pitAjIkA paThita viSaya to thA hI isalie unheM usakA pravacana karane meM koI kaThinAI nahIM haI / isI samaya sva0 zrI baMzIdharajI bhI sAmAyika parI karake vahA~ A gye| pU0 varNIjI unase bole, 'bhaiyA yaha lar3akA to bahata hoziyAra dikhatA hai|' paMNDitajIke samarthana karane para varNIjI bole, 'bhaiyA ! zruta paMcamIke dina tuma jabalapura avazya A jaanaa| tumhArI adhyApaka pada para hamane niyukti kara lI hai / apane gurujIke pAsa par3hanA bhI va par3hAnA bhii|' unakI AjJAnusAra pitAjI zrutapaMcamIko jabalapura pahu~ca gaye aura zikSA mandirakA udghATana hone para ve apane niyata kArya meM laga gaye / para vahA~ko vyavasthAkI samyaka dekha-rekha na honese pitAjI 7-8 mahIneke bhItara hI zikSA mandira chor3akara banArasa cale gye| jabalapura meM hI rahate hae pitAjIkA bAbU phUlacandra jI, (jo bAdameM jaja hue) se acchA sneha ho gayA thA / bAbU phUlacandra jI usa samaya zikSA mandirameM hI rahate the va kaoNleja par3hane jAte the| unake sAtha eka bar3I AkarSaka ghaTanA ghttii| ve nala para snAna karane gaye the| snAnake pahale unhoMne galese sonekI cena nikAlakara eka tarapha rakha dI jisase usapara kisIkI najara na pdd'e| phira unake dhyAnase yaha bAta utara gayI va cena vahIM chor3akara ve cale Aye aura kaoNleja cale gye| kucha samaya bAda pitAjI nivRtta hone vahA~ gaye aura hAtha dhoneke lie miTTI khojate samaya usa cena para unakI najara par3a gaI / lagabhaga 10 tolekI usa cenako pitAjIne galemeM pahana liyA va kurteke baTana banda kara lie jisase kisIko dikhAI na de / zikSA mandirameM lauTane para bAbU phulacandra jI bar3e hatAzase dikhAI diye aura unhoMne apanI cena bhUla jAnekI bAta btaaii| ve apanI mA~ kI DA~Tase bahuta Dara rahe the / pitAjIne unase kahA ki calo khojate haiM aura vahA~ jAkara donoM hU~Dhane lge| kAphI dera ho jAne para jaba pitAjIne dekhA ki bAbU phUlacandra jI bahuta hatAza ho cuke haiM aura A~khoMmeM A~sU bhara Aye haiM to pitAjIne apane karteke baTana khola lie jisase ki cena bAhara nikala aayii| kucha dera meM ba najara pitAjI para par3I to cena dikhAI de gaI aura ve bole ki tumane pahale kyoM nahIM btaayaa| isa para pitAjIne kahA ki tumheM phira parezAna kaise karate / banArasameM pU0 bar3e varNIjIse pitAjIko punaH bheMTa ho gii| unhoMne pitAjIko vizeSa buddhimAna samajhakara unakI vizeSa vRtti 25) ru0 mahonA nizcita kara do| 2-3 mahIne taka ve vahA~ para rahe / garmIkI chaTriyoMmeM ghara lauTa aaye| kintu usI samaya pitAjIkA vivAha ho gyaa| unakI dharmapatnIne jIvana bhara unakI bahuta sevAkara apane saubhAgya, zolakA acchA paricaya diyaa| gharakI sthitiko samajhakara sva0 pUjya paM0 devakInandanajIke anurodhapara unhoMne sAr3hamala vidyAlayakA pradhAnAdhyApakakA pada svIkAra kara liyaa| kintu 7-8 mahIne bAda banArasa vidyAlayake vizeSa AmaMtraNapara ve sADhamalakA pada chor3akara san 1924 meM dharmAdhyApaka hokara banArasa cale gye| ve banArasa hina vizvavidyAlayameM bhA prati zanivArako dharmako zikSA deneke
Page #62
--------------------------------------------------------------------------
________________ dvitIya khaNDa : 49 liye jAte the| phalasvarUpa vahA~se 25) ru0 tathA vidyAlayase 50) ru0 vetana milatA thaa| isase ve apanA aura apane bhAiyoM sahita parivArake nirvAhameM sahayoga karate rhe| isa prakAra banArasameM lagabhaga cAra varSa nikala gaye / kAraNa vizeSa honepara san 1928 meM ve tyAgapatra dekara silAvana lauTa aaye| kisI kAryavaza pitAjIko bInA jAnekA avasara mila gyaa| usa daurAna vahA~kI samAjane pitAjIko zAstrasabhAke liye AmaMtrita kiyaa| unhoMne sabhAmeM pravacana kiyaa| use sunakara sva0 zrImAn siMghaI paramAnandajIne apanI godImeM biThA liyA aura bole, 'pAThazAlAke liye aisA hI vidvAn cAhiye / ' antameM pradhAnAdhyApaka padapara pitAjIkI niyukti ho gayI / vahA~para 60) ru0 mahInA vetana nizcita huaa| pAThazAlA khulanepara pitAjIne vahA~kA kAma sambhAla liyaa| kucha samaya to kArya karate hI nikala gyaa| bAdameM unake vicArameM AyA ki apane bhAiyoM sahita pUre kuTumbako bulAkara unake liye dukAna kyoM na khulavA dI jaaye| usa samaya eka dukAna bhI khAlI ho rahI thii| isaliye unhoMne sabako bInA bulA liyA aura unheM dukAna karavAkara saba sAthameM rahane lge| isa kAlameM sva0 zrI siMghaIjIse sneha sthApita ho gayA aura unake jIvana paryanta banA rahA / siMghaIjIko koI santAna nahIM thii| ataH svargavAsa honeke pUrva pitAjI kI salAhase unhoMne apane kuTumbake eka lar3akeko bulAkara usako goda le liyaa| pitAjIkI rAjanItika gatividhiyoMkA jikra hama pahale bhI kara cuke haiN| bInAmeM rahate hue unakI yaha gatividhiyA~ barAbara jArI rahIM aura ve kAMgresake AMdolanoMmeM bhI zarIka hone lge| ve chAtroM aura janatAko lekara julUsa nikAlate rahe tathA videzI vastroMke bahiSkArameM sakriya sahayoga dete rhe| isake liye unhoMne eka yukti yaha nikAlI thI ki maMdirameM dezI vastra rakhavA dete the| jo bhI mahilA videzI sAr3I pahanakara Aye vaha utArakara dezI sAr3I pahana jaaye| bInAmeM pitAjI cAra varSoM taka rahe aura rAjanItika Andolanake alAvA ve kaI sAmAjika Andolana calAte rahe / inameM samaiyAoMko milAnA mukhya hai / himmata, jUjhanekI pravRtti va nispRhatA pitAjImeM kUTa-kUTakara bharI hai isakA pramANasvarUpa ye kucha cunI huI ghaTanAe~ dI jAtI hai| zrA pa0 kamalakumArajI vyAkaraNatIrtha banArasameM par3hate the| ve aMtima varSakI parIkSAmeM phela ho gaye the| unhoMne bInAmeM pitAjIko likhA / pitAjIne unako bInA balA liyA aura samAjase chAtravatti nizciA dii| kucha dina ve bInAmeM par3hAte rahe aura phira unheM parIkSA Adi deneke liye chuTTI dekara banArasa bheja diyA / parIkSA dekara ve punaH bInA A gye| usI samaya vidyArthI choTelAla pitAjIke pAsa AyA aura kamalakumArajIke sAtha apanI bahanakI zAdI karAneko kahane lgaa| paM0 kamalakumArajIse pUchanepara unhoMne Arthika sthitikI kaThinAI batalAI, kintu samajhAnepara ve vivAhake liye taiyAra ho gye| Arthika sthitimeM jo kaThinAI thI usakA hala nikAlakara yaha vivAha sampanna karA diyaa| samaiyA samAja, paravAra samAjakA eka aMga hai, yaha samajhakara pitAjIkI hamezA yaha icchA rahI hai ki ina donoM samAjoMko eka ho jAnA cAhiye / AgAsauda vAle seTha mannUlAlajIse pitAjIkA acchA samparka thaa| isaliye unake Agrahapara pitAjI malhAragar3ha nisaIjIke vArSikotsavameM sammilita he| vahA~ pahu~canepara jJAta huA ki malhAragar3hakI jaina samAjake bhAI AmaMtraNa denepara bhI samaiyA samAjake prItibhojameM sammilita nahIM hote hai| isa kAraNa vahA~kI jaina samAjane pitAjIko bhI alagase bhojanake liye AmaMtrita kiyA jisase ve bhI prItibhojameM sammilita na ho ske| parantu pitAjIne unakI bAta anasunI kara dI evaM samAjake logoMko hI prItibhojameM zAmila honeke liye rAjI kara liyaa| isame donoM samAjoMmeM melakA vAtAvaraNa bananekI anukUla sthiti dikhAI dene lgii|
Page #63
--------------------------------------------------------------------------
________________ 50 siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana grantha / sumaiyA samAjase hI sambandha rakhane vAlI eka aura paTanA hai| vidyArthI choTelAlakI bahana kA paM0 kamalakumArajI ke sAtha vivAha karA hI diyA thA, usase prabhAvita hokara choTelAlajIkI mA~ apanI dUsarI lar3akIko lekara pitAjIke ghara A gaI aura batAyA ki samaiyA samAjakA eka lar3akA unhoMne apanI lar3akI ke sAtha vivAha ke liye nizcita kara liyA hai, lar3akA bhI sahamata hai parantu bInAkI pUrI samAjakI isapara gaharI pratikriyA huI aura jisa dina sagAIkA dastUra nizcita huA usI dina sva0 zrIsiMghaIjI zrInandalAlajI kI baiThakameM jaina samAja ekatrita huii| usameM pitAjIko bulAyA gayA aura unase kahA gayA ki, 'isa vivAhako karAne meM ApakI sAjiza hai aisA mAlUma huA hai| ataH Apa isa sambandhako roka deN|' pitAjI ke yaha kahane para ki, 'merA isameM koI hAtha nahIM hai, alabattA isake ki lar3akI kI mA~ mere yahA~ ThaharI huI haiM, ' 'samAjane unase AgrahapUrvaka kahA ki, 'yadi aisI bAta hai to Apako isa sagAIke dastUra meM sammilita nahIM honA cAhiye / phira bhI Apa nahIM mAneMge to Apa vicAra kara leM ki isakA natIjA kyA hogaa|' isapara pitAjIne uttara diyA, 'kyA hogA, cUhekI daura maMgare taka' aura kyA hogaa| isake bAda baiThaka samApta ho gaI aura pitAjI uThakara cale Aye / phira bhI bInAkI samAjane mere prati koI pratikUla pratikriyA vyakta nahIM kI / 7 meM rahate hue eka dUsarI ghaTanA ghaTita ho gaI / pitAjI bInAmeM haiM yaha jAnakara bra0 zItalaprasAda jI bInA aaye| unake prati samAjameM kucha kAraNoMse roSa honese, unakA virodha hone lgaa| isaliye pitAjI ke sAmane kaThina samasyA upasthita ho gyii| kisI taraha pitAjIne unakA nirvAha kiyA va rAtameM unake vyAkhyAna ke liye sArvajanika sabhA bulaayii| sabhA ke daurAna sabhAke maMtrIkA patra milA ki Apa isa sabhAko banda karAyeM anyathA samAjako isapara vicAra karanA pdd'egaa| kintu pitAjIko mAlUma thA ki bInA samAjane brahmacArIjIkA bahiSkAra nahIM kiyA hai, isaliye pitAjIne AjIvikAkI na cintA karate hue bhI sArvajanika rUpase yaha ghoSaNA kara dI ki sabhAke maMtrIkA vaha patra vyaktigata hI samajhA jAye tathA sabhAko barAbara cAlU rakhA / bInAmeM jisa makAna meM mAsTara kanachedIlAlajI rahate the usImeM pitAjI bhI rahate the / isaliye pitAjI kA mAsTara sA0 se acchA sambandha honeke kAraNa unakI patnIkA dehAvasAna honepara aMtima saMskArakI pUrI vyavasthA pitAjIko hI karanI pdd'ii| mA0 sAhabakI patnIke pAsa sonekA kAphI jevara thaa| dAha saMskArake samaya unake zarIrase aura jevara to utAra liyA gayA, parantu bAhoMpara sonekI bakhuriyoMpara kisIkA dhyAna nahIM gayA kyoMki ve blAujake andara thIM / tIsare dina zrI paM0 jaganmohanalAlajI zAstrI bhI A gaye the, kyoMki unakA mAsTara sA0 se sneha sambandha thA / ataH pitAjI va paMDitajI donoM hI rAkha sameTaneke liye zmazAna bhUmi gye| rAkha sameTate hue bariyA~ hAthameM A gii| unheM dekhakara paMDitajIne pitAjIko yaha salAha dI ki ve apane pAsa hI unako rakha leM aura jaba mAsTara sA0 ko yAda Aye taba unheM sauMpa deN| kintu pitAjIne kahA, 'hama sAdhAraNa paristhiti ke AdamI haiN| loga samajheMge ki pAnI nahIM, isaliye batA rahe haiN| ataH abhI calakara unheM sauMpa denA cAhiye, snAna bAdameM kareMge / ' bInA pAThazAlAkI Arthika sthiti kamajora ho jAneke kAraNa pitAjIko bInAse nAtepute (solApura) jAnA pdd'aa| vahA~ pitAjI lagabhaga chaH varSa rahe / vahA~para bhI unakI rAjanItika va sAmAjika gatividhiyA~ barAbara cAlU rahIM / rAjanItika dRSTise ve kaoNMgresa kameTIke sadasya hone ke nAte nAtepute (solApura) meM hue jilA kAMgresa aghivezana meM tathA zrI narImainakI adhyakSatAyeM hue pUnAke tathA lohapuruSa ballabhabhAI paTelakI adhyakSatA meM hue yavatamAlake prAMtIya kAMgresa adhivezanoMmeM sammilita hue /
Page #64
--------------------------------------------------------------------------
________________ dvitIya khaNDa 51 vahA~ rahate hue pitAjIne AcArya zAntisAgara sarasvatI bhavanakI orase eka presakI sthApanA kara usakA saMcAlana kiyA aura usakI ora se " zAnti sindhu' nAmaka mAsika patrakA sampAdana bhI kiyA / patra lagabhaga do varSa calA / isI bIca eka kSullaka zrI vimalasAgarajIko pitAjI par3hAte rhe| ve belagA~va ke rahane vAle the jahA~ unhoMne gAMvake bAhara jaMgalameM eka kuTiyA banA rakhI thii| garmImeM ve vahA~ cale gaye aura vahA~ke bhAiyoM dvArA pitAjIko Amantrita kara liyaa| vahA~ para pitAjI eka mahInA rhe| vahA~ rahate hue ve rAtrimeM kSullakajI ke pAsa cale jAte the / seTha kallappA annA leMgar3ekA eka nokara lAlaTena lekara pitAjIko vahA~ pahu~cA AtA thA, aura subaha 10 baje ve seThajIke ghara A jAte the aura dinameM vahIM rahate the| rAtako punaH kuTiyA para cale jAte the| eka dina patA lagA ki seThajIko patnI pitAjIko jhUThI thAlI nahIM chUtI hai| yaha jJAta honepara pitAjIne seThajI se kahA ki ve unake yahAM bhojana nahIM kreNge| kAraNa pUchanepara pitAjIne batAyA ki Apake gharapara Apasa meM bhI chuA-chUta kA pAlana hotA hai / yaha sunakara seThajI bole ki use ( patnIko ) to ve samajhA nahIM sakate, para jaba ve nAtepute AyeMge to pitAjIke ghara avazya bhojana kreNge| itanA hI nahIM, unhoMne apane isa vacanakA pAlana bhI kiyA / jaisA ki abhI-abhI likhA jA cukA hai ki seThajIkA AdamI roja rAtako pitAjIko kuTiyA meM pahu~cA AtA thaa| eka dina vaha pitAjIko pahuMcAne gayA to usane kuTiyAke pIche kucha logoMko mantraNA karate dekhA / yaha dekhakara usane pitAjI se kahA ki paMDitajI kuTiyAke pIche cora baiThe haiN| yaha sunakara pitAjIne kahA ki hoMge hameM kyA matalaba, aura bhayavaza laghuzaMkA karane lge| isake bAda kuTiyA meM pahu~cakara daravAjA banda kara liyA / phira una logoMne naukarako pakar3akara mAranA zurU kara diyaa| naukarakI cillAhaTa sunakara pitAjIne thor3A daravAjA kholA ki unake kulhAr3I dikhAnepara daravAjA banda kara liyA / phira bhI use piTavA huA dekhakara pitAjIke punaH daravAjA kholanepara, una logoMne naukarakI kamIja, pAyajAmA va lAlaTena chuTA lI va use dhakkA dekara kuTiyAke andara kara diyaa| anta meM jaba pitAjI vahA~se calane lage to seThajIne unheM satkArapUrvaka bidA kiyA / san 1936-37 meM phalaTaNa meM vyavahAravAdI aura adhyAtmavAdI bhAiyoMke madhya bhAva manako lekara vAda-vivAda cala par3A samasyAkA hala na dekhakara, "zAnti sindhu" ke sampAdaka hone ke nAte pitAjIko likhA gyaa| pitAjIne "zAnti sindhu" meM TippaNI dvArA usakA khulAsA kiyA, kintu usase vyavahAravAdI santuSTa nahIM hue aura pitAjIko phalaTaNa bulAyA / vahA~ pahu~cakara pitAjIne aneka pramANa dekara unheM samajhAyA phira bhI ve loga saMtuSTa nahIM hue| unakA kahanA thA ki bhAva manase kevalajJAna prApta hotA hai, isalie vaha vAtmAkI zuddha paryAya hai bahuta carcA hone bAda unhoMne pitAjIko punaH spaSTIkaraNa likhaneko khaa| pitAjIne isa viSayako dhyAna meM rakhakara eka svatantra lekha "zAnti sindhu" meM prakAzita kiyaa| usa lekhameM pitAjIne spaSTa kara diyA ki "bhAva-mana AtmAke jJAnakI vibhAva paryAya hai kintu pudagalake nimitta se hone ke kAraNa use Agama paudgalika bhI svIkAratA hai| isalie svabhAvake Alambanase honevAlA upayoga hI svabhAva paryAyakA upAdAna ho sakatA hai, anyakA Alambana karane vAlA upayoga nahIM / " parantu isa carcAne Age calakara itanA tUla pakar3A ki antameM pitAjIko vahA~se haTanA hI par3A / / isa prakArakI ghaTanAyeM pitAjIke A gaye / itanA saba ho jAneke bAda bhI cAlU rakhA / jIvanameM bharI par3I hai| nAtepute chor3akara pitAjI bInA apane ghara unhoMne apanI rAjanItika va sAmAjika gatividhiyoM ko barAbara
Page #65
--------------------------------------------------------------------------
________________ 52 siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana granya isI bIca amarAvatImeM sva0 zrI DaoN0 hIrAlAlajIne eka patra dvArA pitAjIko dhavalA ( SaTsaMDAgama ) ke sampAdana meM sahayoga karaneke liye AmaMtrita kiyaa| sva0 zrI paM0 hIrAlAlajI zAstrI vahA~ pahale hI pahu~ca cuke the aura unhoMne satprarUpaNA prathama pustaka kA anuvAda kara bhI liyA thA parantu unake mudraNakI svIkRti dhavalA prabandha samiti nahIM de rahI thI isalie pitAjIko vahA~ bulAyA gayA thaa| pitAjI ke vahA~ pahu~cane para sva0 DA0 hIrAlAlajIne kahA ki "zrI paM0 hIrAlAlajIne yaha anuvAda kiyA hai| isameM Apa jo bhI saMzodhana karanA cAheM yA punaH anuvAda karanA cAheM isake liye Apa svatantra haiM / " pitAjIne usako khyAla meM rakhakara dUsarI presa kApI taiyAra kii| pitAjIko yaha to mAlUma hI thA ki dhavalA samiti isake mudraNakI svIkRti nahIM de rahI hai| isa lie pitAjIne DaoN0 sA0 ke sAmane eka prastAva rakhA ki yadi ve svIkAra kareM to pitAjI isa anuvAdako lekara sva0 zrI pU0 paM0 devakInandanajIko kAraMjA dikhA lAyA kreN| unakI isameM anumati milane para pitAjI 10-15 dinameM kAraMjA jAne lage tathA mUla va anuvAda par3hakara unheM sunAne lge| phala yaha huA ki antameM usake mudraNakI svIkRti mila gaI aura isa prakAra eka varSake bhItara paTsaMdAgama (dhavalA) kI prathama pustakakA prakAzana ho gayA / yaha krama dUsarI, tIsarI va cauthI pustaka ke mudraNa taka calatA rhaa| kintu sva0 zrI paM0 hIrAlAlajI tathA pitAjI meM anabanakI sthiti bane rahane ke kAraNa pitAjI amarAvatI chor3akara bInA cale Aye / usI samaya pitAjI ke prathama bAlakakA svargavAsa bhI ho gayA thaa| bInA cale AnekA vaha bhI eka kAraNa thA / usI samaya devagar3ha meM gajaratha honevAlA thA tathA zrI gajAdharajIke dassAoMke yahA~ vivAha karaneke kAraNa samAjameM halacala utpanna ho gayI thii| isalie pitAjIne ina donoM bAtoMkI ora vizeSa dhyAna dekara unheM AndolanoM kA rUpa pradAna kara diyA | pitAjIkA dassAoMko maMdirameM pUrI suvidhA dI jAye yaha Andolana to pahalese hI cala rahA thA ki isI bIca bAmaurAke gajAdhara nAmaka eka yuvakane dassAoMke yahA~ zAdI kara lii| isa kAraNa samAjake dvArA usakA maMdira banda karane para khuraImeM donoM pakSoMmeM mukadamA calane lgaa| pitAjI dassA pUjAdhikArake pakSadhara to the ho, isalie unhoMne usake mukaddame meM dilacaspI lI aura gajAdharakI orase gavAhI dene khuraI bhI gaye / vahA~ pitAjIke bar3e sAle zrI munnAlAlajI vaidhane pitAjIko bhojana ke liye AmaMtrita kiyaa| khuraIkI samAjane pitAjIko bhojana karAnese vaidyajIkI roka diyA / phalasvarUpa pitAjI bhojana karaneke liye dassAoM ke yahA~ gaye / isake bAda yaha Andolana phira bhI cAlU rhaa| kucha samaya bAda kuravAImeM paravAra sabhAkA adhivezana hone vAlA thA ki isI bIca pUjya paM0 devakInandanajI bInA Aye aura sva0 zrI siMghaI zrInandanalAlajI ke yahA~ bhojana karake cale gye| kintu yaha kahate gaye ki yadi phUlacandra (pitAjI ) kuravAI adhivezanameM AyeMge to maiM nahIM AUMgA / parantu kisI kAryavaza pitAjIko indaura jAnA pdd'aa| vahA~para pitAjI sva0 zrI paM0 devakInandanajI ke yahA~ hI Thahare | paMDitajIne pitAjIko kuravAI calane kA Agraha kiyA / yaha sunakara pitAjI bigar3a par3e aura bole, 'bInA meM to Apa kucha aura kaha Aye haiM aura yahA~para calane kA Agraha karate haiM / ' antameM paMDitajI bole ki maiMne tumhArI dRr3hatA samajha lI hai, ataH tumhAre sAtha sabhAko samajhautA hI karanA par3egA aisA dikhAI detA hai / isaliye ve donoM kuravAI gaye /
Page #66
--------------------------------------------------------------------------
________________ dvitIya khaNDa 53 kuravAImeM paravAra sabhAkA adhivezana honepara pitAjIkI orase yaha prastAva rakhA gayA ki dassAoM ko mandira praveza evaM pUjA pracAlakA adhikAra diyA jaaye| pitAjI dvArA yaha prastAva rakhe jAnepara donoM ora se vAda-vivAda calatA rahA / antameM yaha sujhAva AyA ki donoM ora eka upasamitikA nirmANa kiyA jAye aura usake adhyakSa paM0 devakInandanajI hoM aura dinameM usakI baiThaka hokara usameM jo nirNaya ho usako sabhAke sAmane rakhA jaaye| isa AdhArapara donoM orake sadasyoMkI eka upasamiti bnii| samAjakI orase sva0 savAI siMghaI ganapatalAlajI gurahA, khuraI, savAI siMghaI dhanyakumArajI, kaTanI sva0 zrI caudharI palaTUrAmajI, lalitapura aura zrI paM0 jaganmohanalAlajI, zA0 kaTanI, cune gaye, pitAjIkI orase sva0 paM0 mahendrakumArajI nyAyAcArya, sva0 zrI nandakizorajI vakIla, vidizA aura pitAjI cune gaye / , dUsare dina dopaharako 1 baje yaha sammilita baiThaka huI jo tIna ghaMTe calI baiThaka isa natIjepara pahu~cI ki sabhA yaha prastAva pAsa kare ki 'apane-apane gA~vakI paristhitiko dhyAna meM rakhakara dassAoMke liye mandira khola diyA jAye / paravAra sabhA isameM pUrI taraha sahamata hai|' isa prastAvako paravAra sabhAne svIkAra kara liyA / phalasvarUpa pitAjIne yaha Andolana karanA banda kara diyA / pitAjIko sadAse hI yaha cintA rahI hai ki samAjakA paisA vyartha meM kharca na ho| aise bahuta se kArya haiN| jinakI ora samAja bilkula dhyAna nahIM detI / jaise ki samAjake bahutase vyakti asamartha yA AjIvikA hIna haiM / aisI bahutasI vidhavAyeM haiM jinake saMrakSaNa va khAne pInekI samucita vyavasthA nahIM hai, aise bahuta se purAne mandira haiM jo jarjara sthiti meM haiM aura unakI marammata va pUjanAdikI samucita vyavasthA nahIM hai / deza kAlake anusAra sAhityako prakAzameM lAnekI ora bhI samAja dhyAna nahIM detI hai| ye aura isI prakArakI kaI aura bhI jaTila samasyAe~ haiM jinakI ora samAjakA citta AkarSita karaneke lie tathA jahA~ mandiroM va vediyoMkI bahulatA hai, vahA~ naye mandira yA vediyoM kA nirmANa rokaneke lie, pitAjIne gajaratha virodhI Andolana prArambha kiyA thaa| pitAjI jahA~ AvazyakatA ho vahAM paMcakalyANaka pratiSThAke viruddha nahIM the| kintu sAmAjika pratiSThA ke khyAlase jo bhAI Avazyaka rUpase mandira yA vedIkA nirmANa kara paMcakalyANaka pratiSThA Adi dvArA gajaratha calAkara siMghaI, savAI siMghaI Adi banate haiM usake viruddha avazya hai / isa AndolanakA samAjane svAgata bhI kiyA aura virodha bhI phala svarUpa jabalapurameM isapara vicAra karaneke lie paravAra sabhAkA eka adhivezana bulAyA gyaa| usameM pitAjI bhI sammilita hue / isa samAjakI yaha vizeSatA hai ki pitAjIkA eka virodhIke rUpameM sammilita honepara bhI unake sAtha kisI prakArakA asadavyavahAra nahIM kiyA gyaa| kintu sabhAkA adhivezana prArambha honepara unake bagala meM zrI rajjUlAla barayAko avazya biThA diyA gyaa| pariNAmasvarUpa pitAjI jaba gajaratha virodhI Andolanake prastAva ke samarthana meM bolaneke lie khar3e honA cAhate the to zrI rajjUlAla varayA pitAjIkA kuratA pakar3akara unheM uThane nahIM dete the, aura kahate the ki tuma apane pitAjIse pUcho ki ve indra-indrANI kyoM bane the / aMtameM pU0 paM0 devakInandanajI sarvAnumati se paMca cune gae aura sabhAne yaha taya kiyA ki devagar3ha ke gajarathameM unake phaisaleko ghyAnameM rakhA jaae| pU0pa0 jIne antameM jo phaisalA diyA usakI mukhya bAteM isa prakAra hai 1. virodha pakSakI yaha dalIla ki samAjameM bekArI, azikSA, jIrNoddhAra, zAstroddhAra AdimeM samarthaka pakSakI bhI sahAnubhUti hai / 2. vizeSa pakSane jo gajaratha prathAko Aja anAvazyaka va anupayogI siddha karanA cAhA thA usakA khaMDana karake samarthaka pakSane usakI AvazyakatA va upayogitA bhalI-bhA~ti siddha kI hai /
Page #67
--------------------------------------------------------------------------
________________ 54 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana grantha 3. virodha pakSavAloMne jIrNoddhAra, zAstrodvAra aura asahAya logoMkI sahAyatA AdikI tarapha dhyAna deneke lie zrImAnoMkA dhyAna AkarSita karanekI koziza kI hai, isameM unakI yaha sadbhAvanA prazaMsanIya hai / samAjodvAra, jinavANI pracAra ajJAna nivAraNake lie janatAkA vizeSa rUpase jo dhyAna AkarSita kiyA hai, unakI usa antaHkaraNase nikalI huI bhAvanAkA hama svAgata karate haiM aura isalie yaha ucita pratIta hotA hai ki hamAre dharma prabhAvaka udAra zrImAn Agama sammata zAstroddhAra, jIrNoddhAra va itara dhArmika kAryoMkI Ara dhyAna deveM / isa prakAra pitAjI dvArA aneka gatividhiyoM to cala hI rahI thIM ki unake dUsare sAle zrI gokulacandajIne satyAgraha karanekA nizcaya kiyA / usameM sammilita honeke lie pitAjI bhI laDavArI ge| zrI gokulacanda jI usI samaya giraphtAra kara lie gae aura unheM lalitapura jela bheja diyA gyaa| kintu pitA jI usa samaya bInA lauTa aaye| kucha dinoM bAda zrI gokulacanda jIke mukadamekI sunavAI dekhaneke lie pitAjI lalitapura gye| vahA~ para kacaharI meM hI pulisa ne unheM giraphtAra kara liyA / isI samayakI eka paTanA pitAjIke jIvana ke anya pahalUpara prakAza DAlatI hai| vAraMTa kaTanama kucha samaya laga rahA thaa| garmIkA mausama to thA hI ataH pyAsa laganepara unhoMne sipAhIse khaa| sipAhIne javAba diyA ki vaha musalamAna hai| yaha sunakara pitAjIne kahA ki maiM kA~gresI huuN| phira bhI maiM Apake tAmalorakA va ghar3akA pAnI nahIM piiuuNgaa| anya koI bhI vyavasthA kareM to mujhe pAnI pIne meM etarAja nahIM hai| yaha javAba sunakara sipAhI prasanna huA aura eka brAhmaNako bulavAkara kue~ se pAnI pilavAyA / nyAyAdhIzane pitAjIko 1 mAhakI kaida va eka sau rupayA jurmAnA kiyaa| jurmAnA na denepara 3 mAha kI sajA sunvaaii| kintu gharase jurmAnA vasUla ho jAnepara pitAjIko kaccI kaidameM 19 dina tathA jhA~sI jelame 1 mahInA 11 dina rahanA par3A / jhA~sI jela meM rahate hue pitAjI bImAra ho gaye, isalie unheM jelake aspatAla meM bheja diyA gayA / vahA~ para unheM daliyA aura dUdha diyA jAtA thA kintu dUdhameM milAvaTa honeke kAraNa ve use pI nahIM pAte the aura bagalameM par3e nAIko de dete the / isa kAraNa pitAjI bhUkhase pIr3ita rahane lage / / nAIse pitAjIkI yaha dazA nahIM dekhI gyii| isaliye vaha kisI prakAra aspatAlase nikalakara kisI aphasarake yahA~ gayA aura unakI sevA karake do roTiyA~ aura karelekI sabjI le AyA / unheM pitAjIke sAmane rakhakara kahane lagA, "Apake lie hI hama lAye haiM Apa khA lo|" kintu pitAjIne manA karate usase hue kahA, "tumane inako prApta karaneke lie zrama kiyA hai isalie inheM tuma hI khAo / " antameM vaha rone lagA isalie bA~Takara donoMne khAyA / khAte hue pitAjI usase bole, "isa cahAradIvArIke bhItara to hama tuma bhAIbhAI haiM, kintu jelase bAhara jAne para maiM jaina aura tuma naaii| phira maiM tumhAre hAthakA nahIM khAU~gA / " sajA pUrI honepara jelase chUTakara pitAjI bInA cale Aye aura gharapara rahane lage / isI bIca mathurA saMghake pradhAna mantrI zrI paM0 rAjendrakumArajIkA patra AyA ki pitAjI banArasa Akara kaSAyapAhur3a ( jayadhavalA) ke sampAdana meM yogadAna karane lage / isalie pitAjI san 1941 meM banArasa cale gaye aura kaSAyapAhur3a (jayadhavalA) ke sampAdanakA bhAra sambhAla liyA / isa kArya meM zrI paM0 kailAzacandrajI zAstrI aura sva0 zrI paM0 mahendrakumArajI nyAyAcArya bhI yogadAna karate the / pitAjI pUre samaya kArya karate the aura unakA mukhya kArya granthakA anuvAda karanA hotA thA / ina anuvAdako paM0 kailAzacandrajI dekhate the aura paM0 mahendrakumArajI TippaNa Adi taiyAra karate the| isa prakAra prathama bhAgakA kArya tInoMke sammilita prayatnase calatA rhaa| prathama bhAgakA mudraNa ho jAne para sva0 paM0
Page #68
--------------------------------------------------------------------------
________________ dvitIya khaNDa : 55 mahendrakumArajI to alaga ho gaye, kintu paM0 kailAzacandrajI kucha dinoM taka usase jur3e rhe| paM0 kailAzacandrajI ke alaga ho jAnepara anuvAda saMpAdana AdikA pUrA bhAra pitAjIko hI sambhAlanA pdd'aa| - isake bAda kucha dina to pitAjI vetana para hI kAma karate rahe, parantu kucha ar3acana upasthita hone para pitAjI naukarIse alaga ho gaye / samajhautA hone para apane gharase hI svatantra rUpase kaSAyapAhur3ake sampAdanakA kArya karane lge| isa bIca pitAjIko lIvara ho gayA / DAkTarakI salAhase anna chor3anA par3A aura kevala phaloMke rasa aura dUdha para hI unheM nirvAha karanA pdd'aa| isa kAraNa AjIvikA banda ho gaI tathA gharakI sthiti bigar3ane lgii| gharakA sonA-cA~dI becakara kisI prakAra gharakA nirvAha karaneke lie bAdhya honA pdd'aa| pitAjIkI isa sthitikA pU0 bar3e varNIjIko patA laga gyaa| usa samaya pU0 bar3e varNIjI baruAsAgarameM the / ataH unhoMne zrI bAbU rAmasvarUpajIse kahakara cha: sau rupaye sahAyatAke lie bhijavA diye| usa samayakI sthitiko dekhate hue, chaH sau rupaye eka varSakA vetana hotA hai| ina rupayoMse pitAjIko svAsthya lAbha karane meM AsAnI abhI ve svAsthya lAbha kara hI rahe the ki usI samaya san 1945 meM amarAvatIse zrImAn siMghaI pannAlAlajI pitAjIke ghara A gye| pitAjIne unakI pUrI sevA kii| kalakattAmeM bhagavAna mahAvIrakI vIra zAsana jayantIke samArambhakA Ayojana huA thaa| sva0 sara seTha hukumacandajI usake adhyakSa cune gaye the / usameM sammilita honeke lie sabhI vidvAnoMke sAtha pitAjI bhI kalakattA gye| vahA~ 3-4 dina taka utsava calatA rhaa| usameM deza-videzake aneka vidvAn sammilita hue the| zrImAna siMghaI pannAlAlajI bhI sAtha gaye the ki usI bIca vahA~se ve akasmAt cale Aye / bAdameM mAlUma huA ki ve ArAkI aspatAlameM kAphI samaya taka par3e rahe aura vahIM unakA svargavAsa ho gayA / yaha mAlUma par3ane para pitAjIne unake gharavAloMko sUcanA de dii| adhivezanake samaya hI vidvat pariSadkI sthApanA kI gaI tathA pitAjI isake saMyukta maMtrI banAye gye| vidvat pariSadkA kAryAlaya pitAjIke hI jimme thaa| isa kAryako pitAjIne manoyoga pUrvaka Age bddh'aayaa| usake phalasvarUpa kaTanImeM vidvata pariSadakA prathama adhivezana haA jisake adhyakSa pU0 bar3e varNIjI bane / pitAjI ke mantritva kAlameM hI mathurAmeM zikSaNa zivirakA Ayojana kiyA gayA jo paryApta saphala rhaa| inhIM dinoM eka ghaTanA aura hii| syAdvAda vidyAlaya ne apanI samAjake bahatase laDakoMko niSkAsita kara diyaa| unakI sthitiko dekhakara sva0 zrI paM0 pannAlAlajI dharmAlaMkAra, sva0 zrI paM0 mahendrakumArajI nyAyAcArya aura pitAjIne eka bhavana kirAye para lekara usameM chAtrAvAsakI sthApanA kara dI / pitAjI usake saMyukta mantrI banAye gaye the| usameM praviSTa chAtroMko saMbhava suvidhAe~ bhI pradAna kii| bAdameM seTha zrI . jokhIrAma baijanAthajIne eka purAnA chAtrAvAsa tathA usase lagI haI jamIna kharIda kara chAtrAvAsako sauMpa dii| zrI maujIlAlajIke vizeSa prayatnase yaha kArya sampanna huaa| isake kucha samaya bAda rAjasthAnake eka nagarameM paMcakalyANaka saMpanna huA thA / vahA~ para sva0 sara seTha hukumacaMdajI, sva0 seTha baijanAthajI aura sva0 zrI paM0 devakInandanajI bhI pahu~ce the / suavasara jAnakara sva. zrI paM0 pannAlAlajI aura pitAjI vahA~ gaye aura sara seTha sA0 ke sAmane yaha prastAva rakhA ki "Apane vizvavidyAlaya meM eka jaina mandira banAne ke lie ru0 50000) svIkAra kiye the| kintu vahA~ para pathaka jaina mandira bananekI svIkRti na milaneke kAraNa vaha rupayA Apake pAsa hI hai| aba vizvavidyAlayake pAsa ho
Page #69
--------------------------------------------------------------------------
________________ 56 siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana grantha seTha baijanAthajIke sahayoga se eka chAtrAvAsa sthApita ho gayA hai| usameM eka jaina mandirakI ati AvazyakatA hai ataH vaha rupayA yadi chAtrAvAsako mila jAye to usameM jaina mandirakA nirmANa ho jaayegaa|" sara seTha sA0 ne yaha nivedana svIkAra kara liyaa| phalasvarUpa eka samajhautA patra taiyAra kiyA gyaa| usapara seTha sA0 ke aura chAtrAvAsake saMyukta maMtrI honeke nAte pitAjIke hastAkSara hue bAdameM sara seTha sA0 ne Akara usakI zilAnyAsa vidhi sampanna kara dI / pU0 bar3e varNIjI ke saMketa para sva0 sAhU zAntiprasAdajIne vahA~ eka naye chAtrAvAsakA nirmANa aura karA diyA / isI bIca SaTsaMDAgama ( dhavalA ) kI prathama pustakakA 92 sUtra vivAdakA viSaya bana gyaa| usameM 'saMjada' pada chUTA huA thaa| usake sampAdana mudraNake samaya pitAjI to isa pakSa meM the ki isa sUdhameM 'saMjada' pada aura honA cAhiye, kintu sva0 zrI paM0 hIrAlAlajI isa pakSa meM nahIM the kintu sva0 zrI DaoN0 hIrAlAlajI jo isa sambandha meM kucha samajhate nahIM the| isalie antameM pitAjI sahita una donoMkI rAyase yaha taya huA ki TippaNI meM yaha likha diyA jAye ki yahA~ 'saMjada' pada honA cAhie aisA mAlUma par3atA hai| phira bhI prUphakA kArya pitAjI hI dekhate the, isalie pitAjIne mUla sUtrako to 'saMjaya' padake binA hI rahane diyA kintu usake arthameM 'saMyata' pada jor3a diyaa| bAdameM yaha sUtra vivAdakA viSaya bana gyaa| isalie bambaIkI samAjake AmaMtraNa para donoM pakSa ke vidvAn vahA~ ekatrita hue / 'saMjada' padake pakSa meM pitAjI, zrI paM0 kailAzacandra jI aura sva0 zrI paM0 vaMzIdhara jI nyAyAlaMkAra the / virodha pakSa meM sva0 zrI paM0 makkhanalAlajI zAstrI, sva0 zrI kSullaka sUra siMha jI aura sva0 zrI pa0 rAmaprasAda jI Adi the| donoM pakSa ke vidvAnoMmeM tIna dina taka likhita carcA calatI rhii| antameM virodhI pakSa ke vidvAnoMne rikArDako kaoNpI rakha lI aura samAjase ghoSaNA karA dI ki tIna dinake lie hI sabako AmaMtrita kiyA gayA thA ataH yaha baiThaka samApta kI jAtI hai / isa prakAra isa baiThakase natIjA to kucha nahIM nikalA parantu sva0 DaoN0 hIrAlAlajI 'dravya strI mokSa jA sakatI hai, isake pakSadhara avazya bana gaye / ataH isa viSayako lekara pitAjI aura DA0 sA0 ke madhya jaina saMdeza ke dvArA lekha mAlA calatI rahI jo zrI pitAjI ko lIvara kA roga ho jAnese ruka gaI jise sva0 zrI paM0 nAthUrAma jI premIne pustakAkAra rUpameM chApa diyA use par3hakara prajJAcakSu sva0 zrI paM0 sukhalAla jI saMghavI ne eka patra dvArA yaha spaSTIkaraNa kiyA thA ki abhI taka pakSa pratipakSameM jitane vAda-vivAda cale haiM unameM itanI zAlInatA nahIM rakhI gaI jitanI isa vAda vivAda meM dekhI gii| sAtha hI pitAjI ke viSaya meM unhoMne yaha bhI likhA ki yadi samAja pitAjIkA pUrI tarahase sadupayoga kare to ve samAjake lie bahuta upayogI ho sakate haiM / sva0 paM0 sukhalAlajI ke abhinandana grantha meM yaha patra chapA hai / pitAjIkA jahA~ taka khyAla hai ki pUrvokta donoM ghaTanAeM lIvara kI bImArI se pahale hI ghaTita ho gaI thIM / san 1945-46 ke Asa pAsa sonagar3hase vidvat pariSadko AmantraNa milanepara, pitAjIne kAryakAriNI kI svIkRti pUrvaka nidvat pariSadkA eka adhivezana sonagar3ha meM sampanna kraayaa| vahA~ vidvata pariSad kAryAlaya kA karmacArI bImAra par3anepara, pitAjIko sonagar3ha 15 dina rukanA pdd'aa| isa kAraNa pitAjI zrI kAnajI svAmI va anya pramukha sadasyoMke samparka meM Aye / jahA~taka pitAjIko smaraNa hai, pravacanake bAda paMcAdhyAyI ke AdhArapara zaMkA samAdhAna vizeSa rUpase calA karatA thaa| usameM kAryakAraNa bhAva mukhya rahatA thaa| usa samaya kucha bhAiyoMkA yaha kahanA thA ki
Page #70
--------------------------------------------------------------------------
________________ citrAvalI siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI ke kucha avismaraNIya kSaNoM kI jhA~kI - citroM meM
Page #71
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1982 meM bAhubalI kA sahasrAbdi mastakAbhiSeka karate hue paNDita phUlacandra jI siddhAntazAstrI
Page #72
--------------------------------------------------------------------------
________________ sAhitya-sAdhanA meM rata-siddhAnta granthoM ke sampAdana meM lIna paM0 phUlacandra jI zAstrI satyAgrahI ke samaya paM0 phUlacandra jI zAstrA cintana kI mudrA meM paM0 phUlacandra jI zAstrI
Page #73
--------------------------------------------------------------------------
________________ prAkRta tathA karma-granthoM ke adhyayana-manana evaM saMpAdana se tuSTa paMDita phUlacandra jI siddhAntazAstrI apanI sAdhanA-sevA aura saMtoSa ke sAtha paMDita jI kI jIvana sahayoginI sau0 putalIbAI jI
Page #74
--------------------------------------------------------------------------
________________ mmy FREE Alhe paM0 phUlacandra jI, putra azoka, putravadhU nIrajA. putrI puSpA, dAmAda DaoN0 nemIcanda jaina tathA nAtinI-kalpanA, nAtI-ravi va nItA paMDita jI kA pUrA parivAra-paMDita jI, dharmapatnI, putra DaoN0 azoka jaina, putravadhU zrImatI nIrajA jaina evaM pautra ci0 animeSa
Page #75
--------------------------------------------------------------------------
________________ apane sAle vaidya zrI bhagavAnadAsa jI ke sAtha paM0 phUlacandra jI zAstrI paMDita jI kI jyeSTha putrI zAMti bAI tathA dAmAda DaoN0 jJAnacandra jaina paM0 phUlacandra zAstrI ke choTe bhAI paM0 bhaiyAlAla jI zAstrI kA pUrA parivAra
Page #76
--------------------------------------------------------------------------
________________ uparASTrapati zrI jattI se vIra nirvANa bhAratI puraskAra grahaNa karate huye paM0 phUlacandra jI zAstrI AgarA jaina samAja ke dvArA sammAnita paM0 phUlacandra jI zAstrI
Page #77
--------------------------------------------------------------------------
________________ syAdvAda mahAvidyAlaya, vArANasI ke adhyApaka maNDala meM paM0 mahendra kumAra jI, kailAzacandra jI, paM0 mukunda zAstrI khiste ke sAtha paM0 phUlacandra jI siddhAntazAstrI a0 bhA0 di0 jaina vidvatpariSada ke kaTanI meM prathama adhivezana ke samaya zraddheya varNI jI tathA aneka vidvAnoM tathA zrImAnoM ke sAtha baiThe paM0 hue phUlacandra jI zAstrI
Page #78
--------------------------------------------------------------------------
________________ trimUrti (borIvalI ) kSetra para jainatattvamImAMsA ke vAcana ke avasara para zrI 108 vidyAnanda jI mahArAja se carcA meM lIna paMDita jI trimUrti ( borIvalI ) kSetra para 1984 ke dazalakSaNa parva ke avasara para zrI 108 vidyAnandajI mahArAja ko zrImatI sarayU dapatarI ke sAtha AhAra dete hue paMDita jI
Page #79
--------------------------------------------------------------------------
________________ sAgara meM dhavala vacanikA ke samaya uhApoha meM nimagna AcArya vidyAsAgara jI aura paM0 phUlacandra jI siddhAntazAstrI sAgara meM vAcanA karate hue zrI paM0 phUlacandra jI zAstrI, vArANasI
Page #80
--------------------------------------------------------------------------
________________ pUjyavara AcArya vidyAsAgara jI tathA agraja ananya sahayogI paM0 jaganmohanalAla jo ke sAtha tattvacarcA meM lIna paMDita jI sAgara - 1974 meM paMDita jI kI adhyakSatA meM sampanna eka samAroha meM mAnanIya morAra jI desAI ke sAtha
Page #81
--------------------------------------------------------------------------
________________ zrI jaina siddhAnta bhavana, ArA kI hIraka jayantI ke zubha avasara para bihAra ke tatkAlIna rAjyapAla zrI ananta zayyanam ayyaMgAra dvArA paNDita phUlacandra jI. zAstrI ko siddhAntAcArya kI upAdhi pradAna karate hae mAtA hara prakAra kI #ammar pahuMcA imme pUjyavara zrI 108 AcArya vidyAsAgara jI ke sAnnidhya meM sampAdita dhavala vacanikA kI pUrNA para sAgara samAja kI ora se dAnavIra seTha bhagavAnadAsa jI dvArA sammAnita
Page #82
--------------------------------------------------------------------------
________________ paNDita jI ke ananya sahayogI tathA hitaiSI zrI bhaiyA rAjakumAra siMha jI, indaura zrI seTha DAlacandrajI jaina, sAgara adhyakSa abhinandana grantha prakAzana samiti zrI seTha bhagavAnadAsa jI jaina, sAgara zrI bAbUlAlajI pATaudI, indaura
Page #83
--------------------------------------------------------------------------
________________ paNDitajI ko ananya bhakta zrImatI sau0 sarayU daphtarI, bambaI
Page #84
--------------------------------------------------------------------------
________________ zrI gaNeza varNI saMsthAna, nariyA, vArANasI ke bhavana-udghATana samAroha meM zrI nirmalakUmAra jI seThI tathA zrImatI seThAnI narmadAbAI jI ke sAtha paMDita jI vItarAga kathA premI zrI sAkaracandra zAha, bambaI ke sAtha paM0 phUlacandra jI zAstrI am
Page #85
--------------------------------------------------------------------------
________________ vArANasI meM AtmAnuzAsana kI pAMDulipi taiyAra karate hae paM0 hIrAlAla jI gaMgavAla ke sAtha paMDita jI abhinandana graMtha ke sampAdaka DaoN. devendrakumAra jI tathA prakAzana samiti ke maMtrI bAbUlAla jaina phAgulla ke sAtha paM0 phUlacandra jI zAstrI
Page #86
--------------------------------------------------------------------------
________________ silAvana meM paMDitajI ke paitRka makAna kA praveza dvaar| silAvana meM paMDitajI ke rahane kA makAna / paMDitajI kI janmabhUmi silAvana kA jaina mandira /
Page #87
--------------------------------------------------------------------------
________________
Page #88
--------------------------------------------------------------------------
________________ dvitIya khaNDa : 57 jisa prakAra kAryakI yogyatA ke AdhArapara nija vastumeM upAdAnatA mAnI jAtI hai, usI prakAra para vastu meM bhI nimittatAkI yogyatA hotI hai| kintu pitAjIne unheM batalAyA ki paravastu meM nimittatA upacArase mAnI jAtI hai, isalie usameM vastugata nimittatAkI yogyatA hotI hai, yaha savAla hI nahIM utthtaa| isake kucha samaya bAda hI sva0 zrI ayodhyAprasAdajI goyalIyane, jo ki bhAratIya jJAnapIThake maMtrI the / mahAbaMdha saMpAdanakA prastAva pitAjIke sAmane rakhA, jise pitAjIne saharSa svIkAra kara liyA / dUsare bhAgase lekara sAtaveM bhAgataka unhoMne saphalatApUrvaka sampAdana kiyA jisakA prakAzana bhAratIya jJAnapIThase huA hai| prathama bhAgakA vAcana pitAjI paM0 sumerucandajI divAkarako pahale hI karA cuke the| isa prathama bhAgakA saMpAdana paM0 jI sA0 ne hI kiyA hai / san 1949 ke AsapAsa bhAratIya jJAnapIThase eka mAsika patra 'jJAnodaya' kA prakAzana AraMbha huA, taba pitAjI bhI usake saMpAdaka rahe 2-3 varSoMke bAda jaba sva0 paM0 mahendrakumAra jJAnapIThake vyavasthApaka pada se haTe to unhoMne 'jJAnodaya' kA saMpAdakatva bhI chor3a diyaa| usI samaya pitAjIne bhI saMpAdaka pada chor3a diyA / sAmAjika saMsthAoMko sahayoga karanA tathA puSTa karanA pitAjIkA eka pramukha vyasana sA rahA hai / isake liye ve apanA ghara parivAra bhI bhUla jAte the / san 1950 ke AsapAsa AcArya pU0 samantabhadra jI mahArAja, jo usa samaya kSullaka the, ke vizeSa Agrahapara unake cAturmAsa ke samaya khuraImeM 3-4 mAha rahakara gurukulakI sevAmeM sahayoga diyaa| isa daurAna pitAjIne gurukulake lie lagabhaga 60-70 hajAra rupayoMkA dAna samAjase prApta kiyA / yah to hama pahale hI likha Ae haiM ki pitAjI naukarIko tyAgakara apane gharapara hI kArya karane lage the| unakI bhItarase yaha icchA thI ki jisa mahApuruSa ( pU0 varNI jI) ne unake jIvanako banAyA hai aura Apatti ke samaya unakI sahAyatA kI hai usa mahAtmAke prati kRtajJatA jJApana karaneke abhiprAyase unake nAmapara eka sAhitya saMsthA khar3I kI jAye / pitAjIko usI samaya indaura AnekA suavasara prApta ho gayA / pitAjIne apane isa abhiprAyako pU0 sva0 zrI paM0 devakInandanajI ke sAmane rakhA / pitAjI ke prastAvako sunakara unhoMne pUrA samarthana kiyA / sAtha hI prArambhika avasthA meM usako Arthika sahAyatA pahu~cAne meM madada kii| isa prakAra indaura meM hI unakI adhyakSatA meM zrI gaNezaprasAda varNoM digambara jaina granthamAlA kI sthApanA huI jo aba bhI gaNeza varNI ( zodha ) saMsthAnake rUpameM jAnI jAtI hai / isa prakAra kucha kAla isa saMsthAko puSTa karanemeM nikala gayA / cUMki pitAjI lalitapurake pAsake hI rahanevAle the, ataH unakI kAphI icchA thI ki isa pradezake lie kucha kreN| san 1946 meM pU0 bar3e varNIjIkA cAturmAsa lalitapurameM sampanna huA thA / usa samaya pitAjI bInA Ae hue the / pitAjIko vicAra AyA ki varNIjIke darzana karate hue banArasa jAyeM / isalie eka jholA lekara lalitapura gae aura kSetrapAla tathA vargIjIke darzana kie| pitAjIko dekhakara varNIjIne samAjase kahA ki "aba inheM jAne nahIM denA ye cale gae to phira lauTakara nahIM AyeMge / " ataH pitAjIko vahIM para 4-5 mahInA rukanA pdd'aa| isa daurAna aneka sabhAyeM Adi karake, varNojIke cAturmAsake upalakSya meM eka zikSA saMsthA khar3I karanI hai, aisA vAtAvaraNa banAyA / isa uddezyase caMdA ekatrita karanA prAraMbha kiyaa| cAra-pA~ca mahIne ke bamase lagabhaga eka lAkha rUpayA ekatrita kiyA aura antameM samAjako salAha dI ki lalitapura meM kAlejakI bahuta kamI hai, isalie varNIjIke nAmapara kAlejakI sthApanA kI jaaye| isa kAryake lie kSetrapAlake bhavanoMko upayoga meM lAnekI bAta bhI khii| kAphI UhApohake bAda zrI gaNeza varNI iMTara kaoNlejakI sthApanA kI gayI / 8
Page #89
--------------------------------------------------------------------------
________________ 58 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana grantha unhIM dinoM bhAratIya darzanoMkA adhyayana karaneke lie eka videzI vidvAn (nAma yAda nahIM) bhArata Aye hue the / isa nimitta ve aneka vizvavidyAlayoMmeM gaye aura sabhI darzanoMkA adhyayana karake sAmagrI ekatrita kI / ve banArasa hindU vizvavidyAlayameM bhI Akara tthhre| unakI icchA thI ki banArasameM sabhI darzanoMke vidvAn sulabha haiM, isalie ina sabhI vidvAnoMme milakara sabhI darzanoMkI pRSThabhUmiko samajhA jAye / STIE RE usI samaya zrI pArzvanAtha vidyAzramameM sva0 DA0 gulAbacandrajI zodha kArya karate the / DaoN0 sA0 kA usa videzI vidvAn se samparka honepara unhoMne apanI icchA DaoN0 sA0 ko batalAyI aura pUchA ki jainadarzanakA aisA kauna vidvAn hai jisase milakara jainadarzanakI pRSThabhUmiko samajhA jAye / pariNAmasvarUpa DaoN0 sA0 pitAjIko AmaMtrita kara usa videzI vidvAn ke pAsa le gaye / pitAjIkI usa vidvAn se lambI carcA huii| isa carcA meM usa vidvAn ne do prazna mukhya rUpase puuche| eka to yaha ki jainadharmako mAnanevAle sabhI bhAI apane nAma ke Age jaina kyoM likhate haiM ? pitAjIne uttara diyA ki anya dharmAvalaMbiyoMmeM mA~sa madirAke tyAgakI koI nizcita vyavasthA nahIM hai jabaki jainadharmAvalaMbiyoMmeM inake anivArya tyAgakI vyavasthA hai / isalie pravAsake samaya yaha jAnane ke lie ki mA~sa-madirAkA tyAgI kauna bhAI hai, tAki usake sAtha khAyA piyA jA sake yaha jAnane ke lie, apane nAmake Age jaina lagAte haiM / usa vidvAnkA dUsarA prazna thA ki sabhI dharmo meM hiMsA, jhUTha, corI Adi ko niSiddha batalAyA hai| jaina dharmameM bho hai / phira aisI kauna-sI bAta hai jisase ki jainadharma anya dharmose alaga samajhA jAye ?" isa praznako sunakara pitAjI kSaNabhara to vicAra karate rahe / usI samaya NamokAra maMtrakA smaraNa ho AyA aura uttara dhyAnameM A gayA / pitAjIne uttara diyA ki 'vyakti svAtantrya jaina dharmakA uddezya hai aura svAvalambana usakI prAptikA mArga hai / ye do bAteM yadi anya kisI darzana meM mila jAyeM to hama use svIkAra karaneke lie taiyAra haiN|' ise sunakara vaha vidvAn bahuta prasanna huA
Page #90
--------------------------------------------------------------------------
________________ dvitIya khaMNDa : 59 aura apane udgAra pragaTa karate hue kahA "anya darzanoMmeM yaha bAteM nahIM pAyI jaatiiN| hama kaheMge ki isa dharma kA eka bhI anuyAyI zeSa rahe to isa dharmako jIvita rahanA caahie| saMsArako alaukikaprakAza denevAlA darzana yahI hai|" zrI paM0 ratanacandajI jo ki pitAjIke vidyArthI the, akalatarAmeM par3hAte the| unakI yaha tIvra icchA thI ki pitAjI akalatarAse prArambhakara pUre chattIsagar3ha pradezameM bhramaNa kreN| unakI icchAnusAra akalatarA samAjake AmaMtraNako pitAjIne svIkAra kara liyA aura chattIsagar3ha pradezake daurepara gaye / isI daureke silasile meM pitAjI rAjima nAmaka gA~va gye| vahA~ rAtrike samaya ve kucha bhAiyoMke sAtha bAtacIta kara rahe the ki eka bhAI Aye aura dUsare dinake lie pitAjIkA AmaMtraNa kara gaye / vaha bhAI dassA the| vahA~ upasthita kisIne unake yahA~ bhojanake lie nahIM jAnA cAhie aisA nahIM kahA / ataeva pitAjIne unake yahA~kA nimaMtraNa svIkAra kara liyaa| dUsare dina bhojanake samaya pitAjIko rokanekA prayatna kiyA gayA / parantu rokanepara bhI pitAjI bhojana karaneke lie gye| kucha bhAiyoMne yaha dhamakI bhI dI ki aisA karanepara ApakA caMdA nahIM ho skegaa| pitAjIne unako yahI uttara diyA ki ve khAlI hAtha vApisa cale jAyeMge parantu usa bhAIkA apamAna nahIM kreNge| itanA hI nahIM kintu usa bhAIko mandira pravezakA adhikAra dilAkara hI vahA~se jAyeMge, aisA pitAjIne kahA / isa kArya ke lie pitAjIko vahA~ dUsarI bAra bhI jAnA par3A, parantu usa bhAIko darzana pUjanakA adhikAra dilAkara hI pitAjI mAne / isake bAda san 1. 57-58 meM zrI kAnajI svAmIko lekara samAjameM sonagar3hakI carcA calane lgii| isake lie pU0 varNIjIke sAMnidhyameM IsarImeM eka vidvata sammelana bhI ho liyA thaa| kintu usase kucha niSkarSa nikalatA na dekhakara pitAjIke manameM isa viSayako lekara eka svatantra pustaka likhanekA vicAra aayaa| phalasvarUpa pitAjIne eka pastaka likhI aura pramukha vidvAnoMko use dikhAyA / isapara ina vidvAnoMne salAha dI ki vidvat pariSadkI orase pramukha vidvAnoMko Amantrita kiyA jAye aura vahA~ ise par3hakara isapara vicAra vinimaya kiyA jAye / pariNAmasvarUpa bInA samAjakI orase vidvata pariSadke dvArA vidvAnoMko AmantraNa bhejA gyaa| vahA~ isa pustakapara saMgopAMga carcA hokara, isa viSayameM eka prastAva pAsa kiyaa| bAdameM jaina tattva-mImAMsAke nAmase, kalakattA mumukSu maMDalakI sahAyatA milanepara use prakAzita kara diyA gyaa| isI samaya jaina patroMmeM sonagar3ha virodhI carcA joroMse cala pdd'ii| sva. zrI paM0 makkhanalAlajIne apane akhabAra dvArA carcAke lie pitAjIko caileMja bhI diyaa| pitAjIke pAsa koI sAptAhika yA mAsika akhabAra to thA nahIM, isalie unake patrake uttarameM pitAjIne unako patra likhA ki "jisa dharma aura Agamako Apa mAnate ho usI dharma aura Agamako hama bhI mAnate haiM, isalie hamAre aura Apake bIcameM vAda-vivAda to ho nahIM sakatA, kintu zaMkA-samAdhAna avazya ho sakatA hai| yadi Apa rAjI hoM to Apake patra "jaina darzana" dvArA hI carcA calAyI jA sakatI hai|" parantu unhoMne patra dvArA sUcanA dI ki ve apane akhabArake dvArA pitAjI ke vicAroMkA pracAra nahIM hone deMge / aura isa prakAra yaha carcA na ho skii| isake kucha samaya bAda bra0 lADamalajIkA eka mudrita patra milaa| jisameM donoM pakSake vidvAnoMko khAniyA (jayapura) meM tattvaca ke lie AmaMtrita kiyA gayA thaa| usa samaya pitAjI kAraMjA gurukulameM Thahare hue the| isalie bra0 zrI paM0 mANikacandajI cavarekI salAhase pitAjIne patrakA uttara dete hue carcAke kucha niyama likhakara bheje aura likhA ki ina niyamoMke AdhArapara ve carcAke lie taiyAra hai|
Page #91
--------------------------------------------------------------------------
________________ 60 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana-grantha vahA~se uttara AyA ki, "zrI paM0 jaganmohanalAlajI zAstrIse sabhI bAteM ho lI haiN| Apane jo niyama bheje haiM unapara yahA~ Anepara vicAra kiyA jaayegaa|" pitAjIne kAraMjAse pana: likhA ki "paM0 jIse jo bhI carcA huI hai vaha likhiye aura jabataka ki ApakI orase una niyamoMko svIkAra nahIM kiyA jAyegA, hama ca ke lie nahIM aayeNge|" - isake bAda unhoMne una niyamoMko kaI vidvAnoMke pAsa bhejaa| unameM pramukha sva0 paM0 zrI makkhanalAlajI aura paM0 vaMzIdharajI vyAkaraNAcArya, bInA the| sva0 paM0 makkhanalAlajIkA bra0 lADamalajIke pAsa yaha uttara AyA "hamane niyama dekha lie hai| unheM carcA ke lie bulA liyA jaaye|' zrI paM0 vaMzIdharajIkA yaha uttara AyA "niyamoMse koI Dara nahIM / unheM carcAke lie bulA liyA jAye / ' ye donoM uttara bra0 lADamalajIne pitAjIko likhakara bheja diye tathA Aneke lie Agraha kiyaa| usa samaya pitAjI kAraMjAse DoMgaragar3ha pahu~ca gaye the| samaya kama thaa| isalie tAra dvArA bra0 lADamalajIke pAsa svIkRti bheja dI aura dUsare dina carcA karane jayapura cala diye / / jayapurameM bra0 lADamalajIne jisa sthAnakA patA diyA thA usa sthAnapara pitAjI pahu~ce / vaha eka maMdira thaa| mAlinase milanepara jJAta huA ki yahA~ koI nahIM AyA hai aura carcA khAniyAmeM honI hai, ataH khAniyA jaayeN| rAtakA samaya thA / kyA kareM yaha pitAjI nahIM samajha paaye| itane meM eka sarAvagI bhAI A gye| unase bhI pitAjIne carcA kii| unhoMne pitAjIkA nAma pUchA / nAma jJAta honepara ve bole, "yahA~ mAlUma huA thA ki carcA ke lie Apa nahIM A rahe haiN| isalie sabake pAsa tArase sucanA bhejI gayI hai ki paM0 phUlacandrajI ca ke lie nahIM A rahe haiM isalie koI na Ave bAdameM punaH tAra dekara sabako bulAyA gayA hai / " hamAre yaha pUchanepara ki khAniyA kitanI dUra hai, taba unhoMne batAyA ki vaha jaMgala meM hai tathA rAtako nahIM pahuMcA jA sktaa| pitAjI asamaMjasameM par3a gye| kAphI vicAra karane ke bAda pitAjIne unase kahA ki sva0 zrI paM0 cainasukhadAsajI jahA~ rahate hai vahA~ rikzAse pahu~cavA dIjie / taba unhoMne batAyA ki paM0 jI pAsameM hI rahate haiM, rikzekI kyA jarUrata hai| mAlinase ve bole ki inako paM0 joke yahA~ pahu~cA Ao, ATha Ane paise deNge| mAlinake taiyAra na honepara ve svayaM hI pitAjIko paM0 jIke nivAsa sthAnapara pahu~cA aaye| prAtaHkAla yaha bAta phaila gaI ki paM0 phUlacandrajI carcAke lie A gaye haiN| isalie zrIyuta nemIcanda jI pATanI, pitAjIke pAsa Aye aura bole ki sonagar3hase unake pAsa patra AyA hai ki ve svayaM carcAmeM bhAga na leM aura kucha dinoMke lie jayapurase anyatra cale jaayeN| yaha sunakara pitAjIne pATanIjIse kahA ki "yadi aisI bAta hai to carcAmeM Apa hamAre sAtha na rheN| hama to ina vidvAnoMke madhyameM hI rahate haiM, ataH hameM unake sAtha carcA karanA Avazyaka hai|" phalasvarUpa unhoMne pitAjIkA sAtha denA nizcita kara liyaa| zrI mandirajImeM darzana karanekI carcA calane para pitAjIne pATanIjIse kahA ki ve usa mandirameM jAnA cAhate haiM jahA~ sva. zrI paM0 ToDaramalajI baiThate the aura zAstroMkI TIkA likhA karate the| yaha sunakara pATanIjIne batAyA ki pratidina ve svayaM bhI vahIM jAte haiM, ataH Apa bhI caleM, yaha bahuta acchI bAta hai| antameM ve donoM usa mandirameM gaye aura zrI jIke darzana kiye aura usa sthAnakI raja apane mastakapara car3hAyI jahA~ para sva0 zrI paM0 ToDaramalajI baiThakara kAma karate the / parokSameM yaha nivedana bhI kiyA "hama Apake nagarameM Aye haiN| ApakA bala milanepara hI hameM isa kAryameM saphalatA milegI / " bAdameM pravacana karake pitAjI jahA~ Thahare the vahA~ cale aaye| jahA~ taka pitAjIko yAda hai usa dinakA bhojana to pitAjIne sva0 zrI paM0 cainasukhadAsajIke sAtha hI kiyA, bAdameM zrI pATanIjIke
Page #92
--------------------------------------------------------------------------
________________ dvitIya khaNDa : 61 sAtha pitAjI unake nivAsa sthAna para cale gaye aura jayapura khAniyA tattva carcA ke anta taka pitAjI vahIM ruke rahe / pATanIjIke bahanoIne isa kArya meM acchA yogadAna diyA / dUsare dina ve donoM milakara khAniyAjI cale gaye / vahA~ bhagavAn ke darzana karaneke baMzIdhara jI, indaura aura sva0 zrI jovaMdharajI, indaurase mile / ve vahA~ A cuke the / batAyA ki yadyapi carcA Ajase zurU honI thI, parantu sva0 zrI paM0 makkhanalAlajIne vidvAn nahIM A sake haiM, isalie kalase carcA prArambha kI jAye / dUsare dina punaH ve donoM khAniyAjI gaye / usa dina vahA~para bahutase bhAI A gaye the / A0 zrI zivasAgarajI bhI sasaMgha vahA~ virAjamAna the / maMgalAcaraNa honeke bAda unhoMke samakSa sarvaprathama pitAjIne khar3e hokara batalAyA ki "bra0 lADamalajIkA jo patra milA hai usake AdhArase hama carcA karaneke lie Aye haiM / bra0 lADamalajIne apane patra meM likhA hai ki zrI paM0 makkhanalAlajIne carcA ke lie Apake niyama svIkAra kara lie haiM, isalie Apa cacakei lie AyeM / " bAda sva0 zrI paM0 bra0 zrI lADamalajIne kahA hai ki Aja saba isa para sva0 zrI paM0 makkhanalAlajI khar3e ho gaye aura bole ki apane patra meM hamane kahA~ dI hai ? taba pitAjIne bra0 lADamalajIse kahA ki "Apane to mujhe aisA hI likhA hai, haiM ?" yaha sunakara bra0 lADamalajI gaye aura zrI paM0 makkhanalAlajIkA vaha patra uThA lAye par3hakara sunAyA / niyamoMkI svIkRti phira ye kyA kahate aura use sabhAmeM patra sunaneke bAda sva0 zrI paM0 makkhanalAlajI bole, "anekAnta hai / acchA caliye niyamoMko likha liyA jAye / " aura isa prakAra AsAnIse tattvacacake niyama likhe gaye / isake bAda madhyastha kise banAyA jAye yaha prazna sAmane AyA / pitAjI turanta khar3e hue aura sva 0 zrI paM0 cainasukhadAsajIkA nAma prastAvita kara diyaa| yaha sunakara sva0 zrI0 paM0 indralAlajI zAstrI bigar3a par3e aura ulTI sIdhI bAteM karane lage / yaha saba calate hue kAphI samaya ho gayA thA, isalie dUsare dinake lie sabhA sthagita kara dI gaI / dUsare dina pitAjI se punaH pUchA gayA ki madhyastha kise banAnA svIkAra kareMge / pitAjIne punaH apanA nizcaya duharA diyaa| isake bAda donoM pakSa ke vidvAnoMne milakara vicAra-vimarza kiyA aura zrI paM0 baMzIdharajI nyAyAlaMkArako madhyasthake rUpameM svIkAra kara liyaa| isake bAda paM0 makkhanalAlajIne chaha prazna uttara ke lie rakhe aura paM0 pannAlAlajI sAhityAcAryane unheM likhakara pitAjIko diyA / kintu usa para kisIke hastAkSara na dekhakara pitAjI ne unheM vApisa lauTA diyA / bAdameM carcA hokara paM0 bhakkhanalAlajIke hastAkSara karA diye gaye aura madhyasthake mArphata pitAjIko sauMpa diye gye| sAtha hI donoM pakSa ke vidvAnoMne apane-apane pratiniSi sva0 zrI paM0 mANikacandajI nyAyAcArya sva0 zrI paM0 makkhanalAlajI nyAyAlaMkAra, sva0 zrI paM0 jIvaMdhara jI nyAyatIrtha, zrI paM0 pannAlAlajI sAhityAcArya aura zrI paM0 baMzIdharajI vyAkaraNAcArya gaye / pitAjI kI orase zrI paM0 jaganmohanalAlajI zAstrI tathA zrI paM0 nemIcandajI pATanI pratinidhi bane / agale dina pitAjIkI orase zrI paM0 jaganmohanalAlajIne uttara par3he aura dUsare pakSase jo prazna mile unheM uttarake lie svIkAra kara liyaa| isake agale dina dUsare pakSa ke vidvAnoMkI orase yaha kahA gayA ki "pahale dina jo chaha prazna upasthita kiye gaye the ve kisI pakSakI orase na hokara sAdhAraNa the / usapara paM0 phUlacandra * jIke pakSane jo likhA hai vaha pUrvapakSa kahalAyA aura isa pakSakI orase jo uttara likhA gayA hai, vaha uttara pakSa kahalAyA / " isa para pitAjAne dUsare pakSase yaha kahA ki, "una praznoMko dekhA jAye ki ve sAdhAraNa haiM yA
Page #93
--------------------------------------------------------------------------
________________ 62 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana-grantha kisI pakSakI taraphase Aye haiN|" taba madhyasthane usa dinake kAgajako dekhaa| usa para dUsare pakSake pramukha vidvAna zrI paM0 makkhanalAlajIke hastAkSara the| isalie dUsare pakSake vidvAnoMko apanA prastAva vApisa lenA par3A aura 'uttara' ke sthAna para 'pratizaMkA' yaha zabda likhanA pdd'aa| tatpazcAt yaha krama do daura taka calatA rhaa| carcAke sAtaveM yA AThaveM dina eka sundara ghaTanA ghaTI-sva. paM0 mANikacandrajInyAyAcArya aura sva0 paM0 vaMzIdharajI nyAyAlaMkAra carcAke sthalapara pahu~ca gye| anya koI vidvAn nahIM pahu~ce the| usI samaya pitAjI vahA~ pahu~ce / pahu~cakara una donoM vidvAnoMko praNAma kiyA / pitAjIko dekhakara sva0 paM0 mANikacandrajI bole-"paM0 jI, Apane apane nibandhoM dvArA apUrva prameya upasthita kiyA hai|" yaha sunakara pitAjI bole "gurujI Apane hameM jaimA par3hAyA hai vaisA hamane likha diyA hai|' isapara nyAyAcAryajIne kahA "paM0 jI Aja bhI Apa hameM usI rUpameM mAnate ho to yaha mAnakara calanA ki yaha paM0 phUlacandra nahIM balki paM0 mANikacandra likha rahA hai|" jabaki paM0 mANikacandrajI nyAyAcArya dUsare pakSake pratinidhi the, phira bhI pitAjI dvArA likhe gaye nibandhoMko sunakara apanA Antarika abhiprAya vyakta kiyaa| tIsarA daura apanI-apanI jagahase DAka dvArA bhejanekA nizcaya kiyA gyaa| isake bAda pitAjokI A~khoMmeM motiyAbinda ho gyaa| isa kAraNa likhanA-par3hanA banda ho gayA aura jIvana nirvAhakI samasyA punaH upasthita ho gyii| saubhAgyase sva0 zrI bhAI vaMzIdharajI zAstrI, ema0 e0, se bheMTa ho gyii| ve udAra prakRtike vidvAn the ataH unake parAmarzase bhAdrapadameM pitAjoko kalakattA bulAyA jAne lagA aura isa prakAra yaha samasyA aMzataH hala ho gyii| inhIM dinoMmeM pitAjI sva0 sAhU zAntiprasAdajIke samparka meM Aye aura unakI icchAko khyAlameM rakhakara pitAjIne "varNa, jAti aura dharma" pustaka likhI jo bhAratIya jJAnapIThase prakAzita hii| eka bAra pitAjI sva0 sAhajIse milane gye| usa samaya sAhajIne yaha icchA vyakta kI ki "Apa kalakattAmeM rahane lagI aura ApakI sArI vyavasthA ho jaayegii|" pitAjIne uttara diyA ki "zAmake vakta pakSI apane hisAbase baserA karatA hai aura subaha ur3a jAtA hai|" yaha sunakara sAhUjI cupa ho gye| phira bhI unhoMne apane isa prastAvako nahIM chodd'aa| isa bAremeM unakA eka patra bhI pitAjIke pAsa aayaa| usa patrako par3hakara pitAjI asamaMjasameM par3a gye| yaha bAta kisI taraha lAlA jagataprasAdajIko mAlUma ho gyii| ve svayaM to nahIM Aye para eka vyaktise kahalA bhejA ki "hama to sAhajIkI savisameM haiM, isalie likha nahIM skte| parantu abhI to Apa jaba sabhAmeM upasthita hote ho, to Apa phaTI TopI aura kurtemeM acche lagate ho| vahA~ jAne para do kaur3IkI ijjata raha jaayegii|" yaha sandeza milanepara pitAjIne kalakattA jAnekA apanA vicAra tyAga diyaa| dUsarI bAra punaH sva0 sAha sA0 se bheMTa honepara sAhajI bole "hama Aphisa jA rahe haiN| usI gAr3I meM Apa hamAre sAtha clnaa| usa samaya pitAjIko A~khoMmeM motiyAbinda joroMpara thaa| yaha bAta sAhajIko mAlUma bhI thI isalie gAr3ImeM sAhajI bole, ApakA kAma kaise calatA hai| isapara pitAjIne kahA-bahate hue pAnIke sAmane patthara A jAnepara vaha rAstA banA letA hai|' sAhajI yaha sanakara capa rahe aura jahA~ ve Thahare the vahA~ bheja diyaa| inhIM dinoM ke Asa pAsa zvetAmbara samAjane sAhityakA itihAsa likhanekA nirNaya liyaa| yaha dekhakara digambaroMmeM bhI yaha savAla uTha khar3A huA / para digambara to pakke digambara hai| unakI koI vidhivat yojanA nahIM banatI aura bana bhI jAye to samAjakA sahayoga milatA nhiiN| ataH zrI varNo granthamAlAkI baiThakake samaya
Page #94
--------------------------------------------------------------------------
________________ dvitIya khaNDa : 63 zrI paM0 jaganmohanalAlajI ne yaha prazna upasthita kiyA ki "digambara samAjameM jitanI bhI sAhityika saMsthAyeM haiM ve isa ora dhyAna denA nahIM caahtiiN| varNI granthamAlAkA bhI yahI hAla hai| isa bAtako sunakara sadasyoMmeM cintA paidA ho gayI / antameM pitAjIne samitikI orase yaha kaha diyA ki isakI vyavasthA kI jAyegI / phalasvarUpa mudrita sarvArthasiddhiko bhAratIya jJAnapIThako sauMpa diyA gayA aura usapara zrI varNI granthamAlAkA jitanA vyaya huA thA vaha jJAnapIThase prApta karake isa kAryako Age bar3hAyA gyaa| zrI paM0 kailAzacandajone isa yojanAke antargata 'jaina sAhityakA itihAsa' para tona pustakeM likhoM aura prakAzita kI gaI / chattIsagar3hake daurake samaya DoMgaragar3ha vAle dAnavIra seTha bhAgacanda jIse pitAjIkA paricaya ho gayA thaa| isa kAraNa pitAjIkI bar3I putrI ci0 zAntikI DAkTarI zikSAmeM seTha sA0 kA sahayoga milatA rahA / isaliye kaI bAra pitAjIko DoMgaragar3ha jAnekA avasara bhI milaa| isa daurAna pitAjI va seTha sA0 meM sneha uttarottara pragADha hotA gyaa| mathurA saMghako jayadhavalAke prakAzanameM arthakI AvazyakatA thii| taba pitAjI va paM0 bhaiyAlAla bhajanasAgarakI yalAha para seTha sA0 ne mathurA saMghake kuNDalapura adhivezanakI adhyakSatA svIkAra kara lI aura vahA~para jayadhavalAke prakAzana hetu gyAraha hajAra rupaye diye the| pitAjIkI salAhapara hI unhoMne zrI prakAzacandajIko goda liyA thaa| isake bAda kisI kAraNavaza unakA svargavAsa ho gyaa| phira bhI seThAnI zrImatI narmadA bAIse pitAjIkA samparka banA rhaa| pitAjIkI icchA thI ki zrI gaNeza varNI granthamAlAkA vikAsa kiyA jAe aura usameM zodhakI vyavasthA bhI kI jaaye| isalie usakA nAma badalakara zrI gaNeza varNI zodha saMsthAna rakhA jaae| isake lie zrI varNI granthamAlAkI baiThakameM yaha prastAva pAsa kiyA gayA aura usake anusAra niyamAvalI banAyI gayI jo kuMDalapurameM huI granthamAlAko prabandha samitiko baiThakameM svIkAra kI gayI aura usI prabandha samitiko zrI varNI zodha saMsthAnakI prabandha samitimeM badala diyA gyaa| kintu isa saMsthAkA koI svatantra bhavana na honese bahana seThAnI narmadA bAIke sAmane pitAjIne yaha prastAva rakhA ki ve isake lie eka bhavana banavA deN| isa prastAva ko seThAnI sA0 ne saharSa svIkAra kara liyaa| phalasvarUpa saMsthAko apanA eka bhavana mila gyaa| sonagar3ha paJcakalyANaka pratiSThAke samaya eka vidvata-sammelana Amantrita kiyA gayA thaa| maiM usakA adhyakSa thaa| pahale dinakI kAryavAhI sampanna karate samaya vidvAnoMke sAmane tIrthoM kI surakSA kaise ho yaha savAla mukhya thaa| vaktAoMke vyAkhyAnake bAda maiMne samAjakA vartamAna citraNa upasthita karate hue kahA jo pahale paidala yAtrA karate the, aba ve paidala na calakara sAikila yA skUTarase yAtrA karane lage haiM, jo pahale sAikila yA skuTarase Ate-jAte the ve aba moTara kArase Ane jAne lage haiN| jo pahale miThIke kacce makAnameM rahate the ve aba pakke makAnameM rahane lage haiN| jo pahale pakke makAnameM rahate the unako rahane ke lie aba havelI bhI kama par3ane lagI haiN| to kyA jitanA hama kamAte haiM vaha saba bhogake lie hI honA hai yA dharmake lie bhI usameMse kucha bhAga rahanA hai / isapara zrotA samAja svayaM hI vicAra kre| merA itanA kahanA thA ki samAjameM svecchAse tIrtharakSAke lie dAna likhAyA jAne lgaa| zrI puraNacaMda jI godIkA kA to isa maMgala kAryake lie eka lAkha rupayA antarikSa pArzvanAthameM paMcakalyANaka pratiSThAke samaya hI jAhira ho gayA thaa| isake atirikta sATha-sattara hajAra aura dAnameM likhAye gye| tIrtha surakSA koSakA yaha zrI gaNeza hai / usake bAda A0 bAbUbhAIko adhyakSatA aura unake nirdezanameM usa koSakI uttarottara vRddhi hotI gii|
Page #95
--------------------------------------------------------------------------
________________ 64 : siddhAntAcArya paM0 phalacandra zAstrI abhinandana-grantha kahate haiM ki isa koSameM isa samayataka eka karor3a rupayoMse adhika rupayA likhAyA jA cukA hai, vasUlI bhI paryApta ho gaI hai / abhI taka usase tIrtha-rakSAke ye kAma sampanna kie jA cuke haiM / 1. jisa tIrtha kSetrapara jisa bAtakI kamI dikhAI detI hai usa kSetrapara usakI pUrtike lie anudAna denA / isa anudAnake aneka bheda haiM-jIrNoddhAra, dharmazAlAkA nirmANa, pUjAkI vyavasthA Adi / 2. tIrthokA sarvekSaNa karake unakI vistRta jAnakArI lipibaddha karanA / 3. gRhasthAcArake anurUpa tAttvika bhamikA taiyAra karanA / 4. samAjameM phailI huI dharmake nAmapara kurItiyoMke uccATanameM yogadAna karanA / 5. zikSAke pracArameM Avazyaka sahayoga karanA Adi / ye pitAjIke jIvanakI kucha mukhya ghaTanAe~ haiM jo unake sAtha baiThakara kI gaI bAtacItake AdhAra para likhI gaI haiN| aisI bahuta sI bAteM haiM jo samayAbhAvake kAraNa nahIM likhI jA sakI hai aura bahuta sI bAtoMko kAphI saMkSipta karake likhA gayA hai| ghaTanAkrama bhI sahI nahIM hai, aura kabhI samaya milA to pUrI jIvanI bAdameM likhI jAyegI aisI AzA hai| phira bhI jo bhI likhA jA sakA hai usameM pitAjIke jIvanakI eka jhalaka to mila hI jAtI hai| pitAjIne apane jIvanameM svAbhimAna aura svAvalaMbanako AdhAra banAyA aura vivekameM jo bAta sahI lagI usake lie lar3ate rahe / vidyArthI unheM bahuta priya rahe haiM aura kitane hI vidyArthiyoMko unhoMne aneka prakArase madada dekara Age bddh'aayaa| abhI bhI 84 varSakI avasthAmeM ve sakriya haiM aura apanA sArA kArya karate haiN| aneka kArya unhoMne hAthameM le rakhe haiM aura hama zrI jinendra prabhuse prArthanA karate haiM ki ve zatAyu hokara apanA amUlya yogadAna jainadarzanako pradAna karate rheN| AAJinni
Page #96
--------------------------------------------------------------------------
________________ bheMTa-vArtA : 1 maiM zurUse krAntikArI rahA hU~ paM0 phUlacandra zAstrI / DaoN0 nemIcandra jaina indaura, 8 janavarI, 1985 DaoN0 nemIcandra jaina : jahA~ taka maiM Apake bAremeM jAna pAyA hU~, ApakA janma 11 apraila, 1901 meM silAvanameM huaa| Apa hajAroM varSa taka raheM, yahI hamArI zubhAkAMkSA hai / phUlacandra jaina : yaha paryAya rahe yA na rahe, yaha AtmA to rahegA / ne, : ApakA vivAha san 1922-03 I0 meM huA ? phU. : 1921 meM asahayoga Andolana calA, usake bAda vivAha huaa| phira paThana, pAThana aura lekhana-yahI tIna kAma to hamAre barAbara calate A rahe haiN| ne. : samAjameM ApakA AnA-jAnA barAbara banA rahA / phU. : samAjameM AnA-jAnA to Andolana ke rUpameM huaa| ne. : yaha to bahuta acchI bAta hai, Andolana karanA bahuta kaThina hai aura Andolana karAnA to aura bhI adhika kaThina hai| Apane sAmAjika Andolana kabase zarU kiyA? phU. : sAmAjika Andolana to hamArA san 1920 se hI cAlU ho gayA thaa| sabase pahale yaha asahayoga Andolana calA. to hama pAThazAlAmeM par3hAte the, vahIM vyAkhyAna denA zurU kara diyaa| isa kAraNa kalekTara kI taraphase sUcanA AI ki ApakI pAThazAlA banda kara dI jaayegii| seThane hamase pUchA ki bhAI, tuma kisa tarahase banda kara sakate ho, yaha hallA-gullA krnaa| usa samaya yaha hallA-gullA hI kahalAtA thaa| hamane maTThI-phaNDa kholA / logoMmeM jAkara AThaveM dina ikaTThA karanA aura garIboMmeM bA~TanA / ne. : acchA. 1921 meM samAjakI dazA kyA thI ? pha.: loga usa samaya maryAdAkA pAlana karate the| zaharI jIvanameM girAvaTa A gyii| san 193540 se sarakArI kAlejoMne girAyo / ne. : yAnI kAlejoMne hamArI maryAdAko kama kiyA thA / phU. : kama kiyA hai; kyoMki hama bhI par3he haiN| skUla-pAThazAlAoM meM par3he haiN| hama dharmako bhUlane lge| mandira jAnA jarUrI hai, usake binA bhojana nahIM milatA thaa| pahale mA~ pUchatI thoM-mandira ho aaye| yadi hamane kahA ki nahIM gaye, to bhojana nahIM milegaa| parantu jisa samaya pAThazAlAmeM par3hane lage, to phira mandira gauNa hone lagA / pAThazAlA mandira to haiM, parantu vaha AvazyakatAkI pUrti nahIM karate haiN| pAThazAlAmeM zAbdika jJAna aura mandirameM jIvanakA jJAna hotA hai| ne. : aba batAiye Apa paNDita kaise bane ? pahale to Apa pAThazAlAmeM the; aba paNDita kaise bane ? kaunasA san thA? phU. : hama khuraI, bInA khajuriyAmeM jo 2-3 mIla para thA, to vahA~ para par3he bhI haiM skUlameM aura vahIM para jAkara apanI mausIke laDakeke pAsa jAkara tattvavAda bhI sIkhA /
Page #97
--------------------------------------------------------------------------
________________ 66 siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana grantha ne. kauna-sA san thA vaha : ? phU. hogA yahI san 1915, 16, 17 kA / ne. : " tattvArthasUtra" ke bAda "bhaktAmara stotra" sIkha liyA / phU.: bA~canA sIkha liyA / arthaM nahIM aayaa| jaise koI par3hatA hai to par3hakara tattvArthasUtra sunA diyA / phira usake bAda hama Aye the to hamAre eka gar3hariyA mAmA the / ne. : kauna se mAmA ? gar3hariyA mAmA / gar3hariyA mAmA kyA hote haiM ? phU. gar3hariyA gar3hA gAMvake rahanevAle to vaha eka lar3akA yahA~ AyA thA Apake indaurameM par3haneke lie / hamAre sAthameM skUlameM par3hatA thA / unhoMne Akara kahA ki ye sasure dhUlameM loTatA phiratA hai, terA sAthI dekha indaura meM bar3A paNDita pahu~ca gayA hai par3haneke lie basa hamako laga gyaa| . : Apa cale the vahA~ se / phU. to phira hamAre kAkAne hameM yahA~ para bheja diyA / ne. : yaha ApakI zurUAta hai / Apa kaba taka rahe ? phU. : yahI varSa chaH mahIne rahe / vahA~ par3he, phira murainA cale gaye / ne. : to ina pAThazAlAoMmeM kaba taka par3hate rahe, kitane varSa ? phU. : 5-6 varSaM / .: isake bAda Apako lagA ki Apa paNDita ho gaye / murainAmeM 2|| - 3 varSa rahe / phU. : aisA hai ki sADhUmala meM 2 // - 3 varSa rahe | usake bAda, bAta yaha hai ki usa samaya meM yaha thA ki sarakArI parIkSA nahIM dilAnA abhyAsa krnaa| vaha to ho gyaa| usa samaya gharakI sthiti bhI DhIlI hone lagI thii| paM0 devakInandanajIkA hamAre jIvanameM bahuta bar3A upakAra hai / vaha bahuta sAmAjika iMsAna thA ( murainAmeM) isameM koI sandeha nhiiN| unake jIvanako to Aja bhI bhUlate nhiiN| to unhoMne hamako sAhUmala pAThazAlA meM adhyApaka banA diyaa| phira thor3I-thor3I dharma-jJAnameM hamArI prasiddhi ho gayI thii| ne. : prasiddhi ApakI adhyApanake kAraNa ho gaI thI ? phU. : adhyApanake kAraNa nahIM, par3hate samaya yaha prasiddhi ho gayI thI / gommaTasAra karmakANDake hama vizeSa jAnakAra mAne jAte haiM / isalie ho gaI thI / ne. sAhUmala meM the taba ? : phU. sAhUmala meM nahIM, murainAmeM the taba ho gaI thii| : . : acchA paMDitajI, yaha batAiye ki ApakA jainadharma para sarvamaulika grantha kauna-sA hai ? , phU.. jainadharmake Upara vaise to hamAre vicAra jo haiM pahalese hI tAtvika rahe haiM / dekhiye hamane san 38 meM nAtepute solApura) meM kucha dina sarvisa kI yahA~ para eka vivAda calA thA phalTaNameM ki bhAvamana jo / hai vaha mokSa, kevalajJAnako utpanna karatA hai, isalie jJAnakA zuddha rUpa hai / " ne. bhAvamana ? phU. bhAvamanake sambandhameM do pakSa the- eka AdhyAtmikoMkA aura eka vyavahAravAdiyoM kA vyavahAravAdI kahate the - bhAvamana zuddha hotA hai, vaha kevalajJAna ko utpanna karatA hai| adhyAtmavAdIkA kahanA thAnahIM, bhAvamana to upazama bhAva hai, vaha zuddha kaise hogA ? vaha vivAda hamAre pAsa AyA thA, to hamane usapara TippaNI likhI thI jo 'zAntisindhu' meM chapI thii| yadi bhAvamana AtmAkA Alambana lekara hai to upayoga ho yaha paMkti usa samaya likhI thI, jisa samaya kAnajI svAmIse hamArA gayA, to mokSa kevalajJAna utpanna hotA samparka nahIM huA thA / / n
Page #98
--------------------------------------------------------------------------
________________ dvitIya khaNDa : 67 ne. : yaha TippaNI sarvaprathama ApakI maulika kRti thI? phU. : maulika thii| ne. : kyA zIrSaka thA usakA ? pha. : bhAvamana / bhAvamana jo hai jJAnakI samagra paryAya hai / ne. : aura kAnajI svAmIse samparka kaba huA ApakA ? phU. : kAnajI svAmIkA samparka to bhAI 1959 ke bAdakI bAta hai| ne. : ve Apake samparkameM Aye ki Apa unake samparkameM Aye / phU. : aisA huA ki yaha hamArI prasiddhi to ho gaI thI ki hama thor3A adhyAtma jAnate haiM to vidvat pariSadke hama maMtrI the aura san 1948 kI bAta hogI zAyada / to sonagar3hameM vidvat pariSadko lekarake hama gaye the| usase hamArA samparka huaa| 10-12 varSa chUTA rahA / phira yaha adhyAtmake Upara khUba carcA calI jaina patroM meN| to adhyAtmake Upara carcA vizeSa calanese hameM lagA ki IzvaravAdI nahIM haiM hama, to vyaktivAdI haiM aura vyakti hI giratA hai girate hI uThatA hai aisA hamArA jIvana rahA, isalie hamane phira vaha jainatattvamImAMsA nAmaka eka pustaka likhii| ne.: aura yaha rASTrIya kSetrameM jaba Ae to Apa to san 1918-20 se A gaye / phU. : san 1920 se hI A gaye / ne. : kyA-kyA mukhya kArya kiye Apane ? | pha.: rASTrIya kSetrameM jela bhI gye| ne.: kaunase varSa meM ? phU. : 'bhArata chor3o' AndolanameM hama jela gaye haiN| DaoN0 nemIcandra jI jaina paNDita jI se bheMTavArtA lete hue
Page #99
--------------------------------------------------------------------------
________________ 68 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana-grantha ne. : acchA yaha batAiye sAmAjika krAMtimeM ApakI koI ruci hai| pha. : sAmAjika krAMtimeM gajaratha virodhI Andolana bhI hamane kiyA / ne. : acchA-acchA, kauna-sA san thA yaha ? pha. : yaha san 38 se| yaha jo calA thA ye devagar3ha usakA Andolana karanevAle to saba hama hI mukhy| ne. : kyoM kiyA Apane virodha ? phU.: isalie ki yaha samayake anukUla nahIM hai aura hara jagaha loga jo haiM paisA hotA hai to zikSAsaMsthAoMmeM aura svAdhyAya AdimeM nahIM lagAte haiM aura inakA kharca karate aura apanA bhI kharca karate haiM aura samAjakA bhI kharca karate haiM aura kucha lAbha to milatA nahIM hai sirpha savAI seTha bana jAte hai, isalie Andolana kiyA thA aura eka daphe hamane upavAsa bhI kiyA isake lie kevalArI meM / ne.: kyA prabhAva par3A? phU. : kevalAromeM samajhautA kiyA hamase, phira vaha tor3a diyaa| mAnate hI nahIM, aba to vyApAra ho gayA prA / Andolana jo hai vaha vyApAra ho gayA / aba to vyApArake lie karate haiM loga paMcakalyANaka / bheMTa-vArtA : 2 65 mere lekhana kA AdhAra Agama hai indaura, 31 janavarI, 1985 DA0 nemocandra jaina : jindagI jaise aMjalikA jala hotA hai aura sandiyoMmeMse nikala jAtA hai, vaise hI samaya bhI barAbara tejIse calA jA rahA hai / lekina Apane yaha samayako rokanekA prayatna kiyA hai -sAhitya ke mAdhyama se| sAhityake mAdhyamase samayako bhI thAmA jA sakatA hai, rokA jA sakatA hai, vaha prayatna Apane kiyA hai / jaina sAhityake kSetrameM ApakA AnA kaba huA / paNDita phUlacandra zAstrI : jaina sAhityake kSetrameM to vaise akhabAra nikAlanekI dRSTise kahate ho to san 36 meM hama A gaye / 'zAntasindhu' patrikA meM / ne.: 'dhavalA' kA sampAdana cala rahA thA ? pha.: sana 1937-38 meM dhavalAkA sampAdana kAma cala rahA thA amraavtiimeN| DA0 hIrAlAlajI usa kAmako kara rahe the| unhoMne anuvAda taiyAra kara liyA thaa| parantu kameTI aura vicAra karaneke lie unase kaha rahI thii| kyoMki DA0 hIrAlAlajIne eka lekha likhA thA / lekhake Upara bahata TIkA TippaNI haI thii| isalie kameTI thor3I sAvadhAna thI ki aisA na ho ki yaha graMtha bhI nikale aura usa para TIkA-TippaNI cale, to phajIhata hogii| isalie hamako bulAyA gayA dhavalAke prathama bhAgake punarlekhanake lie, maiMne usako likhA / jahA~ thoDA bahata saMzodhana karanA thA, saMzodhana kiyA, jahA~ usako mAnanA thA usIko le liyaa| isa hamane taiyAra kiyA aura eka yukti nikAlI ki bhAI, yaha chapegA kaise ? hamane kahA ki hamAre gurujI haiM paNDita devakInandanajI, kaarNjaa| kAraMjA amarAvatIke pAsameM hai / Apa kaheM to hama unako dikhAkara le AyA kareM / kameTIne svIkRti de dii| hama hara haphte yA pandraha dinameM kAraMjA jAne lage aura par3ha karake sunAte the / ve sunate the kahIM unhoMne koI eka Adha bAta batAI to noTa kara lete the, tAki aura antima rUpa ho gayA aura antima rUpa ho jAnese kameTIne maMjUrI de dI ki chApo / to usameM jo ar3acana thI, vaha nikala gii| |
Page #100
--------------------------------------------------------------------------
________________ dvitIya khaNDa : 69 ne. : isa tarahase Apa jaina sAhitya sRjanameM yA TIkAmeM yA jo bhI ho, usameM Apa Aye / phU.: haaN| phira to kAma karate rhe| phira vahA~ kAma kiyA / cU~ki hamAre sAthI jo haiM DaoN0 horAlAlajI ugra prakRtike the thor3e / ne. : Apako preraNA isameM milI paNDita devakInandanajI se / phU. : paNDita devakInandanajIse preraNA kyA milI ? vaise to hama patrikA nikAlate hI the - aMtaHpreraNAse nikAlate the / antameM unakA sahayoga mila gayA / aMtaHpreraNA yahI milI ki hamako yaha kAma karanA cAhie / isa kAma meM hama A gaye / yahA~ A jAneke bAdameM 4-5 varSa to hama AjIvikA meM rahe / 3 varSa to vahIM rahe, phira unakA thor3A svarUpa dekha karake DaoN0 hIrAlAlajIke sAtha hamAre vivAda ho jAyA karate the kabhI -kabhI / phira hamAre pahalA baccA huA, to usakA svargavAsa huA to hama ghara Aye the, usake bAda hama gaye hI nahIM / ne. : Apake maulika graMtha kitane hoMge ? phU. : maulika to vaise to dekhie, eka to hamane 'jainatattvamImAMsA' likhI aura eka 'varNa, jAti aura dharma' pustaka likhI / eka tasvArthasUtra kI TIkA kI / .: maulika graMthoMmeM Apane kauna-kauna sI maulikatAe~ sAmane rakhIM ? phU. : vyakti - svAtantrya - svAvalambanako dhyAnameM rakhakara hamane likhA aura 'varNa jAti aura dharma' meM sAmAjika vyavasthAko Agamase, sAmAjika vyavasthAke virodha meM hamako kyA milatA hai, yaha dRSTi hamArI mukhya rahI / ne. : virodhameM rahI hai ? phU. : virodhameM matalaba yaha hai ki samAjakA vartamAnameM jo DhA~cA hai jAtivAdakA usake hama viruddha haiM / hama saMgaThana to cAhate haiM, parantu samAja guToMmeM jo ba~TI hai, vaha viSamatA nahIM cAhate haiM / jaise jainadharmake AdhAra para digambara jaina dharmake AdhAra para, eka saMgaThana honA cAhie, aisA hamArA mata hai / . : kyoMki viSamatAoMse zoSaNa hotA hai / phU. : zoSaNa bhI hotA hai aura yogya bhI ho, to hama kahate haiM ayogya hai:- agara hamArI jAtikA nahIM hai to ne. : acchA, to jAtikA honA jarUrI hai / phU. : jAtikA honA jarUrI nahIM, phira bhI mAnate haiM ki jAtikA honA cAhie / hA~, saMskAra vAlA vo honA cAhie / jisa saMskArameM vaha palA-pusA hai aura jaisA hamako kAma lenA hai usake anukUla to honA cAhie | parantu jAti usameM bAdhaka banatI haiM, to yaha hamako svIkArya nahIM / hama to kahate haiM ki harijanako bhI pAtra yadi hama banA lete haiM to vaha hamAre dharmako dhAraNa karanekA pUrA adhikArI hai, phira hama to yaha mAnate haiM / ne. : vyakti svAtaMtryako mAnate haiM / phU.: hA~ / ne. : isameM jAti kahA~ Ar3e AtI hai / phU.: hamAre yahA~ to saMjJI paMcendriya paryApta honA cAhie, yaha AgamakI AjJA hai / ne. : acchA, paryApta yAnI kyA ? : saMjJI paMcendriya tAki jo samajhadArI A jAe, viveka A jAe, to hamArI bAta sune, to viveka se grahaNa kara le / sat-asat heya upAdeyako jAne / phU.
Page #101
--------------------------------------------------------------------------
________________ 70 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana-grantha ne. : acchA yaha batAiye ki TIkA karane meM kauna-kauna sI sAvadhAniyAM rakhanI cAhie / phU. : TIkA karanemeM mUlako dhyAnameM rakhanA cAhie / hamAre AcArameM eka vyakti svAtaMtrya svAvalaMbanake AdhArapara hamArA lekhAna calanA cAhie kyoMki ye saba svataMtratAke poSaka grantha haiN| cAhe caraNAnuyoga ho yA karaNAnuyoga ho, pramANa yukta udAharaNa hai usameM to koI bAta hI nahIM hai| caraNAnuyoga hai-hamArI AdhyAtmika vRttike anurUpa / hamArI pravRtti kyA hotI hai ? AdhyAtmika vRtti agara hamArI aisI niSkaSAya kI hai, to hamArA uThanA-baiThanA bhI usI jAtakA hogA / ne. : bhASA kaisI rakhate haiM Apa? phu. : bhASA to hamArI cAlU hai, sarala hai| kahIM pAribhASika zabda A jAte hai kaI jagaha spaSTa kara dete haiM, kaI jagaha vaisA hI calatA hai| jaise anuvAda hai to usameM vizeSArthameM spaSTa kareMge, anuvAdameM nhiiN| anuvAda to jaisA mUla hotA hai, vaisA hI vahA~ likha dete haiM / vizeSArthameM use spaSTa kara dete haiM / ne. : TIkAkAra banane meM kyA sAvadhAniyA~ rakhanA cAhie, jaise ki maiM TIkAkAra bananA cAhatA hU~ to Apa mujhase kyA kheNge| phU. : pahale to viSaya spaSTa honA cAhie / ne.: pahalI bAta, dusarI...." pha.: dUsarI bhASApara adhikAra honA cAhie, tIsare anugama bhI honA cAhie thodd'aa| anugamakA matalaba yaha hai ki usa viSaya sambandhI jAnakArI dasare granthoMse bhI hamArI tulanAtmaka jAnakArI paripakva honI cAhie / ye tIna bAteM agara kisIko dhyAnameM haiM, to TIkAkAra ho sakatA hai / ne. : yaha bahuta jarUrI hai / Aja loga isakA dhyAna rakhate haiM yA nhiiN| pha. : koI rakhate haiM koI nahIM rakhate haiN| yaha calatA to hai| akhabAra ye jo chApakhAnA A gayA presa to usase tAttvika dRSTise to hAni hI huI hai / ne. : ApakA pramukha yogadAna yA avadAna dharmake kSetrameM hai, darzanake kSetrameM yA saMskRtike kSetrameM hai yA samAjake kSetrameM kyA hai ? phU. : asalameM hamAre yogadAnakI bAta karate haiM, Apane to mukhya rUpase samAjake nirmANako bhI dRSTimeM rakhA aura tatvajJAnako bhI mukhyatayAse hamane dhyAnameM rakhA aura donoMko dhyAnameM rkhaa| . ne.: jaise relakI paTariyA~ hotI haiM aura usapara pahiyA daur3atA hai, vaise hI ina do paTariyoMpara ApakA sAhitya calatA hai| pha. : calatA hai / tattvajJAna sAmane rakhA, samAjake nirmANako bhI dhyAnameM rkhaa| hama vidvat pariSadke adhyakSa bana bhI gaye the to hamane eka bAta likha do usameM apane vyAkhyAnameM ki bhAI Apa yaha to mAnate hI ho ki hamAre jo zAstra milate haiM uttarakAlameM unameM pAMcaveM sthAnapara zUdrako sthAna milA hai / to itanA to mAno Apa loga, jisake ki AdhArapara jo hamAre pramukha vidvAn the, jinako samarthana karanA cAhie, ve cupa rahe / ne. : unakI rojI-roTIkA prazna thA / jaina sAtyi jo apanA hai usameM koI nayA mor3a lenA cAhate haiM-nayA mor3a denA cAhate haiM / phU. : nayA mor3a-to jAtivAda pahale khatma honA cAhie / ye jAtivAda jabataka calegA tabataka jaina samAjameM ba~TavArA rhegaa| jo samitine sAhityika dharmakI pravRtti jise hama kahate hai huI nahIM hai, jAtivAdake
Page #102
--------------------------------------------------------------------------
________________ dvitIya khaNDa : 71 AdhArapara hI vyakti socegA aura jAtivAdake AdhArapara hI vyakti kAma karegA, isalie vaha dharmakA kAma to nahIM hogaa| isase apane Apa dvAra khula jaayeNge| dUsare sAhityakA jo kSetra hai, vaha hama bahuta saMkucita kara rahe haiM / isa mAmalemeM hama logoMko paisA bhI nahIM milatA hai / ne.: pArizramika nahIM milatA hai| phU. : pArizramika to alaga bAta hai, prakAzanake lie bhI paisA nahIM dete haiM / samAja mandira aura mUrtiyA~ dekhatI haiN| hama kahate haiM ki mandira mUrtiyA~ to apanI jagaha haiM aura ve hone hI caahie| vaha samAjako le -saMsthA parantu eka sAhityika saMsthAko daSTise bhI socanA cAhie aadmiiko| deza choTA nahIM hai / pUrA vizva jisako Aja brahmANDa vizva kahate haiM, vaha itanA bar3A deza hai to hamArA sAhitya una taka kaise pahu~ce, una vividha bhASAoMmeM, yaha kaise pahu~ce, usapara dhyAna denA cAhie / digaMbara samAja isa ora dhyAna nahIM detI hai, zvetAmbara samAja to dhyAna detI hai / vaha isa dRSTise kAma kara rahI hai / aura hamArI samAja jo hai kUpamaNDUka banI huI hai / ne. : SaTkhaNDAgama granthakA vAcana huA AcArya vidyAsAgarajIke sAMnidhyameM, do jagaha hue tIna jagaha hue mujhe mAlUma nahIM hai| phU. : 1 // -2 mahIne calA hai / ne.: usakI upayogitA kyA hai ? phU. : upayogitA kevala itanI kaha sakate haiM ki logoMkA dhyAna isa tarapha khIMce aura apane mUla grantha kA mAna karake inakA svAdhyAya karane lge| itanI upayogitA hai| __ ne. : hama tIrthaMkarakA eka zrAvakAcAra aMka nikAla rahe haiM to eka Adarza zrAvakakI kalpanA kyA hai ApakI ? phU. : zrAvakAcAra eka bAta vizeSa hai zrAvaka jainadharmameM vahI kahanA lAbhakArI hai ki vaha mUla dharmako aMgIkAra karaneke lie apane manameM vicAra rakhatA hai ki kadAcit aisA maukA Aye ki nirvikAra bane / kyoMki nirvikAra honekA zrAvaka rAstA nahIM hai| nirvikAra honekA pUrA rAstA vahI hai| akele AtmAko banAnekA / akele AtmAmeM raha jAU~ aura yaha jo mere Upara AvaraNa hai, saMyoga hai, vaha mujhe hara jAye, isakA rAstA to eka hI hai, yaha apavAda mArga hai / ne. : aba hama kahA~se calanA zurU kareM isa mArgapara / zrAvaka kahA~se calanA zurU kre| pha.: pahale to devako dekhe, guruko dekhe, sAhityako dekhe, tInoMko dekhe / ye hamAre hai hameM inake sAtha rahanA hai / upadezoMke anusAra calanA hai / ne. : zraddhA honI cAhie-nizcita bAta hai| phU. : phira ahiMsAkI to bAteM haiM ki ATha mUlaguNoMkA pAlanA ho yaha bAta AnI caahie| isake bAda vaha zrAvaka kahalAnekA adhikArI hai / ne. : aura usakA AcaraNa kaisA honA cAhie jo sAmAjika AcaraNa / pha.: sAmAjika AcaraNa-eka to apane samAjameM hI uThane baiThanekA pariNAma honA cAhie usako / anya samAjameM jo jAte haiM, unake guNa doSa hamAremeM praveza kara jAte haiM, isalie jahA~ taka hai jina samAjoMse, ahiMsAkI bAta nahIM hai yA dharmakI bAta vizeSa nahIM hai, una samAjoMse to samparka nahIM honA cAhie aura ina
Page #103
--------------------------------------------------------------------------
________________ 72 : siddhAntAcArya paM0 phUlacanda zAstrI abhinandana-grantha tInoMko bhUlanA nahIM cAhie / yahA~ to pratyeka jainako AnA hI cAhie mandirameM, bhale hI vaha hAtha jor3akara calA jaae| ne. : saMgaThanakA koI upAya batalAiye, ilAja sujhAiye / pha. : saMgaThana karanekA upAya hai eka ki hama eka jagaha raheM, eka goSThI banAe~ aura goSThImeM hama aise logoMko leM jo cintaka hoM, vicAraka hoN| una logoMko bhI thor3A bahuta jagaha deM jinakA samAjameM prabhutva ho yA Arthika dRSTise sampanna hoN| unako lenese kyA hogA eka saba tarahake vicAroMkA kendra bana jaaegaa| Akalana ho sakegA aura vahA~ para hameM yaha nirNaya karanA cAhie pahale to mandirakA nirNaya karanA cAhie ki ina sabako mandira jAnA hogaa| ne. : mandirako bhI AkarSaka banAnekI jarUrata to hai / mandira jaise abhI hamAre sAmane hai aise nahIM hai ki mandira nimaMtraNa dete hoM ki Ao hamAre yhaaN| usameM ArkaSaNake lie jaise hama kaI upAya kara sakate haiM jaise vahA~ aiso pustakeM rakheM jinako par3hanekI jijJAsAse loga AveM, aisI kathAe~ likhI jaaeN| kathAoMke dvArA praveza hotA hai| tattvajJAna to vyaktikA jIvana hai samAjakA jIvana jo hai kathAe~ hai, aisA maiM mAnatA huuN| ne. : kathAoMke mAdhyamase vaha tattvakI ora jaaegaa| phU. : hA~ / tatvakI ora jaaegaa| lar3ake hoMge, bacce hoNge| choTIse choTI kitAbeM taiyAra hoM, unameM aisI hoM ki jo unameM AkarSaNa paidA kareM / ne.: yAnI mandira aura sAhitya ina do para hamArA dhyAna jAnA cAhie, to hamArI Ane vAlI piiddh'ii| pha. : bilkula saMgaThita bana skegaa| hama vicArakoMkA eka saMgaThana honA cAhie / CNaon CG
Page #104
--------------------------------------------------------------------------
________________ rekhA-citra AsthA ke zikhara DaoN. devendrakumAra zAstrI, nImaca himagirike dhavala, AlokasnAta, zRMga ko samatala upatyakAmeM muskarAtA huA devadAru sadRza dIrgha, dedIpyamAna, samunnata tanameM lipaTA huA sarala mana, jJAnakI bhAsvara razmiyoMse Alokita vana-bIthiyoMke pAvana nijhara evaM aTTahAsase samallasita parvata-saritAoMke vistIrNa tIrapara samAsIna bhavyajanoMkI maNDaliyoMse sevitaunnata vadanapara udAtta manakI AbhAko vikIrNa karatA haA mAno prakAzakA puMja hI ho / jisane apanA prakAza hA sadA vikoNa kiyA; bhale hI timirAcchanna saghana nizAke vAtAvaraNameM ghaTATopa meghoMke maNDala ma~DarAte rahe hoM yA durdina kI bhA~ti tIvra garjana, varSaNa, dhArA-sampAta evaM ulkApAta hI kyoM na hotA rahA ho ? __ikahare, gauravarNa, lambe, charahare zarIrapara vRddhAvasthAkI sikur3ana kisI dvIpakI racanA karatI huI bhUkampakA smaraNa dilAtI hai, sAtha hI apanI akampa dar3hatA evaM sthiratAkA bodha karAtI hai| na jAne kitane prabhaMjana Ae aura gae, vAtyAcakroMke pracaNDa aMdhar3oMse prakampita na honevAlA dRr3ha mAnasa Aja bhI tattvajJAnake zikhara para avicala hai / samAjakI dhArAko mor3a denevAlA yaha vyaktitva Aja bhI vilakSaNa hai, nirAlA hai| prAyaH yaha kahA jAtA rahA hai ki pratibhAvAna kalAkAra, sAhityakArake jIvanameM saMgharSa honA anivArya hai / saMgharSakI bhUmimeM hI aise tantu janma lete haiM jinase kalA tathA sAhityakA janma va vikAsa hotA hai / paNDitajIko bacapanase hI saMgharSakI bhUmimeM palanA par3A / kintu yahA~ taka kucha nahIM thaa| jisa prakAra vana-khaNDameM yA upatyakAoMpara bar3hanevAle taru-pAdapa mArutake sAtha keli karate hue Ahata nahIM hote, vahI sthiti abhAva aura daridratAmeM unnata honevAloMkI prArambhika dazA hotI hai| kintu saMghoMse satata jUjhanevAle apanI dRr3hatA kA kasA paricaya dete haiM, yahI manuSya jIvanakI saphalatAkI sabase bar3I kahAnI hai| use zabdoMke vAgjAlameM kahanese kyA lAbha hai ? itanA saMketa bhara paryApta hai ki dhairyako zilApara AsIna vyakti A~dhiyoMke thaper3e laganepara bhI jo caMcala nahIM hote, vAstavameM ve hI mahAna haiM, dhanya haiM ! kintu sAmAnya jana vicalita hote haiM jo svAbhAvika hai / parantu saphala sAhityakAra ina donoMke bIca sAmaMjasya sthApita kara calatA hai, tabhI vaha sarasvatIke mandirameM apane bhAvoMkA arghya lekara samyajJAnadIpake dvArA saccI upAsanA kara sakatA hai| mUrtiko dIpaka dikhAnA hI saccI AratI va pUjA nahIM hai, varana nirmala bhAvoMke pAtra meM jJAna lause pavitra vartikAko prajjvalita karanA hI sarasvatIkI saccI ArAdhanA va pUjA hai / paNDitajIkA sampUrNa jIvana ArAdhanAse otaprota rahA hai / zreyaskara kAryoMmeM prAyaH vighna Ate haiM / kabhI-kabhI to vyavadhAnoMkI mAlA hI lambI katAra bA~dhakara khar3I ho jAtI hai| kintu manasvI vyakti vighna-bAdhAoMkI cintAmeM DUbate nahIM hai| ve sadA unake bIca muskarAte rahate haiM / yahI unakI sabase bar3I upalabdhi hotI hai| ve apane kAryameM vyApata tathA saMlagna rahate haiM / na jAne kitane AvaraNa eka-eka kara haTate jAte haiM / phira, vahI svaccha sthiti nirmita ho jAtI hai| jIvanake aneka kAryoM se yogya AjIvikAko prApti honA mahAn puNyakA kArya mAnA jAtA hai / manonakala kArya-vyApArakI prApti honepara tathA kAryake santoSajanaka pariNAmake viparIta sAmAjika dabAva honepara yadi usase haTanA par3e, to kitanI vyathA hotI hai ? isakA anumAna pAThaka hI lagA sakate haiM / parantu dhIra
Page #105
--------------------------------------------------------------------------
________________ '74 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana-grantha vyakti apanI nIti kabhI nahIM chor3ate / siddhAntake pIche paNDitajone saba kucha chor3A, para apanI dharma-nItise kabhI vimukha nahIM hue| ___ sAmAjika sailAbake sailAba umar3e, carcA-vArtAoMkA daura calA, lekha mAlAe~ likhI gaIM, samAja-sudhAraka ke nAmapara kIcar3a bhI uchAlA gayA, kintu ApakI jar3e sudUragAmI kSetroM taka itane AyAmoMmeM vistRta rahIM ki bar3e-se-bar3e tUphAna, A~dhI, bavaMDara ApakA unmulana nahIM kara ske| Apa sabhI avasthAoMmeM himAlayapara sthita devadArukI bhA~ti aTala avasthita rhe| Apa malameM itane gahana haiM ki Apake tarka, pramANa, Agama va yuktiyA~ akATya haiN| abhI Apako hilAnekI kisImeM sAmarthya nahIM hai| zarIrakI DhalatI huI avasthA samprati Apako cala-vicala karane lagI hai jo dIrgha kAlakI rugNatAkA pariNAma hai / kintu aneka yugoMse jisa tattvajJAnakI bhUmikApara unmukta vAtAvaraNameM Atmanirbhara hokara svatantra rUpase sAhityopajIvI rahakara apanA Adarza prastuta kiyA hai, vahI jIvanameM athase iti taka eka vizAla vRttake rUpameM jJAna-binduoMko sArthakatA pradAna kregaa| ___ upAsakakI upAsanA akhaNDa kI hai, kAlika kI hai, nitya kI hai, dhruva hI zAzvata hai / sampUrNa jIvanakA itivRtta dhruvase prArambha hokara dhruva taka le jAtA hai| yadi dhruvadhAmako pA liyA, to saba kucha pA liyA / zraddheya paNDitajIke zabdoM meM ___ 'atIta kAlako dekhate hue merA vartamAna paryAya-jIvana eka binduke barAbara bhI nahIM hai / jaba vartamAna zarIrAzrita jIvanako dekhate haiM, to avazya hI pichale pAMca varSa aneka ApadAoMse ota-prota pratIta hote haiN| phira bhI, vaha merA apanA jIvana nahIM hai| kyoMki merA apanA jIvana jJAna-darzana svabhAvI hai / usameM abhI taka bhI khaNDa par3A hai aura na bhaviSyameM khaNDa par3anevAlA hai| paryAyakA svabhAva badalanA hai| vaha badalatI rahI hai aura badalatI rhegii| saMyogI jIvanameM saMyogakA honA aura usakA bichur3anA bhI kramaprApta hai / usameM iSTAniSTa buddhise sukha-duHkhakI mAnyatA honA yahI ajJAna hai / eka jJAna-mArga hI aisA hai jo ajJAnako pUrI tarahase samApta karane meM samartha hai / isaliye vahI upAsanA karane yogya hai| yaha merA jIvana-vRtta hai|" anavarata himapAtakI ThiThuranese akar3ate hue vRkSa bhale hI dhavala tathA jIrNa-zIrNa pratIta hoM, kintu vRddhatAkI ThiThurana jinakI buddhiko sparza taka nahIM karatI, ve zveta khaddaradhArI, jAkiTa tathA sapheda TopIko pahane hae upanetroMse suzobhita zarIrase bur3hApekI dastaka dete hoM, para yuvA manakI bhA~ti Aja bhI apane adhyayana, lekhana tathA pravacanameM kisI prakArakI zithilatA nahIM Ane dete / / bhautika prakRtikI raMgazAlAmeM vidhi raMgoMkA parivartana honA svAbhAvika hai prabhAtakAlIna bAlAtapa aura sandhyAkAlIna sindUrI aruNimA jIvanake utthAna-patanake mAnoM vividha citroMko citrita karatI haI lakSita hotI hai / paNDitajIke jIvanane bhI kaI utAra-car3hAva dekhe haiM aura unake vividha rUpa-raMga bhI haiM, kintu jaise raMgasthalIkI bhUmimeM kabhI koI parivartana parilakSita nahIM hotA, vaise hI paNDitajIkI prajJA tathA jJAnakA Akalana karanevAlI medhA Aja bhI jyoM kI tyoM apanI prabuddhatAkA paricaya detI hai| yathArthameM jagatkI karmazAlAmeM raMga-rUpake sivAya kyA hai ? jo bhI Ava.rSaNa hai, vaha rUpakA hai, raMga kA hai| navonmeSazAlinI prajJA isa rahasyako jAnatI hai, vAstavikatAko pahacAnatI hai| isalie vaha AkarSaNa-vikarSaNoM tathA kAyAmAyAkI Azaktise saMzliSTa nahIM hotii| kAza! hamameM yahI prajJA hotI, to sAdhu sadRza ujale mana tathA siddha samAna pAvana caitanyako nirmala jJAnako dhArAmeM samyak rUpase Akalana kara bhalobhA~ti zabdoMko abhivyakti pradAna kara pAte /
Page #106
--------------------------------------------------------------------------
________________ khaNDa 3 vyaktitva aura kartRtva
Page #107
--------------------------------------------------------------------------
________________
Page #108
--------------------------------------------------------------------------
________________
Page #109
--------------------------------------------------------------------------
________________ ****** nyAyAcArya pUjya zrI gaNezaprasAda jI varNI www.jalnelibrary.org
Page #110
--------------------------------------------------------------------------
________________ pUjya varNIjokI dRSTimeM paNDitajI paM0 ramezacanda bAMjhala, indaura vidvatvarya paNDita ziromaNi zrI phUlacandrajI siddhAntazAstrI jinAgamameM karaNAnuyogake viziSTa jJAtA mAne jAte haiM / paNDitajIne karaNAnuyogakA saccA pratinidhitva kiyA hai aura yahI kAraNa hai ki dhavala Adi siddhAnta granthoMkI TIkA karaneke kAraNa dharmAnurAgI mumukSuoMko karma-siddhAntakI avasthAoM evaM paristhitiyoMkI pUrI jhA~kI dekhaneko milatI hai / ArSAnuyAyI vidvAnoMkI vibhinna vizeSatAoMmeM se eka yaha bhI mahattvapUrNa vizeSatA rahI ki AtmavijJApana evaM yazolipsAke liye sAhitya-sRjana nahIM kiyA / vyaktigata paricayakI apekSA unhoMne prANI mAtrako prayojanamata tattvoMkA vizada varNana karanA evaM prANiyoMko avikala mokSa-mArgameM sthApita karanA tathA sthita mokSa-mArgiyoMke prati nivicikitsA, sthitikaraNa aura vAtsalya bhAva rakhanA apanA punIta anuSThAna svIkAra kiyA jo ki paM0 zrI phulacandrajI siddhAntazAstrImeM spaSTa parilakSita hotA hai| paM0 jI sAhaba bar3e dhArmika, sAmAjika, krAntikArI, niSpaha pravacanakAra svAbhimAnI hai aura ArSabhakti (ApameM) kUTa kUTa kara bharI hai / ApakA karaNAnuyogakA anubhava bar3A vyApaka hai / ApakI nirIkSaNa-zakti bar3I adbhuta aura tIvra hai / karaNAnuyogake to niSNAta paNDita haiM hI, sAtha hI saMskRtake udbhaTa vidvAn haiM / sRjanAtmaka sAhityakI abhivyaktike liye sarala evaM subodha hindIko apanAyA (gayA hai) tAki bhASAkA alpajJa mumukSu bhI hRdayaMgama kara sake / pUjya gaNezaprasAda varNIjIne do bhAgoMmeM 'marI jIvana gAthA' ke anekAneka sthaloMpara paM0 zrI phUlacandrajI ko prasiddha kiyA hai| 1. kaTanImeM vidvat-pariSad kaTanImeM bhAratavarSIya di0 jaina vidvat-pariSadkA prathama adhivezana huA, jisameM aneka vidvAn padhAre the| inameM eka paM0 zrI phUlacandra jI siddhAntazAstrI haiM; jinake viSayameM varNIjIne ullekha kiyA ki "tathA banArasase paNDita phUlacandrajI siddhAntazAstrI bhI, jo ki karaNAnuyogake niSNAta aura marmajJa paNDita hai Aye the / Apa to vidvata-pariSada ke prANa haiM / ' (bhA0 1 pRSTha 524) ataH spaSTa parilakSita hotA hai ki Apa apane samayake advitIya karaNAnuyogake jJAtA haiN| 2. sAgara meM zikSaNa-zivira ___sAgarameM dhArmika zikSaNa-zivira mahotsavameM paM0 zrI phUlacandra jI siddhAntazAstrI Adi aneka uccakoTike vidvAnoM ke Agamanase samAja atyanta gauravAnvita ho rahA thA evaM mamakSa jainadharmase atyanta lAbha ho rahe the| paM0 zrI phUlacandrajIne dhavala granthake terAnave , sUtrameM 'saMjada' pada honA cAhie, isa viSaya para mArmika bhASaNa kiyA, jisakA varNIjIne ullekha kiyA "inhIM cAra dinoMmeM vidvat-pariSadko kAryakAriNIko baiThaka huI / 'saMjada' padakI carcA huI, jisameM zrI paM0 phUlacandra jI siddhAntazAstrIkA terAnave sUtra meM 'saMjada' padako AvazyakatApara mArmika bhASaNa huA aura unhoMne sabakI zaMkAoMkA samAdhAna bhI kiyaa| isameM zrI paM0 varddhamAnajIne acchA bhAga liyA thA / antameM saba vidvAnoMne milakara nirNaya diyA ki dhavala siddhAntake terAnaveM sUtrameM 'saMjada' padakA honA Avazyaka hai|" (bhAga 1 pRSTha 546)
Page #111
--------------------------------------------------------------------------
________________ 76 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana-grantha 3. gopAcalake aJcalameM marArameM kArtika mAhake ASTAhnika parvameM paM0 phUlacandra jI siddhAntazAstrI Adi aneka vidvAna padhAre the / sabhIke pravacana hue / paM0 jIke viSayameM varNIjI likhate haiM "paM0 phUlacandra jIke vyAkhyAna bahuta hI rocaka hue / " (bhAga 1 pR0 591) 4. udAsonAzrama aura saMskRta-vidyAlayakA upakrama caitra kRSNa 3 saM0 2006 ko udAsInAzrama kI sthApanAke samaya paM0 phUlacandrajI siddhAntazAstrI Aye / Apake dvArA dharmakI jIvana meM AvazyakatA evaM dAna para pravacana hue, jisase samAjake pariNAma Rju hue, kucha bhAI brahmacarya vrata lekara AzramameM rahaneko Aye / paM0 jI sA0 ke banArasa lauTa jAneke bAda pU0 varNI jIne pravacanameM kahA 'paM0 phUlacandra jI banArasase Aye the / ve Aja banArasa vApasa cale gye| Apa svaccha bAta karate hai, kintu samayakI gatividhi dekhakara vyavahAra kareM, taba unakA prayAsa saphala ho sakatA hai|" (bhA0 2 pRSTha 176) 5. kSetrapAlameM cAturmAsa ___saM0 2008 kA cAturmAsa lalitapura nagarastha kSetra kSetrapAlameM huaa| varNIjIke isa cAturmAsase lalitapura di0 jaina samAja dharmase AzAtIta lAbhAnvita huaa| samAjake Agrahavaza paM0 phUlacandra jI padhAre / Apake niSpaha marmasparzI avikala pravacanoMse samAjane apUrva lAbha liyaa| ApakI niSpahatA, nirbhayatA vicArakatA evaM karmaTha vyaktittvapara varNIjIne apane pravacanameM kahA "janatAke Agrahavaza banArasase paM0 phUlacandra jI zAstrI bhI A gaye / Apa bahuta hI svaccha tathA vicAraka vidvAn haiN| kisI kAmako uThAte haiM, to usake sampanna karane karAnemeM apane Apako tanmaya kara dete hai / kisI prakArakA durbhAva inameM dekhane meM nahIM AyA / " (bhA0 2 pR0 283) ina zabdoMse spaSTa jhalakatA hai ki Apa uttama niSpaha samAjasevI haiN| Apane jisa kAryako samhAlA, use acche rUpameM sampanna kiyaa| 6. vividha vidvAnoMkA samAgama zrAvaNa zukla 4 sa0 2008 ko paM0 zrI phUlacandra jI siddhAntazAstrIkA pravacana huaa| pravacanameM svataMtratA evaM svAvalambana tathA parataMtratA evaM parAvalambanapara vizada vyAkhyA karate hue strI, putrAdikakA moha chor3aneke lie sumadhura bhASAmeM preraNAtmaka citraNa kiyaa| vyAkhyAnase prerita ho varNIjIne usa vyAkhyAnakA sAra dUsare dina saMkSipta rUpase isa prakAra kahA "zrAvaNa zukla 4 saM0 2008 ko paM0 phUlacandrajIkA pravacana bahuta manohara huA / Apane kahA ki AtmAko saMsAra meM rakhane vAlI yadi koI vastu hai to parAdhInatA hai aura saMsAra se pAra karane vAlI koI vastu hai to svAdhInatA hai| hama svatantra caitanya puJja Atma dravya hai| hamArA Atma dravya apane ApameM paripUrNa hai / use parakI sahAyatAkI apekSA nahIM hai| phira bhI, yaha jIva apanI zaktiko na samajha pada-pada para para-dravyake sahAyatAkI apekSA karatA hai aura socatA hai ki isake binA hamArA kAma nahIM cala sakatA / yahI isakI parAdhInatA hai| jisa samaya parakI sahAyatAkI apekSA chUTa jAvegI usa dina mukti honemeM dera na lagegI / avivekI manuSya strI-putrAdikako
Page #112
--------------------------------------------------------------------------
________________ tRtIya khaNDa : 77 apanA hitakArI samajhakara unameM rAga karatA hai, parantu vivekI manuSya samajhatA hai ki putrAdikakA parikara saMsAracakrameM pha~sAne vAlA hai, isalie usameM taTastha rahatA hai| manuSya putrako bahuta premakI dRSTise dekhate haiM, kintu yathArtha bAta isake viparIta hai| manuSya sabase adhika prema sva-strIse rakhatA hai / isIse usane strIkA nAma prANapriyA rakkhA hai| strI bhI isakI AjJAkAriNI rahatI hai| vaha prathama patiko bhojana karAtI hai pazcAt Apa bhojana karatI hai| pahale patiko zayana karAtI hai, pazcAt Apa zayana karatI hai / usakI vaiyAvRtya karanemeM kisI prakArakA saMkoca nahIM krtii| yaha saba hai, parantu putrake honepara yaha bAta nahIM rhtii| yadi bhojanameM vilamba ho gayA, to pati kahatA hai-vilamba kyoM huA? strI kahatI hai-putrakA kAma karUM yA ApakA / putra jyoM-jyoM vRddhiko prApta hotA hai, tyoM-tyoM pitA dvArA hrAsako prApta hotA hai| samartha hone para to putra samasta sampadA kA svAmI bana jAtA hai / aba Apa svayaM nirNaya kIjie ki putrane utpanna hote hI ApakI sarvAdhika premapAtra strIke manameM antara kara diyA; pIche ApakI samasta sampattipara svAmitva prApta kara liyA, to vaha putra kahalAyA yA zatru ? ApakI sampattiko koI chIna le to use Apa mitra mAneMge yA zatru ? parantu mohake nAzameM yathArtha bAtakI ora dRSTi nahIM jAtI hai| yaha moha darzana, jJAna tathA cAritra ina tInoM guNoMko vikRta kara detA hai| isaliye hamArA prayatna aisA honA cAhie ki jisase sarvaprathama mohase piNDa chuTa jaave|" (bhAga 2 pR0 288,289) isa dRSTAntake mAdhyamase paM0 jone strI, putra-premakA jo vairAgyotpAdaka citraNa kiyA, vaha advitIya hai / isase Apake jIvanake virAgatAkI jhAMkI jhalakatI hai / zrAvaNa zukla 14 saM0 2008 ko kSetrapAlameM rakSAbandhanakA utsava huaa| paM0 zrI phUlacandrajI siddhAntazAstrIkA rakSAbandhana-parvake viSayameM pravacana huaa| paM0 jIkI prAJjala zailIse samAja gadgad ho gyaa| pravacanakA sAra kahate hue varNIjIne kahA "sabakA sAra yahI thA ki aparAdhIse aparAdhI vyaktikI bhI upekSA na kara usake uddhArakA prayatna karanA caahie| zrI akampanAcAryane bali Adi mantriyoMke dvArA ghora kaSTa bhogakara bhI unakI AtmAkA uddhAra kiyA hai| jainadharmakI kSamA vastutaH apanI upamA nahIM rkhtii|" (bhA0 2 pR0 290) 7. iMTara kAlejakA upakrama lalitapura bundelakhaNDa prAntakA kendra sthAna hai mUlasaMgha kunda-kunda anvayakA anuyAyI di. jaina paravAroMkA gar3ha hai| yahA~ Atma-jJAnakI zikSAkA Ayatana nahIM thA / parantu paM0 zrI phalacandra jI siddhAntazAstrIkI viziSTa preraNAse samAjameM zikSAkA kendra kholanekI hRdayameM lahara daur3ane lgii| paM0 jI kI preraNAse samAjake gaNamAnya logoMne bahata anudAna likhAyA aura kaoNleja kholanekA saMkalpa kiyaa| isa saMkalpakA samAcAra varNIjIko milA. ve atizaya prasanna huye aura kahA "mujhe yaha jAnakara harSa huA ki paM0 phUlacandrajIkI viziSTa preraNAse nagarake logoMmeM iMTara kAleja kholanekI carcA dhIre-dhIre jora pakar3atI jAtI hai| ve isa viSaya meM bahuta prayatna kara (bhA0 2 pR0 294)
Page #113
--------------------------------------------------------------------------
________________ 78 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstro abhinandana-grantha "paryuSaNa parva A gyaa| paM0 phUlacandrajI yahA~ the hI ataH sUtrajI para unakA sAragarbhita vyAkhyAna hotA thaa|" (bhA0 2 pR0 294) 8. tIvra vedanA kArtika kRSNA 11 saM0 2008 ko zArIrika avasthA vikRta honese eka phor3A ho gyaa| phoDAkA Aparezana huA taba paM0 phUlacandrajI sA0 unake pAsameM the| varNIjIne kahA"Aparezanake samaya paM0 phUlacandrajI pAsa meM the|" (bhA0 2 pR0 303) mArgazIrSa 29 ko caudharI jIke mandirameM prAtaHkAla janatA sammelana huaa| paM0 zrI phUlacandrajIne apane vyAkhyAnameM kAlejako uttarottara vRddhiMgata kareM, saumanasyase kAma kareM, tAki samAjakI yuvA pIr3hIkA bhaviSya ujjvala ho / paM0 jIke pravacanakA sAra kahate hue varNIjIne apane vyAkhyAnameM kahA "paM. phulacandrajIkA bhI vyAkhyAna huA aura Apane isa bAtakA prayAsa kiyA ki saba saumanasyake sAya kAlejakA kAma Age bar3hAveM / " ( bhA0 2 pR0 303) 9. papaurA aura ahAra kSetra mArgazIrSa zukla 5 saM0 2009 ko melotsava para apAra janatA AI huI thii| paM0 phUlacandrajI sA0 kI upasthitise samAja atyanta dharma lAbhAnvita ho rahA thaa| dharma-pracArase melAkI zobhA bar3ha rahI thii| paM0 phUlacandra jI sAhabakI upasthitise melAkI jo unnati huI, usako vyakta karate huye pUjya varNIjIne kahA"paM0 phUlacandrajIke pahu~ca jAnese melAko bahuguNI unnati huii|" ( bhA0 2 pR0 305) paM0 phalacandrajIkA varNIjIke pAsa AnA aura tattva-carcAkA to ullekha merI jIvana gAthAke donoM bhAgoMmeM aneka sthaloM para dekhaneko milatA hai| paM0 phUlacandrajIne paravatI mUla saMgha AmnAyI AcAryoM dvArA racita zAstroMkA manthana kara karma siddhAnta ke eka-eka viSaya para jitano kuzalatA evaM buddhimattApUrvaka varNana kiyA, usakA varNana karanA sambhava nahIM hai / siddhAntake kSetrameM ApakI paiTha bahuta gaharI hai| ___isa prakAra asaMdigdha rUpase kahA jA sakatA hai ki paM0 phUlacandrajI siddhAntazAstrI vidvAn ArSAmnAyI hai / siddhAnta pratipAdanameM ve bejor3a haiM / isaliye siddhAnta granthoMkI unake dvArA kI gayI TIkA jaina darzanakI anupama nidhi hai|
Page #114
--------------------------------------------------------------------------
________________ paM0 ToDaramalajIke caraNa cinhoM para * paM0 jaganmohanalAla zAstrI, kaTanI zrImAn paM0 phalacandra jI siddhAntazAstrI viziSTa kSayopazama ke dhanI viddhAn hai / san 21 meM jaba maiM aura paM0 kailAzacandrajI siddhAntazAstrI kAzI syAdvAda vidyAlayakA apanA-apanA korsa pUrA kara morainA jaina siddhAnta vidyAlayameM jainadharmake viziSTa adhyayanako Ae taba usI samaya zrImAn paM0 phUlacandrajI bhI (saMbhavataH sAr3hamala se) morainA Ae the / inake eka sAthI the paM0 kizorIlAlajI / yadyapi usa samaya ye hamArI kakSAmeM na the para Aja to hamase kaI kakSAe~ Age pAra kara gaye haiM / paMDitajI isa prakAra hamAre bAla-sakhA hai| hamArA unakA sneha bhAvagata 62 varSoMse hai / hamArA murainAkA korsa pUrA honeke samaya san 23 meM eka viziSTa ghaTanA vidyAlayameM huI / vidyAlayake kucha kAryakartA va padAdhikAriyoMkI jAti tathA prAnta pakSapAta paraka nItine eka agravAla chAtrako jisakA nAma jagadIza thA (jo aba DA. jagadIzacandrake nAmase jainAjaina vidvat goSThImeM nakSatrakI taraha camaka rahA hai| use niraparAdha ho supari0 dvArA betakI kar3I beMTase sirapara joroMkI mAra mArI gaI / saMbhavataH isa zakameM ki ye hamArI pArTIkI jAsUsI kara dUsarI pArTIko batAegA, jabaki aisA nahIM thA, kyoMki vaha nIce jahA~ inakI pArTIkI mITiMga thI usa vidyAlaya bhavanakI mAtra ghar3ImeM TAima dekhane gayA thaa| usakI kula umra 12-13 sAlakI hogI / sira phaTa gayA aura rakta dhArAse kapar3e tara batara ho gaye / aspatAlameM ilAja huaa| tatkAlIna adhiSThAtAke pAsa isa durghaTanAkI sUcanA dI gii| raktaraMjita vastra bhI pArsalase bheje gaye tAki ghaTanAkI gaMbhIratA unakI samajhameM A jAya / parIkSAeM cala rahI thiiN| adhiSThAtA jI Aye para koI pUchatAcha na kara nyAyakA galA ghoMTakara cale gaye / vaha chAtra tathA use bacAnevAlA dhannAlAla jamAdAra jo golAlAre thA donoMko vidyAlayase nikAla diyA gayA / isa virodhameM golApUrva, agravAla, paravAra, golAlAre-dakSiNa prAntIya Adi 28 chAtroM aura do adhyApakoMne vidyAlaya tyAga kara diyaa| jinameM eka paM0 phalacandra bhI the| anyAya sahana karanA inakI prakRtimeM prArambhase hI na thaa| jabalapurameM isa nimittase navIna 'zikSA mandira' kI sthApanA pUjya varNojI dvArA huI aura una chAtroM va pAThakoMko sthAna diyA gayA / ukta ghaTanAko hama saba logoMne kabhI akhabAroM meM nahIM likhA, samAjameM nahIM rakhA Aja taka yaha itihAsa jo morainA vidyAlayake patanakA kAraNa huA gupta hI rakhA isa bhayase ki guruvarya sva. paMDita gopAladAsajI varaiyA kA nAma vidyAlayake sAtha jur3A hai / ataH kisI bhI prakAra vidyAlayako kSati na pahu~ce / kAryakarttA to badalate raheMge / isa sadbhAvanAse saba mauna rahe / cU~ki paM0 phUlacandra kI jIvanIse isa ghaTanAkA sambandha hai| isa samaya isake jAnakAra aura usa anyAyako maunapUrvaka sahana karanevAle aba hama 5-6 vyakti hI haiN| isalie isakA ullekha sahasA A hI gyaa| morainA vidyAlayake patanakA kAraNa ukta jAtIya pakSapAta banA / paM0 phUlacandrajI usa samaya karmakANDa gommaTasAra par3hate the ataH, zikSA mandira jabalapura unakI niyukti varNIjI dvArA chAtratvake sAtha pAThakatvake padapara bhI huii| paM. vaMzIdharajI nyAyAlaMkArajI isa adhyAyameM prapIr3ita the aura sarvisa tyAgakara chAtroMke sAtha cale Aye the ke pAsa adhyayana karate the aura jIvakANDa takake chAtroMko par3hAte the| bAdakA pUrA itihAsa jo paM0 phUlacandrajI kI jIvanIse saMbaddha hai lambA hai yahA~ usakA ullekha lekhako bar3hAyegA ataH use yahIM chor3a rahA huuN| chAtrAvasthA pUrNakara kArya kSetrameM unhoMne 2-3 varSa bAda hI padArpaNa kiyaa| paM0 kailAzacandrajIne asvasthatAke kAraNa jaba kAzI vidyAlaya chor3A taba paM0 phUlacandrajIne usa pada ko smhaalaa| kucha samaya bAda usase virata hue aura paM0 kailAzacandrajI svastha hokara punaH apane pada para A gae / paM0 phUlacandrajI sadAse Agamake dRr3ha zraddhAnI rahe / Agamokta vArtA kahanese pIche nahIM htte| isa Agama sammata siddhAnta saMrakSaNa meM unhoMne aneka bAra-samAjake suprasiddha vidvAnoM tathA tatkAlIna jainAcAryose bhI Takkara lI, AjIvikA vihIna haye para siddhAnta pakSa nahIM chodd'aa|
Page #115
--------------------------------------------------------------------------
________________ 80 : siddhAntAcArya paM0 phalacandra zAstrI abhinandana-grantha dezake asahayoga AndolanameM bhI zrI paM0 jIne sakriya bhAga liyA aura jelakI yAtrA bhI kii| sAmAjika sudhArake ve pakSapAtI rahe, para AgamabAhya sudhArakI bAta unhoMne svapnameM bhI nahIM kii| isIse jaba sudhAravAdI netAoMse unakA matabheda banA to sAmAjika kSetra chor3akara sAhityika kSetrako apanA pramukha karmakSetra banAyA aura Aja bhI usImeM saMlanna hai / pUjya varNI gaNezaprasAda jI tathA paM0 devakInandanajIke ve ananyabhakta the| Aja bhI ( unake divaMgata ho jAne para bhI unako ina donoM mahAnubhAvoM para amita zraddhA hai / devagar3ha gajarathake pakSa pratipakSa meM paM0 devakInandanajIke pratipakSameM ye khar3e the, guru ziSyatva saMbandhakI bhI paravAha na kara ve apane siddhAntapara aTala rahe, para guru bhakti nahIM chodd'ii| varNI granthamAlAkI sthApanAkA zreya paM0 phUlacandrajIko hI hai / sahayogI bAdameM aneka hoM para mUla puraskartA paM0 phUlacandrajI haiM usake janma kAlase Aja 40 varSa taka ve hI usake nirvAhaka haiN| lAkhoM rupayoMkA vyaya, aneka granthoMkA prakAzana kevala isa eka vyaktikI zraddhA aura zakti para avalambita rhaa| lAkhoM rupayoMkA phaMDa Aja bhI varNI saMsthAnameM hai|| varNo granthamAlAmeM kaI varSase usake mantrI the| eka bAra adhyakSa mahodayase kucha saiddhAntika matabheda ho gyaa| unase kahA gayA ki Apa ukta carcAko badalakara grantha chApo / paMDitajIne kahA yaha Agama sammata hai / isalie maiM ise nahIM badala sakatA / maiM isa granthako granthamAlA se na chApU~gA, ApakI maryAdAkA dhyAna rakhUgA ataH grantha anyatra se prakAzita karAyA / ___ eka bAra jaba maiM sammedazikharajIkI yAtrAke bAda banArasa AyA to paM0 phUlacandrajI kaSAyapAhur3a ( jayadhavalA) ke kinhI bhAgoMkA anuvAda kara rahe the| maiM dasa dina banArasa rahA / una dasa dinoMmeM paM0 jIne eka lakIra bhI nahIM likhI para aneka granthoMkA Alor3ana 7-8 ghaMTe pratidina karate rhe| maiMne sahasA pUchA ki Apane kucha ina dinoM likhA nahIM ? taba ApakI AjIvikA kaise calegI? paM0 jI kA uttara unakI AtmAkA svaccha pratibimba thA __ unhoMne yaha uttara diyA ki amuka paMkti aTaka gaI hai usakA artha anya Agama graMthoMse mela nahIM khA rahA hai / maiM gaMbhIratAke sAtha yaha dekha rahA hU~ ki yahA~ kyA vivakSA hai aura anyatra kisa vivakSAse likhA gayA hai / yA isakA artha sapajhane meM merI bhUla hai jabataka viSaya spaSTarItyA sulajhatA nahIM, tabataka kalama kaise claauuN| maiMne kahA ki aisI sthitimeM ApakA pArivArika vyaya to nahIM cala sakegA / unakA uttara thA ki yaha Apa logoMke socanekA kAma hai merA nhiiN| maiM to ImAnadArIse zrama karake siddhAntake rahasyoMko anya AcAryoMke mantavyoMke AdhArapara kholane para hI apanI kalama claauuNgaa| ___ maiM caki usa samaya varNI granthamAlAkA upAdhyakSa aura bhA0 di0 jaina saMgha mathurAkA pradhAna maMtrI thaa| zrI paM0 kailAzacandrakI sAhitya vibhAgake maMtrI the| donoMne paraspara vicAra kiyA ki sAhityakA vaha bhI jaina Agama sAhityake anuvAda va sampAdanakA kArya miTTI khodanekI majadUrIkA kAma nahIM hai ki jitanI khode usI mApase majadurI dI jAya / upAyAntara na dekhakara pArizramikakI dara Devar3hI kara dI, bhale isase grantha ma~hage par3eMga para ina mahAn granthoMpara hone vAle zramako dekhakara vaha kucha bhI nahIM hai| sUvikhyAta paM0 ToDaramala jI apane yugake supratiSThita niSNAta vidvAn the| unhoMne mokSamArga prakAzaka to likhA para apane samayameM zrI gommaTasAra jIvakAMDa, karmakANDa, labdhisAra, kSapaNAsAra, trilokasAra Adi prAkRta bhASAke utkRSTa koTike karaNAnuyoga granthoM kI saMskRta TIkAoMkA hindI anuvAda bhI kiyA thA jo apane meM mahAna kArya thaa| unakA kSayopazama itanA utkRSTa thA ki ve una kaThinatara granthoMkA svabuddhise saralatama
Page #116
--------------------------------------------------------------------------
________________ tRtIya khaNDa 81 anuvAda kara sake phira bhI viSaya karaNAnuyogakA atyanta jaTila hai gaNita viSayaka aneka ulajhaneM hai para paM0 jI unheM sulajhA ske| para paThana-pAThana na ho sakA / / vartamAna zatI meM svanAmadhanya paM0 gopAladAsa jI varaiyA hue jinake samaya meM karaNAnuyoga darzanamAtrakI vastu thI / mAnA prathamAnuyoga aura caraNAnuyogakA svAdhyAya karane vAle virale vidvAn the / mUla mAtra tatvArthasUtrakA vAcana kara dene vAlA hI bar3A vidvAn mAnA jAtA thA / usa yuga meM binA kisIkI sahAyatAke guru gopAladAsa jIne ina mahAn graMthoMkA kevala svAdhyAya hI nahIM kiyA, saikar3oM ziSyoMko adhyApana karAyA / yaha itihAsa prasiddha hai ki AcArya nemicaMdra cakravartI jinake samayako 1200 varSa ho gayA ve ina paTkhaNDAgamakA svAdhyAya kara rahe the| itanemeM unake ziSya zrI cAmuNDarAya jI usa samaya Ae aura bandanAkara baiTha gae / AcArya zrIne grantha vAcana baMda kara diyA taba zrI cAmuNDarAya jIne pUchA to AcArya bole, ye mahAn grantha haiM tuma inake zravaNamananake yogya nahIM ho| zrI cAmuNDarAya jIne punaH abhyarthanA kI ki phira hama jaise zrAvaka ina graMthoMke rahasyako kaise samajha pAe~ge to unhoMne unake isa nimittako lekara gommaTasArAdi granthoMkI racanA kI / sva0 paM0 ToDaramala jI bhI ina granthoMko dekhanA cAhate the aura unakI hindI TIkA likhanekA vicAra rakhate the para kAlabdhi nahIM AI thI ve apane alpase jIvanakAlameM na darzana kara pAe na svAdhyAya hI / jo kArya paM0 ToDaramala jIne apanI prajJAke balapara karaNAnuyogake granthoMke anuvAdako likhA usI prakAra yadyapi paM0 phUlacaMdrajI guru gopAladAsa jIke ziSya paM0 vaMzIdhara jI tathA paM0 devakInandana jI dvArA gommaTasArAdi granthoMkA adhyayana kara cuke the| tathApi hastalikhita prati jo prAkRta bhASAmeM nibaddha thI use zuddha karanA phira anuvAda karanA, phira granthAntaroMse usakA sAmaJjasya milAnA aura isane vizAla granthako pUrA kara prakAzita karanekA kArya isa yugakA mahAn kArya sumeru yAtrA jaisA thaa| paM0 phUlacandra jI apanI janmAntara kI prajJAke saMskArase tathA vartamAna AgamakI aTUTa zraddhAke kAraNa ise likha sake ataH hama inheM isa yuga ke paM0 ToDaramala jI hI mAnate haiM / isa dubale patale lambe charahare badanake vyaktimeM kitanA gAmbhIrya hai, kitanI dharma baddhA hai, kitanI dRr3hatA hai, kitanA adhyavasAya hai, kitanA dharma sevA va samAja sevAkI lagana hai vaha unake jIvanake kArya kalApoM tathA pavitra jIvanase darpaNa kI taraha spaSTa hai / maiM unake prati sadbhAvanAyeM prakaTa kara sakatA hU~ / ataH isa avasara meM unakA sahasrazaH abhinandana karatA hai / jaina bhAratIke ojasvI sapUta * DaoN0 jyotiprasAda jaina, lakhanaU silAvana jaise eka choTese grAma meM eka sAdhAraNa sthitike parivArameM janmeM paNDitajIkA bAlya evaM kumArakAla prAyaH vipannAvasthAmeM hI vyatIta huaa| unheM ve sukha-suvidhAe~ evaM sAdhana prApta nahIM hue jo bAkI pIr3hiyoMke bahubhAga yuvakoM ko prApta hue / samAjakI dhArmika zikSA saMsthAoM meM zAstrI upAdhi paryanta zikSA prApta karake unhoMne zIghra hI vaisI hI saMsthAoM meM alpavetana para adhyApana kArya karake jIvana nirvAha prAraMbha kiyA / gArhasthyake dAyitva bhI Upara A gaye / bar3A saMgharSamaya jIvana rahA / kintu yadi Arthika dRSTi se alpasantoSI rahanA eka vivazatA athavA saMskArajanya guNa thA, to jJAnArjanakI pipAsA utkaTa thI / jJAnakA 11
Page #117
--------------------------------------------------------------------------
________________ 82 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana grantha kSayopazama acchA thA, medhA tejomaya thI, laganapUrvaka kie gaye satata zAstrAbhyAsane unheM bar3e-bar3e granthoMke sampAdana, anuvAda, TIkAvyAkhyAdimeM niSNAta banA diyA aura zAstrI paNDitoMkI agrima paMktimeM pratiSThita karA diyaa| isa lekhana kAryase jo atirikta Aya haI usake bala para gArhasthika dAyityoMkA nirvAha santoSajanaka rUpase ho pAyA, putra-putriyoMkA lAlana-pAlana kiyA, unheM uttama zikSA dilAkara, vivAhAdi karake apane pairoMpara khar3A kara diyaa| jo kucha kiyA svapuruSArSase kiyaa| isa buddhijIvI vidvAnakI nijI AvazyakatAeM ati sImita tathA khAna-pAna, rahana-sahana bar3A sAdA evaM sarala rahA / vaha khAdIvratI rahate Aye hai, aura svAtantrya saMgrAmameM sakriya bhAga leneke kAraNa 1941 meM tIna mAsakA kArAvAsa bhI bhoge hue haiN| aba to jIvanakI sandhyAmeM, laukika kSetrameM prAyaH kRtakRtya hokara eka udAsIna zrAvakake rUpameM indaurameM rahakara apanI vRddhAvasthAko sArthaka kara rahe haiM / zrI paNDitajIkA sampUrNa jIvana jaina zAstroMke adhyayana adhyApana, dhavala, jayadhavala, mahAdhavala jaise agAmika grantharAjoM tathA tattvArthasUtra, tattvArthasiddha, AtmAnuzAsana, labdhisAra, paMcAdhyAyI prabhRti mahattvapUrNa zAstroMke sampAdana, anuvAda, TIkA-vyAkhyA Adi jainatatvamImAMsA evaM varNa-jAti aura dharma jaisI maulika kRtiyoMke praNayana, jJAnapITha pUjAJjalikA sampAdana, khAniyA-tattvacarcA jaisI vistRta zAstrIya carcA, patroMmeM zaMkA-samAdhAna, aneka vividhaviSayaka zodha-khojapUrNa gaMbhIra lekhoM-nibandhoM Adike lekhanameM vyatIta huA hai / sAtha hI vaha zreSTha pravacanakAra evaM ojasvI suvaktA haiM / Agama granthoMkA Alocana karanekA unheM suavasara milA, phalasvarUpa karma-siddhAntakA to unake samakakSa talasparzI marmajJa vartamAnameM syAt hI koI anya hoN| jaba adhyAtmavAda evaM nizcaya-dharmakI ora unakI dRSTikA kucha vizeSa jhukAva huA to aneka paNDitoMne unakI Alo tu vaha kucha vizeSa damadAra pramANita nahIM huii| paNDitajIke lekhanameM, aura vaktatAoM evaM carcAoMmeM bhI, eka sulajhI huI dRSTi evaM svatantra vicAra pravRttike darzana hote haiN| vaha kaI purAtana granthakAroM aura unake granthoM yA mantavyoMkI paryAlocanA karate rahe haiM, kintu vaha AlocanA prAyaH sadAgrahavihIna aura yuktiyukta athavA tarkapUrNa rahI / vaha digambara AmnAyake mUlAdhAra AgamoM evaM Agamika sAhityake mantavyoMkA atikramaNa nahIM krtii| isa prakAra vartamAna zatAbdIke jina vidvAnoMne jaina bhAratIke bhaNDArako sarvAdhika samRddha kiyA hai tathA jaina dharma, saMskRti, siddhAnta evaM darzanako samajhanekI samyaka dRSTi pradAna karanemeM yoga diyA hai, unameM zrI paM0 phalacandrajI zAstrIkA sthAna cirasmaraNIya rhegaa| ___ hamAre to paNDitajIke sAtha pacAsoM varSa purAne sambandha haiM / vaha hamArI agraja pIr3hIke vidvAn haiM / unase sneha evaM preraNA nirantara milatI rahI hai| jaba bhI lakhanaU padhAre yA pAsase bhI nikale athavA kAnapura Adi bhI Aye, to unhoMne hameM darzana denekI avazya kRpA kI / svabhAvake bhI baDe vinodI haiM dUsaroM para to ha~sa hI sakate haiM, vaha svayaM hI apane Upara ha~sa sakate haiM / apanI durbalatAoMko bhI DhoMgake AvaraNameM DhaMkanekA prayala nahIM karate, lajIlI muskAnake sAtha unmukta svIkAra kara lete haiM vidvAnoMmeM yaha bAta prAyaH virala hI hotI hai| hamAre to vaha sadaiva Adarake bhAjana rahe haiN| bar3e bhAgyase aise vayovRddha, jJAnavRddha, anubhavavRddha agrajoMkI snehapUrNa kRpA prApta hotI hai| __isa suavasara para hama apane una gurutulya agraja bandhu paMDitapravara phulacandrajI siddhAntAcArya ke cirAyuSya, susvAsthya evaM sArthaka evaM vArdhakyakI maMgalakAmanA karate hue, unake prati AdarapUrNa snehAMjalI arpita karate haiN|
Page #118
--------------------------------------------------------------------------
________________ virala vibhUti * zrI yazapAla jaina, dillI siddhAntAcArya paM0 phulacandra zAstrIke prati mere manameM bar3I AtmIyatA aura AdarabhAva rahA hai, isalie nahIM ki vaha jaina- darzanake prakANDa paMDita haiM, isalie bhI nahIM ki unhoMne jainadharma aura jaina vAGmayakI sarAha - nIya sevA kI hai, balki isalie ki itane vidvAn hote hue bhI vaha atyanta sarala haiM, nirabhimAnI aura saMvedanazIla haiM / prAyaH dekhane meM AtA hai ki vidvAn apanI vidvattA aura sAbu apanI sAdhutAke daMbhase AkrAnta rahate haiM, kintu paNDitajI ne apanI vidvattAko apane mAnava para kabhI hAvI nahIM hone diyA / yahI kAraNa hai ki vaha ahaMkArase yukta rahakara sAmAnya janakI bhA~ti apanA jIvana jIte haiM / paMDitajI se sarvaprathama kaba bheMTa huI, aba yAda nahIM AyA / dhuMdhalA-sA smaraNa hai ki kisI jaina samAroha meM unase milanA huA, lekina jaba maiMne 'premI abhinaMdana grantha' kA kArya apane hAthameM liyA to unase kAphI patrAcAra huA / eka bAra kAzImeM unake nivAsa sthAna para bhI gayA aura aneka viSayoMpara unase carcA kI / ve saba carcAe~ aba vismRta ho gaI haiM, para itanA dhyAna aba bhI banA hai ki unakI viSaya-pratipAdana zailImeM na kahIM aspaSTatA thI, na vicAroMmeM jaTilatA / unhoMne jaina tattva jJAnakA zAstrIya DhaMgapara adhyayana kiyA hai, usakI sUkSmatAoM ko samajhA hai, parantu apane maulika cintanase use bahuta hI sabodha banA diyA hai / paMDitajI kA janma bundelakhaNDa ke eka grAmameM huaa| vahIMke eka vikhyAta tIrtha kuNDezvarameM 7 varSa mujhe bhI rahane kA saubhAgya prApta huA / apane anubhavake AdhArapara sAre dezakI kaI bAra parikramA karaneke bAda, kaha sakatA hU~ ki vahA~kI bhUmi aura jana kI Aja bhI apanI vizeSatA hai / yadyapi samayane aura paristhitiyoMne bahutakucha parivartita kara diyA hai, tathApi vahA~kA lokajIvana Aja bhI bar3A niSkapaTa hai / paMDitajIko bacapanameM apanI janma bhUmise jo saMskAra prApta hue, unakI jar3eM uttarottara majabUta hotI gyiiN| unakA karmakSetra vyApaka banA, unake jJAnakA bhaNDAra vistRta huA, para unake hRdayakI nirmalatA yathApUrva banI rahI / jainadharma, jainadarzana aura jaina sAhityakI paMDitajIne athaka sevA kii| unhoMne 'SaTkhaNDAgama' (dhavalA ) ke sampAdana meM jainatattvavettA DaoN0 hIrAlAlakA hAtha ba~TAyA, 'tattvArthasUtra' kI hindI meM TIkA taiyAra kI, 'sarvArthasiddhi' kI hindI TIkA likhI / 'paMcAdhyAyI' tathA 'labdhisAra' kA sampAdana kiyA, aura bhI bahuta se granthoMke sampAdana tathA anuvAdameM yogadAna diyaa| kahanekI AvazyakatA nahIM ki jainadharma aura jainadarzanake ye aise grantha haiM, jinakA anuzIlana karake bhAratIya pAThakoMko anuvAda aura TIkA dvArA sulabha karanA AsAna nahIM thA; lekina paNDitajIne to apane jIvanako usI durUha kAryake lie samarpita kara diyA thA / vaha darzanako gaharAIyoMmeM DubakI lagAte gaye aura mUlyavAna se - mUlyavAna ratna nikAla kara lAte rahe / sabase bar3I bAta unhoMne yaha kI ki unako jo nidhiyA~ prApta huIM, unheM apane taka hI sImita nahIM use yuktabhAvase samAjako diyA / paMDitajI jitanA dete gaye, utanA hI rakkhA / atyanta udAratApUrvaka apane arjanakA visarjana kiyA / jo pAyA, jo niHsvArtha bhAvase detA hai, usakA bhaNDAra kabhI rikta nahIM hotaa| unakA bhaNDAra samRddha hotA gayA / tRtIya khaNDa : 83 paNDitajI lekhanI ke jitane dhanI haiM, utane hI dhanI vANIke bhI haiM / bar3e ojasvI vaktA haiN| mujhe yAda AtA hai ki a0 bhA0 jaina vidvat pariSad ke eka adhivezanameM paNDitajI kisI durUha viSayapara bole ki aura zrotA mugdha hokara bahuta dera taka unheM sunate rahe the / eka nahIM, prAyaH sabhI avasaroM para aisA hI hotA hai / apane viSayake sarala pratipAdana ke sAtha-sAtha zrotAoM kI bahuta-sI zaMkAoMkA bhI vaha sahaja - samAdhAna kara dete haiM /
Page #119
--------------------------------------------------------------------------
________________ 84 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana-granthaM paNDitajIkI ruci zikSAmeM bhI kama nahIM hai| unhoMne kaI zikSaNa-saMsthAoMmeM jahA~ adhyApana kArya kiyA, vahA~ kaI vidyAlayoM, mahAvidyAlayoM aura gurukuloMkI nIMvako bhI pakkA karAyA / lalitapurakA varNI kAleja aura khuraIke digambara jaina gurukulako unhoMne vipula dhana dilavAyA, balki varNI kAleja to unhoMkI sUjha-bUjhakA pariNAma hai| jinakI dharma meM gaharI abhiruci hotI hai, ve rAjanItise prAyaH dUra rahate haiN| lekina paNDitajIne rAjanItike prati lagAva na rakhakara bhI deza-premako apane hRdayameM U~cA sthAna diyA hai| jisa samaya svAdhInatAsaMgrAma apane aMtima daurameM pahuMca rahA thA, paNDitajIne vyaktigata satyAgrahameM bhAga liyaa| usake pariNAmasvarUpa vaha jela gaye aura tIna mahIne jhA~sIke kArAvAsameM vyatIta kiye / paNDitajI usa pIr3hIkI vibhUti haiM; jo aba dhIre-dhIre lupta hotI jA rahI hai| rAjanItine dezakI ekatAko hI khaMDita nahIM kiyA hai, vyaktikI samagratAko bhI Tukar3e-Tukar3e kara diyA hai| AdamI Aja apanese hI parAyA ho gayA hai / AtmakalyANa para svArthakA pardA par3a gayA hai aura vyaSTike hitane samAjake hitako gauNa banA diyA hai / kintu paNDitajI haiM ki Aja bhI apanI AsthAko akhaMDa banAye rakhakara usa mArga para cala rahe haiM, jo Atma hitakArI hone ke sAtha-sAtha samAjake lie bhI lAbhadAyaka hai| yadyapi vaya aura asvasthatAne paMDitajI bhautika zarIrako zithila kara diyA hai aura unakA idhara-udhara AnA-jAnA bhI bahuta kama ho gayA hai, phira bhI unakI prajJA pUrNarUpase saceta hai aura samAjako samunnata karane ke lie vaha yathAsaMbhava apanA yogadAna de rahe haiN| ___maiM paMDitajIkA hArdika abhinandana karatA huuN| vaha svastha raheM, dIrghAyu hoM, aisI merI kAmanA aura prabhuse prArthanA hai| udAra vyaktitvake dhanI * DaoN0 lAlabahAdura zAstrI, dillI paM0 phUlacandra jI siddhAntAcArya jaina samAjake una gine cune vidvAnoMmeMse haiM jinakI sevAe~ jaina samAjake liye AdarzabhUta rahI haiN| prAcIna dhavalA Adi granthoMkA jinakA samajhanA Ajake vidvAnoMke liye kaThina thA hindI rUpAntara karake unheM janasAdhAraNake bodhagamya banA diyA yaha ApakI bahuta bar3I dena hai| isake atirikta Apane aura bhI aneka granthoMkI sarala aura subodha TIkAeM likhI haiM jinakA paThana-pAThana Aja sarvatra jaina samAjameM pracalita hai| Apake isa sevA kAryakA samAjapara jo upakAra hai usake parivartanameM samAjake dvArA Apako abataka utanA sammAna nahIM milA jitanA milanA cAhiye thaa| yaha pahalA hI avasara hai ki AdaraNIya paMDita jIko samAjakI taraphase abhinandana grantha samarpita kiyA jA rahA hai| paMDitajI guru gopAladAsajIkI tIsarI pIr3hIke vidvAn haiM jaba ki maiM cauthI pIr3hIse sambandhita huuN| apanI isa kizora avasthAse hI maiM paMDitajIse paricita huuN| lekina san 1946 meM jaba maiM banArasa pahu~cA taba merA unase vizeSa paricaya huA / una dinoM digambara jaina saMgha mathurAkA sAhitya vibhAga, vArANasI meM paM. kailAzacandrajIke nirdezanameM cala rahA thA jisake paNDitajI pramakha stambha the| vahA~ maiM mokSaprakAzake hindI (khar3I bolI) meM rUpAntarita kara rahA thaa| maiMne dekhA ki paMDitajI jaise uccakoTike vidvAn hai vaise hI ve bar3e milanasAra vinamra svabhAvake vyakti haiN| dusareke sukha duHkhameM sammilita honA unakA sahaja svabhAva hai| ve jaba kabhI Apa bItI
Page #120
--------------------------------------------------------------------------
________________ tRtIya khaNDa : 85 ghaTanAe~ sunAte the hRdaya bhara AtA thaa| samAjameM unhoMne jahA~ bhI kAma kiyA sammAnakI apekSA unheM asammAna hI adhika milA / phira bhI unhoMne apane svAbhimAnakI sadA rakSA hI kI hai / guru gopAladAsajIkI kRpA se jaba vidvAnoMkI paramparAkA sRjana huA taba vidvAnoMko apane Arthika kaSTake nivAraNake liye adhyayana adhyApanakI sAmAjika sevAe~ svIkAra karanA pdd'iiN| pariNAma yaha huA ki vidvAnoMko samAja apanA sevaka samajhane lagI dhIre-dhIre unake sAtha pIravayarthI bhiztI khara jaisA vyavahAra hone lagA / AdaraNIya paM0 jIne bhI kahIM kahIM isa sthitikA sAmanA kiyA / isa kAraNa mere hRdaya meM bhI svAbhimAna ke saMskAra udita hote the| apane anugatake liye samarpita hokara rahanA paMDitajIkA sahaja svabhAva thA / mere sIdhe hAthakA aMgUThA burI taraha paka gayA thaa| maiMne usakA bahuta kucha upacAra kiyA lekina ThIka honA to dUra rahA vaha aura adhika pakatA hI gayA / paM0 jI mujhe davAkhAnA le gaye / rogiyoMkI bhIr3ake kAraNa paMDitajI mere sAtha 2-3 ghaMTe baiThe rahe / aMgUThA kA Aparezana hogA sunakara maiM rone lagA, paMDitajI ne mujhe dhaiyaM baMdhAyA / aura Aparezana karAke mujhe sAvadhAnIke sAtha gharapara le Aye isa ghaTanA ke kAraNa ve mujhase dUra rahate huye bhI cAhe jaba nikaTa A jAte haiM / banArasa meM kSaya rogase pIr3ita hone para bhI bhA0 di0 jaina saMghane bhI jIvanakI rakSA karane ke lie tana-mana-dhanakI bAjI lagA dI thii| paMDitajI bhI isameM anumodaka the / sonagar3akI mAnyatAoM ko lekara yadyapi paMDitajIke sAtha mere matabheda haiM phira bhI Ajataka manameM bheda kabhI nahIM huaa| paMDitakI jaba kabhI dehalI Ate haiM to maiM bar3e snehase milatA huuN| saiddhAntika mAnyatAe~ to pitA putra, pati patnI aura guru ziSya AdimeM bhI bhinna-bhinna dekhI jAtI haiM para samajhadAra vyaktiyoM meM isase manamuTAva nahIM hotA / indaura pahu~cA vahA~ mAlUma huA ki mere snehI mitra paM0 milane kI utsukatA huii| jaba maiM Azramake nikaTa pahuMcA dAlAna meM snAna karate huye dikhAI unake zarIrakI yaha durdazA dekhakara abhI kucha mAha pahale maiM pravAsameM ghUmatA huA phUlacandrajI iMdaura udAsIna Azrama meM haiN| mujhe unase to sar3aka parase eka sajjana jinakA zarIra kaMkAla jaisA thA Azrama ke bAhara diye / jaba maiM bilkula nikaTa pahu~cA to mAlUma huA paM0 phUlacandrajI haiM merI A~khameM A~sU A gaye / udhara unhoMne jaba kucha derameM mujhe pahacAnA to kahane lage ki ApakA svAsthya bhI bahuta gira gayA hai - Apa bhI isa zarorake kAraNa mujhe ekadama pahacAnane meM nahIM Aye hamArI paraspara kAphI dera taka sAmAjika carcAe~ hotI rhiiN| vidvAnoMke saMbaMdha meM paM0 jI ne kahA ki aba vidvAnoMkI sRSTi kama ho rahI hai| aba ve hI vidvAn raheMge jinake adhyayanakA krama to nahIM raheMgA phira bhI ve saptAha do saptAhakI avadhi ke andara zikSaNa ziviroM meM par3akara vidvAn bana jAyeMge / aura zrotA loga unhIMkI bAtako samajheMge / gahana adhyayana, manana, ciMtanakI aba koI bhI AvazyakatA nahIM hai / maiM sunakara ha~sane lagA / paM0 phUlacandrajI apanA zeSa jIvana aba iMdaura AzramameM hI bitAnA cAhate haiN| ve aba apanI sabhI gharelU jhaMjhaToMse mukta hokara ekAkI nispRha cittase samaya vyatIta karanA cAhate haiN| aba Apa prAyaH sAmAjika kAryoM meM hAtha nahIM baTAte phira bhI dhavalA Adike adhyayana adhyApana AdimeM avazya sammilita hote haiM / , zrI paM0 jI dIrghajIvanakI maiM hArdika kAmanA karatA huuN|
Page #121
--------------------------------------------------------------------------
________________ 86 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana grantha vartamAna di0 jaina pANDityakI pramukha kar3I * pro0 khuzAlacandra gorAvAlA, vArANasI yukti zAstrAvirodhivAk jinazAsana yA jaina - vidyAkA udgama yadi tIrthakarakI divyadhvani hai to usakI kasauTI dRSTa aura iSTakA avirodha athavA yukti hai / aura yuktikI puSTi vaha (Agama ) svayaM hai / isIlie 'Agama cakkhU sAhU' maya jainasaMghameM zAstrAbhyAsIke yA svAdhyAyI gRhasthakI apanI asAdhAraNa sthiti hai / yadyapi vItarAga kevalI prabhukI divyadhvani hI hotI hai kintu use zabda vAkya rUpase gaNadhara prabhu graMthate haiM isalie vaha 'grantha 'rUpako prApta hotI hai / phira inake ziSyoM-praziSyoM; pUjya AcAryoM dvArA guru-ziSya paramparAkI aneka pIr3hiyoM taka sunakara kaMThastha rakhaneke kAraNa 'zruta' rUpameM calatI hai / aura jaba smRti yA kSayopazama hInatara hone lage taba divyadhvanike 'trANa' (surakSita rakhane ke lie ) guNadhara Adi AcAryoMne use lipibaddha karAke 'zAstra' rUpase bhAvI pIr3hiyoMke lie chor3a diyA hai / isa vidhise hamArI cakSuSmattAkA AdhAra zAstra yA Agama hai / kyoMki aneka yugaparivartanoMmeM hue vItarAga prabhuoMne samaya- samayapara usakA prarUpaNa mAtra kiyA hai / vastu svabhAva yA tattvaprarUpaNA to anAdikAla se yahI calI A rahI ( Agama ) hai / aura Age bhI calegI, kyoMki vItarAgIkA jJAna zAzvata hai / jaina paNDita paramparA 1 sAdhu aura zAstrAbhyAsI gRhasthoMkI pUrakatA aura pUryatA bhI kAphI prAcIna hai / 'zruta' ke bAda 'zAstra' rUpa denevAle utkaTa mahAvratI sAdhu hI the / aura aisA mAnA jAtA thA ki ye AcArya, upAdhyAya aura sAdhu parameSThI hI dharmopadezake adhikArI haiM / kyoMki ye khyAti - lAbha - pUjAse pare hote the / kintu kAla doSase aisA bhI samaya AyA jaba zAstrAbhyAsI gRhasthoMko yaha dAyitva samhAlanA par3A / aitihAsika yugameM isa paramparAko AdipuruSa saMbhavataH paMDita AzAdharajI the / inake bAda budhajana, daulatarAma dyAnatarAya, bhAgacandra AdikI bhASAmaya racanAoMke rUpameM yaha dhArA pravAhita rahI / tathA jinavANI sAdhaka paMDita ToDaramalajI Adike svAntaH sukhAya prayatnake phalasvarUpa guruoM ke guru pUjyazrI 105 gaNeza varNI mahArAja guru gopAladAsa se vartamAna paNDitamaNDalIko prApta huI haiM / pUjya gaNeza varNIjIne to jinavANIkA Adya-jJAna pAte hI zrutakAlIna AcAryoMke caraNa cihnoMpara yathA-kAla evaM kAya calanekA nizcaya karake gRha tyAgI rUpase hI zAsanasevAkA punIta kArya apanAyA thA / kintu guru gopAladAsajI bhAvI pIr3hIkI sukhazIlatAko A~ka sake the / ataH unhoMne spaSTa kara diyA thA ki dharmazAstroMkI AjIvikA kA sAdhana zAstrakA paThana-pAThana, vAcanAdi na hokara yathAsambhava asi - masi kRSNAdi svatantra vANijya hI hone cAhiye / tabhI jIvikA aura jIva-uddhAra kalAoMkI khicar3I nahIM hogI / guru gopAladAsa paramparA prAtaHsmaraNIya gurujI ke pradhAna ziSyoM sva0 paM0 devakInandana, khUbacandra vaMzIdhara, makkhanalAlajI Adine yadyapi AjIvikoMkI dRSTise gurujIkA anugamana nahIM kiyA, kintu tatkAlIna samAja aura paristhitiyoMke kAraNa svalpa- santuSTa jIvana vyatIta kiyaa| gurujIke praziSyoM meM sva0 zArdUlapaNDita rAjezakumArajI aura rAjasthAna kezarI sva0 paM0 cainasukhadAsajIne gurujIkI paramparAko bar3hAnekA paryApta prayAsa kiyA / aura gAMdhIjI ke AzramakI tyAga evaM kaSTa sahiSNukI paramparAko apanI saMsthAoMmeM calAkara samAjako kramazaH acche
Page #122
--------------------------------------------------------------------------
________________ tutIya khaNDa : 87 vidvAna aura netA diye haiN| inake ho sAthI aura sahAdhyAyI siddhAntazAstrI paNDita phUlacandrajI hai jinhoMne chAtrAvasthAmeM hI apanI karaNAnuyoga praur3hatAkA paricaya diyA thaa| aura garuoMko bhI prabhAvita kiyA thA / aura usake balapara aneka sthAna bhI prApta kiye the / tathA dravyAnuyogakI bhI sAdhanA kI thii| sthAnabhraSTApi zobhante kintu saMsthAoMko bAhyAbhyantara parivartanazIla paristhitiyoM aura apanI mAnyatAoMke kAraNa karaNAnuyogake mUrdhanya paNDita tathA prAkRta vAGmaya sAdhaka zAstrIjIko saMsthAoMkA moha aneka bAra chor3anA par3A, ye jinavANI sAdhanAke samasta rUpoM paThana-pAThana, vAcana-pravacana, sampAdana-prakAzanameM aDiga rhe| aura apanI isa asAdhAraNa upalabdhikA apane sAmAjika (sudhAraka yA nimitta poSaka, AdhyAtmika Adi) rUpoMmeM bhI upayoga karate rahe haiN| tathA yaha kama AzcaryakI bAta nahIM hai ki apane svAdhyAya, lekhana aura cintavanake balapara hI siddhAntazAstrIjI kisI bhI chipe konemeM baiThe-baiThe bhI camakate rahe haiN| yaha bhUtArtha hai ki zAstrIjIkI inhIM kSamatAoMke kAraNa guruoMke sammAnavarddhaka, sAthiyoMke prakAzaka aura anujoMke pratiSThApaka bhA0 di0 jainake saMsthApaka mahAmaMtrI sva0 paNDita rAjendrakumArajIne saMghase zrI jayadhavalAke prakAzanakI yojanA calAyI thii| aura dhavalA-prakAzaka maNDalIko kaha diyA thA phUlacandreSvanAdaraH, ki tvamekaH prabhuH" / zAstrIjIke ekAMkI prayAsase aba jayadhavalAkA prakAzana pUrNA para hai| bhA. digambara jaina saMghako bhI isakI pUrNA para vizeSa Ayojana karanA cAhiye aisA merA vicAra thA / kyoMki Aja nizcaya yA dravyAdRSTike mukhara vaktA tathA vyavahAra yA paryAyadRSTike ghora Acaraka yaha nahIM jAnate ki san 1940 se hI bhA0 di0 jainasaMgha tathA jaina sandezake dvArA sImita rUpameM samarthita tathA pracArita kAnajI svAmIkI kathanI aura aba paMthako saMghake vicAra-svAtaMtryamaya vAtAvaraNameM zAstrIjIne hI prathama zAstrIya bhUmikA dI thii| aura hama anujoMke vinoda "paNDitajI Apa to nimitta pramakhatAse upAdAna kSamatAkI bhUmikAmeM pahu~ca gaye hai| aura hama jahA~ke tahA~ 'majjhe ciTTha' hI hai" ko sunakara maskarA dete the / apane jJAna aura usakI sAdhanAmeM hI pUrA jIvana lagA dene vAle zAstrIjIko savinaya praNAma / bahu AyAmI vidvattA .DaoN0 darabArIlAla koThiyA, nyAyAcArya, vArANasI vidvadvara paM0 phUlacandrajI siddhAntazAstrI vaktA bhI hai. lekhaka bhI haiM, sampAdaka bhI haiM, adhyApaka bhI haiM aura samAja sevI bhii| jaba ve pravacana yA bhASaNa karate haiM to zrotA prasanna hote haiM aura kucha lekara jAte haiM / anekAnta Adi patra-patrikAoMmeM prakAzita lekha kitane mahattvapUrNa hote haiM, ise unake pAThaka acchI taraha jAnate haiN| bhAratIya jJAnapITha Adise prakAzita-sampAdita unake sarvArthasiddhi, jJAnapITha pUjAMjali, dhavalA, jayadhavalA Adi granthoMko jinhoMne par3hA hai ve unakI sampAdana-kuzalatAse bhI paricita hoMge / paNDitajIne saMsthAoMmeM adhika adhyApana nahIM kiyA, kintu jo thor3e-bahuta loga unake adhyApanase lAbhAnvita hue hai ve unakI adhyApana zailIko bhI jAnate haiM / ve praznoM evaM zaGkAoMke samaya pUrNa gambhIra rahate haiM aura unakA samAdhAna karate hai| siddhAntavidoMmeM to ve pramukha haiM / paNDitajIkI samAja-sevA bhI kama nahIM hai / saMsthA khar3I karanA, use Age bar3hAnA aura gajaratha-virodha jaise AndolanoMmeM Age rahanA jaisI sAmAjika pravRttiyoMmeM unhoMne khUba bhAga liyA hai|
Page #123
--------------------------------------------------------------------------
________________ 88 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana-grantha unakA sabase bar3A gaNa yaha hai ki ve vyaktike kaSTameM usake na kevaTha manobalako bar3hAte haiM, apitu use sahAnubhUtike sAtha saMbhava sahayoga karate haiM / vIra sevA mandira, dillIko jaba hamane chor3a diyA aura jaina pustakabhaNDAra kholakara svataMtra vyavasAya karane lage to paNDitajIne hameM zrI gaNeza varNI di0 jaina granthamAlAse bahutase grantha udhAra bhijA diye tathA likhA ki aura jarUrata ho to niHsaMkoca maMgA lenaa| unakI sAhityika evaM sAmAjika sevAoMko samAja kabhI nahIM bhuulegaa| hamArI isa maMgalamaya avasara para unheM zata-zata maMgala-kAmanAe~ haiM ve zatAyuH hoM aura samAja evaM vAGmayakI sevA meM satata saMlagna raheM / samAjake jyoti puMja * sAhu zreyAMsaprasAda jaina, bambaI ___ jaina sAhityake vikAsameM paM0 phUlacandrajI zAstrIkA bahumUlya avadAna rahA hai| jaina siddhAntake uccakoTi ke granthoMkA sampAdana tathA anuvAda Adi lekhana kArya meM ve samAja ke jyoti puMja mAne jAyeMge / Apa jaise vidvAnako pAkara samAja svayaM gauravAnvita haA hai| mUDabidrIkI tIrtha yAtrAke samaya jina mahAn siddhAnta granthoMko darzana karake hama dhanya ho lete the, kintu jinakI viSaya vastu se aparicita rahakara kevala zraddhA vyakta karake santuSTa ho jAte the, una granthoMkA adhyayana paMDitajIne bahuta dhIrajase kiyA aura mahAn parizramase unakA sampAdana kiyaa| bhAratIya jJAnapIThako yaha gaurava prApta hai ki mahAdhavalake jo sAta bhAga prakAzita kiye unameMse 6 bhAga paMDitajI dvArA sampAdita haiN| prAcIna prAkRta, saMskRta, ardhamAgadhI Adi bhASAoMpara paNDitajIkA asAdhAraNa adhikAra hai| siddhAntakI vyAkhyA vaha jisa prabhAvakArI DhaMgase prastuta karate haiM, vaha usakI zailIkA camatkAra hai / maiM to unheM apane yugakA aisA AcArya mAnatA hU~ jo bhagavAna mahAvIrako AcArya paramparAkI eka kar3I hai, jisane apanA jIvana granthoMke adhyayana adhyApanameM bitAyA / vaha yadi nirgrantha na bhI huA taba bhI usakA pada upAdhyAyakI bhA~ti AdarapUrNa hai| tattva-cami unakI kSamatA advitIya hai| paNDitajIne jaina-dharmake udAra svarUpakI jo vyAkhyA apanI pustaka varNa jAti aura dharmameM kI hai, jo jJAnapIThase hI prakAzita huI hai, usane mujhe bahuta prabhAvita kiyA hai| mere priya anuja svargIya sAhU zAntiprasAdajIkA saubhAgya thA ki vaha paNDitajIke samparka meM mujhase adhika Aye, kintu paNDitajIke sAtha merA jo bhI paricaya huA hai usane unake sarala aura prema pradAna karanevAle vyaktitvakI chApa sadAke lie mere manapara aMkita kara dI hai| jJAnapITha pUjAMjalikA sampAdana karake paNDitajIne saMskRta-prAkRtake una pAThoMkA marma ujAgara kiyA hai, jo hama dainika pUjA-vandanA meM par3hate haiN| sAhityikake atirikta samAjake kAryoMmeM bhI paM0 phulacandrajI agraNI rahe haiM / Apa jaina samAjakI aneka saMsthAoMse sakriya rUpameM sambaddha hai aura unakI gatividhiyoMmeM atyanta niSThA va zraddhAke sAtha ruci lete haiM / aura unako apanA barAbara mArgadarzana dete haiN| mujhe a.zA hai, unake vyaktitva evaM kRtitva se sambandhita yaha grantha sabhI ke lie preraNAdAyaka hogaa| paM. phUlacandrajI zAstrI ke yazasvI jIvana ke lie apanI zubhakAmanAe~ bhejatA hU~ aura abhinandana granthake saphala prakAzanakI kAmanA karatA huuN|
Page #124
--------------------------------------------------------------------------
________________ tRtIya khaNDa : 89 mere zraddhA sumana .zrImatI caMcalAbena zAha, bambaI vidvadvarya paNDita phulacaMda siddhAMtazAstrIjIse merA paricaya bahuta purAnA hai / nAtepute, phalaTaNa, bAhubalI, kAraMjA aura bambaI podanapura vagaira jagahameM unakA dharmopadeza suna pAyI huuN| karaNAnuyogake ve to vizeSa abhyAsI honese dhavalAdi granthoMkA saMpAdana kara sake hai / tathA aura anuyogakA bhI unakA abhyAsa honese unake pravacanameM cAroM anuyogakA samanvayAtmaka marma (vItarAga vijJAnatAkA) saralatAse zrotAoMko Akalana karAte haiN| tattvArthasUtrase lekara dhavalAdi grantha tathA tatvamImAMsA jaisA unakA svatantra grantha saMpAdana maulikatA rakhatA hai| ve strI zikSAke premI hai tathA svAtaMtrya sainika bhI haiN| unako svastha zatAyuSa prApta ho aura jainadharma prabhAvanA ho aisI zrI jinezvara caraNameM merI prArthanA hai / preraka vyaktitva .zrImatI sarayu daphtarI, bambaI pa0 pU0 108 elAcArya munidhI vidyAnaMdajI mahArAjake borivalIke cAturmAsa kAlameM pUjya paNDitajI ke mArgadarzanameM svAdhyAya dvArA AtmakalyANake najadIka jAnekA jo suvarNa avasara milA, usa saMdarbhameM mujhe bahuta hI AnaMda ho rahA hai / yaha saubhAgya bahuta hI kama logoMko milatA hai aura yaha mere pallemeM par3A yaha bAta mere jIvanameM bar3I mahattA rakhatI hai| ___isa umrameM bhI Apane jisa utsAhase zAstrakA nirUpaNa kiyA aura ApakI dinacaryA praphullita evaM kAryAnvita rakhI vaha dekhakara maiM sacamuca acarajameM par3a gii| parama pUjya elAcArya mahArAjajIne bhI isa saMdarbha meM samAdhAna abhivyakta kiyA hai| Apake isa maMgala kArya ke prati AbhAra pradarzita karanA zAyada aupacArikatA hogI / phira bhI mere isa bhAvako Apa taka pahu~cAnA merA AnaMdanidhAna hai| ahisA paramo dhrmH| mere dRSTidAtA vidyAguru *zrImatI gajAbena, bAhubalI AdaraNIya paNDita phUlacaMdajI mere vidyAguru rhe| unake dvArA hamArA labdhisArakA adhyayana huaa| jainatattvajJAnameM jo praveza pAyA aura dRSTi milI vaha to vAstava meM unakA mahAn upakAra hai| karaNAnuyoga, dravyAnuyoga tathA caraNAnuyogameM sarvatra unakI gati hai / dhavalA, mahAbaMdha Adi siddhAnta graMthoMke jJAtAoMmeM unakA sthAna vartamAnameM sarvatopari hai| khAsakara adhyAtma aura karaNAnuyoga siddhAnta inakA milAna karake ve kaise paraspara pUraka hai yaha dikhalAnA unakI vidvattAkI khAsa vizeSatA hai / jIvana bhara avyabhicArI niSThAse jainAgama aura jainatattvajJAnakA gaMbhIra talasparzI adhyayana kiyA usa maMthanameMse jainatattvamImAMsAkA udaya haA hai / unhoMne jIvana bhara digaMbara jaina sAhityakI sevA kI vaha samAja dIrghakAla taka smaraNa rakhegI / eka jainatattvamImAMsA grantha unake adhyayana tathA mananakI gaharAI tathA vidvattAkA paricAyaka hai| unheM jaina sAhityakI sevAke lie dI nirAmaya Ayu prApta ho yahI maMgala bhAvanA / 12
Page #125
--------------------------------------------------------------------------
________________ 90 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana-grantha jaina-siddhAntake prakhara vidvAn * bhaiyA rAjakumAra siMha, indaura zrI siddhAntAcArya paMDita phUlacandrajI siddhAntazAstrIse merA samparka kaI varSoMse hai| daza-lakSaNa parva aura anya dhArmika evaM sAmAjika samArohoMmeM paMDitajI aneka bAra AmaMtrita hokara indaura padhAre aura yahA~kI janatAko apane prabhAvaka evaM kalyANakArI vaktRtvase apUrva lAbha pahu~cAyA / paMDitajI saralatA aura sAdagIke Adarza hai| saMyata aura napI-tulI bhASAmeM jaina siddhAnta aura AdhyAtmakA sAra zrotAoMko samajhAne kI ApakI vizeSatA hai| Apa jaina siddhAntake prakhara vidvAn aura vidvAnoMmeM agragaNya haiN| prAcIna SaTkhaMDAgama sUtrakI dhavalA, jayadhavalA aura mahAdhavala TIkAoMkA hindI anuvAda evaM vidvattA pUrNa sampAdanake kAraNa ApakI samAjameM vizeSa khyAti hai / jaina vidyA, saMskRti aura sAhityake liye paMDitajIkI amUlya sevAyeM haiM / unake madhura vyavahAra, spaSTavAditA, sahanazIlatA, svAbhimAnatA, udAratA aura prAmANikatAse samAja gauravAnvita hai / grantha sampAdana evaM lekhana kAryameM nirantara rahate hue gRhastha hokara bhI Apa eka yogIkA sA jIvana vyatIta kara rahe haiM / samAjako Apane bahuta kucha diyA hai / Apake vicAroMmeM prAcInatA aura AdhunikatAkA svastha sAmaMjasya hai| zrI paM0 phUlacandrajI saubhAgyase hamAre samIpa hI di0 jaina udAsInAzramameM Akara zAntimaya jIvana vyatIta karate hue apanA grantha sampAdana kArya kara rahe haiM aura pratidina apane adhyAtma pravacana dvArA zrotAoMko lAbha pahu~cA rahe haiN| paMDitajI prAraMbhase hI rASTrIya bhAvanAoMse otaprota honese zuddha khAdIke vastra pahanate Aye haiN| Aja Apake mahapAThI zrI paM0 jaganmohanalAlajI, paM0 kailAzacandrajI siddhAntAcArya isa prakAra yaha ratnatrayI hamAre samAjakI anupama vibhUti hai / niHsaMdeha ApakI sevAoMse hamArA samAja upakRta hai| samAja aura vidvAnoMke samakSa apane sAdhanApUrNa jIvanase Apane apUrva Adarza prastuta kiyA hai / paMDitajIke prati isa abhinandanake mahAn Ayojana suavasara para maiM apanI abhinandanAMjali arpita karate hue unakI dIrghAyukI kAmanA karatA huuN| prAcIna bhAratIya paramparAke manISI *zrI mahArAjA bahAdura siMha, indaura AdaraNIya siddhAntAcArya paMDita phUlacandrajI siddhAntazAstrI, vArANasI hamAre samAjake mUrdhanya vidvAn haiN| svAsthya lAbha hetu kucha samaya taka indaurameM rahanese Apake sAnnidhya evaM aneka bAra dhArmika pravacanoMkA lAbha mujhe milatA rahA hai| maiM Apake saumya svabhAva, sAdagI pUrNa jIvana aura nirabhimAnI vyaktitvase prabhAvita hU~ / paMDitajI prAcIna bhAratIya paramparAke manISI haiM, jinhoMne apane zodhapUrNa lekhoM evaM granthoM dvArA bhAratIya sAhityako samRddha kiyA hai / jaina zAstroM para unakA gahana cintana hai| aneka viSayoMpara zAstrIya pramANoMke AdhArapara unhoMne pAThakoMko dizA dAna diyA hai|
Page #126
--------------------------------------------------------------------------
________________ tRtIya khaNDa : 91 jaba kabhI kisI bhI dhArmika kAryakramameM unheM smaraNa kiyA jAtA hai, sadaiva apanA sahayoga pradAna karanemeM tatpara rahate haiN| samAjako unake pravacanoM aura dhArmika evaM sAmAjika samasyAoMke samAdhAnakA lAbha abhI bhI prApta ho rahA hai| mujhe yaha jAnakara atyanta Azcarya aura harSa hai ki paMDitajI indaurake svarUpacanda hukamacanda di0 jaina pAramArthika saMsthAoMke antargata chAtrAvAsa evaM saMskRta mahAvidyAlayake (lagabhaga 66 varSa pUrva) vidyArthI bhI rahe haiN| ve kisI saMsthAse ba~dhe na rahakara bahuta samayase svatantra grantha saMpAdana kArya karate A rahe haiN| pUjya gaNezaprasAdajI varNokI smatimeM unhoMne varNI zodha saMsthAnake saMcAlanakA dAyitva le rakhA hai, jise Atma nirbhara karanekA unakA saMkalpa hai / merI maMgala kAmanA hai ki paMDitajI svastha rahate hae cirAyu hoN| evaM sabhI mAnava mAtrako unase jJAna vRddhi mile| zramaNa-saMskRtike unnAyaka *zrI bAbUlAla pATaudI, indaura zraddheya paM0 phUlacandrajI zAstrI vartamAna samayake jainadarzanake mUrdhanya vidvAn hai / unakI saralatA, saumyatA, sAdagI AtmIyabhAva siddhAntake prati dRr3hatA Adi guNa barabasa manuSyako apanI ora khIMca lete haiM / zraddheya paMDitajIke zramaNa saMskRtike unnayana nimitta jo satat prayatna evaM puruSArtha kiyA hai, usakA hamAre vaNika samAja para cAhe koI prabhAva na huA ho para maiM yaha kaha sakatA hU~ ki itanA mahAn kArya yadi videzameM koI vidvAna karatA to nizcaya hI vahA~kI janatA evaM zAsana use rASTrIya sammAnase avazya vibhUSita karatA / jainadharmAvalambiyoMko garva honA cAhiye ki paMDita phUlacandrajIke ahaniza prayatnoMkA hI yaha pariNAma hai ki dhavalA-jayadhavalA, mahAdhavala jaise mahAn ArSa granthako unhoMne AjakI bhASAmeM janatAke samakSa rakha diyaa| paMDitajIne apane lambe jIvanameM aneka tattva granthoMpara TIkA evaM bhASAnuvAda likhakara jo vartamAna pIr3hI para upakAra kiyA hai vaha svarNAkSaroM meM aMkita rhegaa| apane sarala jIvanake sAtha jaTila tatvoM para bhI apane vicAra nirbhIkatA pUrvaka prakaTa karaneko apUrva kSamatA paMDitajImeM hai| unheM apane jIvanameM anekoM saMgharSoMkA sAmanA karanA par3A / ve sadaiva rASTravAdI rahe unapara bhI rASTrapitA bApUkA asara huA, AjAdIke AndolanameM sakriya rUpase bhAga liyA, khAdIko apanAyA para apane dharma evaM siddhAnta para dRr3ha rhe| yuga pravartaka bAbA gaNeza prasAdajI varNIko unhoMne vidhi kendroMkI sthApanA evaM unake saMcAlanameM pUrNa sahayoga pradAna karate hue apane Apako samarpita kara diyaa| vaicArika svatantratA evaM Agamake prati aTUTa AsthAkA eka hI udAharaNa paryApta hai| sonagar3hameM AdaraNIya kAnajI svAmIne jaba taka jaina siddhAnta evaM tattvake prati agAdha zraddhAse kArya kiyA, bAvajUda nAnA virodhoMke ve unake sAtha raheM, para jaba unhoMne dekhA ki zanaiH-zanaiH vyakti pUjAkA pAkhaMDa vahA~ praveza kara rahA hai to tatkAla Ama janatAke bIca sAhasa evaM dhairyake sAtha apanI asahamati prakaTa kI tathA usa sthAnako sadaivake liye tyAga kara diyA / saubhAgyase zrImaMta seTha rAjakUmArasiMhajI kAsalIvAla ke Agraha aura nivedanako svIkAra kara Ajakala paNDitajI udAsIna Azrama tukogaMja iMdaurameM virAja rahe haiN| yahA~ bhI unakA satata adhyayana, svAdhyAya lekhana
Page #127
--------------------------------------------------------------------------
________________ 92 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana-grantha cala rahA hai| maiMne pUjya elAcArya mahArAjake sAnidhyameM borIvalI trimUrti sthalapara bhI paNDitajIko dekhA hai| niyamita svAdhyAya evaM zeSa samayameM lekhana unakA kartavya karma thaa| ve eka aise karmayogI paNDita haiM jo dharmako jInemeM AsthA rakhate haiM / saMkSepameM unakA samagra jIvana dharmamaya hai| akhila bhAratIya saMsthAoM tathA samagra samAjase maiM kahanA cAha~gA ki paNDitajIkA sahI sammAna tabhI hogA, jaba hama yaha saMkalpa kareM ki vartamAna vidvAnoMkI pIr3hIke pazcAta bhI hama isa vidvat jyotiko bujhane nahIM deMge, tathA honahAra vidvAnoMke par3hAne unake gRhasthAzramako calAneke lie vizvavidyAlaya starapara Arthika yogadAna deMge, tathA bhaviSyake lie bhI unake jIvana nirvAhakI surakSAkA prabandha kareMge / smaraNIya hai ki samAjake ina vidvAnoMne hI Arya dharma evaM zramaNa saMskRtiko apane uccatama zikharapara pahu~cAnekA bhagIratha prayatna kiyA hai / yaha dena sva. paMDita gopAladAsajI baraiyA tathA sva0 bAbA varNIjI jaisI mahAn vibhatiyoMkI hai / paMDita phUlacaMdajI dvArA pravartita kAryoMke prati hameM zraddhA sumana arpita karanA hai tathA saMsthAoMko vivAdase Upara uThakara vidvAna taiyAra karane meM lagAnA hai jisase hamArI saMskRti evaM jinavANIkI rakSA sambhava ho skeN| ___antameM maiM pUjya paMDitajIke prati apanA aparisIma Adara bhAva prakaTa karate hue unheM tathA unake kartRtvako praNAma karatA huuN| samAjake gaurava * zrImaMta seTha bhagavAnadAsa jaina, sAgara AdaraNIya paM0 phUlacaMdra jI jaina siddhAMtazAstrI banArasa ( u. pra. ) se hamArA sambandha gat 50 varSoMse hai aura nirantara hI eka dUsare ke prati lagAva-jhukAyakA bhAva, dharma-prema aura samAja hitakI bhAvanAke kAryoMkI preraNA bhI niraMtara banI huI hai| ___paMDitajI saphala lekhaka, racanAkAra, TIkAkAra, sAhitya manISI, tattva ArAdhaka evaM citaka aura jinendropAsaka haiM / Apane dhArmika granthoMkA adhyayana-manana-ciMtana va paThana-pAThana kara AdhyAtmika jagatameM avirala khyAti arjita kI hai-ataH aise mUrdhanya vidvAnkA abhinaMdana kiyA jAnA bhI vAstavikatA se pare nahIM hai| jaina siddhAMtake mahAn grantha zrI dhavalA, jayadhavalA, mahAdhavalA jaise granthoMkI TIkAyeM apanI vilakSaNa pratibhA evaM saiddhAMtika zailI se jo nirUpaNa va vizleSaNa kara samAjako samarpita kI haiM-vAstavameM unameM Apane "gAgarameM sAgara" ko bhara diyA hai| ina TIkAoM ke alAvA bhI Apane lekhanI ke dvArA jinavANIke bhaMDArako bharane meM koI kamI nahIM rakhI hai aura abhI bhI sarasvatIkI sevA karane kA vrata liye haye haiN| paMDitajI kI janma evaM karma bhumi buMdelakhaMDa hone se yahA~ kI samAjake zreSThivarga jaina samAja evaM tIrthakSetroMke prati bhI unakA asIma anurAga evaM zraddhAkA bhAva banA huA hai| buMdelakhaMDa meM 16vIM zatAbdIke mahAna jaina AdhyAtmika saMta jina tAraNa svAmIke tIrthasthaloM va sAhityake prati unakI apAra zraddhA banI huI hai| prasannatAkI bAta hai ki hamAre anugrahake phalasvarUpa vaha zrImad jina tAraNa svAmIke jIvana darzanapara eka zodha pUrNa prabaMdha likha rahe haiN| 'bRhada tIna battIsI saMgraha'-kI Adhunika TIkA tathA 'zrI tAraNa taraNa jinavANI saMgraha'-kA saMpAdanakA kArya bhI AdhyAtmika jagata meM eka upalabdhi hai|
Page #128
--------------------------------------------------------------------------
________________ tRtIya khaNDa : 93 zrI jinendra devase hama Apake ArogyarAya, dIrgha evaM yazasvI jIvanakI maMgalakAmanA karate haiM / Apa saMpUrNa jaina samAjakI amUlya nidhi haiM / samAjako Apake prati garva hai / AzA hai Apa isI taraha samAjakA netRtva karate raheMge / samAjakI vibhUti * zrI seTha DAlacanda jaina, sAgara vAstava meM yadi pUchA jAya to vahI vyakti dhanya haiM aura mahAnatA kA dyotaka haiM, joki apane jIvanake karttavya mArgameM apanI samAja, rASTra evaM dharmake prati pUrNa AsthAvAn, laganazIlatA aura karmaThatAkA pratIka bana kara apane dAyitvoM kA niSThApUrvaka vahana karatA huA aise anukaraNIya kAryoMkI amiTa chApa samAjameM prastuta kara detA hai, jo jIvana paryanta hI nahIM, balki itihAsa bhI sadaiva usake kAryoMke prati zraddhAvanata rahA karatA hai / aise hI mAnava puMjoMkI zrRMkhalAmeM AdaraNIya sAhitya-manISI, tattva rasika, graMtha racanA evaM TIkAkAra siddhAMtAcArya paMDita phUlacaMdrajI zAstrIkA AdaraNIya sthAna hai / 'vyakti janmase nahIM karmase mahAn banatA hai / ' isake sAtha hI yaha yaha bAta bhI zata pratizata satya hai, ki 'vyaktike guNoMkI sarvatra pUjA huA karatI hai / ' guNoMke kAraNa vyakti samAja aura saMpradAyavAdake dAyarese Upara uThakara sarvapriya aura lokapriya bana jAtA hai / zrI jinendradevase prArthanA hai ki vaha sarasvatIke ina varada putrako dIrghAyu evaM svasthya jIvana pradAna kareM; tAki yaha samAjakA netRtva karate raheM / jaina siddhAntake marmajJa * paM0 bha~varalAla nyAyatIrtha, jayapura siddhAntAcArya paMDita phUlacandrajI siddhAntazAstrI prAcIna pIr3hIke una vidvAnoMmeMse haiM jisane apanA sArA jIvana mA~ sarasvatI kI upAsanA meM hI samarpita kiyA huA hai aura Aja bhI isa vRddhAvasthA meM usI dhuna meM saMlagna haiM / sAhitya sevAkA mAno vrata hI le rakhA hai / Aja bhI isa vRddhAvasthAmeM sAhitya sevAmeM hI Apa lage hue haiN| jaba kabhI Apa mujhe patra likhate haiM to kisI granthake bAremeM hI hotA hai| se amuka grantha bhijavAiye - sampAdana TIkAke lie apekSita hai / jitanA kAma ho hai / Apase karIba cAlIsa varSoMse patra vyavahAra hotA rahatA hai / aura jaba kabhI jayapura amuka grantha bhaNDAra jAya jIvanakI upayogitA kisI dhArmika utsava yA ApakA sAdA jIvana, sAdA vezabhUSA -- khAdI saMgoSThI AdimeM milanA hotA hai to bar3e prema pUrvaka milate haiM / kA koTa khAdI kI TopI pahane dekhakara koI anumAna nahIM lagA sakatA ki eka viziSTa vidvAn hamAre sAmane haiN| Apako jJAnakA koI abhimAna nahIM / kahIM bhI saiddhAntika carcA ho, Apa pahu~cate rahate haiM / itanI lagana hai jaina siddhAntake prati / Apa rASTrIya vicAradhArAke svatantratA senAnI haiM aura kRSNa mandirakI yAtrA bhI kara cuke haiM / acche patrakAra-lekhaka haiM aura samAja sudhArake hAmI haiM / purAno pIr3hI ke zAstrakI gaddI para baiThakara pravacana karane bAle vidvAnoMmeM Aja ine gine vidvAn hI upalabdha haiM / paNDitajI unameM se hI haiM / pUjya paMDitajI svastha dIrghAyu hoM, sAhitya sevAmeM saMlagna rahakara jaina siddhAntakI pracAra-prasAra karate raheM - yahI kAmanA hai / ApakA abhinandana graMtha naI pIr3hIko avazya preraNA pradAna karegA /
Page #129
--------------------------------------------------------------------------
________________ 94 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana grantha jinake prati mere manameM sabase adhika Adarake bhAva haiM * paM0 balabhadra jaina, AgarA dubale patale, gomukhI aura lambe, khaddarake paridhAnase vibhUSita, jinake mAthe kI lakIroMmeM agAdha vidvattA kI lipi ujAgara hai-- unakA nAma hai paMDita phUlacandrajI siddhAntazAstrI / unhoMne dhavala, jayadhavala, mahAghavala, sarvArthasiddhi jaise siddhAMta granthoMkI TIkA kI / ve karaNAnuyoga aura jaina karmasiddhAntake adhikArI vidvAn haiM / bAta una dinoMkI hai, jaba maiM jaina sandeza sAptAhikakA sampAdaka thA / jaina samAjameM 'saMjada padakI carcA garma thI / DaoN0 hIrAlAlajIkA eka lekha AyA, jisameM prabala yuktiyoM dvArA pUjya AcArya zAntisAgarajI mahArAjake abhimatakA samarthana kiyA gayA thA / maiMne use isa TippaNIke sAtha prakAzita kiyA ki yadi saMjada pada samarthaka kisI vidvAnne isakA uttara bhejA, to use ina stambhoM meM saharSa sthAna diyA jAyagA / tabhI mujhe paMDita phUlacandrajIkA uttara milA, jo DAkTara sAhabakI yuktiyoMkA aneka zAstrIya pramANoM aura tarkoM dvArA nirAkaraNa karane vAlA thA / use par3hakara mujhe lagA ki siddhAntapara paNDitajIkI pakar3a kitanI gaharI aura dRSTi kitanI painI hai, utanI zAyada dUsare vidvAnoMkI nahIM hai / patrameM vaha lekha chapA aura donoM vidvAnoM kI yaha lekhamAlA mahInoM taka clii| isa bIca isa sambandhameM maiMne anya kaI vidvAnoMke bhI lekha prakAzita kiye / kintu vijJa pAThakoM kA abhimata yahI rahA ki paMDitajIke lekhoMmeM paramparA ke anukUla jo yukti pramANa evaM gAmbhIrya aura praur3hatA darzana hote haiM, ve anya lekhoM meM parilakSita nahIM hote / maiM unakI praur3ha evaM gambhIra vidvattAkA tabhI se kAyala hU~ aura mere manameM unake prati gahare Adarake bhAva hai / dUsarA avasara khAniyAkI carcAke samaya AyA / usa carcA ke do pariNAma samAjake sAmane Aye / eka to kAnajI svAmIkI saiddhAntika mAnyatAoMkI kamajorI evaM zAstrIya samarthana - ye donoM pakSa ujAgara hue, dUsare jo vidvAn chadma rUpameM apane Apako ArSamArgAnuyAyI kahakara samAja meM apanI pratiSThAko bhunA rahe the, kintu vastutaH jo kAnajI svAmIke pRSTha poSaka aura pakSa samarthaka the, unakA vAstavika rUpa samAjake sAmane pragaTa ho gayA / isakA pariNAma yaha huA ki ve kAnajI svAmIke kaimpameM apanI jar3a nahIM jamA pAye aura ArSamArgI zraddhAlu vargakI zraddhA se vaMcita ho gaye / unakI sthiti 'ito bhraSTastato bhraSTaH ' gaI / kintu isa prasaMga meM maiM paMDita phUlacandrajIkI sarAhanA kiye binA nahIM rahU~gA ki unhoMne apane Apako usI rUpameM peza kiyA, jo ve vAstavameM haiM / apane vicAroMke prati unakA yaha nyAya thA, yaha unakI ImAnadArI aura naitikatA thI / khAniyAkI yaha carcA saiddhAntika thI / yaha carcA donoM pakSoMkI orase pustakakArarUpameM prakAzita ho cukI hai / donoM pakSoMkI isa carcAkA maiMne sAvadhAnIke sAtha adhyayana kiyA hai / ise par3hakara maiM isa niSkarSa para pahu~cA ki kAnajI pakSa nimitta upAdAna, puNya-pApa, zubha-azubha bhAva, antaraMga - bahiraMga cAritra, nizcaya - vyavahAra AdikI carcA karate hue nimittakI upekSA, puNyakI heyatA, zubha bhAvoMko mokSamArga meM anupayogitA, bahiraMga cAritra upekSA aura vyavahArakI sarvathA askatArthatA para vizeSa jora detA hai, vaha kevala bauddhika vyAyAma hai, ina mAnyatAoM kA koI zAstrIya AdhAra nahIM hai aura ye vicAra jaina saMskRti aura paramparAke vighAtaka bhI haiM / kintu kramabaddha paryAyakI mAnyatAkA koI yuktisaMgata uttara ArSamArge pakSa ke pAsa nahIM hai / isa paricarcA meM kAnajI pakSakA pratinidhitva paNDitajIne jisa dRr3hatA evaM AtmavizvAsa ke sAtha kiyA / usase paNDitajIne sabhI zrotAoM para yaha chApa aMkita kara dI ki kAnajI kaimpameM saiddhAMtika pakSakA pratipAdana karanekI kSamatA rakhanevAlA aura adhikArI vidvAn paMDita phUlacandrajIko chor3akara dUsarA koI vidvAn nahIM hai /
Page #130
--------------------------------------------------------------------------
________________ tRtIya khaNDa : 95 jahA~ taka sAmAjika viSayoMkA sambandha hai, paMDitajIke vicAra udAra, agragAmI aura krAntikArI haiN| antarjAtIya aura vijAtIya vivAha, jaina mandiroMmeM harijanoMko pravezakA adhikAra, aspRzyatA nivAraNa, sAmAjika bahiSkAra, gajarathotsava aura paMcakalyANaka pratiSThA, mRtyubhoja, vidhavA vivAha Adi viSayoM ke saMbandha meM paNDitajIkI mAnyatAoM meM mAnavIya pahalU hI mukhara huA hai / isameM koI sandeha nahIM hai ki paNDitajIke sabhI vicAra supAcya nahIM hai, sugrAhya bhI nahIM haiN| yahA~ vinamratApUrvaka mujhe yaha svIkAra karane meM koI saMkoca nahIM hai ki maiMne svayaM paNDitajIke kaI vicAroMkA virodha kiyA hai| masalana jainamandiroMmeM harijanoMke praveza sambandhI adhikAra para kevala mAnavIya pahalase hI vicAra nahIM kiyA jA sktaa| nizcaya hI jaina samAjameM harijanoMkI koI samasyA nahIM hai, kyoMki jaina samAjameM koI harijana hai hI nhiiN| jainamandiroMmeM kahIM bhI harijanoM yA jainetaroMkA praveza niSiddha nahIM hai, vazarte ve jaina paramparAke niyamoMke anusAra praveza kreN| kintu unheM jainamandiroMmeM praveza karanekA kAnanI adhikAra to nahIM diyA jA sakatA / kAnUnI adhikAra denekA artha hai-jaina mandiroM para unake svAmitvakA adhikAra, jaina paramparAke unmUlanakI svIkRti / paMDitajI varSoM taka rASTrIya dhArAse jur3e rahe / svatantratA saMgrAmake sammAnita senAnI rahe aura isake liye ve jela bhI gye| kula milAkara unakA vyaktitva bahumukhI rahA hai| ve bahuzruta vicAraka manISI hai, krAntikArI vicAra dhArAke agraNI netA haiM, unakA hRdaya mAnavIya spandanase paripUrNa hai| kAnajI sampradAyako saiddhAntika AdhAra dene, vidvAnoMkA parikara jamA karane aura pracArAtmaka pakSako racanAtmaka rUpa denemeM unakI pramukha bhUmikA rahI hai / unakI sAhitya-sAdhanA jo guNAtmaka aura saMkhyAtmaka prasUna prasUta kiye haiM usa para hameM garva hai| jaina siddhAntake pAragAmI vidvAn * DaoN0 kastUracandra kAsalIvAla, jayapura vartamAna jaina manISiyoMmeM paNDita phalacandrajI siddhAntazAstrIkA sthAna sarvopari hai / ve siddhAnta granthoMke pAragAmI vidvAn haiM / SaT khaNDAgama. gommaTasAra, rAjavAttika jaise mahAn granthoMkA pUrA marma unake mastiSkameM bharA par3A hai / unako saiddhAntika carcAyeM sunane yogya hai| vigata 4 dazakase ve jaina samAjameM atyadhika sammAnita vidvAn mAne jAte haiM / jo bhI eka bAra unake samparkameM A jAtA hai vaha unhIMkA bana jAtA hai| jayapura meM bhI ve jaba kabhI Ate hI rahate haiN| mujhe yaha dekhakara bar3I prasannatA huI ki samAja unako sunane meM pUrI ruci rakhatA hai / jayapurameM san 1963 meM khAniyoMmeM jo carcA huI thI aura jo khAniyA carcAke nAmase prasiddha hai, vaha paMDitajIke jIvanako sabase mahatvapUrNa ghaTanA hai| mujhe smaraNa hai ki rAtriko ve kisa prakAra granthoMmeMse uddharaNa chA~Tate the aura unake nizAna lagAte the| unakI smaraNa zakti bhI gajaba kI thI usa samaya ve kahate the ki amuka granthakI amaka paMkti dekho zAyada usameM yahI likhA huA hai| usa samaya unake saiddhAntika jJAnako dekhakara bar3A Azcarya hotA thaa| paMDitajImeM Aja bhI kAma karanekI utanI hI lagana evaM samarpaNakI bhAvanA hai| unake jIvanakA adhikAMza bhAga ucca granthoM ke adhyApana, adhyayana, zAstra pravacana, grantha sampAdana, lekhana evaM sampAdanameM vyatIta huA hai| Aja bhI vRddha honepara bhI ve usI taraha samarpita haiM / samAjake ve variSThatama vidvAna haiM jinakA jitanA abhinandana kiyA jAve vahI kama hai| ve vidvAnoMke janaka hai| samAjake bahutase vidvAn unase kisI na kisI rUpameM upakRta hai| ve vidvAnoMkA pUrA dhyAna rakhate haiN| aise vidvAnakA abhinandana graMtha prakAzita ho rahA hai yaha unakI sevAoMke prati AbhAra vyakta karanA hai| maiM usakA hArdika abhinandana karatA hU~ tathA unake zatAyu evaM yazasvI jIvanakI kAmanA karatA huuN|
Page #131
--------------------------------------------------------------------------
________________ 96 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana-grantha bundelakhaNDako mATose gar3hA gayA eka aura aikalavya .zrI nIraja jaina, satanA dhuna re dhuniyAM apanI dhuna, aura kAU kI eka naiM suna / bundelakhaNDI vyaktikI yahI asmitA hai| yaha usake vyaktitvakI vizeSatA nahIM, usa vyaktitvakI AdhArazilA hai| ekadama sthira, akampa aura aTUTa / siddhAntAcArya paNDita phUlacandrajI nakhase zikha taka bundelakhaNDI haiM / unakI pakkI dhuna aura ajeya icchA-zaktikA AbhAsa denevAlI aneka ghaTanAe~ unake jIvanavRttameM bikharI dikhAI detI haiN| morainAke vidyAlayakA sattara sAla pUrvakA vahI bundelakhaNDI vidyArthI Aja siddhAntAcArya paNDita phUlacandra siddhAntazAstrIke nAmase hamAre abhinandanakA pAtra banA huA, apane usa gurukA yaza-prasAra kara rahA hai / jinake mukhase yadyapi do akSara bhI sunanekA kabhI use avasara nahIM milA, para preraNAke srota ve guru usake lie satata vandanIya haiN| svanAmadhanya guruNAm guru, syAhAdavAridhi, vAdigajakesarI, nyAya-vAcaspati paMDita gopAladAsajI baraiyA ho vaha Adarza guru the| isa bIsavIM zatAbdImeM IsvI sanke sAtha-sAtha vArdhakyakI ora agrasara paNDitajI jIvana-vATikAke caurAsI patajhara dekha cuke haiN| Ama jaina vidvAnkI taraha AjIvikAke saMgharSa, anizcaya, abhAva aura AdaraanAdarake Aroha-avaroha paNDitajIne bhI khUba bhoge haiN| parantu una sabake bIca khuradarI khAdIkA sAdA paridhAna dhAraNa kiye, sarala khar3I bolIke bIca sarala bundelakhaNDIkI miThAsase pagI narma aura tarkapUrNa vANIke balapara, apanI belAga aura sazakta lekhanIko patavAra banAkara, bundelakhaNDakA yaha abhinava-aikalavya apanI sAdhanAke pathapara nirantara bar3hatA hI rhaa| "jainatattvamImAMsA" ke lekhakako aba samAjameM kisI prakArake paricayakI AvazyakatA nahIM hai| unake gahana-jJAnakI jhA~kI prastuta karaneke lie yaha eka kRti hI paryApta mAnI jA sakatI hai| parantu samAjake liye paNDitajIkI preraNA aura parAmarza, usa viSayameM unakA cintana aura anubhava, ye saba hameM prApta hote haiM unakI eka dUsarI pustaka "varNa, jAti aura dharma" meN| isa kRtike dvArA paNDitajIne jaina samAjameM vyApta varNabheda aura chuAchUta jaisI AtmaghAtI aura siddhAnta-viruddha pravRttiyoMke bAremeM jaina AcAryoMkI samatvase bharI udAratApUrNa vicAradhArAkA acchA prasAra kiyA hai / kahanA na hogA ki jainAcAryoMke usI sAmAjika audAryane / paramparAko virodhI paristhitiyoMmeM bhI na kevala jIvita rakhA varan utkarSa para pahu~cAyA hai aura vahI vyAvahArika udAratA Ajake yugameM bhI hamAre astitvake liye "sA~sa lenekI taraha" jarUrI ho gaI hai| grantha-prazastiyoM, abhilekhoM aura matilekhoMke AdhArapara katipaya jAtiyoMke itihAsakA anveSaNa aura adhyayana tathA apane pravacanoM-bhASaNoMmeM daheja-prathAkA virodha paNDitajIke sAmAjika cintanakI sahaja-sphUrta dena hai| paNDita phulacandrajI apanI upalabdhiyoMse svataH gauravAnvita haiN| Aja unakA abhinandana karake hama apane Apako gauravAnvita kara pA rahe hai. yaha hamArA saubhAgya hai|
Page #132
--------------------------------------------------------------------------
________________ tRtIya khaNDa : 97 eka medhAvI vyaktitva *sa0 si0 dhanyakumAra jaina, kaTanI paMDitapravara zrI phUlacandrajI siddhAntazAstrI bhAratavarSameM jaina-saMsArake gine-cune vidvAnoMmeMse eka haiN| inhoMne apane jIvanakAlameM jaina-sAhityakI anupama sevA ko hai / siddhAntake vastutatvakI vivecanA-vizleSaNa karanekI inakI paddhati itanI sarala aura rucikara hai ki gUr3hase gUr3ha vastu bhI sAdhAraNa jijJAsuoMke lie bhI sahaja aura bodhagamya bana jAtI hai| zrI phUlacadranjIkI sAhitya-marmajJatA aura lekhana-zailI bhI anUThI hI hai / sAhitya sRjana, sampAdana evaM anuvAda AdikA jitanA vipula kArya inake dvArA sampanna huA hai, usakA mUlyAMkana bhaviSyameM jaba itihAsajJa kareMge, tabhI jana sAdhAraNa inakI bahumukhI pratibhAko dekha natamastaka ho uttheNge| bar3ese bar3e rahasya-graMthoM aura kaThinase kaThinatama sthaloMko bhI apanI zailI, sUkSma vivecana aura sahAsya aura saralatama bhASAmeM samajhA denekI kSamatA mujhe sirpha inameM hI dikhI hai / pravacanake samaya inakI sammohaka vANI kisIko bhI apanI lapeTane le sakane meM pUrNa samartha hai| jaina-vAGgamayakI jo anupama sevA inhoMne kI hai, usakI kitanI bhI anuzaMsAko jAve, vaha thor3I hI rhegii| kucha manISiyoMkA to yaha mata bhI hai ki karaNAnuyogake jina durUha graMthoMkA Alor3ana kara inhoMne apanI vizeSa kuzalatA aura jisa sUjha-bUjhase sampAdana va bhASAnuvAda kiyA hai, vaha anya vyaktiyoMke lie kevala kaThina kArya hI nahIM, balki azakya bhI siddha hogaa| ve vayovaddha haiN| saralatA, sAtvikatA, sAdagI evaM dhArmikatA kI ve pratimUrti haiM / terAsI varSakI AyumeM bhI ve sAhitya-nirmANameM parNa sakriya haiM / yadyapi jarAjIrNa zarIra sAhitya-sAdhanAmeM bAdhAe~ upasthita karatA hai, kintu unakI vRttiko dekhakara aisA pratIta hotA hai ki ve jinavANIke lie kRta-saMkalpa hai| unakA sampUrNa jIvana mAnoM mA~ sarasvatI jina-vAgadevIko samarpita hai| yase paricaya evaM samparka hai| unakA bharapUra sAnnidhya bhI mujhe milA hai / apanI smRtiyoM se eka prasaMgakI carcA yadi maiM karU~, to zAyada yaha aprAsaMgika na hogaa| "kAphI samayase jaina-darzanake vidvAnoMmeM dhArmika-saiddhAMtika praznoMko lekara matabheda cale A rahe the / ina matabhedoMko dUra karaneke lie dharmabandhuoMmeM kAphI dinoMse carcA cala rahI thii| antatogatvA jayapurameM paramapUjya AcArya 108 zrI zivasAgarajI mahArAjake sAnnidhyameM vidvAnoMko Amantrita kara, donoM pakSake vidvAnoMmeM vicAra-vinimaya dvArA matabhedoMko dUra karaneko yojanA banAI gaI thii| sabakI icchA thI ki yadi vidvat-samAja matabhedoMko dUra karane evaM sarvasammata nirAkaraNa hU~r3hane meM saphala ho jAveM to jaina-jagatA bar3A hita hogaa| matabheda samApta hoM, bhrAntiyA~ nimala hoM, to isase bar3I jinavANokI sevA dUsarI na hogii| pUjya AcAryazrIke saMghakI upasthitimeM san 1933meM, jayapurameM isI sadhetuse tatvacarcAke lie eka bRhata vidvat-goSThI Ayojita kI gaI thii| AcAryazrIke samakSa donoM pakSoMkI carcA calI / 31 jaina vidvAnoMne goSThImeM bhAga liyaa| ATha-dasa dinoMmeM gyAraha baiThakeM hiiN| itane para bhI jaba matabhedoMkA pUrNa nirAkaraNa hotA sambhava na dikhA, taba antameM matabheda-mUlaka praznoMko likhita rUpase prastuta karanekA mArga nirdhArita kiyA gayA / vivAda calatA rahA / goSThiyA~ hotI rhiiN| isI kramameM san 66meM matabheda-mUlaka praznoMke likhita samAdhAnoM para vicAra evaM samIkSA karane hetu eka baiThaka kaTanI nagarameM bhI Ayojita kI gii| AmaMtraNa milane
Page #133
--------------------------------------------------------------------------
________________ 98 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana-grantha para AdaraNIya paM0 phUlacandrajI kaTanI padhAre / pUjya paM0 jaganmohanalAla jI siddhAntazAstrI bhI inake sahayogI pakSakAra the / samAdhAnoMko antima rUpa dene meM inakA sahayoga apekSita thaa| bhAI zrI nemIcandrajI pATanI bhI samAdhAna-carcAmeM bhAga lene hetu kaTanI padhAre the / prathama pakSake Alekhita praznoMke uttaroMke vAcanameM tIna saptAhakI kAlAvadhi lgii| isa pUre kAlameM maiM AdaraNIya paNDitajIke dArzanika saiddhAntika asIma jJAnakI gaharAIkA sUkSma evaM gahana avalokana karatA rahA / vastutatvake prati unakI dRSTi bar3I painI thii| pUrvAcAryoMke kathana evaM zAstrokta pramANoMkI puSTi karanekI unakI pakar3a bahuta gaharI thii| aparapakSakI zaMkAoMkA khaNDana aura nirAkaraNa akATya thaa| uttejanAmaya vivAdake samaya bhI unakA dhairya, prakharatA, saralatA aura sahRdayatA avalokanIya thI / zrotA to kyA, vidvAn bhI unake tarkoM aura tathyoMke samakSa natamastaka ho uThate the| isase unameM prakANDa pAMDityakI anUThI jhalakake darzana hote the / ina dinoMmeM bhI ina kAryakramoMmeM pUrNa tanmayatAse lagAtAra bhAga letA rahA / taba mujhe anubhava huA ki paMDitajI deza aura samAjake lie kitane mUlyavAna aura upayogI haiN| niHsandeha AdaraNIya paM0 phUlacandajI jaimasamAjakI amUlyatama nidhi haiM / racanAtmaka kAryoM meM bhI paNDitajI sadaiva gatizIla rahe haiN| sAhitya-sRjanako preraNA evaM gati deneke uddezya tathA pavitra bhAvanAse hI inhoMne vArANasI 'nariyA' meM 'varNI zodha saMsthAna' kI sthApanA kI hai / eka bRhat lAyabrarImeM durlabha granthoMkA saMgraha kiyA hai / zodha chAtroMke protsAhana hetu chAtravRtti evaM niHzulka zikSaka tathA nirdezanakI bhI samucita vyavasthA kI hai| ___ samAja dvArA vidvAnoMko samAdRta kiyA hI jAnA caahie| itanA hI nahIM, balki vRddhAvasthAmeM tathA abhAvoMke samaya inheM samAja dvArA bharapUra Arthika sahAyatA bhI dI jAnI caahie| vidvAn hI to hamArI samAjake sammAna hai| saca kaheM to vidvAnoMkA sammAna to eka bahAnA mAtra hai, isake mAdhyamase hama aura hamArA samAja hI sammAnita hotA hai| ___ merI maMgalakAmanA hai ki AdaraNIya paMDitajI zatAyu hoM aura dIrghakAla taka hamAre bIca rahakara svastha tathA nirAkula raha skeN| sadaiva jainavAGgamayakI sevA karate rahanekA unakA dhyeya aura vrata pUrA ho| hamArA samasta jainajagata unake kAryoMke prati sadaiva hI RNI rhegaa| mere ve zraddheya haiN| unake prati merI hArdika vinamrAMjali samarpita hai| acityaniSThA aura satat laganakI vibhUti * zrImaMta seTha rAjendra kumAra jaina, vidizA jainadarzana ke siddhAnta adhyAtmakI una U~cI zikharoMke kalaza hai jo ciraMtana aura zAsvata Alokase prakAzita haiN| inako hRdayaMgama karanese hI apUrva sukha aura zAMtikA mArga prazasta hotA hai, siddhAntoMkI samIkSA inameM dRr3ha niSThA aura satat laganakA hI pratiphala hai / siddhAntAcArya paM0 phUlacandrajI unhIM U~cAIyoM para rahakara sadaiva inheM bhAMjate saMjote rahe haiM / bundelakhaNDake pAMDityakA yaha puMja sahajatA, saralatA aura dRr3hatama lagamakA vyaktitva hai aura jainadarzanake dvAdazAMgakA samacA sAra unake kaMThameM virAjamAna lagatA hai| jIvanakI saphalatA aura isa jagatake prati honevAlA kartavya bodha isa vibhUtine anukaraNIya banA diyA hai / vidizAse paMDitajIkA nikaTatama samparka rahA / SaTkhaMDAgamake prakAzana kAlake prArambha san 1934 se hamAre
Page #134
--------------------------------------------------------------------------
________________ tRtIya khaNDa : 99 parivArakI nikaTatA AdaraNIya paMDitajIse rhii| koI bhI varSa zAyada aisA rahA ho jaba paMDitajI vidizA na padhAre hoN| vidizAmeM do putriyoMke sambandha unane kiye ataH unake vyaktigata jIvanase yahA~kA ghara-ghara prabhAvita rhaa| siddhAnta aura darzana jJAna unakI maulikatAse gaharAI taka pravezakI buddhi Aja bhI itanI umrameM unakI abhUtapUrva hai / lekhana zailI bar3ase bar3e viSayoMkA pratipAdana jisa sahajatAse karatI hai vaha bhI apUrva hai samAjameM vaha eka itihAsa hai| ve bundelakhaMDake paravAra samAjameM vidvAn ziromaNI haiM / paravAra samAjake itihAsakI jo khoja unake maulika pratipAdanake artha hai vaha apane ApameM itihAsa bnegii| purAtattvameM bhI unakI sUjhabUjha aura khoja niSThA sarAhanIya hai| unheM jo isa kSetrameM bahumAna hai vaha bhI isa umrake vidvAn varga meM kama milatA hai / vidizA purAtattvakA mahattvapUrNa itihAsa hai aura isameM unakI ruci parilakSita hotI rahI hai| svAdhyAyakA pracAra-prasAra unakA jIvana bana gayA hai eka hI kArya meM unakI niSThA sadaiva jAgarUka rahatI hai| paNDitajIkA jIvana anukaraNIya hai unhoMne jIvanakI saphalatAkA sopAna jIvanabhara umaMga utsAhase car3hA hai aura aba bho isI hetu unhoMne indaurako apanA banAyA hai| bhagavAn unheM dIrghAyu aura svasthatA pradAna kareM tAki hama saMsAra lolupI unakA aura-aura lAbha prApta karate rheN| zat-zat namana .zrImatI narmadA bAI jaina, DoMgaragar3ha jaina-jagatake lie samarpita, jinakA tana-mana-dhana hai, siddhAntAcArya zrI phUlacandrajIkA zat-zat vandana hai / siddhAntAcArya paNDita phUlacandrajI zAstrIko mujhe kAphI nikaTase jAnanekA saubhAgya milA hai| isaliye aura bhI ki unhoMne hamezA mujhe apanI choTI bahinake samAna sneha pradAna kiyaa| maiMne sabase pahale unheM DoMgaragar3hameM usa samaya dekhA jaba ve san 1947 meM pahilI bAra DoMgaragar3ha padhAre the / pUjya seThajI 15 agasta, 1947 kI rAtrimeM kAra durghaTanAse Ahata hokara, sthAnIya cikitsAlayameM bhartI the / maiM usa samaya sivanImeM thii| Telophona milate hI maiM DoMgaragar3ha A gii| paNDita phulacandra jI usa samaya DoMgaragar3ha Aye the aura apane choTe bhAI zrI bhaiyAlAlajIke ghara ruke the| zrI bhaiyAlAlajI jaina sthAnIya pAThazAlAmeM adhyApanakA kArya karate the| pUjya seThajIke aspatAla meM bhartI rahane taka tathA ghara Aneke bAda bhI bhAI sAhaba pratidina kuzala-kSema pUchane ghara Ate rhe| ve ghaMToM hamAre ghara baiThate tathA seThajIke sAtha jainadharma tathA jainadharmake prAcIna granthoM para unake dvArA kiye jA rahe zodha kAryoM para carcA karate rahate / unake sarala evaM madhura svabhAvase hamaloga kAphI prabhAvita hue / jainadharmake itane prakANDa vidvAn, nirabhimAnI evaM sarala svabhAvI mahAmAnavakA maiMne pahalI bAra darzana kiye| bhAratIya digambara jainasaMgha dvArA usa samaya taka kaSAyapAhur3a (jayadhavalA) ke do bhAga prakAzita kiye jA cake the tathA tIsare bhAgakI taiyArI cala rahI thii| vIra nirvANa saMvat 2474 meM pUjya seThajI bhAratavarSIya
Page #135
--------------------------------------------------------------------------
________________ 100 : siddhAntAcArya paM0 phlacandra zAstrI abhinandana-granthaM digambara jainasaMghake kuMDalapura adhivezanameM saMghake sabhApati cane gaye the| ataH saMghake kAryoMke silasilemeM bhAI sAhabakA aksara DoMgaragar3ha AnA hotA thaa| isa prakAra hamAre parivArase unakA pArivArika sambandha bana gayA thaa| sana 1952meM maiM apane bhatIje zrI prakAzacanda, rAjendra evaM saroja (bhatIjI) ke sAtha uttara bhAratakA bhramaNa karate hae banArasa pahu~cI / sva0 seThajI kaI dhArmika evaM samAjasevI saMsthAnoMse saMlagna hone ke kAraNa kAphI vyasta rahate the, kAraNa hama logoMke sAtha nahIM jA sake the| hama logoMke banArasa pahu~canepara bhAI phUlacandrajI sAhabakA Agraha huA ki hama unake ghara para hI rukeM aura banArasake rahate taka bhojana bhI unakI rasoImeM hI kareM / bar3e bhAIkA Adeza kaise TAla sakatI thI / bhAI sAhaba va bhAbhIjIne hameM yaha socanekA avasara hI nahIM diyA ki hama apane gharase bAhara haiN| usa samaya varNI zodha saMsthAnake naye bhavanakA nirmANa kArya sucAru pUrvaka cala rahA thaa| isa bhavanake nirmANameM ina manISiyoM dvArA kiyA gayA athaka parizrama, tyAga evaM lagana zIghra hI sAkAra ho gyaa| hameM bhI isa punIta kArya meM apanA sahayoga denekA saubhAgya prApta huaa| isake kaI varSoM bAda sva0 seThajI sAhaba kuMbhoja bAhubali jAnekA progrAma banAye / hamAre saubhAgyase usa samaya bhAI sAhaba DoMgaragar3ha Aye the / sva. seTha sAhabake anurodha para ve hama logoM ke sAtha yAtrAmeM jAneke lie tatpara ho gaye / hamArA yaha saubhAgya rahA ki itane mahAn vyaktike sAtha hameM tIrthayAtrAkA avasara milA tathA bhAI sAhaba pratyeka jaina tIrtha jahA~ hama gaye unakA itihAsa evaM usake sambandhameM apane akSaya jJAnabhaMDArase mahattvapUrNa jAnakArI dete rahate / jisake kAraNa hameM tIrtha yAtrAke sAtha-sAtha dharma jJAnakA lAbha bhI milatA rahatA / isI daurAna saubhAgyase zrI pUjya 108 AcArya samantabhadra mahArAjazrI kA darzana lAbha huA tathA zrI pUjya gajAbenase bhI paricaya huA / pravacana sunA tathA zikSA bhI milI / usake bAda lagabhaga 15 varSa pUrva bhAI sAhabase kalakattAmeM bheMTa huii| paryuSaNa parvake avasarapara pUjya sva0 seTha sAhaba aura sarojake sAtha kalakattA gayI thii| usa samaya bhAI sAhaba kalakattAmeM the / vahA~ bhI unake Agrahako dhyAnameM rakhate hue hameM unakA Atithya svIkAra karanA pdd'aa| unheM hamAre kAraNa kAphI asuvidhA uThAnI pdd'tii| parantu, unake ceharepara sadA muskurAhaTa aura AtmIyatAkI jhalaka milatI rhtii| unakI nizchala sneha, madhura vyavahAra evaM zAlInatAmeM Ajanma nahIM bhUla sktii| siddhAntAcArya paMDita phalacandrajI zAstrIke viSayameM jo bhI likhA jAya kama hai| ve jainadarzanake mUrdhanya vidvAn hai / sAhityake pracAra, prasAra evaM sRjanameM unakA yogadAna avismaraNIya hai| bhAI phUlacandrajI jainadharmake prAkRta bhASAmeM likhe gaye prAcIna granthoMkA zodhakara unako sarala bhASAmeM prakAzita karanemeM bhagoratha prayAsa kiyA tathA unakI anavarata sAdhanAke phalasvarUpa jaina sAhityakI jisa jJAna gaMgAkA udgama huA usakI pAvana dhArAmeM AnevAle saikar3oM varSoM taka lAkhoM prANI apanA ajJAna kAlusya dhote hue naI jyoti aura naI dizA prApta karate raheMge / inhIM zubha-kAmanAoMke sAtha maiM hArdika abhinandana karatI hU~ tathA unake zatAyuko kAmanA karatI huuN|
Page #136
--------------------------------------------------------------------------
________________ tRtIya khaNDa : 101 bIsavIM sadIkA cirayuvA manasvI puSpadanta-bhUtabali *pro0 DaoN0 rAjArAma jaina, ArA - bahu AyAmI vyaktittvake viSayameM adhika likha pAnA prAyaH kaThina hI hotA hai / jisane jIrNa-zIrNa evaM sarvathA aprakAzita zaurasenI jainAgamoMke uddhArakA AjIvana vrata le liyA ho, mahAna krAntikArI jainadharmameM vyApta Agamaviruddha paramparAoMke virodhameM nirbhIkatApUrvaka likhate rahanekA saMkalpa kiyA ho, unnanISu abhAvagrasta chAtroMke manobalako bar3hAkara unheM pragatizIla banAe rakhanekA dRr3ha vrata liyA ho, apane mahAn preraka gurutulya paMDita gaNezaprasAda varNIkI jaina-zodha sambandhI abhilASAoMko sAkAra karanekA praNa kiyA ho, jaina darzana evaM karmasiddhAntake marmako spaSTa karaneke lie jisane vividha prAcyajainAcAryoMke vavAGmayake adhyayanameM sArA jIvana nyauchAvara kara diyA ho, dezakI AjAdIke saMgharSapUrNa varSoMmeM jisane vyaktigata kSati evaM jelayAtrAke kaSToMkI bhI paravAha na kI ho, samAja evaM rASTrako vyakti evaM parivArase nirantara sarvopari mAnA ho, usa Adarza sAdhakake viSayameM kucha bhI niSpakSa evaM nyAyapUrNa likhaneke lie usI jaisI bahu AyAmI sAdhanA evaM praur3ha lekhanIkI AvazyakatA hai| pUjya paMDitajIne apane jIvanameM vizrAma karanA nahIM sIkhA / zaurasenI jainAgamoMke abhUtapUrva sampAdanake atirikta prameyaratnamAlA, tatvArthasUtra, sarvArthasiddhi jaise grantharatnoMkA pANDityapUrNa sampAdana evaM samIkSAtmaka adhyayana, jainatattvamImAMsA, khAniyA tattvacarcA. varNajAti evaM dharma jaise utkRSTa koTike meM vicArottejaka gambhIra granthoMkA lekhana, bhAratIya sAmAjika evaM dArzanika jagatake lie gauravakA viSaya hai| : patra-sampAdana kalAke kSetrameM bhI paMDitajIke kRtittvakA udAharaNa nahIM miltaa| bhAratIya jJAnapITha kAzIne julAI 1949 meM eka uccastarIya zodha-patrikA "jJAnodaya" (mAsika) kA prakAzana kiyA thA jisake sampAdaka maNDalameM paNDita phUlacandrajI bhI the| apane Adarzoke prati akkhar3a evaM phakkar3a svabhAva vAle mahAsvAbhimAnI isa manISIne apane AdarzoM siddhAntoMke mUlyapara kabhI samajhautA nahIM kiyA / bhale hI vaha TUTatA rahA kintu jhukA nahIM / akelA banA rahA kintu dRr3hatApUrvaka Age bar3hatA rahA / aise sapUta kisI samAjako bar3e hI puNya-bhAgyase milate haiN| aisA pratIta hotA hai ki unakA jIvana puSpadanta bhUtabalikI jinavANIke prati surakSAko cintA samantabhadrakI sarvodaya-bhAvanA, umAsvAmI evaM pUjyapAdake pANDitya, akalaMka evaM vidyAnandakI dArzanikatA tathA abhimAna merA puSpadantakI manasvitA evaM akkhar3apanake tatvoMse milakara nirmita huA hai / Agama-viruddha paramparAoM evaM sAmAjika kurItiyoMke prati unakI vidrohI vicAradhArAse kucha logoMke tyauvara lAla-pIle bhI hote rahe haiM kintu isase unakI vicAra-paddhati aprabhAvita hI rhii| vastutaH yaha sammAna zrI0 paM0 phalacandrajIkA hI nahIM, isa mAdhyamase prAcIna AcAryoM evaM unakI prAcyavANIkA bhI sammAna-abhinandana hai, jo sarasvatIke samasta ArAdhakoM evaM zikSA jagatke lie gauravakA viSaya hai / unheM mere zatazaH praNAma /
Page #137
--------------------------------------------------------------------------
________________ 102 : siddhAntAcArya paM0 phalacandra zAstrI abhinandana-grantha sudhAravAdI prakhara vidvAn netA .50 yatIndra kumAra vaidyarAja, lakhanAdauna atyanta sAdhAraNa zuddha khAdIkI veSabhUSAme hara prakArakI kRtrimatA (banAvaTa) se dUra, sarala svabhAvI, milanasAra paM0 phUlacandrajI siddhAntazAstrIko koI saralatAse pahacAna sakA hai| Ajake ine-gine zIrSa vidvAnoMmeM unakA pramukha sthAna hai| ve dIrghakAlase jaina zAsanakI sevAmeM samarpita haiM / kalamake dhanI honese jinavANIke bhaMDArako khUba samRddhi kI hai / prAtaH smaraNIya pUjya gaNeza prasAdajIke ziSya sacce bhakta hai| varNI granthamAlAke dvArA kI gaI unakI sevA kabhI bhulAI nahIM jA sktii| maiM pA~ca varSa pahale kumbhoja bAhubali gayA thA vahA~ke mahAn saMta karmaTha sAdhaka munI mahArAja samantabhadrajIke mukhase nikale ye vacana abhI taka yAda haiN| 'vartamAnameM sampUrNa jaina vAGgamayakA talasparzI Thosa vidvAn hai to paM0 phUlacandrajI siddhAntazAstrI haiN|' merA paM phUlacandajIse prema paricaya karIba 40 varSase hai / maiM usa samaya chattIsagar3hameM cikitsA kAryarata thA / paMDitajIke labhrAtA paMDita bhaiyAlAlajI usa samaya DoMgaragaDha (chattIsagar3ha) meM rahate the / vahIMse paMDitajIse samparka sthApita huaa| yadyapi unakI ora merI ya gyatAmeM jamIna AsamAnakA pharka thaa| para ve itane AtmIya snehase vyavahAra karate the| jaise barAbarI vAlese hotA hai| usa samaya chattIsagar3hakI jaina samAja jahA~ adhikatara paravAra loga rahate haiN| unameM bar3I sena tathA choTI sena (dassA) samAja aise do varga the| aneka dassA aise bhI the jinheM ApasI rAgadveSase jAti cyuta kara diyA gayA thaa| unake sAtha achUtoM jaisA vyavahAra hotA thA khAnapAna to kyA unheM deva darzana pUjanase bhI cyuta kiyA jAtA thaa| apane dhArmika adhikAroMke liye ve becana rahate the| ina burAiyoMko dUra karaneke liye / udAra dharma samAja premI seTha bhAgacaMda jIkI adhyakSatAmeM pragativAdI jaina saMgha banAyA gayA thA / maiM usakA maMtrI thaa| seTha bhAgacaMdra jI paMDita phalacaMdajIke bahata zraddhAlu bhakta the usakI premake kAraNa paNDitajI banArasase 4-5 bAra Akara mere sAtha sthAna-sthAna para jAkara apane bhASaNoMse zAstrI pramANoMse siddha kara unheM darzana pUjAkA adhikAra dilAyA thaa| ve binA hicakake unhIM dassA bhAiyoMke yahA~ Thaharakara sahabhoja karake unakI hIna bhAvanA ko dUra karate the| merA vizvAsa hai ni svArtha samAjasevI samarpita udAra sevA bhAvI bhaviSyakA jJAna rakhate haiN| paMDitajI hara jagat bhaviSyavANI karate haiN| Aja Apa jinake hAthakA pAnI nahIM pIte / deva darzanameM rukAvaTa karate ho tIsa sAla bAda apanI beTiyA~ vyAha kara sammAna kreNge| Aja dassA bIsAkA bheda miTa rahA hai ApasameM hajAroM sambandha ho rahe haiM / di0 jainakA yuga hai / paMDita jIkI bhaviSyavANI satya ho rahI hai| paMDitajI sadAse sUdhAravAdI netA hai sAmAjika rUr3hiyoMko samUlya naSTa karane meM jitane Andolana hue haiM samAjameM pUrA sahayoga rahA hai| . Aja ve vRddhatAko prApta hai| maiM 3 mAha pahale unase milane indaura udAsIna Azrama gayA thaa| bahuta sneha kiyA / maiMne pUchA abhI bhI kucha jAgRtikI tamannA hai| to bole maiM bUDhA hU~ to kyA huA dilakA naujavAna hU~ / zarIra zithila ho gayA para bhAvanA pradhAna hU~ / kAmanA hai / zataMjIvama zaradaH bhUyazya zadaH zatAn zata madInAH zatAn zataM pravrajAma zaradaH zatam bhuyazya zadaH zatAt /
Page #138
--------------------------------------------------------------------------
________________ tRtIya khaNDa : 103 nirbhIka vyaktitva *zrI sujAnamala jaina, ajamera san 1956-57 ke AsapAsakI bAta hai paMDita phUlacandrajI siddhAntazAstrI zrI di0 jaina mumukSu maNDala udayapurake AmaMtraNapara pravacanArtha jAnA thaa| maiM tathA mere mitra zrI lakSmIlAlajI baMDI paMDita sAhabako livAne ajamera Aye the| usa dina dehalIse AnevAlI gAr3Ike samayase derase Aneke kAraNa maiM tathA paMDita sAhaba ajamera meM seTha bhAgacandajI sonIke yahA~ Thahare / dinabharameM ajamerameM paMDita sAhabase kaI vicArakoM tathA sthAnIya vidvAnoMne carcA kI thii| isase paMDita sAhabako usa samayakI ajamerakI sAmAjika tathA dhArmika sthitikA sahaja hI avamAna ho gayA aura unhoMne yaha jAna liyA ki ajamerako jainadharmake siddhAntoMkA jinakA pratipAdana pUjya kAnajI svAmIjI dvArA ho rahA hai virodhI hai yaha bAta unake mAnasa para cubha sI gii| sAyaMkAla bhojana karate samaya zAMta vAtAvaraNameM paM0 sAhabase rahA nahIM gayA thA unhoMne apane manakI bAta kahanekA yaha suavasara hai, aisA mAnakara yA unakI nirbhIka vRttise unheM lalakAra Anese unhoMne zAMta aura gambhIra vAtAvaraNako bhaMga kara seTha sAhabako sambodhana karate hue kahA ki seTha sAhaba isa mandirajI aura nasiyAMjIkA nirmANa to Apake pUjya pitAmahane ajamerameM zuddhAmnAyake pracAra-prasArake lie paMDita zrI sadAsukhadAsajIke sadupadezase hI karAyA thaa| seTha sAhabane paMDita sAhabake kathanako svIkAratA dii| paMDita sAhabane turanta apane meM baiThI cubhanase kahA ki usI ajamerameM Apake Apake hote hue sonagar3hake prasAra pracArakA jo zuddhAmnAyakA hI prasAra-pracAra hai aura jisake dvArA vartamAnameM bhArata bharameM adhyAtmakA DaMkA baja rahA hai, usakA virodha ho rahA hai yaha to ati zarmanAka hai aura usameM ApakA sahayoga hai yA Apa madhyastha hokara dekha rahe haiM yaha aura adhika lajjAjanaka hai| bhojana ke miSTha aura namakIna svAda ke rasameM lipta usa samaya to mujhe aisA lagA ki paNDita sAhabako laukika vyavahArakA bhI jJAna nahIM haiM kyA ve yaha bAta bAdameM nahIM kaha sakate yA anya madhura zabdoMmeM nahIM kaha sakate the jo unhoMne bhArata eka di0 samAjake mahAn netAko isa prakArakI bhASAmeM khii| lekina mujhe isa bAtakA mahatva tathA kathanakI nirbhIkatAkA ehasAsa jaba huA jaba maiMne paM0 sAhaba dvArA likhita jainatattva. mImAMsA ke prathama saMskaraNake prAkkathanako pddh'aa| jisa samaya bhAratake karIba-karIba sAre vidvAn sonagar3hameM pUjya svAmIjI dvArA, jinokta aura AcAryoM dvArA racita granthoMke siddhAntoMke pratipAdana aura prasAra pracArakA virodhakara rahe the yA DagamagA rahe the yA cuppIsAdhe the aise samayameM paNDita sAhabase una siddhAntoMko samajhA nyAya tarka Agama aura nayakI kasauTI para kasakara dekhA aura unheM yathAvat pAyA to yaha cintA kiye binA ki sArA vidvatsamAja virodhameM hai unhoMne isa satyakA vizleSaNa eka pustakAkArameM likhakara iTAvAkI vidvatapariSadakI jJAnagoSThI meM usakA vAcana kiyA jo itihAsakI eka anupama ghaTanA thI isa goSThImeM aneka vidvAnoM tathA jJAniyoMne bhAga hI nahIM liyA varana paNDitajI ke vAcana para vibhinna vidvAnoMne apanI pUrva mAnyatAoMke AdhAra para bhinna 2 prakAra ke tarkoko rakhA parantu paM0 sAhabane nirbhIkatAse sabhI uThAye gaye tarkokA Agamake AdhAra se samAdhAna kiyA aura purAnI siddhAnta viruddha mAnyatAoMkA khaMDana kara kundakundAcAryoM dvArA pratipAdita mAnyatAoMkA pratipAdana kiyA jisakA hI pratiphala hai ki Aja bhAratake kone-konese gA~va-gA~vase adhyAtmakI gUMja A rahI hai taba mujhe apanI usa samayakI bhUlakA ehasAsa huA ki yaha vidvAn korA paNDita nahIM lekina jainAgamakA jJAtA aura usa para aTala pratIti hone kA kAraNa jisake raga-ragameM nirbhIkatA
Page #139
--------------------------------------------------------------------------
________________ 104 : siddhAntAcArya paM0 phulacandra zAstrI abhinandana grantha samA gaI hai vaha kaise bhojanake miSTha svAdameM siddhAntoMke virodhako anadekhI karatA / unheM to bhojanake miSThAna meM bhI siddhAntoM ke virodhakI kaDuvAhaTakA svAda A rahA thA yahI kAraNa thA ki unhoMne na bhojanakA samaya dekhA, na miSThAnakA svAda aura na bhArata ke sarva mAnyadhI aura zrImAn netAko dekhA aura na Atithyako, lekina unhoMne una sabase adhika dekhA jaina siddhAntoMko, jo sabase sarvotkRSTa the tathA prANa the / isa taraha ke nirbhIka vRttivAle vidvAn dekhaneko kadAcit hI milate haiM / hama meM bhI jinokta aura Agamokta siddhAntoMke prati isI prakAra kI pragAr3ha zraddhA jAgRta ho aura unakA nirbhIkatAse pratipAdana kara sake yA unake virodhakA nirbhIkatAse mu~hator3a pratyuttara de sake to hI hamArA paNDita sAhaba ke prati vAstavika abhinandana hai / isa nirbhIka vRttike prati merA hArdika vandana / svAbhimAnI vyaktitva * zrI rAjamala pavaiyA, bhopAla parama AdaraNIya siddhAntAcArya paM0 phUlacandrajI siddhAntazAstrI se merA parokSa paricaya to bahuta purAnA hai / pratyakSa paricaya to san 1950 meM huA / disambara san 1933 meM jaba a0 bhA0 di0 jaina pariSadkA adhivezana janatA prasAdajI kalaraiyAkI adhyakSatAmeM huA, taba amarAvatI ke svanAmadhanya pro0 hIrAlAlajIne dhavalAke prakAzanakI yojanA samAjake sAmane rakhI, usa yojanAko mUrtarUpa diyA vidizA ke zrImaMta seTa lakSmIcandajIne / usa samaya adhivezanameM jo harSa ullAsa chAyA vaha Aja bhI citrapaTakI bhA~ti A~khoM meM jhUlatA hai / mA0 paNDitajIne anekoM granthoMkA saMpAdana to kiyA hI, kaI svatantra granthoMkI bhI racanA kI / varNa, jAti aura dharma" likhakara Apane rUr3hivAdiyoMpara bhayaMkara prahAra karake AgamakA artha samAjake sAmane sarala aura subodha bhASAmeM pramANa sahita rakhA, isa granthase poMgApaMthiyoMkI cUleM hila gaIM, Aja taka ve isakA Agama sammata uttara nahIM de sake / AdhyAtmika saMta pUjya kAnajI svAmIse Apake bar3e madhura sambandha rahe, siddhAntoM para svAmIjI Apase sadaiva carcA karate rahate the aura parAmarza bhI karate the / ApakI samayasAra kalazakI hindI TIkA para to svAmIjI itane mugdha hue ki unhoMne isapara kaI bAra pravacana kiye / Apa nirantara sAhitya sAdhanA meM lIna rahate haiM, Aja bhI kaI mahatvapUrNa granthoMkI TIkA kara rahe haiM / zArIrika svAsthya kI ghora pratikUlatAmeM bhI Apa jaina sAhityakI sevAmeM apanA jIvana samarpita kiye hue haiM / pUjya paNDitajI samAjameM coTI ke mahAn vidvAn, siddhAntoMke jJAtA nirbhIka vaktA / Apane apanA saMpUrNa jIvana svAbhimAnapUrvaka svAvalambanase bitAyA hai / pratikUla paristhitiyoMmeM bhI ApakI dRr3hatA evaM smita hAsya darzanIya hotA hai / spaSTa rAya denemeM Apa kabhI hicakate nahIM haiM / zaMkAoMke samAdhAna meM ApakA koI javAba nahIM hai / jaina dharmake siddhAntoM kI rakSAkA bhAva ApameM kUTakUTa kara bharA hai / dharma pracArake lie Apa isa 83 varSakI vRddhAvasthAmeM bhI yuvakoMkI taraha jAgarUka rahate haiM / Apa zatAyuse bhI adhika jIvita rahate hue jaina sAhityakI sevA karate raheM, yahI merI hArdika bhAvanA hai /
Page #140
--------------------------------------------------------------------------
________________ khaNDa 4 sAhitya sarjanA dharma aura darzana * itihAsa tathA purAtatva anusaMdhAna tathA zodhaparaka * samAja evaM saMskRti patrakAritA evaM vividha
Page #141
--------------------------------------------------------------------------
________________
Page #142
--------------------------------------------------------------------------
________________ dharma aura darzana 1. jainadharma 2. hiMsA aura ahiMsA 3. vizvazAnti aura aparigrahavAda 4. jainadharma aura varNa vyavasthA 5. deva-pUjA 6. gurUpAsti 7. svAdhyAya 8. saMyama 9. tapa 10. dAna 11. samyagdarzana 12. svAvalambI jIvanakA saccA mArga 13. sAdhu aura unakI caryA 14. muni aura zrAvaka dharma 15. jainadarzanakA hArda 16. kArya-kAraNabhAva mImAMsA 17. anekAnta aura syAdvAda 18. bhAvamana sambandhI vAda aura khulAsA 19. bhAvamana aura dravyamana 20. mahAbaMdha : eka adhyayana 21. bandhakA pramukha kAraNa : mithyAtva 22. zramaNa paramparAkA darzana 23. kevalI jina kavalAhAra nahIM lete 24. SaTkAraka-vyavasthA 25. svabhAva-parabhAva vicAra
Page #143
--------------------------------------------------------------------------
________________
Page #144
--------------------------------------------------------------------------
________________ jaina dharma jise lokameM jainadharmake nAmase abhihita kiyA jAtA hai, vaha apane svAvalambana pradhAna darzanakA dhanI honeke kAraNa vyakti-svAtantrakI prANapratiSThA karane vAlA lokottara dharma hai| usake anusAra lokameM jar3a aura cetana jitane bhI (apanI-apanI svatantra sattA rakhane vAle) padArtha haiM, ve saba apane anvayI svabhAvake kAraNa dhruva hokara bhI apane vyatirekI svabhAvake kAraNa svayaM apanI paryAyoMke kartA hokara vivakSita paryAyase paryAyAntara rUpa jIvana meM pravAhita hote rahate haiN| yaha unakA apanA jIvana hai| isameM anya kisIkA hastakSepa nahIM hai| jaisA ki Agamase jJAta hotA hai ki dravya chaha haiM / unake nAma haiM-jIva, pudgala, dharma, adharma, AkAza aura kAla / saMkhyAkI dRSTise jIva ananta haiM / pudgala unase anantagune haiN| pudgaloMkA mUla rUpa paramANu hai / isa dravyakI gaNanAmeM mukhya rUpase paramANu hI vivakSita hai| dharma, adharma aura AkAza ye pratyeka eka-eka haiM tathA kAla dravya aNurUpa hokara asaMkhyAta hai| - ina chaha dravyoMmeM jo AkAza dravya hai usake ThIka madhyameM lokAkAza hai, isa kAraNa AkAza dravya do bhAgoMmeM vibhakta ho gayA hai-lokAkAza aura alokAkAza / jo AkAza zeSa pA~ca dravyoMkA AdhAra hai, vaha lokAkAza hai tathA zeSa alokAkAza hai| savAla yaha hai ki jaba pratyeka dravya apane-apane jIvana-pravAhameM paranirapekSa hai, taba yaha jIva nAmaka padArtha anyake nimittase parataMtratAko svIkAra kara kyoM to parAdhIna banatA hai aura pudgala bhI paramANurUpa apane mUla svabhAvako chor3akara kyoM skaMdha avasthAko dhAraNa karatA rahatA hai ? savAla hRdayaMgama karane lAyaka hai / samAdhAna yaha hai ki pudgalakA to aisA svabhAva hI hai| vaha cAhe skaMdha avasthAmeM rahe aura cAhe paramANa avasthAmeM rhe| cAhe usakI paranirapekSa svabhAva paryAya ho| parasApekSa vibhAva paryAya hI kyoM na ho? donoM avasthAoMmeM usameM baMdhane aura chuTanekA guNa hai| jaba baMdha avasthAmeM rahatA hai taba use skaMdha kahate haiM aura jaba mukta avasthAmeM rahatA hai, taba use paramANu kahate haiN| kintu jIvoMkI cAla isase sarvathA bhinna hai| unakA sadA eka rUpa rahanevAlA mUla svabhAva na to baMdha kA hI kAraNa hai aura na mukti kA hI kAraNa hai| jise hama baMdha aura mokSa zabdase abhihita karate haiM, vaha unakI avasthA hI hai / mUla svabhAva to jaisA pahile saMsAra avasthA meM rahatA hai, ThIka vahI mokSa avasthAmeM bhI banA rahatA hai| isase siddha huA ki avasthAkA nAma hI baMdha hai aura svayaMmeM kAraNa vizeSake milanepara jaba vaha saMsAra avasthA (baMdha avasthA) vilayako prApta hokara mAtra mUla AtmA svabhAva paryAya sahita zeSa raha jAtA hai, to usIkA nAma mokSa hai| yaha to nyAyakA siddhAnta hI hai ki kAraNake binA kArya nahIM hotaa| sAtha hI yaha bhI niyama hai ki svayaM hI vastu apane vyatirekI svabhAvake kAraNa kAryarUpase pariNamatI hai| sAtha hI yaha bhI akATya niyama hai ki pratisamaya honevAle pratyeka pariNamanake samaya usakA koI bAhya nimitta avazya hotA hai| isase siddha hai ki yaha saMsArI jIva anAdise svayaM hI ajJAnI aura rAgIdveSI ho rahA hai aura anAdise usakA bAhya
Page #145
--------------------------------------------------------------------------
________________ 108 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana-grantha nimitta karmabandha bhI banA calA A rahA hai| jaise bIjase vRkSa aura vRkSase bIjakI saMtati anAdi hai, usI prakAra jIva aura karmabandhakI paramparA bhI anAdi hai| kintu jaise vivakSita vRkSa aura usake bIjakA abhAva ho jAnepara unakI paramparA nahIM calatI, usI prakAra saMsArI jIvake ajJAna aura rAgadveSake sAtha bandhaka abhAva ho jAnepara, usa jIvake saMsArakI paramparA bhI nahIM calato / isIkA nAma mokSa hai / isa prakAra itane vizleSaNase hama jAnate haiM ki svayaM svIkArakI gayI parAlambana pradhAnavRttike kAraNa hI isa saMsArI jIvake apane jIvana meM ajJAna, asaMyama aura rAga-dveSa Adi doSoMkA saMcAra hotA hai| aura isa kAraNa yaha jIva para-padArthoMse apanI AtmAko yukta karatA hai; para padArtha nahIM / isaliye apane meM vyakti svAtantryakI prANa-pratiSThA karane ke liye jahA~ apanI buddhimeM mUla svabhAvake avalambana pUrvaka unakI bhAvanA dvArA ajJAna aura rAgadveSAdi para-saMyogI bhAvoMse mukta honA Avazyaka hai vahIM unake upajIvI parapadArthoM kA kramazaH jJApana karate hae zarIrAtirikta buddhi pUrvaka svIkAra kiye gaye, una saba padArthose viyukta honA bhI Avazyaka hai| yaha nahIM ho sakatA ki buddhipUrvaka saMyoga bhI banAye rakhA jAya aura muktikA mArga bhI prazasta ho jAye / saMyoga kA kAraNa ajJAna aura rAgadveSa hai / isaliye ina doSoMkA parihAra karaneke liye saMyogake prati anAsthApUrvaka, unakA tyAga karanA Avazyaka hai / tAtparya yaha hai ki jaise strI, putra, kuTumba aura dhanAdi para-padArthoMko buddhipUrvaka chor3akara ekAkI huA jA sakatA hai, vaise isa paryAyameM rahanekI AyukA anta hue binA zarIrase mukta honA sambhA nahIM hai / zarIrase mUrchA chor3I jAtI hai aura vastrAdi bAhya padArthoMkA buddhipUrvaka tyAga kiyA jAtA hai| ataH AtmArAdhanAkA icchuka prANI zarIrameM mamatvarUpa mUrchAkA tyAga karatA hai aura vastrapramukha para-padArthoMkA buddhipUrvaka tyAga karatA hai| itanA avazya hai ki jaba taka apanI puruSArthahInatAke kAraNa parAvalambanake pratIka-svarUpa bAhya vastuoMkA ekadeza tyAga karatA hai. tabataka use gahastha kahate haiN| isakA jIvana jalameM rahate bhinna kamalake samAna hotA hai| kakSA-bhedase isake aneka bheda haiN| jisa gahasthake antameM eka laMgoTa mAtra parigraha raha jAtA hai, use ailaka kahate haiN| yaha munikA choTA bhAI hai| muni ke sAtha vana hI isakA jIvana hai / vaha tapa aura zarIrakI sthitikA sAdhana jAnakara mAtra AhAra grahaNa karaneke liye gA~vameM gRhasthake ghara jAtA hai| kintu jaba vaha parapadArthoMse pUrI taraha virakta hokara pUrNa svAvalambanake pratIkasvarUpa gurusAkSI pUrvaka zramaNadIkSAko svIkAra kara dhyAna aura adhyayanake sAtha AtmArAdhanAko hI apanA pradhAna lakSya banA letA hai, taba vaha pUrNarUpase zramaNa dharmakA adhikArI mAnA jAtA hai| yaha jainadharmakA mUlarUpa hai / gRhasthadharma isakA apavAda hai| isake prayojana vizeSake kAraNa AcArya, upAdhyAya aura sAdhu ye tIna bheda bhale hI kiye gaye hoM; para haiM ve saba zramaNa (sAdhu) hii| "zramaNa" zabda "samaNa" zabdakA saMskRta rUpa hai| isase tIna artha phalita hote haiM-zrama. sama aura zama / isase hama jAnate haiM ki zramaNa vaha hai jo zramaNocita kriyAoMko dUsarekI sahAyatAke binA svayaM sampanna karatA hai| zramaNa (samaNa) vaha hai jo prANImAtrameM samatA pariNAmoM se yukta hokara apanA jIvana yApana karatA hai / tathA zramaNa (zamaNa) vaha hai jo rAgadveSakA parihAra karake AtmArAdhanAmeM tatpara rahatA hai|
Page #146
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturtha khaNDa : 109 isake liye isa prANIko kyA karanA cAhiye, isakI kramabaddha prarUpaNA jaina sAhityameM dRSTigocara hotI hai| use saMkSepameM mokSa-mArga zabdase abhihita karate hue batalAyA hai ki parase bhinna AtmA kI zraddhA (anubhati), parase bhinna AtmAkA jJAna, aura parase bhinna AtmAmeM avasthiti hI, sAkSAt mokSa-mArga hai jo samyagdarzana, samyagjJAna aura samyakcAritra svarUpa hai| yaha ajJAna, asaMyama aura rAgadveSase mukta honekA mArga honese "mokSamArga" zabda dvArA abhihita kiyA gayA hai| yaha jIva jaba isa mArgako apanA jIvana banA letA hai. taba usake pariNAma svarUpa karmabandha to svayaM ruka hI jAtA hai, saMcitakarma bhI AtmAse judA ho jAtA hai / usake liye alagase puruSArtha karanekI AvazyakatA use nahIM karanI pdd'tii| jo ekAkI AtmAkI prAptikA mArga hai, vahI karmabandhase maktikA mArga hai| apaneko apanA jAnakara prApta karanA ho parase mukti hai-yaha jinAgamakA sAra haiM / paramArthase dekhA jAye, to para-padArtha kabhI bhI apane nahIM hue, ajJAnavaza hI hamane unheM apanA mAnA hai / ataH ajJAnase mukta honA hI jIvanakA pradhAna lakSya honA cAhiye / abhI taka hamane jo kucha bhI likhA hai vaha adhyAtma ko mukhya karake hI likhA hai| usakA vyavahAra pakSa bhI utanA hI prAMjala hai aura hRdayaMgama karane lAyaka hai / __AtmAzrita bhAva kA nAma hI AdhyAtma hai aura parAzritabhAva kA nAma hI vyavahAra hai / ye donoM yugapat hote haiM / jaba yaha jIva AtmabhAvanA kI bhUmikA meM ekAgra hotA hai, taba mukhyatA se adhyAtmakI caritArthatA bana jAtI hai aura jaba deva-guru-zAstra aura vratAdika ko Alambana kara pravRtti ko mukhyatA detA hai, taba vyavahAra kI upayogitA svIkAra kI gayI hai| isake liye deva-guru aura zAstra ke svarUpa ko hRdayapaTala para akita kara lenA upayogI mAnA gayA hai / kyoMki deva AtmA kA pratinidhi hai / isake svarUpakI yathAvat zraddhA hone para AtmAkA sAkSAtkAra honA sambhava mAnA gayA hai| guru devatvakI prAptike mArgako dikhAne ke liye dIpakake samAna hai aura zAstra svayaMkA jJAna karAtA huA usa vidhikA prarUpaNa karAtA hai jisa vidhiko apanAkara saMsAra ke daladalameM phaMsA huA yaha prANI usase uddhArake mArgako AtmasAta karane meM samartha hotA hai / jaisA ki bhagavAn kundakundake vacanoM se jJAta hotA hai-ratnatrayameM prathama sthAna samyagdarzanakA hai / ukta tInakA Agama pratipAdita jo svarUpa hai, usakA tIna mUr3hatA, chaha anAyatana, ATha mada aura zaMkAdi ATha doSarahita tathA ATha aMga sahita zraddhAna, ruci pratIti karanA samyagdarzana hai, yaha dharmakA mUla hai / devake lakSaNameM tIna bAtoMkI mukhyatA hai / vaha vItarAga honA cAhiye, sarvajJa honA cAhiye aura hitopadezI honA cAhie / isI prakAra guruke lakSaNameM bhI ina bAtoMkI mukhyatA rahatI hai-use paMcendriyake viSayoMse virakta honA cAhie, laukika janoMke samparka, tathA Arambha aura vastrAdi parigrahase rahita honA cAhie tathA jJAna-dhyAna aura tapakI ArAdhanAmeM tatpara honA caahie| devakI vANIkA nAma hI zAstra hai, vaha vItarAgatAkA mArga prazasta karane vAlI hotI hai| jaise brAhmaNa dharmameM saMdhyAkarma karanA mukhya mAnA gayA hai, usI prakAra jainadharmameM pratidina ina tInakI upAsanA karanA Avazyaka kRtikarma mAnA gayA hai / yaha mani aura zrAvaka donoMkA prathama kRtikarma hai| isake sthAnameM adhikatara bhAI-bahina zAsana devatAke nAma para rAgI-dveSI kSetrapAla, dharaNeMdra, padmAvatI AdikI upAsanA karane lage haiM / isa samaya aise muni bhI mileMge jo isa kalpita mArgake pracAra meM lage rahate haiM / ve vicAre yaha jAnane meM asamartha hai ki jo svayaM mohA aura rAgo-dveSI haiM aura saMsAra-samudrako pAra karane
Page #147
--------------------------------------------------------------------------
________________ 110: siddhAntAcArya paM0 phalacandra zAstrI abhinandana-grantha meM svayaM asamartha haiM, ve dUsareko kaise tArane meM samartha ho sakate haiM ? laukika kAmanAkI pUrtikA honA puruSArtha aura bhAgyAdhIna hai| inakI vandanA, pUjA karanese saMcita puNyabandhakI hAni hotI hai aura vartamAnameM pApa bandhakA bhAgI honA par3atA hai| isaliye jisa prakAra ajJAnamUlaka yaha mUr3hatA chor3ane yogya hai, usI prakAra zeSa mar3hatA aura anAyatanoMke viSayameM bhI jAna lenA caahiye| ATha madoMmeM jJAnamadakA prathama sthAna hai, vartamAnameM jJAnakI prApti honA kSayopazamake AdhIna hai aura kSayopazama yaha paramArtha hai / isaliye adhyAtmameM to ise heya mAnA hI gayA hai; vyavahAra meM bhI vaha heya hI hai| kyoMki vaha pratiSThAkA sAdhana na hokara Atma-prAptikA sAdhana hai| usameM jo adhyAtma-prarUpaNAko hI mokSamArgameM ekAnta sAdhana mAnakara, usake ahaMkArase garviSTha hue, samAjako digbhramita karane meM lage rahate haiM, unako hama kina zabdoMmeM yAda kareM ? dUsarA aura tIsarA sthAna jAtimada aura kulamadakA hai / yaha saba jAnate haiM ki mandira, muni, AryikA, zrAvaka aura zrAvikA ye saba dharmake Ayatana haiN| vartamAnameM Apa inameMse kisIke pAsa bhI cale jAiye, sarvatra jAti aura kulakA bolabAlA dikhAyI degA / samasta AcAryoMkA to kahanA hai ki jAti aura kula dehake Azrita dekhe jAte haiM aura dehameM mamatAkA nAma hI saMsAra hai / isaliye jo inake bar3appana mAnane meM apanA bar3appana dekhate haiM, ve trikAla taka ananta saMsArake pAtra bane rahate haiN| vivekase dekhA jAya to zuddhi anyakA nAma hai aura chuAchuta anyakA nAma hai, vaha kalpanA mAtra hai / AjIvikAke liye purAne kAlameM jina vibhAgoMkI sthApanA kI gayI thI, unhoMne vartamAnameM janmanA jAtikA sthAna le liyA hai, jisase saMsAra duHkhake garta meM phaMsatA calA jA rahA hai / isase dharmake pracAra-prasArameM jo bAdhA pahu~cI hai, vaha kalpanAtIta hai| bahuta dina pahalekI bAta hai, kAzI vidyApITha, banArasameM darzanagoSThIkA Ayojana huA thaa| isameM dAdA dharmAdhikArI makhya vaktA the| unhoMne jainadarzanakI vyAkhyA karate hae kahA thA ki vartamAname hai, banate nhiiN"| unakI isa TippaNIko sunakara hama aura paNDita mahendrakumAra jI nyAyAcArya hataprabha hokara raha gaye / unakI isa bAtakA hama kyA uttara dete ? hama donoMke pAsa isakA koI uttara nahIM thaa| jaba bAbA sAhaba DaoN0 ambeDakara bhArata sarakArake kAnUna mantrI the aura unhoMne achUtoMko bauddha banAkara unakI svatantra samAjakI sthApanA kara dI thI, aise samayameM hama donoM bhAI unake nivAsa sthAna para unase milane gaye / hama donoMkI upasthitimeM unake liye jaba cAya banakara AyI, taba unhoMne mAtra isaliye hama donoMse Agraha nahIM kiyA ki hama donoM unake yahA~ cAya nahIM le skeNge| carcAke prasaMgase hama donoMne unase yaha pUchA ki Apane bauddha dharmakI hI dIkSA kyoM lI aura dUsaroMko dilAyI? jainadharma meM kyA kamI thI ki jisase na to Apane svayaM hI jainadharmakI dIkSA lI aura na dUsaroMko hI isake liye prerita kiyaa| unakA eka uttara thA ki "yadyapi jainadharma jAtivAdase mukta hai, yaha hama jAnate haiM, parantu AjakA jaina jAtivAdake bhaMvara meM phaMsA huA hai| yadi hama jainadharma svIkAra bhI karate, to kyA AjakA jaina hameM apane barAbarIkA sthAna deneko taiyAra ho jAtA ? hama yaha acchI tarahase jAnate haiM ki hamArA jaina bana jAneke bAda bhI vahI sthAna banA rahatA jo hindU rahate hue banA huA thA / hama itanA avazya kara sakate haiM ki bambaI meM jahA~ hamArI saMsthA hai| vahA~ bauddha mandirake bagalameM samAjakI sahAyatAse jaina mandira banAneko taiyAra haiN| kyA ApakI samAja ise svIkAra karegI ?" eka ghaTanA mere jela jIvanakI hai / jelameM mere bImAra par3a jAnepara mujhe aspatAlameM bheja diyA gyaa| vahA~ bhojana meM dUdha aura daliyA milatA thaa| dUdhameM ArAroTa jaisI kucha vastu milI rahatI thI, isaliye use
Page #148
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturtha khaNDa : 111 maiM pI nahIM pAtA thaa| daliyA mAtra hI merA bhojana raha gayA thaa| isase maiM kSudhA se pIr3ita rahane lgaa| dUdha maiM apane bagalameM sAthI ko de detA thaa| vaha nAI thaa| aisA kaI dina huA / anta meM usane merI pIr3A jAnakara use dUra karanekA upAya socakara vaha kisI prakAra aspatAlase nikalakara kisI adhikArIke yahA~ gyaa| aura sevAvatti karake do phalakA aura karelAko zAka prApta kara lI aura Akara mere pAsa rakhakara Agraha karane lagA ki yaha maiM Apake liye lAyA huuN| Apa niHsaMkoca le liijiye| maiM asamaMjasa meM par3a gayA / maiM socane lagA ki zrama to usane kiyA hai, usake zramakA maiM kaise phAyadA uThAU~ ? mere manA karane para vaha rone lagA aura kahane lagA ki "Apa merA khyAla rakhate haiM aura maiM Apake kaSTa meM saMbhAgI na baneM, yaha kaise ho sakatA hai ?" antameM ba~TavArA karake use khAyA aura khAte hue maiMne usase kahA ki isa cahAra-dIvArIke bhItara hama donoM bhAI-bhAI haiM-manuSya hai / bAhara jAnepara phira hamArA ApakA koI riztA nahIM rhegaa| hama vaizya bana jAyeMge aura tuma naaii| jahA~ taka hama soca sakate haiM; isa jAtivAda aura kulavAdane jainadharmakI bahuta hAni kI hai| yaha jJAna madase bhI bar3A hai| jJAnamada to par3he-likhoMmeM hI hotA hai aura khAsakara gaddIpara baiThanepara to kahanA hI kyA hai ? parantu yaha jAtivAda aura kulavAda vyakti-vyaktike jIvana meM ghusA huA hai| hamane bahuta avasara khoyA aura khote jA rahe haiN| hama nahIM jAnate ki hameM apane mUlarUpameM AnekA phira kabhI avasara AyegA yA nahIM? hama pahile samyagdarzanake ATha aMgoMkA ullekha kara Aye haiN| unameM eka sthitikaraNa aMga hai| isakA Azaya yaha hai ki vyaktike jIvanameM kisI prakArakI cUka rahanepara bhI kevala isa kAraNa use apanese judA nahIM karanA caahiye| paraMtu hama dekhate haiM ki vartamAnameM pUrA samAja usakI mahattAko bhala gayA hai| isa kAraNa hamane khoyA bahata, pAyA kucha bhI nhiiN| aura aba sthiti yaha hai ki koI kisIkI sunatA hI na hama jinase kucha sIkhanekI AzA karate hai, ve hamase bhI badatara hote jA rahe haiM / zuddhike nAmapara AhArAdiko nimitta kara kahIM kisI kA bahiSkAra karaneke liye protsAhana diyA jAtA hai aura kahIM anya kisIkA bahiSkAra karaneke liye protsAhana diyA jAtA hai| isI taraha eka aMgakA nAma vAtsalya bhI hai| purAne logoMmeM isake kucha cihna dikhAyI dete the| aba koI kisIko pUchatA hI nahIM hai| paraspara puNya-pApakA nAma lekara TIkA-TippaNI avazya kreNge| para koI kisIkI saMbhAla karaneko taiyAra nahIM dikhAyI detaa| isake bAda bhI apaneko parama dharmAtmA aura puNyAtmA mAnanese nahIM hicakicAte / ve vicAre nahIM jAnate ki vAtsalyakA kyA artha hai ? yaha hameM bohare va pArasiyoMse sIkhanA caahiye| A0 kuMdakUdane cAritrake do bheda likhe haiM-samyaktvAcaraNa cAritra aura saMyamAcaraNa cAritra / saMyamAcaraNa cAritrake sambandhameM hama pahile ullekha kara Aye haiN| samyaktvAcaraNa cAritra saMyamAcaraNa cAritrake pUrva kI avasthA hai| isameM sAta vyasanoMkA tyAga aura ATha mUlaguNoMko svIkAra karanA mukhya hai| jo deva-zAstraguru kI upAsanApUrvaka ukta vratoMko svIkAra kara letA hai, use hI samyaktvAcaraNa cAritrakA adhikArI mAnA gayA hai / pratyeka gRhasthake jIvanameM ina niyamoMkA honA Avazyaka hai| isase pratyeka vyaktikA jIvana to saMskArI banatA hI hai, apane parivArako aura samAjako bhI saMskArI banAne meM sahAyatA milatI hai / jaise kharAda para rakhe huye maNimeM camaka AtI hai, usI prakAra ukta niyamoMke pAlana karanese vyaktike jIvanameM vizeSatA parilakSita hone lagatI hai / sAmAnyataH yaha jaina jIvana hai| jainadharmakA sAra bhI ise hI kahA jA sakatA hai / |
Page #149
--------------------------------------------------------------------------
________________ hiMsA aura ahiMsA "pramatta yogAta prANavyaparopaNaM hiMsA" isa sUtrameM pramattayogase prANoMko vinAza karaneko hiMsA batalAyA hai| isase jJAta hotA hai ki yadyapi prANoMkA vinAza karanA hiMsA hai, para vaha pramattayogase kiyA huA honA cAhie / jo prANoMkA vinAza pramatta yogase arthAt rAga-dveSa rUpa pravRttike kAraNa hotA hai vaha to hiMsA hai zeSa nahIM, yaha isa sUtrakA tAtparya hai| yahA~ pramatta yoga kAraNa hai aura prANoMkA vinAza kArya hai| AgamameM prANa do tarahake batalAye haiM-dravya prANa aura bhAva prANa / pramattayogake honepara dravyaprANoMkA vinAza hotA hI hai aisA koI niyama nahIM hai, hiMsAke anya nimitta mila jAnepara dravyaprANoMkA vinAza hotA bhI hai aura nahIM milanepara nahIM bhI hotA hai / isI prakAra kabhI-kabhI pramattayogake nahIM rahane para bhI dravyaprANoMkA vinAza dekhA jAtA hai| udAharaNArtha-sAghu IyaryAsamitipUrvaka gamana karate haiN| unake raMcamAtra bhI pramatta yoga nahIM hotA, tathApi kadAcit gamana karaneke mArgameM acAnaka kSudra jantu Akara aura pairase dabakara mara jAtA hai| yahA~ pramattayogake nahIM rahanepara bhI prANa vyaparopaNa hai, isalie mukhyatayA pramattayogase jo bhAva prANoMkA vinAza hotA hai vaha hiMsA hai, aisA yahA~ tAtparya samajhanA cAhie / hiMsAkA mathitArtha jaina AgamameM hiMsA vikArakA paryAyavAcI mAnA gayA hai / jIvanameM jo bhI vikAra vidyamAna hai usase pratikSaNa AtmaguNoMkA hrAsa ho rahA hai| vaha vikArabhAva kabhI-kabhI bhItara hI bhItara kAma karatA rahatA hai aura kabhI-kabhI bAhara prasphuTita hokara usakA kAma dikhAI dene lagatA hai| kisI para krodha karanA, usako mAraneke lie udyata honA, gAlI denA, apamAna karanA, jhUThA lAMchana lagAnA, sanmArgake viruddha sAdhanoMko juTAnA Adi usa vikArake bAharI rUpa haiM aura Atmonnati yA Atmonnatike sAdhanoMse vimukha hokara rAgadveSa rUpa pariNatikA honA, usakA AbhyAntara rUpa hai| aise vikAra bhAvase AtmaguNoMkA hanana hotA hai, isalie tattvataH isIkA nAma hiMsA hai| __ mukhyatayA pratyekakI dRSTi apane jIvanake saMzodhanakI na hokara bAharakI ora jAtI hai| vaha itanA hI vicAra karatA hai ki maiMne anya jIvoMpara dayA kI, unheM nahIM mArA to mere dvArA ahiMsAkA pAlana ho gayA / vaha apane jIvanakA raMcamAtra bhI saMzodhana nahIM karatA, bhItara chipe hue vikArabhAvako nahIM dekhatA / isase vaha hiMsAko karate hae bhI apaneko ahiMsaka samajha baiThatA hai| jagatameM jo vizRMkhalatA phailI huI hai vaha isakA prAMjala udAharaNa hai / tattvataH bhUla kahA~ ho rahI hai usakI khoja honI caahie| isake binA hiMsAse apanI rakSA nahIM ho sakatI aura na ahiMsAkA marma hI samajhameM A sakatA hai| jIvanakI sabase bar3I bhUla hI hiMsAkA kAraNa hai manuSyake jIvanameM yaha sabase bar3I bhUla hai, jisase vaha aisA mAna baiThA hai ki dUsarekA hitAhita karanA mere hAthameM hai / jisane jitane adhika bAharI sAdhanoMkA saMcaya kara liyA hai vaha utanA adhika apaneko zaktimAn anubhava karatA hai / sAmrAjya-lipsA, pU~jIvAda, vargavAda aura saMsthAvAda isakA pariNAma hai / IzvaravAdako isI manovRttine janma diyA hai| jagatmeM bAharI viSamatAkA bIja yahI hai| atIta kAlameM jo saMgharSa hue yA vartamAnameM jo bhI saMgharSa ho rahe haiM una sabakA kAraNa yahI hai| jaba manuSya apane jIvanameM isa tattvajJAnako |
Page #150
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturtha khaNDa : 113 svIkAra kara letA hai ki anyase anyakA hita yA ahita hotA hai taba usakI aMtarmukhI dRSTi phira kara bahirmukhI ho jAtI hai| vaha bAhya sAdhanoMke jaTAne meM laga jAtA hai. unake jaTAnemeM saphala hone para use a mAnatA hai / jIvanameM bAhya sAdhanoMko sthAna nahIM hai yaha bAta nahIM hai kintu isakI eka maryAdA hai / dRSTiko antarmukhI rakhate hue apane jIvanakI kamajorIke anusAra bAhya sAdhanoMkA Alambana lenA eka bAta hai kintu isake viparIta bAhya sAdhanoMko hI saba kucha mAna baiThanA dUsarI bAta hai| tattvataH pratyeka padArtha svatantra aura apanemeM paripUrNa hai| usameM jo bhI parivartana hotA hai vaha usakI apUrNatAkA dyotaka na hokara usakI yogyatAnusAra hI hotA hai, isalie kisI bhI padArthako zaktikA saMcaya karaneke lie kisI dUsare padArthakI AvazyakatA nahIM lenI pdd'tii| nimitta itanA balavAna nahIM hotA ki vaha anya dravyameM kucha nikAla de yA usameM kucha milA de| dravyameM na kucha AtA hai aura na usameMse kucha jAtA hI hai / anantakAla pahale jisa dravyakA jo svarUpa thA Aja bhI vaha jahA~kA tahA~ aura AgAmI kAlameM bhI vaha vaisA hI banA rhegaa| kevala paryAya kramase badalanA usakA svabhAva hai, isalie itanA parivartana isameM hotA rahatA hai| mAnA ki yaha parivartana sarvathA animittaka nahIM hotA hai, kintu isakA yaha bhI artha nahIM ki nimittAdhIna hotA hai / jaise vastukI kAryamaryAdA nizcita hai, vaise saba prakArake nimittoMkI kAryamaryAdA nizcita nhiiN| dharmadravya, adharmadravya, kAladravya aura AkAzadra vya--ye aise nimitta hai jo sadA eka rUpameM kArya ke prati nimitta hote haiN| dharmadravya sadA gatimeM nimitta hotA hai| adharmadravya sthitimeM nimitta hotA hai| kAladravya prati samayakI honevAlI paryAyameM nimitta hotA hai aura AkAza dravya avagAhanAmeM nimitta hotA hai| ina dravyoMke nimittatvakI yaha yogyatA niyata hai| isameM trikAlameM bhI antara nahIM aataa| ina dravyoMkA astitva bhI isI AdhArapara mAnA gayA hai| kintu inake sivA pratyeka kAryake prati jo jude-jude nimitta mAne gaye haiM, ve padArthake svabhAvagata kAryake anusAra hI nimitta kAraNa hote haiN| ve amuka DhaMgase kAryake prati nimitta haiM aisI vyavasthA unakI nizcita nahIM hai / udAharaNArtha eka yuvatI eka hI samayameM sAdhuke lie vairAgyake hone meM nimitta hotI hai aura rAgIke lie rAgake hone meM nimitta hotI hai / isakA yahI artha hai ki jisa padArthakI jisa kAla meM jisa prakArake svabhAvagata kAryamaryAdA hotI hai, usIke anusAra anya padArtha usake hone meM nimitta kAraNa hotA hai| isalie jIvanameM nimittakA sthAna hokara bhI vastukI pariNatiko usake AdhIna nahIM mAnA jA sktaa| yaha tAttvika mImAMsA hai, jisakA samyagdarzana na honeke kAraNa hI jIvanameM aisI bhUla hotI hai jisase yaha dUsareke bigAr3a-banAvakA kartA apaneko mAnatA hai aura bAhya sAdhanoMke juTAnemeM juTA rahatA hai / tAttvika dRSTise vicAra karanepara isa pariNatikA nAma hI hiMsA hai / hameM jagatmeM jo vividha prakAra mUlaka vRttiyA~ dikhalAI detI haiM ve saba inake pariNAma haiN| jagatkI azAnti aura avyavasthAkA bhI yahI kAraNa hai / eka bAra jIvanameM bhautika sAdhanoMne prabhutA pAI ki vaha bar3hatI hI jAtI hai / dharma aura dharmAyatanoMmeM bhI isakA sAmrAjya dikhalAI dene lagA hai| adhikatara par3he-likhe yA tyAgI logoMkA mata hai ki vartamAnameM jainadharmakA anuyAyI rAjA na hone ke kAraNa ahiMsA dharmakI unnati nahIM ho rahI hai| mAlUma par3atA hai ki unakA yaha mata Antarika vikArakA hI dyotaka hai| tIrthaMkaroMkA zArIrika bala hI sarvAdhika mAnA gayA hai, kintu unhoMne svayaM apane jIvanameM aisI asatkalpanA nahIM kI thI aura na ve zArIrika bala yA bhautika balake sahAre dharmakA pracAra karaneke lie udyata hI hue the / bhautika sAdhanoMke prayoga dvArA kisIke jIvana kI zuddhi ho sakatI hai yaha trikAla meM bhI sambhava nahIM hai / unmAdase unmAdakI hI vRddhi hotI hai / yaha bhautika sAdhanoMkA unmAda hI adharma hai| isase AtmAkI nirmalatAkA lopa hotA hai aura vaha ina sAdhanoMke balapara saMsArapara chA jAnA cAhatA hai| uttarottara usakI
Page #151
--------------------------------------------------------------------------
________________ 114 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana-grantha mahatvAkAMkSAeM bar3hatI jAtI haiM jisase saMsArameM ekamAtra ghRNA aura dveSakA hI pracAra hotA hai| vartamAna kAlameM jo vividha prakArake vAda dikhalAI dete haiM ve isIke pariNAma haiM / saMsArane bhItarase apanI dRSTi phera lI hai| saba bAharakI ora dekhane lage haiM / jIvanakI eka bhUlase kitanA bar3A anartha ho rahA hai yaha samajhane aura anubhava karanekI vastu hai / yahI vaha bhUla hai jisake kAraNa hiMsA panapakara phUla-phala rahI hai / hiMsAke bheda va usake kAraNa __zAstrakAroMne isa hiMsAke do bheda kiye haiM-bhAvahiMsA aura drvyhiNsaa| bhAvahiMsA vahI hai jisakA hama Upara nirdeza kara Aye haiN| dravyahiMsAmeM anya jIvakA vighAta liyA gayA hai| yaha bhAvahiMsAkA phala hai isalie ise hiMsA kahA gayA hai| kadAcit bhAvahiMsAke abhAvameM bhI dravyahiMsA hotI huI dekhI jAtI hai, para usakI parigaNanA hiMsAkI koTimeM nahIM kI jAtI hai / hiMsAkA ThIka artha Atma-pariNAmoMkI kaluSatA hI hai| kadAcit koI jar3a padArthako apakArI mAnakara usake vinAzakA bhAva karatA hai aura usake nimittase vaha naSTa, bhI ho jAtA hai, vahA~ yadyapi kisI anya jIvake dravyaprANoMkA nAza nahIM huA hai to bhI jar3a-padArthako chinna-bhinna karane meM nimitta honevAlA vyakti hiMsaka hI mAnA jAyagA, kyoMki aise bhAvoMse jo usake AtmAkI hAni hotI hai, usIkA nAma hiMsA hai| saMsArI jIvake kaSAyamUlaka do prakArake bhAva hote haiM-rAgarUpa aura dvessruup| inameMse dveSamUlaka jitane bhI bhAva hote haiM una sabakI parigaNanA hiMsAmeMkI jAtI hai| kadAcit aisA hotA hai, jahA~ vidveSakI jvAlA bhar3aka uThanekA bhaya rahatA hai| aise sthalapara upekSAbhAvake dhAraNa karanekI zikSA dI gayI hai / udAharaNArtha--koI vyakti apanI strI, bhaginI, mAtA yA kanyAkA apaharaNa karatA hai yA dharmAyatanakA dhvaMsa ka tA hai to bahuta sambhava hai ki aisA karane vAle vyaktike prati vidveSabhAva ho jAya / kintu aise samayameM strI Adi kI rakSAkA bhAva honA cAhie, use mAranekA nahIM / ho sakatA hai ki rakSA karate samaya usa vyaktikI matya ho jAya / yadi rakSAkA bhAva huA to vahI ApekSika ahiMsA hai aura mAranekA bhAva haA to vahI hiMsA. hai / mukhyatayA aisI hiMsAko hI saMkalpI hiMsA kahate haiM / kahIM-kahIM yaha hiMsA anya kAraNoMse bhI hotI hai zikAra khelanA Adi / so isakI parigaNanA bhI saMkalpI hiMsAmeM hotI hai| saMkalpI hiMsA usakA nAma hai jo irAdatana kI jAtI hai / kasAI Adi jo bhI hiMsA karate haiM use bhI isI koTikI hiMsA samajhanA cAhiye, mAnAki unakI yaha AjIvikA hai para gAya Adiko mArate samaya hiMsAkA saMkalpa kiye binA vadha nahIM ho sakatA, isaliye vaha saMkalpI hiMsA hai / ArambhI aura saMkalpIhiMsAmeM itanA antara hai ki ArambhameM gRha nirmANa karanA, rasoI banAnA, khetI bAr3I karanA Adi kAryakI mukhyatA rahatI hai| aisA karate hue jIva marate hai avazya, para isameM sIdhA jIvanako nahIM mArA jAtA, para saMkalpameM jIva-vadhakI mukhyatA rahatI hai| yahA~ kAryakA zrIgaNeza jIva vadhase hI hotA hai| rAgabhAva do prakArakA mAnA gayA hai-prazasta aura aprazasta / jIvana zuddhike nimittabhata padArthoM meM rAga karanA prazasta rAga hai aura zeSa aprazasta rAga hai| hai to yaha donoM prakArakA rAgabhAva hiMsA hI, parantu jaba taka rAgabhAva nahIM chUTA hai taba taka aprazasta rAgase prazasta rAgameM rahanA uttama mAnA gayA hai / isIse zAstrakAroMne dAna denA, pUjA karanA, jina mandira banavAnA, pAThazAlA kholanA, upadeza karanA, dezakI unnati karanA Adi kAryoMkA upadeza diyA hai / jIvanameM jisane pUrNa svAvalambanako utAranekI arthAt muni dharmakI dIkSA lI hai, use buddhipUrvaka saba prakArake rAgadveSake tyAga karanekA vidhAna hai / kyoMki buddhipUrvaka kisI bhI prakArakA rAgadveSa banA rahanA jIvana
Page #152
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturtha khaNDa : 115 kI bar3I bhArI kamajorI hai| isa dRSTise to saba prakArake vikAra bhAvahiMsA hI mAne gaye haiM / yahI kAraNa hai ki muniko saba prakArakI pravRttike antameM prAyazcita karanA par3atA hai| kintu gRhasthakI sthiti isase bhinna haiM / usakA adhikatara jIvana pravRttimUlaka hI vyatIta hotA hai / vaha jIvanakI kamajorIko ghaTAnA cAhatA hai / jo kamajorI zeSa hai use burA bhI mAnatA hai, para kamajorIkA pUrNataH tyAga karane meM asamartha rahatA hai, isaliye vaha jitanI kamajorIke tyAgakI pratijJA karatA hai utanI usake ahiMsA mAnI gayI hai aura jo kamajorI zeSa hai vaha hiMsA mAnI gaI hai| kintu yaha hiMsA vyavahAramUlaka hI hotI hai, ataH isase isakA niSedha nahIM kiyA gayA hai / pahale jisa ApekSika ahiMsAkI yA Arambhajanya hiMsAkI hama carcA kara Aye haiM vaha gRhasthakI isI vRttikA pariNAma hai, yaha hiMsA saMkalpI hiMsAkI koTiko nahIM mAnI gayI hai| ahiMsAke Upara kiye gaye ApekSakA niSedha kucha loga hindustAnakI paratantratAkA mukhya kAraNa bauddha aura jainoMkI ahiMsAko batalAte haiN| bhA0 vA0 santa sA0 likhate haiM ki-"Aja yadi saMsArakI pravattikA sthala rUpase avalokana kiyA jAve to bauddha aura logoM ke dvArA mAnI huI ahiMsAko kahIM bhI sthAna nahIM mila sakatA hai yaha svIkAra karanemeM kucha bhI Apatti nahIM mAlUma par3atI hai| prasaMga Anepara samarAMgaNameM apane zatru ke sAtha yuddha karate hae apane deza aura dharmakI rakSA karane ke lie yadi hajAroM manuSyoMkI hiMsA huI to bhI vaha kSAtra dharmake viruddha nahIM hai| jabataka kSatriya aura vIra jAtiyoMkI aisI kalpanA thI tabataka videzI logoMke dvArA apane dezake Upara AkramaNa honepara apane dezake vIra loga unake sAtha yuddha karake jaya saMpAdana karate the, itanA hI nahIM yadi ApasameM vaimanasya bhI huA to bhI dezake Upara Apatti Anepara ve loga vaimanasyako bhUlakara dezakA rakSaNa karate the / parantu jaise-jaise bauddhadharmakA prasAra bar3hatA gayA vaise-vaise kSatriya aura dUsarI jAtiyoMkI vIravRtti kama hotI gaI aura usakA yaha pariNAma huA ki azokAdika rAjAoMke dvArA ahiMsAkI ghoSaNA sampUrNa dezoMmeM karanepara zatruoMke sAtha lar3ate hue hindU rAjAoMkA ekasarIkhA parAbhava hotA gayA jisake pariNAma svarUpa sampUrNa deza paratantra ho gayA / apanI khuzI. se svIkAra kiye hue isa niHzastrIkaraNake liye jainadharmakA prasAra bhI kAraNa huaa| paramezvarane manuSyake zarIrameM jo tAmasavRtti nirmANakI hai usakA yogya pramANameM aura yogya samayake Upara yadi upayoga nahIM kiyA to tAmasI jagatameM AtmasaMrakSaNa karanA atyanta kaThina ho jAyagA / ' isa prakAra zrI santake likhe hue lekhakA acchI tarahase manana karanepara yaha niSkarSa nikalatA hai ki hindustAnakI paratantratAkA aura kAyaratAkA kAraNa jainadharma dvArA svIkAra kI huI ahiMsA bhI hai / unake matase ahiMsA aura kAyaratAmeM kucha bhI antara nahIM mAlUma par3atA hai| yadi eka manuSya Apattike samaya kisI dUsare manuSyakI rakSA karatA hai athavA vaha vinA kAraNa kisIko saMkaTameM nahIM DAlatA hai to unake matase vaha sabase bar3I bhayaMkara kAyaratA karatA hai| yadi zrI santa sA0 kA likhanekA yaha abhiprAya na hokara kisIke vinA kAraNa apane dezake Upara AkramaNa karanepara svataHke aura dezake rakSaNa karane ke liye hameM ghoratama hiMsA bhI karanI par3e to bhI vaha kSamya hai yaha ho to isase jainadharmake ahiMsAtattvakA hI samarthana hotA hai| jainadharmameM ahiMsAkA pratipAdana karate hue yahI tattva Age rakkhA gayA hai-isase AtmasaMrakSaNa bhI hotA hai aura binA kAraNa dUsarekI hAni bhI nahIM hotI hai / parantu santa sA0kA isa sAdhAraNase tattvake Upara dhyAna nahIM gayA ho yaha bAta nahIM, parantu unake isa AkSepakA artha apane par3osIke Upara doSAropaNa karaneke atirikta aura kucha bhI nahIM kahA jA sakatA hai / yadi ve niSpakSatAke sAtha apane dezake pUrvetihAsakA nirIkSaNa kareM to yaha siddha karane meM thor3I bhI
Page #153
--------------------------------------------------------------------------
________________ 116 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana grantha kaThinatA nahIM ho sakatI hai ki hamAre dezake patana aura paratantratAkA kAraNa ahiMsA na hokara kucha dezadrohI jayacanda sarIkhe manuSyoMkI kAlI karatUta hI hai / isa kAma meM saMskRtike saMgharSa aura IzvaravAdane bhI bahuta kucha madada kI hai / jisa saMskRti ne "mUrkha yaha prANI apane sukha aura duHkhakA svAmI na hokara usake sukha aura duHkhakA svAmitva IzvarakI marjI ke Upara hai" isa siddhAnta kI ghoSaNA ko aura saMsArako usIkA pATha par3hAyA / lekhaka mahAzaya usa saMskRtiko to A~kheM mIMcakara svIkAra karate haiM parantu vikArI bhAvoMkA vizleSaNa karake tAttvika AtmavRttikI dyotaka svatantrArUpa ahiMsAke Upara isa pApake ghar3eke phor3anekA vyartha hI asaphala prayatna karate haiM / phira bhI yaha nirvivAda satya hai ki jainadharmakI ahiMsA yadi usakA pAlana karanevAlA vijetA ho tabhI usako ahiMsakakI koTimeM svIkAra karatI hai use paracakrakA AkramaNa thor3A bhI sahana nahIM hotA hai / paracakrakA atatva aura ahiMsakabhAva ina donoM virodhI tattvoMke liye jainadharma meM pratipAdanakI huI ahiMsA meM sthAna nahIM hai jo kAyara hokara dUsarekI svAdhInatA svIkAra karatA hai vaha apane virodhI zatruoM ko kaise jIta sakatA hai, isake lie to use pUrNa svatantratAkA bhoktA hI honA par3egA / hA~ ! yaha satya hai ki jainadharmakI asA zatruke Upara vijaya tAmasika vRttise na svIkAra karake pUrNa sAttvika vRti se saMpAdana karanekA pATha par3hAtI hai / usakA yaha sabase prathama pATha hai ki tuma apane vikArI svArthokI puSTike lie dUsaroMke Upara AkramaNa na karake vikArI svArthoke nAza karaneke lie dUsaroMke Upara AkramaNa karake vijaya saMpAdana karo / aisA karate hue kabhI-kabhI apane AtmIyajanoMke sAtha bhI virodha karanA par3atA hai, parantu vahA~para bhI hameM apane AtmIyajanoMko bhUlakara vikArI bhAvoMko hI apane virodhakA lakSya banAnA caahie| isa taraha yadi pUrNa sAtvikabhAvoM se virodhI zakti ke sAtha saMgharSa karate hue hama vyavahArI jagatmeM eka bAra asaphala hue bhI dIkheM to bhI hamArI usa asaphalatAmeM hI saphalatAkA tattva chipA huA hai, yaha bAta saMsArake kisI bhI nyAyyayuddha siddhakI jA sakatI hai / jainadharmakI ahiMsAkI isa prakAra tAttvika bhUmikA honepara bhI hameM saMta sA0 ke isa AkSepakA ki "jainadharmakI ahiMsA dezakI parAdhInatAkA kAraNa huI" uttara usake vyavahArI rUpako sAmane rakha kara de denA aura bhI ucita pratIta hotA hai / kAraNa kisI bhI siddhAntake kitane hI sundara honepara usake anuyAyI yadi usakA ucita pAlana na karake vikRta tattvako svIkAra karaleM to usase lAbhake sthAnameM hAnikI adhika saMbhAvanA rahatI hai / parantu isa praznake uttarake lie hameM atIta bhAratako sampanna bhArata aura Apattigrasta bhArata - isa prakAra do avasthAoM meM vibhAjita karanA hogA / sampanna bhArata se matalaba svazAsita bhArata se hai aura Apattigrasta bhArata se matalaba parazAsita athavA dUsare dezoM meM utpanna huI saMskRtike dvArA zAsita bhArata me hai / iname se bhArata jisa samaya svazAsita thA usa samaya hindustAnameM utpanna huI dUsarI saMskRtiyA~ isa dezake vaibhavako bar3hAne meM jitanI kAraNa huI usase kahIM adhika jaina saMskRti isa dezakI abhivRddhikA kAraNa huI / svazAsita bhAratameM dUsarI saMskRtiyoMke lAMchanarUpa kAranAmeM jisa prakAra prakaTa kiye jA sakate haiM vaha bAta jaina saMskRti meM DhUMr3haneko bhI nahIM mila sakatI / isakI AdhyAtmika bhUmikA svatantra hote hue bhI apanI saMskRti kI rakSAke liye isane dUsarI saMskRtiyoMke Upara kabhI bhI AkramaNa nahIM kiyA / parantu yaha bAta dUsaroMke sambandhameM nahIM kahI jA sakatI hai isake liye sAkSI itihAsa hai / raha gaI Apatti grasta bhAratakI bAta so hamAre dezake Upara Apatti kaise AI usameM hAtha kisakA thA isa bAtakA yadi santa sA0 vicAra kareM to unheM jainadharmakI ahiMsAke Upara AkSepa karaneke liye sthAna hI nahIM rahatA hai / Aja aise bhI aitihAsika pramANa maujUda haiM jinase yaha siddha kiyA jA sakatA hai ki jainetara saMskRtimeM utpanna hue aura usIke abhimAnI manuSya jisa samaya hindutvakI virodhI saMskRtikA saba tarahase sahAyatA
Page #154
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturthakhaNDa: 117 kara rahe the usI samaya jaina saMskRtimeM utpanna hue aura usIke abhimAnI narazreSTha kevala jaina saMskRti ke liye nahIM kintu apanI par3osinI dUsarI saMskRtiyoMkI rakSAke liye bhI sahAyaka hue| sahAyaka hue itanA hI nahIM unake satprayatna aura sarvasva arpaNa karanese unakI rakSA huI / raha gaI bauddhoMke ahiMsAke Upara AkSepa karane kI bAta so isakA bauddhadharmanuyAyI jitanA ucita uttara de sakate haiM utanA yadyapi meM nahIM de sakatA hai| phira bhI apane dezakI pUrva paraMparAkA adhyayana karanese itanA hama bhI likha sakate haiM ki hamAre deza meM eka aisA varga thA jo bauddha saMskRti nAza karaneke liye jI jAnase prayatna karatA rahA / jisase dezakI saMpUrNa zakti gRhakalahameM vaTa jAneke kAraNa hI bhAratako paratantratAke dina dekhane par3e / raha gaI unakI ahiMsAse kAyaratAkI bAta so isake liye hama santa sA0ko jApAnakI yAda dilA denA hI paryApta samajhate haiN| saMbhava hai sanva sA0 jApAnake bar3hate hue vaibhava aura kIrtikA smaraNa karake vyartha hI ahiMsAke Upara saMskRti bhedase utpanna huI apanI mAnasika kalupatAko nahIM prakaTa kareMge / 00000 1000000
Page #155
--------------------------------------------------------------------------
________________ vizvazAnti aura aparigrahavAda ahiMsA aura vizva ___ zAntivAdiyoMke bhAratameM do do sammelana hue-eka zAnti niketanameM aura dUsarA sevAgrAmameM / ye donoM sthAna isa yugake do mahApuruSoMkI sAdhanAbhUmi rahe haiN| kavIndra-ravIndra aura mahAtmA gA~dhIne apane lokottara kAryoM dvArA bhAratakA sira to vizvameM U~cA kiyA hI para vizvako bhI jIvana aura jagatke sambandhameM naI dRSTi dI / khAsa kara gA~dhIjI kI ahiMsAkA mAnava jAti para amiTa prabhAva par3A hai / aura adhikAMza vicAraka aba yaha mAnane lage haiM ki ahiMsAke dvArA pratyeka mAnavIya samasyAkA zAntipUrNa hala kiyA jA sakatA hai| ahiMsA eka vidhAyaka zakti hai aura vizvakA vicAraka bahubhAga usake prayoga aura parIkSaNameM lagA haA hai| yaha hote hue bhI bahutase vicArakoMkA ahiMsAmeM jarA bhI vizvAsa nahIM hai / bhAratane ahiMsaka upAyoMse jo svatantratA prApta kI vaha vizva itihAsakI abhUtapUrva ghaTanA hai, para usakA vizvakI rAjanIti para utanA prabhAva nahIM par3A jitanI AzA kI jAtI thI / bhAratako svatantratA milaneke bAda jo ghaTanAeM ghaTa rahI haiM aura jisa DhaMgapara kalpita tIsare yuddhakI taiyArImeM vibhinna deza lage hue haiM, usase spaSTa hai ki ahiMsAkA ThIka marma abhI janatAke hRdayameM nahIM paiTha sakA hai| antarrASTrIya dalabandI vartamAna vizva do bar3e guToMmeM vibhAjita hai--eka amerikana guTa jo pUMjIkA pratinidhi hai aura dUsarA rUsa jo zramakA pratinidhi hai / ise zrama aura pUMjIkI pratidvandvatA kahanA adhika upayukta hogaa| jIvanameM vizeSa sthAna pU~jIkA hai yA zramakA yahI mukhya vivAdakA viSaya hai| amerikana guTa pU~jIko prathama sthAna denA cAhatA hai aura rUsa zramako, yahI ina donoMke bIcakA jhagar3A hai / yaha lar3AI vizvake kone-kone meM phailatI jA rahI hai| amerikAke pakSameM vizvakI adhikatara sarakAreM, pU~jIpati aura ve sAmpradAyika saMsthAe~ haiM jinakA nirmANa aura vikAsa mukhyatayA pU~jIvAdI tattvoMke AdhAra para huA hai| tathA rUsake pakSameM kisAna, majadUra aura madhyama vargakI janatA hai| aba to kucha dezoMkI sarakAreM bhI rUsakA sAtha dene lagI haiN| cInake kamyanisTa deza ho jAneke bAda to rUsakA bala vizeSarUpase bar3hA hai / isa sthitiko dekhate hue yaha kahA jA sakatA hai ki uttarotara pU~jIkI tAkata ghaTaneke sAtha zramakI zakti bar3ha rahI hai| Ama janatA pU~jIkI apekSA zramako vizeSa mahattva dene lagI hai| pU~jIvAdako hAra pichalA vizvayuddha pU~jI aura zramake bIca na ho skaa| hiTalara rUsa para car3hAI karaneke bAda use yaha rUpa denA cAhatA thA, kintu usa samaya briTena aura usake sAthI dezoMne isa ora durlakSya kiyA, nahIM to usa samaya pU~jIke Age zramako jhukanA hI pdd'taa| rUsako paMgu banAnekA vahI samaya thaa| usa samaya briTenake sAmane jhUThI pratiSThAkA lobha aura uThatI huI naI tAkatakA bhaya thA, isalie usane hiTalarakA vizvAsa na kara rUsakA sAtha denA hI ucita smjhaa| isase jarmanI hAra to gayA para ise usakI hAra na mAna kara pUMjIvAdako hI hAra kahanI par3atI hai| pUMjIvAdakI yaha aisI hAra hai jo sambhavataH kabhI bhI jItameM pariNata nahIM kI jA sktii|
Page #156
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturtha khaNDa : 119 pUjIvAdI manovRtti pUMjIvAdI manovRtti kisIkA vizvAsa nahIM krtii| gata yuddhase yaha doSa spaSTa rUpase lakSyameM A rahA hai| hiTalara jarmanIkI tAkata isaliye bar3hAnA cAhatA thA ki jisase vaha bhI mitra rASTroM kI taraha dUsare dezoMkA zoSaNa kara sake / sandhi aura samajhautese jaba yaha kArya sampanna nahIM kiyA jA sakA taba usane yuddhakA sahArA liyaa| vastutaH usakI icchA briTenako utanA paMgu banAnekI nahIM thI, jitanA ki vaha apane par3osI rUsase DaratA thA / briTena aura amerikA isase ucita lAbha nahIM uThA sake aura isaliye pUjIkI tAkata zramakI tAkatase uttarottara ghaTatI gaI / bhAratakI prAcIna yuddha paramparA itihAsase spaSTa hai ki bhAratameM yuddhoMmeM vijaya pAneke arthamUlaka tIna AdhAra rahe haiM / rAjA, dharma aura jAtIyatA / vaidika kAlase ye tInoM zabda artha vizeSameM prayukta hote Aye haiN| manusmRtike anusAra rAjA IzvarakA aMza honese prabhusattAkA paryAyavAcI hai, dharma arthamalaka samAja vyavasthAkA pratinidhi honese vargaprabhutvakA paryAyavAcI hai aura jAtIyatAkA artha uccatva tathA nIcatvake AdhArase vargoko sthAyIrUpa pradAna karanA hai / IzvaravAda to isa vyavasthAkA poSaka rahA hI hai| kintu una samasyAoMko jo IzvaravAdake mAnane para uTha khar3I hotI haiM, karmavAdase sulajhAnekA prayanna kiyA gayA hai| varNAzrama dharmako adhikatara lar3AIyoMmeM jaya isI AdhArapara milI hai| kintu dUsare dezoMse samparka bar3hane ke bAda bhAratavarSakI sthitimeM antara AyA hai| aba IzvaravAda aura jAtivAdakA samAjameM koI sthAna nahIM rahA hai / inakA sthAna ekamAtra pUMjIne le liyA hai| pUMjIkI zramake sAtha jo lar3AI pahale pracchannarUpase cala rahI thI, vaha apane saba AvaraNoMko samApta kara spaSTarUpase dikhAI dene lagI hai| mArksake saMgaThanakA AdhAra isa sthitiko sApha karane meM mArksavAda ne bar3I sahAyatA kI hai| mArsa vizvakI samasta ghaTanAoMko Arthika dRSTikoNase dekhatA hai| usakA kathana hai ki samAjakA mukhya AdhAra Arthika vyavasthA hai| kisI samAjakI unnati aura avanatikA mala kAraNa usakI unnata aura avanata Arthika vyavasthA hI hotI hai| samAjakA Arthika aura rAjanaitika DhAMcA isI AdhAra para vikasita hotA hai| vyaktike jIvanameM jo parivartana dRSTigocara hote haiM, usakA mukhya kAraNa Arthika AdhAra hI hai| mArsakA yaha kathana itihAsake anazIlanakA pariNAma hai| mArksane samAja vyavasthAke paMjIvAdI Arthika DhA~ceko badalane ke lie mAtra zramapara adhika jora hI nahIM diyA hai, kintu usake saMga unake upAya bhI prastuta kiye haiM / mukhya prazna , isa prakAra hama dekhate haiM ki isa samaya pUMjI aura zramake AdhArapara vizva do bhAgoMmeM ba~Ta gayA hai| pUMjIvAda aura samAjavAdake Age zeSa saba vAda fIke par3ate jA rahe hai / IzvaravAdI pratyeka vyavasthAmeM IzvarakI duhAI denekA prayatna karate haiM avazya, para aba ve anIzvaravAdiyoMko nAstika kahanekA sAhasa nahIM karate / aba to vizvake vicArakoMke sAmane yaha mukhya prazna hai ki vizva meM sadbhAva aura premakA saMcAra kaise ho? yadyapi hama yaha jAnate haiM ki pUMjIvAda aura samAjavAdakI samasyAke ThIka tarahase hala hue binA yaha saba ho sakanA asambhava hai| yadi vizvameM hameM yuddha virodhI bhUmikA taiyAra karanI hai to sarvaprathama ina vAdoMkI samasyA hala karanI hogii| hameM dekhanA hogA ki tattvataH kisa mArgako svIkAra karane para vizvazAntikA mArga prazasta ho sakatA hai|
Page #157
--------------------------------------------------------------------------
________________ 120 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana-grantha madhyama mArga para avizvAsa pU~jIvAda aura samAjavAdakI hameM yahA~ vistRta carcA nahIM karanI hai| hameM to una upAyoMkI chAnabIna karanI hai jisake AdhArase vizvako inakI aikAntika barAIse bacAyA jA ske| prazna yaha hai ki vyaktiko maryAdita zramakI svatantratAke sAtha kyA usI hada taka arthakI svatantratA dI jA sakatI hai ? paNDita javAharalAla neharU pU~jIvAda aura samAjavAda inameMse kiso eka ke pakSameM nahIM the| mukhyatayA ve uttarAdhikArameM prApta mahAtmA gAMdhIkI zikSAoMko kAryAnvita karanA cAhate the| unakA kahanA hai ki yadi roTo aura kapar3ekA prazna hala ho jAya aura sabako zikSA, svAsthya aura Amoda-pramodake sAdhana juTA diye jAya to ina donoMkI barAIse vizvakI rakSA kI jA sakatI hai| unhoMne ina vicAroMko aneka bhASaNoMdvArA vyakta kiyA hai| yadyapi paNDitajIke ye vicAra samajhautekI bhUmikA prastuta karate haiM avazya, para dUsarI ora isa kathana para utanA vizvAsa nahIM kiyA jAtA / zramavAdI to ise pU~jIvAdake lie khulI chUTa mAnate haiN| isa prakAra hama dekhate haiM ki yaha isa yugakI pradhAna samasyA hai, jisane itanA ugrarUpa dhAraNa kara liyA hai| vizva vyavasthA meM vyakti svAtantrya prathama zarta sAdhAraNataH yaha janamatakA yuga hai| kisI bhI dezakI Arthika, rAjanItika aura sAmAjika vyavasthA kaisI ho yaha kAma vahA~kI janatAke nizcita karanekA hai| isa yuga meM ve hI zikSAyeM vizvakI zAnti aura suvyavasthAmeM sahAyaka ho sakatI haiM jo pUrNataH vyakti-svAtantryakI poSaka honeke sAtha sAtha vyaktike vaiyaktika aura sAmAjika jIvanako U~cA uThAne meM sahAyaka hoN| hamane vizvake mahApuruSoMke jIvana aura unakI zikSAoMkA adhyayana kiyA hai| isa dRSTise hamArA dhyAna zramaNa bhagavAn mahAvIra para vizeSarUpase kendrita ho jAtA hai| inhoMne zrama, zama aura samake AdhAra para jina udAra tattvoMko apane jIvanameM utArA thA, unakI vizvako sadA AvazyakatA banI rhegii| unakA ThIka tarahase pracAra karanepara na kevala vizvameM zAnti aura sUvyavasthAke nirmANa karane meM sahAyatA milegI, apitu vyaktike caritra-nirmANakA mArga bhI prazasta hogaa| mUla pravRtti aura rAjya - yahA~ sarva prathama yaha dekhanA hai ki ina mahApuruSoMne saMgharSake mUlameM kaunasI bAta dekhii| vizvameM saMgharSa kyoM panapatA hai aura manuSya manuSyakA zatru kyoM banatA hai ? yaha to nizcita hai ki vizvakA pratyeka prANI sakhakI kAmanA rakhatA hai| usakA sArA zrama, udyoga aura zakti isI kAmanAkI pUrtike lie hai| sarvazreSTha cetana honese manuSyake udyoga aura sAdhana adhika vikasita hai / darzanameM usake AdhyAtmika sukhakA vizleSaNa hai aura vijJAnameM bhautika sukhakA anusandhAna / manuSya hI nahIM pazu-pakSI aura kITa-pataMga bhI apane sukha-sAdhanakA prayatna karate rahate haiN| bAhya saMgrahake mUlameM yahI Atma-sukhakI pravRtti kAma karatI hai| parantu jisa taraha manaSyakI buddhi, zakti aura sukhakI AkAMkSA vikasita hai usI prakAra usakI lAlasA, sAdhana aura saMgrahakI bhAvanA bhI prabala hai / sAdhAraNa pazu-pakSiyoMkI jIvanavRttike vizleSaNase yaha bAta spaSTa ho jAtI hai / unameM yaha pravatti bahata hI alpa mAtrAmeM pAI jAtI hai| cIMTI Adi kucha hI prANI aise haiM jinameM isa pravattikI bahulatA dekhI jAtI hai| zeSa tiryaMca apane-apane bhojanakI khojameM nikalate haiM aura usake mila jAne para ve zAnta ho jAte haiN| phira ve aisA koI kAma nahIM karate jise samAja-virodhI kahA jA ske| kintu manuSyoMmeM yaha saMgraha karanekI pravRtti AvazyakatAse adhika pAI jAtI hai| ye jitanekI AvazyakatA hotI hai usase kahIM adhikakA saMcaya karate haiM aura inakA yaha kAma samAja-virodhI nahIM mAnA jAtA, pratyuta isake anukUla samAjane kucha aise niyamoMkA nirmANa kiyA hai jinake viruddha AcaraNa karanevAleko samAja (rAjya) kI ora se kaThora daNDa bhoganA par3atA hai|
Page #158
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturtha khaNDa : 121 rAjyakA vikAsa sAdhAraNataH pratyeka jIvadhArIke lie jIvana uddhArake samAna AjIvikAkA prazna atyanta Avazyaka mAnA gayA hai / isa bhAvako vyakta karate hue eka kavine kahA hai kalA bahattara puruSakI tAmeM do saradAra / eka jIvakI jIvikA dutiya jIva uddhAra // bhautika zarIrake sthAyitvake lie AjIvikA mukhya hai aura AtmoddhArake lie jIvana saMzodhanakI kalAmeM abhijJatA prAptakara tadanakala AcaraNa karanA makhya hai| prAcIna niyama yaha thA ki manaSya eka hI mArgase AjIvikA kare / samAjake saMdhAraNake liye isa niyamakA honA atyanta Avazyaka thaa| kintu dhIre-dhIre isa niyamameM parivartana huA aura kathita ucca varga ke manuSyoMko yaha adhikAra diyA gayA ki ve dUsare mArgoMse bhI AjIvikA kara sakate haiN| yAntrika yuga ke bAda to isa vyavasthAkA yaha guNa ki 'eka vyakti pU~jIkA adhika saMcaya na kara sake aura dUsarA vyakti usake abhAvameM bhUkhoM na mara sake' naSTa ho gayA hai| rAjyase yaha AzAkI jA sakatI thI ki vaha aisI sthitike nirmANa karane meM apanI zaktikA upayoga kare jisase prAcIna Arthika vyavasthAmeM vizeSa ulaTa-phera kiye binA yaha samasyA sulajha jAya, kintu rAjya isa ora vizeSa dhyAna dene meM asamartha rhaa| phalataH aisI sAmAjika saMsthA sthApita huI jo pichalI samAja saMsthAke virodhI tattvoMkI zikSA dene lgii| Upara hama samAjavAdakI carcA kara Aye haiN| isakA saMgaThana aise hI tattvoMke AdhArapara huA hai| pichalI sAmAjika saMsthAke anusAra vyakti pU~jIkA adhikArI mAnA gayA hai aura rAjya usakI rakSA karatA hai, isameM yaha adhikAra vyaktise chInakara rAjyako diyA gayA hai aura isake viruddha AcaraNa karanevAlA vyakti kaThora daNDakA bhAgI hotA hai / mUrchA aba dekhanA yaha hai ki jisa AdhArapara yaha saMgharSa cAla hai usakI tahameM kaunasI manovRtti kAma karatI hai| prAcIna RSiyoMne isakA gaharAIse vicAra kiyA hai| unhoMne isakA kAraNa mUrchAko batalAyA hai / yaha mI aisI vRtti hai jisake kAraNa vizva meM anAdise saMgharSa hote Aye haiM aura sadA hote rheNge| eka vyavasthAkA sthAna dasarI vyavasthA letI hai, para isase na to saMgharSakA anta hotA hai aura na sthAyI zAnti hI sthApita ho sakatI hai| dArzanika cintanakI bhUla ___ vyakti aura rASTrake jIvanameM sabase bar3I bhUla usake dArzanika cintanameM yaha hai ki vaha apane sukhadukhakA eka mAtra AdhAra bAhya sAdhanoMke hone na hone para avalambita mAna baiThA hai, jisane jitane adhika bAhyasAdhanoMkA saMcaya kara liyA hai vaha utanA hI adhika apaneko sukha milanekI AzA karatA hai / sAmrAjpalipsA, pUMjIvAda, vargavAda, aura saMsthAvAda yahA~ taka ki samAjavAda bhI isakA pariNAma hai / IzvaravAdako isI manovRttine janma diyA hai / jagatmeM saMgharSakA bIja yahI hai| jaba manSya isa tattvajJAnako svIkAra kara letA hai ki anyase anyakA hita yA ahita hotA hai taba usakI antarmukhI dRSTi phirakara bahirmakhI ho jAtI hai| vaha bAhya sAdhanoMke juTAne meM laga jAtA hai aura isa kArya meM saphalatA milane para use apane jIvanakI saphalatA mAnatA hai| jIvanameM bAhya sAdhanoMko sarvathA sthAna nahIM hai, yaha bAta nahIM hai| dRSTiko antarmukhI rakhate hue jIvanakI kama
Page #159
--------------------------------------------------------------------------
________________ 122 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana-grantha jorIvaza AvazyakatAnusAra bAhya sAdhanoMkA avalambana lenA eka bAta hai tathA isake viparIta bAhya-sAdhanoMko hI saba kucha mAna baiThanA dUsarI bAta hai / artha aura viveka pUMjI cAhe vyaktike hAthameM rahe yA rASTrake hAthameM vaha ekamAtra anartha paramparAkI jananI hai / arthakI garamI sabase bar3I garamI hai| jisake pAsa yaha paha~catA hai use hI pathabhraSTa kara detA hai| eka hI vastu thI jo vyakti aura rASTrako isakI garamIse bacA sakatI thI aura vaha thA viveka / kintu isa samaya kyA vyakti aura kyA rASTra donoM hI apane-apane svarUpako bhUle hue haiN| donoM hI upAdanakI vRddhi dvArA vArSika Ayake bar3hAnekI phikarameM haiM / vizvakA yahI hAla hai / isase svArthaparatAmeM vRddhi hokara mAnavatAkA hrAsa ho rahA hai| jahA~ dekho vahA~ paisekI laTa dikhAI detI hai| samasta dharma-karma isImeM samAyA haA hai| jo dhArmika saMsthAeM isakI garamIko kama karaneke pracArake lie sthApita kI jAtI haiM ve dhanikoMkI jIhujUra banI huI hai| vyakti dharmameM mUrchAse kAma na le| dharma mAtra Atmazuddhi kA sAdhana banA rahe / jo vyakti rAga,dveSa aura moha para vijaya pAnemeM asamartha haiM ve tatkAlIna paristhitike anusAra sahayogamalaka apanI Arthika, sAmAjika aura rAjanItika vyavasthA banA leN| kintu itanA dhyAna rakheM ki isa dvArA kisI vyaktiko svatantratAkA apaharaNa na hone paave| santa-paramparAke isa upadezakI tarapha Aja kisIkA dhyAna nahIM hai| saba apane-apane pada aura svarUpako bhUle hue haiN| vAstavameM dekhA jAya to isakI jar3a meM eka mAtra mUrchA hI kAma kara rahI hai / pUMjIvAdI rASTroMmeM yaha jitanI mAtrAmeM dekhI jAtI hai, samAjavAdI rASTroMmeM vaha usase kama nahIM hai| rogakA acUka nidAna mUrchA murchAko kama karanekA mArga yaha thA ki utpAdanakA vikendrIkaraNa kiyA jAya / jahA~ hajAroM manuSya milakara eka sAtha kAma karate haiM aise kala-kArakhAne na khole jAya~ / rASTra ke lie jitane mAlakI AvazyakatA hai utanA hI utpAdana kiyA jaay| jina vastuoMke binA dUsare rASTroMkA kAma nahIM calatA ho ve vastue~ hI una rASTroMko dI jAya~ aura badalemeM aisI vastue~ hI svIkAra kI jAya~ jinake binA yahA~kA kAma nahIM cltaa| bhautikavijJAnako vizeSa protsAhana na dekara AdhyAtmikavijJAnako hI pramukhatA dI jaay| saMhAraka astroMkA nirmANa sarvathA banda kara diyA jAya / rakSAkI antarrASTrIya vyavasthA kI jAya / kintu isa samaya saba kAma isase viparIta ho rahe haiM aura phira raTa lagAI jAtI hai ki vizva meM sthAyI zAntikI sthApanA honI cAhie / zAnti AtmAkA pariNAma hai / vaha bhautika-sAdhanoMke balapara nahIM prApta kI jA sakatI hai| vyakti jisa taraha rASTrakI ikAI hai, usI prakAra usakI mUrchA bhI rASTrIya mUrchAkA aMga hai aura rASTrIya mUrchA vizva mUrchAkA hI aMga hai / yahA~ rASTrIya mUrchA aura rASTrIya premakA bheda spaSTa samajha lenA cAhie / mUrchAkA artha hai jIvana saMzodhanake viruddha par3anevAle sAdhanoMmeM apanatvakI bhaavnaa| jisa bhAvanAke kAraNa vyakti mAtra bhautika ikAImeM saba sukha sAdhanoMko baToranekA prayatna karatA hai vaha mUrchA hI hai| vyaktiyoMkI yahI saMkucita svArthamaya mamatA vikasita hokara rASTrIya mUrchA yA svArthoMko janma detI hai, prAcIna bhAratIya RSiyoMne rASTrIya vikAsameM vyaktike zaddha vikAsakI zarta isIlie rakhI thii| pazcimI rASTa rASTrIyatAkI jhoMkameM caritra vikAsako mahattva nahIM dete, isalie muTThIbhara rAjanItika apane rAjanItika prabhAvase jaba cAheM samUce vizvako vikSubdha kara sakate haiN| pichale do mahAyuddha isake jvalaMta pramANa haiN| prazna hai isa mUrchA-saMkucita rASTrIya svArthakA unmUlana kaise ho ? vyaktitva yA rASTrIyatAkI oTameM bhautika AkAMkSAoMkA vistAra kara kyA vizvameM sukha-zAnti sthApita kI jA sakatI hai? pU~jIvAda vyaktikI AkAMkSA aura usakI pUrtike
Page #160
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturtha khaNDa : 123 sAdhanoMpara pratibandha nahIM lagAtA aura samAjavAda kevala pUtike sAdhanoMkA samAjIka raNa to cAhatA hai para AkAMkSAoMko sImita karanA abhI usake lakSyameM nahIM AyA hai / pUjIvAda prastuta viSamatAkA aisA hI galata nidAna aura upacAra hai, isalie usakA muloccheda jarUrI hai| samAjavAdakA bAhya upacAra ThIka hai para nidAna ThIka na honese vaha sthAyI nahIM hai| vaha Arthika dabAva par3ane para punaH viSamatAkA rUpa dhAraNa kara sakatA hai / vyavasthAyeM bAhya upacAra hai| rogakA acUka nidAna hai mrchaa| vaha bhItara se uThatI hai aura jaba taka isa mUlavRttikA zodhana nahIM hotA taba taka zAnti aura suvyavasthA durAzAmAtra hai / svatantratA kA artha aba prazna yaha hai ki isa maccha ke tyAgake liye vyakti aura rASTra kisa mArgako svIkAra kreN| yaha to mAno huI bAta hai ki mAnava itihAsa aura darzanakA antima nicor3a hai vyaktikI pUrNa svatantratA aura carama vikAsa / yahA~ svatantratA zabda vicAraNIya hai 'sva' aura 'tantra' ina do zabdoMkA milakara artha hotA hai apanA zAsana / isakA bhAvarUpa artha huA svaadhiintaa| pratyeka vyaktikA anyake AdhIna na hokara mAtra apane AdhIna honA hI usakI svatantratA hai| jaba koI vyakti anya vyaktike adhikArameM hotA hai taba vaha parAdhIna kahalAtA hai / dUsareke adhikArameM rahakara vyakti icchAnusAra apanA vikAsa nahIM kara paataa| bAta-bAtameM vaha paramuvApekSI banA rahatA hai| vastutaH usakI yaha parAdhInatA Aropita hai| sanAtana prakriyAse usameM jo kamajoriyA~ A gaI hai vahI yaha socaneke liye prerita karatI haiM ki anyakA sahArA liye binA usakA kAma nahIM cala sakatA / yahI dhAraNA usakI paratantratA hai aura isase mukti pAnA hI usakI svatantratA hai / ___svatantratA yaha jar3a-cetana pratyeka vyaktikA naisargika adhikAra hai| isakA ThIka tarahase jJAna honepara vyaktikI marjI apane Apa kama hone lagatI hai / zramaNa bhagavAn mahAvIrane isa naisargika adhikArakI ora vizvakA dhyAna AkRSTa kiyA thaa| inhoMne gambhIra vANImeM kahA thA-- "Abuso ! apanI svatantratAke samAna sabakI svatantratA anubhava kro| jaba koI vyakti kisI anya vastuko apane adhikArameM karanekI icchA karatA hai taba vaha use apane adhikArameM karane meM to samartha nahIM hotA, mAtra svayaM vaha apanI icchAoMkA dAsa bana jAtA hai !" vizvako pratyeka vyaktike isa naisargika adhikArako samajhanA hai| rAjyane isakI svIkRti dI hai avazya, para vaha aupacArika hai / isake AdhyAtmika rahasyako samajhe binA jIvanameM vyakti-svAtantryakI pUrNa pratiSThA nahIM ho sktii| vividha darzana aura jagat yoM to prAgaitihAsika kAlase vividha siddhAntoMkI saSTi hotI AI hai| mAnavIya kamajoriyoMne bhI inake nirmANameM bahuta kucha hAtha baTAyA hai| ina siddhAntoMkA jIvanake utthAna aura patanase ghaniSTa sambandha hai / isa yugameM jina samasyAoMko rAjanItika AdhArase sulajhAyA jAtA hai pUrva kAlameM unake hala karane meM dhArmika dRSTikI mukhyatA rahatI thii| dharmakA darzanake sAtha ghaniSTa sambandha hai| supAcya yA duSpAcya jaisA bhI bhojana milatA hai usIke anurUpa jIvanakA nirmANa hotA hai| darzana jIvanakA sabase bar3A bhojana hai| isakA vyakti aura rASTra ke jIvanapara gaharA prabhAva par3atA hai| vizva kyA hai aura vyaktikA usake sAtha kyA sambandha hai ? yaha samasyA nirvivAda rUpase abhI taka nahIM sulajha sakI hai / isake astitva ke viSayameM 'hai' aura 'na' kA jhagar3A abhI taka lagA huA hai| aura bhI aise prazna haiM jo vicArakoMko ulajhanameM DAle hue haiN| unameM vyaktikI svatantratA aura paratantratAse sambandha rakhanevAlA prazna mukhya hai| vedAnta tathA usase sambandha
Page #161
--------------------------------------------------------------------------
________________ 124 : siddhAntAcArya paM0 phalacandra zAstrI abhinandana-grantha rakhanevAle adhikatara darzana yaha mAnane ke liye kabhI bhI taiyAra nahIM haiM ki vyakti svatantra apanemeM kucha hai yA vaha pathaka hokara bhI apane jIvanake liye svayaM uttaradAyI hai| bhAratavarSameM ina darzanoMkA bar3A vikAsa huA hai aura dUsare rASTroMpara bhI isakA gaharA prabhAva par3A hai| samasta vyavasthAe~ aura unake duSpariNAma ina darzanoMke prayogoMkA hI phala haiM / kintu dUsarI ora aise darzanakA bhI udaya haA hai jisane vizvakI samasta samasyAoMko vyaktisvAtantryake AvArapara sulajhAnekA prayatna kiyA hai / isakI ghoSaNA hai ki eka dravya dUsare dravyameMse na to kucha nikAla hI sakatA hai aura na usameM kucha milA hI sakatA hai| kintu jisa kAlameM jisa dravyakI jaisI yogyatA hotI hai tadanurUpa usakA pariNamana hotA hai| jIvanameM nimittakA sthAna hai avazya, para vaha vyaktiko svataMtratAko apaharaNa karanemeM asamartha hai| vyaktiko svatantratA isa darzanakI rIr3ha hai| yaha darzana mAnavIya kalpanA aura usake svArthoMkI apekSA vizva ke tathyapUrNa jIvanakramako dhyAnameM rakhakara vizvakA avalokana karatA hai| yadyapi aba taka mAnava jagatameM isake ukta maulika siddhAntakI avahelanA hotI AI hai, para isase usakI upayogitAmeM antara nahIM aataa| isane jagatkI samasta samasyAoMkA mUla kAraNa, vyaktikI kamajorI batalAyA hai aura vaha kamajorI hai vyaktiko marchA, isaliye yaha una samasyAoM ke halake lie bAhya vyavasthAoMkI apekSA vyakti kI aura rASTrakI antaHzuddhipara adhika jora detA hai| vyaktisvAtantrya aura aparigrahavAda jaisA ki hama pahale batalA Aye haiM ki vizva meM jar3a-cetana jitane bhI padArtha haiM ve saba svatantra haiM, koI kisI ke AdhIna nahIM haiN| phira bhI yaha prANI mUviza anya bAhya-sAdhanoMkA saMgraha karatA hai aura unakA apaneko svAmI mAnatA hai yA unameM iSTAniSTa kalpanA kara sukhI-duHkhI hotA hai| kintu vyaktisvAtantryake siddhAntake sAtha isa bhAvanAkA koI mela nahIM baitthtaa| ina donoMmeM pUrva-pazcimakA antara hai| jisane vyaktisvAtantryake siddhAntako apane jIvana meM sthAna diyA hai vaha yaha anubhava karatA hai ki ye dhana, putra, strI, makAna aura zarIra Adi bhinna haiN| inakA parigraha merA svarUpa nahIM hai / merA svarUpa to mAtra jAnanA dekhanA hai| isalie vaha mAnatA hai ki jo vyakti yA rASTra inheM apanI unnatikA sAdhana mAnakara inakA adhikAdhika saMgraha karanA cAhatA hai vaha na to kabhI sukhI huA hai aura na ho sakatA hai / inase sukha milatA hai aisA mAnanA bhI bhrama hai aura inameM sukha hai aisA mAnanA bhI bhrama hai| jaisA ki hama pahale batalA Aye haiM ki sukha AtmAkA svabhAva hai| usakI prApti ke liye apanI ora hI dekhanA hogA, ina bAhyasAdhanoMkI ora nahIM / kyoMki inakA tyAga kiye binA vyaktisvAtantryakI pratiSThA nahIM ho sktii| zramaNa bhagavAn mahAvIrane ane jIvanake vividha prayogoM dvArA vizvakA ekamAtra yahI zikSA dI thii| zramaNa honeke pahale unake hAthameM rAjya thaa| lekina unake vicAra usa rAjyasattA balapara nahIM phaila sakate the aura na usase vizvazAntikA mArga hI prazasta ho sakatA thaa| unhoMne dekhA ki vizvake liye vyaktisvAtantryakI zikSA anivArya hai| unheM vizvake mAnava samAjako yaha anubhava karAnA thA ki yaha jamIna, yaha dhana aura yahA~ taka ki yaha zarIra, vANA aura mana bhI usakA nahIM hai / vaha to mAtra ina sabakA jJAtAdaSTA hai / isaliye svayaM unhoMne vyaktisvAtantryako pratiSThita karaneke liye ekamAtra aparigrahavAdakA mArga apanAyA thaa| unakI ghoSaNA thI ki aparigrahI honA svatantratA-prAptikI prathama zarta hai| vyakti svatantra honA cAhe aura vaha apane jIvanameM mUcrchAkA tyAgakara pUrNa svAvalambanako svIkAra na kare, vaha bAhya
Page #162
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturtha khaNDa : 125 sAdhanoMke vyAmohameM ulajhA rahe yaha nahIM ho sktaa| jo rASTra yA vyakti svatantra honA cAhatA hai, use apane dainaMdinake jIvanameM svAvalambanakA vrata svIkAra karanA hI hogaa| aparigrahavAda isake sivA aura kyA sikhAtA hai / jo apanA nahIM hai usake parigrahameM Asakti mata karo, yahI to usakI zikSA hai / / zramaNa bhagavAn mahAvIra aparigrahavAdake martamAna svarUpa the| unhoMne apane jIvanameM aisI koI gA~Tha bA~dha kara nahIM rakhI thI jo ki unheM pIchekI ora dhakelatI ho| ve jAti, liMga, vaya, svadeza, videza Adi saba prakArake vikalpoMse pare the / unakI eka mAtra zikSA thI ki para para hai / usakA svIkAra jIvanake patanakA kAraNa hai| aparigrahavAdako vyAvahArika zikSA aba dekhanA yaha hai ki aparigrahavAdake siddhAntako apane vyAvahArika jIvanameM kaise utArA jAya / aparigrahakA artha hai parigrahakA abhAva / parigrahake do bheda haiM-bAhya aura Abhyantara / inameM Abhyantaraparigraha mukhya hai / isakA dUsarA nAma mUrchA hai| bAhya-parigraha isake sadbhAvameM hotA hai| isIse adhikatara vicArakoMne mUrchAko hI parigraha kahA hai| mUrchA yaha samasta durguNoMkA mUla hai aura vyaktisvAtantryakA apaharaNa karanevAlI hai| kisI vyakti yA rASTrako apanA utthAna karaneke liye isakA tyAga karanA atyanta Avazyaka hai| parigrahatyAgake do mArga hai--sAdhumArga aura gRhasthamArga / sAdhu vaha hotA hai jo apane dainaMdinake jIvanameM pUrNa svAvalambanakI pratijJA kara bhautika sAdhanoMkA mAtra zarIrakI AvazyakatAkI pUrtike liye kamase kama upayoga karatA hai / vaha bhautika sAdhanoMkA na to arjana karatA hai aura na saMcaya hii| upayoga aise sAdhanoMkA karatA hai jo sArvajanika hote haiN| udAharaNArtha vaha aise makAna, maTha yA gaphA AdimeM uThatA-baiThatA hai jahA~ prANImAtrako Ane-jAnekI kisI prakArakI rukAvaTa nahIM hotI hai| bhojana bhI kisI gRhasthake svecchAse denepara hI letA hai| so bhI dinameM eka bAra letA hai / kezoMke bar3ha jAnepara unakA apane hAthase utpATana karatA hai| isake liye kaMcI AdikA upayoga nahIM krtaa| yAtrA paidala karatA hai| savArIkA upayoga nahIM krtaa| saba RtuoMmeM nagna rahatA hai| vastrako mUrchAkA kAraNa jAnakara usakA pUrNarUpase tyAga kara detA hai| gRhasthoMse adhika mamatA na bar3ha jAya isaliye AvazyakatAnusAra nagara meM adhikase adhika pA~ca dina aura grAmameM eka dina hI ThaharatA hai| usameM bhI nagara yA grAmake bAhara hI ThaharatA hai| mAtra bhojanake liye nagara yA grAmameM AtA-jAtA hai| bhojanake liye pAtrakA upayoga nahIM krtaa| donoM hAthoMkI aMjuli banAkara usase bhojanakA kAma sampanna karatA hai| bhojana khar3e-khar3e letA hai aura isake liye gRhasthoMko utsAhita nahIM karatA / sAdhuko kevala tIna upakaraNa rakhanekI anujJA hai-pIchI, kamaNDalu aura zAstra / pIchI bhUmizodhanake kAma AtI hai, kamaNDalu mala-mUtrake visarjana karane para zuddhi ke kAma AtA hai aura zAstra jJAnAna kA sAdhana hai| adhikatara logoMko sAdhakI yaha caryA vyavahArameM aTapaTI sI dikhAI detI hai| ve ise niThalle logoMkI vyarthakI uThATheva mAnate hai / hama yaha jAnate haiM ki sAdhusaMsthA dUSita ho gaI hai aura aise logoMkI kamI nahIM jo mAtra peTa bharaneke liye sAdhu banate haiM / para isase sAdhumArgakI vyarthatA nahIM siddha kI jA sakatI hai| sAdhukA jIvanayApana karanA adhyAtmazodhakA sarvotkRSTa mArga hai / jo jIvana meM saccA sAdhu hai vaha samAjase jitanA letA hai usase kahIM adhika detA hai| samAjane isa saMsthAke mahattvako bhulA diyA hai yA vaha aise
Page #163
--------------------------------------------------------------------------
________________ 126 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana-grantha logoMke pIche laga gaI hai jo yA to DhoMgI haiM yA AlasI / vAstavameM hameM sAdhacaryAke ukta niyamoMkA bArIkIse adhyayana karanA cAhiye / unase ekamAtra svAlambanakI hI zikSA milatI hai / bhalA vicAriye to ki vyaktisvAtantryako pratiSThita karanekA isase uttama mArga aura kyA ho sakatA hai ? zramaNa bhagavAn mahAvIra aura unake pUrvavartI tIrthaMkaroMne ukta caryAko apane jIvanameM acchI tarahase utArA thaa| unhoMne apane anuyAyI sAdhuoMko bhI ekamAtra isI caryAkI zikSA dI thI / sambhavataH buddhadevase unakA isI bAtameM matabheda thA / buddhadeva madhyama mArgake pakSapAtI the| unakI zikSAoMse jJAta hotA hai ki unheM vaidika dharma aura zramaNa dharmake madhyakA mArga adhika pasanda thA / para unakA yaha kArya mahAvIrakI AtmAko Tasase masa na kara skaa| ve dRr3ha nizcayI aura kaThora anuzAsanake pUrNa pakSapAtI the / kaivalya lAbhake bAda to unakI AtmA aura bhI nikhara uThI thii| unheM samyak prakArase jJAta thA ki mAtra isa mArgake anusaraNa karanese hI saMsArI prANI muktikA adhikArI hotA hai / isaliye unhoMne apane anuyAyI sAdhuoMko na kevala parigrahakA pUrNarUpase tyAga karanekA upadeza diyA thA, apitu AtmasaMzodhanakI dRSTise isakA kaThoratAse pAlana bhI karAyA thaa| parigrahake tyAgakA dUsarA mArga hai gRhasthadharma / gRhasthakA artha hai gharameM rahanevAlA / ghara upalakSaNa hai / isase ve sabhI bhautika yA dUsare sAdhana liye gaye haiM jinake binA jIvanayApana karane meM gahastha apaneko asamartha anubhava karatA hai / vaha jIvanakI kI kamajorIvaza bAhya-sAdhanoMkA avalambana to letA hai, para unakA parimANa karatA hai / ise gRhasthakA parigrahaparimANavrata kahate haiN| jaina-zAstroMmeM isakI vistRta carcA dekhaneko milatI hai / vahA~ isa vratake vyAvahArika upayogakA sAvadhAnIpUrvaka sarvAMga vicAra kiyA gayA hai / prAcIna kAlameM bAhya-parigraha kSetra, vAstu, hiraNya, suvarNa, dhana, dhAnya, dAsI, dAsa, kupya aura bhANDa ina daza bhAgoMmeM vibhakta kiyA gayA thaa| yaha vibhAga usa samayakA hai jaba dezameM dAsa-dAsI prathA pracalita thii| yaha bhI ho sakatA hai ki jisa pradezameM dAsa-dAsI prathA cAlU ho use dhyAnameM rakhakara ye bheda kiye gaye hoM / jaina dharmake anusAra pratyeka gRhastha ko isa daza prakArake parigrahakA parimANa karanA par3atA hai| vaha AvazyakatAse adhikakA saMcaya nahIM kara sakatA / AvazyakatA tAtkAlika rahana-sahanase A~kI jAtI hai| prathama zarta yaha hai ki koI bhI vyakti anyAya mArgase AjIvikA nahIM kara sktaa| nyAyavRttikA artha rAjyake niyamoMke anusAra arthakA upArjana karanA to hai hii| sAtha hI AvazyakatAse adhikakA saMcaya na karanA bhI isameM gabhita hai / isake sivA AcAra-granthoMmeM kucha aise bhI niyama batalAye haiM, jinase vyaktikI icchAko sImita karanemeM sahAyatA milatI hai / prathama to pratyeka gRhasthako yaha niyama karanA par3atA hai ki vaha yAvajjIvana AjIvikA nimitta yA isI prakAra dUsare kArya nimitta amuka kSetrake bAhara nahIM jAyegA / sAtha hI use yaha bhI niyama karanA par3atA hai ki vaha amaka samaya taka itane kSetrake bAhara nahIM jAyagA / prathama prakArakI maryAdAkA kSetra vistata hotA hai aura dUsare prakArakI maryAdA amuka samayake liye usa kSetrako saMkucita karatI hai| isase yAvajjIvana taka kSetrakI maryAdA vistRta hone para bhI pratidinakA vyavahArakSetra sImita hotA rahatA hai / yadyapi vartamAnameM isa paddhatike anusAra gRhasthoMkA vartana nahIM pAyA jAtA hai aura na rASTrakA hI isa ora dhyAna hai tathApi isase isa paddhatiko avyAvahArika nahIM ThaharAyA jA sakatA / vastutaH samAjavAda aura pU~jIvAdakI aikAntika burAIko dUra kara vyaktisvAtantryakI pratiSThA karanevAlA yahI eka aisA mArga hai, jise jIvanameM svIkAra kiye binA vizvazAntikI kalpanA sAkAra rUpa nahIM le sakatI / abhI vizvazAnti sammelanake nimittase bhAratameM deza-videzake aneka pratinidhi ikaThe hue the / yoM to ye sabhI pratinidhi sevAbhAvI aura vizvazAntike icchuka the| kintu inameMse vizvazAntikI preraNAdAyinI zakti
Page #164
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturtha khaNDa : 127 yadi kisIse prAptakI jA sakatI hai to ve the svIDana nivAsI svena erika rAivarga / inhoMne apane jIvanako eka prakArase aparigrahI banA liyA hai / isakA ve kaThoratApUrvaka pAlana karate haiN| anya pratinidhiyoMke sAtha inheM bhI tAjamahala hoTalameM ThaharAyA gayA thaa| yaha dekha inheM bar3A Azcarya haa| pariNAmasvarUpa ThaharanA asvIkAra kara diyaa| ve vahA~ jAkara Thahare jahA~ bhAratakI saccI AtmA nivAsa karatI hai| usa samaya vahA~ unhoMne jo udgAra prakaTa kiye the ve andhakArameM bhaTakane vAle vizvako prakAzakA kAma dete haiN| ve kahate haiM _ 'hama usa bhAratako dekhane Aye haiM jahA~ baiThakara vizvakA zAntidUta zAntisUtrakA saMcAlana karatA thaa|' aparigrahavAdakI vyAvahArika zikSAkA isase bar3hA pramANa aura kyA ho sakatA hai / santa paramparA aura aparigrahavAda jahA~ taka jaina tIrthaGkaroMkI caryAkA sambandha hai unhoMne parigrahako kabhI bhI apane pAsa nahIM phaTakane diyA thaa| unakI parama vItarAga, zAntidAyinI nagna-mudrA Aja bhI vizvake saMtapta hRdayako zItalatA pradAna karatI hai| vaha maunabhAvase ekamAtra yahI zikSA detI hai uttama zauca sarva jaga jAnA | lobha pApako bApa bakhAnA // AzAphAMsa mahA dukhadAnI / sukha pAvai santoSI prAnI / / x uttama AkiMcana guNa jAnau / parigraha cintA dukha hI mAnau / / phAMsa tanaka sI tana meM sAle / cAha la~goTI kI dukha bhAle / / sAdhAraNataH hama dekhate haiM ki vizvakA bahubhAga jaina tIrthaGkaroMkI isa Adarza garimAko nahIM samajha sakA hai| adhikatara vyakti unakI nagna-mUrti dekhakara vikArakA anubhava karate haiM / hama to isa sambandhameM itanA hI kaheMge ki "jAkI rahI bhAvanA jaisI, prabhu marati dekhI tina taiso / " phira bhI hamArI samajhase yaha uttara sahI hokara bhI apUrNa hai / mukhya jhagar3A AdarzakA hai, isalie hama isa tattvako bhItara ghusa kara chAnabIna karanA cAheMge / thappar3akA uttara thappar3ase denemeM koI lAbha nahIM hai / dekhanA yaha hai ki mAtra bhautika sAdhanoMkA avalambana lenA hI vyaktikA jIvana hai yA usakA vAstavika jIvana isase koI bhinna vastu hai / jahA~ taka santoMkA anubhava hai unhoMne sadA hI bAhya-sAdhanoMkA svIkAra karanA jIvanakI sabase bar3I kamajorI mAnA hai / tIrthaMkaroMke samAna jIsasa krAisTane bhI isa satyako samajhA thA / tabhI to unhoMne kahA thA ki suIke chedase U~Ta jA sakegA, lekina paisekA moha rakhanevAlA ahiMsAkA sAkSAtkAra nahIM kara sakegA, cAhe nAma usakA vaha letA rhe|' bahuta dUrakI bAta jAne dIjiye / mahAtmA gAMdhIkI jIvanacaryAkA adhyayana karanese hI yaha bAta sApha ho jAtI hai ki jIvanako pUrNa svAvalambI aura nirvikAra banAneke lie bAhya AlambanakA tyAga karanA parama Avazyaka hai| unhoMne isa satyako chipAnekA bhI prayatna nahIM kiyaa| aparigrahavAdakI mahattA para kiye gaye unake vivecanakA sAra hai nagnatA AtmAke nirvikArIpanakA cihna hai| nirvikArI sadA nagna rahatA hai| use AcchAdanakI kyA AvazyakatA /
Page #165
--------------------------------------------------------------------------
________________ yaha 128 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana-grantha varNIjI ne apane jIvanakA bahubhAga aparigrahavAdakI zikSAmeM bitAyA hai| kabhI-kabhI isa viSayakI carcA karate hae ve apaneko khoye hue sA anubhava karane lagate hai| yaha unakA pratidinakA kArya hai| isa viSayameM ve kyA kahate haiM yaha unhIMkI zabdoMmeM par3hiye 'saMsArameM jitane pApa haiM unakI jar3a parigraha hai| Aja jo bhAratameM bahusaMkhyaka manuSyoMkA ghAta ho gayA hai tathA ho rahA hai usakA mUlakAraNa parigraha hI hai| yadi hama isase mamatva ghaTA deveM to agaNita jIvoMkA ghAta svayameva na hogaa| isa aparigrahake pAlanese hama hiMsA pApase mukta ho sakate haiM aura ahiMsaka bana sakate haiN| zrI vIra prabhune tilatuSamAtra parigraha na rakhake pUrNa ahiMsA vratako rakSA kara prANiyoMko batA diyA ki yadi kalyANa karanekI abhilASA hai taba daigambara padako aGgIkAra karo / yahI upAya saMsAra bandhanase chUTanekA hai|' isa prakAra hama dekhate haiM ki vizva meM jitane bhI santa puruSa hae haiM unhoMne ekamAtra yahI zikSA dI hai ki bhautika sAdhanoMke balapara kabhI bhI koI vyakti yA rASTra apanI unnati karane meM samartha nahIM hotA hai / isase mAtra pazutA hI phUlatI-phalatI hai| adhyAtma jovanako rakSA sarvotkRSTa mArga yaha to mAnI haI bAta hai ki rASTra yA vizva jisa nItiko apanAtA hai usakA prabhAva vyaktike jIvanapara avazya paDatA hai| aise bahuta hI kama vyakti haiM jo apane mAnavIya guNoM dvArA rASTra yA vizvako prabhAvita karate haiN| mukhya prazna samAjakA hai / usane eka prakArase apane AdhyAtmika jIvanako bhulAsA diyA hai| vaha kevala bhautika sAdhanoMke balapara vizva-zAntikI kalpanA kiye hue hai| azAnti koI nahIM cAhatA para ise dUra kaise kiyA jAya isa ora kisIkA dhyAna nahIM hai| jaisA ki hama pahale batalA Aye haiM ki jIvanameM bhautika sAdhanoMkA sthAna hai avazya, para isakI eka maryAdA hai| adhyAtma jIvana vyaktikI nijI sampatti hai| sarva prathama usakI rakSAko pramukhatA denI hogii| aparigrahavAdako zikSA isakA aparihArya pariNAma hai| rAjyakI nIti aisI honI cAhie jisase isa dizAmeM vyaktiko adhikase adhika prabhAvita kiyA jA ske| mahAtmA gAMdhIne isakI mahattA anubhava kI thii| use ve sAkAra rUpa denA cAhate the| lekina unake bAdakA bhArata kucha aura hI bananA cAhatA hai| zAyada vaha amerikA bnegaa| taba kyA vaha vizvako zAntikA sandeza denekA adhikArI raha skegaa| hama yaha kabhI bhI mAnane ke liye taiyAra nahIM haiM, hama hI kyA koI bhI buddhimAn vyakti yaha nahIM mAna sakatA ki pazcimIya DhaMgapara kala-kArakhAnoM, bhautika prayogazAlAoM aura yAtAyAtake sAdhanoMkA vistAra karane para bhArata apanI AdhyAtmikatAkI rakSA kara vizvako zAnti pathapara le calane meM samartha ho skegaa| AjakA aNubama aura hAiDrojana bama isI nItikA pariNAma hai / yuddhase yuddhako protsAhana milatA hai aura AdhyAtmikatAkA lopa hotA hai| arthakA sambandha mAnava jIvanase hai avazya, lekina jIvanakA ekamAtra yahI prazna mukhya nahIM hai / balki vyaktikI apanI bhAvanAe~ bhI usake sAtha haiN| inameMse kisI ekakI avahelanA nahIMkI jA sktii| Arthika DhA~ceko kevala niSprANa mazIna banAnA ucita nahIM hai / AvazyakatA isa bAtakI hai ki pratyeka rASTa aisI nIti svIkAra kare jisase Arthika santulanake sAtha vyaktiko apane AdhyAtmika jIvanake vikAsameM pUrI suvidhA milatI rhe| 1. jaina paramparAke vartamAna santa nyAyAcArya paM0 gaNezaprasAdajI varNI / 2. vrnniivaannii|
Page #166
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturtha khaNDa : 129 pahale hama aparigrahavAdakI vistArase carcA kara Aye haiN| vyaktike jIvanapara usakI vyAvahArika zikSAkA kyA prabhAva par3atA hai isakA bhI hama nirdeza kara Aye haiM / sAdhAraNa niyama yaha hai ki vyaktiyoM ke nirmANase hI vizvakA nirmANa hotA hai| santa puruSoMne isakI mahattA hRdayaMgamakI thii| kintu rAjanItijJa Aja isa tattvako bhUle hue haiM / ve zaktike balase vizvapara apanI vyavasthA lAdanA cAhate haiN| yadi sacamacameM unake mastiSkameM yaha bAta samAI huI hai ki vizvameM zAnti sthApita honI cAhiye, cAhe usake lie kitanA hI bar3A mUlya kyoM na cukAnA par3e to sarva prathama unheM aisI zikSAoMkI ora dhyAna denA hogA jo mAnavatAkI pUrNa pratiSThA karanemeM sahAyaka ho skeN| kevala vizvazAntikA DhiMDhorA pITanemAtrase vizvazAnti sthApita nahIM ho sktii| hamane vizvazAntike sAdhanoMpara sAvadhAnI pUrvaka vicAra kiyA hai| usakA ekamAtra upAya aparigrahavAda kI zikSA hai| isake liye nimnalikhita yojanA lAbhaprada ho sakatI hai sAdhusaMsthAke saMgaThanako mAtra svAvalambanake AdhArapara bar3hAvA diyA jAya / sAdhasaMsthAko sAmpradAyika dalabandIse mukta rakhA jAya / vyaktike sadAcArapara vizeSa dhyAna diyA jAya / yaha kArya sAdhusaMsthAke jimme kiyA jAya / sAdhusaMsthA alipta bhAvase isa kAryakI saMmhAla kre| vizvavidyAlayoM meM audyogika zikSAke sAtha caritranirmANako zikSApara vizeSa dhyAna diyA jAya / samAjameM svAvalambana aura aparigrahavAdakI zikSA denevAlI dhArmika saMsthAoMko hI pramukhatA dI jaay| una siddhAntoMkI zikSA, jo vyaktisvAtantryake mArgameM ror3A haiM, tatkAla banda kI jAya / sampradAyavAda, IzvaravAda aura jAtIyatAkA jina upAyoMse anta ho ve upAya amala meM lAye jAyeM / zrama kisI prakArakA hI kyoM na ho, rASTrIya sampatti samajha kara usakI pUrNa pratiSThA kI jAya / pratyeka gA~vako svAvalambI banAnekI dRSTise gaha udyogako protsAhana diyA jAya / baDe-baDe kala-kArakhAne na khole jAya~ / jo haiM yA jinakA nirmANa kiye binA rASTrakA kAma nahIM cala sakatA, unakA ekAdhipatya vyaktike hAtha meM na raha sake isakI tatkAla vyavasthA kI jAya / pratyeka dezakI sarakArake rahana-sahanakA DhaMga ADambarapUrNa aura bhayotpAdaka na ho, isa ora dhyAna diyA jaay| janasAdhAraNake jIvana starako dhyAnameM rakhakara ho sarakArI naukarIkA mAna nizcita kiyA jAya / pratyaya
Page #167
--------------------------------------------------------------------------
________________ jainadharma aura varNavyavasthA hamAre dezameM cAra varNoMmeM antima varNake manuSya zadra mAne jAte haiN| ye mAnava tanadhArI sabase abhAge prANI haiN| hajAroM varSoMse brAhmaNoMne kSatriyoMse sAjiza karake inase saba adhikAra chIna liye haiN| inheM janeU pahinane, vrata-saMskAra karane AdikA koI adhikAra nahIM diyA gayA hai| itanA hI nahIM, ye na to dUsare varNake manuSyoMke sAtha barAbarIse baiTha-uTha sakate haiM aura na sArvajanika sthAna jaise prArthanAgRha, mandira aura dharmazAlA AdimeM A-jA sakate haiM / inakI zikSA aura svAsthyakI ora bhI samucita dhyAna nahIM diyA gayA hai ! brAhmaNa, kSatriya aura vaizyoMkI sevA karate rahanA yahI inakA svarga hai aura yahI inakI mukti !! bhAratIya saMvidhAna aura rUr3hivAdI jaina bhAratavarSako svarAjya milaneke bAda bhArata sarakAra aura janapratinidhiyoMkA isa ora dhyAna gayA hai| bhAratIya saMvidhAna sabhAne jisa saMvidhAnako svIkAra kiyA hai, usameM do siddhAnta nizcita rUpase mAna liye gaye haiN| 1. hama manuSyoMmeM kisI bhI prakArakI aspRzyatA nahIM mAnate / 2. hinduoMke pratyeka sArvajanika sthAna aura sampattikA, cAhe vaha mandira, dharmazAlA yA TrasTa hI kyoM na ho, sabhI hindU samAna rUpase upayoga kara sakate haiM / yaha to mAnI huI bAta hai ki hindU zabda kisI dharma vizeSakA vAcI nahIM hai| sudUrapUrva kAlase jitane dharmoke manuSya yahA~ nivAsa karate the aura jina dharmoke pravartaka yahA~ janme the, ve saba hindU zabdakI vyAkhyAmeM Ate haiM / isa vyAkhyAke anusAra na kevala vaidika dharmake anuyAyI hinda Thaharate haiM apitu jaina, bauddha aura sikhaye bhI hinda hI mAne jAte haiM / saMvidhAnakI 25voM dhArAke niyama naM0 2 meM isa bAtakA spaSTa rUpase ullekha kara diyA gayA hai ki Hindu includes Jain, Bauddha and Sikhas, jahA~ taka hama dekhate haiM sikhoM aura bauddhoMko isameM koI Apatti nahIM haiN| ve isa tathyako na kevala svIkAra karate haiM, apitu isakA pracAra bhI karate haiM; kyoMki isameM ve apanA sAMskRtika lAbha dekhate haiN| rAhala jI ne aneka bAra likhA hai ki hameM kisI bhI hAlatameM apaneko hindU kahalAnA nahIM chor3anA hai| kintu kucha rUr3hivAdI jaina isa tathyako svIkAra karanese hicakicAte haiN| unake sAmane mukhya prazna jaina mandiroMkA hai / unheM bhaya hai ki hindU zabda kI ukta vyAkhyA mAna lene para hameM jaina mandira kathita aspRzyoMko kholane par3eMge; jabaki ve isake lie taiyAra nahIM haiM / isa samaya jaina samAjameM vivAda do staroM para cala rahA hai| prathama to yaha ki "jaina hinda haiM yA nahIM, aura dUsarA yaha ki aspRzya jaina mandiroMmeM jA sakate haiM yA nhiiN|" prathama prazna aitihAsika hai aura dUsarA sAMskRtika / ___ kucha jainoMkA khyAla hai ki saMskArase 'jaina hinda nahIM haiM' isa bAtake svIkAra karA lene para 'kathita aspRzya jaina mandiroMmeM jA sakate hai yA nahIM? isa prazna : alagase nirNaya karAne kI AvazyakatA nahIM
Page #168
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturtha khaNDa : 131 rahatI / ve socate haiM ki isa taraha jaina mandira una kAnUnoMse apane Apa barI ho jAte haiM; jo kathita aspRzyoMko mandira pravezakA adhikAra dete haiN| bAta sApha hai / jaina hindu nahIM hai yaha kahanA to unakA bahAnA mAtra hai| vAstavameM ve kevala itanA ho cAhate haiM ki jaina maMdiroMmeM aspRzyatA pUrvavat kAyama banI rahe / ve aisA kyoM cAhate haiM, isakA kAraNa bahuta spaSTa hai| kintu hama usameM jAnA nahIM cAhate / hamAre sAmane mukhya prazna saMskRti kA hai| Agama isa viSayameM kyA kahatA hai, hameM to yahA~ isI bAtakA nirNaya karanA hai| bhAratako do pramukha saMskRtiyA~ ___usameM bhI sarvaprathama hameM yaha dekhanA hai ki varNa kyA vastu hai aura usakI sthApanA yahA~ kina paristhitiyoM meM huI? yaha to sarvavidita hai ki bhAratavarSameM zramaNa aura vaidika ye do saMskRtiyA~ mukhya hai / ina donoMke AcAra vicAra aura kriyA-kalApameM mahAn antara hai| vaidika-saMskRti mukhyarUpase IzvaravAdiyoMkI paramparA hai aura zramaNa-saMskRti svAvalambiyoMkI paramparA hai| ina donoMmeM pUrva pazcimakA antara hai / pataMjali RSine hajAroM varSa pahale apane bhASyameM ise svIkAra kiyA hai| ve ina donoMke virodhako ahi-nakulake samakakSa kA mAnate haiM / 'hastinA tADyamAno'pi na gacchet jaina mandiram' ityAdi vacana isI virodhake sUcaka haiM / isalie jaba kabhI hama sAMskRtika dRSTise vicAra karate haiM, taba hameM inake antarako sAmane rakhanA Avazyaka ho jAtA hai, anyathA padArthakA nirNaya karane meM na kevala kaThinAI AtI hai, apitu dizAbhrama honekA bhaya rahatA hai| varNa zabdakI vyAkhyA varNa kyA hai yaha prazna bahuta kaThina nahIM hai| isakA artha AkAra yA rUpa raMga hotA hai| prAcIna RSiyoMne isI arthameM isakA prayoga kiyA thaa| unhoMne manuSyoMke rUpa-raMgako jAnakArIke lie unakI AjIvikA aura caryAko mukhya sAdhana mAnA thaa| manuSya janmase apanI AjIvikA lekara nahIM aataa| kintu vaha jina paristhitiyoM meM bar3hatA hai aura use apane vikAsake jaise sAdhana upalabdha hote haiM, unake AdhArase usakI AjIvikA nizcita hotI hai / DA0 ambeDakara AjakI kathita 'mahAra' jAtimeM janme haiM / 'mahAra' dakSiNameM eka achUta jAti hai / inake mAtA pitA isI jAtike eka aMga the| kintu Aja ve kAnUnake mahAn paNDita haiN| bhAratako unapara nAja hai| ve bhAratIya saMvidhAnake mukhya kartA-dhartA haiN| unakI buddhi aura pratibhAkA vizvane lohA mAnA hai| yoM to vaidikoMkI purAnI vyavasthAke anusAra ve aspRzya Thaharate haiM para Aja ve kisI bhI uccakoTike brAhmaNase hInakoTike nahIM mAne jA skte| isa tathyako prAcIna RSiyoMne bhI anubhava kiyA thaa| tabhI to unhoMne kahA thA kriyAvizeSAd vyavahAramAtrAhayAbhirakSAkRSizilpabhedAt / ziSTAzca varNAzcaturovadanti na cAnyathA varNacatuSTayaM syAt / / -varAMga carita sarga 25 zloka 11 prAcIna ziSTa puruSoMne cAra vaNoMkA jina kAraNoM se pratipAdana kiyA thA, unhIMkA isa ilokameM suspaSTa rUpase vargIya raNa kiyA gayA hai| ve kAraNa chaha hai-1. kriyAvizeSa, 2. vyavahAra mAtra, 3. dayA, 4. prANiyoMkI rakSA, 5. kRSi aura 6. zilpa / zlokake antima caraNameM batalAyA hai ki cAra varNoM kI sattA inhIM kAraNoMse mAnI jA sakatI hai, anya kisI bhI prakArase cAra varNa nahIM ho sakate /
Page #169
--------------------------------------------------------------------------
________________ 132 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana-grantha inameM prArambhake do sAmAnya kAraNa haiM aura antake cAra kramase brAhmaNa, kSatriya, vaizya aura zUdra ina cAra varNoM ke sUcaka haiM / sarvaprathama AcArya kriyAvizeSako cAra varNoMkA hetu kahanA cAhate haiM, parantu unheM bhaya hai ki kahIM koI isa AdhArase manuSyoMke vAstavika bheda na mAna baiThe, isalie ve kahate haiM ki manuSyoMko aisA kahanA ki 'yaha amuka varNakA hai, yaha amuka varNakA hai' vyavahAra mAtra hai| lokameM brAhmaNa Adi zabdake dvArA kathana karanekI rUr3hi hai-koI brAhmaNa kahalAtA hai aura koI kSatriya, vaizya yA zUdra / isake sivA isa kathanakI anya koI maulika vizeSatA nahIM hai / yadi thor3I derako yaha mAna bhI leM ki vyavahArameM ina nAmoMke pracalita honeke koI anya kAraNa avazya hai, to ve dayA, abhirakSA, kRSi aura zilpa inake sivA aura ho hI kyA sakate haiM / yahI kAraNa hai ki prAcIna kAlameM ina kriyAoMke AdhArase brAhmaNa Adi cAra varNokA nAmakaraNa kiyA gayA thaa| 1 brAhmaNa varNa pahalA kAraNa dayA hai| yaha ahiMsAkA pratIka hai| ahiMsA Adi pA~ca vratoMko svIkAra kara unakA pAlana karanA hI brAhmaNa varNa kI mukhya pahicAna hai| 'brAhmaNa kauna' isakA nirdeza prAcIna sAhityameM vistRta AdhAroMpara kiyA hai ? isakI vyAkhyA karate hue uttarAdhyayanameM kahA hai tasapANe viyANittA, saMgaheNa ya thAvare / jo na hiMsai tiviheNaM, taM vayaM bUma mAhaNaM // jo trasa-sthAvara sabhI prANiyoMko bhalI bhA~ti jAnakara unakI mana, vacana aura kAyase kabhI hiMsA nahIM karatA, use hama brAhmaNa kahate haiM / kohA vA jai vA hAsA, lohA vA jai vA bhayA / musaM na vayaI jo u, taM vayaM bUma mAhaNaM / / jo krodhase, hAsyase, lobhase athavA bhayase asatya nahIM bolatA use hama brAhmaNa kahate haiM / cittamantamacittaM vA, appaM vA jai vA bahuM / na giNhAi adatta je, taM vayaM bUma mAhaNaM // sacitta yA acitta koI bhI padArtha, bhale hI phira vaha thor3A ho yA jyAdA, jo binA diye nahIM letA use hama brAhmaNa kahate haiN| divvamANusatericchaM, jo na sevai mehuNaM / maNasA kAyavakkeNaM, taM vayaM bUma mAhaNaM // jo deva, manuSya aura tiryaMca sambandhI sabhI prakArake maithunakA mana, vacana aura zarIrase kabhI sevana nahIM karatA, use hama brAhmaNa kahate haiN| jahA pomma jale jAyaM, novalippai vAriNA // evaM alittaM kAmehi, taM vayaM bUma mAhaNaM / / jisa prakAra kamala jalameM utpanna hokara bhI jalase lipta nahIM hotA, isI prakAra jo saMsArameM raha kara bhI kAma bhogoMse sarvathA alipta rahatA hai, use hama brAhmaNa kahate haiN| AdipurANameM bhI brAhmaNa varNakI utpattikA suspaSTa nirdeza kiyA hai / vahA~ batalAyA hai ki bharata cakravartIne tIna varNake vratI zrAvakoMko brAhmaNa varNakA kahA thA aura tabhIse brAhmaNa varNa lokameM prasiddhiko prApta huaa|
Page #170
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturtha khaNDa:133 cAra varNoM ke kAryoMkA nirdeza karate hue vahA~ yaha zloka AyA hai brAhmaNA vratasaMskArAt kSatriyAH zastradhAraNAt / vaNijo'rthArjanAnnyAyAcchUdrA nyagvRttisaMzrayAt // ---A0 pu0, parva 38 zloka 46 jinhoMne vratoMko svIkAra kiyA hai ve brAhmaNa haiM, jo AjIvikAke lie zastra svIkAra karate haiM ve kSatriya haiM, jo nyAyamArgase arthArjana karate haiM ve vaizya haiM aura jo jaghanya vRtti svIkAra karate haiM ve zUdra haiN| isase bhI yahI jJAta hotA hai ki brAhmaNa varNakA mukhya Agara AjIvikA nahIM hai, kintu vratoMkA svIkAra karanA hai| tabhI to padmacaritameM kahA hai-- vratasthamapi cANDAlaM taM devA brAhmaNaM viduH // 11,20 / / isa zlokameM raviSeNa AcAryane kitanI bar3I bAta kahI hai| isase jainadharmakI AtmA nikhara uThatI hai| ve isameM spaSTa rUpase usa cANDAla (cANDAla kamase AjIvikA karane vAle) ko bhI brAhmaNa rUpase svIkAra karate haiM jo jIvanameM vratoMko svIkAra karatA hai| jainadharmake anusAra varNa vyavasthAkA rahasya kyA hai yaha isameM udghATita karake batalAyA gayA hai| koI bhI manuSya AjIvikA kSatriya, vaizya, zadra kisI varNakI kyoM na karatA ho yadi vaha vratoMkA pAlana karane lagatA hai, to vaha varNase brAhmaNa ho jAtA hai yaha isakA tAtparya hai| manusmRtimeM brAhmaNake adhyayana, adhyApana, dAna aura pratigraha-ye cAra mukhya kArya batalAye haiM / anyatra AdipurANameM bhI ina kAryoMkA nirdeza kiyA gayA hai| kintu inakA pUrvollekhoMse samarthana nahIM hotA / vastutaH brAhmaNa varNakI sthApanA AjIvikAkI pradhAnatAse na kI jAkara jIvanameM vratoMkA mahatva prasthApita karaneke lie hI kI gaI thii| Age cala kara brAhmaNa varNa svayaM eka jAti bana gii| yaha vaidika dharmakI hI kRpA smjhiye| 2. kSatriya varNa dUsarA kAraNa abhirakSA hai| kisI bhI dezameM aise logoMkI bar3I AvazyakatA hotI hai jo paracakrase dezakI rakSA karate hue samAja meM suvyavasthA banAye rakhate haiM / abhirakSA zabda dvArA kAryakI sUcanA kI gaI hai| yaha kArya kSatriya varNakI mukhya pahicAna hai| isake anusAra zAsana, senA aura pulisameM lage hue manuSya kSatriya varNake mAne jA sakate haiN| sAdhAraNataH yaha samajhA jAtA hai ki zastra dhAraNa karanA aura mAra-kATa karanA kSatriyoMkA kAma hai| kintu jo loga aisA kahate haiM, ve isa bAtako bhulA dete haiM ki zastra-vidyAmeM nipuNatA prApta karanA tathA deza aura samAjapara Apatti Anepara usake vAraNa kA udyama karanA yaha kisI eka varNakA kAma nahIM hai| varNameM mukhyatA AjIvikAkI rahatI hai| yadi hama yaha kaheM ki varNa AjIvikAkA paryAyavAcI hai, to koI atyukti na hogii| jisa samaya AdinAtha janme the, usa samaya unakA koI varNa na thA; kintu jaba unhoMne prajAkI rakSA dvArA apanI AjIvikA karanA nizcita kiyA aura AjIvikAke AdhAra se manuSyoMko tIna bhAgoMmeM vibhakta kara diyA, taba ve svayaM apaneko kSatriya varNakA kahane lge| abhiprAya yaha hai ki yadi koI pulisa, senA aura zAsanake prabandhameM laga kara isa dvArA apanI AjIvikA karatA hai, to vaha kSatriya varNakA kahA jAtA hai, anyathA nhiiN| kSatriyoMkA varNa arthAt kArya batalAte hue mahAkavi kAlidAsa raghuvaMzameM rAjA dilIpake mukhase kyA kahalAte haiM, yaha unhIMke zabdoMmeM suniye
Page #171
--------------------------------------------------------------------------
________________ 134 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana-grantha kSatAtkila trAyata ityudanaH kSatrasya zabdo bhuvaneSu rUr3haH / arthAt kSatriya zabda pRthivI para, Apattise rakSA karanA, isa arthameM rUr3ha hai| isase spaSTa hai ki bahata prAcIna kAlakI bAta to jAne dIjie, mahAkavi kAlidAsake kAlameM kSatriya nAmakI koI jAti vizeSa nahIM mAnI jAtI thii| kintu jo abhirakSA dvArA apanI AjIvikA karate the, ve hI kSatriya kahe jAte the| kSatriya varNake kAryameM abhirakSA zabda apanA vizeSa mahattva rakhatA hai| zAsanakI nIti kyA ho yaha isa zabda dvArA spaSTa kiyA gayA hai| AkramaNa aura surakSA-ye zAsana-vyavasthAke do mukhya aMga mAne jAta haiM / kintu AkramaNa karanA yaha kSatriyoM kA kAma na hokara mAtra paracakrase dezakI rakSA karanA aura dezake bhItara suvyavasthA banAye rakhanA unakA kAma hai yaha 'abhirakSA' zabdase vyakta hotA hai / Ajakala rAjanItimeM ahiMsAke pravezakA zreya mahAtmA gAMdhIko diyA jAtA hai| yaha hama mAnate hai ki mahAtmA gAMdhIne AjakI dUSita rAjanItimeM eka bahuta bar3I krAMti kI hai / isase na kevala bhAratavarSakA mastaka U~cA haA hai; apitu vizvako bar3I rAhata milI hai| kintu yaha koI naI cIja nahIM hai / hajAroM varSa pahale jaina-zAsakoMkI yahI nIti rahI hai| bhAratane dUsare dezoMpara kabhI AkramaNa nahIM kiyA, mAtra AkramaNase isa dezakI rakSA kI, yaha isI nItikA sundara phala hai| Aja vizva isa cIjako samajha rahA hai aura vaha isake lie bhAratakI prazaMsA bhI karane lagA hai| 3. vaizya varNa tIsarA kAraNa kRSi hai| pratyeka dezakI abhivRddhikA makhya kAraNa kRSi, vANijya, upayogI pazuoMkA pAlana, aura unakA kraya-vikraya karanA mAnA gayA hai| kArya vibhAjanake sAtha yaha kArya karanA jinhoMne svIkAra kiyA thA, unheM vaizya saMjJA dI gaI thii| ukta kArya vaizya varNakI mukhya pahicAna hai| isa samaya bhAratavarSameM vaizya varNa eka svataMtra jAti mAna lI gaI hai aura usakA mukhya kAma dalAlI karanA raha gayA hai| kRSi aura upayogI pazuoMkA pAlana karanA yaha kAma usane kabhIkA chor3a diyA hai / ina donoM kAryoMko karane vAle aba prAyaH zadra mAne jAte haiM / isI nItikA pariNAma hai ki dezameM Arthika viSamatA apanA mu~ha bAye khar3I hai / kRSaka varga dezakI rIr3ha hai| "usake hAtha meM hI vyApAra rahanA cAhie", yaha hamAre dezakI purAnI vyavasthA thI / Ajakala vaha vyavasthA sarvathA lupta ho gaI hai, jisase na kevala bhAratavarSa duHkhI hai; apitu vizvameM trAhi-trAhi macI huI hai| utpAdana aura vitaraNakA paraspara sambandha hai| utpAdana ekake hAthameM ho aura vitaraNa dUsareke hAthameM, yaha paramparA samAja-vyavasthAko naSTa karaneke lie ghunakA kAma karatI hai / hama rUsakI Arthika praNAlIko doSa de sakate haiM: para bArIkIse dekhanepara vidita hotA hai ki usameM isI tattvakI prakArAntarase pratiSThA kI gaI hai| isameM sandeha nahIM ki isase kisI hada taka vyaktiko svataMtratAkA ghAta hotA hai aura vyaktiko Arthika daSTikoNase samaSTike adhIna rahaneke lie bAdhya honA par3atA hai. kintu vartamAna utpAdana aura vitaraNakI praNAlIke cAla rahate isa doSake prakSAlanakA anya koI upAya bhI nahIM hai| prAcIna kAlameM kRSakako hI sarvesarvA mAnA gayA thaa| vahI utpAdaka thA aura vahI vitaraka / usa samaya Ajake samAna kRSakoMse vyApAriyoMkA svataMtra varga na thA / yaha bAta isIse spaSTa hai ki usa samaya kRSi aura vaNija eka hI vyaktike hAthameM rakhe gaye the|
Page #172
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturtha khaNDa : 135 4. zUdra varNa cauthA kAraNa zilpa hai| gRha udyogameM isakA mahattva sarvopari hai| prAcInakAlameM yaha kAma karane vAle manuSyoMko hI zUdra varNakA kahA gayA thA isameM sandeha nahIM / kintu dhIre-dhIre yaha sthiti badalatI gaI aura AjIvikAke AdhArase aneka jAtiyA~ banane lgiiN| samAjameM aise manuSyoMkA eka svataMtra varga banA, jo nAca-gAnase apanI AjIvikA karane lgaa| isake bAda isa sthitimeM aura bhI aneka parivartana hue aura antameM una manuSyoMkA eka varga sAmane AyA, jinakA pezA sevAvRtti karanA raha gyaa| samAjameM ye sthityantara kaise hue, isake kAraNa aneka haiN| kintu yahA~ hama una kAraNoMkA vicAra nahIM kareMge; kyoMki yaha eka svataMtra nibandhakA viSaya hai| tatkAla hameM yaha dekhanA hai ki zUdroMkI isa sthitike utpanna karanemeM mukhya kAraNa kauna hai ? yaha to hama pahale hI batalA Aye haiM ki hamAre dezakI zramaNa aura vaidika-ye do saMskRtiyA~ makhya hai, isalie zUdroM kI vartamAna sthitike kAraNoMkI chAnabIna karaneke lie inake sAhityakA AloDana karanA Avazyaka ho jAtA hai| usameM bhI sarvaprathama prAcIna jaina aura bauddha sAhityako lIjiye / bauddhoMke "dhammapada" aura jainoMke "uttarAdhyayana meM samAna rUpase yaha gAthA AtI hai kammuNA baMbhaNo hoi, kammuNA hoi khttio| vaiso kammuNA hoi, sudo havai kammuNA // isameM cAroM varNokI sthApanAkA mukhya AdhAra karma mAnA gayA hai / yadyapi isase isa bAtapara prakAza nahIM par3atA ki kisa varNakA karma kyA hai ? phira bhI zramaNa saMskRtike anusAra ina cAra varNokI sthApanAkA mukhya AdhAra sAmAjika uccatA aura nIcatA tathA jAtivAda nahIM hai, itanA isase spaSTa ho jAtA hai| ina varNokA pRthak-pRthak karma kyA hai isakI vizada vyAkhyA AcArya jaTAsiMhanandine apane varAMgacaritameM kI hai| isakA ullekha hama pahale kara hI Aye haiM / - jaina-paramparAmeM isake bAda AdipurANakA kAla AtA hai| AdipurANameM cAra varNoM ke ve hI kArya likhe haiM, jinakA ullekha jaTAsiMhanandine kiyA hai| kintu zUdroMke kAryoMmeM usake karttAne eka naye karmakA praveza aura kiyA hai, jise unhoMne nyagvRtti (sevAvRtti) zabdase sambodhita kiyA hai| ve zUdra varNake kAryakA zilpakarmake rUpameM ullekha na kara usake sthAnameM mukhya rUpase nyagvRtti zabdakA nirdeza karate haiM / yaha to zramaNa-paramparAkI sthiti hai / aba thor3A vaidika-paramparAkA AloDana kIjie / vaidika-paramparAmeM vedoMkA prathama sthAna hai| unameM Rgveda pahalA hai / isake puruSasUktameM sRSTike utpatti kramakA nirdeza karate hue likhA hai ki jisa virAT puruSane nadI, tAlAba, vRkSa, latAe~, pazu, deva aura dAnava banAe, usakA brAhmaNa mukha hai, kSatriya bAhu hai, vaizya jaMghAe~ haiM aura zUdra donoM paira haiM / atharvavedameM bhI yaha ullekha AtA hai, kintu vahA~ vaizyoMko jaMghAoMkI upamA na dekara udarakI upamA dI gaI hai| - vedoMke bAda brAhmaNa aura upaniSad kAla AtA hai; kintu vahA~ inake kAryoMkA alagase vicAra nahIM kiyA gayA hai|
Page #173
--------------------------------------------------------------------------
________________ 136 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana-grantha isake bAda manusmRti kAla AtA hai / manusmRti brAhmaNa dharmakA pramukha grantha hai / isakI racanA mukhyatayA cAra varNoM ke dharma karttavyoMkA kathana karaneke lie kI gaI thii| yahA~para hama prasaMgase dharmake sambandhameM do zabda kaha denA cAhate haiM / 'dharma' zabda mukhyatayA do arthoM meM vyavahRta hotA hai-eka vyaktike jIvana saMzodhanake arthameM jise hama Atmadharma kahate haiM aura dUsarA samAja kartavyake arthameM / manusmRtikArane ina donoM arthoM meM dharma zabdakA ullekha kiyA hai / ve samAja karttavyako varNadharma kahate haiM aura dUsareko sAmAnya dharma kahate haiM / dharma, artha, kAma aura mokSa-ina cAra puruSArthoM meM dharma puruSArthase varNa dharma hI liyA gayA hai| unake matase sAmAnya dharma arthAta Atmadharmake adhikArI saba manuSya hai, kintu samAja karttavya sabake jude-jude haiM / gItAmeM 'svadharme nidhanaM zreya.'se isI samAja dharmakA grahaNa hotA hai| manusmRtikAra 9veM adhyAyameM zUdra varNa ke kAryoMkA nirdeza karate hue kahate haiM viprANAM vedaviduSAM gRhasthAnAM yazasvinAm / zuzrUSaiva tu zUdrasya dharmo nazreyasaH paraH // 334 / / vedapAThI, gRhastha aura yazasvI viproMkI sevA karanA yahI zUdroMkA parama dharma hai jo nizreyasa kA hetu hai / isake Age ve punaH kahate haiM shcirutkRssttshushruussurmuuduvaagnhNkRt| brAhmaNAdyAzrayo nityamutkRSTAM jAtimaznuteH // 335 // pavitra rahane vAlA, acchI Tahala karane vAlA, dhImese bolane vAlA, ahaMkArase rahita aura brAhmaNa Adi tIna varSoM ke AzrayameM rahane vAlA zUdra hI uttama jAtiko prApta hotA hai / isa taraha ina donoM paramparAoMke sAhityakA AloDana karanese yaha bAta bahuta sApha ho jAtI hai ki zudra varNa kA mukhya karttavya tIna vargoM kI sevA karanA manusmRti kI dena hai| AdipurANameM yaha bAta manusmRtise AI hai / AdipurANameM jo zUdroMke spRzya aura aspRzya-ye bheda kiye gaye hai, vaha bhI manusmRti va itara brAhmaNa granthoMkA anukaraNamAtra hai / yaha isIse spaSTa hai ki AdipurANake pahale anya kisI AcAryane zUdroMke na to kAru-akAru aura spRzya-aspRzya-ye bheda kiye haiM aura na unakA kAma tIna vargoM kI sevA karanA hI batalAyA hai| AdipurANakArako aisA kyoM karanA par3A isake lie hameM bhAratakI tAtkAlika aura isase pahalekI paristhitikA adhyayana karanekI AvazyakatA hai| isa samaya bhAratavarSa meM hinduoM aura musalamAnoMkA virodha jisa starapara cAlU hai ThIka vahI sthiti usa samaya zramaNa-brAhmaNoM kI thii| usa samaya zramaNoM aura zramaNopAsakoMko 'naMgA luccA' kahakara apamAnita kiyA jAtA thA, unake maMdira DhAye jAte the, mUttiyoMke aMga bhaMgakara unheM vidrUpa banAyA jAtA thA, bauddhoMko 'buddha' zabda dvArA saMbodhita kiyA jAtA thA aura jaina-bauddha-sAdhuoMko aneka prakArase kaSTa diye jAte the| mInAkSI ke mandirameM aMkita citra Aja bhI hameM una ghaTanAoMkI yAda dilAte haiN| 8-9vIM zatAbdimeM yaha sthiti itanI asahya ho gaI thI jisake pariNAmasvarUpa bauddhoMko to yaha deza hI chor3a denA par3A thA aura jainoMko tabhI yahA~ rahane diyA gayA thA jaba unhoMne brAhmaNoMke sAmane sAmAjika dRSTise eka tarahase AtmasamarpaNa kara diyA thaa| yaha to hama Age cala kara batalAyeMge ki AdipurANameM manusmRtise kitanA adhika sAmya hai / yahA~ kevala itanA hI ullekha karanA paryApta hai ki AdipurANameM zUdra varNakA jo sevAvRtti kArya batalAyA gayA hai usakA zramaNa paramparAse mela nahIM khAtA / isa prakAra zUdra varNakA pradhAna kArya kyA thA aura bAdameM unakI sAmAjika sthiti meM kisa prakAra parivartana hotA gayA isakA saMkSepa meM nirdeza kiyaa|
Page #174
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturtha khaNDa : 137 manusmRti aura zUdravarNa aba yahA~ yaha dekhanA hai ki zUdra varNakI isa tarahakI nikRSTa avasthAke honemeM manusmRtikA kitanA hAtha hai / yaha to hama pahale hI batalA Aye haiM ki manusmRtimeM cAroM vargoM ke kAryoM aura unake paraspara sambandhakA vistRta vicAra kiyA gayA hai| usake kartA granthake AdimeM maMgalAcaraNake bAda svayaM likhate haiM bhagavan sarvavarNAnAM yathAvadanupUrvazaH / / antaraprabhavANAM ca dharmAnno vaktumarhasi // 2 // he bhagavan ! saba vargoM aura saMkIrNa jAtiyoMke dharmoko Adyanta Apa hameM kahaneke yogya haiM / manusmRti kahatI hai "brAhmaNa, kSatriya aura vaizya inakI niSkapaTa-bhAvase sevA karanA yahI eka dharma zadrakA kahA gayA hai (1.91) / zUdra sandhyA karaneke adhikArI nahIM tathA jo dvija prAtaH aura sAyaMkAlake samaya saMdhyA nahIM karatA, vaha bhI zUdrake samAna saba prakArake dvija karttavyase bahiSkaraNIya hai (2.103) / zudra-kanyAse cAroM varNo ke manuSya vivAha kara sakate haiM, parantu zUdra-zUdra kanyAse hI vivAha kara sakatA hai (3.13) / zrAddhameM bhojana karate samaya brAhmaNako cANDAla""na dekhe (3-239) / zUdroMke rAjyameM nivAsa na kare (4.61) / zadrako upadeza na deve aura na jUTha aura havanameM bacA huA zAkalya deve, tathA zUdroMko dharma aura vratoMkA upadeza na kare (4.80) / zUdroMko dharma aura vratakA upadeza karane vAlA manuSya usI zUdra ke sAtha asaMvata nAmaka narakako prApta hotA hai (4.81) / zrAddha karmake ayogya zUdrakA pakA anna na khAve, kintu anna na milanepara eka rAtri nirvAha yogya usase kaccA anna le leve (4-223) / mRtaka zUdrako gA~vake dakSiNa dvArase le jAve (5-92) / mare hue brAhmaNako zUdrake dvArA na le jAya, kyoMki zUdrake sparzase dUSita huI vaha zarIrakI Ahuti svarga dene vAlI nahIM hotI (5.104) / zUdroMko mAsameM eka bAra hajAmata banavAnA cAhie aura brAhmaNakA jUThA bhojana karanA cAhie (5.140) / kevala jAtise jIvikA nirvAha karane vAlA dharmahIna brAhmaNa rAjAkI orase dharmavaktA ho sakatA hai, parantu zUdra kadApi nahIM ho sakatA (8.20) / jo zUdra apanese ucca varNakI nindA kare, to rAjA usakI jihvA nikAla le, kyaM ki usakA pairase janma hai aura usako apanese uccako kahanekA adhikAra nahIM hai (8. 270) / yadi koI zUdra brAhmaNako nIca Adi kuvacana kahe to agnimeM tapAkara 10 aMgulakI lohekI kIla usake muMhameM Thoka de / 8.271) / (8.272) / manu jI kI AjJA hai ki zUdra jisa aMgase dvijAtiyoMkI tAr3anA kare usI aMgakA bhaMga karanA cAhie (8-279) / hAthase mAre to hAtha, pairase mAre to paira bhaMga kara denA cAhie (8.280) / zUdra ke brAhmaNake Asanapara baiThanepara lohA garma karake usakI pITha dAga de, dezase nikAla de aura usake zarIrase mAMsa piNDa kaTavA de (8.281) / zUdrake brAhmaNapara thUkanepara donoM hoMTha kaTavA de, mUtanepara liMgendriya chidavA de aura apAna vAyu chor3anepara gudA chedana kara de (8.282) / jo zUdra abhimAnavaza dvijAtiko bAla pakar3a kara pIr3A de yA paira yA vRSaNoMko kaSTa de; to usake hAthako kaTavA de (8283) / zUdra yadi bhartA Adi dvArA rakSita strIke sAtha gamana kare to usakA sarvasva rAjA hara leve / yadi arakSita strIke saMga gamana kare; to usakI liMgendriya kaTavA de (8.374) / krItadAsa yA prAptadAsa inhIMse Tahala sevA karAve, kyoMki brahmA jIne zUdrako brAhmaNakA dAsa karma karaneke lie hI utpanna kiyA hai (8.413), (8.414) / (8.416) / zUdrakA kAma hai ki vaha niraMtara apane kAryameM rata rahe (8.418) / svarga kI prAptike vAste aura isa loka meM apanI gujarake vAste zUdra brAhmaNakI sevA kare, kyoMki vaha brAhmaNakA sevaka hai / sevaka zabdase zUdrakI kRtakRtyatA hai (10.122) / brAhmaNakI sevA karanA zadrakA parama dharma kahA hai, zUdra jo anya karma karatA hai,
Page #175
--------------------------------------------------------------------------
________________ 138 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana grantha vaha saba niSphala ho jAtA hai (10.123) / sevaka zUdrake vAste brAhmaNa ucchiSTa bhojana, purAne vastra aura ghAnyoMke bAkI bace kaNa aura purAne bartana deve (12.125) / zUdrakA upanayana saMskAra na kare (10.126) / kyoMki usake pAsa dhana bar3ha jAnepara vaha brAhmaNoM ko satAne lagatA hai (10.129) / " bhAratIya paramparA meM viSamatAke bIja manusmRtine boe, yaha ina ullekhoMse spaSTa ho jAtA hai / upasaMhAra bhAratavarSa meM IsavI cauthI zatAbdi ke pUrva achUtapanakI bImArI nahIM thI / jaba brAhmaNa dharmakA bhAratavarSameM prAbalya huA aura ve jaina-bauddhoMko parAsta kara manusmRtike AdhArase samAjavyavasthAko dRr3ha mUla karane meM samartha hue, tabhI se isa bhayAnaka bImArIne hamAre deza meM praveza kiyA hai / bauddha isa dezako chor3akara cale gaye isalie ve isa bImArI ke zikAra na ho sake, kintu jainoMko 89vIM zatAbdI meM isake sAmane na kevala natamastaka honA par3A. apitu samAnatA ke AdhArapara sthApita apanI purAnI sAmAjika vyavasthAse unheM cirakAlake lie hAtha dhone par3e ! brAhmaNa dharmakI samAja vyavasthAke anusAra achUtapana eka sthAyI vaMzAnugata kalaMka hai, jo kisI taraha dhula nahIM sakatA / Ajake rUr3hivAdI jainI kucha bhI kyoM na kaheM, para hameM isa bAtakA saMtoSa hai ki jainadharmakI usa udAtta bhAvanA ke darzana usake vizAla sAhitya meM Aja bhI hote haiM, jisane isakA sadA kAla tiraskAra kiyA hai / tabhI to AcArya jinasena kahate haiM manuSyajAtikai vRttibhedAhitAd jAtikarmodayodbhavA / bhedAccAtuvidhya mahAznute || - AdipurANa parva 38 zloka 45 jAti nAma karmake udayase utpanna huI manuSya jAti eka hai / yadi usake cAra bheda mAne bhI jAte haiM, to kevala AjIvikA ke kAraNa hI haiM /
Page #176
--------------------------------------------------------------------------
________________ deva-pUjA yaha saMsArI jIva AtmakalyANakA icchuka hai / parantu jaba taka ise pUrNa sukhakI prApti nahIM huI hai, parAdhIna sukhako ho yaha Atma-sukha mAnatA hai| indriyadvArA padArtha ke grahaNa karane para tajjanya anubhava karaneke liye hI yaha dhar3apar3a karatA hai taba taka yaha AtmakalyANakA mArga cUkA huA hai-inameM kucha bhI saMdeha nahIM hai, kAraNa icchAke anukUla indriyoM ke dvArA nirantara padArthokA grahaNa hotA rahegA athavA jisa padArthako Aja yaha apane liye hitakara samajhatA hai usameM isakI sarvadA usI prakArakI kalpanA banI rahegI, yaha nizcita nahIM kahA jA sakatA hai| hama dekhate haiM ki isa samaya jo padArtha hameM hitakara mAlUma par3atA hai, icchA badalanepara usI padArthakI prAptike liye hamArI aruci utpanna ho jAtI hai| Aja jo padArtha hameM tiraskaraNIya mAlUma par3atA hai ataeva use hama apanese bilkula dUra kara dete haiN| dUsare dina usI padArthakI prAptike liye hama atyanta vyAkula ho uThate haiM / itanA hI nahIM, kintu jyoM-jyoM vaha padArtha hamase dUra hotA jAtA haiM, tyoM-tyoM usakI prAptike liye hamArI icchA aura adhika tIvra hotI jAtI hai aura antameM usakI prApti na hone para hamArI vahI icchA duHkharUpameM pariNata hokara anukUla dusare padArthokI prApti meM bhI aruciko utpanna karane lagatI hai| isa taraha yaha nizcita ho jAtA hai ki saccA sukha indriyoM ke dvArA paravastuke grahaNa karane meM na hokara koI vilakSaNa hI vastu hai| phira vaha sukha kyA vastu hai, yaha prazna hamAre sAmane ekadama khar3A rahatA hai / isa praznake uttarake lie hameM daHkha aura sakhake svarUpakA vicAra karanA hogaa| unake svarUpakA vicAra karane para yaha spaSa par3a jAtA hai ki icchAoMke Upara icchAoMkA utpanna honA hI duHkha hai aura una icchAoMkA abhAva karanA hI sukha hai isa taraha duHkha aura sukhake svarUpakA nirNaya ho jAne para hameM yadi sukhakI prApti karanA hai to usakI prApti icchAoM ke anukUla viSayoMko juTAnemeM na hokara icchAoMke sarvathA abhAva karane para hI ho sakegI yaha hameM aura samajha lenA cAhiye / kAraNa, icchAke anukUla usakA khAdya denese yadyapi eka icchA zAnta ho jAtI hai, parantu usake sthAnameM usI samaya dUsarI icchA khar3I rahatI hai| isa taraha hama nirantara icchAoMke abhAvakA prayatna karate haiM aura nirantara icchAyeM utpanna hotI rahatI haiN| isakA kAraNa-icchAoMke abhAva mArga cukA huA hai, yahI samajhanA cAhie / icchAoM ke abhAva karanekA sabase uttama upAya yadi hai to vaha yahI ho sakatA hai ki hama icchAoMkI puSTi na karake unake nAzakA prayatna kreN| yadi hama icchAoMkA sarvathA nAza kara sake to icchAjanya duHkhakA abhAva hokara parama vitRSNarUpa sukha kI hamArI AtmAmeM utpatti hogI, isameM koI sandeha nahIM aura usa vitRSNarUpa sukhakA virodhI koI kAraNa na rahanese vaha sukha sthAI aura anantarUpa hogaa| isa taraha sukhake svarUpakA patA laga jAne para hameM usake mArgakA bhI patA lagAnA hI hogaa| kAraNa, binA mArgake usa nirAkulatArUpa sukhakI prApti honA atyanta kaThina hai| nirAkulatArUpa sukhake mArga kA nizcaya karate huye vaha nirvikalpadazAkA hI poSaka honA cAhiye / kAraNa, jaba taka apanI AtmAmeM vikalpa avasthA hai taba taka yaha jIva apanA kalyANa nahIM kara sakatA hai| isake liye ise sahAyaka Adarzako atyanta AvazyakatA hai| parantu mAnasika vikalpa bahata karake indriyoM ke
Page #177
--------------------------------------------------------------------------
________________ 140 : siddhAntAcArya paM0 phulacandra zAstrI abhinandana-grantha dvArA grahaNa kiye haye padArthameM hI hotA hai, isaliye yaha jIva aparipakva avasthAmeM apane jIvanakA dhyeya kisI bhI vastuko banA letA hai, aise jIvake apane jIvanakA eka bhI dhyeya sthira nahIM rahatA hai, isIliye yaha avasthA isa jIvake kalyANa ke liye sahAyaka na hokara usake liye bAdhaka hI siddha hotI hai| kAraNa isa aparipakva thAmeM yaha jIva vikalpa chor3anekI icchA to karatA hai, parantu vaha chUTatA nahIM hai| parantu vikalpase rahita huye binA pUrNazAMti athavA sukhakI prApti nahIM ho sakatI hai| isake sAtha dUsarI bAta yaha hai ki yadi pUrNa zAntikI prAptike liye yaha prANI samasta vikalpoMko ekadama chor3anekA bhI prayatna kare to vaha asaMbhava hai| pUrNa zAnti kevala nAsAgradRSTi, nirjanasthAna aura gharakuTumba Adike tyAgameM nahIM hai / vaha to AtmapariNAma haiM, isaliye indriyoMkA nirodha aura rAgadveSa rahita manakI sthiratA honepara hI usakI prApti ho sakatI hai / ___isa taraha jabaki saMsArake baMdhanoM athavA duHkhase chUTaneke liye isakA dhyeya athavA saccA Adarza nivikalpadazA kiMvA pUrNazAMti hai to ise usakI prApti karanA hI caahie| usakI prAptike do mArga sambhava haiN| pahilA vikalpake kAraNarUpa bAhya vastuoMkA tyAga karake dhIre-dhIre Atmavatiko apanI AtmAmeM sthira karanA aura dUsarA vikalparUpa avasthAmeM raha kara bhI athavA vikalpa avasthAke kAraNarUpa avasthAmeM raha kara bhI athavA vikalpa avasthAke kAraNarUpa bAhya padArtha aura zarIra Adike Upara prema karate hue bhI dhIre-dhIre unakA tyAga karanA-ina donoM avasthAoMmeM nirvikalpa avasthA utpanna karanevAlI sAmagrImeM manako sthira karanA atyanta Avazyaka hai| isa samaya jo pahile mArgakA Azraya kara cuke haiM, unhoMne to bAhya-kriyAoMko vyarthakA mahatva na dekara rAga, dveSa aura mohase rahita zuddha AtmapariNatiko apane AtmAmeM sthira karanA cAhie parantu hama pahale mArgase abhI dUra haiM aura dUsare mArgameM bhI hamArI sthiratA nirvikalpa avasthAko utpanna karanevAlI sAmagrIke binA nahIM ho sakatI hai, isalie apane liye nirvikalpa avasthAko utpanna karanevAlI athavA zAntikI sAmagrI ekatra karanA caahiye| sAmagrIke sambandhameM jisane usa nirvikalpa avasthAko prApta kara liyA ho, dhyeyakI siddhike lie vahI apanI pUjAkI upayukta sAmagrI samajhanA cAhie / parantu Aja apane lie aise pavitra AtmAke sAkSAt darzana nahIM hote haiM, isalie hama aura Apa usa paramAtmAkI AdarzarUpase sthApanA karate hai| parantu usa sthApanAko sAkSAt paramAtmA na samajhakara usa sthApanAmeM apane antarcakSuoM ke dvArA dhyAna karanA cAhie / aisA karanese yadyapi sthApanAmeM paramAtmAke darzana nahIM hoMge to bhI usa nimittase apanI antarAtmAmeM paramAtmajyoti jAgRta hogI / isase yaha niSkarSa nikala AtA hai ki sthApanApUjA bhI paramAtmAkI pUjA hai / kAraNa, paramAtmA sAkSAt raho athavA parokSa raho, apaneko jaba bhI sabase pahile paramAtmAke darzana hoMge taba apanI antarAtmAmeM hI hoMge arthAt dhyAna dvArA yaha AtmA svayaM apanemeM hI paramAtmadazAkA anubhava kregaa| use karmake nimittase honevAlA vikArIbhAva alaga anubhavameM aavegaa| aura zuddha cidrapa AtmA alaga anubhavameM aavegaa| isa anubhavake mAhAtmyase usakI yaha vivekadRSTi apane Apa jAgRta ho jAtI hai ki maiM svayaM janma Adi rogoMse rahita hU~, jJAnadhana hU~, vItarAga hU~, cinmaya parama sukhakA bhoktA huuN| yaha dikhanevAlI vikArI avasthA merI na hokara upAdhijanya hai / jaba taka maiM ise apanI samajhatA hU~, tabhI taka yaha mujhase sambandha kiye hae haiM / isa vikArI avasthA meMse mamatvabhAvakI kamI hote hI vaha apane Apa mujhase dUra ho jAvegI aura merA yaha svabhAvase zuddha, parantu upAdhise sambandhako prApta, ataeva azuddha-AtmA apanemeM hI paramAtmadazAkA anubhava karane lgegaa|
Page #178
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturtha khaNDa : 141 isa taraha isa saMsArI prANIko AtmasvarUpa athavA sacce sukhakI prAptike lie sAkSAt paramAtmA athavA sthApanAke rUpameM paramAtmA hI kAraNa hai| vaha paramAtmA vItarAga sarvajJa aura hitopadezI hI ho sakatA hai| vahI apanA iSTa deva hai, usakI hI apaneko pUjA karanI cAhiye / sthApanAke rUpa meM yadi hama aura Apa usa mahAprabhukI pUjA karate haiM to bhI sAkSAt devakI pUjA karate haiN| isake atirikta vikalpa rUpa avasthAmeM apane liye dUsarA koI bhI tattva apane AtmakalyANakA viSaya nahIM ho sakatA hai| gurumeM bhI aMzarUpase paramAtmajyoti jAgRta hotI hai, isalie vaha bhI apanI upAsanAkI vastu samajhanI caahie| gRhasthako isa prakAra paramAtmAkI ananyabhAvase nirantara pUjA karanI caahiye| hamAre AtmIka sukhakI prAptike lie yahI sabase sarala aura hitakara mArga hai / gurUpAsti viSayAzAvazAtIto nirArambho'parigrahaH / jJAnadhyAnataporaktastapasvI sa prazasyate / / samantabhadrasvAmIne gurukA lakSaNa batalAte huye ratnakaraNDazrAvakAcArameM kahA hai ki jo pA~ca indriyoMke viSayoMse virakta hai, saMsArake sarva prakArake pralobhanoMse jisakA mana udAsa ho gayA hai| jisane vyApAra Adi sarvaprakArake ArambhakA tyAga kara diyA hai / jo bAhya aura Abhyantara-isa taraha donoM prakArake parigrahase rahita hai aura jo nirantara jJAna, dhyAna tathA tapameM lIna rahatA hai vaha sAdhu-guru prazaMsAyogya hai / parivartanakA nAma saMsAra hai isaliye isa parivartanameM par3e huye saba jIva saMsArI samajhane cAhiye / usa saMsArakI utpatti apane vibhAva-pariNAmoMse hotI hai| jaba taka yaha saMsArI prANI apane svasvarUpase cyuta hai arthAt parabhAvameM nijabhAvakI kalpanA karatA hai, taba taka vibhAvapariNati honA svAbhAvika bAta hai| bahutase prANI apanese sarvathA bhinna parabhAva aise gRha, strI aura putrAdikakA tyAga karake bhI AtmA aura karmake saMyogase utpanna honevAle parabhAvoMmeM arthAt paranimittaka bhAvoMmeM apanatvakI kalpanA karate haiN| usI prakAra bahutase prANI para-karmanimittaka bhAvoMke hote huye bhI tathA una bhAvoMke nimittase utpanna honevAlI AtmAkI vikArI avasthAkA pratyakSa anubhava karate hue bhI AtmAko vartamAnase bhI sarvathA zuddha mAnate haiM / parantu ye donoM hI mAnyatAyeM vastusthitiko chor3akara hai| yadyapi svataMtra AtmA ananta jJAnAdi guNavAlA hai to bhI anAdikAlase isa AtmAke karmabandha honeke kAraNa kevalajJAnAdi guNa zaktirUpase hai, prakaTa nhiiN| una guNoMkI vyaktatA rahate huye jo kAma hotA hai vaha azuddha AtmAke nahIM hotA hai / diyAsalAiyoMkI peTI jo kAma nahIM kara sakatI hai vaha eka jalatI huI sIMka kAma karatI hai| isa taraha karmabaddha AtmAko sarvathA zuddha mAnanA jisa prakAra mithyA hai, usI prakAra usako sarvathA rAgI aura dveSI kalpanA karanA bhI mithyA hai| AtmAko / rAgI aura deSI kahA jAtA hai isakA kAraNa, paranimitta hai| kAraNa, vyavahAra paranimittase utpanna haye dharmako grahaNa karatA hai| vahA~para kevalajJAnAdi zakti rahate haye bhI vaha usakA viSaya nahIM honese use grahaNa nahIM karatA hai| usI prakAra nizcayase jo AtmAko zuddha-buddha aura niraMjana Adi kahA jAtA hai
Page #179
--------------------------------------------------------------------------
________________ 142 siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana grantha isakA kAraNa kevala vastu svarUpakI mukhyatA hai| kAraNa, nizcaya kevala vastusvarUpako grahaNa karatA hai, yahA~ para rAga aura dveSa Adi pariNati rahate huye bhI vaha nizcayanayakA viSaya na honeke kAraNa nizcayanaya use grahaNa nahIM karatA hai / isa taraha ina donoM nayoMke viSaya meM vyavahArakA viSaya heya hai aura nizcayA viSaya upAdeya hai, isaprakAra kI dRr3hazraddhAke dvArA paravastu ke Upara honevAle moha, rAga aura dveSako kramase tyAga karanA cAhie | itanA hI nahIM, kintu ina audayika bhAvoMkI taraha kSAyopazamika aura aupazamika avasthA meM bhI heyabuddhi rahanI caahie| aura svasvarUpako prApti ke liye nirantara abhyAsa karanA cAhie / parantu anAdikAlIna vAsanAkA sahasA tyAga karanA kaThina hai, usake lie ati abhyAsakI AvazyakatA hai| jaise-jaise yaha prANI saMsAra meM ratiko duHkharUpa aura saMsArakI avasthAoMke tyAgako sukharUpa anubhava karegA, vaise-vaise isa prANIkI paravastuke UparakI moharUpa vAsanA chUTatI jAvegI / paravastusambandhI mamatvakI kamI ho jAneke kAraNa rAga aura dveSarUpa pariNati apane Apa kama hotI jAtI haiM / isa taraha dhIre-dhIre ghara, strI Adi padArthoM ke chUTa jAnepara zarIra sambandhI iSTAniSTa buddhikI bhI kamI ho jAtI hai aura yaha prANI ina sabako duHkhakA kAraNa samajhakara unakA tyAga kara detA hai| isake bAda isakI sthiti AtmAmeM hotI hai, caryA bhI AtmA ke liye hI karatA hai aura yaha apanA sambandha apanI AtmAse ho jor3atA hai| arthAt isakI jo kucha bhI pravRtti hotI hai| vaha saba AtmAke lie hI hotI hai, dUsare padArthoM ke lie nahIM / jisa prakAra soneko zuddha karaneke liye use tapAyA jAtA hai, pITA jAtA hai aura dUsare padArthakA mela kiyA jAtA hai, vaha saba vidhi sonekI azuddhatA dUra karane meM hI sahakArI hotI hai| usI prakAra parama vairAgyako prApta huA sAbu bAhya samasta kriyAoMko karatA huA bhI ve saba usake karmabandhake liye kAraNa na hokara karma- nirjarAke liye hI kAraNa hotI haiM / satyadRSTise aisA sAdhu hI sacce mokSamArga athavA AtmakalyANakA upAsaka samajhanA caahie| usake AcArya upAdhyAya Adi aneka bAhya veSa dikhate huye bhI tatvataH vaha ekarUpa hai| zikSA aura dIkSA Adike nimittase ve saba usakI upAdhiyA~ haiM, nijasvarUpa nhiiN| aise mahAtmAko yadyapi vartamAna meM mokSakI prApti nahIM huI hai, parantu usa mArga ke Upara ArUr3ha honeke kAraNa sAdhyarUpase nahIM to bhI sAdhanarUpase vaha mahAtmA sabake dvArA vaMdanIya hai, apanI kRti mokSamArgakA sAkSAt pradarzaka honeke kAraNa vahI mahAtmA hamArA guru hai, AtmakalyANakA sAkSAt sAdhana karanevAlA honese vahI mahAtmA saccA sAdhu hai / apaneko aise mahAtmAkI hI nirantara vaMdanA, stuti aura pUjA karanI cAhie / yadi ve apane samakSa na hoM to bhI unakA parokSa vaMdanAmeM apanA citta rahanA cAhie / SIZA
Page #180
--------------------------------------------------------------------------
________________ svAdhyAya svAdhyAya isa zabdakA vAstavika artha Atmacintavana samajhanA cAhie / sva zabdakA artha AtmA aura adhyAya zabdakA artha citavana athavA dhyAna hai| isase yaha niSkarSa nikalatA hai ki pratidina isa prANIko Atma-citavanameM apanA samaya vyatIta karanA caahie| zAstra Adike adhyayana karane ko bhI svAdhyAya kahate haiM, usakA itanA hI prayojana hai ki isa viSamatArUpa saMsArakA aura isa jagat meM vidyamAna samasta padArthoMkA yadi yogya parijJAna nahIM huA to AtmatattvakI parakha karanA kaThina ho jAvegI / kAraNa, yaha saMsArI prANI moha aura ajJAnake kAraNa zarIrAdhita kriyAoMko hI AtmatvakI kalpanA karake baiThA hai| isalie jaba vaha bhedavijJAnake kAraNabhUta zAstroMkA nirantara abhyAsa karane lagegA tabhI ise zuddha AtmasvarUpakA jJAna ho sakegA / svAdhyAyakA sabase prathama prayojana bhedavijJAnakI prApti hai, isalie sarvaprathama bhedavijJAna ke kAraNabhUta dravyAnuyogakA svAdhyAya karanA hI upayukta hai| parantu isa jIvakI pahalI avasthA itanI aparipakva hai ki usake rahate huye bhedavijJAnake pratipAdaka zAstroMkA svAdhyAya karake bhI ise apane AtmasvarUpakA jJAna nahIM hotA hai / isalie sabase pahale puNya aura pApa aura usake phalake jJAna karAnevAle tathA usI prakAra dhIre-dhIre vivecanAtmaka paddhati se padArthoM ke svarUpake aura apanI AbhyAntara-bAhya kriyAoMkA jJAna karAnevAle zAstroMkA bhI svAdhyAya karanA cAhie / aisA karanese apaneko puNya-pAparUpa avasthA, padArthoMkA yathArtha svarUpa aura svayaM AcaraNa karane yogya cAritra inakA yathArthaM bodha ho jAyagA / yahA~ para itanA dhyAnameM rakhanA cAhie, ki saMsArameM jo vyavahAra aura vicAroMmeM ekAntatA najara AtI hai, usakA kAraNa kevala usa viSayakI pradhAnatAko pratipAdana karanevAle zAstroMkA hI svAdhyAya sama jhanA caahie| hamAre yahA~ vastutattva aura usake vyavahArakA vivecana karanevAle cAra anuyoga hote hue bhI unake svAdhyAyakA krama bahujana samAjako mAlUma nahIM honese apanI icchAke anusAra kisI eka anuyogake granthoMkA svAdhyAya karake ve usake ekAntI bana jAte haiM, pariNAma yaha hotA hai ki kisIko vyavahArameM dharma dikhatA hai to kisIko vicAroMmeM / koI rUr3hise AI huI, parantu laukika kriyAoMko hI dharmakA cogA pahanAkara unase mukti prApta karanA cAhate hai to koI vyavahAra jagatko sarvathA asatya mAnakara vicAroMkI pramukhatA se hI mokSa prApta karanA cAhate haiM / parantu ve vyavahArI jinheM Atmatattvake svarUpake pahacAnakI gaMdha bhI nahIM hai aise loga zAstrakA AdhAra lekara laukika kriyAoMko karate hue mokSamArgI nahIM ho sakate haiM / zAstrakAroMne aise jIvoMko vyavahArAbhAsI kahA hai usI prakAra jo bahujana samAjake Upara kyA pariNAma hogA, idhara thor3A bhI lakSya na dekara isa vyavahArapradhAnI jagatko apane vicAroMkA hI kendra banAnekA sukhasvapna dekhate haiM aura svayaM bhI una vicAroMkI manohara kalpanAoMse apaneko saMsAramukta samajhanekA prayatna karate haiN| aise loga jinakI dRSTi meM yaha bhI yogya aura vaha bhI yogyakI dRr3ha zraddhA jamI huI haiM, unako ajJAnI kahate haiM / parantu ve isa bAtako bilkula bhUla jAte haiM ki yaha saMsAra pudgala aura cetanAkA mela honeke kAraNa hamArI kriyAoMmeM donoM hI tattvoMkA pratibimba par3e binA nahIM raha sakatA hai, ataeva jo kriyA AtmA aura zarIra ina donoMkI poSaka na hokara hAnikara hai, unakA bhI hameM tyAga karanA hogaa| usI prakAra jo vicAra bheda-vijJAnakI oTameM zarIra sambandhI kriyAkI tarapha bilkula durlakSya karate haiM, unakA bhI hameM tyAga karanA hogaa| isalie kevala vicAravAdiyoMko bhI zAstrakAroMne mithyAdRSTi kahA hai| isa taraha
Page #181
--------------------------------------------------------------------------
________________ 144 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana-grantha yaha siddha ho jAtA hai ki hamAre vicAroMkI sudhAraNAkI taraha hamAre AcArakI sudhAraNAkA honA bhI Avazyaka hai| da koI yaha kahe ki AcAra-dharma zarIra-dharma honese udhara lakSya nahIM diyA to bhI calegA to unakA yaha kahanA ThIka nahIM / kAraNa ki jisa prakAra AcAra-dharmameM zarIra-dharmakI pradhAnatA hai usI prakAra vicAra-dharmameM zarIra nimittakA abhAva bhI to nahIM hai| eka jagaha yadi AtmAkI pradhAnatA hai to zarIrakA nimittapanA hai hii| usI prakAra dUsarI jagaha yadi zarIrakI pradhAnatA hai to AtmAkA nimittapanA hai hii| isalie AcAra aura vicAroMkA paraspara AtmA aura zarIra-ina donoMke Upara pariNAma hotA hai / aba yadi kisIkA AcAra-dharma anirmala ho to usake vicAra-dharmake malina karane meM bhI vaha kAraNa hogaa| tathA jisakA vicAra-dharma malina ho usakA AcAra-dharma bhI malina hogA hii| jo loga vicAroMke binA apane AcArameM aura AcArake binA apane vicAroMmeM nirmalatA lAnekA prayatna karate haiM, ve dharmakA pAlana na karake usakA upahAsa karate haiM, aisA samajhanA caahie| isa kathanase yaha niSkarSa apane Apa nikala AtA hai ki svAdhyAya karate hue hameM sabhI anuyogoMkI ora lakSya rakhanA cAhie / yadi hama Upara kahe hue kathanake anusAra svAdhyAya karane lage to usase hameM ina vizeSa guNoMkI prApti hogii| AtmAkA hita kisameM hai ? isakI prApti svAdhyAyase hI hotI hai| AtmAkA ahita karanevAlA indriyasukha sukha na hokara duHkhakA pratikAra mAtra hai, vaha alpakAla taka hI rahatA hai, parAdhIna hai, rAgakI paramparAko bar3hAnevAlA hai, kaSTasAdhya hai, bhayako utpanna karanevAlA hai zarIrake parizramase utpanna hotA hai, aura apavitra aise zarIrake sparzase utpanna hotA hai, isake viparIta Atmasukha sampUrNa duHkhoMke nAzase utpanna hotA hai, nitya hai nirbAdha hai aura Atmottha hai / yaha viveka bhI svAdhyAyase hI prApta hotA hai / usI prakAra pApakarmake nimittabhUta azubha pariNAmoMkA tyAgarUpa athavA zuddhopayogake kAraNarUpa bhAvasaMvara, pratidina saMvega, ratnatrayameM sthiratA, guptiyoMkI rakSA aura dUsaroMko kalyAga mArgake upadeza denekI sAmarthya svAdhyAyase hI prApta hotI hai| svAdhyAyase pahile azubha pariNatikA tyAga hokara zubha pariNatimeM pravRtti hotI hai, tadanantara vaha bhI saMsArakA kAraNa hai, yaha viveka prApta honepara zuddhapariNati upAdeya hai, aisA samajha kara yaha AtmA apane vicAroM meM ujjvalatA utpanna karatA hai aura Atmadharmako prApta karake paramArthakA bhoktA banatA hai| ataeva AtmAkA saccA mArgadarzaka jainazAstroMkA svAdhyAya nirantara karanA caahie| Ajakala upanyAsa, galpa aura nATaka Adi mAnavajIvanakA vinAza karanevAlA sAhitya-nirmANa ho rahA hai| usameM unhIM bAtoMke citra raMge gaye haiM jinheM hama aura Apa pratidina AkheM mIcakara karate haiM, ataeva aise sAhityase apane manako roka lenA yaha kevala Atma-zAstrakI dRSTise hitakara hai, itanA hI nahIM, kintu samAjazAstrakI dRSTise bhI hitakara hai / yadi Apako apanA aura apanI samAjakA svAsthya ThIka rakhanA hai to usakA tyAga karanA hI zreyaskara hai /
Page #182
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMyama zAstroM meM saMyama ke do bheda batAye hai -- eka indriyasaMyama aura dUsarA prANisaMyama / saMyamakA svarUpa batalAte hue AcAryoMne manonigraha, indriyavijaya, kaSAyoMkA jItanA aura yogapravRttikA rokanA atyanta Avazyaka batalAyA hai| isase yaha bAta sahaja hI samajha meM A jAtI hai ki saMyama meM AtmasvarUpakI rakSAkI atyanta mukhyatA hai / kAraNa, indriya aura manake dvArA para-padArthake jAna lenepara kaSAyase usameM iSTAniSTa buddhi hokara yoga dvArA yaha AtmA unake grahaNa aura tyAgakI bhAvanA utpanna karatA hai, jo apane lie apanI icchA ke anukUla mAlUma par3atA hai, use yaha prApta karanA cAhatA hai aura jo pratikUla pratIta hotA hai, usakA tyAga karanA cAhatA hai / yaha vAsanA isa jIvakI anAdikAlase calI A rahI hai aura isIke AdhIna hokara yaha paravastu ke grahaNakA tyAga nahIM kara sakatA hai| isalie paravastu sambandhI rAga aura dveSarUpa pariNati ke tyAgake liye indriya aura manako svAdhIna rakhanA atyanta Avazyaka hai / parantu ve svAdhIna tabhI ho sakate haiM, jaba hamArI rAga aura dveSarUpa pravRtti kama hotI jAve / tathA rAga aura dveSarUpa pravRtti ke kama karane ke lie hameM apanA zArIrika, vAcanika aura mAnasika vyApAra bhI kama karanA hogA / hama mana, vacana aura kAya dvArA paravastu ke sAtha jitanA adhika sambandha jor3eMge utanA hI adhika hamArA rAga aura dveSa bar3hatA jAvegA aura usa padArthako utanA hI adhika jAnanekI utsukatA bhI bar3hegI / yadyapi kisI bhI padArthako jAnanA aniSTa kara nahIM hai, parantu kisI bhI padArthake jAnanepara usameM jo iSTAniSTa kalpanA hokara use grahaNa karane aura tyAga karaneke bhAva hote haiM, ve hI hamArA apAya karanevAle haiM / rUpa rasAdiko viSaya zabdase kahanA upacAra mAtra hai / viSaya to parapadArtha meM iSTAniSTa kalpanA hI hai / jahA~para kisI bhI vastuke grahaNa karanepara hamArI AtmAmeM jJAna ke sivAya dUsarA koI bhI vikalpa utpanna nahIM hotA hai, vaha avasthA AtmAkA nijadharma hai, ataeva usakA tyAga kabhI bhI nahIM ho sakatA hai / parantu vastuke jAnaneke uttarakSaNa meM hI jahA~ AtmA usa vastu se prabhAvita ho uThatA hai, AtmAmeM jJAnake sAtha dUsare bhAvoMkI dhArA bahane lagatI haiM aura isa taraha yaha AtmA dhIre-dhIre jJAnakI utsukatA se rahita hokara padArthake grahaNa aura tyAgakI utsukatA se Abaddha ho jAtA hai / vahIMse ukta padArthajanya asaMyamakI dhArA isa AtmAmeM pravAhita hone lagatI hai / isa taraha yaha AtmA ananta padArthoMke grahaNa aura tyAgase apaneko jor3e hue hai ataeva yaha svataH kI rakSAko bhUlakara unakI rakSA aura vinAzake prayatnako apanI hI rakSA aura vinAza samajhatA hai / yahI isakA mahAn asaMyama hai, isa asaMyamase bacaneke lie ise paratvameM parabuddhi aura nijatva meM nijabuddhi to karanI hI hogI / sAtha hI ina padArthoM meM merA kalyANa hotA hai, isa bhAvanAko bhI bhulAkara dhIre-dhIre padArthoMkA tyAga karate jAnA hogA, parantu yaha tyAga dveSase na hokara udAsInatA se honA caahie| dveSase jisa vastukA tyAga kiyA jAtA hai yadyapi vaha padArtha apane se dUra bhI ho jAtA hai, parantu usa padArtha ke nimittase utpanna huI dveSarUpa vAsanA dUra na ho kara vaha isa AtmAko nirantara vyAkulatAkA anubhava karAtI rahatI hai / itane vivecanase yaha siddha ho jAtA hai ki indriya dvArA padArtha ke grahaNa karanepara bhI padArthoMmeM jo iSTAniSTa kalpanA hai, usakA tyAga karanA saccA saMyama hai / isIko indriya- saMyama kahate haiM / isake sAtha eka aura mahattvakI bAta hai, vaha yaha ki paravastu ke tyAga aura nijatvake grahaNake sAtha apane meM ahiMsAkI bhAvanA satata jAgRta rahanI cAhie / ahiMsAkA pAlana kevala dUsare jIvoMkI rakSA ke lie hI kiyA jAtA hai yaha bAta nahIM hai, kintu ahiMsA bhAvake 19
Page #183
--------------------------------------------------------------------------
________________ 146 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana-grantha jAgRta honese hI apane AtmAkI saccI rakSA hotI hai| dUsare jIvoMkI rakSA to usa ahiMsA bhAvake jAgRta karaneke lie nimittamAtra hai| jaba taka dUsare jIvoMkI rakSAkI mukhyatA rahatI hai taba taka parajIvakI rakSAse utpanna honevAle bhAvakA dayAmeM antarbhAva hotA hai aura dhIre dhIre jaba yaha AtmA dayAkI pUrNa vikasita avasthA taka pahu~cakara apane meM samatA tattvakA anubhava karane lagatA hai, taba dayAkA rUpAntara ahiMsAmeM ho jAtA hai / yahI prANisaMya makI pUrNatvAvasthA hai| isa taraha saMyamake do bhAga ho jAnepara bhI unakA artha eka hI hai| isa saMyamakI prAptike lie kramika tyAgakI atyanta AvazyakatA hai| akramase kiyA gayA tyAga hameM saMyama taka na pahu~cAkara asaMyamameM hI saMyamakA abhimAna karaneke lie sahAyaka hotA hai|
Page #184
--------------------------------------------------------------------------
________________ tapa apane zarIra, indriya aura manake Upara vijaya prApta karaneke liye tapa kiyA jAtA hai| tapa isa zabdameM pratipakSIke Upara vijaya prApta karaneke lie nirodha rUpa artha garbhita hai| isase yaha spaSTa ho jAtA hai ki saMklezakA anubhava na karate huye hameM zarIra, indriya, aura manako apane svAdhIna karanA cAhiye / zarIra aura indriya sambandhI vikAroMke Upara vijaya sampAdana karanA bAhyatapa kahalAtA hai tathA mana sambandhI vikAroMke Upara vijaya sampAdana karanA AbhyaMtara tapa hai| iSTa, gariSTa aura svAdiSTa rasAdikake sevana karanese aura aneka prakArake saMskAra karanese zarIra vikArI hotA hai / zarIrakA vikAra indriya aura manameM darpa utpanna karatA hai, jisase prANIko pravRtti svabhAvataH viSayoMkI ora hotI hai / viSaya grahaNa karane meM iSTAniSTa kalpanAkA honA svAbhAvika bAta hai| isa taraha rAgadveSase AdhIna hokara yaha prANI hita aura ahitakI pahicAna karane meM asamartha ho jAtA hai| aise prANIkI hita aura ahitakI kalpanA apane anukUla aura pratikula padArtha taka hI sImita ho jAtI hai / yahA~para yaha dhyAna rakhanA cAhiye ki koI bhI padArtha anukUla aura pratikUla na hokara isakI bhAvanA hI padArthameM iSTAniSTa kalpanAke lie bAdhya karatI hai| isa taraha yaha rAgAdike aviSayarUpa padArthameM rAgAdikI kalpanA karaneke kAraNa AtmasvarUpase sarvadA cyuta rahatA hai yahI to isakA mahAmithyAtva hai / kucha prANiyoMkI aisI bhI kalpanA ho jAtI hai ki para-padArtha sarvathA aniSTakara haiM isalie ve para-padArthake tyAgameM hI AtmasvarUpako prAptikI zraddhA karake apaneko mokSamArgI samajhane lagate haiN| parantu ve AtmasvarUpakI prAptise atyanta dUra khar3e rahate haiM, ataeva ve bhI usI zreNI meM cale jAte haiN| una prANiyoMkI to aura bhI zocanIya avasthA ho jAtI hai, jo apaneko zuddho'haM, buddho'hama, to kahate haiM parantu ve na to bAhyapadArthoM meM uparatiko hI prApta hote haiM aura na AtmasvarUpameM ratiko hI / rati aura arati ye dharma kaSAyajanya na hokara jahA~ vivekajanya hote haiM vahIMse usa prANIkI praNati satyamArgakA anusaraNa karane lagatI hai| yahI mAnasika vijaya sabase prathama tapa hai / pUrvaRSiyoMne karmakSayakA pradhAna kAraNa tapazcaryA batalAI hai, usakA bIja isImeM antarnihita hai / jahA~se yaha mAnasika vikAsa isa prANIko prApta hone lagatA hai, vahIMse yaha parapadArthake sambandhase bhI mukta hone lagatA hai| samyagdarzanakA utpattikA krama dikhalAte hue AcAryoMne adhaHkaraNa, apUrvakaraNa aura anivRttikaraNa rUpa pariNAmoMke hote hI karma nirjarAkI kramika pravRtti kA pratipAdana kiyA hai / isase isa kathanakI aura bhI spaSTatA ho jAtI hai| _isa taraha AbhyaMtara tapa mAnasika zuddhi hai| prAyazcita, vinaya, vaiyAvRtya vyutsarga, svAdhyAya aura dhyAna-ye usake sAkSAt poSaka haiM tathA usa manakI zuddhike lie zarIra aura indriyoMkA nigraha karanA atyanta Avazyaka hai| isake lie anazana, Unodara, vRttiparisaMkhyAna, rasaparityAga, viviktazayyAsana aura kAyaklezainase sahAyatA milatI hai / yadi koI anazana Adikake dvArA hI tapa samajhatA ho to usakI vaha bhUla hai| ye donoM Abhyantara aura bAhya paraspara sApekSa haiM, ataeva inakA pAlana paraspara sApekSatAse hI karanA cAhie / jo bhAI manakI zuddhi na hote hue bhI athavA kaSAyoMkI nyUnatA na honepara bhI ina ekAzanAdikase karmanirjarA samajhate haiM, unako isa kathanapara avazya hI dhyAna denA cAhiye / isake sAtha tapake lie AcAryoMne jJAnAbhyAsakI atyanta mukhyatA batalAI hai| kAraNa ki jJAnAbhyAsake binA heya kyA hai ? aura upAdeya kyA hai ? yaha samajhameM na Aneke kAraNa ajJAnapUrvaka kiyA gayA tapa karmanirjarAke lie kAraNa nahIM hotA hai / isa taraha yaha siddha ho jAtA hai ki viveka pUrvaka Atmazuddhi ke lie jo kleza sahana kiyA jAtA hai, usIko tapa kahate haiM /
Page #185
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAna dAna isa zabdakI vyAkhyA jitanI sarala hai utanI kaThina bhI hai| isakA kAraNa pratyakSa dAna karate samaya hama vyavahArameM usake mahattvako bhUla jAte haiM / jahA~ kartRtva guNa meM ahaMpanA utpanna hotA hai, vahIM para manuSyako kisI bhI kArya ke sAtha apane nAmAdikake jor3anekI abhilASA utpanna hotI hai, vahIM para vaha usa kAryake sAtha apane svAmitvaka prakaTa karanekI khaTapaTa karatA hai| isake viparIta jaba koI udAttabhAvase prerita hokara kisI prakArakA kArya karatA hai, vahA~ para dusareko yaha jAnanA bhI kaThina ho jAtA hai ki isakA kartA kauna hai / kisa bhAvanAse prerita hokara isane yaha kArya kiyA hai| ati prAcIna pratimA aura zAstroMke dekhanese hamAre isa abhiprAyakI puSTi hotI hai| bhagavAn mahAvIra svAmIke mokSa jAneke AraMbha kAlameM hamAre sAdhu aura zrAvaka vargameM vyaktigata kartRtvasAmarthya rahate hue bhI bahajanake kalyANake liye unakA udAtta guNa hI kAma karatA thaa| unameM mAyAmamatA kucha bhI na hokara ve lokakalyANakI bhAvanAse prerita hokara hI pratyeka kArya karate the / yahI kAraNa hai ki Aja hameM udAtta kRtiyoMke kartAke anveSaNa ke liye sabase adhika itihAsa saMzodhanakA kAma karanA par3atA hai, phira bhI hama una mahAtmAoMke saMbaMdha meM pUrNa paricita nahIM ho sakate haiN| svAmI samantabhadrako bhasmakavyAdhikA zamana banArasameM huA yA kAMcIpurameM, yaha Aja unake upalabdha jIvana caritra aura saMzodhita itihAsase vivAdastha hI hai| parantu Aja samAjasudhAra aura dharmasevAkA kSudra kAma karanevAlA bhI apane itihAsako svayaM nirmANa karatA huA najara AtA hai| usakI khaTapaTa hai ki maiM bhaviSyameM eka sabase bar3A samAjasudhAraka aura dharmadhurINa samajhA jaauuN| lokameM ujjvala itihAsa nirmANa karanA manuSyamAtrakA kAma hai| jIvana lIlAke naSTa ho jAnepara bhI kRti aura kIrti amara rahanA manuSyamAtrake jIvanakA sAra hai, parantu yaha unake nAmase na hokara unake kAryoMse honA cAhiye / kItikA gaNadharma nirmala aura ujjvala honeke kAraNa usameM dhabbA thor3A bhI nahIM khapatA hai / vaha apane kartAkI sahRdayatA athavA nIrasatAko usI samaya prakaTa kara detI hai| aMtasthahetu jitanA adhika manuSyake kArya prakaTa nahIM karate haiM jitanA ki usakA vyvhaar| yaha bAta kartAke nikaTavartI jana hI jAnate haiM / dUrase pahAr3a to sundara dikhatA hai| parantu usa pahAr3a para ArohaNa karanevAleko vaha kucha himAdri nahIM ho jAtA hai / usake liye to vaha kAle aura nimnonnata pahAr3iyoMkA Dhiga hI banA rahatA hai / majhe eka gajaratha calAne vAlekA smaraNa hai| sudUravartI logoMke lie yadi vaha mahata puNyakA kAraNa dhArmika kArya thA to nikaTavartI logoMke liye vaha kisI mahatpApakA AvaraNa yA prAyazcitta thaa| prAyazcitta zabdakA vyavahAra maiMne gauNarUpase isaliye kiyA hai ki vaha aMtaraMga virAgatAse prerita hokara kiyA jAtA hai| usameM Age vaise pApakI saMbhAvanA nahIM rahatI hai| mujhe eka aise dRSTAMtakA bhI smaraNa hai ki kinhIM do vyaktiyoMmeM kisI eka dhArmika kAryameM matabheda uTha khar3A huA thaa| usa jhagar3ekA nikAla eka pakSameM honepara vijetA viruddha bAjU ke logoMse kahatA thA ki-ye loheke cane haiN| inako cabAnevAleke dA~ta hI TUTate haiN| phala yaha huA ki usa kAryake vidhvaMsameM hI donoMko saMtoSa karanA pdd'aa|
Page #186
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturtha khaNDa : 149 yahA~para vicAranekI bAta hai ki aise mAmale kyoM uTha khar3e hote haiN| vicArake bAda yahI kahanA par3atA hai ki Ajakala logoMmeM udAtta aura sAttvikabhAvake atirikta dAMbhika pravRtti bar3hatI jA rahI hai| loga kartavyakI apekSA kAryako adhika mahattva dene lage haiM / choTese choTA aura bar3ese bar3A kArya karate hue bahuta kucha manuSyoMkI yaha bhAvanA rahatI haiM ki janatAke sAmane 'isakA kartA maiM hU~' yaha bAta spaSTa najara AnI caahie| unheM Aja puNyabaMdhake prayojaka zubha-pariNAmoMkI itanI kImata nahIM rahI hai jitanI ki yshogaankii| Aja hama Agantuka atithikI apekSA nimaMtrita atithiko adhika mahatva dete haiM / sIdhe zabdoMmeM isakA yahI artha hai ki hama saccI bhUkhakI kalpanAko bhUlakara khoTI bhUkhake pIche daur3ate hai| hama zrImaMta manuSyakA jitanA adhika satkAra karate haiM, garIbakA satkAra karane meM usakA zatAMza bhI nahIM rahatA hai| parantu yaha vicAra manameM kabhI bhI nahIM AtA hai ki jisa khetameM pAnI diyA jA cukA hai usI khetameM punaH punaH pAnI denese kyA phAyadA / tRSita kauna aura kSudhita kauna yaha bhAvanA to hamArI kabhIkI naSTa ho gaI hai| mahato mahatphalam' yaha to hameM mAlUma hai, parantu mahatvakI mojamApa guNAdhiSTita na rahakara vaibhavAdhiSThita hotI jA rahI hai ! parantu yaha nizcita samajhiye ki roja miSThAnnabhojIko miSThAnnakA bhojana karAne para usase zubha kAmanAkI AzA karanA asambhava bAta hai / zubhakAmanAkI AzA to tRSita athavA kSudhitase hI kI jA sakatI hai| yahA~ para maiM pAThakoMko eka sthAnakA svataHkA anubhava likha deneke lie apanI icchAko saMvRta nahIM kara sakatA huuN| maiM kahIM para vimAnotsabake liye gayA haA thaa| vahA~ para paMDitajI isa dRSTi se mujhe bho viziSTa pAhunoMke liye kie gae pAhunacArakA saubhAgya prApta huA / parantu vaha sthAna bhI bhedase khAlI nahIM thaa| mujhase bhI Age jinakA nambara thA unake lie aura bhI adhika svataMtra vyavasthA thii| atithi-satkAra karanevAlI bAI thor3I bholI thI, isalie usane mujhe hI prathama nambarakA pAhunA samajhakara mujhe hI sarvazreSTha sAmagrI parosanekA prArambha kara diyaa| yaha bAta cANAkSa dUsarI bAIne dekha lI / pahale to usa bAIne saMketase parosanevAlI bAIko samajhAyA, parantu jaba usa bAIkA dUsarI bAIke saMketake Upara dhyAna nahIM gayA to use vahIM para mere dekhate hI spaSTa manA karanA par3A / yahA~ para pAThakoMko yaha dhyAnameM rakhanA cAhiye ki pUrvokta vyavasthAmeM zolAkA kucha bhI sambandha nahIM thaa| isa vyavahArase merI A~khoMmeM cakka prakAza par3a gyaa| mujhe apanI bhUla vahIMse samajhameM AI, aura usa dinase lekara Aja taka maiM jAna bUjhakara aisI bhUla nahIM hone detA huuN| aba mujhe bahajana samAjake lie taiyAra kie hue bhojanameM jo AnaMda AtA hai, vaha AnaMda svatantra vyavasthAmeM kabhI bhI nahIM AtA hai| dakSiNa prAntakI apekSA yaha bheda-bhAva uttaraprAntameM adhika dekhane meM AtA hai| merI samajhase jaina-samAjako chor3akara yaha paristhiti dusarI samAjameM bhI itane rUpameM nahIM hai / dakSiNaprAntameM yaha bheda nahIM hI hai, yadi aisA kahA jAve to bhI clegaa| zvetAmbara samAjameM hI lIjiye, unake yahA~ granthaprakAzanakA kAma jitanI uttama paddhatise cAlU hai| adhika se adhika kharca karake sundarase sundara paddhatise grantha prakAzita karate haiN| parantu hamArI samAjameM isa ora zatAMza bhI lakSya nahIM diyA jAtA hai| jisa kisI tarahase grantha prakAzita karake ve apane kartavyakI itizrI samajhate haiN| pariNAma yaha hotA hai ki samAjake bAhira una graMthoMkA ullekha karane yogya upayoga nahIM hotA hai| maNi thor3e hote haiM isa kathanako to AtmaprauDhike atirikta aura kucha bhI mahatva nahIM diyA jA sakatA hai| thor3I derake liye yadi isa kathanako vastu sthiti hI mAna lI jAve to bhagavAn mahAvIrake samaya bhI vahI sthiti lAgU karanI par3egI / paraMtu hamAre purANa-grantha hI nahIM, itihAsa bhI Aja isako sAkSI detA hai ki usa
Page #187
--------------------------------------------------------------------------
________________ 150 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana grantha samaya saMsArameM jainiyoMkI saMkhyA sabase adhika thI / bhagavAn AdinAtha svAmIkA kAla to isase aura bhI ujjvala thA / videha kSetrameM to vyavahAra mithyAdRSTI nAmako bho nahIM haiM, phira vahA~ ApakI pUrvokta vyAptikA kyA artha kiyA jAve ? thor3A soca samajhakara hI uttara dIjiye / bAta to yaha hai ki Apa sAmaMjasapanekI sAMpradAyikatA ke AvaraNa meM jhoMka denekA asaphala prayatna kara rahe haiM aura Atmapraur3hase usa doSako chipA denA cAhate haiM / parantu yaha yAda rakhiye ki isa doSa se Apa svayaM patita hote jA rahe haiM aura dUsaroMko bhI apanI ora khIMca rahe haiM / trANakI bhAvanA ApameM se bilkula naSTa ho cukI hai / Apa use chipAiye, parantu vaha aba chipa nahIM sakatI / saMsAra usake tAMDava nRtyase jAgRta ho uThA hai / vaha ApakI aura kabataka pratIkSA karegA, vaha Apako apanA netA banAnA cAhatA hai, parantu usa sAmpradAyikatA ke pare / dAna isa tattvakA vikAsa lokopayogI kArya aura parasparake vyavahArakI dRSTise huA hai / lokopayogI kAryoMmeM dharmaruci aura dayA- ye do tattva kAma karate haiM / tathA parasparake vyavahArameM ' AdAna-pradAnakI paddhati mukhya hai / yahA~ dharmarucise mokSamArga iSTa hai / isalie mokSamArgIke AtmakalyANa meM avyAhata rata rahane ke liye usake anukUla AhArAdika sAdhanoM kA pradAna karanA mokSamArgakI apekSAse dAna hai / yaha dAna guNAdhiSThita mAnA gayA hai / arthAt isa dAnameM guNakI mukhyatA rahatI hai / isa sambandhameM guNoMkA vibhAga karate hue AcAryoM ne virata aura aviratakI apekSAse do bheda kiye haiM / virata bhI do bheda kara diye haiM, eka dezavirata aura dUsarA mahAvirata / isa taraha aviratako jaghanya, dezaviratako madhyama aura mahAvratIko uttama pAtra batalAyA hai, yadyapi mithyAdRSTise lekara cauthe guNasthAna taka jIvakI avirata yaha saMjJA hai, phira bhI yahA~para aviratase avirata samyagdRSTi hI samajhanA cAhie / yahA~para samyagdRSTikI pahicAna kyA hai isa praznake uttara meM yahI samajhanA cAhie ki samyaktva yaha AtmAkA guNa hai, isalie usakA indriyoMke dvArA sAkSAtkAra nahIM ho sakatA hai / isalie indriyadvArA samyagdRSTikI pahicAna honA kaThina hI hai, phira bhI bahutase tattvoMkA jJAna usake kAryoMke dvArA kiyA jAtA hai / isameM bhI avyabhicarita kArya hI apane kAraNake jJApaka hote haiM / aba vicAranekI bAta yaha raha jAtI hai ki samyaktvake avyabhicarita kArya kyA haiM / isake liye sabase pahile yaha dekhanA hogA ki samyaktvakI utpatti kisa sthitimeM aura kina kAraNoMse hotI hai / isa tattvako acchI tarahase Akalana kara lenepara hameM samyaktvake kAryoMkA bahuta kucha parijJAna ho sakatA hai / samyagdarzana kI utpatti meM pA~ca labdhiyA~ kAraNa batalAI haiM / yadyapi ye pA~coM hI labdhiyA~ samyagdarzanakI avinAbhAvinI nahIM haiM / unameMse AdikI cAra ( kSayopazamalabdhi, dezanAlabdhi, vizuddhilabdhi aura prAyogyalabdhi) ye mithyAdRSTi ke bhI hotI haiM, phira bhI jahA~para samyagdarzanakA sadbhAva hogA, vahA~ para ye avazya hI hoMgI / isase yaha nizcita ho jAtA hai ki jisa AtmAmeM samyagdarzanakA sadbhAva hai, vahA~ para ina cAroM labdhiyoMke kArya avazya hI hote haiM / isase yaha tAtparya nikala AtA hai ki samyagdRSTi jIva hitAhita parIkSaka aura tattva vimarzaka to hogA hI / sAtha hI karaNalabdhike dvArA usake anantAnubaMdhI aura mithyAtvakA abhAva ho jAneke kAraNa vaha nyAyamArga se vyavahAra karane vAlA bhI hogA / jaba taka isa jIvake anantAnubaMdhI aura mithyAtvakA abhAva nahIM ho jAtA hai, taba taka vaha hitAhita parIkSaka aura tattva vimarzaka hote huye bhI ahitako chor3akara hitako svIkAra karane tathA atattvako chor3akara tattvarUpa calanekI usakI
Page #188
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturthakhaNDa : 151 ruci hI nahIM hotI haiM / aba Apa dekheMge ki samyagdRSTi jIvake sAmane nyAyya aura anyAyya - ina do bAjU ke upasthita hone para apanA nukasAna uThA kara bhI vaha nyAyyavRttikA hI samarthana karegA / kadAcit ajJAna ke kAraNa usake hAthase anyAyAvRttike poSaka bhI kArya hote raheMge parantu ve kaba taka, jaba taka usakI samajha meM yaha nahIM AvegA ki merA yaha ajJAna hai, ataeva mere ye kArya AtmaghAtakI aura samAja svAsthya ke liye vighAtaka haiM / usakI samajhameM itanI bAtake Ate hI vaha usI samaya apanI haThako chor3akara apane doSako spaSTa zabdo meM 'kabUla kara legA / itanA hI nahIM balki usako bhUlane upanna huye nukasAnako bharakara usa doSako nikAlane kA bhI vaha bharasaka prayatna karegA / vizleSaNa karake yadi yaha artha nikAlA jAve to isa prakAra artha niSpanna hogA ki mithyAtva ke tyAgase atattvako chor3akara tattvabuddhi aura anantAnRbaMdhI ke abhAvase tadanukUla pravRtti hotI hai / itane vivecanase yaha svayaM siddha ho jAtA hai ki samyagdRSTike jAnanekA mukhya sAdhana kyA hai jahA~ para kisI bhI tattva vicArakakI svabhAvataH isa prakArakI vRtti dekhane meM Ave vahA~para samyagdarzanakA aMza jAgRta hai, aisA samajhane meM kucha bhI Apatti nahIM hai| sacce dezavirata aura mahAviratake bhI aise hI kucha vilakSaNa sAmarthya utpanna hotI haiM / bAhyacAritra dezavirata aura mahAviratake pahicAnakA kucha cihna nahIM haiN| hA~ ! usa dezavirata aura mahAvirata rUpa pariNAmake honepara bAhyacAritra apane Apa hotA hai / isa taraha ina tIna prakArake pAtroMko dAna denA pAtradAna hai / yahA~para saMsAra sambandhI kucha bhI prayojanakI mukhyatA nahIM rahatI hai / yaha pAtradAna cAra vibhAgoM meM bA~TA gayA hai| AhAradAna, auSadhidAna, zAstradAna aura abhayadAna ( vasatikAdAna ) - ina cAroM hI dAnoMkA artha prasiddha hai / phira bhI yahA~ para AhAradAnase auSadhidAnako pRthaka kahane ke prayojanakA khulAsA kara denA ucita pratIta hotA hai / sAdhu anuddiSTa AhAra grahaNa karate haiM arthAt zrAvakake ghara zrAvakake dvArA apane liye hI taiyAra kiye hue AhArameM se sAdhu AhAra le lete haiM / parantu auSadhike liye yaha bAta lAgU nahIM ho sakatI hai / auSadhi rogakA pratikAra hai / ataeva jisa sAdhuko jisa prakArakI zArIrika bAdhA utpanna huI hogI usI prakArako auSadhiko dekara zarIrabAdhAkA nirAkaraNa kiyA jAvegA / yahA~para uddiSTa doSakA parihAra nahIM ho sakatA hai / AhAradAna se bhinna auSadhidAnako rakhanekA yahI prayojana pratIta hotA hai / dayAse prerita hokara jo dAna diyA jAtA hai usameM guNa aura avaguNa na dekhakara paristhitikI pradhAnatA hotI hai / tIsarI samadatti hai / isameM AdAna pradAnakA bhAva rahatA hai / parantu AjakA vikRta rUpa samadatti kabhI bhI nahIM kahI jA sakatI hai / yaha kisI doSakA pramArjana na hokara doSakI abhivRddhi mAtra hai / jahA~para zrAvakoMse jabardastI bhojana ThaharAye jAte haiM, usameM bhI amuka vastu hI banAnI hogI, ityAdi bAteM ThaharAI jAtI haiM, usako dharmameM sthAna ka~se mila sakatA hai / pAnI jaisI patalI vastuke sAtha komalatAkA vyavahAra karanevAle jaina bhAI apane sahadharmI bhAiyoMke sAtha kaThoratAkA vyavahAra karate haiM, isako adharma nahIM to aura kina zabdoMmeM kahA jAve / zrAvakoMkA yaha kaThora vyavahAra kabhI bhI tyajanIya hai / isase garIboMko kitane adhika saMkaToM kA sAmanA karanA par3atA hai, isa bAtako hamAre vicAre zrImanta kyA jAneM / isa taraha yaha dAnakA vyAvahArikarUpa samajhanA caahie| saMpatti aura zakti viniyogakI vastu hai, saMgraha karanekI nahIM / jo inake saMgraha karanemeM hI mahattva samajhatA hai, vaha samAja aura dharmakA drohI to hai hI sAtha hI AtmavaMcaka bhI hai /
Page #189
--------------------------------------------------------------------------
________________ samyagdarzana zAstroMmeM samyagdarzanakI carcA kaI prakArase kI gayI hai| kahIM jIvAdi sAta padArthoke zraddhAnako samyagdarzana kahA hai; kahIM Apta, Agama aura guruke yathArtha zraddhAnako samyagdarzana kahA hai; kahIM svAnubhutiko samyagdarzana kahA hai aura kahIM svapara vivekako samyagdarzana kahA hai| ina sabakA abhiprAya eka hai| inake dvArA ekamAtra yahI jJAna karAyA gayA hai ki eka jAnane-dekhane vAlI zakti kyA hai aura taditara padArtha kyA hai| ___ jIvanameM samyagdarzanakA bar3A mahattva hai / yaha vaha viveka-sUrya hai jisake udita honepara mithyAtvarUpI tama sutarAM palAyamAna ho jAtA hai / yaha svatantratA prAptikI prathama sIr3hI hai / adhikatara vyakti vividha prakArake tapa karate haiM, nagna rahate haiM aura sAdhu bananekA dAvA bhI karate haiM, para isake binA yaha saba kriyA-kalApa saMsArakA kAraNa hai / yaha saba prakArake ahaMkArase manuSyakI rakSA karatA hai / isake honepara nAmarUpakA ahaMkAra to hotA hI nahIM, jIvanameM prApta huI Rddhi-siddhikA bhI ahaMkAra nahIM hotaa| zAstroMmeM ATha mada, chaha anAyatana, zaMkAdi ATha doSa aura tIna mUDhatAoMkI vistArapUrvaka carcA kI gaI hai| yaha ina burAiyoMse vyaktikI sadA rakSA karatA hai| __samyagdarzana do zabdoMke melase banatA hai / samyak aura darzana / pratyeka padArthakA jo svarUpa hai use ThIka tarahase anubhava karanA hI samyagdarzana hai, yaha isakA tAtparya hai| jaisA ki hama dekhate haiM ki saMsAra avasthAmeM jIva aura zarIra dokA mela ho rahA hai| inake kArya bhI milakara ho rahe haiM / isalie pratyeka vyaktiko yaha viveka karanA kaThina ho jAtA hai ki inameM kauna kArya zarIra kA hai aura kauna kArya AtmAkA hai| bahutase to aise bhI vyakti hai jo zarIra aura AtmAko do nahIM mAnate / ve mAtA-pitAse isakI utpatti mAnate haiM aura zarIrake vinAzako hI AtmAkA maraNa mAnate haiM / ve ekamAtra kAmako hI jIvanakA puruSArtha mAnate haiM / inake isa matako vyakta karate hue eka kavine kahA hai 'yAvajjIvet sukhaM jIvet RNaM kRtvA ghRtaM pibet / bhasmIbhUtasya dehasya punarAgamanaM kutaH // " isameM na kevala vartamAna jIvanako cirakAla taka jIvita rakhakara use hara prakArase puSTa karanekI bAta kahI gaI hai, kintu yaha kArya yadi samAja-virodhI tattvoMko svIkAra karake sampanna kiyA jA sakatA hai to isa dvArA vaisA karanekI chUTa dI gaI hai| jinake hAthameM dharmakA jhaMDA hai, unheM yaha eka prakArakI cunautI hai| isa dvArA kahA gayA hai ki paralokakI bAta chor3o, puNya-pApakI bAta chor3o, apane laukika jIvanakI ora dekho, vahI saba kucha hai / kintu jo AtmA aura zarIrako do mAnate haiM unameMse bhI bahutoMkI gati isase kucha bhinna nahIM hai / ve vacanoM dvArA AtmAkI bAta to karate haiM, mandirameM jAkara pUjA prabhAvanAkI kriyA bhI sampanna karate haiM aura bhojanameM bhI cuna-cunakara padArtha upayogameM lAte haiM, para unakI dRSTikA yadi sUkSmatAse adhyayana kiyA jAya to yahI jJAta hotA hai ki unakA samasta zrama ekamAtra zarIrake lie hI ho rahA hai| ve zarIrAzrita kriyAoMse AtmAzrita kriyAoMkA viveka karanemeM asamartha hai|
Page #190
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturtha khaNDa: 153 isa samaya AtmadharmakI apekSA rUDhidharmako vizeSa pramukhatA mila gayI hai| Ama janatA AtmadharmakA vicAra na kara mAtra rUr3hidharmakA vicAra karane lagI hai| tattvopadeza, pUjA, khAna-pAna aura sAmAjika vyavahArameM aise tattvapraviSTa ho gaye haiM, jo spaSTataH dharmavirodhI haiN| para unakA samarthana karanekA prayatna kiyA jAtA hai aura jo hama pravRttikA virodha karate haiM, unheM dharmadrohI kahA jAtA hai| jainadharma sAmAjika vyavahArameM U~ca-nIcake kalpita bhedako vAstavika nahIM mAnatA, kalpita jAti aura kulake ahaMkArako chor3anekI bAta kahatA hai, bhojana kisake hAthase milA hai isakA vicAra na kara mAtra bhojana zuddhikA vicAra karatA hai, jIhujUrI upadezoMmeM IzvaravAdakI chAyA honese unheM jIvana zuddhi meM prayojaka nahIM mAnatA aura pUjanameM dravyakI uThAdharIkI apekSA pariNAmoMkI zuddhipara adhika jora detA hai phira bhI vartamAna samayameM hamase sarvathA viruddha pravRtti ho rahI hai aura use dharma samajhakara usakA samarthana kiyA jAtA hai| isa samaya jIvanakI pratyeka pravRttimeM vikAra A gayA hai ataH usake saMzodhanakI mahatI AvazyakatA hai / zAstroMmeM karma aura karmaphalako Atmadharma mAnanekI kaTa AlocanAkI gayI hai, para unakI bAta sunatA hI kauna hai| sabakI dRSTi laukika kriyAkANDameM ulajhI huI hai / jo mokSamArgase dUra haiM ve to aisA karate hI haiM, kintu jo apaneko pratibhAdhArI, vratI, sAdhu mAnate haiM, ve bhI prAyaH aisA hI karate hue pAye jAte haiN| Aja ulTI gaMgA bahAI jA rahI aura yaha saba ho rahA hai jainadharmake naampr| AcArya kundakundane dharmakI vyAkhyA kI hai / ve pravacanasArameM likhate haiM : "cArittaM khalu dhammo dhammo jo so samotti NiddaTTho / mohakkhohavihINo pariNAmo appaNo hu samo // 7 // " cAritra hI dharma hai jo 'sama' isa zabda dvArA nirdiSTa kiyA jAtA hai aura samakA artha hai moha aura kSobhase rahita AtmAkA pariNAma / sanAtana prakriyAse jIvanameM kamajorI AI huI hai jisake kAraNa jIva apane svarUpako pahicAnane meM asamartha hai| itanA hI nahIM vaha moha aura kaSAyavaza anya bAhya-padArthoM meM ulajhA rahatA hai aura karmake nimittase isakI jo vividha avasthAe~ hotI haiM, unheM apanA svarUpa mAnatA rahatA hai tathA unake saMyoga-viyogameM sukhI-duHkhI bhI hotA rahatA hai| samyagdarzanakA kAma inakA viveka karA denA hai| isa kA uddezya aura gantavya mArga nizcita ho jAtA hai / vaha usa dharmako pahacAnane lagatA hai, jo usakA svabhAva hai, vaha socatA hai| "ego me sAsado AdA nnaanndNsnnlkkhnno| sesA me bAhirA bhAvA savva saMjogalakkhaNA // " merI AmA zAzvata hokara svatantra to hai hI kintu usakA svabhAva bhI eka mAtra jJAna-darzana hai / isake sivA mujhameM aura jo kucha bhI dikhAI detA hai vaha saba saMyogakA phala hai| samyagdarzanakI carcA paJcAdhyAyImeM vistRta AdhAroMpara kI gaI hai / isameM cetanAke tIna stara batalAye haiM-karmacetanA, karmaphalacetanA aura jnyaancetnaa| inameM se prArambhakI do cetanAe~ ajJAna dazAmeM hotI haiN| jJAnIke ekamAtra jJAnacetanA hotI hai / vaha mAtra jJAna-darzanako hI apanA svabhAva mAnatA hai aura usImeM ramamANa honekA prayatna karatA hai / kadAcit jIvanakI kamajorIvaza vaha saMyogaja bhAvoMmeM bhI rati aura arati karatA huA pAyA jAtA hai| to bhI use vaha apanA svabhAva nahIM maantaa| samyagdarzanakI mahimA bar3I hai / yaha jIvanakA vaha srota hai, jisake kAraNa jIva apanI svatantratAko anubhava karatA hai| use na jIvanakA
Page #191
--------------------------------------------------------------------------
________________ 154 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana grantha bhaya rahatA hai aura na maraNakA hI / vaha saba prakArake bhayoMse mukta hotA hai, kyoMki vaha inheM bAhya padArthoM ke saMyoga-viyoga se sambandha rakhanevAlI avasthAe~ mAnatA hai / vaha socatA hai ki jIvanake ihaloka aura paraloka ye bheda zarIra sambandhakI apekSAse kiye jAte haiM / jaba taka vartamAna zarIrakA sambandha hai taba taka ihaloka kahalAtA hai aura AgAmI zarIra sambandhakI apekSA paraloka, aisA vyavahAra kiyA jAtA hai / jaba koI yaha vicAra karatA hai ki merA paraloka acchA ho taba usakA yaha vicAra mukhyatayA AgAmI zarIrase sambandha rakhanevAlA hotA hai / aisA vicAra ihaloka aura paralokako mAnanevAle pratyeka jIvakA hotA hai / kintu paraloka sarvathA vyaktike vicArapara avalambita nahIM / vicArakA AcArase mela honA cAhiye / usameM bhI vicAra aura AcAra- ye donoM bAhya paristhitise utane prabhAvita nahIM hote jitane ka ve usa usa vyaktike jIvana kramapara avalambita rahate haiM / yaha kauna nahIM jAnatA ki pratyeka vyakti sukha cAhatA hai / sukha prAptikA mArga bhI eka hI ho sakatA hai / phira bhI vyakti-vyakti ke AcAra aura vicArameM bheda kyoM dikhAI detA hai ? kyoM eka jIvanazuddhike anukUla apanA AcaraNa karatA hai aura vicAra bhI tadanukUla banAtA hai aura dUsarA isase ThIka viparIta pravRtti karatA huA dikhAI detA hai / uttara spaSTa hai ki saMsArake sabhI prANI apaneko pahicAnanemeM asamartha / jinhoMne na kevala apaneko pahacAnA hai, apitu vaise puruSoMse samparka sthApita kiyA hai aura sAdhana bhI vaise hI juTAye haiM, ve mAtra jIvana zuddhikI ora dhyAna dete haiM / unakA samasta zrama aura vicAra apane lie hotA hai / ve yaha spaSTa mAnate haiM ki dUsaroMke lie na to maiM kucha kara sakatA hU~ aura na dUsare hI mere lie kucha kara sakate haiM / lokameM jo bhI upakAra vyavahAra dikhAI detA hai vaha nimitta naimittika sambandhakA phala hai / usake AdhArapara apane meM anya kartRtvakA Aropa karanA mithyA hai aura anya meM apane kartRtvakA Aropa karanA bhI mithyA hai | kintu jinhoMne apaneko pahacAnA nahIM hai, unakI sthiti isase ThIka viparIta hai / zAstroMmeM isa pravRttikA kAraNa mithyAtva pariNAma batalAyA gayA hai| jIvameM hotA to hai yaha pariNAma naimittika, kintu sadbhAva rahane taka aneka prakArakI viparItatAe~ janma letI rahatI haiM / aise vyaktikI, jo mithyAtvarUpa pariNAmake AdhIna hai, buddhi ThikAne lAnA bar3A hI kaThina kAma hai / eka mAtra kAlalabdhi ho isakI prayojaka mAnI gayI hai / kAlafor rtant apanI yogyatA hai / pratyeka vastuko jaba jaisI yogyatA hotI hai, usIke anusAra kArya hotA hai / yaha socanA ki hama kabhI bhI koI kArya kara sakate haiM nirA mithyA yaha mithyAtva jaba taka jIvanameM ghara kiye hue hai, tabataka uddhAra honA asambhava | kabhI-kabhI yaha hotA hai ki saMsArI jIva isa yathArthatAko jAnatA hai, para jIvanameM isa tattvajJAnake na utaraneke kAraNa vaha mUr3ha hI banA rahatA hai| mukhyatayA pratyeka prANIko apane jIvanakI gA~Tha kholanI hai / laukika jIvanakA artha hai bAharakI ora dekhanA aura AdhyAtmika jIvanakA artha hai bhItarakI ora dekhanA / abhI taka yaha prANI apane lie ghara, strI, dhana AdikA saMgraha karatA rahA hai, aura jaba jo paryAya milI usIko apanI mAnatA rahA hai / yaha isakA bAharI jIvana hai / isa bAharI jIvanakA tyAgakara ise vaha vastu prApta karanI hai jo isakI apanI hai aura jisase isakI svatantra prAptikA mArga prazasta banatA hai / jIvanameM samyagdarzanakA mahatva isI dRSTise mAnA gayA hai| yaha vaha zakti hai, jisase jIvanakI gA~Tha kholanemeM sahAyatA milatI hai / 4 yoM to isakI prApti cAroM gatike jIvoM ko hotI hai, para jo asaMjJI haiM unheM isakI prApti nahIM ho sakatI / saMjJiyoM meM bhI isakI prApti unhoMko hotI hai jinhoMne vyaktisvAtantrya ke AdhArapara svAvalambanako apane jIvanameM utAranekA nirNaya kiyA hai phira cAhe bhale hI ve vartamAnameM parAvalaMbinI vRttikA raMcamAtra bhI
Page #192
--------------------------------------------------------------------------
________________ catutha khaNDa : 155 tyAga na kara skeN| samyagdarzana dharmakA Avazyaka aMga hai| pUrNa dharmakI prApti usIke sadbhAvameM hotI hai / eka bAta avazya hai ki yaha saba karmabhUmija manuSyake hI sambhava hai / deva aura naraka gati bhoga pradhAna honese vahA~ mAtra dRSTi lAbha hotA hai, kyoMki vahA~ svAvalambinI-vRttikA jIvanameM aMzamAtra bhI utAranA sambhava nahIM hai| rahI tiryaMca gatikI bAta so isa paryAyameM pUrNa vikAsa sambhava nahIM honese vahA~ bhI pUrNa dharmakI prApti sambhava nahIM hai| yadyapi sthiti aisI hai phira bhI kucha bhAI karmabhUmija manuSyoMmeM anukUla dravya, kSetra aura kAlake rahate hue bhI aisA vidhAna karate haiM ki yaha manuSya itanA dharma dhAraNa kara sakatA hai aura yaha manuSya itanA / isake lie ve pIcheke kucha zrAvakAcAroM aura purANoMke pramANa upasthita karate haiN| yahA~ hameM ina pramANoMkI gaharAIse chAnabIna nahIM karanI hai, kintu itanA avazya kahanA hai ki jIvikopayogI karmake AdhArase dharma dhAraNa karanekI yogyatAmeM antara mAnanA tIrthaMkaroMkI AjJAke viruddha hai / varNa vyavasthAko kisI na kisI rUpameM bhAratIya sabhI paramparAoMne svIkAra kiyA hai, para kauna paramparA ise kisa rUpameM svIkAra karatI hai yahI sabase adhika mahattvakA prazna hai| hama yaha jAnate haiM ki aba deza, kAla aisA upasthita haA hai, jisake kAraNa kucha kAla bAda purAnI sAmAjika vyavasthAe~, kevala adhyayana aura khojakI vastue~ raha jAyeMgI, para usa dRSTise hameM unako asvIkAra nahIM karanA hai / hameM to yahA~ unake vAstavika antarako jAnakara hI asvIkAra karanA hai / jaisA ki manusmati Adise jJAta hotA hai ki brAhmaNa paramparA janmase varNa vyavasthApara jora detI hai| usameM brAhmaNakI santAna brAhmaNa aura zUdrakI santAna zUdra hI mAnI jAtI hai, phira cAhe vaha karma koI bhI kyoM na kre| hama dekhate haiM ki vartamAnameM adhikatara kathita brAhmaNa adhyayana-adhyApana Adi kama na karake anya-anya kama karate haiN| koI rasoI banAtA hai, koI pAnI bharatA hai, koI jUtoMkI dukAna karatA hai. koI kapar3A becatA hai aura koI naukarI karatA hai, phira bhI vaha aura usakI santAna brAhmaNa hI mAnI jAtI hai / yahI avasthA dUsare varNoM kI hai / kintu jainadharmane janmase varNa vyavasthApara kabhI bhI jora nahIM diyA hai| usane varNakA AdhAra ekamAtra karmako hI mAnA hai| phira bhI vaha isa AdhArase U~ca-nIcakI kalpanA trikAlameM nahIM karatA hai| usake matase na koI karma burA hai aura na koI karma acchA / vaha acchAI aura burAI yA uccatva aura nIcatva vyakti ke jIvanase svIkAra karatA hai / jo vyakti hiMsAkI ora gatizIla hai vaha burA hI burA hai aura jo jIvanameM ahiMsAko prazraya detA hai usakI acchAIko pUchanA kisase hai| yahI bAta uccatva aura nIcatvakI hai| isalie janmanA varNavyavasthA ke AdhArase kisI manuSyako dharma dhAraNa karaneke yogya mAnanA aura kisIko ayogya mAnanA jainadharmakI AtmAke viruddha hai| yaha kalpita jAti aura kUlakA abhimAna to samyagdRSTise hI chuTa jAtA hai / vaha sabhI prakArake abhimAnase sarvathA mukta ho jAtA hai| jAnakara bar3A aphasosa hotA hai ki vicArakA sthAna rUr3hivAditAne le liyA hai. samyagdRSTikA sthAna parama vicArakakA hai, isa bAtako prAyaH bhulA diyA gayA hai| mAnAki 'nAnyathAvAdino jinAH' isa AdhArapara vaha jinAjJAko pramANa mAnaneke lie sadA tatpara rahatA hai, para jinAjJAke nAmapara sabhI bAtoMko vaha A~kha mIca kara svIkAra karatA jAya yaha nahIM ho sktaa| jaina-paramparAmeM yukti anubhava aura Agamaina tIna bAtoMko pramukhatA dI gayo hai / AgamameM bhI yahA~ pUrva-pUrva AgamakI pramANatA mAnI gayI hai / samyagdaSTi tIrthaMkaroMke vacanoMko pramANa mAnaneke lie apane niHzaMkita gaNakA upayoga karatA bhI hai to isakA yaha artha nahIM ki vaha unake nAmapara Ajataka jo kucha bhI likhA gayA hai, usa sabako pramANa mAnatA hai / vaha uttara vacanakA pUrva vacanake sAtha milAna karatA hai| yadi uttaravacana pUrva vacanake anukUla hotA hai to vaha
Page #193
--------------------------------------------------------------------------
________________ 156 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana grantha use pramANa mAnatA hai anyathA vaha usakA tyAga kara detA hai / dharma aura siddhAnta ke nAmapara vaha jo kucha bhI bolatA hai, vaha zramaNa bhagavAn mahAvIrakI vANI hai, isa vizvAsake AdhApara hI bolatA hai / dharmakA koI bhI vaktA yA lekhaka mAtra anuvAdaka mAnA gayA hai / maiM isa viSayakA lekhaka yA vaktA hU~ / isa ahaMkArakA use tyAga karanA par3atA hai / pUrvAcArya kisI granthake Adi yA antameM apane nAmakA ullekha nahIM karate the, isakA kAraNa ekamAtra yahI thA / ve samhala samhalakara unhIM vacanoMkA saMgraha karate the, jinakI yathArthatAkA ve acchI tarahase nirNaya kara lete the / kintu uttarakAlameM eka hI paramparAmeM aneka matoM aura paMthoMkA nirmANa ho jAneke kAraNa aneka apasiddhAntoMne praveza pA liyA hai| isakA kAraNa kahIM deza-kAla rahA hai aura kahIM vyakti / itihAsa isakA sAkSI hai ki hama mUla paramparAkI yathAvat rakSA na kara ske| bhagavAn mahAvIra nirvANake kucha hI kAla bAda hamameM matabheda ho gayA aura hama digambara aura zvetAmbara- ina do bhAgoM meM ba~Ta gae / jisa mArgako usa samaya hamAre pUrvajoMne paristhitivaza svIkAra kiyA thA, vaha hamArI paramparAkA eka aparihArya aMga banake hI rahA / isake bAda bhI aisI paristhitiyoMkA nirmANa huA, jinake kAraNa hama aura bhI pIche haTe haiM / tulanA ke lie ratnakaraNDaka aura dUsare AcAra grantha lie jA sakate haiM / ratnakaraNDakameM samyagdarzana, samyagjJAna aura samyakcAritra ke AdhArase mAtra mokSa mArgakA nirUpaNa hai, kintu isakI tulanAmeM jaba hama dUsare AcAra-granthoMkI mImAMsA karate haiM to unameM hameM aneka naI bAtoMkA praveza dikhAI detA hai / unameM mAtra mokSamArgakA nirUpaNa na hokara usa samaya ke sAmAjika rIti-rivAjoMkA bhI vidhi-vidhAna karake unake anusAra calanekI bAta kahI gayI hai / isa paristhitikA samarthana karaneke lie yazastitilakakAra somadevasUri to yahA~ taka likhate haiM sarva eva hi jainAnAM pramANaM laukiko vidhiH / yatra samyaktvahAnirna na yatra vratadUSaNam // yadyapi isake dvArA jainoMko laukika vidhiko pramANa mAnanekI sazarta zikSA dI gayI hai, para prazna yaha hai ki somadevasUriko yaha bAta kahaneke lie kyoM bAdhya honA par3A ? kyA unake kAla taka jaina loga laukika vidhiko pramANa nahIM mAnate the aura isalie unakA itarajanoMse virodha thA ? jahA~ taka ukta kathanase to yahI jJAta hotA hai ki jainoMne laukika vidhiko kabhI bhI pramANa nahIM mAnA hai / unakI paramparA sadA udAra aura sarvasaMgrAhaka rahI hai / unhoMne manuSyoMke Arya aura mleccha-- ye bheda svIkAra karake bhI unake samAna adhikAra mAne haiM / kintu kAladoSase uttarottara vaidiko ke sAmane jaina kamajora par3ate gae aura antameM jAkara jainoMko vaidikoMke sAmAjika vidhi-vidhAna svIkAra karaneke lie bAdhya honA pdd'aa| hamane apane sAmAjika rItirivAjoMko tilAMjali dekara ve saba rIti-rivAja svIkAra kara lie jo vaidikoM kI apanI vizeSatA rahI hai / Aja to hama sAmAjika dRSTise tattvataH vaidika bane baiThe haiM / aura Azcarya yaha hai ki hama isa sthitiko hI apanI mAnane lage haiM / vastutaH ukta kathana isI bAtakI svIkRti mAtra hai / yaha to hama pahale hI batalA Aye haiM ki samyagdarzana vastujAtake yathArtha svarUpake bodha karanemeM sahAyatA pradAna karatA hai / isake honepara vyaktikI zuddhikA mArga prazasta ho jAtA hai, phira vaha apane vyaktigata kartavyoMkI ora vizeSa rUpase dhyAna dene lagatA hai / sAmAjika rIti-rivAja mokSaprApti meM bAdhaka mAne gae haiM isalie jaise-jaise vyaktikI Antarika unnati hotI jAtI hai, vaise-vaise vaha sAmAjika rIti-rivAjoM se apaneko mukta karatA jAtA hai / vrata pratimAke aticAroMmeM paravivAha karanA eka aticAra mAnA gayA hai / isakI tahameM yahI bAta chipI huI hai| vivAha svayaM apanemeM dhArmika vidhi nahIM hai / vaha to vyaktikI kamajorI
Page #194
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturthakhaNDa 157 kI svIkRtikA sabase bar3A pramANapatra hai| yahI kAraNa hai ki vratI honeke bAda kisI bhI manuSyako aise sAmAjika kAryoM se judA rahaneke lie kahA gayA hai| jaisA ki hama dekhate haiM ki eka jIvana saMzodhanake mArga meM lagA rahatA hai aura dUsarA corI jArImeM samaya bitAtA hai / kyA corI jArI karane vAlA vyakti usa duniyAse bAhara nivAsa karatA hai jahA~ galA phAr3a-phAr3akara vyakti ke jIvanake sudhArakI bAta kaho jAtI hai| usake vahIM rahate hue aura aise upadezoMke sunate hue bhI usake isa tattvako AcaraNameM lAnekI ruci kyoM nahIM hotI hai ? samyagdRSTi isakA kAraNa jAnatA hai| isalie use na to maraNake kAraNa upasthita honepara vivAda hotA hai aura na jovanake kAraNa upasthita honepara harSa hotA hai| usakA jIvana nirbhaya hotA hai| bhayakA kAraNa karma rahate hue bhI usakI nirbhaya vRttimeM antara nahIM Ane pAtA / samyagdarzana vyakti svAtaMtryako pratiSThita karanekA sarvottama sAdhana hai / isakA AdhyAtmika rahasya yahIM se samajha meM AtA hai, isalie usakI vRtti meM anyakI vAMchA va vicikitsAko raMcamAtra bhI sthAna nahIM miltaa| vaha yaha bhI mAnatA hai ki dUsare padArtha merA hitAhita karanekI sAmarthya rakhate haiM, isa bhAvanAse unakA Adara-satkAra karanA mUr3hatA hai| usakA jIvana ekamAtra svAvalambanakI ora pravAhita hone lagatA hai / vaha kisIkI kamajorIko jIvanakA avazyambhAvI pariNAma jAnakara usakI upekSA karatA hai| vaha rAgAdiko vikArIbhAva jAna unase haTakara apane svarUpameM sthita honA hI prazasta mAnatA hai / usake vikalpameM rAga nahIM AtA yaha bAta nahIM hai, phira bhI vaha apane upayogako svabhAvakI ora le jAnekA prayatna karatA hai aura jahA~ taka banatA hai isI vRttikA khyApana karatA rahatA hai| tasva nirNayakA yaha avazyambhAvI pariNAma hai, isalie ye guNa samyagdarzanake sAtha niyamase prakaTa hote haiM / isIse ratnakaraNDakameM kahA hainAMgahInamalaM chettu darzanaM janmasantatim / na hi mantro'kSaranyUno nihanti viSavedanAm || vaha darzana darzana nahIM jisake honepara ye guNa prakAzameM nahIM Ate, aisA darzana saMsAra- paramparAkA chedana karane meM samartha nahIM hotA, kyoMki yaha spaSTa hai ki jo mantra paripUrNa hotA hai vahI viSavedanAko dUra kara sakatA hai, anya nahIM / kabhI-kabhI aisA hotA hai ki manuSya kI buddhi panthake vyAmohameM par3akara jIvana sambandhI kAryoM meM vimukha hone lagatI hai| pamyoMkA nirmANa kyoM hotA hai yaha itihAsakI vastu ho sakatI hai, para eka bAta spaSTa hai ki pandha svayaM dharma nahIM hai| unheM dharmakA mArga mAnanA bhI ThIka nahIM hai| inameM aisI aneka bAteM A milatI haiM jinakA Agraha bar3ha jAnese manuSya bahuta dUra bhaTaka jAtA hai| manuSya bahuta dUra bhaTaka jAtA hai / usa samaya pratyeka manuSyakA dhyAna dharmakI ora na jAkara pantha rakSAkI ora vizeSa rUpase jAne lagatA hai / hinduoMmeM coTI aura janeUkA Agraha, musalamAnoM meM dAr3I aura khatanAkA Agraha tathA sikhoMmeM kezarakSA, kaMghI aura kRpANakA Agraha isI vRttikA pariNAma hai | pantha mAtra bAhara kI ora dekhatA hai| vaha na kevala manuSyako andhA banAtA hai, apitu use dharma para saMgaThita rUpase AkramaNa karaneke lie utsAhita bhI karatA hai| jIvanameM vikArako samajhakara usase chuTakArA pAne ke lie dRDhatara prayatna karanA hI dharma hai| isakA kAryakrama bahuta hI sIdhA-sAdA hai| isameM ADambara ko sthAna nahIM / coTI rakhane yA janeU ke pahinanese vikArakA abhAva nahIM ho sakatA aura na hI aisA nahIM karanese vikArako prazraya hI mila sakatA hai / usake tyAgake lie AtmAkA saMzodhana karanA hogA / vizva kyA hai aura usameM AtmAkA sthAna kyA hai isakA nirdeza hama pahale hI kara Aye haiM / hameM apane
Page #195
--------------------------------------------------------------------------
________________ 158 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana-grantha svarUpakA vicAra isa dRSTise karanA hogaa| panthakI bAta jAne diijiye| vicArakoMne aura santoMne use to prazasta mAnA hI nahIM, unhoMne bhItara hI bhItara ghusakara AtmAko chAnanekA prayatna kiyA hai / sAta tattvoMkI carcA kauna nahIM jAnatA / vaha AtmAko chAnanekA eka prakAra hai| manuSya gehU~ko chAnate samaya calanIkA upayoga karatA hai| usase vaha gehU~meM milI huI miTTIko nikAlakara bAhara pheMka detA hai| hameM apanI buddhikA upayoga calanIke sthAnameM karanA hai| AtmAmeM pudgalake nimitta se ananta vikAra A mile hai| unakA hameM saMzodhana karanA hai| manuSyakI yaha buddhi eka mAtra samyagdarzanake honepara jAgRta hotI hai, isalie samyagdarzanakI bar3I mahimA hai / AcArya kundakunda isakI mahimAkA vyAkhyAna karate hue SaTprAbhUtameM likhate haiM dasaNabhaTTA bhaTTA dasaNabhaTTassa Nottha NivvANa / sijhaMti cariyabhaTTA daMsaNabhaTTA Na sijhaMti // isameM cAritrakI apekSA darzanapara vizeSa jora diyA gayA hai| AcArya kundakunda kahate haiM ki jo samyagdarzanase cyata hai, use jIvanake pratyeka kAryase cyuta samajhanA caahie| vaha makti-lAbha nahIM kara sktaa| aisA vyakti jo cAritrase cyuta hai, siddha ho sakatA hai, para samyagdarzanase cyuta haA vyakti kabhI bhI siddha nahIM ho sktaa| samyagdarzana ananta zaktisampanna AtmAke vizvAsakA kendra hai| isake dvArA pratyeka prANI AtmAse jar3a-tattvoMke pArthakyako anubhavameM lAtA hai / AtmAmeM vaisI yogyatAke honepara sarvaprathama yaha vizvAsa guruke nimittase prasphuTita hotA hai / isake bAda satata manana aura anubhavake dvArA vaha dRr3hamala hone lagatA hai| samyagdarzanake vividha lakSaNa isa utpatti kramako dhyAnameM rakha kara hI kiye gaye haiN| jaba hama sAta tattvoMkA nirNaya karate haiM yA deva, guru aura zAstrake svarUpako samajhanekA prayatna karate haiM, taba hama isa prakriyA dvArA mAtra apane svarUpapara vizvAsa lAte hai / ghUma-phirakara para se bhinna AtmAke pathaka astitva aura usake svarUpako anubhavameM lAnA hI samyagdarzana hai yaha ukta kathanakA tAtparya hai| AgamameM samyagdarzanake mukhya do bheda milate haiM-vyavahAra samyagdarzana aura nizcaya samyagdarzana / ye bheda nayadaSTise kiye gaye haiM, tattvataH samyagdarzana eka hai| vaha AtmAkA guNa hai aura paryAya bhI / guNa aura paryAyameM antara yaha hai ki guNa anvayI hotA hai aura paryAya vytirekii| jaba taka jIvako sva-para-viveka nahIM hotA taba taka vaha mithyAdarzana isa nAmase pukArA jAtA hai aura sva-para-vivekake honepara vahI samyagdarzana kahalAtA hai / samyagdarzana yaha jIvanakI svAbhAvika avasthA hai aura mithyAdarzana naimittika avasthA hai| yadyapi nimitta bhedase samyagdarzanake bhI aneka bheda kiye jAte haiM, para una nimittoMse mithyAdarzanake nimittameM antara hai| samyagdarzanake hone meM darzana mohanIyakA upazama, kSaya yA kSayopazama mukhya rUpase vivakSita hai aura mithyAdarzanameM darzanamohanIyakA udaya liyA gayA hai| isa taraha vicAra karanepara samyagdarzanakI mahattA spaSTa ho jAtI hai| isase jIvanameM eka naI krAnti janma letI hai| manuSyake AcAra aura vicArameM jo antara AtA hai vaha isIkA phala hai| svargakI sampadA isake sAmane na kucha hai / isake honepara manuSya narakake duHkha ha~sate-haMsate bhoga letA hai| mokSa prAptikA yaha sabase bar3A pramANapatra hai / aisI yaha pavitra nidhi hai / isalie bhalA ise kauna nahIM caahegaa|
Page #196
--------------------------------------------------------------------------
________________ svAvalambI jIvanakA saccA mArga svAvalambana do zabdoMse mila kara banA hai-sva aura avalambana / isakA artha hai kisI bhI AtmakAryameM paramukhApekSI nahIM honA / dharma vyaktike jIvanameM AI huI kamajorIko dUra kara use svAvalambI banAtA hai| ise jIvanameM utAranekA mukhya mArga yatidharma hai| gRhastha dharma kamajorIko svIkAra karake calatA hai, para yatidharma isa prakArakI kamajorIko thor3A bhI prazraya nahIM detaa| Azaya yaha ki yatidharmake AcaraNase pUrNa svAvalambanakI zikSA milatI hai aura gRhastha-dharma zanaiH zanaiH svAvalambanakI ora le jAtA hai| isake lie sarvaprathama yaha zraddhA karanI hotI hai ki maiM bhinna hU~ aura ye zarIra, strI, putra, dhanAdi bhinna hai / isa zraddhAke dRr3ha honepara yaha jIva ina padArthoM ke tyAgake lie prayatnazIla hotA hai / vaha mamakAra aura ahaMkArabhAvakA tyAga karatA hai| jo parakA raMcamAtra bhI sahArA liye binA svAvalambana pUrvaka jIvana yApana karanekA abhilASI hotA hai, vaha yatidharmakI dIkSA letA hai aura jo bhItarI kamajorIvaza yakAyaka aisA karanemeM apaneko asamartha pAtA hai vaha gRhastha-dharmako svIkara karatA hai / gRhastha zanaiH zanaiH svAvalambanakI zikSA letA hai / jaise-jaise svAvalambanapUrvaka jIvana bitAne meM usake dRr3hatA AtI hai, vaise-vaise vaha parapadArthoke Alambanako chor3atA jAtA hai aura antameM vaha bhI pUrNa svAvalambanakA abhyAsI bana jAtA hai| mAnA ki yati zarIrake lie AhAra letA hai, mala-mUtrakA tyAga karatA hai, thakAvaTa Adike Anepara vizrAma karatA hai. svameM cittake na rahane para anyako upadeza Adi detA hai, keza Adike bar3ha jAnepara unakA utpATana karatA hai aura tIrthayAtrAdike lie gamanAgamana karatA hai, isalie yaha zaMkA hotI hai ki yatiko pUrNa svAvalambI kaise kahA jAya ? prazna hai to mArmika aura kisI aMzameM jIvanakI kamajorIko vyakta karanevAlA bhI, para yaha kamajorI yakAyaka dUra nahIM kI jA sakatI hai / zarIrakA sambandha aisA nahIM hai, jisakA tyAga eka jhaTake meM kiyA jA sake / jaise dhana, putra Adi judA haiM, vaise zarIra judA nahIM hai| zarIra aura Atmapradeza eka kSetrAvagAhI ho rahe haiM aura inakA paraspara saMzleSa bhI ho rahA hai / ataH zarIrake rahate hue yAvanmAtra pravRttimeM inakA nimitta-naimittika-sambandha banA huA hai| yahI kAraNa hai ki pUrNa svAvalambana (yati dharma) kI dIkSA le lenepara bhI saMsAra avasthAmeM jIvanmukta avasthA milaneke pUrva taka bahuta sI zarIrAzrita kriyAoMmeM AtmA nimitta hotA rahatA hai| yadi una kriyAoMse sarvathA upekSA bhAva rakhanekA prayatna kiyA jAtA hai to AtmAzrita dhyAna-bhAvanA Adi kriyAoMkA kiyA jAnA hI kaThina ho jAtA hai / para itane mAtrase svAvalambana pUrvaka jIvanayApanakI bhAvanA lupta nahIM ho jAtI hai, kyoMki zarIrake sambandhake sAtha rAgabhAvake rahate hae buddhipUrvaka yA abuddhipUrvaka zarIramUlaka saba prakArakI kriyAoMko sarvathA nahIM chor3A jA sktaa| jina kriyAoMke nahIM karanese zarIrakI sthiti banI raha sakatI hai ve kriyAe~ to chor3a dI jAtI hai, kintu jo kriyAe~ zarIrakI sthitike lie Avazyaka hai, unheM svIkAra karanA par3atA hai| dRSTi zarIrake avalambanako kama karate hae svAvalambanakI hI rahatI hai| yaha zarIrake lie kI jAnevAlI kriyAoMko prazasta nahIM mAnatA ra kAraNavaza aisI kriyAke nahIM karanepara parama AnandakA anubhava karatA hai / svAvalambI jIvanakA yahI saccA mArga hai, jo isa prANIko saMsAra gatase nikAlakara muktikA pAtra banAtA hai / saMsArakA pratyeka prANI aise svAvalambanakA abhyAsI bane yaha hamArI kAmanA hai /
Page #197
--------------------------------------------------------------------------
________________ sAdhu aura unakI caryA mokSamArgameM AcArya paramparAse prApta samyak zrutakI pratiSThA sarvopari hai / jo sAdhu apane manarUpI markaTako apane vazameM rakhanA cAhatA hai, use apane cittako samyak zrutake abhyAsameM niyamase lagAnA cAhie / zrutaskandha hare bhare, phUla-pattoMse lade hue eka vRkSa ke samAna hai / jaise vRkSa meM aneka zAkhA-upazAkhAe~ hotI haiM, phUla - phala hote haiM, vaise hI zruta bhI anekAnta svarUpa padArthako naya upayanakA Azraya lekara vyAkhyA karanemeM pravINa hai (AtmA0, 169 ) / yaha hama zrutake balase hI jAnate haiM ki jo vastu eka apekSAse tatsvarUpa hai vahI vastu dUsarI apekSAse atatsvarUpa bhI hai / yaha vizva anAdi-ananta bhI hai yaha hama isIse samajhate haiM ( vahI 170 ) / na koI vastu sarvathA sthAyI hai aura na sarvathA kSaNavinAzIka hI hai (vahI, 171) / kintu eka hI samaya meM vaha utpAda vyaya aura dhrauvyasvarUpa trayAtmaka siddha hotI hai (vahI, 171) / isa prakAra vizva meM jitane bhI padArtha haiM unake sAmAnya svarUpake nirNaya karanemeM samyak zrutakI jitanI upayogitA hai, pratyeka padArthake asAdhAraNa svarUpake nirNaya karanemeM bhI zrutakI utanI hI upayogitA hai / yaha bhI hama zrutase hI jAnate haiM ki pratyeka AtmA jJAnasvabhAva hai, isalie svabhAva se cyuta na hokara usameM ramanA hI usakI prApti hai aura vahI usakA mokSa hai (vahI, 174) / isa samaya rayaNasAra hamAre sAmane hai / usameM prakSipta gAthAoMko cuna-cunakara yadi alaga kara diyA to use bhI AcArya kundakundake AgamAnusArI racanAoMmeM vahI sthAna prApta hai, jo sthAna samayaprAbhRta aura pravacanasAra AdikA svIkAra kiyA gayA hai / usameM zrAvaka aura sAdhuke mukhya kAryoMkA nirdeza karate hue likhA hai ki jaise zrAvakadharma meM dAna aura pUjA mukhya haiM, inake binA vaha zrAvaka nahIM ho sakatA / vaise hI munidharma meM dhyAna aura adhyayana --ye do kArya mukhya / inake binA muni muni nahIM / " yahI kAraNa hai ki pravacanasArameM AcArya kundakuda sAdhuko AgamacakSu svIkAra karate hue (vahI, 234) kahate haiM ki nAnA prakArake guNa-paryAyoMse yukta jitane bhI padArtha haiM ve saba Agamasiddha haiM, aisA jo jAnate haiM aura anubhavate haiM, vastutaH ve hI sAdhupadase alaMkRta sacce sAdhu haiM vahI, 235 ) / kAraNa ki jinako Agamake anusAra jIvAdi padArthoMmeM zraddhA nahIM hai ve bAhyameM sAdhu hokara bhI siddhiko prApta karaneke adhikArI nahIM hote, yaha spaSTa hai (vahI, 237) / mokSamArga meM Agama sarvopari hai / usake hArdako samajhe binA koI bhI saMsArI prANI mokSamArgake prathama sopAnasvarUpa samyagdarzanako bhI prApta nahIM kara sakatA / granthakArane samyagdarzanake jina dasa bhedoMkA granthake prArambhameM ullekha kiyA hai unameMse avagAr3ha samyagdarzana to sakala zrutadhara zrutakevalI ke hI hotA hai / isase hI usakI prArambhameM zrutAdhAratA spaSTa ho jAtI hai / paramAvagAr3ha samyagdarzana mukhyatayA kevalI ke mAnA gayA hai so ve to zrutake janaka hI haiM / jisase yaha sahaja hI dhvanita hotA hai ki jo zrutake adhyayana mananapUrvaka samyagdarzanako prApta karatA hai, vahI samagrabhAvase upadeSTA ho sakatA hai / aba rahe samyagdarzana ke zeSa ATha bheda so unakI prAptike mUlameM bhI kisI na kisI rUpameM zrutake abhyAsakI sarvoparitA svIkAra kI gaI hai / vaha bhI svayaM 1. dANaM pUyA mukkhaM sAvayadhamme Na sAvayA teNa viNA / jhANAjjhayaNaM mukkhaM jaidhamme taM viNA tahA so vi / / rayaga0, gA0 10 //
Page #198
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturthaM khaNDa : 161 nahIM, kintu pUrI taraha AmnAyake jJAtA gurukI sannidhipUrvaka hI svIkAra kI gaI hai| samagra Agamapara dRSTipAta karanese yahI tathya phalita hotA hai ( 11-14) / AgamameM mokSamArgakA guru kaisA honA cAhie isakA spaSTarUpase nirdeza karate hue ratnakaraNDa zrAvakAcArameM likhA hai ki jisameM aNumAtra bhI viSayasambandhI AzA nahIM pAI jAtI, jo Arambha aura parigrahase rahita hai tathA jo jJAna, dhyAna aura tapameM lIna hai, mokSamArga meM use hI guru mAnA gayA hai ( 4 ) yadyapi "AtmAnuzAsana" meM gurukA sIdhA lakSaNa to dRSTigocara nahIM hotA / parantu isameM yatipatimeM samyak zrutakA abhyAsa, nirdoSa vRtti, para pratibodhana karanemeM pravINatA, mokSamArgakA pravartana, IrSyArahita vRtti, bhikSAvRttimeM dInatAkA abhAva aura lokajJatA Adi jina guNoMkA vidhAna kiyA gayA hai (6) usase mokSamArgakA guru kaisA honA cAhiye yaha spaSTa jJAta ho jAtA / Age (66-67) padyoMmeM jina vizeSatAoMkA nirdeza kiyA gayA hai unapara dRSTipAta karanese bhI ukta tathyakA hI samarthana hotA hai / itanA avazya hai ki ziSyoMkI samhAla karanemeM use pramAdI nahIM honA cAhie (141-142) / aura na snehAlu yA ziSyoMke doSoMke prati durlakSya karanevAlA honA cAhie / yaha mokSamArga ke gurukA saMkSepameM svarUpa nirdeza hai| yaha ho sakatA hai ki kvacit kadAcit usameM mUlaguNoMke pAlanameM yA uttaraguNoMkA samagrabhAvase parizIlana karanemeM kucha kamI dekhI jAya yA zarIra saMskAra Adi rUpa pravRtti bhI dRSTigocara ho to bhI itanemAtrase usakA munipada sarvathA khaNDita nahIM ho jAtA / yahI kAraNa hai ki naigamAdinayoMkI apekSA tattvArthasUtrameM pulAka, vakuza aura kuzIla ina tIna prakArake muniyoM ko bhI nirgrantharUpameM svIkAra kiyA gayA hai / yahA~ yaha kahA jA sakatA hai ki jina muniyoMmeM mUlaguNoM aura uttaraguNoMmeM kamI dekhI jAya, unheM muni mAnanA kahA~ taka ucita hai| prazna maulika hai aura purAnA bhI / guNabhadrasUrine to isa viSayako vizeSa carcA nahIM kI / mAtra itanA likhA hai ki jaise mRgagaNa hiMsra prANiyoMke bhayavaza rAtrimeM nagarake samIpa A jAte haiM vaise hI isa kAlameM kheda hai ki munijana bhI bhayavaza rAtrimeM nagara ke samIpa A jAte haiM / kintu isa viSaya kI vizeSa carcA somadevasUri aura paM0 AzAdharajIne vizeSarUpase kI hai| gyArahavIM zatAbdike vidvAn somadevasUri likhate haiM ki jisa prakAra jinendradevakI lepAdise yukta jinapratimA pUjI jAtI hai, vaise hI pUrvakAlake muniyoM kI chAyA mAnakara varttamAnakAlake muni pUjya haiM / muniyoMko mAtra bhojana hI to denA hai, isameM ve santa haiM ki asanta isakI kyA parIkSA karanI / 2 13vIM zatAbdike vidvAn paM0 AzAdharajI bhI isI matake jAna par3ate haiM / ve bhI isI bAtakA samarthana karate hue likhate haiM ki - 'jisa prakAra pratimAoMmeM jinadevakI sthApanA kI jAtI hai, usI prakAra pUrvakAlIna muniyoMkI isa kAlake muniyoMmeM sthApanA kara bhaktipUrvaka unakI pUjA karanI cAhiye / khoda - vinoda karanemeM koI lAbha nahIM / isa prakAra hama dekhate haiM ki muniyoMke AcAra sambandhI yaha prazna uttarottara jaTila hotA gayA hai / varttamAnameM jo muni haiM, unheM hama muni na mAneM aura manameM vartamAna muniyoMkI sthApanA kara bAhyameM unakI pUjA 9. itastatazca trasyanto vibhAvaryAM yathA mRgAH / vanAdvizantyupagrAmaM kalo kaSTaM tapasvinaH // AtmAnuzAsana, 197 / 2. yazastilakacampU, uttarakhaNDa, 405 / 3. sAgAradharmAmRta, a0 2 zlo0 64 / 21
Page #199
--------------------------------------------------------------------------
________________ 162 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana-grantha kareM, AhAra deM, unakA upadeza suneM, aisA karanA kahA~ taka ucita hai? isa viSayapara samartha AcAryoMke vacanoMse kucha prakAza par3atA hai yA nahIM yaha hameM dekhanA hai / tattvArthasUtrake anusAra nirgranthoMke uttara-bhedoMpara vizada prakAza DAlate hue mUlaguNa AdikI apekSA kamIvAle muniyoMke viSayameM tattvArthavAtikameM jo kucha kahA gayA hai, use yahA~ hama zaMkA-samAdhAnake rUpameM avikala de denA cAhate haiM / yathA zaMkA-jaise gRhastha cAritrake bhedase nirgrantha nahIM kahalAtA, vaise hI pulAkAdikameM bhI cAritrakA bheda honese nirgranthapanA nahIM bana sakatA ? . samAdhAna-yaha koI doSa nahIM, kyoMki jaise cAritra aura adhyayana AdikA bheda honepara bhI jAtise ve saba brAhmaNa kahalAte haiM, vaise hI pulAkAdika bhI nirgrantha kahalAte haiN| isake kAraNakA nirdeza karate hue vahA~ batalAyA hai ki 'yadyapi nizcayanayakI apekSA gaNahInoMmeM ukta saMjJAkI pravRtti nahIM hotI, parantu saMgraha aura vyavahAranayakI apekSA nirgranthake samasta bhedoMkA usameM saMgraha ho jAtA hai / isakA vizeSa khulAsA karate hue vahA~ punaH likhA hai ki bAta yaha hai ki ukta pulAka, vakuza aura kuzIla-inameM vastra, AbhUSaNa aura Ayudha Adi nahIM pAye jaate| mAtra samyagdarzana aura nirgrantha rUpako samAnatA dekhakara hI unheM nirgrantha svIkAra kiyA gayA hai| zaMkA-isa para punaH zaMkA haI ki jinhoMne vratoMko bhaMga kiyA hai, aise vyaktiyoM meM bhI yadi nirgrantha zabdakA prayoga karate haiM to dhAvakoMko bhI nirgrantha kahanA cAhie ? samAdhAna-zrAvakoMmeM nirgrantha rUpakA abhAva hai, isa kAraNa unameM nirgrantha zabdako pravRtti nahIM hotii| hameM to nirgrantha rUpa pramANa hai| - zaMkA-yadi Apako nirgrantha rUpa pramANa hai to anya jo usa rUpavAle haiM, unameM nirgranthapanekI prApti hotI hai ? samAdhAna-nahIM, kyoMki unameM samyagdarzana nahIM pAyA jAtA, isalie unheM nirgrantha nahIM mAnA jA sktaa| kintu jinameM samyagdarzanake sAtha nagnatA dikhAI detI hai unameM nirgrantha vyavahAra karanA ucita hai| kevala nagnatA dekhakara nirgrantha vyavahAra karanA ucita nhiiN| zlokavArtikakArakA bhI yahI abhiprAya hai / ina donoM samartha AcAryoMkA yaha abhiprAya usa prakAzastambhake samAna hai jo vizAla aura gahare samudra meM prakAza aura mArgadarzana donoMkA kAma karatA hai| isa samaya muni, AyikA, zrAvaka aura zrAvikA sabake lie isa maMgalamaya abhiprAyake anusAra calanekI bar3I AvazyakatA hai, kyoMki isa abhiprAyake mUlameM samyagdarzana mukhya hai / vaha AtmadharmakA AdhAra stambha hai / isameM yahI to kahA gayA hai ki kvacit, kadAcit bAhya-cAritrameM paristhitivaza yadi kisI prakArakI kamI A bhI jAya to utanI hAni nahIM, jitanI ki samyagdarzanase cyata honepara isa jIvako uThAnI par3atI hai| isI bAtako dhyAnameM rakhakara AcArya kundakunda darzanaprAbhatameM kahate haiM dasaNabhaTTA bhaTTA daMsaNabhaTTassa Natthi NivvANaM / sijjhAMti cariyabhaTTA saNabhaTTA Na sijAMti // 3 // isakA artha karate hue paNDitapravara jayacandajI chAvar3A likhate haiM jo puruSa darzanase bhraSTa haiM ve bhraSTa haiM, jo darzanase bhraSTa haiM unako nirvANa nahIM hotA, kyoMki yaha prasiddha hai ki jo cAritra-bhraSTa hai, ve to siddhiko prApta ho jAte haiM, parantu jo darzana bhraSTa haiM ve siddhiko prApta nahIM hote // 3 //
Page #200
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturtha khaNDa : 163 - isI bAtako bhAvArthameM spaSTa karate hue ve punaH kahate haiM-jaise vRkSakI. zAkhA Adi kaTa jAye aura jar3a banI rahe to zAkhA Adi zIghra hI punaH uga AyeMge aura phala lageMge, kintu jar3a ukhar3a jAnepara zAkhA Adi kaise hoMge? isI prakAra dharmakA mUla darzana jAnanA // 3 // yaha saba zAstroMkA nicor3a hai / jIvanameM jinAgamake anusAra aneka prakArake jIvAjovAdi padArthoM ke samyak nirNaya pUrvaka heya upAdeyakA jAnanA hI samyagdRSTikA lakSaNa hai|' isake honepara vrata, saMyama niyamakA AcaraNa karanA ho iSTa phalako denevAlA hotA hai. anyathA ve na hone ke samAna hai. kyoMki kevala unake honese saMsAra cheda nahIM hotaa| isa pUre kathanakA sAra yaha hai ki kadAcit dUsarekI balajabarIse pA~ca mUlaguNoM aura rAtribhojana tyAgarUpa vratameM doSa laga jAya yA kvacit, kadAcit upakaraNa aura zarIrake saMskAra AdikA pariNAma ho jAya yA kadAcit kisI sAdhuke uttaraguNoMmeM virAdhanA ho jAya to bhI usake dravyaliMgakI apekSA isa prakArako vividhatA honepara bhI vaha sAdhapadase cyuta nahIM hotaa| aisA honepara bhI usake saMyamasthAnoMse sarvathA patana nahIM hotaa| jaghanyAdike bhedase usake saMyamasthAna bane rahate haiN| yahI kAraNa hai ki AgamameM aise muniyoMko bhI svIkAra kara unakI guru padapara pratiSThA kI gaI hai| svapakSake samarthanameM yaha do AcAryokA abhiprAya hai jo anukaraNIya hai| kintu lokameM aise muniyoMkI kamI nahIM jo guruparva kramase prApta AgamakI avahelanA kara utsUtra AcaraNa karane meM hicakicAhaTakA anubhava nahIM karate / aise muniyoMko dhyAnameM rakhakara granthakArane ye udagAra prakaTa kiye haiM ki grahaNa kiye gaye tapako striyoMke kaTAkSarUpI luTeroM dvArA yadi lUTa liyA jAtA hai to janma-paramparAko bar3hAnevAle usa tapakI apekSA gRhastha hokara jIvana yApana karanA hI zreSTha hai (198) / ve itanA hI kaha kara nahIM raha jAte / ve punaH use samajhAte hue kahate haiM ki sAdho ! yaha zarIra aura strI donoM eka Daga bhI nizcayase tere sAtha jAnevAle nahIM haiN| inameM anurAga kara tU dhokhA khA rahA hai / isa zarIrase jo tUne gAr3ha sneha kara rakhA hai aura isa kAraNa viSayoMmeM apaneko ulajhA rakhA hai use chor3a, isImeM terA kalyANa hai (199) / hama yaha jAnate haiM ki sarvathA bhinna do padArtha milakara eka nahIM ho sakate / phira bhI tU pUrvopAjita kisI karmake adhIna hokara ina zarIra Adi padArthoMmeM abheda-buddhi karake tanmaya ho rahA hai| para vAstavameM ve tujha svarUpa hai nhiiN| phira bhI tU unameM mamatva-buddhi karake isa saMsArarUpI vanameM chede-bhede jAnekI cintA na karake bhaTaka rahA hai (200) / vicAra kara yadi tu dekhegA to yaha nizcaya karanemeM dera nahIM lagegI ki ye mAtA-pitA aura kuTambIjana tere koI nahIM haiN| inakA sambandha zarIra taka hI sImita hai| ataH zarIra sahita inameM anurAga karanese kyA lAbha ? use chodd'| paramArthase dekhA jAya to tu karmAdi para vastuke sambandhase rahita honeke kAraNa zuddha hai, jJeyarUpa samasta viSayoMkA jJAtA hai tathA rUpa-rasAdise rahita jJAnamUrti hai| yaha terA sahaja svarUpa hai| phira bhI isa zarIra meM anurAgavaza tU isa dvArA apavitra kiyA jA rahA hai| so ThIka hI hai, kAraNa ki yaha apavitra jar3a-zarIra lokameM aisI kauna-sI vastu hai jise apavitra nahIM karatA (202), ataH isa zarIrake svabhAvako heya jAnakara usameM sAhasa pUrvaka murchAko chor3a denA yahI terA pradhAna kartavya hai| yaha moha bIjake samAna hai| bIjase hI vRkSakI jar3a aura aMkura utpanna hote hai / mohakA bhI vahI kAma hai| rAgadveSakI utpattikA mUla kAraNa yaha moha hI hai| 1. sUtrapAhuDa, gA0 5 / 2. tattvArthavArtika, a09 sU0 47 /
Page #201
--------------------------------------------------------------------------
________________ 164 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana-grantha ekabAra padArthoMmeM ahaMbuddhikA tyAga ho jAne para rAga-dveSa svayaM kAla pAkara vilayako prApta ho jAte haiM (181) / indriyA~ pA~ca haiM-sparzana, rasanA, ghrANa, cakSu aura zrotra / unameM sparzana aura rasanA ye do indriyA~ sabase prabala haiN| kadAcit zeSa indriyoMke viSayoMse yaha virakta bhI ho jAya, para ina do indriyoMke viSayase virakta honA AsAna nahIM hai| hamane dekhA hai ki sAdhu iSTa aura gariSTha bhojana letA hai to bhI vaha utanA apavAdakA pAtra nahIM hotA jitanA ki sparzana-janya doSake kAraNa use na kevala apavAdakA pAtra honA par3atA hai, apitu lokameM usakI pratAr3anA bhI kI jAtI hai| yahI kAraNa hai ki isa granthameM strIke doSa dikhA kara sAdhuko kisI bhI prakArase strI samparkase dUra rahanekI zikSA pada-padapara dI gaI hai| aura kahA gayA hai ki mana to napuMsaka hai| vaha viSayakA upabhoga kyA karegA / usameM yaha sAmarthya hI nahIM (137) / yadyapi hama jAnate haiM ki prAcIna kAlameM bhI aise paNDita aura sAdhu hote rahe haiM, jinhoMne apane malina cAritra dvArA nirmala jainamArgako malina karanemeM koI kora-kasara nahIM rakha chodd'ii|' malAcArameM aise sAdhuoMke pA~ca prakAra batalAye gaye haiN| unake nAma haiM-pArzvastha, kuzIla, saMsakta, apagatasaMjJa aura mRgacaritra / vahA~ inheM saMgha bAhya kahakara inakI vandanA karanekA bhI niSedha kiyA gayA hai| liMgapAhuDameM bhI AcArya kundakundane aise muniyoMko munipadake ayogya kahA hai| ataH samagra granthakA sAra yaha hai ki sAdhu jaise U~ce pada hara prakArase usakI samhAla karanI cAhiye / bAlaka to pAlanA Adise giranese DaratA hai, phira sAdhu saMyama jaise mahAn padakA adhikArI hokara bhI usase girane meM bhaya na kare, yaha AzcaryakI bAta hai| Chan Com 1. paNDitaibhraSTacAritraiH vaTharaizca tapodhanai / zAsanaM jinacandrasya nirmalaM malinIkRtam / / 2. mUlAcAra, SaDAvazyaka adhikAra gA0 95 / 3. dekho, gAthA 14, 17, 20 Adi / 4. AtmAnuzAsana pR0 166 /
Page #202
--------------------------------------------------------------------------
________________ muni aura zrAvaka-dharma jainadharma nivRtti pradhAna dharma hai| isameM mukti aura usake kAraNoMkI mImAMsA sAMgopAMga aura sUkSmatAke sAtha kI gayI hai / isakA yaha artha nahIM ki isameM pravRttike liye yatkicit bhI sthAna nahIM hai / vastutaH pravRtti kathaMcit nivRtti kI pUraka hai / azubha aura zubhase nivRtti hokara jIvakI zuddha AtmasvarUpameM pravRtti ho yaha isakA antima lakSya hai / yahA~ zubhase hamArA abhiprAya zubharAgase hai / rAga bhI bandhakA kAraNa hai, isalie vaha bhI heya hai / isakA apanA darzana hai jo AtmAkI svatantra sattAko svIkAra karatA hai / AcArya kundakunda samayasAra - parase bhinna AtmAkI pRthak sattAkA manorama citra upasthita karate hue kahate haiM - aho Atman ! jJAnadarzanasvarUpa tU apaneko svatantra aura ekAkI anubhava kara / vizvameM tere dAyeM-bAyeM, Age-pIche aura Upara-nIce pud galakI jo ananta rAzi dikhAlAI detI hai usameM aNumAtra bhI terA nahIM hai / vaha jar3a hai aura tU cetana hai / vaha vinAzaka hai aura tU avinAzIka padakA adhikArI / usake pAsa sambandha sthApita kara tUne khoyA hI hai, kucha pAyA nahIM / saMsAra khonekA mArga hai / prApta karanekA mArga isase bhinna hai / jainadharma ekamAtra usI mArgakA nirdeza karatA hai jo AtmAke nija svarUpakI prApti meM sahAyaka hotA hai / yadyapi kahIM-kahIM svargAdirUpa abhyudayakI prApti dharmakA phala kahA gayA hai, kintu ise aupacArika hI samajhanA cAhie / dharmakA sAkSAt phala Atmavizuddhi hai / isakI paramocca avasthAkA nAma hI mokSa hai / yaha na to zUnyarUpa hai aura na isameM AtmAkA abhAva hI hotA hai / saMsArameM saMkalpa-vikalpa aura saMyogajanya jo aneka bAdhAe~ upasthita hotI haiM, muktAtmAmeM unakA sarvathA abhAva ho jAtA hai, isIlie jainadharma meM muktiprAptikA udyoga sabake lie hitakArI mAnA gayA hai / 1. munidharma dUsare zabdoM meM yaha vAta yoM kahI jA sakatI hai ki jainadharma pratyeka AtmAkI svatantra sattAko svIkAra karake vyakti-svAtantryake AdhArapara usake bandhanase mukta honeke mArgakA nirdeza karatA hai| tadanusAra isameM mokSamArgake do bheda kiye gaye haiM- prathama munidharma aura dUsarA gRhasthadharma / munidharma pUrNa svAvalambanakI dIkSAkA dUsarA nAma hai | aTThAIsa mUlaguNa isameM kisI bhI prakArakI hiMsA, asatya, corI aura abrahmake lie to sthAna hai hI nahIM / sAtha hI sAtha sAdhu antaraMga aura bahiraMga pUrNa parigrahakA tyAgI hotA hai / vaha apanA samasta AcAra-vyavahAra yatnAcAra pUrvaka karatA hai / calate samaya jamIna zodhakara calatA hai| bolanekA saMyama rakhatA hai / yadi bolatA bhI hai to hita, mita aura priya vacana hI bolatA hai / zarIra dvArA saMyamakI rakSA ke lie ayAcita aura anuddiSTa nirdoSa bhojana dinameM eka bAra letA hai / pAtra aura Asanako svIkAra nahIM karatA / AhArake grahaNakI pUrti aJjalibaddha donoM hAthoMse ho jAtI hai aura khar3e-khar3e hI upakaraNoMmeM Asakti kiye binA AhAra liyA jA sakatA hai, isalie pAtra aura AsanakA Azraya nahIM letA / saMyamakI rakSA aura jJAnakI vRddhike lie vaha pIchI; kamaNDalu aura zAstrako svIkAra karatA hai / kintu unake uThAne dharanemeM kisIko bAdhA na pahu~ce, isa abhiprAyase vaha pUrI sAvadhAnI rakhatA hai / mala-mUtra AdikA kSepaNa bhI nirjantu aura ekAnta sthAnameM karatA hai / kAya
Page #203
--------------------------------------------------------------------------
________________ 166 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana-grantha aura manakI yadvA-tadvA pravRttise virata rahatA hai / keza sammUrcchana jIvoMkI utpattike sthAna hai isa abhiprAyase vaha svayaM apane hAthase unake utpATanakA vrata svIkAra karatA hai / isake lie kisIse kartarI aura churA AdikI yAcanA nahIM karatA / koI svecchAse lAkara dene bhI lage to vaha unheM svIkAra nahIM krtaa| unake svIkAra karanemeM yA unase kAma lenemeM vaha apane svAvalambana-vratakI hAni mAnatA hai / usakI anya parigraha Adi samAna zarIrameM bhI Asakti nahIM hotI, isalie vaha na to zarIrakA saMskAra karatA hai aura na snAna hI karatA hai / AvaraNa aura parigrahakA tyAga kara denese vaha nagna rahatA hai| AhAra utanA hI letA hai jo zarIrake sandhAraNake lie Avazyaka hotA hai| usake muMhameM AhArajanya durgandha Adike utpanna na honeke kAraNa use dantadhAvana AdikI bhI AvazyakatA nahIM pdd'tii| tathA vaha apane pA~ca indriyoMke viSayoMse sadA virakta rahatA hai| yaha pratyeka sAdhukI jIvana-bharake lie svIkRta caryA hai| isakA vaha pratidina zarIrameM Asakti kiye binA uttama rItise pAlana karatA hai| __ sAdhuke mUlaguNa aTThAIsa hote hai-pAMca mahAvrata, pA~ca samiti, pA~ca indriyoMke viSayoMkA nirodha, sAta zeSa guNa aura chaha Avazyaka / inameMse bAIsa mUlaguNoMkA vicAra pUrva hI kara Aye haiM / chaha Avazyaka sAmAyika, caviMzatistava. vandanA. pratikramaNa. pratyAkhyAna aura vya srg| sAdhu inakA bhI uttama rItise pAlana karatA hai / jIvana-maraNa, lAbha-alAbha, saMyoga-viyoga, mitra-zatru aura sukha-duHkhameM samatA pariNAma rakhanA aura trikAla devavandanA karanA sAmAyika hai / caubIsa tIrthaMkaroMko nAma nirukti aura guNAnukIrtana karate hue mana, vacana aura kAyakI zuddhipUrvaka praNAma karanA caturviMzatistava hai| pA~ca parameSThI aura jinapratimAko kRtikarmake sAtha mana, vacana aura kAyakI zuddhipUrvaka praNAma karanA vandanA hai / dravya, kSetra, kAla aura bhAvake Alambanase vratavizeSameM yA AhAra Adike grahaNake samaya jo doSa lagatA hai, usakI mana, vacana aura kAyakI samhAlake sAtha nindA aura gardA karate hue zuddhi karanA pratikramaNa hai| tathA ayogya nAma, sthApanA aura dravya AdikA mana, vacana aura kAyase tyAga kara denA pratyAkhyAna hai| vizeSa niyama ye sAdhuke mUla guNa haiM / inakA vaha niyamita rUpase pAlana karatA hai| inake sivA ukta dharmake pUraka kucha upayogI niyama aura haiM jinako jIvanameM utAranese sAdhudharmakI rakSA mAnI jAtI hai| ve ye haiM-1. jo apanese bar3e purAne dokSita sAdhu haiM, unake sAmane Anepara abhyutthAna aura praNAma Adi dvArA unakI samucita vinaya karatA hai / 2. AgamArthake sunane aura grahaNa karanemeM ruci rakhatA hai| 3. guru Adise zaMkAkA nivAraNa vinayapUrvaka karatA hai / 4 zrutakA abhyAsa bar3ha jAnepara na to ahaMkAra karatA hai aura na use chipAtA hai / 5. jJAna aura saMyamake upakaraNoMke prati Asakti nahIM rkhtaa| 6. jisa pustakakA svAdhyAya karatA hai, use hI svAdhyAya samApta hone takake lie svIkAra karatA hai| anAvazyaka pustakoMke saMgrahameM ruci nahIM rakhatA / anusandhAnake lie adhika pustakoMkA avalokana karanA varjanIya nahIM hai, parantu unake saMgrahameM ruci nahIM rakhatA / 7. apane guru aura gurukulake anukUla pravRtti karatA hai / 8. saMyamake yogya kSetra, nirjana vana, giri-guphA yA caityAlaya AdimeM nivAsa karatA hai| 9. anya sAdhuoMkI AvazyakatAnusAra vaiyAvRtya karatA hai| 10. gA~vameM eka dina aura zaharameM pA~ca dina nivAsa karatA hai| 11. pahale apanI guru-paramparAse Aye hue AgamakA vidhipUrvaka adhyayana karake anantara gurukI AjJAse anya zAstroMkA adhyayana karatA hai| 12. adhyayana karaneke bAda yadi anya dharmAyatana Adi sthAnameM jAnekI icchA ho to guruse aneka bAra , anujJA lekara akelA nahIM jAtA hai kintu anya sAdhuoMke sAtha jAtA hai / akele vihAra karanekI guru aise sAdhuko hI anujJA dete haiM - panchApa
Page #204
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturtha khaNDa : 167 jo sUtrArthakA jJAtA hai, uttama prakArase tapazcaryA meM rata hai, jisane sahanazakti bar3hA lI hai, jo zAnta aura prazasta pariNAmavAlA hai, uttama saMhananakA dhArI hai, saba tapasviyoMmeM purAnA hai, apane AcArakI rakSA karane meM samartha hai aura jo dezakAlakA pUrNa jJAtA hai / jo ina guNoMkA dhArI nahIM hai, usake ekalavihArI honepara gurukA apavAda honekA, zrutakA viccheda honekA aura tIrthaka malina honekA bhaya banA rahatA hai| tathA svairAcArako pravRtti bar3hane lagatI hai| aura bhI aneka doSa haiM, isalie hara koI sAdhu ekalavihArI nahIM ho sktaa| jo isa pravRttiko protsAhana dete haiM, ve bhI ukta doSoMke bhAgI hote haiM / prAyaH jo gArava doSase yukta hotA hai, mAyAvI hotA hai, AlasI hotA hai, vratAdike pUrNarUpase pAlana karanemeM asamartha hotA hai aura pApabuddhi hotA hai, vahI guruko avahelanA karake akelA rahanA cAhatA hai / 13. AryikA yA anya strIke akelI honepara usase bAtacIta nahIM karatA aura na vahA~ ThaharatA hI hai| 14. yadi bAtacIta karanekA vizeSa prayojana ho to aneka striyoMke rahate hue hI dUrase unase bAtacIta karatA hai| 15. AyikAoM yA anya vratI zrAvikAoMke upAzrayameM nahIM ThaharatA / 16. apanI prabhAvavRddhi ke lie mantra, tantra aura jyo taSavidyAkA upayoga nahIM krtaa| 17. tailamardana Adi dvArA zarIrakA saMskAra nahIM karatA aura sugandhita dravyoMkA upayoga nahIM krtaa| 18. zIta Adiko bAdhAse rakSAke upAyoMkA Azraya nahIM letaa| 19. vasatikA AdikA dvAra svayaM banda nahIM karatA tathA vahA~ AnevAle anya vyaktiko nahIM rokatA / 20. dIpaka yA lAlaTenakI rozanIko kama-adhika nahIM karatA / baiTarI bhI pAsameM nahIM rakhatA / 21. uSNatAkA vAraNa karaneke lie paMkhe AdikA upayoga nahIM krtaa| 22. apane sAtha naukara Adi nahIM rakhatA / 23. kisIke sAtha visaMvAda nahIM krtaa| 24. tIrthAdikI yAtrAke lie arthakA saMgraha nahIM karatA aura na isakI pUrti ke lie upadeza detA hai / 25. tathA yAtrAke samaya kisI prakArakI savArIkA upayoga nahIM krtaa| paidala hI vihAra karatA hai| ina niyamoM ke sivA aura bhI bahutase niyama hai jinakA vaha saMyamakI rakSAke lie bhale prakAra pAlana karatA hai| 2. AryikAoMke vizeSa niyama ukta dharmakA samagrarUpase AryikAe~ bhI pAlana karatI haiN| isake sivA unake lie jo anya niyama batalAye gaye haiM, unheM bhI ve AcaraNameM lAtI haiN| ve anya niyama ye haiM-ve parasparameM eka-dUsareke anukUla hokara eka-dUsareko rakSA karatI huI rahatI haiM / 2. roSa, vairabhAva aura mAyAbhAvase rahita hokara lajjA aura maryAdAkA dhyAna rakhatI huI ucita AcArakA pAlana karatI haiN| 3. sUtrakA adhyayana, sUtrapATha, sUtrakA zravaNa, upadeza denA, bAraha anuprekSAoMkA cintavana, tapa, vinaya aura saMyamameM sadA sAvadhAna rahatI haiN| 4. zarIrakA saMskAra nahIM krtiiN| 5. sAdA binA ra~gA huA vastra rakhatI haiN| 6. jahA~ gRhastha nivAsa karate haiM, usa makAna AdimeM nahIM ThaharatIM / 7. kabhI akelI nahIM rahatIM / kamase kama do-tIna milakara rahatI hai| 8. vinA prayojanake kisIke ghara nahIM jaatii| yadi prayojanavaza jAnA hI par3e to gaNinIse anujJA lekara milakara hI jAtI haiN| 9. ronA, bAlaka Adiko snAna karAnA, bhojana banAnA, dAIkA kArya aura kRSi Adi chaha prakArakA Arambha karma nahIM karatIM / 10. sAdhuoMkA pAda-prakSAlana va unakA parimArjana nahIM krtiiN| 11 vRddhA AryikAko madhyameM karake tIna, pA~ca yA sAta AryikAe~ milakara eka-dUsarekI rakSA karatI huI AhArako jAtI haiM / 12. AcAryase pA~ca hAtha, upAdhyAyase chaha hAtha aura anya sAdhuoMse sAta hAtha dUra rahakara go-Asanase baiThakara unakI vandanA karatI haiN| jo sAdhu aura AryikAe~ isa AcArakA pAlana karate haiM, ve jagatmeM pUjA aura kItiko prApta karate hae ansameM yathAniyama mokSa-sukhake bhAgI hote haiM /
Page #205
--------------------------------------------------------------------------
________________ 168 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana-grantha 3. gRhasthadharma mokSa-prAptikA sAkSAt mArga munidharma hI hai| kintu jo vyakti munidharmako svIkAra karanemeM asamartha hote hue bhI use jIvanavrata banAnemeM anurAga rakhate haiM, ve gRhastha dharmake adhikArI mAne gaye haiM / munidharma u-sarga mArga hai aura gRhasthadharma apavAda mArga hai / tAtparya yaha hai ki gRhasthadharmase AMzika Atmazaddhi aura svAvalambana kI zikSA milatI hai, isalie yaha bhI mokSa kA mArga mAnA gayA hai| samIcIna zraddhA aura usakA phala __ jo munidharma yA gRhasthadharmako svIkAra karatA hai usakI pA~ca parameSThI aura jinadeva dvArA pratipAdita zAstrameM avazya zraddhA hotI hai / vaha anya kisIko bhokSaprAptimeM sAdhaka nahIM mAnatA isalie AtmazuddhikI daSTise inake sivA anya kisIkI vandanA aura stuti Adi nahIM krtaa| tathA una sthAnoMko Ayatana bhI nahIM mAnatA, jahA~ na to mokSamArgakI zikSA milatI hai aura na mokSamArgake upayukta sAdhana hI upalabdha hote haiM / laukika prayojanakI siddhike lie dUsarekA Adara-satkAra karanA anya bAta hai| vaha jAnatA hai ki zarIra merA svarUpa nahIM hai, isalie zarIra, usakI sundaratA aura balakA ahaMkAra nahIM krtaa| dhana, aizvarya, kula aura jAti ye yA to mAtA-pitAke nimittase prApta hote haiM yA prayatnase prApta hote haiM / ye AtmAkA svarUpa nahIM ho sakate, isalie inakA bhI ahaMkAra nahIM karatA / jJAna aura tapa ye samIcIna bhI hote haiM aura asamIcIna bhI hote haiM / jise AtmadRSTi prApta hai, usake ye samIcIna ho hI nahIM sakate, isalie inheM mokSamArgakA prayojaka jAna inakA bhI ahaMkAra nahIM krtaa| dharma AtmAkA nija rUpa hai yaha vaha jAnatA hai, isalie apanI khoyI haI usa nidhiko prApta karaneke lie vaha sadA prayatnazIla rahatA hai| pA~ca aNuvrata isa prakAra dRr3ha AsthAke sAtha samyagdarzanako svIkAra karake vaha apanI zaktike anusAra gRhasthadharmake prayojaka bAraha vratoMko dhAraNa karatA hai / bAraha vrata ye haiM-pA~ca aNuvrata, tIna guNavrata aura cAra zikSAkta / hiMsA, asatya, corI abrahma aura parigrahakA vaha ekadeza tyAga karatA hai, isalie usake pA~ca aNuvrata hote haiM / tAtparya yaha hai ki vaha trasa-hiMsAse to virata rahatA hI hai| binA prayojanake ekendriya jIvoMkA bhI vadha nahIM karatA / aisA vacana nahIM bolatA jisase dUsaroMkI hAni ho yA bolanese dUsaroMke sAmane apramANita bananA pdd'e| anyakI choTI,bar3I kisI vastuko usako AjJAke binA svIkAra nahIM karatA / apanI strIke sivA anya saba striyoMko mAtA, bahina yA putrIke samAna mAnatA hai aura AvazyakatAse adhika dhanakA saMcaya nahIM krtaa| tIna aNuvrata ina pA~ca vratoMkI vRddhike lie vaha divrata, dezavrata aura anarthadaNDavirativrata-ina tIna guNavatoMko bhI dhAraNa karatA hai| divratameM jIvana-bharake lie aura dezavratameM kucha kAlake lie kSetrakI maryAdA kI jAtI hai| gahasthakA putra, strI aura dhana-sampadAse nirantara samparka rahatA hai| isa kAraNa usakI tRSNAmeM vRddhi honA sambhava hai| ye donoM vrata usI tRSNAko kama karaneke lie yA sImita rakhane ke lie svIkAra kiye jAte haiN| prathama vratako svIkAra karate samaya vaha isa prakArakI pratijJA karatA hai ki maiM jIvana-bhara apane vyApAra Adi prayojanakI siddhi isa kSetrake bhItara rahakara hI kruuNgaa| isake bAhara honevAle vyApAra Adise yA usake nimittase honevAle lAbhase mujhe koI prayojana nahIM hai| samaya-samayapara yathAniyama dUsare vratako svIkAra karate samaya vaha apane isa kSetrako aura bhI sImita karatA hai aura isa prakAra apanI tRSNApara uttarottara niyantraNa sthApita karatA jAtA hai| itanA hI nahIM vaha AjIvikAmeM aura apane AcAra-vyavahArameM unhIM sAdhanoMkA
Page #206
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturthakhaNDa : 169 upayoga karatA hai, jinase dUsare prANiyoMko kisI prakArakI bAdhA nahIM hone pAtI / jinase dUsaroMkI hAni hone kI sambhAvanA hotI hai unakA vaha nirmANa bhI nahIM karatA aura aisA karake vaha svayaMko anarthadaNDase bacAtA hai / cAra zikSAvrata vaha apane jIvanameM kucha zikSAe~ bhI svIkAra karatA hai / prathama to vaha samatA tattvakA abhyAsa kara apane sAmAyika zikSAvratako puSTa karatA hai / dUsare parva dinoMmeM ekAzana aura upavAsa Adi vratoMko svIkAra kara vaha proSadhopavAsa vratakI rakSA karatA hai / zarIra sukhazIla na bane aura AtmazuddhikI ora gRhasthakA citta jAve, isa abhiprAyase vaha isa vratako svIkAra karatA / vaha apane AhAra AdimeM prayukta honevAlI sAmagrIkA bhI vicAra karatA hai aura mana tathA indriyoMko matta karanevAlI tathA dUsare jIvoMko bAdhA pahu~cAkara niSpanna kI gayI sAmagrIkA upayoga na kara upabhoga - paribhoga parimANavratako svIkAra karatA hai| atithi sabakA AdaraNIya hotA hai aura usase saMyamake anurUpa zikSA milatI hai, isalie vaha atithisaMvibhAgavratako svIkAra kara sabakI yathocita vyavasthA karatA hai / ye gRhasthake dvArA karane yogya bAraha vrata haiM / inake dhAraNa karanese usakA gArhasthika jIvana saphala mAnA jAtA hai / 4. kRtikarma - devapUjA hamane munidharma aura gRhasthadharmakA sAmAnyarUpase digdarzana karAte samaya jisa pramukha dharmakA buddhipUrvaka ullekha nahIM kiyA hai vaha hai kRtikarma / kRtikarma sAdhu aura gRhastha donoMke Avazyaka kAryoMmeM mukhya hai / yadyapi sAdhu sAMsArika prayojanoMse mukta ho jAtA hai, phira bhI usakA citra bhUlakara bhI laukika samRddhi, yaza aura apanI pUjA AdikI ora AkRSTa na ho aura gamanAgamana, AhAra grahaNa Adi pravRtti karate samaya lage hue doSoM kA parimArjana hotA rahe, isalie sAdhu kRtikarmako svIkAra karatA hai| gRhasthakI jIvanacaryA hI aisI hotI hai jisake kAraNa usako pravRtti nirantara sadoSa banI rahatI hai, isalie use bhI kRtikarma karanekA upadeza diyA gayA hai / paryAyavAcI nAma mUlAcAra meM kRtimakarmake cAra paryAyavAcI nAma diye haiM- kRtikarma, citikarma, pUjAkarma aura vinayakarma / ' inakI vyAkhyA karate hue vahA~ kahA gayA hai ki jisa akSaroccArarUpa vAcanika kriyAke, pariNAmoMkI vizuddhirUpa mAnasika kriyAke aura namaskArAdi kAyika kriyAke karanese jJAnAvaraNAdi ATha prakArake karmoMkA 'kRtyate chidyate' cheda hotA hai use kRtikarma kahate haiM / yaha puNyasaMcayakA kAraNa hai, isalie ise citikarma bhI kahate haiM / isameM caubIsa tIrthaMkaroM aura pA~ca parameSThI AdikI pUjA kI jAtI haiM, isalie ise pUjAkarma bhI kahate haiM tathA isake dvArA utkRSTa vinaya prakAzita hotI hai, isalie ise vinayakarma bhI kahate haiM / yahA~ vinayaat 'vinIyate nirAkriyate' aisI vyutpatti karake isakA phala karmoM kI udaya aura udIraNA Adi karake unakA vahA~ vaha nAza karanA bhI batalAyA gayA hai / tAtparya yaha hai ki kRtikarma jahA~ karmoM kI nirjarAkA kAraNa utkRSTa puNya saMcayameM hetu hai aura vinayaguNakA mUla hai, isalie use pramAdarahita hokara sAdhuoM aura gRhasthoMko yathAvidhi karanA cAhie / 1. mUlAcAra, SaDAvazyakAdhikAra, gAthA 79 / 22
Page #207
--------------------------------------------------------------------------
________________ 170 : siddhAntAcArya paM0 phalacandra zAstrI abhinandana-grantha samaya-vicAra . kRtikarma kaba kiyA jAye isa praznakA samAdhAna karate hue likhA hai ki kRnikarma tInoM sandhyAkAloMmeM karanA cAhie / ' vIrasena svAmI apanI dhavalA TIkA meM kahate haiM ki tIna bAra hI karanA cAhie aisA koI ekAnta niyama nahIM hai| adhika bAra bhI kiyA jA sakatA hai, para tIna bAra avazya karanA caahie| yaha to hama Age batalAnevAle haiM ki tIna sandhyAkAloMmeM jo kRtikarma kiyA jAtA hai, usameM sAmAyika, caturviMzatistava aura vandanA ina tInoMkI mukhyatA hai, isalie Ajakala jina vidvAnoM aura tyAgiyoMkA yaha mata hai ki sAdhuko pratidina devavandanA karanI hI cAhie, aisA koI niyama nahIM hai, unakA vaha mata Aga masaMgata nahIM jAna pdd'taa| tInoM sandhyAkAloMmeM kiyA jAnevAlA kRtikarma sAdhu aura zrAvaka donoMkA eka samAna hai| antara kevala itanA hai ki sAdhu aparigrahI honese kRtikarma karate samaya akSata Adi dravyakA upayoga nahIM karatA aura gahastha usakA bhI upayoga karatA hai| gRhasthakA kRtikarma mUlAcArameM kRtikarma ke vyAkhyAnake prasaMgase vinayakI vyAkhyA karate hae usake pA~ca bheda kiye haiMlokAnuvRttivinaya, arthavinaya, kAmavinaya, bhayavinaya aura mokSavinaya / arthavinaya, kAmavinaya aura bhayavinaya ye saMsArakI prayojaka haiM yaha spaSTa hI hai| lokAnuvRttivinaya do prakAra kI hai-eka vaha jisameM yathAvasara sabakA ucita Adara-satkAra kiyA jAtA hai aura dUsarI vaha jo devapUjA Adike samayakI jAtI hai / yahA~ devapUjA apane vaibhavake anusAra karanI cAhie yaha kahA hai| isase vidita hotA hai ki gRhastha kRtikarma karate samaya akSata Adi sAmagrIkA upayoga karatA hai / vaha sAmagrI kaisI ho isake sambandhameM mUlAcAra prathama adhikArake zloka 24 kI TIkAmeM AcArya vasunandi kahate haiM-jinendradevakI pUjAke lie gandha, puSpa aura dhUpa Adi jisa sAmagrIkA upayoga kiyA jAve, vaha prAraka aura nirdoSa honI caahie| isase bhI gRhastha kRtikarma karate samaya sAmagrIkA upayoga karatA hai isakI sUcanA milatI hai| Alambana __ kRtikarma karane kA mukhya hetu Atmazuddhi hai / isalie yaha vidhi sampanna karate samaya unhIMkA Alambana liyA jAtA hai, jinhoMne Atmazuddhi karake yA to mokSa prApta kara liyA hai yA jo arahanta avasthAko prApta ho gaye haiM / AcArya, upAdhyAya aura sAdhu tathA jina-pratimA aura jinavANI-ye bhI AtmazuddhimeM prayojaka honese usake Alambana mAne gaye haiN| yahA~ yaha prazna hotA hai ki devapUjA Adi kArya binA rAgake nahIM hote aura rAga saMsArakA kAraNa hai, isalie kRtikarmako AtmazuddhimeM prayojaka kaise mAnA jA sakatA hai| samAdhAna yaha hai ki jabataka sarAga avasthA hai, tabataka jIvake rAgakI utpatti hotI hI hai| yadi vaha rAga laukika prayojanakI siddhike lie hotA hai to usase saMsArakI vRddhi hotI hai| kintu arihanta Adi svayaM rAga aura dveSase rahita hote haiM / laukika prayojanase unakI pUjAkI bhI nahIM kI jAtI hai, isalie unameM pUjA Adike nimittase honevAlA rAga mokSamArgakA prayojaka honese prazasta mAnA gayA hai| mUlAcArameM bhI kahA hai ki jinendradevakI rbhAta karanese pUrva saMcita saba karmoM kA kSaya hotA hai AcArya ke prasAdase vidyA aura mantra siddha hote haiM / ye saMsArase tAraneke lie naukAke samAna hai| arihanta, vItarAga dharma, dvAdazAga 1. SaTkhaNDAgama, karma anuyogadvAra, sUtra 28 / 2. mUlAcAra, SaDAvazyakAdhikAra, gAthA 84 /
Page #208
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturthakhaNDa : 171 vANI, AcArya, upAdhyAya aura sAdhu- inameM jo anurAga karate haiM, unakA yaha anurAga prazasta hotA hai| inake abhimukha hokara vinaya aura bhakti karanese saca ko siddhi hotI hai| isalie bhakti rAgapUrvaka mAnI gayI hai kintu yaha nidAna nahIM hai| nidAna sakA hotA hai aura bhakti niSkAma yahIM ina donoMmeM antara hai| 1 vidhi vandanA lie jAte samaya zrI jinAlayake dRSTipathameM Anepara 'dRSTaM jinendrabhavanaM bhavatApahAri' pATha pddh'e| anantara hAtha-paira dhokara 'NisahI pisahI jisahI" aisA tIna bAra uccAraNa karake jinAlaya meM praveza kare / bhagavAn jinendradeva ke darzanase pulakita vadana aura Atmavibhora ho unake sAmane hAtha jor3akara khar3A ho jAve / anantara doSavizuddhi ke lie IryApathazuddhi karake yathAvidhi sAmAyikadaNDaka, tyossAmidaNDaka caityabhakti aura paMcagurubhakti par3e / antameM devavandanA karate samaya lage doSake parimArjana ke lie yathAvidhi samAdhibhakti par3hakara devavandanAkA kRtikarma sampanna kare / isa kRtikarmako karate samaya kahA~ baiThakara aSTAMga namaskAra kare kahAM khar3e-khar3e hI namaskAra kare tathA kahA~ mana, vacana aura kAyako zuddhike sUcaka tIna Avarta kare Adi saba vidhi vividha zAstroMmeM batalAyI gayI hai| isa vidhiko sUcita karanevAlA eka sUtra SaTkhaNDAgama ke karma anuyogadvArameM bhI AyA hai| usake anusAra kRtikarmake chaha bheda hote haiM---usakA prathama vizeSaNa AtmAdhIna hai| kRtikarma pUrI svAdhInatA ke sAtha karanA cAhie, kyoMki parAdhIna hokara kiye gaye kAryase iSTa phalakI prApti nahIM hotii| dUsarA vizeSaNa tIna pradakSiNA denA hai / guru jina aura jinagRhakI vandanA karate samaya tIna pradakSiNA dekara namaskAra karanA cAhie / tIsarA vizeSaNa tIna bAra karanA hai| pradakSiNA aura namaskAra Adi kriyA tIna-tIna bAra karanI caahie| yA eka dinameM jina guru aura jinagRha AAdikI vandanA kamase kama tIna bAra karanI cAhie yaha isakA bhAva hai| cauthA vizeSaNa bhUmipara baiThakara tIna bAra aSTAMga namaskAra karanA hai| sarvaprathama hAtha-paira dhokara zuddha manase jina mandirameM jAkara jinadevako baiThakara aSTAMga namaskAra kare yaha prathama nati hai punaH uThakara aura jinendradevakI prArthanA karake baiThakara aSTAMga namaskAra karanA yaha dUsarI nati hai punaH uThakara sAmAyikadaNDaka Atmazuddhi karake tathA kaSAyake sAtha zarIrakA utsarga karake jinendradevake ananta guNoMkA dhyAna karate hue caubIsa tIrthakara jina jinAlaya aura guruoMkI stuti karake bhUmimeM baiThakara aSTAMga namaskAra karanA, yaha tRtIya navi hai| isa prakAra eka kRtikarmameM tIna aSTAMga namaskAra hote haiN| pA~cavA~ vizeSaNa cAra bAra sira navAnA hai / sAmAyikadaNDakake AdimeM aura antameM tathA tyomsAmidaNDaka ke AdimeM eka kRtikarmameM saba milAkara cAra bAra sira jhukAkara namaskAra kiyA jAtA hai| chaThA vizeSaNa bAraha Avarta karanA hai / donoM hAthoMko jor3akara aura kamala ke samAna mukulita karake dakSiNa bhAgase prArambha karake vAma bhAgakI ora le jAkara aura vAma bhAgase punaH dakSiNa bhAgakI ora ghumAte hue le AnA Avarta hai| itanI vidhi karane se eka Avarta hotA hai| eka kRtikarma meM aise bAraha Avarta hote haiN| sAmAyikadaNDake AdimeM aura antameM tathA svosta midaNDakake AdimeM aura antameM tIna-tIna Avarta hote haiM, isalie inakA jor3a bAraha ho jAtA hai / aura antameM isa prakAra 1. NisahI yaha caityAlayakA paryAyanAma pratIta hotA hai / sameyA samAjameM aura indaura Adi nagaroMmeM isa zabdakA prayoga Aja bhI kiyA jAtA hai / 2. 'tamAdAhINaM padAhiNaM tikkhutta' tiyoNadaM cadusiraM bArasAvattaM taM savvaM kiriyAkammaM NAma ||28||
Page #209
--------------------------------------------------------------------------
________________ 172: siddhAntAcArya paM. phalacandra zAstrI abhinandana-grantha mUlAcArameM anya saba vidhi SaTkhaNDAgamake anusAra kahI hai| mAtra vahA~ aSTAMga namaskAra do bAra karanekA hI vidhAna hai-prathama sAmAyikadaNDakake prArambhameM aura dUsarA tthossAmidaNDakake prArambhameM / harivaMzapurANameM bhI bhUmisparzarUpa do hI aSTAMga namaskAroMkA ullekha hai-prathama sAmAyikadaNDakake prArambhameM aura dUsarA tthossAmidaNDakake antmeN| isase pratIta hotA hai ki pUrva kAlameM dezabhedase kRtikarmake bAhya AcArameM thor3A bahuta antara bhI pracalita rahA hai / itanA avazya hai ki devavandanAke samaya sAmAyikadaNDaka, tthossAmidaNDaka, paMcagurubhakti aura yathAsambhava samAdhibhakti yathAvidhi avazya par3hI jAtI hai| isa viSayakI vistRta carcA zrI paM0 pannAlAlajI sonIne kriyA-kalApameMkI hai| vizeSa jijJAsuoMko vahA~se jJAna prApta karake apane kRtikarmameM saMzodhana karanemeM usase sahAyatA lenI caahie| vartamAna pUjAvidhi __ vartamAnameM jo darzanavidhi aura pUjAvidhi pracalita hai, usameM ve saba guNa nahIM rahane pAye hai, jo SaTkhaNDAgama AdimeM pratidina kriyA-karmameM nidiSTa kiye gaye haiN| adhikatara zrAvaka aura tyAgIgaNa jinheM jitanA avakAza milatA hai, usake anusAra isa vidhiko sampanna karate haiM / vratI zrAvakoMmeM aura sAdhuoMmeM trikAla devavandanAkA niyama to eka prakArase uTha hI gayA hai| pratikramaNa aura AlocanA karanekI vidhi bhI samAptaprAya hI hai| yaha kRtikarmakA Avazyaka aMga hai| phira bhI samagra pUjAvidhiko dekhanese aisA avazya pratIta hotA hai ki usameM pUrvokta devavandanA (kRtikarma) kA samAveza avazya kiyA gayA hai / itanA avazya hai ki kucha Avazyaka kriyAe~ chUTa gayI haiM aura kucha nayI A milI haiN| kRtikarma prArambha karaneke pUrva IryApathazuddhi karanI cAhie use vartamAna samayameM vratI zrAvaka bhI nahIM karate / avratI zrAvakoMkI bAta alaga hai / sAmAyika-daNDaka samagra to nahIM para usakA prArambhika bhAga paMca namaskAra mantra aura cattAridaNDakako pUjAvidhimeM yathAsthAna sammilita kara liyA gayA hai / mAtra use par3hakara puSpAMjali kSepaNa kara dete haiM / tthossAmidaNDaka ke sthAnameM :zrIvRSabho naH svasti' yaha svastipATha aura paMcagurubhaktike sthAnameM 'nityAprakampA' yaha svastipATha vartamAna pUjAvidhimeM sammilita hai, jo kRtikarmake anusAra hai| arthAt pahale 'zrIvRSabho naH svasti' yaha par3hakara bAdameM paMcagurubhakti par3hI jAtI hai / kintu inake bIcameM caityabhakti nahIM par3hI jaatii| prAcIna caityabhakti do milatI haiM-eka laghucaityabhakti aura dUsarI bRhaccaityabhakti / isameMse laghucaityabhavita pUjAvidhimeM avazya sammilita kI gayI hai, kintu vaha apane sthAnapara na hokara deva, zAstra aura guru tathA bIsa tIrthakarakI pUjAke bAdameM AtI hai / jise vartamAnameM kRtrimAkRtrima jinAlaya pUjA kahate haiM, vaha laghucaityabhakti hI hai / ise par3hakara isakA AlocanA pATha bhI par3hate haiM aura antameM 'atha paurvAhika' ityAdi par3hakara nau bAra NamokAra mantrakA jApa bhI karate haiM / 'atha paurvAhika' ityAdi pATha dvArA paMcagurubhaktikA kRtya vijJApana kiyA gayA hai, isalie isake Age paMcagurubhakti karanI cAhie, ise koI nahIM jaantaa| kRtikarmake antameM pahale samAdhibhakti par3hI jAtI thI, use pUjAvidhike antameM vartamAna samayameM bhI yathAsthAna par3hate haiN| jise Ajakala zAntipATha kahA jAtA hai vaha samAdhibhakti hI hai| antara kevala itanA hai ki samAdhibhaktimeM 'prathamaM karaNaM caraNaM dravyaM namaH' yahA~se lekara AgekA pATha par3hA jAtA thA aura zAntipAThameM 'zAntijinaM zazi'-ityAdi pATha bhI sammilita kara liyA gayA hai / isase uddezyameM bhI antara A gayA hai| - itanA saba likhanekA abhiprAya itanA hI hai ki vartamAna pUjAvidhimeM yadyapi purAne kRtikarbhakA samAveza kiyA gayA hai, para kRtyavijJApana, pratikramaNa aura AlocanA pATha chor3a diye gaye haiN| vidhimeM jo ekarUpatA thI vaha bhI nahIM rahane pAyI hai / devavandanAke samaya hameM kyA kitanA karanA cAhie yaha koI nahIM jAnatA /
Page #210
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturtha khaNDa : 173 dravyakI bahalatA aura pradhAnatA ho jAnese kRtikarma devadarzana aura devapUjA-isa prakAra do bhAgoMmeM vibhakta ho gayA hai / vastutaH ina donoM meM koI antara nahIM hai| gRhastha apane sAtha prAsuka dravya lAkara yathAsthAna usakA prayoga kare yaha bAta alaga hai / isakA niSedha nahIM hai / paNDitapravara AzAdharajIne zrAvakakI dinacaryA meM trikAla devavandanAke samaya donoM prakArase pUjA karanekA vidhAna kiyA hai| prAtaHkAlIna devavandanAkA vidhAna karate hue ve likhate haiM ki zrI jinamandira meM jAte samaya gahastha ko cAra hAtha bhUmi zodhakara jAnA cAhie / mandirameM pahu~cakara aura hAtha-paira dhokara sarvaprathama 'jAva arahaMtANaM' ityAdi vacana bolakara pahale IryApathazuddhi karanI cAhie / anantara 'jayanti nijitAzeSa-' ityAdi par3ha kara yA pUjASTaka par3hakara devavandanA karanI cAhie / sarvaprathama jinendradevakI pajA kare / usake bAda zruta aura sUrikI pUjA kre| ise ve jaghanya vandanAvidhi kahate haiM / tAtparya yaha hai ki aSTa dravyase yadi gRhastha devavandanA karatA hai to sarvotkRSTa hai aura yadi aSTadravyake binA karatA hai to bhI hAni nahIM hai / mAtra devavandanA yathAvidhi honI caahie| pUjAvidhikA anya prakAra sAdhAraNataH devapUjAkA jo purAtana prakAra rahA hai aura usakA vartamAna samayameM pracalita pUjAvidhimeM jisa prakAra samAveza kiyA gayA hai, usakA hamane spaSTIkaraNa kiyA hI hai| sAtha hI usameM nyUnAdhikatA huI hai, usapara bhI hama vicAra kara Aye haiN| yahA~ hama pUjAke usa prakArakA bhI ullekha kara denA cAhate haiM, jise somadevasUrine yazastilakacampUmeM nibaddha kiyA hai, kyoMki vartamAna prajAvidhipara isakA vizeSa prabhAva dikhalAI detA hai / ve likhate haiM prastAvanA purAkarma sthApanA saMnidhApanam / pUjA pUjAphalaM ceti SaDvidhaM devasevanam ||-klp 36 / / devapUjA chaha prakArakI hai--prastAvanA, purAkarma, sthApanA, saMnidhApana, pUjA aura pUjAphala / ina chaha karmoMkA vistRta vivecana karate hue ve likhate haiM-jinendradevakA guNAnuvAda karate hue abhiSekavidhi karanekI prastAvanA karanA prastAvanA hai| pIThake cAroM koNoMpara jalase bhare hue cAra kalazoMkI sthApanA karanA purAkarma hai| pIThapara yathAvidhi jinendra devako sthApita karanA sthApanAkarma hai| ye jinendradeva hai, yaha pITha meruparvata hai, jalaparNa ye kalaza kSIrodadhike jalase pUrNa kalaza haiM aura maiM indra haiM, jo isa samaya abhiSekake lie udyata huA hU~-aisA vicAra karanA saMnidhApana hai / abhiSekapUrvaka pUjA karanA pUjA hai aura sabake kalyANakI bhAvanA karanA pUjAphala hai| . zrI somadeva dvArA pratipAdita yaha pUjAvidhi vahI hai jo ki vartamAna samayameM pracalita hai / mAtra isameM na to vartamAna samayameM pratyeka pUjAke prArambhameM kiye jAnevAle AhvAna, sthApanA aura sannidhIkaraNakA koI vidhAna kiyA hai aura na visarjana vidhikA hI nirdeza kiyA hai / yadyapi yahA~para jina-pratimA sthApita karaneko sthApanA aura usameM sAkSAt jinendradevakI kalpanA karaneko saMnidhApana kahA hai, isalie isase AhvAnana, sthApanA aura sannidhIkaraNakA bhAva avazya liyA jA sakatA hai| jo kucha bhI ho, itanA spaSTa hai ki isa vidhimeM usa AcArakA pUrI tarahase samAveza nahIM hotA, jisakA nirdeza hama pahale kara Aye haiM / vicAraNIya viSaya itanA likhaneke bAda hameM vartamAna pUjAvidhimeM pracalita do-tIna bAta kA saMketa kara denA Avazyaka pratIta hotA hai / prathama bAta AhvAna, sthApanA aura sannidhIkaraNake viSayameM kahanI hai| vartamAna samayameM jitanI pUjAeM kI jAtI haiM, unako prArambha karate samaya sarvaprathama yaha kriyA kI jAtI hai| jaina paramparAmeM sthApanA
Page #211
--------------------------------------------------------------------------
________________ 174 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana-grantha nikSepakA bahuta adhika mahattva hai isameM sandeha nhiiN| paNDitapravara AgAdharajIne jinAkArako prakaTa karanevAlI mUtike na rahanepara akSata AdimeM bhI sthApanA karanekA vidhAna kiyA hai| kintu jahA~ sAkSAt jinapratimA virAjamAna hai aura usake Alambanase paMcaparameSThI aura caubIsa tIrthakara AdikI pUjA kI jA sakatI hai, vahA~ kyA AhvAna Adi kriyAkA kiyA jAnA upayukta hai ? devavandanAkI jo prAcIna vidhi upalabdha hotI hai, usameM isake lie sthAna nahIM hai, yaha bAta usa vidhike dekhane se spaSTataH lakSyameM A jAtI hai| dUsarI bAta visarjanake sambandhameM kahanI hai| visarjana AkAra pUjAko svIkAra karanevAlekA kiyA jAtA hai| kintu jainadharmake anusAra koI AtA hai aura pUjAmeM arpaNa kiye gaye bhAgako svIkAra karatA hai, isa mAnyatAko raMcamAtra bhI sthAna nahIM hai| pA~ca parameSThIke svarUpakA vicAra karanese yaha bAta aura bhI spaSTa ho jAtI hai / AgamameM devavandanAkI jo vidha batalAyI hai, usake anusAra devavandanA-sambandhI kRtikarma antameM samAdhibhakti karanepara sampanna ho jAtA hai, isalie manameM yaha prazna uThatA hai ki pUjAke anta meM kyA visarjana karanA Avazyaka hai / isa samaya jo visarjana par3hA jAtA hai usake svarUpapara bhI hamane vicAra kiyA hai / usase milate-julate zloka brAhmaNadharma ke anusAra kiye jAnevAle kriyAkANDameM bhI pAye jAte haiN| tulanA kIjie AhvAnaM naiva jAnAmi naiva jAnAmi pUjanam / visarjanaM na jAnAmi kSamasva paramezvara / / 1 / / mantrahInaM kriyAhInaM dravyahInaM tathaiva ca / tatsarva kSamyatAM deva rakSa rakSa jinezvara ||2|| inake sthAnapara brAhmaNa dharmameM ye zloka upalabdha hote haiM AvAhanaM na jAnAmi na jAnAmi visarjanam / pUjanaM neva jAnAmi kSamasva paramezvara / / 1 / / mantrahInaM kriyAhInaM bhaktihInaM janArdana / yatpUjitaM mayA deva paripUrNa tadastu me // 2 // 'jJAnato'jJAnato vApi' ityAdi zloka bhI brAhmaNa kriyAvidhimeM kucha herapherase honA cAhie aisA hamArA khayAla hai / kintu tatkAla upalabdha na honese vaha nahIM diyA gayA hai| devAH' ityAdi zloka pratiSThApAThakA hai| paMcakalyANakakI samasta kriyA mukhyatayA caturNikAyake deva sampanna karate haiM, isalie paMcakalyANaka-pratiSThAmeM unakA AhvAna aura sthApanA kI jAtI hai tathA kriyAvidhike sampanna honepara unakA visarjana bhI kiyA jAtA hai| isalie vahA~para isa zlokakI sArthakatA bhI hai / devapUjAmeM isakI raMcamAtra bhI sArthakatA nahIM hai| tIsarI bAta abhiSekake viSayameM kahanI hai| sAmAnyataH abhiSekake viSayameM do mata pAye jAte haiN| eka mata yaha hai ki jina-pratimAkI paMcakalyANaka-pratiSThA ho jAtI hai. isalie usakA abhiSeka janya-kalyANakakA pratIka nahIM ho sakatA / dUsare matake anusAra abhiSeka janmakalyANakakA pratIka mAnA gayA hai| somadevasUri isa dUsare matake anusartA jAna par3ate haiM, kyoMki unhoMne abhiSeka-vidhikA vidhAna karate samaya vaha saba kriyA batalAyI hai, jo janmAbhiSekake samaya hotI hai / phira bhI yaha avazya hI vicAraNIya ho jAtA hai ki yadi abhiSeka janmakalyANakake samaya kiye gaye abhiSekakA pratIka hai to isameM paMcAmRtAbhiSeka kahA~se A gyaa| 1. sAgAradharmAmRta, adhyAya 2, zloka 31 /
Page #212
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturtha khaNDa : 175 janmakalyANakake samaya to kevala jalase abhiSeka kiyA jAtA hai| Agamika paramparAke anusAra isake aitihAsika anusandhAnako AvazyakatA hai / isase tathyoMpara bahuta kucha prakAza par3anekI sambhAvanA hai / niSkarSa devapUjAke viSayoMmeM itanA UhApoha karanese niSkarSake rUpameM hamAre manapara jo chApa par3I hai vaha yaha hai ki vartamAna pUjAvidhimeM kRtikarmakA jo Avazyaka aMza chUTa gayA hai, yathAsthAna use avazya hI sammilita kara lenA cAhie aura pratiSThApAThake AdhArase isameM jisa tattvane praveza kara liyA hai usakA saMzodhana kara denA cAhie, kyoMki paMcakalyANaka-pratiSThAvidhimeM aura devapUjAmeM prayojana AdikI dRSTise bahuta antara hai| vahA~ apratiSThita pratimAko pratiSThita karanA yaha prayojana hai aura yahA~ pratiSTita pratimAko sAkSAt jina mAnakara usakI jinendradevake samAna upAsanA karanA yaha prayojana hai /
Page #213
--------------------------------------------------------------------------
________________ jainadarzanakA hArda sirivaDDhamANajiNa, jeNa vihANeNa khavidakammaM so| kiccA tahovaesaM NivvuiM patto Namo tassa / / isa samaya sarvajJa sarvadarzI parabrahma paramAtmA antima tIrthaMkara bhagavAn mahAvIrakA dharmatIrtha cala rahA hai / eka to prativarSa unakA garbha-niSkramaNa dina manAyA jAtA hai| dUsare aisA niyama hai ki pratyakSa yA parokSa jisake pAdamUlameM baiThakara dharmapatha svIkAra kareM usake caraNoMmeM vinaya prakaTa karanI caahie| isa niyamake anu sAra maiM una maMgalamaya jinadeva bhagavAn mahAvIrakA smaraNa-vandana kara prakRta viSayakA saMkSepameM UhApoha karaneke lie sannaddha hotA huuN| bhAratIya paramparAmeM eka do dharmadarzanoMko durlakSya kara isa samaya jitane bhI jar3a-cetanake svatantra astitvako svIkAra karaneke lie dharmadarzana pracalita haiM, unameM jaina darzanakA nirAlA sthAna hai| isameM pratipAdita tattvajJAnakI pRSThabhUmimeM svAvalambanamUlaka vyakti-svAtantryakA mahattvapUrNa yogadAna honese lokameM apanI anUThI pratiSThA prApta kI hai| isa darzanake anusAra lokameM jainadharmake rUpameM jo vicAramArga aura tadanurUpa AcAramArga pracalita hai, una sabameM ukta donoM tathya mUrtimAn hokara pratiphalita hue haiN| ajJAnamUlaka viSaya-kaSAyapara jisa vidhise vijaya prApta karaneke phalasvarUpa jina hokara jinhoMne svayaM anubhUta upadeza dvArA jisa dharmatIrthakA pravartana kiyA hai| use hI lokameM jainadarzana isa nAmase abhihita kiyA jAtA hai / isa darzanake pustakArUr3ha honekA samaya kAlagaNanAkI dRSTise bhale hI anya darzanoMke pustakArUr3ha honeke makAlIna yA kucha Age-pIchekA ho, parantu usameM bhagavAna mahAvIrake prathama ziSya gautama gotrIya indrabhUti gaNadharase lekara guru paramparAse Aye hue usI anubhati upadezako viSaya vibhAgake sAtha nibaddha kiyA gayA hai jisakA pravartana sarvajJa sarvadarzI tIrthaMkara AdinAtha (RSabhadeva) se lekara tIrthakara mahAvIrakI divyadhvani dvArA huA hai| __usake anusAra chaha dravya aura pA~ca astikAyake samuccaya rUpa yaha loka akRtrima ataeva anAdianidhana hai| isameM jIvoM aura padagaloMkA saMyoga nimittaka yA chahoM dravyoMkA svAbhAvika-sahaja jo parivartana dRSTigocara hotA hai, vaha pratyeka chaha dravya yA padArthakA apanA kArya hai / paramArthase vaha svayaM usakA kartA hai aura pariNAma usakA kArya hai / jaise pratyeka dravya svarUpase sthiti arthAt dhrauvya lakSaNase lakSita hokara khyAlameM AtA hai, anyathA kisI bhI vastumeM yaha vahI hai jise Ajase dasa varSa pUrva hamane dekhA thA, aisA UrdhvatA-pratyaka 1. jayadhavalA, pu. 1, pR0 70 / 2. dhavalA, pu0 1, pR0 55 // 3. pravacanasAra 1/82 / 4. dhavalA, pu0 1, pR0 65 / 5. paMcAstikAya, gA0 3 tathA 22 /
Page #214
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturtha khaNDa : 177 mulaka (ekatvamUlaka) vyavahAra nahIM ho sktaa|' vaise hI dravya uttarAkArakI avApti aura pUrvAkArakA parityAga rUpa utpAda, vyaya lakSaNavAlA bhI hai| anyathA kisI bhI vyaktimeM pichalI bAra jaba hamane Apako dekhA thA, usase Aja kitane adhika badala gaye ho ityAkAraka vyatirekamUlaka vyavahAra nahIM ho sakatA / 2 jise hamane yahA~ utpAda-vyaya-dhrauvya svarUpa kahA hai "sat" yaha usakA dUsarA nAma hai| "sat" kaho yA "dravya"-ye do nahIM haiM eka hI hai| yaha pratyeka dravyameM ghaTita ho aisA usakA sAmAnya lakSaNa hai / isIse jainadarzanameM "abhAva" nAmakA svatantra padArtha na hokara use bhAvAntara svabhAva svIkAra kiyA gayA hai| svAmI samantabhadrane isI tathyako dhyAnameM rakhakara kahA bhI hai-bhavatyabhAvo hi bhaavlkssnn:| hama kahate haiM ki isa bhUtalapara ghaTa nahIM hai to isakA artha hotA hai ki yahA~ kevala bhUtala hai / ghaTa yadi cAhie hI to anyatra dekhiye| vaise abhAvako cAra prakArakA mAnA gayA hai, so vaha vivakSA bhedase eka hI dravyameM ghaTita ho jAtA hai| vivakSita kAryake sammukha hue dravyako prAgabhAva zabdase abhihita kiyA jAtA hai| usa kAryakA dhvaMsa honepara vahI pradhvaMsAbhAva zabdase pukArA jAtA hai / vartamAnameM vivakSita paryAya avasthA anya dUsare dravya kI vivakSita paryAyakI apekSA itaretarAbhAvarUpa saMjJAko prApta hotI hai| tathA pratyeka dravyake svacatuSTaya atyanta bhinna honese pratyeka dravya dUsare dravyoMkI apekSA atyantAbhAvarUpa kahA jAtA hai| isase hama jAnate haiM ki lokameM jo bhI padArtha hai ve saba satsvarUpa hI haiM / vivakSAbhedase vahI sat prayojanavaza abhAva zabda dvArA abhihita kiyA jAtA hai| pUrvameM hama tattvamImAMsAke prasaMgase kartA-karmakA ullekha kara Aye haiM / ataH usase aisA samajhanA cAhie ki jar3a-jetana jitane bhI dravya hai, ve sAmAnyapanekI apekSA dhruva yA nitya svabhAva vAle hokara bhI apanI kakSA ke bhItara hone vAle utpAda-vyaya rUpa pariNAma svabhAvake kAraNa adhruva yA anitya bhI haiM, ataH paramArthase ve svayaM pariNAma lakSaNa kriyAke dvArA yA parispaMda lakSaNa kriyAke dvArA arthakriyAke kartA hote haiM, phira bhI sarvathA anapekSa hokara apanI arthakriyA karate hoM aisA ekAntase jainadarzana nahIM svIkAra krtaa| kintu vaha pratyeka dravyake pratisamaya hone vAlI arthakriyA rUpa kArya meM bAhya vyAptivaza yA kAlapratyAsattivaza anyakI nimittatA bhI svIkAra karatA hai| jainadarzanakA isa viSayameM jo kaTAkSa hai vaha itanA hI ki pratyeka dravya pratisamaya jo arthakriyA karatA hai, vaha na to upAdAna aura bAhya saMyoga-ina donoMkA milakara eka kArya hai aura na hI vivakSita dravya hI kyoMki vaha to svayaM apanA kArya karane meM asamartha hai, ataeva anya koI padArtha Akara usameM arthakriyA dvArA kAryakA nirmANa kara detA hai| kintu vastusthiti yaha nahIM hai| yadi vicAra kara dekhA jAya to pratisamaya pratyeka dravyameM jo kArya hotA hai, vaha mAtra usI dravyakA apanA kArya hai| usane ho svayaM apane samartha upAdAnake anasAra kartA hokara usa kAryako janma diyA hai| usa samaya usa kAryake hone meM jo bAhya nimitta hai. vaha svayaM usI samaya apane pariNAma rUpa svarUpake kAraNa vivakSita dravyase sarvathA bhinna hokara apane pariNAma lakSaNa yA kriyAlakSaNa kAryakA kartA ho rahA hai| jaise eka vyakti sAikilase aayaa| kucha dera bAda kisIne pacchAko ki 1. parIkSAmukha, 4-5 / 2. vahI, 4,8 / 3. tattvArthasUtra, 5/29 / 4. AptamImAMsA, kA010-11 / 5, samayasAra, AtmakhyAti, pariziSTa / 6. vaho, gAthA 84 AtmakhyAti !
Page #215
--------------------------------------------------------------------------
________________ 178: siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana-grantha yaha sAikila kauna lAyA, taba vaha uttara detA hai ki "maiM laayaa|" thor3I dera bAda dUsare vyakti ne pachA ki Apa kaise Aye? taba vaha uttara detA hai ki sAikilase aayaa| isakA artha hai ki calanekI kriyA svayaM sAikilane bhI kI aura usa vyaktine bhI kI / phira bhI ve donoM parasparake kAryameM nimitta haiN| isase nizcita huA ki ekakI kriyA dUsarA nahIM kara sakatA / phira bhI ve eka dUsarekI gatikriyA ke hone meM paraspara nimitta avazya haiN| pratyeka dravyake kartA-karma Adi SaTa-kArakake viSayameM yahI jainadarzanakA hArda hai, jo pratyeka dravya ke apane-apane svabhAvameM hI ghaTita hotA hai aura yahI paramArtha hai|' anya saba vyavahAra hai| ataeva aise vyavahArako upacarita zabdase abhihita kiyA jAtA hai| anyathA pratyeka dravyakA jo utpAda-vyaya-dhruvasvabhAva dRSTi-pathameM AtA hai vaha ghaTita nahIM ho sakatA / yahA~ itanA vizeSa jAnanA cAhie ki jaise pratyeka dravya utpAdAdi tIna lakSaNavAlA honese usameM svayaMke dvArA arthakriyA ghaTita kI jA sakatI hai, vaise hI use jaba taka anuvatta pratyaya aura vyAvRtta pratyayakA viSaya nahIM svIkAra kiyA jAtA, taba taka bhI usameM arthakriyA ghaTita nahIM ho sktii| yahA~ jo anuvRttAkAra pratyaya aura vyAvRttAkAra pratyayakA prasaMgase ullekha kiyA hai, so una dvArA kramase sAkSya-lakSaNa sAmAnya aura vyatireka-lakSaNa vizeSakA jJAna karAyA gayA hai| pratyeka dravyameM aise bhI astitva Adi dharma pAye jAte haiM, jinake kAraNa do yA dose adhika dravya sadRzya pratyayake gocara hote haiM / sAtha hI pratiyogI manuSya, tiryaJca Adi rUpa paryAyAzrita aise bhI dharma pAye jAte haiM jinake kAraNa unameM pArthakya pratItimeM AtA hai / yaha do yA dose adhika dravyoMko nimitta kara pratyeka dravyameM pAye jAne vAle dharmokI apekSA mImAMsA hai / eka dravyakI apekSA vicAra karanepara hameM pratyeka dravya para-apara vivartavyApI bhI pratIta hotA hai" aura kramabhAvo pariNAma rUpa bhI pratItimeM AtA hai, isalie use kramase UrdhvatA-sAmAnya-rUpa aura paryAyavizeSa rUpa bhI svIkAra karanA Avazyaka ho jAtA hai| isa prakAra pratyeka dravya ina dharmoMse ghaTita honeke kAraNa sAmAnya-vizeSAtmaka svIkAra kiyA hai aura yahI pramANa jJAnakA viSaya hai| isIse pratyeka dravya anekAnta svarUpa hai, yaha spaSTa ho jAtA hai| ataH anekAnta kyA hai aura vyavahAra padavImeM utAra kara use kaise samajhA yA samajhAyA jA sakatA hai isa para bhI saMkSepameM prakAza DAlanA kramaprApta hai, ataH usakI mImAMsA kI jAtI hai| anekAntakA zabdArtha hai-aneke antAH yasmin asau anekaantH| jisameM aneka dharma tAdAtmyabhAvase rahate haiM, usakA nAma anekAnta hai / isase to hama itanA hI jAnate haiM ki jar3a-cetana pratyeka dravyame aneka dharma pAye jAte haiM / isase hama yaha nahIM jAna pAte ki pratyeka dravyako anekAntAtmaka svIkAra karane meM vAstavika prayojana kyA hai ? AcAryoMne ise hI spaSTa karaneke abhiprAyase anekAntake lakSaNako suspaSTa karate hue likhA hai tatra yadeva tat tadeva atat, yadeva ekaM tadeva anekam, yadeva sat tadeva asat, yadeva nityaM - deva anityam-ityekasmin vastutvaniSpAdakaparasparaviruddhazaktidvayaprakAzanamanekAntaH / 1. pravacanasAra, gA0 16 tattvadIpikA / 2. parIkSAmukha, 4/2 / 3. vahI, 4/4 / 4. vahI, sUtra 48 / 5. vahI, sUtra 4/5 / 6. vahI, sUtra 4/7 / 7. vahI, 4/1 / 8, samayasAra, pariziSTa /
Page #216
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturthakhaNDa 179 yadyapi svarUpAdi catuSTayasvarUpa vastue~ ananta hai| unheM buddhigamya karake paraspara viruddha do dRSTikoNoMse dekhanepara pratyeka vastu kisa rUpameM ujAgara hotI hai, isIkA khyApana karate hue paramAgama meM anekAntakA yaha lakSaNa prastuta kiyA gayA hai vastuta hai vahI atat hai, jo eka hai vahI aneka hai, jo sat hai vahI asat hai tathA jo nitya hai vahI anitya hai / isa prakAra eka hI vastu meM vastutva kI niSpAdaka paraspara viruddha do zaktiyoM ke prakAzana kA nAma anekAnta hai| yadyapi apanI-apanI svatantra sattAke kAraNa jo padArtha astitva svarUpa pratIta hote haiM, ve pRthak-pRthak hai isa apekSA jIva dravya ananta hai, pudgala dravya unase bhI anantaguNe haiM, dharma, adharma aura Akaza dravya / pratyeka eka-eka haiM tathA kAla dravya lokAkAza ke jitane pradeza haiM tatpramANa hai arthAt asaMkhyAta haiN| usameM se yahA~ vivakSita AtmA anekAnta svarUpa kaise siddha hotA hai yaha dekheNge| usameM bhI anekAnta ke svarUpa kA sthApana karate hue vastutva ke niSpAdaka paraspara viruddha jina cAra yugaloM kA hama pUrva meM nirdeza kara Aye hai unako dhyAna meM rakhakara krama se vicAra kareMge / 1. pahalA yugala sahaja jJAnAdi svarUpa honese AtmA tatsvarUpa hI hai aura bAhara ananta zeSoMko jAnane AdikI apekSA atatsvarUpa hI hai / 2. AtmA apane guNa paryAyoM ke samudAyapanekI apekSAse eka hI hai aura guNaparyAyoMke bhedakI apekSAse vaha aneka hI hai / 3. AtmA svadravyAdi catuSTaya rUpase honekI zaktirUpa svabhAva vAlA honese sat hI hai aura paradravyAdi catuSTayarUpa na honekI zaktirUpa svabhAva vAlA honese asat hI hai / 4. AtmA anAdi nidhana avibhAga ekarasa pariNata honeke kAraNa nitya hI hai aura kramazaH honevAle eka samayakI maryAdA vAle rUpa vRttyaMzase pariNata honeke kAraNa anitya hI hai| isa prakAra eka hI AtmA eka hI samaya meM ukta cAra yugalarUpa honese anekAnta svarUpa hai yaha nizcita hotA hai / jitane bhI dravya haiM, unameMse pratyekako isI prakAra anekAnta svarUpa ghaTita kara lenA cAhie / pratyeka dravya pratisamaya anekAnta svarUpa kaise hai yaha usakA saMkSepameM spaSTIkaraNa hai jaba usakA vacanamukhase vicAra kiyA jAtA hai to zabdoM dvArA usakA kathana do prakArase ghaTita hotA hai-eka kramika rUpase aura dUsarA yaugapadya rUpase / isake atirikta kathanakA koI tIsarA prakAra nahIM hai / jaba astitva Adi aneka dharma kAla, AtmA (svarUpa) guNideza aura saMyoga AdikI apekSA bhinna-bhinna rUpase vivakSita hote haiM, taba eka zabdameM aneka dharmo ke pratipAdanakI zakti na honese una dvArA pratyeka dravyakA kramase pradipAdana kiyA jAtA hai / isIkA nAma vikalAdeza hai| parantu jaba ve hI astitva Adi dharma kAla, AtmA; guNideza aura saMyoga Adiko apekSA abhedarUpase vivakSita hote haiM taba eka hI zabda eka dharmamukhena tAdAtmyarUpase ekatvako prApta sabhI dharmokA akhaNDa rUpase yugapat kathana ho jAtA hai / isIkA nAma sakalAdeza hai / vikalAdeza naya rUpa hai aura sakalAdeza pramANa rUpa hai / isa vyavasthAke anusAra jisa samaya eka dravya akhaNDa rUpase vivakSita hotA hai usa samaya vaha astitvAdi dharmokI abhedavRtti yA abhedopacAra karake purAkA pUrA dravya eka vacana dvArA kahA jAtA hai /
Page #217
--------------------------------------------------------------------------
________________ 180 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana-grantha isIkA nAma sakalAdeza hai, kyoMki dravyAthika nayase sabhI dharmo se abheda tti ghaTita ho jAnese abheda hai tathA paryAyAthika nayase pratyeka dharmameM svarUpakI apekSA bheda honepara bhI abhedopacAra kara liyA jAtA hai / syAdvAda isIkA nAma hai / aba Aga saptabhaMgI dvArA ise spaSTa kiyA jAtA hai| praznake vaza hokara eka vastumeM avirodhapUrvaka vivi pratiSedha kalpanAkA nAma saptabhaMgI hai| yahA~ saptabhaMgI pada se spaSTataH jina sAta bhaMgoMkA bodha hotA hai ve haiM-1. syAt hai hI jIva, 2. syAt nahIM hI hai jIva, 3. syAt avaktavya hI hai jIva, 4. syAt hai aura nahIM hI hai jIva, 5. syAt hai aura avaktavya hI hai jIva, 6. syAt nahIM hai aura avaktavya hI hai jIva, 7. syAt hai, nahIM hai aura avaktavya hI hai jIva / pratyeka bhaMgameM 'jIva' pada dravyavAcI honese vizeSya hai aura 'asti' dharmavAcI honese vizeSaNa hai / unameM paraspara vizeSaNa, vizeSyabhAvake dyotana karaneke lie 'eva' pada kA prayoga kiyA gayA hai| isase astitva ke atirikta itara dharmoM kI nivRttikA prasaMga Anepara una dharmo ke sadbhAvako dyotana karaneke lie ukta vAkyameM 'syAt' -kathaMcit' zabdakA prayoga kiyA gayA hai| yaha 'syAt' pada tiGanta pratirUpaka nipAta hai / yahA~ saptabhaMgImeM pratyeka bhaMgako 'syAt' padase yukta karaneke do prayojana hai| prathama prayojanake anusAra 'syAt' pada pratyeka bhaMgameM anekAntakA dyotana karatA hai tathA dUsare prayojanake anusAra pratyeka vAkyameM jo gamya artha hai usakA vizeSaNa honese vaha apekSA vizeSako sUcita karatA hai| isase hama jAnate haiM ki prathama bhaMga 'jIva hai hI' yaha apekSA vizeSase kahA gayA hai tathA dUsare bhaMgameM 'jIva nahIM hI hai yaha bhI apekSA vizeSase kahA gayA hai| isI prakAra zeSa 5 bhaMgoMmeM bhI samajha lenA cAhie / yahA~ itanA vizeSa hai ki saptabhaMgIke pratyeka bhaMgameM kathanakI apekSA svatantra eka-eka dharma kI mukhyatA hai / kintu yahA~ abhiprAyameM pUrI vastu vivakSita hai / 1. saptabhaMgIke prathama bhaMgameM astitva dharma dvArA jIvakI siddhi kI gaI hai| yaha dravyAthika vacana hai, ataH samagra vastukA parigraha karane ke lie 'syAt' pada dvArA anya dharmoM kI abhedavRtti svIkAra kara lI gaI hai| isase yaha bhaMga sakalAdezI ho jAtA hai| 2. dUsare bhaMgameM para catuSTayake niSedha dvArA paryAyamukhena jIvakI siddhi kI gaI hai / yaha paryAyavacana hai, ataH samagra vastukA parigraha karaneke lie 'syAt' pada dvArA anya dharmoM kA abhedopacAra kara liyA gayA hai / isase yaha bhaMga bhI sakalAdezI ho jAtA hai / 3. tIsare bhaMgameM arthaparyAyoMkI mukhyatA hai aura arthaparyAyoMkA vacanamukhena kathana ho nahIM sakatA, isalie isameM vacana dvArA unake na kaha sakane rUpa sAmarthyakI apekSA vastuko avaktavya dharma dvArA abhihita kiyA gayA hai / / yaha bhI paryAyavacana hai, isalie syAt pada dvArA anya dharmo kA abhedopacAra karanese yaha bhaga bhI sakalAdezI ho jAtA hai| 4. cauthe bhaMgameM arthaparyAyabhita vyaMjanaparyAyoMkI mukhyatA hai| yaha bhI paryAyAthika vacana hai / isalie 'syAt' pada dvArA anya dharmoM kA abhedopacAra karanese yaha bhaMga bhI sakalAdezI ho jAtA hai| 5. pAMcaveM bhaMgameM avAntara paryAyasAmAnya aura usameM gabhita vacana dvArA na kaha sakane rUpa vizeSa paryAyoMke samuccaya rUpa eka dharmakI mukhyatA hai| yaha bhI paryAyavacana hai, isalie 'syAt' pada dvArA anya dharmokA abhedopacAra karanese yaha bhaMga bhI sakalAdezI ho jAtA hai / 6. chaThe bhaMgameM paryAya vizeSa aura usameM garbhita vacana dvArA na kaha sakane rUpa anya paryAyoMke samuccaya rUpa eka dharmakI mukhyatA hai, isameM yaha bhI paryAyavacana hai, isalie 'syAt' pada dvArA anya dharmo kA abhedopacAra karanese yaha bhaMga bhI sakalAdezI ho jAtA hai|
Page #218
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturtha khaNDa : 181 7. sAtavA~ bhaMga sAmAnya-vizeSa rUpa vyaMjanaparyAyoM aura unameM gabhita artha-paryAyoMke samuccaya rUpa eka dharmakI makhyatAse kahA gayA hai / yaha bhI paryAya vacana hai| isalie isameM prayukta 'syAt' pada dvArA anya dharmokA abhedopacAra karanese yaha bhaMga bhI sakalAdezI ho jAtA hai| athavA yaha syAt pada sAmAnya, vizeSa aura avaktavya ina tInoM dharmoMkI akramavRttiko sUcita karaneke lie diyA gayA hai| yaha saptabhaMgIkI saMkSipta mImAMsA hai| isI prakAra anya sapratipakSa do dharmokI mukhyatAse anya saptabhaMgiyoMkI siddhikI jA sakatI hai| isameM pratyeka bhaMga dvArA parI vastu kahI gaI hai| isalie yaha pramANasaptabhaMgI hai / naya-saptabhaMgImeM 'syAt' pada anya dharmoMko gauNa karaneke lie prayukta hotA hai| naya-saptabhaMgImeM 'syAt' padakA prayoga na karanekI bhI paramparA hai| WImms
Page #219
--------------------------------------------------------------------------
________________ kArya-kAraNabhAva-mImAMsA jIvana-saMzodhanameM tattvaniSThAkA jitanA mahattva hai, kartA-karma-mImAMsAkA usase kama mahattva nahIM hai / AcArya kundakundane bhUtArtharUpase avasthita jIva, ajIva, puNya, pApa, Asrava, saMvara, nirjarA, bandha aura mokSake zraddhAnako samyagdarzana kahakara jIvA-jovAdhikArake bAda kartakarmaadhikAra likhA hai, usakA kAraNa yahI hai| tathA AcArya pUjyapAdane sarvArthasiddhimeM 'sadasatoH' ityAdi sUtrakI vyAkhyA karate hae mithyAdRSTike svarUpaviparyAsa aura bhedAbhedaviparyAsake samAna kAraNaviparyAsa hotA hai yaha ullekha isI abhiprAyase kiyA hai| yaha to mAnI huI bAta hai ki vizvameM jitane bhI darzana pracalita hai una sabane tattvavyavasthAke sAtha kAryakAraNakA jo krama svIkAra kiyA hai, usameM paryApta matabheda hai| prakRtameM pratyeka darzanake AdhArase unakI mImAMsA nahIM karanI hai / yahA~ to mAtra jainadarzanake AdhArase vicAra karanA hai| tattvArthasUtrameM dravyakA lakSaNa sata karake use utpAda, vyaya aura dhrauvyasvabhAva batalAyA gayA hai / gaNa anvayasvabhAva honese dhrauvyake avinAbhAvI haiM aura paryAya vyaktirekasvabhAva honese utpAda aura vyayake avinAbhAvI haiM, isalie prakArAntarase vahA~para dravyako guNa-paryAyavAlA bhI kahA gayA hai| cAhe dravyako guNa-paryAyavAlA kaho aura cAhe sat arthAt utpAdavyaya-dhrauvya svabhAva kaho, donoM kathanoMkA abhiprAya eka hI hai| yoM to apane-apane vizeSa lakSaNake anusAra jAtikI apekSA saba dravya chaha haiM-jIva, pudgala, dharma, adharma, AkAza aura kAla / usameM bhI jIvadravya anantAnanta haiM, pudgaladravya unase bhI anantaguNe haiM, dharma, adharma aura AkAza dravya eka-eka hai tathA kAladravya asaMkhyAta hai| phira bhI dravyake ina saba bheda-prabhedoMmeM dravyakA pUrvokta eka lakSaNa ghaTita ho jAnese ve saba eka dravya zabda dvArA abhihita kiye jAte haiN| tAtparya yaha hai ki lokameM apanI-apanI svatantra sattAko lie hue cetana aura jar3a jitane bhI padArtha hai ve saba anvayarUpa zaktiko apekSA dhrauvyasvabhAvavAle hokara bhI paryAyakI apekSA prati samaya svayaM utpanna hote haiM aura svayaM vinAzako prApta hote haiM / karmane jIvako bA~dhA hai yA jIva svayaM karmase bandhako prApta huA hai| isI prakAra karma jIvako krodhAdhirUpase pariNamAtA hai yA jIva svayaM krodhAdirUpase pariNamana karatA hai / ina donoM pakSoMmeM kauna-sA pakSa jainadharma meM tattvarUpase grAhya hai, isa viSayakI AcArya kundakundane samayaprAbhUtameM svayaM mImAMsA kI hai| unakA kahanA hai ki jIva dravya yadi svayaM karmase nahIM ba~dhA hai aura svayaM krodhAdirUpase pariNamana nahIM karatA hai to vaha apariNAmI ThaharatA hai aura isa prakAra usake apariNAmI ho jAnepara eka to saMsArakA abhAva prApta hotA hai dUsare sAMkhyamatakA prasaMga AtA hai| yaha kahanA ki jIva svayaM to apariNAmI hai, parantu use krodhAdi bhAvarUpase krodhAdi karma pariNata karA dete haiM ucita pratIta nahIM hotA, kyoMki jIvako svayaM pariNamana svabhAvavAlA nahIM mAnanepara krodhAdi karma use krodhAdi bhAvarUpase kaise pariNamA sakate haiM ? arthAt nahIM pariNamA sakate / yadi isa doSakA parihAra karaneke lie jIvako svayaM pariNamanazIla mAnA jAtA hai to krodhAdi karma jIvako krodhAdi bhAvarUpase pariNamAte haiM, yaha kahanA to mithyA ThaharatA hI hai / sAtha hI isa parase yahI phalita hotA hai ki jaba yaha jIva svayaM krodharUpase pariNamana karatA hai taba vaha svayaM krodha hai, jaba svayaM mAnarUpase pariNamana karatA hai taba vaha svayaM mAna hai, jaba svayaM mAyArUpase pariNamana karatA hai taba
Page #220
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturtha khaNDa: 183 vaha svayaM mAyA hai aura jaba svayaM lobharUpase pariNamana karatA hai taba vaha svayaM lobha hai|' AcArya kundakundane yaha mImAMsA kevala jIvake Athayase hI nahIM kI hai| karmavagaMNAyeM jJAnAvaraNAdi karmarUpase kaise pariNamana karatI haiM isakI mImAMsA karate hue bhI unhoMne isakA mukhya kAraNa pariNAmasvabhAvako hI batalAyA hai| eka dravya anya dravyako kyoM nahIM pariNamA sakatA, isake kAraNakA nirdeza karate hue ve samayaprAbhUtameM kahate haiM jo jahi guNe dave so aNNamhi duNa saMkamadi dadhve / so aNNamasaMkato kaha taM pariNAmae davvaM // 163 // jo jisa dravya yA guNameM anAdi kAlase varta rahA hai use chor3akara vaha anya dravya yA guNameM kabhI bhI saMkramita nahIM hotaa| vaha jaba anya dravya yA guNameM saMkramita nahIM hotA to vaha use kaise pariNamA sakatA hai, arthAt nahIM pariNamA sakatA // 163 // tAtparya yaha hai ki lokameM jitane bhI kArya hote haiM ve saba apane upAdAnake anusAra svayaM hI hote haiM / yaha nahIM ho sakatA ki upAdAna to ghaTakA ho aura usase paTakI niSpatti ho jAve / yadi ghaTake upAdAna pakI utpatti hone lage to lokameM na to padArthoMkI hI vyavasthA bana sakegI aura na unase jAyamAna kAryoMkI hI gaNeza prakurvANo racayAmAsa vAnaram' jaisI sthiti utpanna ho jAvegI / jise jainadarzanameM upAdAna kAraNa kahate haiM use naiyAyikadarzanameM samavAyIkAraNa kahA hai / yadyapi naiyAyikadarzanake anusAra jar3a-cetana pratyeka kAryakA mukhya karttA icchAvAn, prayatnavAn aura jJAnavAn sacetana padArtha hI ho sakatA hai, samavAyIkAraNa nahIM / usameM bhI vaha sacetana padArtha aisA honA cAhie jise pratyeka samayamaiM jAyamAna saba kAryoMke adRSTAdi kArakasAkalyakA pUrA jJAna ho| isIlie usa darzanameM saba kAryoM ke kartArUpase icchAvAn, prayatnavAn aura jJAnavAn IzvarakI svatantrarUpase sthApanA kI gaI hai / isa prakAra hama dekhate haiM ki jisa darzanameM saba kAryoMke kartArUpase Izvarapara itanA bala diyA gayA hai vaha darzana hI jaba kAryotpatti meM samavAyI kAraNoMke sadbhAvako svIkAra karatA hai| arthAt apane apane samavAyIkAraNoMse samayeta hokara hI jaba vaha ghaTAdi kAryoMkI utpatti mAnatA hai aisI avasthAmeM anya kAryake upAdAnake anusAra anya kAryakI utpatti ho jAya yaha mAnyatA to trikAlameM bhI sambhava nahIM hai / yahI kAraNa hai AcArya kundakundane paramArthase jahA~ bhI kisI kAryakA kAraNakI dRSTise vicAra kiyA hai, vahA~ unhoMne usake kAragarUpase upAdAna kAraNako hI pramukhatA dI hai| vaha kArya cAhe saMsArI AtmAkA zuddhi sambandhI ho aura cAhe ghaTapaTAdirUpa anya kArya ho, paramArtha se hogA vaha apane upAdAnake anusAra svayaM hI, yaha unake kathanakA Azaya hai / jainadarzana meM pratyeka dravyako pariNAmasvabhAvo mAnane kI sArthakatA bhI isI meM haiN| prazna yaha hai ki jaba pratyeka dravya pariNamanazIla hai to vaha pratyeka samayameM badalakara anya anya kyoM nahIM ho jAtA, kyoMki prathama samaya meM jo dravya hai vaha jaba dUsare samaya meM badala gayA to use prathama samayavAlA mAnanA kaise saMgata ho sakatA hai ? isalie yA to yaha kahanA cAhie ki koI bhI dravya pariNamanazIla nahIM haiM yA yaha mAnanA cAhie ki jo prathama samaya meM dravya hai vaha dUsare samaya meM nahIM rahatA / usa samaya anya dravya utpanna ho jAtA hai| isI prakAra dUsare samayameM jo dravya hai vaha tIsare samaya meM nahIM rahatA, kyoMki usa samaya meM anya navIna dravya utpanna ho jAtA hai| yaha krama isI prakAra anAdikAla se calA A rahA hai aura anantakAla 1. samayaprAbhUta, gAthA 116 se 120 taka / 2. samayaprAbhRta, gAthA 120 se 124 taka /
Page #221
--------------------------------------------------------------------------
________________ 184 : siddhAntAcArya paM0 phalacandra zAstrI abhinandana-grantha taka calatA rahegA / prazna mArmika hai, jainadarzana isakI mahattAko svIkAra karatA hai / tathApi isakI mahattA tabhI taka hai jabataka jainadarzanameM svIkAra kiye gaye 'sat' ke svarUpa nirdeza para dhyAna nahIM diyA jAtA / vahA~ yadi 'sat' ko kevala pariNAmasvabhAvI mAnA gayA hotA to yaha Apatta anivArya hotI / kintu vahA~ 'sata' ko kevala pariNAmasvabhAvI na mAnakara yaha spaSTa kahA gayA hai ki pratyeka dravya apane anvayarUpa dharmake kAraNa dhruvasvabhAva hai tathA utpAda-vyayarUpa dharmake kAraNa pariNAmasvabhAvI hai| isalie 'sat' ko kevala pariNAmasvabhAvI mAnakara jo Apatti dI jAtI hai, vaha prakRtameM lAlU nahIM hotii| hama 'sat' ke isa svarUpapara tattvArthasUtrake anusAra pahale hI prakAza DAla Aye haiN| isI viSayako spaSTa karate hue AcArya kundakunda pravacanasArake jJeyAdhikArameM kyA kahate haiM, yaha unhIM ke zabdoM meM par3hie - samavedaM khalu davvaM saMbhava-Thidi-NAsasaNNida?hiM / / ekkammi ceva samae tamhA dadhvaM khu tattidayaM / / 10 / / dravya eka hI samayameM utpatti, sthiti aura vyayasaMjJAvAlI paryAyoMse samaveta hai arthAt tAdAtmyako 'lae hae hai, isalie dravya niyamase una tInamaya hai // 10 // isI viSayakA vizeSa khulAsA karate hue ve punaH kahate haiM pAdubbhavadi ya aNNo pajjAo pajjao vayadi aNNo / davvassa taM pi davvaM Neva paNaTTha Na uppaNNaM / / 1 / / dravyakI anya paryAya utpanna hotI hai aura anya paryAya vyayako prApta hotI hai| to bhI dravya svayaM na to naSTa hI huA hai aura na utpanna hI huA hai // 11 // yadyayi yaha kathana thor3A vilakSaNa pratIta hotA hai ki dravya svayaM utpanna aura vinaSTa na hokara bhI anya paryAyarUpase kaise utpanna hotA hai aura tabhinna anya paryAyarUpase kaise vyayako prApta hotA hai| kintu isameM vilakSaNatAkI koI bAta nahIM hai / svAmI samantabhadra ne isake mahattvako anubhava kiyA thaa| ve AptamImAMsAmeM isakA spaSTIkaraNa karate hue kahate haiM na sAmAnyAtmanodeti na vyeti vyaktamanvayAt / vyetyudeti vizeSAtte sahaikatrodayAdi sat // 57 / / he bhagavan ! Apake darzanameM sat apane sAmAnya svabhAvakI apekSA na to utpanna hotA hai aura na anvaya dharmakI apekSA vyayako hI prApta hotA hai, phira bhI usakA utpAda aura vyaya hotA hai, so yaha paryAyakI apekSA hI jAnanA cAhie, isalie sat eka hI vastumeM utpAdAdi tInarUpa hai yaha siddha hotA hai // 57 // Age usI AptamImAMsAmeM unhoMne do udAharaNa dekara isa viSayakA spaSTIkaraNa bhI kiyA hai| prathama udAharaNa dvArA ve kahate haiM ghaTa mauli-suvarNArthI nAzotpAdasthitiSvayam / zoka-pramoda-mAdhyasthyaM jano yAti sahetukam / / 59 / / ghaTakA icchuka eka manuSya suvarNakI ghaTaparyAyakA nAza honepara dukhI hotA hai, mukuTakA icchuka dUsarA manuSya suvarNakI ghaTa paryAyakA vyaya hokara mukuTa paryAyakI utpatti honepara harSita hotA hai aura mAtra suvarNakA icchuka tIsarA manuSya ghaTa paryAyakA nAza aura mukuTa paryAyakI utpatti honepara na to dukhI hotA hai aura na harSita hI hotA hai, kintu mAdhyasthya rahatA hai| ina tIna manuSyoMke ye tIna kArya ahetuka nahIM ho sakate / isase siddha hai ki suvarNakI ghaTa paryAyakA nAza aura mukuTa paryAyakI utpatti honepara bhI suvarNakA na to nAza hotA hai aura na utpAda hI, suvarNa apanI ghaTa, mukuTa Adi pratyeka avasthAmeM suvarNa hI banA rahatA hai // 59 //
Page #222
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturtha khaNDa : 185 dUsare udAharaNa dvArA isI viSayako spaSTa karate hue ve punaH kahate haiM payovrato na dadhyatti na payo'tti dadhivrataH / agorasavato nobhe tasmAttattvaM trayAtmakam // 60|| jisane dUdha pInekA vrata liyA hai vaha dahI nahIM khAtA, jisane dahI khAnekA vrata liyA hai vaha dUdha nahIM pItA aura jisane gorasa sevana nahIM karanekA vrata liyA hai vaha dUdha aura dahI donoM kA sevana nahIM krtaa| isase siddha hai ki tattva utpAda, vyaya aura dhrauvya ina tInamaya hai / / 6 / / Azaya yaha hai ki gorasameM dUdha aura dahI donoM garbhita haiM, isaliye pratyeka tattva (dravya) dravyadRSTise dhrauvyasvarUpa hai, kintu dUdha aura dahI ina donoMmeM bheda hai, kyoMki dUdharUpa paryAyakA vyaya honepara hI dahIkI utpatti hotI hai, isalie vidita hotA hai ki vahI tattva paryAya dRSTise utpAda aura vyayasvarUpa bhI hai| sarvArthasiddhimeM isa viSayakA aura bhI vizadarUpase spaSTIkaraNa kiyA gayA hai| usameM AcArya pUjyapAda kahate haiM cetanasyAcetanasya dravyasya svAM jAtimajahata ubhayanimittavazAt bhAvAntarAvAptirutpAdanamutpAdaH, matpiNDasya ghaTaparyAyavat / tathA pUrvabhAvavigamanaM vyayaH / yathA ghaTotpattau piNDAkRteH / anAdipAriNAmikasvabhAvena vyayotpAdAbhAvAd dhruvati sthirIbhavatIti dhruvaH / dhruvasya bhAvaH karma vA dhrauvyam / yathA mRtpiNDaghaTAdyavasthAsu mRdAdyanvayaH / tairutpAda-vyaya-dhrauvyayuktaM utpAda-vyayadhrauvyayuktaM sat / -sarvArtha siddhi a0 5 sU0 30 apanI-apanI jAtiko na chor3ate hue cetana aura acetana dravyakI ubhayanimittake vazase anya paryAyakA utpanna honA utpAda hai| jaise miTTIke piNDakA ghaTa paryAyarUpase utpanna honA utpAda hai ! unhIM kAraNoMse pUrva paryAyakA pradhvaMsa honA vyaya hai| jaise ghaTakI utpatti honepara piNDarUpa AkRtikA nAza honA vyaya hai / tathA anAdi kAlase cale A rahe apane pAriNAmika svabhAvarUpase tattvakA na vyaya hotA hai aura na utpAda hotA hai / kintu vaha sthira rahatA hai| isIkA nAma dhruva hai / dhruvakA bhAva yA karma dhrauvya hai / tAtparya yaha hai ki piNDa aura ghaTAdi avasthAoMmeM miTTI anvayarUpase tadavastha rahatI hai, isaliye jisaprakAra eka hI miTTI utpAda, vyaya aura dhrauvyasvabhAva hai usIprakAra ina utpAda, vyaya aura dhrauvyamaya sat hai / vastutaH paramANase nizcaya upAdAnako kAryakA niyAmaka kahA gayA hai| kyoMki kArya dravyase avyavahita pUrvavartI dravyako prAgabhAva kahate haiM aura prAgabhAvakA abhAva hI kArya dravya kahalAtA hai| yahA~ jo prAgabhAvakA lakSaNa diyA hai vahI nizcaya upAdAnakA lakSaNa haiM, isaliye AtmamImAMsAkArikA 10 meM jo yaha Apatti dI gaI hai ki prAgabhAva na mAnanepara kArya dravya anAdi ho jAyagA so yahI Apatti nizcaya upAdAnake nahIM svIkAra karanepara bhI prApta hotI hai| prAgabhAvakA ukta sunizcita lakSaNa kisa dRSTi se svIkAra kiyA gayA hai isakA vistArase 1. yahA~ para nimitta zabda vyavahAra aura nizcaya ubhaya kAraNavAcI hai| tadanusAra nimitta zabdase bAhya nimitta aura nizcaya upAdAna donoMkA grahaNa huA hai / tAtparya yaha hai ki apane-apane nizcaya upAdAnake anusAra kAryakI svayaM utpattimeM ajJAnI jIva apane prayatna dvArA yA anya dravya apanI kriyA dvArA yA usake binA hI nimitta hotA hai / isalie TIkAmeM ubhaya nimittake vazase utpanna honA aisA kahA hai| 2, kAryAtprAganantaraparyAyaH tasya prAgabhAvaH / tasyaiva pradhvaMsaH kArya ghaTAdiH / 10 97 / 24
Page #223
--------------------------------------------------------------------------
________________ 186 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana-grantha vivecana karate hue AcArya vidyAnandane apanI prasiddha aSTasahasrI TIkAmeM jo kucha bhI likhA hai yaha unhIM ke zabdoMmeM par3hiye __ RjusUtranayArpaNAddhi prAgabhAvastAvAn kAryasyopAdAnapariNAma eva pUrvAnantarAtmA / na ca tasmin pUrvAnAdipariNAmasantatau kArya sadbhAvaprasaMgaH, prAgabhAvavinAzasya kAryarUpatopagamAt / 'kAyotpAdaH kSayo hetoH' iti vakSyamANatvAt / prAgabhAvatatprAgabhAvAdestu pUrva-pUrvapariNAmasya santatyanAdevivakSitakAryarUpatvAbhAvAt / / yathArthameM RjasatranayakI makhyatAse to avyavahita parvavartI upAdAna pariNAma hI kAryakA prAgabhAva hai| aura prAgabhAvake isa rUpase svIkAra karanepara pUrvakI anAdi pariNAma santatimeM kAryake sadbhAvakA prasaMga nahIM AtA hai, kyoMki prAgabhAvake vinAzameM kArya rUpatA svIkAra kI gaI hai| 'kAryakA utpAda hI kSaya hai, kyoMki ina donoMkA hetu eka hai' aisA Age zAstrakAra svayaM kahanevAle haiN| prAgabhAva, usakA prAgabhAva isa rUpase pUrvatatpUrva pariNAmarUpa santatike anAdi rUpase vivakSita honeke kAraNa usameM vivakSita kAryapanekA abhAva hai| -]0 100 / isase eka to yaha nizcita ho jAtA hai ki avyavahita pUrva paryAyayukta dravya niyata kAryakA hI upAdAna hotA hai / dUsare ukta kathanase yaha bhI nizcita ho jAtA hai ki isase pUrva kramase vastu jisa rUpameM avasthita rahatI AI hai vaha pUrvokta niyata kAryakA vyavahAra upAdAna kahalAtA hai / yaha vyavahAra upAdAna isaliye kahalAtA hai, kAraNa ki usameM ukta niyata kAryake prati RjusUtranayame kAraNatA nahIM bntii| yataH vaha kevala dravyArthika nayakI apekSA upAdAna kahA gayA haiM, isaliye usakI vyavahAra upAdAna saMjJA hai| zaMkA-pUrva meM prAgabhAvakA lakSaNa kahate samaya mAtra niyata kAryase avyavahita pUrva paryAyako hI RjusUtranayase upAdAna kahA gayA hai, isaliye usa kathanako bhI ekAnta kyoM na mAnA jAya ? samAdhAna-ukta kathana dvArA dravyAthikanayake viSayabhUta dravyakI avivakSA karake prAgabhAvakA lakSaNa kahA gayA hai, isaliye koI doSa nahIM hai| yadi donoM nayoMkI vivakSA karake prAgabhAvakA lakSaNa kahA jAya to avyavahita pUrva paryAya yukta dravyako prAgabhAva kaheMge / isa prakAra samasta kathana yukti yukta bana jAtA hai| zaMkA-yadi aisA hai to vyabahAra hetuke kathanake samaya use kalpanA svarUpa kyoM kahA jAtA hai / zrI jayadhavalA (pR0 263) meM isa viSayake kathanako spaSTa karate hue AcArya vIrasenane yaha kahA hai ki prAgabhAva kA abhAva dravya, kSetra, kAla aura bhAva sApekSa hotA hai ? yadi dravya, kSetra, kAla aura bhAva kalpanAke viSaya haiM to phira prAgabhAvake abhAvako dravya, kSetra, kAla aura bhAva sApekSa nahIM kahanA cAhiye thaa| kyA hamArI isa zaMkAkA Apake pAsa koI samAdhAna hai ? samAdhAna-hamane para dravya, kSetra, kAla aura bhAvako kahIM bhI kAlpanika nahIM kahA hai, ve itane hI yathArtha haiM jitanA ki prakRta vastu svruup| hamArA to kahanA yaha hai ki pratyeka kAryameM para dravya, kSetra, kAla aura bhAvako anvaya-vyatirekake AdhArapara kAla pratyAsattivaza nimitta kahanA yaha mAtra vikalpakA viSaya hai aura isaliye upacarita hai| AgamameM jahA~ bhI yaha kahA gayA hai ki hai, isane ise pariNamAyA hai, isane isakA upakAra kiyA hai, yaha isakA sahAyaka hai yaha saba kathana asadbhUta vyavahAranayakA vaktavya hai| isa nayakA Azaya bhI yaha hai ki yaha naya prayojanavaza anyake kArya Adiko anyakA kahatA hai| yaha to sunizcita hai ki pratyeka vastu aura usake guNa-dharma paramArthase para nirapekSa hote haiM, svarUpa para sApekSa nahIM huA karatA / vastukA nitya honA yaha jaise vastukA svarUpa hai usI prakAra usakA pariNamana karanA
Page #224
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturthakhaNDa : 187 yaha bhI vastukA svarUpa hai naya kevala aMza jJAna honese vaha mAtra unako vivakSAse unakI siddhi karatA hai, isaliye vivakSA yA apekSA nayajJAnameM hotI hai vastu to dharma aura dharmI donoM dRSTiyoMsa para nirapekSa svataH siddha hai / itanA avazya hai ki jaba eka-eka azakI apekSA vastuko jAnA jAtA hai yA usakA kathana kiyA jAtA hai to mAtra dUsare aMzarUpa bhI vastu hai isako bhUlakara mAtra usI aMzarUpa vastuko na svIkAra kara liyA jAya isa tathyako dhyAna meM rakhaneke lie apekSA yA vivakSA lagAI jAtI hai / isaliye apekSA nayajJAna yA nayarUpa kathanameM hI hotI hai, vastumeM yA usake svarUpa siddha dharmomeM nahIM yaha siddhAnta kArya kAraNapara bhI pUrI tarahase lAgU hotA hai / nizcaya upAdAna svarUpase svayaM hai aura nizcaya svarUpa kArya (paryAya ) svarUpase svayaM hai / vivakSA yA apekSA mAtra unakI siddhimeM lagatI hai / jaise yaha kahanA ki yaha isa kAraNakA kArya hai, yA yaha kahanA ki yaha isa kAryakA kAraNa hai| isaliye yaha kathana sadbhUta vyavahAranayakA viSaya ho jAtA hai, kyoMki nizcaya svarUpa kAraNatA bhI vastukA svarUpa hai aura nizvaya svarUpakAryatA bhI vastukA svarUpa hai| mAtra unakA ekadUsarekI apekSAse kathana kiyA gayA hai, isIliye isa kathanako saddbhUta vyavahAranayakA viSaya kahA gayA hai| aba raha gayA karma aura no karmako dRSTimeM rakhakara vyavahAra hetu aura usakI apekSA vyavahArarUpa kAryakA kathana, so pahale to yaha dekhiye ki jJAnAvaraNAdi karma aura unase bhinna zarIrAdi samasta padArthoMkI nokarma sajJA kyoM hai ? jJAnAvaraNAdiko AtmAkA karma kyoM kahA jAtA hai isa tathya ko spaSTa rUpase samajhane ke liye pravacanasAra a. 2 gA. 25 kI tattvadIpikA TIkAke isa kathanapara dRSTipAta kIjiye - kriyA khalvAtmanA prApyatvAt karma / tannimittaprAptapariNAmaH pudgalo'pi karma / AtmAke dvArA prApya honese kriyA niyamase AtmAkA karma hai aura usa kriyArUpa rAga, dveSa, moha aura yogako nimittakara (vyavahArase hetu kara) jisane apanA pariNAma prApta kiyA hai aisA pudgala bhI usakA karma kahalAtA hai / jJAnAvaraNAdi karma vAstavameM pudgalakA pariNAma hai, phira usa pariNAmakI jJAnAvaraNAdi karma saMjJA kyoM rakhI gaI ? ukta kathana dvArA isI tathyako spaSTa kiyA gayA hai| nimittatA Anayata hai, nokarma arthAt ISat karma / savAla yaha hai ki zarIrAdiko nokarma kyoM kahA gayA hai ? samAdhAna yaha hai ki norma do bheda hai. eka to audArika Adi pAMca zarIra aura dUsare unake atirikta lokavartI sapasta padArtha / iname se to audArika Adi pAMca zarIroMko nokarma to isaliye kahA gayA hai, kyoMki jJAnAvaraNAdi karmoM ke udayase jo-jo ajJAna Adika kArya hote haiM unameM inakI niyamarUpa nimittatA nhiiN| dUsare me ajJAnAdike samAna jIvoMke vaibhAvika bhAva nahIM hai| tIsare ghAtiyA karmoMkA kSaya ho jAnepara ina audArika Adi zarIroMmeM ajJAnAdi bhAvoMkI utpattitA meM vyavahArase nimittatA bhI nahIM rahatI / isIliye Agama meM inheM nokarma samUhameM sammilita kiyA gayA hai| aba rahe anya padArtha so ve bhI svarUpase nimitta to nahIM haiM, vyavahArase jaba unakA rAga, dveSa aura moha mulaka jIvakAryoM ke sAtha nimittanaimirika sambandha banatA hai tabhI unameM isa sambandhako dekhakara nokarma vyavahAra hotA hai, sarvadA nahIM / zaMkA - ghaTAdi kArya to paramArthase jIvakArya nahIM haiM ? samAdhAna- ghaTAdi kAryoM ke honemeM ajJAnI jIvake yoga aura 'maiM kartA' isa prakAra ke vikalpoMmeM nimitatAkA vyavahAra honese vyavahArase ve bhI jIva-kArya kahalAte haiM / ataH ajJAnAdi ghaTAdi kAryoMmeM anya padArthoM ke samAna vyavahAra hetu honese Agama meM inheM bhI nokarma mAnA gayA hai / zaMkA-upayoga svarUpa jJAnake sAtha bhI to aisA vyavahAra bana jAtA hai ki ghaTapaTAdi padArthoM ke kAraNa mujhe ghaTa jJAna paTajJAna Adi huA / dharmAdika dravyoMke kAraNa mujhe dharmAdika dravyoMkA jJAna hotA hai ? ataH
Page #225
--------------------------------------------------------------------------
________________ 188 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana-grantha ina ghaTa-paTATi aura dharmAdika dravyoMko bhI jJAnotpattikA vyavahAra hetu svIkAra kara unheM nokarma kahanA caahiye| samAdhAna-ghaTa-paTAdi aura dharmAdika dravyoke sAtha jJAnakA vyavahArase jJeya-jJAyaka sambandha to hai / jJAnotpattike vyavahAra sAdhana rUpase nimitta naimittika sambandha nahIM hai / parIkSAmukhameM kahA bhI hai nArthAloko kAraNam, paricchedyatvAt tamovata / artha aura Aloka jJAnotpattike (vyavahAra) kAraNa nahIM hai, kyoMki ve jJeya haiM, andhakArake samAna / isa prakAra jJAnAvaraNAdiko karma aura zarIrAdiko nokarma kyoM kahA gayA isakI siddhi ho jAnepara inake sAtha saMsAra avasthAmeM jIva kAryo ke sAtha jo kArya-kAraNabhAva kahA gayA hai vaha asadbhUta vyavahAranayase hI kahA gayA hai / taba yaha isa kAryakA kAraNa hai yA isa kAraNakA yaha kArya hai aisA asadbhUta vyavahAra to bana jAtA hai| para nizcayanaya na to isa vyavahArako svIkAra karatA hai aura na hI sadbhuta vyavahArako hI svIkAra karatA hai / itanA ho nahIM, pratyuta apanA niSedhakarUpa svabhAva honeke kAraNa vaha aise vyavahArakA niSedha hI karatA hai| 'evaM vavahAraNao paDisiddho jANa NicchayaNayeNa (samayasAra gAthA 272) isa prakAra nizcayanayake dvArA vyavahAranaya niSedha rane yogya jAno yaha vacana isI tathyako dhyAnameM rakhakara kahA gayA hai / isa prakAra prAgabhAva aura upAdAna kAraNa inameM eka vAkyatA kaise hai aura isa AdhArapara nizcaya upAdAnameM vivakSita kAryakI niyAmakatA kaise banatI hai isakA samyak vicAra kiyaa| aba Age prakRta viSaya upAdAna-upAdeyabhAvako aura tadanuSaMgI vyavahAra nimitta-naimittikabhAvako dhyAnameM rakhakara 'dRSTikA mAhAtmya' isa prakaraNake antargata kaisI dRSTi banAnese jIvakA saMsAra cAlU rahatA hai aura bar3hatA hai tathA kaisI dRSTi banAnese jIva mokSamArgI bana kara muktikA pAtra hotA hai isa viSayapara saMkSepameM UhApoha kreNge| 5. dRSTikA mAhAtmya dRSTiyA~ do prakArakI hai-eka vyavahAra dRSTi aura dUsarI nizcaya dRSTi / anekAnta svarUpakI samagrabhAvase svIkAra karanevAlI pramANa dRSTi sakalAdezI honese prakRtameM usase prayojana nahIM hai| samayasAra gAthA 272 meM ina donoM dRSTiyoMkA svarUpa nirdeza tathA unake phalakA nirdeza isa prakAra kiyA gayA hai AtmAzrito nizcayanayaH, parAzrito vyavahAranayaH / tatraivaM nizcayanayena parAzritaM samastamadhyavasAnaM bandhahetutvena mumukSoH pratiSedhayatA vyavahAranaya eva kila pratisiddhaH, tasyApi parAzritatvAvizeSAt / pratiSedhya evaM, cAyaM AtmAzritanizcayanayAzritAnAmeva mucyamAnatvAt / parAzritavyavahAranayasyakAntenAmucyamAnenAbhavyenApyAzriyamANatvAt / ___ AtmAzrita (sva. Azrita) nizcayanaya hai, parAzrita (parake Azrita) vyavahAranaya hai| vahA~ pUrvokta prakArase parAzrita samasta adhyavasAna (parameM ekatva buddhirUpa yA para padArthoM meM upAdeya rUpase iSTAniSTa buddhirUpa samasta vikalpa) bandhake kAraNa honese mumukSuoMko unakA niSedha karate hue aise nizcayanayake dvArA vAstavameM vyavahAranayakA hI niSedha karAyA gayA hai, kyoMki jaise adhyavasAnabhAva parAzrita haiM vaise hI vyavahAranaya bhI parAzrita hai, unameM koI antara nahIM hai-ve eka haiN| aura isa prakAra adhyavasAna bhAva niSedha karane yogya hI haiM, kyoMki AtmAzrita nizcayanayakA Azraya karanevAle hI (svarUpalAbha kara karmose) mukta hote hai aura parAzrita vyavahAranayakA Azraya to ekAntase karmose nahIM chUTanevAlA abhavya jIva bhI karatA hai / / 272 //
Page #226
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturtha khaNDa : 189 parameM Atma buddhikA nAma yA upAdeya bhAvase parameM iSTAniSTa buddhikA nAma parAzrayapanA hai aura svataH siddha honese anAdi-ananta nitya udyotarUpa aura vizada jyoti eka jJAyakameM tallInatArUpa Atma pariNAmakA honA svAzritapanA hai| inameMse jIvanameM parAzrayapanekA honA eka mAtra saMsArakA kAraNa hai| saMsArapaddhatiko AgamameM jo saMyoga mUlaka kahA hai so usa dvArA bhI ukta prakAraka parAzrayapaneko hI svIkAra kiyA gayA hai / isa tathyako spaSTa rUpase samajhaneke liye mUlAcAra TIkA kA yaha vacana draSTavya hai anAtmanInabhAvasya AtmabhAvaH saMyoga-a. 1, gA. 48 / jo bhAva AtmAke nahIM haiM unameM AmabhAvakA honA saMyoga hai, isIkA nAma parAzrayapanA hai / tAtparya yaha hai ki karmodayako nimitta kara jitane bhI bhAva hote haiM ve to para haiM hI, maiM samyagdRSTi hU~, muni hU~, aisA kauna kArya hai jise parakI sahAyatAke vinA sampanna kiyA jA sake / yahA~ taka ki siddhoMkI Urdhvagati bhI niyata sthAna taka dharmAstikAyako sahAyatAse hotI hai| yadi ve svayaM gamana karate hote to lokAnase Upara unake gamanako kauna roka sakatA thA ityAdi vikalpa bhI para haiN| tathA inameM AtmabhAvakA honA hI saMyoga yA parAzrayapanA hai| isa prakAra jo parAzritarUpa upayoga pariNAma anAdikAlase isa jIvake vartatA calA A rahA hai usIko prakRtameM vyavahAranaya kahA gayA hai| ajJAnakI bhUmikAmeM sarvadA rahanevAlA yaha bhAva abhavya jIvake to hotA hI hai, aise bhavya jIvake bhI hotA hai, kyoMki ajJAna avasthA meM paryAya dRSTivAle donoM hI eka samAna haiN| unameM koI bheda nahIM hai / __ zaMkA-jJAnI yA antarAtmA jIvake jo zubhopayoga hotA hai use to paramparA mokSakA kAraNa kahA hI hai so kyoM ? samAdhAna--paramArthase mokSakA sAkSAt kAraNa to nizcaya ratnatrayapariNata AtmA hI hai / zubhopayogako jo mokSakA paramparA kAraNa kahA jAtA hai so eka to sAtaveM guNasthAnase lekara caudahaveM guNasthAna taka zubhopayoga hotA hI nhiiN| isase pUrvake cauthe Adi tIna guNasthAnoMmeM bahulatAse zubhopayoga avazya hotA hai aura vaha nizcaya ratnatrayakA sahacara honeke kAraNa vyavahArase anukUla mAnA gayA hai| tathA svarUpa pariNamanapUrvaka jo nizcaya ratnatrayarUpa zuddhi prApta haI vaha zubhopayoga kAlameM yathAvata banI rahatI hai, usakI hA hotI, isIliye hI zubhopayogako vyavahArase paramparA mokSakA kAraNa kahA hai, kyoMki nizcaya ratnatraya pariNata AtmA mokSakA sAkSAt kAraNa, savikalpa bhUmikAmeM kaho yA prAk padavImeM kaho vyavahArase usake anukUla zubhopayoga, isa prakAra zubhopayogako vyavahArase mokSakA paramparA kAraNa svIkAra kiyA gayA hai / isakI puSTi isa pramANase ho jAtI hai-- bAhyapaMcendriya vaSayabhUte vastuni sati ajJAnabhAvAt rAgAdyadhyavasAnaM bhavati tasmAdadhyavasAnAda bandho bhavatIti pAraMparyeNa vastU bandhakAraNaM bhavati, na ca saakssaat|-prmaatmprkaash, p0354|| paJcendriyoMkI viSayabhUta bAhya vastuke honepara ajJAna bhAvase rAgAdi adhyavasAna hotA hai, isalie adhyavasAnase bandha hotA hai / isa prakAra bAhya vastu vyavahArase paramparA bandhakA kAraNa hai| yadyapi zubhopayogako mokSakA paramparA vyavahAra hetu kahA hai kintu mokSaprAptike samaya yA usase avyavahita pUrva samayameM zubhopayoga jaba hotA hI nahIM taba isa dRSTise to vaha mokSakA paramparA vyavahAra kAraNa to ho nahIM sktaa| kintu jo nizcaya ratnatraya mokSakA sAkSAt kAraNa hai vaha caturtha guNasthAnase lekara caudahaveM guNasthAna takakA vyavahArase eka hI hai aisA svIkAra karane para hI zubhopayogako mokSakA paramparA vyavahAra kAraNa kahanA banatA hai|
Page #227
--------------------------------------------------------------------------
________________ 190 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana-grantha zaMkA--jIvakI nirvikalpa avasthAmeM jo abuddhipUrvaka rAga hotA hai use bhI mokSakA paramparA vyavahAra kAraNa kahanA cAhiye ? samAdhAna--jIvakI nirvikalpa avasthAmeM jo abuddhi pUrvaka rAga hotA hai vaha zubhopayogakI jAtikA hI hotA hai, isaliye use bhI paramparA vyavahArase mokSakA kAraNa kahane meM koI Apatti nahIM hai| zaMkA--katipaya zAstroMmeM yaha bhI ullekha milatA hai ki koI samyagdRSTi jIva vratAdikA AcaraNa kara svarga jAtA hai aura vahA~se caya ho manuSya janma pA antameM mokSakA adhikArI banatA hai aura isa dRSTise zubhopayoga mokSakA paramparA kAraNa hai aisA mAnA jAya to kyA Apatti hai ? samAdhAna--yahA~ bhI pichale manuSya janmake ratnatrayase lekara mokSa prApta hone taka kA ratnatraya eka hI hai, mAtra isa dRSTiko sAmane rakhakara hI usake sAtha buddhipUrvaka yA abuddhipUrvaka vartanevAle zubharAgako mokSakA paramparA vyavahAra kAraNa kahA jA sakatA hai| vAstavameM dekhA jAya to zubhopayogake kAlameM jo samyagdarzanAdi rUpa svabhAva paryAya hotI haiM yA abuddhipUrvaka prazasta rAgake kAlameM jo svAnubhUti aura zubhopayoga hotA hai usa zubhopayoga aura abuddhi pUrvaka prazasta rAgako hI svabhAva pariNatikA vyavahArase nimitta kahA gayA hai. kyoMki jJAnadhArA jaba taka samyaka rUpase pari. pAkako prApta nahIM hotI hai tabhI taka jJAnadhArA aura karmadhArAke eka sAtha honeko Agama svIkAra karatA hai| ina saba dRSTiyoMko dhyAnameM rakhakara yaha kalaza kAvya draSTavya haiyAvatpAkamupaiti karmaviratirjJAnasya samyaG na sA, karma-jJAnasamuccayo'pi vihitastAvanna kAcita kSatiH / kintvatrApi samullasatyavazato yat karmabandhAya tat, mokSAya sthitamekameva paramaM jJAnaM vimuktaM svataH // 110 / / jaba taka jJAnakI karmavirati bhalIbhA~ti paripUrNatAko prApta nahIM hotI taba taka jJAna aura karmakA eka sAtha rahanA Agama sammata hai, isase AtmAkI koI kSati nahIM hotI arthAta usa kAlameM samyagdarzanAdi pariNAma zuddhike anusAra yathAvat bane rahate haiN| kintu itanI vizeSatA hai ki isa bhUmikAmeM bhI AtmAmeM avazapane (puruSArthakI hInatAvaza) jo karma prakaTa hotA hai vaha to bandhakA kAraNa hai aura svataH vimukta svabhAvamAtra jo parama jJAna hai vaha mokSakA kAraNa hai // 110 // tAtparya yaha hai ki karmadhArA svataH bandhasvarUpa hai, isaliye vaha bandha kA hetu hai aura jJAnadhArA svayaM mokSasvarUpa hai, isaliye vaha mokSakA hetu hai / zuddha AtmasvarUpameM acalarUpase jo caitanya pariNati hotI hai usIkA nAma dhyAna hai, kyoMki svAnubhUti kaho, zuddhopayoga kaho yA nizcaya dhyAna kaho ina tInoMkA eka hI artha hai| jIva ke aisA dhyAna kaba hotA hai isakA nirdeza karate hue AcAryadeva kundakunda paMcAstikAyameM kahate haiM-- jassa Na vijjadi rAgo doso moho ya jogprikmmo| tassa sahAsahaDahaNo jhANamao jAyae agaNI // 146 / / jisake jIvanameM mithyAtva kI sattA nahIM hai tathA jisakA upayoga rAga, dveSa aura mana, vacana, kAyarUpa pariNatiko nahIM anabhava rahA hai usIke zubhAzubha bhAvoMko dahana karane meM samartha dhyAnarUpI agni udita hotI hai // 146 //
Page #228
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturtha khaNDa : 191 jise yahA~ svAnubhUti, zuddhopayoga yA dhyAna kahA hai usIkA dUsarA nAma svadravyapravRtta pariNAma bhI hai, svAzrita nizcayanaya bhI yahI hai / parAzrita pariNAma isase bhinna hai jise AgamameM paradravya-pravRtta pariNAma bhI kahate haiM, jo ajJAnakA dUsarA nAma hai| samayasAra gAthA 2 meM jo svasamaya aura parasamayakA svarUpa nirdeza kiyA gayA hai vaha bhI ukta tathyako dhyAnameM rakhakara hI kiyA gayA hai / _zaMkA-samyagdRSTi aura tatpUrvaka ra tIke savikalpa bhUmikAmeM jo rAgapUrvaka kArya dekhe jAte haiM so usa samaya unake ve pariNAma paradravyapravRtta mAne jAya~ yA nahIM ? samAdhAna-samyagdaSTi yA tatpUrvaka vratIke rAga pariNati tathA mana, vacana, kAyakI pravRtti mAtra jJeya hai, vaha unakA kartA nahIM, kyoMki jJAnI ke buddhipUrvaka rAga, dveSa aura mohakA abhAva honese jo usake rAga pUrvaka pravRtti dekhI jAtI hai yA karmabandha hotA hai vaha abuddhipUrvaka rAgAdi kalaMkakA sadbhAva honese hI hotA hai| isa prakAra isa samagra kathanakA sAra yaha hai ki jo apane svasahAya honese anAdi-ananta, nitya udyotarUpa aura vizada-jyoti jJAyaka bhAvake sanmukha hotA hai usake mokSamArgake sanmukha hone para usakA upAdAna bhI usIke anukUla pravRtta hotA hai aura jo apane ukta svabhAvabhUta jJAyaka bhAvako bhUlakara saMsAra mArgakA anusaraNa karatA hai usakA upAdAna bhI usIke anukUla pravRtta hotA hai / aisI sahaja vastu vyavasthA hai jise bAhya sAmagrI anyathA karane meM samartha nahIM hai| itanA vizeSa hai ki jo jIva mokSamArgake sanmukha hotA hai usase nimitta vyavahArake yogya bAhya sAmagrIkA yoga svayaM milatA hai, buddhikA vyApAra usameM prayojanIya nahIM aura jo jIva saMsAra mArgake sanmukha hotA hai usake nimitta vyavahArake yogya bAhya sAmagrIkA kabhI abuddhipUrvaka yoga milatA hai aura kabhI buddhiparvaka yoga milatA hai / aisA hI anAdi kAlase calA A rahA niyama hai| abhI taka bAhya kAraNa aura nizcaya upAdAnakI kramase mImAMsA kii| aba AgamAnusAra yaha spaSTa kiyA jAyagA ki jar3a-cetanake pratyeka kAryameM ina donoM upAdhiyoMkA yoga sahaja hI milatA rahatA hai / jise ajJAnIke yoga aura vikalparUpa prayoga nimitta kahA gayA hai usakA yoga bhI apane kAlameM sahaja hI hotA hai| mAtra usa kAlameM usake buddhi aura prayatnapUrvaka honase usakI svIkRtiko dhyAnameM rakhakara use prAyogika kahA gayA hai / itanA vizeSa hai ki samyagdarzana Adi svabhAva pariNata jIvoMke saMsAra avasthAmeM jitane bhI vibhAva kArya hote haiM ve saba abuddhipUrvaka visrasA hI svIkAra kiye gaye haiN| kAraNa ki unameM isa jIvake svapanekA bhAva nahIM hotaa| unakA mAtra vaha jJAtA draSTA hI hotA hai| samayasAra AtmakhyAti TIkAmeM isI tathyako svIkAra karate hue likhA hai yo hi jJAnI sa buddhipUrvakarAga-dveSa-moharUpAsravabhAvAbhAvAt nirAsrava eva, kintu so'pi yAvat jJAnaM sarvotkRSTabhAvena draSTuM jJAtumanucaritaM vAzaktaH san jaghanyabhAvenaiva jJAnaM pazyati jAnAtyanucarati tAvattasyApi jaghanyabhAvAnyathAnupapattyA'numIyamAnAbuddhipUrvaka kalaMkavipAkasadbhAvAt pudgalakarmabandhaH syAt / ___ jo paramArthase jJAnI hai usake buddhipUrvaka rAga, dveSa aura moharUpa Asrava bhAvoMkA abhAva honese vaha nirAsrava hI hai| itanA vizeSa hai ki vaha jaba taka jJAnako sarvotkRSTarUpase dekhane, jAnane aura AcaranemeM azakta hotA huA jaghanya bhAvase hI jJAna ko dekhatA, jAnatA aura AcaratA hai taba taka usake bhI jaghanya bhAva kI anyathA utpatti nahIM ho sakatI, isase anumAna hotA hai ki usake abuddhipUrvaka karmakalaMka rUpa vipAkakA sadbhAva honese pudgala karmakA bandha hotA hai|
Page #229
--------------------------------------------------------------------------
________________ 192 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana grantha jJAnI ke mithyAtvarUpa bhAva to hotA hI nahIM / nauveM guNasthAna taka dveSa aura dazaveM guNasthAna taka rAgakA sadbhAva honese vaha unakA svAmI nahIM hai, isaliye usake rAga aura dveSakA sadbhAva abuddhipUrvaka hI svIkAra kiyA gayA hai / ataH rAga-dveSa ke kAraNa jo karmabandha hotA hai svabhAva sanmukha honese jJAnIke buddhipUrvaka vaha nahIM hotA / abuddhipUrvaka honevAle rAga-dveSa aura udayake sAtha hI usakA avinAbhAva sambandha hai | aura yaha ThIka bhI hai, kyoMki saMsArake jitane bhI kArya haiM unameM jJAnIkA svAmitva na rahane se una sabako usake abuddhipUrvaka svIkAra karanA hI nyAyocita hai / vaha dRSTimukta honese mukta hI hai, kyoMki usane paryAyameM paramAtmA bananeke dvAra meM praveza kara liyA hai / isa prakAra itane vivecanase yaha spaSTa ho jAtA hai ki jJAnI ke saMsAra ke sabhI kArya buddhipUrvaka hote hI nahIM, isaliye paramAgamane ajJAnI ke yoga aura vikalpake sAtha hI unakI vyApti svIkAra kI hai / yataH aise hI kAryoMke sAtha ajJAnIke buddhi (abhiprAya) pUrvaka kartRtva ghaTita hotA hai, ata AcAryoMne inhIM kAryoM ko prAyogika svIkAra kiyA hai / inake sivAya anya jitane bhI kArya hote haiM ve saba visrasA hI svIkAra kiye gaye haiM / zaMkA- yahA~ para jJAnIke buddhipUrvaka rAgAdi bhAvoMkA abhAva batalAyA hai so yaha bAta hamAre samajhameM nahIM AtI, kyoMki jJAnadhArA aura karmadhArAke eka sAtha rahanemeM AtmAko kisI prakArako kSatiko Agama svIkAra nahIM karatA / hama dekhate haiM ki savikalpa avasthAmeM jJAnIke gRhastha avasthAke sabhI kArya tathA bhAvaliMgI santa ke bhI 28 mUlaguNoM kA pAlana, AhArAdikA grahaNa, tattvopadeza, ziSyoMkA grahaNa- visarjana, guruse apane dvArA kiye gaye doSoMkI nindA garhApUrvaka prAyazcitta lenA Adi sabhI kArya buddhipUrvaka hote hue hI dekhe jAte haiM / kartA-karma adhikAra meM bhI jisa dravyakA jaba jo pariNAma hotA hai usa samaya usa dravyakA karttA usa dravyako ho svIkAra kiyA gayA / ataH rAga-dveSAdi bhAva jIvoMkI hI paryAya hai / jIva ho svayaM usarUpa parimatA hai, isaliye prakRtimeM aise jIvako eka to nirAsrava mAnanA ucita nahIM hai / dUsare jJAnI ke bhI zrAvaka aura bhAvaliMgI sAdhuke jitane bhI kartavya karma kahe gaye haiM unheM abuddhipUrvaka mAnanA bhI ucita nahIM hai / caraNAnuyogako racanA bhI zrAvaka aura munikI pravRtti kaisI ho isI abhiprAyase huI hai / vaha jinavANI haiM, isaliye yahI mAnanA ucita hai ki jJAnI bhI jaba savikalpa avasthAmeM varatatA hai taba zubhAcArako zrAvaka aura muni kartavya karma hI mAnane cAhiye / unheM Agama meM vyavahAra mokSa mArgarUpase svIkAra karanekA prayojana bhI yahI hai ? samAdhAna - prazna mArmika hai / usakA samAdhAna yaha hai ki prakRtameM jo buddhipUrvaka aura abuddhipUrvaka kAryoM kA vibhAjana kiyA gayA hai 'vaha yaha merA kArya aura maiM isakA karanevAlA, isa kAryake kiye binA merA taraNopAya nahIM, aise abhiprAyapUrvaka jo kArya hote haiM ve buddhipUrvaka kArya kahalAte haiM tathA inake sivAya anya kArya abuddhipUrvaka kahalAte haiM / AcArya vidyAnandane abuddhipUrvaka kAryakA artha atarkatopasthita kiyA hai so isase bhI ukta kathanI hI puSTi hotI hai, kyoMki prakRtameM rAga, dveSa aura mohapUrvaka kI gaI pravRtti yA abhiprAya mokSa prApti ke liye iSTa nahIM hai / isa dRSTise zubhopayoga bhI anupAdeya mAnA gayA hai| usakA vikalpakI bhUmikA kaho yA prAk padavI kaho usa samaya honA aura bAta hai aura yaha mokSa prAptike lie paramArthase karaNIya hai aise abhiprAyapUrvaka use upAdeya mAnanA aura bAta hai / jJAnIkA abhiprAya to ekamAtra apane trikAlI jJAyaka svabhAvameM lInatA prApta karanekA hI rahatA hai / aura isIliye AcArya amRtacandradevane
Page #230
--------------------------------------------------------------------------
________________ catuthaM khaNDa : 193 'svarUpameM ramanA cAritra hai' cAritrakA yaha lakSaNa kiyA hai| yataH cAritra samyagdarzanakA avinAbhAvI hai. isI liye Agama meM samyagdarzana, samyagjJAna aura samyakcAritra inameMse pratyekake lakSaNake sAtha svarUpa lAbhako avinAbhAvI svIkAra kiyA gayA hai / svarUpa lAbha na ho aura samyagdarzana Adi pariNAma ho jAya~ aisA nahIM hai / zubhAcArako caraNAnuyoga zAstra svayaM mokSaprApti meM bAhya nimittarUpa se svIkAra karatA hai / isalie yahI tathya phalita hotA hai ki jJAnIkI dRSTi sarvadA savikalpa avasthA meM bhI AtmasvarUpa para hI rahatI hai / vaha svayaM zubhAcArako saMsArakA prayojaka honese apanA aparAdha hI mAnatA rahatA hai, kyoMki aisI dRSTike binA usakA, zAnI kaho, samyagdRSTi kaho, adhyAtmavRtta kaho, antarAtmA kaho yA svasamaya kaho, honA nahIM bana sakatA / itane vivecana se yaha spaSTa ho jAtA hai ki lokameM sAbhiprAya jitane bhI kArya hote haiM unakI prAyogika saMjJA hai, zeSa saba kArya vaikhasika kahalAte haiN| 2. ubhayarUpase nimitta zabdakA prayoga sAdhAraNataH nimitta zabda kAraNa, upAdhi, sAdhana vA hetuvAcI svIkAra kiyA gayA hai| yaha bAhyakAraNa aura upAdAna donoMke artha meM prayukta huA hai| yathA dravyasya nimittavazAt utpadyamAnA parispandAtmikA kriyetyavasIyate / -sa0 vA0 a0 5 sU0 22 / dravyake donoM bAhya aura Abhyantara ( upAdAna) nimittoMke vazase utpanna honevAle parispandakA nAma kriyA hai aisA nizcita hotA hai| kriyAke isa lakSaNa vyavahAra hetuke sAtha nizcaya upAdAnake lie bhI nimitta zabda vyavahRta huA hai / 7 kahIM ina donoMke lie bAhya aura Abhyantara hetu saMjJA bhI vyavahRta huI hai (ta0 vA0 a0 2 sU0 8), tathA kahIM bAhya aura itara upAdhi saMjJA bhI prayukta huI hai ( sva0 sto0 zlo0 59 ) / ina udAharaNoMse yaha spaSTa ho jAtA hai ki laukika yA paramArtha svarUpa jo bhI kArya hotA hai usameM vyavahAra hetu aura nizcaya hetukA sannidhAna avazya hotA hai / yataH nizcaya hetu ( nizcaya upAdAna) kArya dravyakA hI eka avyavahita pUrva rUpa hai, isaliye vaha niyamase kAryakA niyAmaka svIkAra kiyA gayA hai| kintu vyavahAra hetu kAryakA avinAbhAvI hai, isaliye mAtra vyavahArase use kAryakA niyAmaka kahA jA sakatA hai / phira bhI vaha nizcaya hetukA sthAna nahIM le sakatA / ina donoM meM vindhya-himagirike samAna mahAn antara hai - 'antaraM mahadantaram' kyoMki nizcaya hetu kArya dravyake svarUpameM antarnihita hai aura vyavahAra hetu bAhya vastu hai, isaliye ina donoMmeM mahAn antara honA svAbhAvika hai, nizcaya hetu kArya dravyakA pUrva rUpa honese sadbhUta hai aura vyavahAra hetu kArya dravyase bhinna honeke kAraNa usameM asadbhUta hai / 3. zaMkA-samAdhAna zaMkA- jaba ukta donoM hI hetu kAryake prati gamanayase svIkAra kiye gaye hai taba donoMkA darjA eka samAna mAnanemeM kyA Apatti hai ? samAdhAna - Agama meM sadbhUta aura asadbhUta vyavahArake bhedase naigamanaya do prakArakA svIkAra kiyA gayA hai / yata bAhya vastu nimittatA asadabhUta vyavahAranavase svIkAra kI gaI hai aura nizcaya upAdAnameM kAryake prati hetutA sadbhUta vyavahAranayase svIkAra kI gaI hai, ataH ina donoMko eka samAna darjA nahIM diyA jA sakatA hai / mAtra hetutA sAmAnya kI dRSTise donoM hI samAna haiN| Azaya yaha hai ki yaha isakA kArya hai 25
Page #231
--------------------------------------------------------------------------
________________ 194 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana-grantha aura yaha isakA kAraNa hai yaha vyavahAra to donoM hetuoMpara samAnarUpase lAgU hotA hai / mAtra bAhya hetu aura kArya inameM nimitta-namittaka bhAva jahA~ asadbhUta vyavahAranayase ghaTita hotA hai vahA~ nizcaya upAdAna aura kArya inake madhya nimitta-naimittaka bhAva sadbhUta vyavahAranayase ghaTita hotA hai| zaMkA-jaba kAryake sAtha nizcaya upAdAnakA sambandha sadbhuta vyavahAranayase ghaTita kiyA jAtA hai to upAdAnake pUrva use nizcaya vizeSaNa kyoM diyA gayA hai ? __samAdhAna-yataH pratyeka nizcaya upAdAnameM pratyeka kAryake prati svarUpase hetutA vidyamAna hai, ataH upAdAnake pUrva use nizcaya vizeSaNa diyA gayA hai| 4. vyavahArAbhAsiyoMkA kathana ___ yaha vastusthiti hai / isake aisA hote hue bhI apane indriya pratyakSa, tarka aura anubhavako pramANa mAnakara tathA sAtha hI AgamakI duhAI dete hue eka aise naye matakA buddhipUrvaka pracAra kiyA jA rahA hai ki avyavahita pUrva samayavartI dravya aneka zaktisampanna hotA hai, isaliye kaba kauna kArya ho yaha bAhya sAmagrIpara avalambita hai aura usakA koI niyama nahIM ki kaba kaisI bAhya sAmagrI milegI, isaliye jaba jaisI sAmagrI milatI hai, kArya usake anusAra hotA hai, ataH kAryakA niyAmaka bAhya nimitta hI hotA hai, ukta upAdAna nahIM / isake sAtha hI buddhi pUrvaka eka aise matakA bhI pracAra kiyA jA rahA hai ki pratyeka dravyako zuddha paryAya to niyata kramase hI hotI hai, kintu azuddha paryAyake sambandhameM aisA koI niyama nahIM hai| ve niyata kramase bhI hotI hai aura niyata kramako chor3akara Age-pIche bhI hotI hai / isa viSayako aura spaSTa karate hue unakA kahanA hai ki jaba ki AgamameM udAsIna bAhya nimitta aura preraka bAhya nimittoMkA pRthak-pRthak ullekha dRSTigocara hotA hai to donoMko eka koTimeM biThalAnA ThIka nahIM hai / hamArA yaha kahanA nahIM ki jo-jo kriyAvAn padArtha haiM ve saba preraka nimitta ho hote haiN| udAharaNArtha cakSu indriya kriyAvAn padArtha hokara bhI rUpopalabdhimeM preraka bAhya nimitta nahIM hai| vaha usI prakArase rUpopalabdhimeM vyavahAra hetu hai jaise gati karate hue jIvoM aura pudgaloMkI gati kriyAmeM dharmadravya yA Thaharate hue jIvoM aura pudgaloMke sthita hone meM adharma dravya vyavahAra hetu haiN| iSTopadezameM 'nAjJo vijJatvamAyAti' yaha kathana aise hI kriyAvAn padArthokI vyavahAra hetutAko dharma dravyake samAna batalAne ke lie kiyA gayA hai| kintu inake sivAya AgamameM aise uddharaNa bhI dRSTigocara hote haiM jinake AdhArase udAsIna vyavahAra hetuoMse atirikta preraka vyavahAra hetuoMkI svataMtra rUpase siddhi hotI hai| udAharaNArtha sarvArthasiddhi meM dravya vacana paudgalika kyoM hai isakI puSTimeM batalAyA gayA hai ki bhAva vacanarUpa sAmarthyase yukta kriyAvAn AtmAke dvArA preryamANa pudgala dravya vacanarUpase pariNamana karate haiM, isIliye dravya vacana paudgalika hai| ullekha isa prakAra hai tatsAmopetena kriyAvatAtmanA preryamANAH pudgalAH vAktvena vipariNamanta iti dravyavAgapi paudglkii| (a0 5 sU0 19) / tattvArthavArtikameM bhI yaha vivecana isI prakAra kiyA gayA hai / isake lie dekho a0 5, sU0 17 aura 19 / isI prakAra paJcAstikAya (gAthA 85 va 88 jayasenIyA TIkA) aura bRhadravyasaMgraha (gAthA 17 va 22 saMskRta TIkA) meM bhI aise ullekha milate haiM jo ukta kathanakI puSTike liye paryApta haiN|
Page #232
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturtha khaNDa : 195 isa prakAra ye katipaya uddharaNa haiM jinake AdhArase aise preraka vyavahAra hetuoMkA samarthana hotA hai jo lokameM cakSu indriyase vilakSaNa prakArase dUsare dravyoM ke kAryoM meM vyavahAra hetu hote hue dekhe jAte haiN| isase yaha spaSTa jJAta ho jAtA hai ki yadyapi cakSu indriya kriyAvAn hokara bhI rUpakI upalabdhimeM preraka bAhya hetu bhale ho na ho, kintu isakA koI yaha artha kare ki jitane bhI kriyAvAn padArtha hai ve saba dharmAdi vyoMke samAna udAsIna vyavahAra hetu hI hote haiM to yaha kathana pUrvokta Agama pramAjoMse bAdhita ho jAtA hai, indriya pratyakSa, anubhava aura yuktise vicAra karanepara bhI isa kathanakI satyatA pramANita nahIM hotii| kAraNa ki lokameM aise bahutase udAharaNa dRSTigocara hote haiM jinako dhyAnameM lenepara vyavahArase preraka nimittoMkI siddhi hotI hai| apane isa kathanakI puSTimeM ve vAyukA udAharaNa vizeSarUpase upasthita kara kahate haiM ki jisa prakAra vAyukA saMcAra honepara vaha dhvajA Adi anya padArthoM ke ur3anema vyavahArase preraka nimitta hotA hai usI prakAra sabhI preraka nimittoMke viSayameM jAnanA caahie| paJcAstikAya samaya vyAkhyA TokAse isakI puSTi hotI hai / yathA ___ yathA gatipariNato prabhaMjanaH vaijayantInAM gatipariNAmasya hetukartA'valokyate na dharmaH / sa khalu niSkriyatvAnna kadAcidapi gatipariNAmamevApadyate, kuto'sya sahakAritvena pareSAM gatipariNAmasya hetukatRtvam / gAthA 88 / / jisa prakAra gatipariNata vAyu dhvajAoMke gatipariNAmakA hetukartA dekhA jAtA hai, dharma dravya nahIM / vaha vAstava meM niSkriya honese kabhI bhI gatipariNAmako nahIM prApta hotA, isalie isakA sahakArIpanerUpase dUsareke gatipariNAmakA hetu kartRtva kaise ho sakatA hai / yaha vyavahArase preraka nimittoMkA eka udAharaNa hai / lokameM aise hajAroM udAharaNa dekhe jAte haiM, isalie ina saba udAharaNoMko dekhate hue yaha siddha hotA hai ki jahA~para niSkriya padArthoke samAna sakriya padArtha vyavahArase udAsIna nimitta hote haiM vahA~ to pratyeka kArya apane-apane vivakSita nizna anusAra hI hotA hai aura jahA~para sakriya padArtha vyavahArase preraka nimitta hote haiM vahA~para pratyeka kArya nizcaya upAdAnase hokara bhI jaba jaise vyavahArase preraka nimitta milate haiM vahA~ para pratyeka kArya unake anusAra hotA hai| vyavahArase preraka nimittoMke anusAra kArya hote haiM isakA yaha tAtparya nahIM hai ki gaNa-paryAyarUpa pratyeka upAdAnabhUta vastu apane svacatuSTayarUpa svabhAvako chor3akara vyavahArase preraka nimittarUpa pariNama jAtI hai| kyoMki svakA upAdAna aura anyakA apohana karake rahanA yaha pratyeka vastukA vastutva hai| kintu isakA yaha tAtparya hai ki usa samaya vyavahArase preraka nimittoMmeM jisa prakArake kAryoMmeM preraka nimitta hone kI yogyatA hotI hai, kArya usI prakArake hote haiM, nizcaya upAdAnake anusAra nahIM hote| akAla maraNa yA isI prakArake jo dUsare kArya kahe gae haiM unakI sArthakatA vyavahArase preraka nimittoMkA ukta prakArase kAryoMkA honA mAnane meM hI hai / Agama meM akAlamaraNa, udIraNA, apakarSaNa, utkarSaNa aura saMkramaNa jaise kAryoko sthAna isI kAraNase diyA gayA hai| 5. vyavahArAbhAsiyoMke kathanakA nirasana yaha aise vyavahArAbhAsiyoMkA kathana hai jo kisI viziSTa prayojana vaza samyaka niyatikA khaNDana karaneke lie kaTibaddha hai / aura jinhoMne apanA lakSya ekamAtra yahI banA liyA hai ki apane uddezyakI siddhike lie kahIMpara Agamako gauNa kara aura kahIMpara Agamake arthameM parivartana kara Agamake nAmapara apane kathanako puSTa karate rahanA hai| aisA likhakara ve jaina darzanase kitane dUra jA rahe haiM yA cale gae haiM isakA unheM raMcamAtra bhI bhaya nahIM hai /
Page #233
--------------------------------------------------------------------------
________________ 196 : siddhAntAcArya paM0 phulacandra zAstrI abhinandana grantha 1. udAharaNArtha 'yaH pariNamati sa kartA' kA sIdhA artha hai - 'jo kArya rUpa pariNamana karatA hai / ' kintu vyavahArase jo preraka nimitta kahe jAte haiM, kAryoMkA yathArtha kartutva unako prApta ho jAya aura bAhya vastu jo pratyeka kAryakA vyavahAra kAraNa hai usakA tadbhinna dravyake kAryake prati kAryakArIpanA siddha ho jAya, isalie ve ukta zlokAMzakA 'jisameM pariNamana hotA hai' yaha artha karate haiM / 2. dUsarA udAharaNa samayasAra gAthA 107 kA hai| isameM 'AtmA pudgala dravyako pariNamAtA hai Adi vyavahAranayakA vaktavya hai' yaha kahA gayA hai| usakI AtmakhyAti TIkAmeM A0 amRtacandra devane aise upayoga pariNAmako vikalpa batalAkara isa vikalpako upacarita hI kahA hai / yathA yattu vyApyavyApakabhAvAbhAve'pi prApyaM vikAryaM nirvartyaM ca pudgaladravyAtmakaM karma gRhNAti pariNamayatyutpAdayati karoti badhnAti cAtmeti vikalpaH sa kilopacAraH || 207|| aura vyApya-vyA|kabhAvakA abhAva honepara bhI prApya vikArya tathA nirvartyarUpa jo pudgala dravyasvarUpa hai use AtmA grahaNa karatA hai pariNamAtA hai, utpanna karatA hai, karatA hai aura bA~dhatA hai isa prakArakA jo vikalpa hotA hai vaha vAstavameM upacAra hai / kintu vyavahArabhAsI vyakti bAhya hetuoMkI kAryakArIpanA siddha karaneke abhiprAya se ukta sUtragAthAkA yaha artha karate haiM ki AtmA pudgaladravyakA upAdAna rUpase pariNamana karanevAlA nahIM hotA Adi / yaha una mahAzayoM kA kahanA hai / kintu yaha kaise ThIka nahIM hai isake lie Ageke kathanapara dRSTipAta kIjiye -- attA kuNadi sabhAvaM tattha gadA poggalA sabhAvehiM / acchaMti kammabhAvaM aNNAgAhamavagADhA ||65 // - paM0 kAya | AtmA svabhAva (mohAdi ) karatA hai aura jIvake sAtha eka kSetrAvagAharUpase vahA~ prApta hue pudgala svabhAvase karmabhAvako prApta hote haiM / / 65 / / isa gAthA dvArA pudgalakArya jIva dvArA kiye binA hI jIva aura pudgala apanA-apanA kArya svayaM kaise karate haiM yaha spaSTa kiyA gayA hai / isa para pudgala karmarUpa apane kAryako jIvako sahAyatA ke binA kaise karatA hai yaha zaMkA hone para AcArya kundakunda kahate haiM jaha puggaladavvANaM bahuppayArehi khaMdhaNippattI / akadA parehiM diTThA taha kammANaM viyANAhi ||66 || jisa prakAra pudgala dravyoMkI aneka prakArase skandhoMkI utpatti parake dvArA kiye binA hotI huI dikhalAI detI hai usI prakAra karmokI vividhatA parake dvArA nahIM kI gaI jAno / / 66 / / yahA~para pratyeka dravya apanA kArya anyake dvArA nahIM kiye jAnepara svayaM prati samaya apane kAryoMkA kartA kaise hai yaha pudgala skandhoMkA udAharaNa dekara spaSTa kiyA gayA hai| pudgala skandhoMke dvyaNukase lekara mahaskandha taka nAnA bheda haiM / unameMmeM zUnya vargaNAoMko chor3akara ve saba satsvarUpa haiM / unameM aisI AhAravargaNAe~ bhI haiM jinase tIna zarIra aura chaha paryAptiyoMkI saMracanA hotI hai| manovargaNAe~ bhI haiM jinase vividha prakArake manoMkI saMracanA hotI hai / bhASAvargaNAe~ bhI hai jinase tata, vitata Adi dhvaniyoMko saMracanA hotI haiM / taijasavargaNAe~ bhI haiM jinase niHsaraNa aura ani saraNa svabhAva tathA prazasta aura aprazasta tejasa zarIroM kI saMracanA hotI hai / kArmaNavargaNAe~ bhI haiM jinase jJAnAvaraNAdi vividha prakArake ATha karmoMkI saMracanA hotI haiN| ye pA~coM saMsArI jIvoMse sambaddha hone yogya vargaNAe~ haiM / prazna hai ki inheM aisI kauna banAtA hai aura inameMse AhArAdi pA~ca vargaNAoM meM saMsArI jIvoMke sAtha sambaddha hone kI pAtratA kauna paidA karatA hai / kyA
Page #234
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturtha khaNDa : 197 ve svabhAvase saMsArI jIvoMse sambaddha hone kI pAtratA yukta banatI haiM yA saMsArI jIva unheM apane moha rAga, dveSa Adise vaisA banA letA hai| sAtha hI yaha vibhAga kauna karatA hai ki itane paramANuoMse lekara itane paramANaoM takake skandha AhAravargaNA yogya hoMge Adi tathA eka prakArakI vargaNAoMse dUsare prakArakI vargaNAoMke madhya itanA antara rhegaa| yadi kaho ki ye vargaNAe~ svayaM hI banatI aura bichar3atI rahatI hai to saMsArake saba kArya svayaMkRta mAna lenemeM Apatti hI kyA hai| AgamakA bhI yahI Azaya hai / AcArya kundakundadevane isI svayaMkRta niyamako dhyAnameM rakhakara yaha nirdeza kiyA hai ki jisa prakAra saba skandhoMkI utpatti parase na hokara svayaM hotI hai usI prakAra jJAnAvaraNAdi karmokI utpatti bhI svayaMkRta jAnanI cAhiye / itane kathanase yaha bhI phalita hotA hai ki saMsArI jIva apane rAgAdi pariNAmoMko svayaM karate hai aura eka kSetrAvagAharUpase vahA~ sthita pudgala kArmaNavargaNAe~ svayaM karmarUpa pariNamatI rahatI hai| isase AgamameM vyavahAra aura nizcayanayakI apekSA jo SaTkAraka vyavasthA batalAI gaI hai usakA Azaya bhI bhale prakAra samajhameM A jAtA hai / sAtha hI yaha bhI samajhameM A jAtA hai ki AcAryoMne vyavahAra kathanIko kyoM to upacarita batala.yA aura nizcaya kathanIko kyoM paramArtha svarUpa btlaayaa| prakRtameM jo jisakA na ho usako vyavahAra prayojana vaza yA vyavahAra hetu vaza usakA kahanA vyavahAra hai tathA jo jisakA ho usako nizcaya prayojana yA nizcaya hetuvaza usIkA kahanA nizcaya hai| saMsArI jIvoMke rAgAdikI utpattike mohanIya A vyavahAra hetu hai, ataH ina rAgAdiko naimittika kahanA vyavahAra hai tathA ina rAgAdiko svakAlake prApta honepara saMsArI jIva svayaM utpanna karate haiM aura udayAdirUpa pudgala karma unake hone meM svayaM vyavahAra hetu hote haiM, itanA vizeSa hai ki nizcayanayakA kathana para nirapekSa hotA hai kyoMki vaha vastukA svarUpa hai| kintu vyavahAra nayakA kathana para sApekSa hotA hai, kyoMki vaha vastukA svarUpa nahIM hai| ataH rAgAdiko saMsArI jIvoMkA svayaMkRta kArya kahanA nizcaya hai| aura para nimittaka kahanA vyavahAra hai / AgamajJa usIkA nAma hai jo vahArako vyavahAranayase hI svIkAratA hai aura nizcayako nizcayanayase hI svIkAratA hai| kintu jo ukta kathanako viparItarUpase jAnate yA kahate haiM ve AgamajJa kahalAneke adhikArI nahIM haiN| isa tathyakA samarthana samayasAra gAthA 414 kI AtmakhyAti TIkAke isa vacanase bhale prakAra hotA hai tato ye vyavahArameva paramArthabuddhayA cetayante te samayasArameva na saMcetayante / ya eva paramArtha paramArthabuddhathA cetayante te eva samayasAraM cetayante / isaliye jo vyavahArako hI paramArtha buddhise anubhavate haiM ve akele samayasArako nahIM anubhavate tathA jo mAtra paramArthako paramArtha buddhise anubhavate haiM ve hI samayasArako anubhavate haiM / isase yaha spaSTa ho jAtA hai ki vyavahAra kathana vyavahAra svarUpa hI hai use vastu svarUpa yA vastuke kAryakA nizcaya kAraNa mAnanA Agaviruddha hai| isalie bAhya kAraNa sahAyaka hai yaha kahanA bhI vyavahAra arthAt upacarita (kalpanA mAtra) ho jAtA hai| yadi hama nimittapane kI dRSTise savikalpa yogayukta ajJAnI jIva aura taditara bAhya kAraNoMko dekhate haiM to unameM koI antara nahIM raha jAtA hai / kevala bAhya-vyAptike AdhArapara kAlapratyAsattivaza ukta jIvoMmeM kartApanekA tathA anyameM karaNatA AdikA vyavahAra kiyA jAtA hai| AcArya amRtacandrane isa tathyako spaSTa karaneke abhiprAyase samayasAra gAthA 84 kI AtmakhyAti TIkAmeM ghaTotpattike prati kumbhakArake yoga aura vikalpako ghaTa nirmANakI kriyA na kahakara use miTTIko usa kriyAke prati anukUla kahA hai jaba ki pratyeka va tu svabhAvase kisI ke anukUla aura pratikUla hotI nhiiN| anukUla yA pratikUla kahanA yaha mAtra vyavahAra hai / tAtparya yaha huA ki miTTI svayaM kartA hokara ghaTakI utpatti rUpa kriyA karatI hai aura kumbhakArakA yoga
Page #235
--------------------------------------------------------------------------
________________ 198: siddhAntAcArya paM0 phulacandra zAstrI abhinandana-grantha aura vikalpa rUpa vyApAra vyavahArase usake anukUla hotA hai / ataH yahI mAnanA ucita hai ki kAryakI utpatti hotI to hai apane nizcaya upAdAnake svasamayameM prApta honepara svayaMkRta hI, para usameM jo savikalpa kriyAvAn ajJAnI jIva aura taditara kriyAvAn padArtha anvaya vyatirekarUpa bAhya vyAptivaza svakAlake prApta honepara vyavahAra hetu hote haiM unakI vaha vyavahAra hetutA dharmAdi dravyoMke samAna hI jAnanI cAhie / ve apanI-apanI ukta vizeSatA dvArA dasare niSkriya dharmAdi dravyoMke samAna hI vyavahAra hetu hote haiM yaha tathya pUrvokta kathanase to spaSTa hai hii| niSkriya padArtha dUsaroMke kriyA lakSaNa athavA pariNAma lakSaNa kAryo meM yathAsambhava kisa prakAra vyavahAra hetu hote haiM isakA spaSTIkaraNa karate samaya jo sarvArthasiddhikA uddharaNa de Aye haiM usase bhI spaSTa hai| ukta ullekhameM jahA~ dharmAdi dravyoMkI vyavahAra hetutAko kriyAvAn cakSu indriyakI vyavahAra hetU tAke samAna batalAyA gayA hai vahA~ usase yaha bhI siddha ho jAtA hai ki savikalpa kriyAvAn ajJAnI jIva aura taditara kriyAvAn padArthokI vyavahAra hetutA dharmAdi dravyoMke samAna hI hotI hai / aura isIlie AcArya pUjyapAdane jisa prakAra dharma dravyako anyakI gatimeM vyavahAra hetu kahA hai, usI anya saba vyavahAra heta hote haiM isa tathyako iSTopadezameM 'nAjJo vijJatvamAyAti' ityAdi kathana dvArA anya saba padArthoM kI vyavahAra hetutAko niSkriya dharma dravyakI vyavahAra hetutAke samAna svIkAra kiyA hai| nizcaya upAdAna aura vyavahAra nimitta ina donoMkA prati samaya kisa prakAra yoga milatA hai isakA samarthana svAmI kArtikeyakI dvAdazAnuprekSAse bhale prakAra ho jAtA hai / yathA Niya-NiyapariNAmANaM Niya-NiyadavvaM pi kAraNaM hodi / aNNaM bAhiradavvaM NimittamattaM viyANeha // 217 / / saba dravya apane-apane pariNAmake nizcaya upAdAna kAraNa hote haiM, anya bAhya dravyako nimitta mAtra jAno // 217 // vastutaH AgamameM jahA~ bhI nizcayase kAryako niyAmakatA svIkAra kI gaI hai vahA~ mAtra nizcaya upAdAnako hI pradhAnatA dI gaI hai / asadbhUta vyavahAranayase kAla pratyAsattivaza avazya hI nizcayakI siddhike abhiprAyase vyavahAra hetuko sthAna milA huA hai| prakRtameM nizcayakI siddhikA artha hai prati kSaNa nizcaya upAdAnake honepara agale samayameM jo kArya ho usako apane anvaya-vyatirekake dvArA kAlapratyAsattivaza sUcita kare / basa bAhya kAraNa yA asad vyavahAra hetukA itanA hI kAma hai| vaha nizcaya upAdAnake kAryameM dakhala de yaha usakA kArya nahIM hai| hama isa tathyako na bhUle yahI jaina darzanakA Azaya hai| isase anya mAnanA vaha jainadarzana nahIM hogaa| kintu vizvako kartArUpase mAnanevAlA IzvaravAdI darzana hogA / 6 anya darzanoMkA mantavya apane isa kathanakI puSTimeM hama sarva prathama naiyAyika darzanako lete haiM / naiyAyika darzana kAryakI utpattimeM samavAyI kAraNa, asamavAyI kAraNa aura nimitta kAraNa ye tIna kAraNa mAnatA hai| jisase samaveta hokara kArya utpanna hotA hai vaha samavAyI kAraNa hai, saMyoga Adi asamavAyI kAraNa hai| ina donoMse atirikta nimitta kAraNa hai| naiyAyika darzana ArambhavAdI yA asat kAryavAdI darzana hai| vaha kAraNameM kAryakI sattA svIkAra nahIM karatA aura na hI svarUpase vastuko dravyadRSTise nitya aura paryAya dRSTise anitya hI mAnatA hai / isaliye usa darzanameM nimitta kAraNapara adhika jora diyA gayA hai / yadyapi usa darzanameM preraka nimitta kAraNa aura udAsIna nimitta kAraNa aise bheda dRSTigocara nahIM hote, phira bhI vaha sabhI nimitta kAraNoMke madhya kartArUpase Izvarako sarvopari mAnatA hai| isalie isa darzanameM Izvarake atirikta anya saba udAsIna nimitta kAraNa
Page #236
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturtha khaNDa : 199 ho jAte haiM / yataH isa darzanameM kartAke lakSaNa meM jJAna, kriyA aura cikIrSAko samAhita kiyA gayA hai, isalie jar3a aura cetana sambandhI sabhI kArya meM usakI pradhAnatA ho jAtI hai| isa darzanameM nimittoMke ukta prakArase bheda kiye binA bhI ukta prakArakA vibhAjana spaSTa pratIta hotA hai| saMkSepameM yaha naiyAyika darzanakA kathana hai| vaizeSika darzanakI mAnyatA bhI isI prakAra kI hai| bauddhadarzana anAtmavAdI darzana honeke sAtha vaha kSaNiNavAdapara AdhRta hai / vaha anvayI dravyako svIkAra nahIM karatA / phira bhI jJAnakI utpattike samanantara pratyaya, adhipati pratyaya, Alambana pratyaya aura sahakArI pratyaya ye cAra kAraNa svIkAra karaneke sAtha usane anya kAryoMke hetu (mukhya hetu) aura pratyaya (gauNa) ye do kAraNa svIkAra kiye haiN| yaha asatkAryavAdI darzana hai phira bhI samanantara pratyayake AdhArapara yaha upAdAnaupAdeya bhAvako svIkAra karatA haiM / avyavahita pUrvavartI jJAnakSaNa samanantara pratyaya hai, indriyA~ adhipati pratyaya hai, viSaya Alambana pratyaya haiM tathA prakAza Adi anya saba kAraNa sahakArI pratyaya haiN| pratyeka samayake jJAnakI utpattike ye cAra kAraNa haiN| anya kAryoMkI utpattike do kAraNa hote haiN| unameMse bIja Adiko hetu kahate haiM aura pratyeka samayake kAryoMkI utpattike bhami Adi anya kAraNoMko pratyaya kahate haiM / kisIkI apekSA karake hI kAryakI utpatti hotI hai, isalie mUlata yaha sApekSavAdI darzana hai / isalie isakA nAma pratItya samutpAda bhI hai| sAMkhya satyakAryavAdI darzana hai . yaha kAraNameM kAryoMkI sarvathA sattA svIkAra kara unakA AvirbhAva tirobhAva mAnatA hai| usakA kahanA hai ki pratyeka kAryake liye pRthak-pRthak upAdAnakA grahaNa hotA hai, sabase saba kAryoMkI utpatti nahIM dekhI jAtI / AkAza kusuma Adi asatse kAryakI utpatti nahIM hotI, zakyase hI zakya kAryakI utpatti hotI hai aura pratyeka kAryakA kAraNa avazya hotA hai| isase vidita hotA hai ki niyata kAraNase hI niyata kAryakI utpatti hotI hai| isa darzanane AvirbhAva aura tirobhAva mAnakara bhI upAdAnase bhinna kAraNoMpara jarA bhI bala nahIM diyA hai / isakI mAnyatA hai ki mUla meM prakRti aura puruSa do hI tattva haiM jo sarvathA nitya hai / isake bAda bhI vaha AvirbhAva aura tirobhAvake AdhArapara kArya kAraNa bhAvako svIkAra karatA hai / usake matase saba kArya jaise hama dekhate haiM usI rUpameM pahalese hI vidyamAna hai| mAtra ve apane-apane kAlameM ujAgara ho jAte haiM aura apane-apane kAlameM ojhala ho jAte haiN| yaha tIna darzanoMkA mantavya hai| naiyAyika darzana kAryameM kAraNakI sattA na mAnaneke kAraNa kAryakAraNakI mukhyatAse anya nimittavAdI darzana hai| IzvarakI kartAke rUpameM svataMtra sattA bhI usane isI kAraNa svIkAra kI hai| meghAdi ajIva kAryoMkA bananA-bigaDanA, barasanA, bijalIkA utpanna honA, camakanA Adi samasta kArya anya puruSakRta na hokara bhI IzvarAdhiSThita hokara hI kAryarUpa pariNata hote haiN| Izvara saba kAryokA sAdhAraNa kAraNa hai| usake binA pattA bhI nahIM hila sktaa| bauddha darzana kSaNikavAdI darzana hai| yaha kAraNameM kAryakI sattA svIkAra nahIM karatA, isa darzanameM bhI svabhAvase kAryoMkI utpatti meM anya nimittoMko mukhyatA mila jAtI hai / kSaNikavAdI darzana honese yaha kAryoMkI utpatti anya nimitta savyapekSa mAnakara bhI vyayako sarvathA nirapekSa mAnatA hai| 1. catvAraH pratyayAH hetu: Alambanamanantaram / tathaivAdhipateyaM ca pratyayo nAsti paJcamaH // -mAdhyamikakArikA / 2. asmin sati idaM bhavati / hetupratyayasApekSo bhAvanAmutpAdaH pratItyasamutpAda /
Page #237
--------------------------------------------------------------------------
________________ 200: siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana-grantha eka sAMkhyadarzana aisA hai jisakI anya nimittavAdI darzanoMmeM parigaNanA nahIM hotii| kAraNa ki vaha kAraNoMke samAna kAryoMkI bhI sarvathA sattA svIkAra karatA hai / mAtra kAryakA AvirbhAva-tirobhAva honA mAnatA hai| 7. jaina darzanakA mantavya yaha ukta tIna darzanoMke mantavyoMkA spaSTIkaraNa hai| aba isake prakAzameM jaina darzanake mantavyoMpara daSTipAta karate haiM / yaha na to sarvathA nityavAdI darzana hai aura na sarvathA anityavAdI ho / vastu svarUpase pariNAmI nitya hai yaha isakA mantavya hai| isalie pratyeka samayameM honevAlA pariNAma paramArthase paranirapekSa svayaM hotA hai| jisa samaya jo pariNAma hotA hai usase pahale aura bAdameM dravyadRSTise vaha sat hai aura paryAya dRSTise asat hai / tathA apane kAlameM paryAya dRSTise bhI sat hai / isI tathyako spaSTa karate hue paJcAstikAyameM kahA bhI hai deva-manuSyAdiparyAyAstu kramavartitvAdupasthitA'tivAhitAhitAhatasvasamayA utpadyante vinazyanti ceti / gA0 18 samayavyAkhyA / deva aura manuSyAdi paryAyeM kramavartI honese apanA-apanA samaya prApta hone aura nikala jAnepara utpanna hotI haiM aura vyayako prApta hotI hai / isa viSayameM svAmi-kArtikeyAnuprekSAkA yaha vacana bhI draSTavya hai kAlAiladdhijuttA NANAsattIhi saMjudA atthA / pariNamamANA hi sayaM Na sakkade ko vi vAredu // 219 / / kAlAdi labdhiyoMse yukta tathA nAnA zaktiyoMse saMyukta padArtha svayaM pariNamana karate haiM ise kauna vAraNa kara sakatA hai // 219 // tesu atIdA NaMtA aNaMtaguNidA ya bhaavipjjaayaa| ekko vi vaTTamANo ettiyametto vi so kAlo / / 221 / / dravyoMkI una paryAyoMmeMse atIta paryAyeM ananta haiM, bhAvI paryAya unase anantaguNI haiM aura vartamAna paryAya eka hai / so jitanI ye atota, bhAvI aura vartamAna paryAya haiM utane hI kAlake samaya haiM // 221 / / Azaya yaha hai ki pratyeka dravyakI tInoM kAlasambandhI jitanI paryAya hai, kAlake samaya bhI utane hI haiM / nyUnAdhika nahIM / pratyeka vastukA yaha svayaM siddha svabhAva hai ki pratyeka niyata samayameM niyata paryAya hI svayaM hotI hai aura usa samayake vyayake sAtha usa paryAyakA bhI vyaya ho jAtA hai| isa kramako koI anyathA nahIM kara sktaa| pratyeka vastu anekAntasvarUpa hai ise spaSTa karate hue jisa svacatuSTayakI apekSA vastuko satsvarUpa prasiddha kiyA gayA hai usameM svakAla aura koI nahIM, yahI hai| 8. zaMkA-samAdhAna zaMkA-yadyapi pratyeka vastu kI prati samayakI paryAya pratyeka vastukA usI prakAra svarUpa hai jisa prakAra sattva Adi sAmAnya dharma pratyeka vastuke svarUpa hai isameM sandeha nhiiN| hamArA vivAda svarUpake viSayameM nahIM hai, kintu hamArA vivAda paryAya svarUpake utpattike viSayameM hai| hamArA kahanA to itanA hI hai ki pratyeka vastukI prati samayakI paryAyakI utpatti parakI sahAyatAse hI hotI hai / dekhA bhI jAtA hai ki miTTI ghaTarUpa tabhI pariNamatI hai jaba use kumbhakArake amuka prakArake vyApArakA sahayoga milatA hai| jinAgamameM bAhya nimittoMkI svIkRtikA prayojana bhI yahI hai / ataH kArya-kAraNakI mImAMsA karate samaya isakA apalApa nahIM karanA cAhie?
Page #238
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturtha khaNDa : 201 samAdhAna - prazna mahattvakA hai isapara sAMgopAMga vicAra to kartAkarma mImAMsA adhikArameM hI kareMge, phira bhI sAmAnyase usapara dRSTipAta kara lenA Avazyaka pratIta hotA hai / prazna yaha hai ki jo bAhya nimitta hai vaha anya dravyake kArya kAlameM svayaM apano pariNAmalakSaNa yA usake sAtha parispandalakSaNa kriyA karatA hai yA anyakI kriyA karatA hai ? yadi svayaM apanI hI kriyA karatA hai to anyake kArya meM vaha sahAyaka kisa prakAra hotA hai ? jaba ki vaha svayaM apanI hI kriyA meM vyApta rahatA hai to vaha anya dravyakI kriyA jaba kara hI nahIM sakatA taba vaha anya dravyake kArya meM vAstavameM sahAyaka hI kaise ho sakatA hai, arthAt nahIM ho sakatA yahI nizcita hotA hai | aura yadi apanI ukta donoM prakArakI kriyAoMko chor3akara anya dravyake kArya meM vyApta rahatA hai to vaha svayaM apariNAmI ho jAtA hai / ina donoM prakArakI ApattiyoMse bacanekA ekamAtra yahI upAya hai aura vaha yaha ki paramArthase na to eka dravya apane kAryako chor3akara anya dravyake kAryameM nimitta hI hotA hai aura na hI vaha usa kArya ke honemeM paramArthase kucha sahAyatA hI karatA hai / mAtra anvayavyatirekake AdhArapara kAla pratyAsattivaza yaha vyavahAra kiyA jAtA hai ki isane isakA kArya kiyA yA yaha isake kArya meM sahAyaka hai / saca pUchA jAya to nimittavAda jahA~ anya nimittavAdI darzanoMkA antarAtmA hai vahA~ jainadarzanameM vaha bAhya kalevaramAtra hai / isI tathyako AcArya pUjyapAdane bhI sarvArthasiddhi meM vratoMko lakSya kara spaSTa zabdoMmeM svIkAra kiyA hai / ve likhate haiM tatra ahiMsAvratamAdau kriyate, pradhAnatvAt / satyAdIni hi tatparipAlanArthAni sasyasya vRttiparikSepavat / - a0 6, sU0 1 / yahA~ pA~ca vratoMmeM ahiMsA vratako AdimeM rakhA hai, kyoMki vaha saba vratoMmeM mukhya hai / dhAnyake kheta ke lie jaise usake cAroM ora bAr3I hotI hai usI prakAra satyAdika sabhI vrata ahiMsAke paripAlanake lie haiM / dekho, yahA~ ahiMsA vratako khetameM upajI dhAnyakI upamA dI hai aura satyAdika cAra vratoMko vyavahAra se usakI samhAla ke lie bAr3I batalAyA hai / yaha to pratyeka svAdhyAya premI jAnatA hai ki prakRtameM ahiMsA aura satyAdika donoM AtmAke zubha pariNAma hai / isa prakAra eka AtmapanekI apekSA donoMmeM abheda hone para bhI AcAryane bheda vivakSA meM ahiMsAko kArya aura satyAdikako usake bane rahanekA vyavahAra hetu (nimitta ) kahA hai / isI prakAra saMvara svarUpa vratoMmeM aura prazasta rAga svarUpa vratoMmeM kyA antara hai ise spaSTa karate hue ve kahate haiM teSu hi kRtaparikarmA sAdhuH sukhena saMvaraM karotIti tataH pRthaktvena upadezaH kriyate / - sarvA0 a0 6, sU0 1 / vratoMmeM dRr3hapratijJa huA sAdhu sukha pUrvaka saMvara karatA hai, isaliye yahA~ vratoMkA saMvararUpa vratoMse pRthak upadeza karate haiM 1 yahI abhiprAya AcArya akalaMka devane tattvArthavArtikameM bhI vyakta kiyA hai / AcArya vidyAnanda to vratoMko saMvarase pRthak batalAte hue likhate haiM- na saMvaro vratAni parispandadarzanAt guptyAdisaMvaraparikarmatvAcca / - ta0 zlo0 a0 6. sU0 1 / vrata saMvarasvarUpa nahIM haiM, kyoMki vratoMmeM mana, vacana aura kAyakI pravRtti dekhI jAtI hai tathA ve mana, vacana aura kAyakI nivRttirUpa gupti Adi saMvarake parikarmasvarUpa haiM / ina AcAryoMkA yaha aisA kathana jisase bAhya nimitta - naimittika sambandha para spaSTa prakAza par3atA hai / isa kathana se eka bAta to yaha spaSTa ho jAtI hai ki paJcendriyoMke viSayoMkA lolupI vyakti yA jIvanameM 26
Page #239
--------------------------------------------------------------------------
________________ 202 : siddhAntAcArya paM0 phulacandra zAstrI abhinandana-prantha sahAyakarUpase jisane makAna, dhanasampadA Adiko pramukha sthAna de rakhA hai vaha to vItarAga mokSamArgakA adhikArI kisI bhI avasthAmeM nahIM ho sakatA, jo vratI honepara bhI unake ahaMkArase grasta hai vaha bhI ukta prakArake mokSamArgakA adhikArI nahIM ho sktaa| hA~ jisakI svabhAvase viSayoMmeM aruci ho gaI hai aura jo bAhyAbhyantara parigrahake bar3appanase mukta hai vahI vItarAgamaya saMvararUpa honekA adhikArI hai| dUsarI bAta yaha spaSTa ho jAtI hai ki bAhya nimitta anyake kAryakA kiMcitkara to hotA nhiiN| mAtra bAhya vyAptivaza anyake kAryakI bAhya bhUmikA kaisI rahatI hai isakA spaSTIkaraNa karake vivakSita kAryake honekI sUcanA karatA rahatA hai| isakA Azaya yaha hai ki vItarAgarUpa kArya ho to hI vratAdikameM nimitta kA vyavahAra hai, anyathA nhiiN| zvetAmbara paramparAse digambara paramparAmeM yahI maulika bheda hai| zvetAmbara paramparAkA kahanA hai ki vyavahArarUpa vratoMkA pAlana karate-karate paramArtha svarUpa nizcayakI prApti ho jAtI hai| ve yaha bhI kahate haiM ki mUrchAkA tyAga aparigrahavrata hai, vastrAdikakA grahaNa-tyAga parigraha nahIM hai| kintu yaha AbAla-gopAla prasiddha hai ki vastrAdikake grahaNa-tyAgakI icchAke binA unakA grahaNa-tyAga nahIM ho sakatA / yadi aisI icchAke binA bhI unakA grahaNatyAga hotA hai to makAna Adi daza prakArake bAhya tyAgakI AvazyakatA ho kyA raha jAtI hai / aura phira pratyeka gRhastha bAhya daza prakArake parigrahakI maryAdA karake zeSakA tyAga hI kyoM kareM aura bAhya parigrahakA pUrNa tyAga karake tathA isake sAtha usameM mUrchA na rakhakara sAdhu hI kyoM bane / phira to sampUrNa parigrahake sadbhAvameM sAdhu kahalAnemeM Apatti hI kyoM mAnI jAya / pichI, kamaNDalu aura zAstra bhI parigraha hai isameM sandeha nahIM / phira bhI caraNAnuyoga paramAgamameM prayojana vizeSako dhyAnameM rakhakara unake grahaNakA upadeza hai| usameM bhI zAstrake lie yaha niyama hai ki svAdhyAyakI dRSTise 1-2 zAstroMko hI sAdhu svIkAra kare aura unakA svAdhyAya pUrA honepara unako bhI jahA~ svAdhyAya pUrA ho jAya vahIM visarjita kara de / kintu ina tInako chor3akara aisA koI kAraNa to nahIM dikhalAI detA ki vaha unheM svIkAra kare / isa vivecanase spaSTa hai ki jitane bhI bAhya nimitta AgamameM kahe gaye haiM ve anya dravyake kAryoM ke bAhya nimitta hokara bhI paramArthase unake kAryoMke aNumAtra bhI kartA nahIM hote| mAtra unameM laukika dRSTiko dhyAnameM rakhakara anvaya-vyatirekake AdhArapara ahaM kartA isa pratyayase grasita aura kAryoM ke liye prayatnazIla ajJAnI jIvoMmeM hI kartApanekA vyavahAra kiyA jAtA hai, anyameM nhiiN| dekho, yaha zubha rAga aura nizcaya ratnatraya eka AtmAmeM apane apane kAraNoMse eka sAtha janma lete hai, para jahA~ zubha bhAvako hI votarAga bhAvakA kartA svIkAra nahIM kiyA gayA vahA~ atyanta bhinna bahirdravya anyake kAryakA kartA kaise ho sakatA hai| isa viSayako spaSTa rUpase samajhaneke lie samayasAra mokSa adhikArIkI ye sUtragAthAe~ draSTavya haiM baMdhANaM ca sahAvaM viyANio appaNo sahAvaM ca / baMdhesu jo virajjadi so kammavimokkhaNaM kuNai / / 293 / / jIvo kammaM ya tahA chijjati salakkhahehi NiyaehiM / paNNAchedaNaeNa u chiNNA NANattamAvaNNA / / 294 / / bandha (rAga) ke svabhAvako aura AtmAke svabhAvako jAnakara bandhoM (rAgAdi bhAvoM) se jo virakta hotA hai vaha karma (rAgAdi bhAvoM) se virakta ho jAtA hai // 293 // jIva aura rAgAdirUpa bandha apane-apane svalakSaNoMke dvArA isa prakAra chede jAte haiM jisase ve prajJArUpI chanIse chinna hokara nAnApaneko prApta ho jAte haiM / / 294 / /
Page #240
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturtha khaNDa : 203 nAnApaneko prApta ho jAte haiM isakA artha hai ki rAgAdi bhAvoM aura AtmAmeM jo ekapanekI buddhi thI vaha dUra ho jAtI hai| AtmAkA lakSaNa jJAyakasvarUpa AtmAko lakSya kara pravRtta huIM sahabhAvI aura kramabhAvI paryAyoMse antalInapaneko prApta haA caitanya bhAva hai aura bandhakA lakSaNa AtmadravyameM asAdhAraNa pase prApta hue rAgAdi bhAva haiM / isa prakAra ye donoM lakSaNa bhedase atyanta bhinna-bhinna haiM / inake madhya atyantasUkSma sandhi hai| usa sandhiko samajhakara jo usameM apanI prajJAchanIko ananta puruSArthase paTaka kara apane caitanyasvarUpa AtmAse rAgAdi bhAvoMko judA karatA hai vaha niyamase karmose virakta hokara paramArthakA bhAgI hotA hai| saMsAra paripATIse chuTanekA ekamAtra yahI upAya hai / isI tathyake samarpaka Atmakhyatike ina zabdoM para dRSTipAta kIjie ...... sahajaviz2ambhamANacicchaktitayA yathA yathA vijJAnaghanasvabhAvo bhavati tathA tathAsravebhyaH nivartate / yathA yathAsravebhyazca nivartate tathA tathA vijJAnaghanasvabhAvo bhavatIti / -sA0 gA0 74 / sahaja bar3hI haI cetanArUpa zaktipanese jaise-jaise (AtmA) vijJAnaghana svabhAva hotA hai vaise-vaise (vaha) rAgAdirUpa AtravoMse judA hotA hai / jaise-jaise AsravoMse judA hotA hai vaise-vaise vijJAnavana svabhAva hotA hai| pravacanasAra gAthA 45 kI tAtparya vRtti TIkAkA yaha vacana bhI isI arthako vyakta karatA haidravyamohodaye'pi sati yadi zuddhAtmabhAvanAbalena bhAvamohena na pariNamati tadA bandho na bhavati / dravya mohake udaya rahane para bhI yadi AtmA zuddhaAtmA (trikAlI jJAyakasvabhAva AtmA) kI bhAvanAke balase bhAvamoharUpase pariNamana nahIM karatA hai taba bandha nahIM hotA hai| sAtaveM guNasthAna taka kSayopazama samyagdarzanake kAlameM bhI yathAsambhava savikalpa aura nirvikalpa donoM avasthAoMmeM mithyAdaSTike honevAle karmokA bandha nahIM hotaa| yadi kahA jAya ki yahA~ mithyAdarzana karmakA udaya nahIM hai so yaha kahanA bhI ThIka nahIM, kyoMki samyak prakRti bhI mithyAdarzana karmakA hI aMza hai / itanA avazya hai ki usameM AtmAke nizcaya samyagdarzanarUpa svabhAvaparyAyake naSTa hone meM bAhya nimittarUpa honekI kSamatA nahIM hai / yahI kAraNa hai ki usa samaya zuddhAtmAkI bhAvanA hone se yA usake balase utpanna hue nizcaya samyagdarzana Adi rUpa pariNAmake honemAtrase samyak prakRtike udaya rahate hue bhI jIvake tannimittaka kisI bhI karmakA bandha nahIM hotaa| itanA hI kyoM ? jaba yaha jIva mithyAtva guNasthAnameM bhI kSayopazamalabdhi Adi rUpa pariNAmoMke sanmukha hotA hai taba usake bhI mithyAtva guNasthAnameM mithyAdarzana nimittaka bahuta sI karma prakRtiyoMkA kramase bandhApasaraNa hokara bandha vyucchitti ho jAtI hai aura jaba taka yaha jIva aisI yogyatA sampanna rahatA hai unakA bandha nahIM hotA aura karaNalabdhikA bala pAkara mithyAdarzana prakRtikA udaya-udIraNA bhI kramase hIna bala hotI huI mithyAtva guNasthAnake antima samaya taka hI usakA uttarottara atyanta kSINa udaya hotA jAtA hai / yaha saba kyA hai ? kyA yaha apane trikAlI jJAyaka svabhAva AtmAkI bhAvanAkA bala nahIM hai ? ekamAtra usIkA bala hai jisase yaha jIva dRSTimukta ho jAtA hai / sAtaveM guNasthAnase lekara Adhe bhI dravya mohakA udaya rahate hue bhI yaha jIva zuddhAtmAkI bhAvanAke balase kramase karmokI na kevala hAni karatA hai kintu usakI yathAsambhava prakRtiyoMkA kramase upazama aura kSaya bhI karatA jAtA hai| isa bhAvanAmeM aisI koI apUrva zakti hai jisake balase yaha jIva kramase saMsArakA anta karane meM samartha hotA hai / vastutaH AcArya jayasena zuddhA mabhAvanAkI isI sAmarthyako hRdayaMgama kara ukta prakArase usakI prarUpaNA karane meM samartha hue| eka bAta aura hai jo prakRtameM mukhya hai| aura vaha yaha ki svabhAva prApta jIvake jaba jitanI vizuddhi prApta hotI hai vaha kisI bhI karmabandhakA hetu nahIM hai| prakRtameM AcArya jayasenane 'dravyamohAdaye satyapi'
Page #241
--------------------------------------------------------------------------
________________ 204 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana-grantha ityAdi vacana isI abhiprAyako vyakta karaneke lie diyA hai yaha tathya hai| prakRtameM dravyamoha padase sAmAnya mohanIya karmakA grahaNa kiyA hai| pahale jo kucha bhI likha Aye haiM usameM bhI yahI dRSTi hai| isa prakAra pratyeka kAryake prati upAdAna-upAdeya bhAvase antarvyAptikA aura nimitta-naimittika bhAvase bahiAtikA samarthana hone para bhI bahutase vyavahAraikAntavAdI ina donoMke yogako svIkAra na kara apane aindriyika zrutajJAnake balapara vaibhAvika kAryoMkA aniyamase siddha honA batalAte haiN| zvetAmbara sampradAyane jaise savastra munimArgakA samarthana karaneke lie vastrako parigrahase pRthak kara diyA aura usakI puSTimeM strImuktiko Agama kaha kara strIliMga, anya liMga yA gRhastha liMgase muktiko svIkAra kara liyA / lagabhaga ThIka yahI sthiti ina vyavahAraikAntavAdiyoM kI hai| inheM mAtra samyak niyati ko bhI ekAnta kaha kara usakA khaNDana karanA hai / isake lie unhoMne yaha mArga cunA ki jitanI svabhAva paryAyeM haiM ve to kramase apane-apane samayameM hI hotI haiM / para vibhAva paryAyoMke viSayameM yaha nahIM kahA jA sakatA / kauna paryAya kaba hogI isakA koI niyama nahIM kiyA jA sktaa| 9. ukta ekAnta matakI punaH samIkSA kintu unakA yaha kathana kaise Agama viruddha hai isakI hama saMkSepameM kucha Agama pramANa dekara punaH samIkSA kareMge / svAmI samantabhadrane samyak devakI parIkSA pradhAna apane AptamImAMsA granthameM saMsArI jIvoMke pratyeka kAryakI apekSA daiva aura puruSArthake yugapat yogako gauNa mukhya bhAvase kaise svIkAra kiyA hai isa para dRSTipAta kIjie abuddhipUrvApekSAyAmiSTAniSTaM svadaivataH / buddhipUrvavyapekSAyAmiSTAniSTaM svapauruSAt // 91 / / abuddhipUrvaka arthakI prAptikI vivakSAmeM pratyeka iSTa aura aniSTa arthakA sampAdana daivake balase hotA hai tathA buddhipUrvaka arthakI prAptikI vivakSAmeM iSTa aura aniSTa pratyeka artha puruSArthake balase prApta hotA hai // 9 // isakI TIkA karate hue AcArya akalaMkadeva tathA vidyAnanda likhate haiM tato'takitopasthitamanukUlaM pratikUlaM vA daivakRtam buddhipUrvApekSApAyAt, tatra puruSakArasyApradhAnatvAt daivasya prAdhAnyAt / tadviparItaM pauruSApAditaM, buddhipUrvAvyapekSApAyAt, tatra devasya guNatvAt pauruSasya pradhAnatvAt / isaliye binA kalpanA yA vicArake anukUla yA pratikUla jo vastu prApta hotI hai usakI prApti devase hotI hai, kyoMki buddhipUrvaka vastu prAptikI apekSA na hone se vahA~ puruSArtha gauNa hai aura daiva mukhya hai / usase viparIta anukUla yA pratikUla vastukI prApti puruSArthase hotI hai, kyoMki buddhi pUrvaka vastukI prAptikI vivakSAkA abhAva nahIM honese vahA~ daiva gauNa hai aura puruSArtha mukhya hai / yahA~ daiva aura puruSArthake svarUpa para prakAza DAlate hue AcArya bhaTTAkalaMkadeva likhate haiMyogyatA karma pUrvaM vA daivamubhayadRSTam / pauruSaM punariha ceSTitaM dRSTam / vastugata yogyatA aura pUrva karma daiva kahalAtA hai| ye donoM indriyagamya nahIM haiM, tathA aihika mana, vacana aura kAyake vyApArakA nAma puruSArtha hai jo indriyagamya hai / yahA~ AcAryadevane tIna bAtoMkA nirdeza kiyA hai, jise iSTa yA aniSTa vastukI prApti hotI hai tadgata yogyatA, tathA jise ukta vastukI prApti hotI hai usakA puruSArtha aura pUrvameM sampAdita kiyA gayA karma sAtha
Page #242
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturtha khaNDa : 205 hI yogyatA zabdase jisa iSTa yA aniSTa vastukI prApti hotI hai tadgata yogyatA bhI lI jA sakatI hai, kyoMki pratyeka vastu yA kAryakA sampAdana svakAlameM hI hotA hai aisA niyama hai| isakA sapramANa ullekha isI adhyAyameM pahale hI kara Aye haiN| tathA nizcaya upAdAnakA anugata honese puruSArthase nizcaya upAdAnakA bhI grahaNa ho jAtA hai, kyoMki purAkRta karmakA udayAdi aura saMsArI prANIkI aihika ceSTAe~ usIke anusAra hotI haiN| aba Apa thor3A karaNAnuyogakI dRSTine bhI vicAra kIjiye / darzana mohanIyake karaNopazamako nimitta kara honevAle AtmavizaddhirUpa nizcaya samyagdarzanake honekI prakriyA yaha hai ki anivRttikaraNake bahubhAga bItane para yaha jIva darzana mohanIyakI eka, do yA tInoM prakRtiyoMkA antarakaraNa upazama karatA hai| usake bAda prathama sthitiko prApta dravyakA usake kAla taka udayapUrvaka usakI nirjarA karatA hai| udaya samApta hone para jisa samaya udayakA abhAva hai usI samaya yaha jIva zuddhAtmAkI bhAvanAke balase nizcaya upAdAnake anusAra nizcaya samyagdarzanako prApta karatA hai tabhI darzanamohanIyake antarakaraNa upazama meM nizcaya samyagdarzanakI utpattikI apekSA nimittapanekA vyavahAra hotA hai| isa uddharaNase mukhyatayA do tathyoMpara spaSTa prakAza par3atA hai / prathama to yaha ki jaba yaha jIva nizcaya upAdAnake anusAra apane AdhyAtmika puruSArthake balase nizcaya samyagdarzanako prApta huA usI samaya darzana mohanIyake antarakaraNa upazamameM nimittapanekA vyavahAra hotA hai| isIliye jo vyavahAraikAntavAdI yaha mAnate haiM ki vivakSita kAryakA avyavahita pUrva samayavartI nizcaya upAdAna aneka yogyatAvAlA hotA hai unake usa matakA nirasana ho jAtA hai| tatvArthazlokavAtikameM nizcaya samyagdarzana svakAlameM hI prApta hotA hai, isake liye vahA~ kahA hai pratyAsannamuktInAmeva bhavyAnAM darzanamohapratipakSaH saMpadyate nAnyeSAm, kadAcitkAraNAsannidhAnAt / tattvArthazlokavA, 91 / jinako mokSa prApta honA ati sannikaTa hai aise bhavya jIvoMke hI mithyAdarzana Adike pratipakSabhUta nizcaya samyagdarzana AdikI prApti hotI hai, anya bhavyoMke nahIM, kyoMki antaraMga-bahiraMga kAraNoMkA sannidhAna kadAcit hotA ho aisA nahIM hai, kyoMki nizcaya samyagdarzanake pUrva avyavahita pUrva jo paryAya yukta jIva hotA hai usImeM aisI yogyatA hotI hai ki usake avyavahita uttara samayameM nizcaya samyagdarzanakI prApti honA nizcita hai / yathA nizcayanayAzrayaNe tu yadanantaraM mokSotpAdastadeva mukhyaM mokSasya kAraNamayogikevalicaramasamayavati ratnatrayamiti |-t0 zlo0 pR0 71 / nizcayanayakA Azraya karane para to jisake bAda mokSakI utpatti hotI hai vahI ayogikevalIkA antima samayavartI ratnatraya pariNAma mokSakA mukhya kAraNa hai / paryAya vizeSa yukta dravyameM nizcaya upAdAnatAkA samarthana karate hue usI paramAgamake ina vacana para bhI dRSTipAta kIjiye te cAritrasyopAdAnam, paryAyavizeSAtmakasya dravyasyopAdAnatvapratIteH / ve nizcaya samyagdarzana-samyagjJAna nizcaya cAritrake upAdAna kAraNa haiM, kyoMki paryAyavizeSasahita dravyameM hI upadAnapanekI pratIti hotI hai / aisA niyama hai ki nizcaya samyagdarzana-samyagjJAnake sAtha bArahaveM guNasthAnake prathama samayameM hI kSAyika
Page #243
--------------------------------------------------------------------------
________________ 206 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana-grantha vyavahArake yogya nizcaya cAritrakI prApti ho jAtI hai, phira bhI yaha jIva mokSako prApta nahIM hotA / yaha eka prazna hai isakA samAdhAna karate hue AcArya vidyAnanda kahate haiM kSINakaSAyaprathamasamaye tadAvirbhAvaprasaktiriti na vAcyA, kAlavizeSasya sahakArikAraNApekSasya tadA virahAt / -zlo0 vA0 pR. 71 / zaMkA-kSINakaSAyake prathama samayameM mokSotpAdakA prasaMga prApta nahIM hotA hai ? samAdhAna-aisA nahIM karanA cAhie, kyoMki (vyavahAranayase) apekSita kAla vizeSakA vahA~ abhAva hai| yaha aisA ullekha hai jisase aneka tathyoMpara prakAza par3atA hai| (1) niyata paryAyakA niyata kAla hI vyavahAra hetU hotA hai| (2) pratyeka dravya niyata paryAyakI sthitimeM paha~cane para hI vaha vivakSita kAryakA nizcaya upAdAna hotA hai| (3) sApekSa kathana vyavahAranayakA viSaya hai, isalie kAlako sahakArI kAraNa kahanA asadbhata vyavahAranayase hI ghaTita hotA hai| (4) nizcayanaya paranikSepa hI hotA hai| 10. zaMkA-samAdhAna zaMkA-prakRtameM Apa upAdAnake pUrva nizcaya vizeSaNa kyoM lagAte haiM / samAdhAna-pratyeka dravyameM apanA-apanA kArya karanekI yogyatA hotI hai para pratyeka dravya paryAyase vyatirikta svatantra nahIM pAyA jAtA aura paryAya kAla dravyake jitane samaya hote haiM utanI hI hotI haiM, isalie nizcayase kisa paryAyake bAda agale samayakI kauna paryAya hogI isakA niyamana pratyeka samayakI paryAyake AdhAra para hI hotA rahatA hai / vyavahArase kAla dravyake vivakSita samayake AdhAra para bhI usakA parigamana kiyA jA sakatA hai / ataH 12 veM guNasthAnake prathama samayase cAritra eka prakArakA honese yahA~ kAlakI mukhyatAse ukta kathana kiyA gayA hai| yahI kAraNa hai ki pratyeka dravyameM apane-apane kAryarUpa pariNamanekI yogyatAke rahate hae bhI kAryakAraNa paramparAmeM Ayavahita pUrva paryAya yukta dravyako hI paramArthase upAdAna svIkAra kara usase niyata kAryakI utpatti svIkAra kI gaI hai / vivakSita upAdAnake pUrva nizcaya vizeSaNa lagAnekA yahI kAraNa hai| zaMkA-yogyatA kyA vastu hai ? samAdhAna-samAdhAna yaha hai yogyatA hi kAraNasya kAryotpAdanazaktiH / kArya hi kAraNajanatvazaktistasyAH prtiniymH| zAlibIjAMkurayoH bhinnakAlatvAvizeSe'pi zAlibIjasyeti kathyate / - zlo0 vA0 gA0 78 / kAraNakI kAryako utpAdana karanekI zaktikA nAma yogyatA hai aura kArya kAraNapUrvaka janyatva-zaktivAlA hotA hai / isIkA nAma yogyatAkA pratiniyama hai| jaise zAli bIja aura aMkurameM bhinna kAlapanerUpa vizeSa hone para bhI zAli-bIjameM hI zAli aMkurake utpanna karanekI zakti hai, yava bIjameM nahIM / vaise hI ya bIjameM hI yava-aMkurako utpanna karanekI zakti hai, zAli-bIjameM nahIM yaha kahA jAtA hai| prakRtameM zAli-bIjameM hI zAli-aMkurake utpanna karanekI yogyatA hone para bhI kauna zAli bIja kisa samaya apane aMkurako janma de isakA niyama hai| bhale hI nizcaya upAdAna aura usake aMkurameM samaya bheda ho para zAli-bIjake usa bhamikAmeM paha~cane para usase niyamameM aMkUrakI utpatti hogI hI aisA pratiniyama hai / yahA~ miTI AdikA anvaya-vyatirekake AdhAra para kAlapratyAsatti honese sadabhAva rahegA hI isameM sandeha nahIM para miTTI Adi vyavahArase nimittamAtra hI haiM, ve paramArthase aMkurake utpanna karanekI kSamatA nahIM rakhate yaha bhI sunizcita hai| isI tathyakA spaSTIkaraNa tattvArthavArtikameM ina zabdoMmeM kiyA hai
Page #244
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturtha khaNDa : 207 yathA mRdaH svayamantarghaTabhavanapariNAmAbhimukhye daNDa-cakra-pauruSeyaprayatnAdi nimittamAtraM bhavati / jaise miTTIke svayaM bhItarase ghaTapariNAmake abhimukha hone para daNDa, cakra aura puruSa prayatna Adi nimittamAtra hote haiN| isa ullekhase hama jAnate haiM ki vivakSita kAryako janma dene kI zakti nizcaya upAdanameM hI hotI hai, anya bAhya padArtha asadbhUta vyavahArase hI nimittamAtra hote hai| unameM nizcaya upAdAnake kAryako janma denekI yogyatA yA bhavitavya to nahIM hI hotI, para unameM vyavahAra-hetutA vaza aisA vyavahAra kara liyA jAtA hai| isa prakAra itane vivecanase yaha siddha hotA hai ki vyavahAra-nizcayakA yoga sunizcitarUpase hotA rahatA hai| inameM aniyama mAnanA ekAnta hai| zaMkA-nizcaya samyagdarzanake viSaya meM kucha loga kahate haiM ki sAtaveM gaNasthAnase hotA hai / kacha gyArahaveM guNasthAnase mAnate haiM aura kucha terahaveM guNasthAnase bhI mAnate haiN| para Apa to cauthe guNasthAnase hI use svIkAra karate haiM so isa viSayameM Agama kyA hai ? samAdhAna-(1) sarva prathama hama zrI paramAgama samayasAra zAstrako hI lete haiN| zuddhanayakI vyAkhyA karate hue vahA~ kahA hai jo passadi appANaM abaddha-puDheM aNaNNayaM NiyadaM / avisesamasaMjuttaM taM suddhaNayaM viyANIhi // 14|| jo AtmAko abaddha aspRSTa ananya, niyata, avizeSa aura asaMyukta anubhavatA hai usa Atmako zuddhanaya jAno / / 14 / / AtmakhyAti TIkAmeM isakI vyAkhyA karate hae likhA hai yaH khalvabaddhaspRSTasyAnanyasya niyatasyAvizeSasyAsaMyuktasya cAtmano'nubhUtiH sa zuddha nayaH / sA tvanubhUtirAtmetyAtmaka eva pradyotate / paramArthase abaddha, aspRSTa, ananya, niyata, avizeSa aura asaMyukta AtmAkI jo anubhUti hotI hai vaha zuddhanaya hai aura vaha anubhati AtmA hI hai isa prakAra eka AtmA hI prakRSTarUpase anubhavameM AtA hai| pahale isI zAstrakI chaThavIM gAthAkI TIkAma trikAlI svabhAvabhUta AtmAkI vyAkhyA karate hae batalAyA hai-AtmA svataHsiddha honese anAdi-ananta hai, satata udyotasvarUpa hai vizada jyoti hai aura svarUpase jJAyaka hai| isa prakArake AtmAkI anubhUtiko prakRtameM samyagdarzana kahA hai| itanA hI nahIM, use AtmA hI kahA hai| aisA kahanekA kAraNa hai, vaha yaha ki aisI nirantara bhAvanA karanese karaNAnuyo gake anusAra jisake darzana mohanIyako tIna aura anantAnubandhI cAra ina sAta prakRtiyoMkA upazama, kSaya yA kSayopazama ho gayA hai, vaha zraddhAmeM upacAra vyavahAra aura bhedavyavahAra donoMse mukta ho jAtA hai| tathA usake mukhyarUpase ukta prakArake eka AtmAkI bhAvanAko chor3akara anya koI vikalpa nahIM rahatA hai / yahA~ ukta prakArako anubhUti aura AtmAmeM abheda honese ukta svAnubhUtiko hI AtmA kahA hai yaha isa kathanakA tAtparya hai / saMsArI AtmA aiso dRSTi muktisvarUpa bhAvanAko avirata samyagdRSTi caturtha guNasthAnameM ho prApta ho jAtA hai, isIlie Agamake rahasyako svIkAra karanevAle caturtha guNasthAnase hI nizcaya sambagdarzanako svIkArate haiN| yahA~ usake honevAlI mana, vacana aura kAyakI pravRttirUpa savikalpa avasthAko hI jinAgamameM prAk padavI zabdase sambodhita kiyA gayA hai| savikalpa avasthAmeM jabataka usake aisA vyavahAra banA rahatA hai, jaba taka nizcaya samyagdarzanake sAtha bane rahanese AtmAkA patana nahIM hotA, kyoMki aise vyavahArake viruddha jaba taka utkRSTa saMkleza pariNAma nahIM hotA taba taka
Page #245
--------------------------------------------------------------------------
________________ 208 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana-grantha vaha vyavahAra, savikalpa avasthA meM nizcaya samyagdarzana svarUpa AtmazuddhikA avinAbhAvI hai yaha prakRtameM vyavahAra nayake hastAvalambanakA tAtparya hai / vaha vyavahAranayake viSayameM A~kha mIca kara sarvathA gar3agappa ho jAtA hai aisA usakA tAtparya nahIM hai| yaha to ThIka hai ki samayasAra paramAgama guNasthAna Adike bhedase mokSamArgakA svarUpa nirdeza nahIM kiyA gayA hai / ataH ukta tathyake samarthanameM hama AgamakI sapramANa carcA kara lenA Avazyaka samajhate haiM isake pahale hama sarvArthasiddhiko hI lete haiM tad dvividham, sarAga-vItarAgaviSayabhedAt / prazamasaMvegAnukampAstikyAdyabhivyaktilakSaNaM pratham / AtmavizuddhimAtramitarat / vaha samyagdarzana do prakArakA hai--sarAga samyagdarzana aura vItarAga samyagdarzana / prazama, saMvega, anukampA aura Astikya AdikI abhivyakti lakSaNavAlA prathama samyagdarzana hai aura AtmAkI vizuddhimAtra dUsarA samyagdarzana hai| sUtra 1-2 / tattvArthavAtikameM bhI ukta prakArase samyagdarzanake do bheda aura lakSaNa nibaddha kiye gaye haiM / unakI vizeSa vyAkhyA karate hue likhA hai rAgAdInAmanudrekaH prazamaH, saMsArAd bhIrutA saMvegaH, sarvaprANiSu maitrI anukampA, jIvAdayo'rthAH yathAsvaM bhAvaiH santIti matirAstikyam |..""sptaanaaN karmaprakRtInAM Atyantike pagame satyAtmavizuddhimAtramitarat vItarAgasamyaktvamipyucyate |-suu0 1-2 / / rAgAdikakA vizeSarUpase prakaTa nahIM honA prazama hai, saMsArase DaranA saMvega hai, prANImAtrameM maitrIbhAva anukampA hai aura jIvAdi padArthoMkA jaisA svarUpa hai ve usI rUpa haiM aisI matikA honA Astikya hai".""sAta karma prakRtiyoMke atyanta abhAva hone para jo AtmAmeM vizuddhi vizeSa prApta hotI hai vaha dUsarA vItarAga samyagdarzana kahA jAtA hai| sUtra 1-2 / tattvArthavAti kameM isa ullekhako dekhakara kitane hI vidvAn kSAyika samyagdarzanarUpase prApta huI Atmaviddhiko hI vItarAga samyagdarzana svIkAra karate haiM / ve samyagdarzanake vyavahArase pratibandhaka mithyAtva Adi sAta prakatiyoMke upazama aura kSayopazamase prApta huI Atma vizuddhikI kisa samyagdarzanameM parigaNanA karate hai ve hI jAneM / astu, aba yahA~ vastu-sthiti kyA hai isakI mImAMsA karaneke lie sarvaprathama tattvArthazlokavArtikameM kyA kahA hai isa para vicAra karate haiN| usameM bhI sarvaprathama prazamAdike svarUpakA nirdeza karate hue kahA hai tatrAnantAnubandhInAM rAgAdInAM mithyAtva-samya gmithyAtvayozcAnudrekaH prazamaH / dravya-kSetra-kAlabhava-bhAvaparivartanarUpAt saMsArAd bhIrutA saMvegaH / trasasthAvareSu prANiSu dayAnukampA / jIvAditattvArtheSu yuktyAgamAbhyAmaviruddheSu yAthAtmyopagamanamAstikyam / etAni pratyeka samuditAni vA svasmin svasaMviditAni paratra kAya-vAgvyavahAravizeSaliMgAnumitAni sarAgasamyagdarzanaM jJApayanti / -pR0 86 / / vahA~ anantAnubandhIrUpa rAgAdikake tathA mithyAtva aura samyagmithyAtvake anudrekako prazama kahate haiM / dravya, kSetra, kAla, bhava aura bhAva ina pA~ca prakArake parivartanarUpa saMsArase bhIrutAko saMvega kahate haiM / trasa aura sthAvara prANiyoMmeM dayAkA honA anukampA hai| tathA yukti aura Agamase aviruddha jIvAdi padArthoMmeM yathArthapaneko prApta honA Astikya hai / ye pratyeka milakara svayaMmeM svasaMvidita hokara tathA anya jIva meM zarIra aura vacanake vyavahAra vizeSa pa hetuse anumita hokara sarAga samyagdarzanako jJApita karate haiM /
Page #246
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturthakhaNDa : 209 Age tattvArthazraddhAnarUpa samyagdarzanameM aura prazamAdikameM antarako spaSTa karate hue likhA hainanu prazamAdayo yadi svasmin svasaMvedyAH zraddhAnamapi tattvArthAnAM kinna svasaMvedyam yatastebhyo'numIyate / svasaMvedyatvAvizeSe'pi taistadanumIyate na punaste tasmAditi kaH zraddadhItAnyatra parIkSakAditi cet ? naitatsAram darzanamohopazamA daviziSTAtmasvarUpasya tattvArthazraddhAnasya svasaMvedyatvAnizcayAt / svasaMvedyaM punarAstikyaM tadabhivyaMjakaM prazama-saMvegAnukampAvat kathaMcittato bhinnam, tatphalatvAt / tata eva phalatadvatorabhedavivakSAyAmAsthikyameva tattvArthazraddhAnamiti, tasya tadvatpratyakSa siddhatvAttadanumeyatvamapi na viruddhayate / matAntarApekSayA ca svasaMvidate'pi tattvArthazraddhAne vipratipattisadbhAvAt tannikaraNAya tatra prazamAdiliMgAdanumAne doSAbhAvaH samyagjJAnameva hi samyagdarzanamiti hi cidvipravadante tAn prati jJAnAt bhedena darzanaM prazamAdibhiH kAryavizeSaiH prakAzyate ||86|| zaMkA - prazamAdika yadi svayaMmeM svasaMvedya haiM to jIvAdi padArthoMkA zraddhAna svasaMvedya kyoM nahIM hai, jisase ki prazamAdikase padArthoMke zraddhAnarUpa samyagdarzanakA anumAna kiyA jAtA hai, kyoMki svasaMvedyapanekI apekSA bheda na honepara bhI prazamAdikake dvArA tattvArtha zraddhAnarUpa samyagdarzanakA anumAna kiyA jAtA hai, parantu tattvArtha zraddhAnarUpa samyagdarzanake dvArA prazamAdikakA anumAna nahIM kiyA jAtA, parIkSakako chor3akara aura kauna aisA zraddhAna karegA ? samAdhAna -- yaha kahanA sArabhUta nahIM hai, kyoMki darzanamohAdike upazamAdiyukta AtmazraddhAnarUpa samyagdarzanake svara vaidya panekA nizcaya nahIM hotA / parantu Astikya svasaMvedya hai jo prazama, saMvega aura anukampA - ke samAna tattvArtha zraddhAnarUpa samyagdarzanakA abhivyaMjaka hai, isalie tattvArthaM zraddhAnarUpa samyagdarzanase kathaMcit bhinna hai, kyoMki vaha tattvArtha zraddhAnarUpa samyagdarzanakA phala hai / isalie phala aura phalavAn meM kathaMcit abheda vivakSA meM Astikya hI tattvArtha zraddhAna hai / yataH samyagdarzana Astikya ke kAraNa pratyakSasiddha honese samyagdarzanako anumAnakA viSaya mAnanemeM bhI koI virodha nahIM hai / dUsare matakI apekSA to yadyapi tattvArtha zraddhAnarUpa samyagdarzana svasaMvedya hai aisA honepara bhI vivAdakA sadbhAva honese usakA nirAkaraNa karaneke lie samyagdarzanakA prazamAdikake dvArA anumAna kiyA jAtA hai aisA mAnanemeM koI virodha nahIM hai / kitane hI vyakti samyagjJAna hI samyagdarzana hai aisA vivAda karate haiM unake prati samyagjJAnase samyagdarzana meM bheda hai isa bAtako samyagdarzana ke kAryarUpa prazamAdikake dvArA prakaTa kI jAtI hai / yadyapi sarAgiyoM meM samyagdarzanake kAryarUpa prazamAdika to hote haiM parantu vItarAgiyoM meM kAyAdikake vyApAra vizeSake abhAva meM ve nahIM dRSTigocara hote haiM aisA prazna honepara AcArya uttara dete hue kahate haiMsarveSu sarAgeSu saddarzanaM prazamAdibhiranumIyate ityanabhidhAnAt / yathAsambhavasarAgeSu vItarAgeSu ca saddarzanasya tadanumeyatvamAtmavizuddhimAtratvaM cetyabhihitatvAt / samasta samyagdRSTiyoMmeM samyagdarzana prazamAdikake dvArA anumita hotA hai aisA hamane nahIM kahA hai / kintu yathAsambhava sarAga aura vItarAga jIvoMmeM samyagdarzana prazamAdika ke dvArA anumita hotA hai aura vaha AtmavizuddhimAtra hai aisA hamane kahA hai / paramAtmaprakAza TIkA meM sarAga samyagdarzana aura vyavahAra samyagdarzana eka hI haiM isakA spaSTIkaraNa karate hue likhA hai- prazama-saMvegAnukampAstikyAbhivyaktilakSaNaM sarAgasamyavavaM bhaNyate, tadeva vyavahArasamyaktvamiti / tasya viSayabhUtAni SaDdravyaNIti / pR0 143 | 27
Page #247
--------------------------------------------------------------------------
________________ 210 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana-grantha prazama, saMvega, anukampA aura AstikyakI abhivyakti lakSaNavAlA sarAgasamyaktva kahA jAtA hai / vahI vyavahAra samyaktva hai| isake viSaya chaha dravya haiN| itane vivecanase ye tathya phalita hote haiM (1) nizcaya samyagdarzanakI utpatti jJAyaka svarUpa AtmAke upayogake viSaya honepara tatsvarUpa ekAkAra pariNatirUpa svAnubhavake kAlameM hI hotI hai| (2) aisI avasthAke prathama samayase lekara darzana mohanIyakI yathAsambhava prakRtiyoMke antarakaraNa upazama Adi tathA anantAnubandhIke udayAbhAvarUpa upazama yA visaMyojanArUpa kSayameM vyavahAra hetutA ghaTita hotI hai| yaha vyavahAra hetutA AtmavizuddhirUpa nizcaya samyagdarzanake kAla taka satata banI rahatI hai| (3) avyavahita pUrva samayavartI dravya upAdAna aura avyavahita uttara samayavartI dravya kArya yaha krama bhI satata calatA rahatA hai| mAtra samyagdarzanake kAlake bhItara jJAyaka AtmalakSI pariNAmakI ora jhukAvakA viccheda kabhI nahIM hotaa| itanI vizeSatA hai ki savikalpa dazAmeM usa orakA jhukAva banA rahatA hai aura nirvikalpa dazAmeM upayoga jJAyaka svarUpa AtmAse ekAkAra hokara upayukta rahatA hai / (4) AtmavizuddhirUpa nizcaya samyagdarzanake ve prazamAdika vyavahArase svIkAra kiye gaye haiM / isIse prazamAdika bhAva ukta samyagdarzanake vyavahArase nimitta haiN| kAraNa ki ina dvArA nizcayasamyagdarzanake astitva kI sUcanA milatI hai / eka apekSA ye jJApaka nimitta bhI haiN| (5) ukta kathanase jJAta hotA hai ki kinhIM sarAgI jIvoMmeM jJAna aura vairAgya zakti vyaktarUpase dRSTigocara hotI hai aura kinhIM meM vaha vyaktarUpase dRSTigocara nahIM hotii| jJAna aura vairAgya zaktikA yoga saba samyagdRSTiyoMke hotA hI hai itanA avazya hai|| (6) Astikya samyagjJAnakA bhedavizeSa hai| isalie eka AtmApanekI apekSA samyagdarzana aura samyagjJAnameM abheda karake astikyabhAvako bhI yahA~ samyagdarzana kahA gayA hai / __ AtmavizuddhirUpa nizcaya samyagdarzana to hai, parantu cAhe yaha jIva sarAgI bhale hI kyoM na ho, kisI kisIke usakA saMvega AdirUpa vyavahAra nahIM hotA yaha tattvArthazlokavArtikake ukta ullekhase spaSTa jJAta hotA hai| isase mAlUma par3atA hai ki jIvakI pratyeka paryAyakA mUla kAraNa upAdAnakA honA paryApta hai| usake sAtha yadi para vastuke prati mamakAra aura ahaMkArake rUpameM upayoga pariNAma rahatA hai to saMsArakI sRSTi hotI hai aura jJAyakasvarUpa AtmAko viSaya kara upayoga pariNAma hotA hai to mokSa jAneke mArgakA dvAra khulakara usapara yaha jIva calane lagatA hai| pratyeka paryAyakA kAlavizeSa vyavahAra nimitta hai aisA ekAnta niyama hai / anya bAhya saMyoga bano yA na bano / yadi bAhya saMyoga banatA hai to vaha bhI svakAlameM hI banatA hai| kabhI bhI kisI padArthakA saMyoga ho jAya aisA nahIM hai / isI tathyako spaSTa karate hue tattvArthazlokavArtikameM yaha vacana AyA hai pratyAsannamuktInAmeva bhavyAnAM darzanamohapratipakSaH sampadyate nAnyeSAm, kadAcitkAraNAsannidhAnAt // 11 // jinakA mukti prApta karanA ati sannikaTa hai aise bhavya jIvoMko hI darzanamohake pratipakSakA lAbha hotA hai, anya jIvoMko nahIM, kyoMki kadAcit antaraMga aura bAhya sAdhanoMkA sannidhAna nahIM hotaa| . aisA niyama hai ki sabhI kArya bAhya saMyogarUpa nimittoMke anusAra hI hote hai aisA na hokara unake honemeM nizcaya upAdAnarUpa antaraMga kAraNa hI mukhya hai / yathA
Page #248
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturtha khaNDa : 211} Na ca kajjaM kAraNANusArI ceva iti Niyamo atthi, antaraMgakAraNAvekkhAe pavattassa kajjassa bahiraMgakAraNANusArittaNiyamANuvavattIdo / -dhavalA pu0 12, pR0 81 / pratyeka kArya bAhya kAraNa ke anusAra hI hotA hai aisA niyama nahIM hai, kyoMki antaraMga kAraNakI apekSA pravRtta hue kAryoMkA bahiraMga kAragake anusAra pravRtta honekA niyama nahIM bana sktaa| pA~ca parivartanoMmeMse bhAva parivartanake svarUpapara dRSTipAta karanese bhI yahI siddha hotA hai ki pratyeka kAryameM usakA antaraMga kAraNa hI mukhya hai / yathA paMcendriyaH saMjJI paryAptako mithyAdRSTiH kazcijjIvaH, sa sarvajaghanyAM svayogyAM jJAnAvaraNaprakRteH sthitimantaH koTIkoTIsaMjJakAmApadyate / tasya kaSAyAdhyavasAyasthAnAnyasaMkhyeyalova pramitAni SaTsthAnapatitAni tatsthitiyogyAni bhavanti / tatra sarvajaghanyakaSAyAdhyavasAyasthAnanimittAnyanubhAgAdhyavasAyasthAnAnyasaMkhyeyalokapramitAni bhavanti / evaM sarvajaghanyAM sthiti sarvajaghanyaM kasAyAdhyavasAyasthAnaM sarvajaghanyamevAnubhAgAdhyavasAyasthAnamAskandatastadyogyaM sarvajaghanyaM yogasthAnaM bhavati / teSAmeva sthiti-kaSAyAnubhAgasthAnAnAM dvitIyamasaMkhyeyabhAgavRddhiyuktaM yogasthAnaM bhavati / evaM ca tRtIyAdiSu catuHsthAnapatitAni zreNyasaMkhyeyabhAgapramitAni yogasthAnAni bhavanti / tathA ca tAmeva sthiti tadeva kaSAyAdhyavasAyasthAnaM ca pratipadyamAnasya dvitoyamanubhavAdhyavasAyasthAnaM bhavati / tasya ca yogasthAnAni pUrvavadveditavyAni / evaM tRtIyAdiSvapi anubhavAdhyavasAyasthAneSu A asaMkhyeyalokaparisamApte / evaM tAmeva sthitimApadyamAnasya dvitI kaSAyAdhyavasAyasthAnaM bhavati / tasyApyanubhavAdhyavasAyasthAnAni yogasthAnAni ca pUrvavadveditavyAni / evaM tRtIyAdiSvapi kaSAyAdhyavasAyasthAneSu A asaMkhyayalokaparisamAptervRddhikramo veditavyaH / evaM uktAyAH aghanyAyAH sthitestrizatsAgaropamakoTIkoTIparisamAptAyAH kaSAyAdisthAnAni veditavyAni / paMcendriya saMjJI paryAptaka mithyAdRSTi koI eka jIva jJAnAvaraNa prakRtiko sabase jaghanya apane yo ya antaHkoTAkoTipramANa sthitiko bA~dhatA hai| usake usa sthitike yogya SaTsthAnapatita asaMkhyAta loka pramANa kaSAya adhyavasAyasthAna hote hai| aura sabase jaghanya isa kaSAyAdhyavasAyasthAnake nimittarUpa asaMkhyAta lokapramANa anubhAgAdhyavasAyasthAna hote haiN| isa prakAra sabase jaghanya sthiti, sabase jaghanya kaSAyAdhyavasAyasthAna aura sabase jaghanya anubhAgAdhyavasAyasthAnako prApta hue isa jIvake tadyogya sabase jaghanya yogasthAna hotA hai / tatpazcAt sthiti, kaSAyAdhyavasAyasthAna aura anubhAgAdhyavasthAyasthAnake jaghanya rahate hue dUsarA yogasthAna hotA hai jo asaMkhyAta bhAgavRddhi saMyukta hotA hai| isI prakAra tIsare, cauthe Adi yogasthAnoMkI apekSA bhI samajhanA caahiye| ye saba yogasthAna ananta bhAgavRddhi aura anantaguNa vRddhiko chor3akara zeSa cAra sthAnapatita hI hote haiM, kyoMki saba yogasthAna saMkhyAmeM zreNike asaMkhyAtaveM bhAga pramANa hai / tadanantara usI jaghanya sthiti aura usI jaghanya kaSAyAdhyavasAyasthAnako prApta hue jIvake dUsarA anubhAgAdhyavasAyasthAna hotA hai| isake yogasthAna pahaleke samAna jagazreNike asaMkhyAtaveM bhAgapramANa jAnanA caahiye| isa kramase asaMkhyAta loka pramANa anubhAgAdhyavasAyasthAnoMke hone taka tIsare Adi anubhAgAdhyasAyasthAnoMkA yahI krama jAnanA cAhiye / tatpazcAt usI sthitiko prApta hue jIvake dUsara! kaSAyAdhyavasAnasthAna hotA hai| isake bhI anubhAgAdhyavasAyasthAna aura yogasthAna pahaleke samAna jAnanA cAhiye / isa prakAra asaMkhyAta loka pramANa kaSAyAdhyavasAyasthAnoMke hone taka tIsare Adi kaSAyAdhyavasAyasthAnoMmeM vRddhikA krama jAnanA cAhiye / yahA~ ukta jaghanya
Page #249
--------------------------------------------------------------------------
________________ .212: siddhAntAcArya paM0 phalacandra zAstrI abhinandana-grantha sthitike jisa prakAra kaSAyAdisthAna kahe haiM usI prakAra eka samaya adhika ukta jaghanya sthitike bhI kaSAyAdisthAna jAnane cAhiye / aura isI prakAra eka-eka samaya adhikake kramase tIsa kor3A-koDI sAgaropamapramANa utkRSTa sthiti taka pratyeka sthitike kaSAyAdisthAna jAnane cAhiye / isase yaha spaSTa ho jAtA hai ki pratyeka kAryakA niyAmaka mukhyatAse nizcaya upAdAnako mAnanA hI Agama sammata hai isameM kisI prakArake sandeha ke lie sthAna nahIM hai| 11 pA~ca hetuoMkA samavAya / sAdhAraNa niyama yaha hai ki pratyeka kAryakI utpattimeM ye pA~ca kAraNa niyamase hote haiM / svabhAva, puruSArtha, kAla, niyati aura karma / yahA~ para svabhAvase dravyakI svazakti yA nitya upAdAna liyA gayA hai| puruSArthase jIvakA bala-vIrya liyA gayA hai, kAlase svakAla aura parakAlakA grahaNa kiyA hai, niyatise samartha upAdAna yA nizcayakI mukhyatA dikhalAI gaI hai aura karmase bAhya nimittakA grahaNa kiyA gayA hai / inhIM pA~ca kAraNoMko sUcita karate hue paMDitapravara banArasIdAsajI nATakasamayasAra sarvazuddha jJAnAdhikArameM kahate haiM pada subhAva pUraba ude nihace udyama kAla / pacchapAta mithyAta patha saravaMgI zivacAla / / 41 / / gommaTasAra karmakANDameM pA~ca prakArake ekAntavAdiyoMkA kathana AtA hai| usakA Azaya itanA hI hai ki jo inameMse kisI ekase kAryakI utpatti mAnatA hai vaha mithyAdRSTi hai aura jo kAryakI utpattimeM ina pA~coMke samavAyako svIkAra karatA hai vaha samyagdRSTi hai / paNDitapravara banArasIdAsajIne ukta pada dvArA isI tathyakI puSTi kI hai| aSTasahasrI 10 257 meM bhaTTAkalaMkadevane eka zloka diyA hai| usakA bhI yahI Azaya hai / zloka isa prakAra hai tAdRzI jAyate buddhirvyavasAyazca taadRshH| sahAyAstAdRzAH santi yAdRzI bhavitavyatA / / jisa jIvakI jaisI bhavitavyatA (honahAra) hotI hai usakI vaisI hI buddhi ho jAtI hai / vaha prayatna bhI usI prakArakA karane lagatA hai aura use sahAyaka bhI usIke anusAra mila jAte haiM / - isa zlokameM bhavitavyatAko mukhyatA dI gayI hai| bhavitavyatA kyA hai ? jIvakI samartha upAdAna zaktikA nAma hI to bhavitavyatA hai| bhavitavyatAkI vyutpatti hai- bhavituM yogyaM bhavitavyam, tasya bhAvaH bhavitavyatA / jo hone yogya ho use bhavitavya kahate haiM aura usakA bhAva bhavitavyatA kahalAtI hai / jise hama yogyatA kahate haiM usIkA dUsarA nAma bhavitavyatA hai / dravyakI samartha upAdAna zakti kAryarUpase pariNata honeke yogya hotI hai isalie samartha upAdAna zakti, bhavitavyatA aura yogyatA ye tInoM eka hI arthako sUcita karate hai / kahIM-kahIM anAdi yA nitya upAdAnako bhI bhavitavyatA yA yogyatA zabda dvArA abhihita kiyA gayA hai so prakaraNake anusAra isakA ukta artha karanemeM bhI koI Apatti nahIM hai, kyoMki bhavitavyatAse ukta donoM artha sUcita hote haiM / bhavya aura abhavyake bhedameM bhavitavyatA bhI isIkA nAma hai| ukta zlokameM bhavitavyatAko pramukhatA dI gayI hai aura sAthameM vyavasAya-puruSArtha tathA anya sahAyaka sAmagrIkA bhI scana kiyA hai so isa kathana dvArA ukta pA~coM kAraNoMkA samavAya honepara kAryakI siddhi hotI hai yahI sUcita hotA hai, kyoMki svakAla upAdAnakI vizeSatA honese bhavitavyatAmeM gabhita hai hii| 1. dekho gAthA 879 se 883 taka /
Page #250
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturtha khaNDa : 213 bhavitavyakA samarthana karate hue paNDitapravara ToDaramalajI mokSamArga prakAzaka (adhikAra 3, pRSTha 81) meM likhate haiM __.."so inakI siddhi hoi tau kaSAya upazamane" duHkha dUri hoi jAi sukhI hoi / parantu inakI siddhi inake kie upAyanike AdhIna nAhIM, bhavitavyake AdhIna hai| jAte aneka upAya karate dekhiye hai ara siddhi na ho hai| bahuri upAya bananA bhI apane AdhIna nAhIM, bhavitavyake adhIna hai| jAteM aneka upAya karanA vicAra aura eka bhI upAya na hotA dekhie hai / bahuri kAkatAlIya nyAyakari bhavitavya aisI ho hoi jaisA ApakA prayojana hoi taisA hI upAya hoi ara tAtai kAryakI siddhi bhI hoi jAi tau tisa kAryasaMbaMdhI koI kaSAyakA upazama hoi| yaha paNDitapravara ToDaramalajIkA kathana hai| mAlUma par3atA hai ki unhoMne 'tAdRzI jAyate buddhiH' isa zlokameM pratipAdita tathyako dhyAnameM rakha kara hI yaha kathana kiyA hai| isalie ise ukta arthake samarthanameM hI jAnanA caahie| isa prakAra kAryotpattike pUre kAraNoM para dRSTipAta karanese bhI yahI phalita hotA hai ki jahA~ para kAryotpattike anukUla dravyakA svavIrya yA svazakti aura upAdAna zakti hotI hai vahA~ anya sAmagrI svayameva mila jAtI hai, use milAnA nahIM par3atA / yaha milAnA kyA hai ? yaha eka vikalpa hai tathA tadanukUla vacana aura kAyakI kriyA hai, isIko milAnA kahate haiN| isake sivAya milAnA aura kucha nahIM / vAstavameM dekhA jAya to yaha kathana jainadarzanakA hArda pratIta hotA hai| jainadarzanameM kAryakI utpattike prati jo upAdAna-nimitta sAmagrI svIkAra kI gayI hai usameM dravyako svazaktike sAtha upAdAnakA pramukha sthAna hai| usake abhAvameM anya nimittoMkI kathA karanA hI vyartha hai| svAmI samantabhadrane AptamImAMsAmeM jaba yaha pratipAdana kiyA ki vividha prakArakA kAmAdi kAryarUpa bhAvasaMsAra karmabandhake anurUpa hotA hai aura vaha karmabandha apane kAmAdi bAhya hetuoMke nimittase hotA hai taba unake sAmane yaha prazna uTha khar3A huA ki aisA mAnane para to jIvake saMsArakA kabhI bhI anta nahIM hogA, kyoMki karmabandha honeke kAraNa yaha jIva bhAvasaMsArakI sRSTi karatA rahegA aura bhAvasaMsArakI sRSTi honese nirantara karmabandha hotA rhegaa| phira isa paramparAkA anta kaise hogA? AcArya mahArAjane svayaM uThe hue apane isa praznake mahattvako anubhava kiyA aura usake uttarasvarUpa unheM kahanA par3A-'jIvAste zuddhaya ddhitaH / ' arthAt ve jIvazuddhi aura azuddhi nAmaka do zaktiyoMse sambaddha hai / parantu itanA kahanese ukta ApekSako dhyAnameM rakhakara kiye gaye samAdhAna para pUrA prakAza nahIM par3atA, isalie ve ina zaktiyoMke Azrayase spaSTIkaraNa karate hue punaH kahate haiM zuddhayazuddhI punaH zaktI te pAkyApAkyazaktivat / sAdyanAdI tayovyaktI svabhAvo'takaMgocaraH // 100 / pAkyazakti aura apAkyazaktike samAna zuddhi aura azuddhi nAmavAlI do zaktiyA~ haiM tathA unakI vyakti sAdi aura anAdi hai / unakA svabhAva hI aisA hai jo tarkakA viSaya nahIM hai // 10 // yahA~ para jo ye do prakArakI zaktiyA~ kahI gayI hai una dvArA prakArAntarase upAdAna zaktikA hI pratipAdana kara diyA gayA hai| jIvoMmeM ye dono prakArakI zaktiyA~ hotI hai / unameMse azuddhi nAmaka zaktikI vyakti to anAdi kAlase prati samaya hotI A rahI hai jisake Azrayase nAnA prakArake pudgala karmokA bandha hokara kAmAdirUpa bhAvasaMsArakI sRSTi hotI hai / jo abhavya jIva haiM unake isa zaktikI vyakti anAdi
Page #251
--------------------------------------------------------------------------
________________ 214 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana-grantha ananta hai aura jo bhavya jIva hai unake isa zaktikI vyakti anAdi hokara bhI sAnta hai| kintu jaba isa jIvake zuddhi zaktikI vyaktikA svakAla AtA hai taba yaha jIva apane svabhAva sanmukha hokara puruSArtha dvArA usakI vyakti karatA hai, isalie zuddhi zaktikI vyakti sAdi hai| yahA~ para jo azuddhi zaktikI vyaktiko anAdi kahA gayA hai so vaha kathana santAnapane kI apekSAse hI jAnanA cAhie, paryAyAthikanayakI apekSA to usakI vyakti prati samaya hotI rahatI hai| jisase pratyeka saMsArI jIvake prati samayasambandhI bhAvasaMsArarUpa saSTi hotI hai| yahA~ para yaha kahanA ucita pratIta nahIM hotA ki ye donoM zaktiyA~ jIvakI haiM to inameMse ekakI vyakti anAdi ho aura dUsarekI vyakti sAdi ho isakA kyA kAraNa hai ? samAdhAna yaha hai ki inakA svabhAva hI aisA hai jo tarkakA viSaya nahIM hai| isI viSayako spaSTa karaneke lie AcArya mahArAja ne pAkyazakti aura apArayazaktiko udAharaNarUpameM upasthita kiyA hai| Azaya yaha hai ki jisa prakAra vahI ur3ada agnisaMyogako nimitta kara pakatA hai jo pAkyazaktise yukta hotA hai| jisameM apAkyazakti pAI jAtI hai vaha agnisaMyogako nimitta kara trikAlameM nahIM pakatA aisI vastumaryAdA hai usI prakAra prakRtameM jAnanA cAhie / isa dRSTAntako upasthita kara AcArya mahArAja yahI dikhalAnA cAhate haiM ki pratyeka dravyameM Antarika yogyatAkA sadbhAva svIkAra kiye binA koI bhI kAya nahIM ho sktaa| usameM bhI jisa yogyatAkA jo svakAla (samartha upAdAnalakSaNa) hai usake prApta hone para hI vaha kArya hotA hai, anyathA nahIM hotaa| isase yadi koI apane puruSArthakI hAni samajhe so bhI bAta nahIM hai, kyoMki jIvake kisI bhI yogyatAko kAryakA AkAra puruSArtha dvArA hI prApta hotA hai| jIvako pratyeka kAryakI utpatti meM puruSArtha anivArya hai| usakI utpattimeM eka kAraNa ho aura anya kAraNa na hoM aisA nahIM hai| jaba kArya utpanna hotA hai taba anya nimitta bhI hotA hai, kyoMki jahA~ nizcaya (upAdAna kAraNa) hai vahA~ vyavahAra (nimitta kAraNa) hotA hI hai| itanA avazya hai ki mithyAdRSTi jIva nizcayako lakSya meM nahIM letA aura mAtra vyavahAra para jora detA rahatA hai, isIlie vaha vyavahArAbhAsI hokara ananta saMsArakA pAtra banA rahatA hai| aise vyavahArAbhAsIke lie paNDitapravara daulatarAmajI chahaDhAlAmeM kyA kahate haiM yaha unhIMke zabdoMmeM par3hiyeH koTi janama tapa tapeM jJAna bina karma jhare je / jJAnIke chinameM triguptiteM sahaja TareM te / / munivrata dhAra ananta bAra grIvaka upjaayo| pai nija Atama jJAna binA sukha leza na pAyo / / jaisA ki hama pahale likha Ae haiM bhavivyatA upAdAnakI yogyatAkA hI dUsarA nAma hai / pratyeka dravyameM kAryakSama bhavitavyatA hotI hai isakA samarthana karate hue svAmI samantabhadra apane svayambhUstotrameM kahate haiM: 1. yahA~ para jIvoMke samyagdarzanAdirUpa pariNAma zaddhi zaktike abhivyaMjaka hai aura mithyAdarzanAdirUpa pari NAma azuddhizaktike abhivyaMjaka hai isa abhiprAyako dhyAnameM rakhakara yaha vyAkhyAna kiyA hai| vaise zuddhizaktikA artha bhavyatva aura azuddhi zaktikA artha abhavyatva karake bhI vyAkhyAna kiyA jA sakatA hai| bhadra akalaMkadevane aSTazatImeM aura AcArya vidyAnandane aSTasahasrImeM sarvaprathama isI arthako dhyAnameM rakhakara vyAkhyAna kiyA hai| isI arthako dhyAnameM rakhakara AcArya amRtacandrane paJcAstikAya gAthA 120 kI TIkAmeM yaha vacana likhA hai--saMsAriNI dviprakArAH bhavyA abhavyAzca / te zuddhasvarUpopalambha zaktisadabhAvAsadbhAvAbhyAM pAcyApAcyamudgavadabhidhIyanta iti /
Page #252
--------------------------------------------------------------------------
________________ alaMghyazaktirbhavitavyateyaM tudvayAviSkRtakAryaliMgA / anIzvaro janturahaMkriyArttaH saMhatya kAryeSviti sAdhvavAdI ||33|| Apane (jinadevane) yaha ThIka hI kahA hai ki hetudvayase utpanna honevAlA kArya hI jisakA jJApaka hai aiso yaha bhavitavyatA alaMghyazakti hai, kyoMki saMsArI prANI 'maiM isa kAryako kara sakatA hU~' isa prakArake ahaMkArase pIr3ita hai vaha usa bhavitavyatA) ke binA aneka prakArake anya kAraNoMkA yoga milane para bhI kAryoMke sampanna karane meM samartha nahIM hotA / caturthakhaNDa : 215 upAdAnarUpa yogyatAnusAra kArya hotA hai isakA samarthana bhaTTAkalaMkadeva tattvArthavArtika (a0 1 sUtra 20 ) meM ina zabdoM meM karate haiM yathA mRdaH svayamantarghaTabhavanapariNAmAbhimukhye daMDa - cakra - pauruSeya - prayatnAdi nimittamAtraM bhavati, yataH satsvapi daMDAdinimitteSu zarkarAdipracito mRtpiNDaH svayamantarghaTabhavanapariNAmanirutsakatvAnna ghaTIbhavati, ato mRtpiNDa eva bAhyadaNDAdinimittasApekSa AbhyantarapariNAmasAnidhyAd ghaTo bhavati na daNDAdayaH iti daNDAdInAM nimittamAtratva bhavati / jaise miTTIke svayaM bhItarase ghaTabhavanarUpa pariNAmake abhimukha hone para daNDa, cakra aura puruSakRta prayatna Adi nimittamAtra hote haiM, kyoMki daNDAdi nimittoMke rahanepara bhI bAlukAbahula miTTIkA piNDa svayaM bhItarase ghaTabhavanarUpa pariNAma (paryAya) se nirutsukha hone ke kAraNa ghaTa nahIM hotA, ataH bAhyameM daNDAdi nimittasAkSepa miTTIkA piNDa hI bhItara ghaTabhavanarUpa pariNAmakA sAnidhya honese ghaTa hotA hai, daNDAdi ghaTa nahIM hote, isalie daNDAdi nimittamAtra haiM / isa prakAra ina uddharaNoMse spaSTa hai ki upAdAnagata yogyatA ke kAryabhavanarUpa vyApArake honepara hI vaha kArya hotA hai, anyathA nahIM hotA / aise pariNamanakI kSamatA pratyeka dravyameM hotI hai / jIvake isa pariNamana karanerUpa vyApArako puruSArtha kahate haiM / yadi tattvArthavArtika ukta ullekhapara bArIkI se dhyAna diyA jAtA hai to usase yaha bhI vidita ho jAtA hai ki ghaTa niSpatti ke anukUla kumhArakA jo vyApAra hotA hai vaha bhI nimittamAtra hotA hai, vAstava meM kartA nimitta nahIM / unake 'nimittamAtra hai' aisA kahane kA bhI yahI tAtparya hai / saba kArya svakAlameM hI hote haiM ise bhI bhaTTAkalaMkadevane tattvArthavArtika (a0 1, sUtra0 3 ) meM svIkAra kiyA hai / vaha prakaraNa nisargaja aura adhigamaja samyagdarzanakA hai / isI prasaMgako lekara unhoMne sarvaprathama yaha zaMkA upasthita kI hai- bhavyasya kAlena niHzreyasopatteH adhigamasamyaktvAbhAvaH / 7 / yadi avadhRtamokSakAlAt prAgadhigamasamyaktvabalAt mokSaH syAt syAdadhigamasamyagdarzanasya sAphalyam / na cAdo'sti / ataH kAlena yossya mokSo'sau nisargajasamyaktvAdeva siddha iti / isa vArtika aura usakI TIkAmeM kahA gayA hai ki yadi niyata mokSakAlake pUrva adhigamasamyaktva ke balase mokSa hove to adhigamasamyaktva saphala hove / parantu aisA nahIM hai, isalie svakAlake Azrayase jo isa bhavya jIvako mokSakI prApti hotI hai vaha nisargaja samyaktva se hI siddha hai / isa prakAra hama dekhate haiM ki ukta kathana dvArA bhaTTAkalaMkadevane bhI isa tathyako svIkAra kiyA hai ki pratyeka bhavya jIvako usakI mokSa prAptikA svakAla Atepara muktilAbha avazya hotA hai / isase siddha hai ki lokameM jitane bhI kArya hote haiM ve apane kAlake prApta honepara hI hote haiM, Age pIche nahIM hote /
Page #253
--------------------------------------------------------------------------
________________ 216 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana-grantha yahA~ para yaha zaMkA kI jA sakatI hai ki jaba vahIM para bhadrAkalaMkadevane kAlaniyamakA niSedha kara diyA hai taba unake pUrva vacanako kAlaniyamake samarthanameM kyoM upasthita kiyA jAtA hai| kAlaniyamakA niSedhaparaka unakA vaha vacana isa prakAra hai. kAlAniyamAcca nirjarAyAH / 9 / yato na bhavyAnAM kRtsnakarmanirjarApUrvakamokSakAlasya niyamo'sti / kecid bhavyAH saMkhyena kAlena setsyanti kecidasaMkhyena, kecidantena, apare anantAnantenApi na setsyantIti, tatazca na yaktaM 'bhavasya kAlena niHzreyasopapatteH iti / / isa vArtika aura usakI TIkAkA Azaya yaha hai ki yataH bhavyoMke samasta karmokI nirjarApUrvaka mokSakAlakA niyama nahIM hai, kyoMki kitane hI bhavya saMkhyAta kAla dvArA mokSa lAbha kreNge| kitane hI asaMkhyAta kAla dvArA aura kitane hI ananta kAla dvArA mokSa lAbha kreNge| dUsare jIva anantAnanta kAla dvArA bhI mokSalAbha nahIM kreNge| isalie 'bhavya jIva kAla dvArA mokSa lAbha kareMge' yaha vacana ThIka nahIM hai / vyavahArAbhAsI ise par3hakara usa parase aisA artha phalita karate haiM ki bhaTTAkalaMkadevane pratyeka bhavya jIvake makSa jAneke kAlaniyamakA pahale zaMkArUpameM jo vidhAna kiyA thA usakA isa kathana dvArA sarvathA niSedha kara diyA hai| parantu vastusthiti aisI nahIM hai| yaha saca hai ki unhoMne pichale kathanakA isa kathana dvArA niSedha kiyA hai / parantu unhoMne yaha niSedha nayavizeSakA Azraya lekara hI kiyA hai, sarvathA nhiiN| vaha nayavizeSa yaha hai ki pUrvokta kathana eka jIvake Azrayase kiyA gayA hai aura yaha kathana nAnA jIvoMke Azrayase kiyA gayA hai / saba bhavya jIvoMko apekSA dekhA jAya to sabake mokSa jAnekA eka kAlaniyama nahIM banatA, kyoMki dUra bhavyoMko chor3akara pratyeka bhavya jIvake mokSa jAnekA kAlaniyama alaga-alaga hai, isalie sabakA eka kAlaniyama kaise bana sakatA hai ? parantu isakA yadi koI yaha artha lagAve ki pratyeka bhavya jIvakA bhI mokSa jAnekA kAlaniyama nahIM hai to usakA ukta kathana dvArA yaha artha phalita karanA ukta kathanake abhiprAyako hI na samajhanA kahA jaaygaa| ataH prakRtameM yahI samajhanA cAhie ki bhaTTAkalaMkadeva bhI pratyeka bhavya jIvake mokSa jAnekA kAla niyama mAnate haiN| isI bAtakA samarthana karate hue paMcAstikAya gAthA 11 ko TIkAmeM bhI kahA hai : ....."yadA tu dravyaguNatvena paryAyamukhyatvena vivakSyate tadA prAdurbhavati vinazyati / satparyAyajAtamativAhitasvakA'mucchinatti, asaduvasthitasvakAlamutpAdayati ceti / "aura jaba pratyeka dravya dravyako gauNatA aura paryAyako mukhyatAse vivakSita hotA hai taba vaha upajatA hai aura vinAzako prApta hotA hai| jisakA svakAla bIta gayA hai aise sat (vidyamAna) paryAyasamUhako naSTa karatA hai aura jisakA svakAla upasthita hai aise asat (avidyamAna) paryAyasanahako utpanna karatA hai yaha ukta kathanakA tAtparya hai / isa prakAra isa kathanase bhI yahI vidita hotA hai ki pratyeka kArya apane-apane svakAlake prApta honepara hI hotA hai| para isakA yaha artha nahIM ki svakAlake prApta honepara vaha vyavahArase apane Apa ho jAtA hai| ima apekSA hotA to hai vaha svabhAva Adi pA~cake samavAyase hI / para jisa kAryakA jo svakAla hai usake prApta honepara hI ina pA~cakA samavAya hotA hai aura tabhI vaha kArya hotA hai aisA yahA~para samajhanA cAhie / AcArya kundakunda mokSapAhuDameM kAlAdilabdhike prApta honepara AtmA paramAtmA ho jAtA hai isakA samarthana karate hue svayaM kahate haiM aisohaNajoeNaM suddha hemaM havei jaha taha ya / kAlAIladdhIe appA paramappao havadi // 24 //
Page #254
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturtha khaNDa : 217 isakA artha karate hae paNDitapravara jayacandrajI chAvar3A likhate haiM jaise suvarNa pASANa hai so saudhaneMkI sAmagrIke sambandha kari zuddha suvarNa hoya hai taiseM kAla Adi labdhi jo dravya, kSetra, kAla, bhAvarUpa sAmagrIkI prApti tAkari yaha AtmA karmake saMyogakari azuddha hai so hI paramAtmA hoya hai // 24 // isI tathyakA samarthana karate hue svAmI kArtikeya bhI apanI dvAdazAnuprekSAmeM kahate haiM kAlAiladdhijuttA NANAsattIhiM saMjudA atthA / pariNamamANA hi sayaM Na sakkade ko vi vArehU~ / / isakA artha paNDita jayacandajI chAvar3Ane ina zabdoMmeM kiyA hai sarva hI padArtha kAla Adi labdhikari sahita bhaye nAnA zaktisaMyukta haiM taisaiM hI svayaM pariNamai haiM tinakU pariNamatai koI nivArane' samartha nAhIM // 219 / / / isa viSayameM mAnya siddhAnta hai ki 6 mAha 8 samayameM 608 jIva mokSa jAte haiM aura yaha bhI sunizcita hai ki anantAnanta jIvarAzimeMse yuktAnantapramANa jIvarAziko chor3akara zeSa jIvarAzi bhavya hai so isa kathanase bhI ukta tathya hI phalita hotA hai| isa prakAra itane vivecanase yaha spaSTa ho jAnepara bhI, ki pratyeka kArya apane-apane svakAlameM apanIapanI yogyatAnusAra hI hotA hai, aura jaba jo kArya hotA hai taba anya nimitta bhI tadanukUla mila jAte hai, yahA~ yaha vicAraNIya ho jAtA hai ki pratyeka samayameM vaha kArya hotA kaise hai ? kyA vaha nizcayase svayaM hotA huA bhI anya koI kAraNa hai jisako nimittakara vaha kArya hotA hai ? vicAra karanepara vidita hotA hai ki vaha isa sAdhana sAmagrIke milanepara bhI apanI-apanI pariNamanazaktike balapara svakAlameM hI hotA hai| yahI kAraNa hai ki jina pA~ca kAraNoMkA pUrvameM ullekha kara Aye haiM unameM kAlako bhI parigaNita kiyA gayA hai| isameM bhI hama kAryotpattikA mukhya sAdhana jo puruSArtha hai usapara to dRSTipAta kareM nahIM aura hamArA jaba jo hogA, hogA hI yaha mAna kara pramAdI bana jA~ya yaha ucita nahIM hai| sarvatra vicAra isa bAtakA karanA cAhie ki yahA~ aise siddhAntakA pratipAdana kisa abhiprAyase kiyA gayA hai| vAstavameM cAroM anuyogoMkA sAra vItarAgatA hI hai, vase viparyAsa karane ke lie sarvatra sthAna hai| udAharaNa svarUpa prathamAnuyogako hI liijie| usameM mahApuruSoM kI atIta jIvana ghaTanAoMke samAna bhaviSyasambandhI jIvana ghaTanAe~ bhI aMkita kI gaI hai| aba yadi koI vyakti unakI bhaviSyasambandhI jIvana ghaTanAoMko paDhe aura kahe ki jaise ina mahAparuSoMkI bhaviSya jIvana ghaTanAe~ sunizcita rahIM usI prakAra hamArA bhaviSya bhI sunizcita hai, ataeva aba hameM kucha bhI nahIM karanA hai / jaba jo honA hogA, hogA hI, to kyA isa AdhArase usakA aisA vikalpa karanA ucita kahA jAyagA? yadi kaho ki isa AdhArase usakA aisA vikalpa karanA ucita nahIM hai / kintu use una bhaviSya sambandhI jIvana ghaTanAoMko par3hakara aisA nirNaya karanA cAhie ki jisa prakAra ye mahApuruSa apanI apanI hIna avasthAse puruSArtha dvArA ucca avasthAko prApta hae haiM usI prakAra hameM bhI apane puruSArtha dvArA apane meM ucca avasthA prakaTa karanI hai| to hama pUchate haiM ki phira pratyeka kArya svakAlameM hotA hai isa siddhAntako sunakara usakA viparyAsa kyoM karate ho / vAstavameM yaha siddhAnta kisIko pramAdI banAnevAlA nahIM hai| jo isakA viparyAsa karatA hai vaha pramAdI banakara saMsArakA pAtra hotA hai aura jo isa sidvA tameM chipe hue rahasya ko jAna letA hai vaha parako kartRta-vRddhikA tyAga kara puruSArtha dvArA svabhAva sanmukha ho mokSakA 28
Page #255
--------------------------------------------------------------------------
________________ 218 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana-grantha pAtra hotA hai| pratyeka kArya svakAlameM hotA hai aisI yathArtha zraddhA honepara 'parakA maiM kucha bhI kara sakatA haiM' aisI kartRtvabuddhi to chUTa hI jAtI hai| sAtha hI 'maiM apanI Age honevAlI paryAyoMmeM kucha bhI phera-phAra kara sakatA hU~' isa ahaMkArakA bhI lopa ho jAtA hai / ukta kartRtvabuddhi chUTakara jJAtA-draSTA banane ke lie aura apane jIvanameM pragaTa karane ke lie isa siddhAntako svIkAra karanekA bahata bar3A mahattva hai| jo mahAnubhAva samajhate hai ki isa siddhAntake svIkAra karanese apane puruSArthakI hAni hotI hai, vAstava meM unhoMne ise bhItarase svIkAra hI nahIM kiyA aisA kahanA hogA / yaha usa dIpakake samAna hai jo mArgakA darzana karAnemeM nimitta to hai para mArgapara svayaM calA jAtA hai| isalie ise svIkAra karanese puruSArthakI hAni hotI hai aisI khoTI zraddhAko chor3akara isake svIkAra dvArA mAtra jJAtA-draSTA bane rahaneke lie samyaka puruSArthako jAgRta karanA cAhie / tIthaMkaroM aura jJAnI santoMkA yahI upadeza hai jo hitakArI jAnakara svIkAra karane yogya hai| zrImadarAjacandrajI kahate haiM jo iccho paramArtha to karo satya puruSArtha / bhavasthiti Adi nAma laI chedo nahIM AtmArtha // jo bhavasthiti (kAlalabdhi) kA nAma lekara samyak puruSArtha se virata haiM unheM dhyAnameM rakhakara yaha dohA kahA gayA hai| isameM batalAyA hai ki yadi tUM puruSArthakI icchA karatA hai to samyak puruSArtha kara / kevala kAlalabdhikA nAma lekara AtmAkA ghAta mata kara / pratyeka kAryakI kAlalabdhi hotI hai isameM sandeha nhiiN| para vaha kisI jIvako samyak puruSArtha karanese rokatI ho aisA nahIM hai / svakAlalabdhi aura yogyatA ye donoM upAdAnagata vizeSatAke hI dUsare nAma haiM / vyavahArase avazya hI usa dvArA vivakSita kAryake nimittabhUta niyata kAlakA grahaNa hotA hai| isalie jisa samaya jisa kAryakA samyaka puruSArtha haA vahI usakI kAlalabdhi hai, isake sivAya anya koI kAlalabdhi ho aisA nahIM hai / isI abhiprAyako dhyAnameM rakhakara paNDitapravara ToDaramallajI mokSamArgaprakAzaka ( pR0 462 ) meM kahate haiM ihA~ prazna-jo mokSakA upAya kAlalabdhi Ae~ bhavitavyatAnusAri bane hai ki mohAdikakA upazamAdi bhae~ bane hai athavA apane puruSArthateM udyama kie bane so kho| jo pahile doya kAraNa mile bane hai tau hamakauM upadeza kAhaikauM dIjie hai| ara puruSArthateM bane hai to upadeza sarva suni tina viSa ke I upAya kara sakai, koI na kara sakai so kAraNa kahA ? tAkA samAdhAna-eka kArya hone viSe aneka kAraNa mileM haiM so mokSakA upAya bane hai| tahA~ to parvokta tInoM ho kAraNa milai hI hai| ara na bane hai tahA~ tInoM hI kAraNa na mile haiN| pUrvokta tIna kAraNa kahe tina viSa kAlalabdhi vA honahAra to kichu vastu nAhIM / jisa kAla viSai kArya banai soI kAlalabdhi aura jo kArya bhayA soI honahAra / bahuri karmakA upazamAdi hai so pudgalakI zakti hai| tAkA AtmA kartA hartA nAhIM / bahuri puruSArtha teM udyama karie hai so yaha AtmAkA kArya hai| tAteM AtmAkauM puruSArtha kari udyama karanekA upadeza dojie hai| tahA~ yahu AtmA jisa kAraNa teM kAryasiddhi avazya hoya tisa kAraNarUpa udyama kare tahA~ to anya kAraNa milaiM hI milaiM ara kAryakI bhI siddhi hoya hI hoya / ve Age (pR0 465 meM) punaH kahate haiM-- ... ara tattva nirNaya karane viSai koI karmakA doSa hai naahiiN| ara tU Apa to mahaMta rahyau cAhai ara apanA doSa karmAdikakai lagAvai so jina AjJA mAneM to aisI anIti saMbhave nAhIM / tokauM viSaya
Page #256
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturthakhaNDa : 219 kaSAyarUpa hI rahanA hai tAtai jhUTha bolai hai / mokSakI sA~cI abhilASA hoya to aisI yukti kAhe kauM banAvai / saMsArake kAryani viSai apanA puruSArthateM siddhi na hotI jAne tau bhI puruSArthakari udyama kiyA kareM / yh| puruSArtha khoI baiThe / mo jAnie hai, mokSako dekhAdekhI utkRSTa kahai hai / yAkA svarUpa pahicAni tAko hitarUpa na jAne hai| hita jAni jAkA udyama bana so na kare vaha asaMbhava hai / prakRta meM yaha bAta vizeSa dhyAna dene yogya hai ki zAstroM meM jahA~-jahA~ kAlAdilabdhikA ullekha kiyA hai| vahA~ usakA Azaya mukhyatayA AtmAbhimukha honeke lie hI hai, anya kucha Azaya nahIM hai / ise spaSTa karate hue AcArya jayasena paJcAstikAya gAthA 150 - 151 kI TIkAmeM kahate haiM-- yadAyaM jIvaH AgamabhASayA kAlAdilabdhirUpamadhyAtmabhASayA zuddhAtmAbhimukhapariNAmarUpaM svasaMvedanajJAnaM labhate / jaba yaha jIva AgamabhASAke anusAra kAlAdilabdhirUpa aura adhyAtmabhASAke anusAra zuddhAtmAbhimukha pariNAmarUpa svasaMvedanajJAnako prApta hotA hai / 12. upasaMhAra isa prakAra yahA~ taka jo hamane upAdAnakAraNake svarUpAdikI mImAMsA ke sAtha prasaMgase upAdAnakI yogyatA aura svakAlakA tathA usakA avinAbhAvI vyavahArakAlakA vicAra kiyA usase yaha spaSTa ho jAtA hai ki jo karma nimitta kahe jAte haiM ve bhI udAsIna nimittoMke samAna kAryotpatti ke samaya mAtra nimittamAtra hote haiM, isalie jo vyavahArAbhAsI loga isa mAnyatApara bala dete haiM ki jahA~ jaise bAhya nimitta milate haiM. vahA~ unake anusAra hI kArya hotA hai, unakI vaha mAnyatA samIcIna nahIM hai / kintu isake sthAna meM yahI yaha mAnyatA samIcIna aura tathyako lie hue haiM ki pratyeka kArya cAhe vaha zuddha dravya sambandhI ho aura cAhe azuddha dravyasambandhI ho, apane-apane nizcaya upAdAnake anusAra hI hotA hai / usake anusAra hotA hai / isakA yaha artha nahIM hai kahA~ paradravya nimitta nahIM hotA / paradravya nimitta to vahA~para bhI hotA hai / para usake rahate hue bhI kArya nizcaya upAdAnake anusAra hI hotA hai yaha ekAnta satya hai / isameM sandeha ke lie sthAna nahIM hai / yahI kAraNa hai ki mokSake icchuka puruSoMko anAdi rUDha lokavyavahAra se mukta hokara apane dravyasvabhAvako lakSya meM lenA cAhie Agama meM aisA upadeza diyA gayA hai / yahA~ yaha zaMkA kI jAtI hai ki yadi kAryoM kI utpatti anya nimittoMke anusAra nahIM hotI hai to unheM nimitta hI kyoM kahA jAtA ? samAdhAna yaha hai ki ye kAryoMko apane anusAra utpanna karate haiM isalie unheM visrasA yA prayoga kAraNa nahIM kahA gayA | kintu ajJAnI ke vikalpa aura kriyAvyApAra ke samaya unako sUcana karanemeM nimitta hotI hai isa bAta ko nimitta kahA gayA hai / visrasA nimittoMke viSaya meM vivAda hI nahIM hai / kriyAkI prakRSTatA anya dravyoM ke dhyAna meM rakhakara hI unheM prayoga isa prakAra pratyeka kArya yathAsambhava ukta pA~ca hetuoMke samavAyameM hotA hai / unameM hI nizcaya upAdAna aura vyavahAra nimittoM kA antarbhAva ho jAtA hai / isaliye AgamameM sarvatra ukta do hetuoMkA nirdeza kahIM para do ko mukhyatAse aura kahIM para gauNa -- mukhyarUpa meM dRSTigocara hotA hai /
Page #257
--------------------------------------------------------------------------
________________ anekAnta aura syAdvAda 'anekAnta' zabda aneka aura anta ina do zabdoMke melase banA hai| usakA sAmAnya artha hai-aneke antAH dharmA yasyAsau anekAntaH / jisameM aneka anta arthAt dharma pAye jAte haiM use anekAnta kahate haiM / jo bhI jIvAdi padArtha haiM ve saba anekAntasvarUpa haiM yaha isa kathanakA tAtparya hai| jo koI padArtha astirUpa hai vaha prat ka traikAlika honeke sAtha arthakriyAkArI bhI hai| aura vaha tabhI ukta vidhise arthakriyAkArI bana sakatA hai jaba use anekAntasvarUpa svIkAra kiyA jAya / isI tathyako spaSTa karate hue svAmI kArtikeya svaracita dvAdazAnuprekSAmeM kahate haiM jaM vatthu aNeyaMtaM taM ciya kajjaM karedi NiyameNa / bahudhammajudaM atthaM kajjakaraM dIsade loe / / 225 // jo vastu anekAnta svarUpa hai vahI niyamase kArya karane meM samartha hai, kyoMki lokameM bahata dharmavAlA artha hI kAryakArI dekhA jAtA hai // 225 / / . zaMkA-vastu bahuta dharmoMvAlI hotI hai isakA kyA artha hai ? jaise jIva dravya lIjiye / vaha darzana, jJAna, cAritra, sukha aura vIrya Adi ananta dharmoMvAlA hai yA astitva, vastutva Adi ananta dharmovAlA hai| isa prakAra vastu bahuta dharmovAlI hai, anekAntakA kyA yaha artha liyA jAya yA isakA koI dUsarA artha hai / samAdhAna-vicAra kara dekhA jAya to pratyeka vastu kevala ukta vidhise hI anekAntasvarUpa nahIM svIkAra kI gaI hai / kintu prara ka vastuko anekAntasvarUpa svIkAra karanekA prayojana hI dUsarA hai| bAta yaha hai ki pratyeka vastukA svarUpa kyA hai ise spaSTa karate hue jainadarzanameM yaha spaSTa kiyA gayA hai ki pratyeka vastu jaise svadravyAdikI agekSA astisvarUpa hai vaise vaha paradra yAdikI apekSA astisvarUpa nahIM hai, kyoMki eka dravyameM anya sajAtIya aura vijAtIya anya dravyoMkA atyantAbhAva hai| yadi aisA svIkAra na kiyA jAya to na to pratyeka dravyakA svatantra astitva hI siddha hotA hai aura na hI pratyeka jIvakI bandha-mokSa vyavasthA ho bana sakatI hai / yaha to hai hI, isake sAtha hI eka vastumeM bhI dharmI aura ananta dharmoMkI apekSA vicAra karanepara unameMse bhI pratyekakA apane-apane vivakSita svarUpAdikI apekSA svatantra astitva siddha hotA hai, kyoMki jaise pratyeka dharmI svarUpase sat hai vaise hI guNa-paryAya rUpa pratyeka dharma bhI svarUpase sat haiM / koI kisIke kAraNa svarUpasat ho aisA nahIM hai / jainadarzanameM svarUpase sat aura pararUpase asat ityAdi tathyako svIkAra kara jo anekAntakI pratiSThA hai usakA pramukha kAraNa yahI hai| bhedavijJAna jainadarzanakA prANa hai, isaliye ukta vidhise anekAntako hRdayaMgama karanepara hI bhedavijJAnameM nipuNatA prApta honA sambhava hai, anya prakArase nahIM / udAharaNArtha jaba yaha kahA jAtA hai ki ratnatraya hI mokSamArga hai taba usakA artha hotA hai ki ratnatrayako chor3akara anya koI mokSamArga nahIM hai / ise aura khulAsA kara samajhA jAya to yaha kahA jAyagA ki yadyapi jIva vastu ananta dharmagarbhita eka padArtha hai, parantu usameM bhI mokSamArgatA mAtra ratnatrayapariNata AtmAmeM hI ghaTita hotI hai, anya ananta dharmapariNata AtmAmeM nahIM / isa prakAra vividha dRSTikoNoMse dekhanepara eka hI vastu kaise anekAntasvarUpa hai yaha spaSTa ho jAtA hai, isaliye usake svarUpakA khyApana karate hue samayasAra AtmakhyAti TIkAmeM kahA bhI hai tatra yadeva tat tadeva atat yadevekaM tadevAnekaM yadeva sat tadeva asat yadeva nityaM tadeva anityaM ityekasmin vstutvnisspaadkprsprviruddhshktidvyprkaashnmnekaantH|
Page #258
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturtha khaNDa : 221 svatantra sattAkI vastue~ ananta hai| unheM buddhigamya karake vividha dRSTikoNoMse dekhanepara pratyeka vastU kaisI pratItimeM AtI hai isIkA khyApana karate hue paramAgamameM kahA hai jo tat hai vahI atat hai, jo eka hai vahI aneka hai, jo sat hai vahI asat hai tathA jo nitya hai vahI anitya hai isa prakAra eka hI vastumeM vastutvakI pratiSThA karanevAlI paraspara viruddha do zaktiyoM ke prakAzanakA nAma anekAnta hai| 5. cAra yugaloM kI apekSA anekAntakI siddhi yadyapi jIvadravya ananta haiN| pudgala dravya unase bhI anantaguNe haiN| dharma, adharma aura AkAza dravya pratyeka eka-eka haiM tathA kAladravya lokAkAzake jitane pradeza hai tatpramANa hai| unameMse yahA~ udAharaNasvarUpakA eka jIva dravyakI apekSA vicAra karate haiM / usameM bhI anekAntake svarUpakA khyApana karate samaya jina paraspara viruddha cAra yugaloM kA nirdeza kara Aye haiM unako dhyAnameM rakhakara kramase mAtra AtmatattvakA nirUpaNa kareMge-- 1. pahalA yugala hai-AtmA tatsvarUpa hI hai aura atatsvarUpa hI hai, kyoMki antaraMgameM apane sahaja jJAnasvarUpake dvArA tatsvarUpa hI hai aura bAhara ananta jJeyoMko jAnatA hai isa apekSA vaha atatsvarUpa hI hai| 2. dUsarA yugala hai-AtmA eka hI aura aneka hI hai, kyoMki sahapravRttamAna guNa aura kramazaH pravRttamAna paryAyoM svarUpa ananta caitanyarUpa aMzoMke samadAyapane kI apekSA vaha eka hI hai aura sahaja hI avibhakta eka dravyameM vyApta saha pravRttamAna guNa aura kramazaH pravRttamAna paryAyasvarUpa ananta caitanya aMzarUpa paryAyoMkI apekSA vaha aneka hI hai / yahA~ bheda-kalpanAmeM guNoMko paryAya kahA gayA hai| 3. tIsarA yugala hai--AtmA sat hI hai aura asat hI hai, kyoMki vaha apane svadravya-kSetra-kAla-bhAvarUpase hone kI zaktirUpa svabhAvavAlA hai, isaliye sata hI hai aura paradravya kSetra-kAla-bhAvarUpa na honekI zaktirUpa svabhAvavAlA hai, isaliye asat hI hai| 4. cauthA yugala hai-AtmA nitya hI hai aura anitya hI hai kyoMki anAdi-nidhana-avibhAga ekarasa pariNata hone ke kAraNa vaha nitya hI hai aura kramaza pravartamAna eka samayakI maryAdAvAle aneka vRttyaMzarUpase pariNata honeke kAraNa vaha anitya hI hai| isa prakAra eka hI AtmA tat hai aura atat hai. eka haiM aura aneka hai, sat hai aura asat hai tathA nitya hai aura anitya hai| isaliye vaha anekAntasvarUpa hai yaha nizcita hotA hai / isI prakAra jitanA bhI dravyajAta haiM unameMse pratyekako anekAntasvarUpa ghaTita kara lenA cAhiye / zaMkA-zrI samayasAra paramAgamameM AtmAko jJAnamAtra kahA gayA hai so yadi Atmadravya jJAnamAtra honese svayaM hI anekAntasvarUpa hai to phira AtmatattvakI siddhike lie pRthakse anekAntakI prarUpaNA kyoM kI jAtI hai ? samAdhAna--ajJAnI jana Atmatattvako jJAnamAtra nahIM mAnate, isaliye Atmatattva jJAnamAtra hai yaha upadeza diyA jAtA hai| vastutaH anekAntake binA jJAnamAtra AtmatattvakI siddhi honA sambhava nahIM hai, isalie pRthaka anekAntakI prarUpaNA kI jAtI hai / zaMkA-jaise pratyeka vastu ananta dharmagarbhita eka vastu hai vaise hI AtmA bhI ananta dharmagabhita eka vastu hai / phira prakRtameM use jJAnamAtra kyoM batalAyA gayA hai| samAdhAna--lakSya-lakSaNameM abheda karake AtmAko jJAnamAtra kahane meM koI vipratipatti nahIM hai| yadyapi AtmA bhI anya dravyoMke samAna anantadharmabhita eka vastu hai| kintu usameM sAdhAraNa aura asAdhAraNa donoM.
Page #259
--------------------------------------------------------------------------
________________ 222 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana-grantha prakArake dharma hai| jo sAdhAraNa dharma haiM ve anya dravyoMse Atmadravyake bhedaka nahIM ho sakate / jo asAdhAraNa hokara bhI paryAyarUpa hai ve bhI eka trikAlavartI AtmadravyakA khyApana karane meM asamartha haiM / aura jo asAdhAraNa hokara bhI trikAla vyApti samanvita hai jaise cAritra, sukha aura vIrya Adi so ve bhI bodhagamya honepara hI mAne jAte haiM / ataH ve svayaM Atmatattvako anya dravyoMse pRthak karane meM asamartha haiM / rahA darzana so vaha anAkArasvarUpa hai| eka jJAna hI aisA hai jo anubhavagocara hai, isalie usa dvArA Atmatattvako anya dravyoMse pRthak karanA sambhava hai, isalie jinAgamameM AtmAko jJAnamAtra svIkAra kiyA gayA hai| ma tattvArthavArtikameM lakSaNa kise kahate haiM isakA nirdeza karate hue batalAyA hai parasparavyatikare sati yenAnyatvaM lakSyate tallakSaNam / sabhI padArtha (parakSetrapanekI apekSA) paraspara milakara rahate haiM. isalie jisake dvArA eka padArthako dUsare padArthase judA kiyA jAtA hai use lakSaNa kahate haiM / isa dRSTise vicAra karanepara dravya (sAmAnya) guNa (pratyeka dravya vyApI trikAlI vizeSa dharma) aura paryAya (pratyeka dravyavyApI eka samayavartI dharmavizeSa) kA lakSaNa svatantra rUpase pratItimeM AtA hai| yahI kAraNa hai ki prakRtameM isI dRSTiko mAdhyama banA kara anekAntasvarUpa vastukI vyavasthA kI gaI hai / eka hI vastu dUsarI vastuse atyanta bhinna hai yaha to hai hii| use dikhalAnA yahA~ mukhya prayojana nahIM hai| yahA~ to eka hI vastu dravya, guNa aura paryAyapanekI apekSA kaise tat-atA, eka-aneka, sat-asata aura nitya-anitya svarUpa hai yaha dikhalAyA hai| jainadarzanameM pratyeka vastuko anekAntasvarUpa dikhalAnA yaha mukhya prayojana hai| anyathA pratyeka vastu svayaMmeM anekAntasvarUpa nahIM siddha hotii| tattvArthavArtika a0 sUtra 42meM jIva padArtha anekAntAtmaka kaise hai isakA vicAra karate hue likhA hai-- jIva padArtha eka hokara bhI anekarUpa hai, kyoMki vaha abhAvase vilakSaNa svarUpavAlA hai / vastutaH dekhA jAya to abhAvameM koI bheda dRSTigocara nahIM hotaa| usake viparIta bhAvameM to aneka dharma aura aneka bheda dRSTigocara hote haiM / jo ghaTakA utpAda hai vahI paTa Adi ananta padArthoMkA utpAda nahIM hai / isa prakAra svakI apekSA utpAda eka hokara bhI usameM parakI apekSA anantarUpatA ghaTita ho jAtI hai| yaha eka udAharaNa hai| parase bheda dikhalAnekI apekSA isa prakAra sarvatra samajha lenA caahiye| isa prakAra lokameM jitane bhI sadabhAvarUpa padArtha haiM unameMse pratyeka kaise anekAntasvarUpa haiM isakA saMkSepameM UhApoha kiyaa| 6. syAdvAda aura anekAnta aba anekAntasvarUpa vastukA vacana mukhase vicAra karate haiN| anekAntasvarUpa eka hI vastukA zabdoM dvArA kathana do prakArase hotA hai-eka kramikarUpase aura dUsarA yogapadyarUpase / inake atirikta kathanakA tIsarA koI prakAra nahIM hai| jaba astitva Adi aneka dharma kAlAdikI apekSA bhinna-bhinna rUpase vivakSita hote haiM taba eka zabdameM aneka dharmoM ke pratipAdanakI zakti na honese unakA kramase pratipAdana kiyA jAtA hai / imIkA nAma vikalAdeza hai| parantu jaba ve hI astitvAdi dharma kAlAdikI apekSA abhedarUpase vivakSita hote haiM taba eka hI zabda dvArA eka dharmamukhena tAdAtmyarUpase ekatvako prApta sabhI dharmoM kA akhaNDarUpase yugapat kathana ho jAtA hai / isIkA nAma sakalAdeza hai| vikalAdeza nayarUpa hai aura sakalAdeza pramANarUpa hai| kahA bhI hai-vikalAdeza nayAdhIna hai aura sakalAdeza pramANAdhIna hai|
Page #260
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturya khaNDa : 223 7. sakalAdezakI apekSA UhApoha jisa samaya eka vastu akhaNDarUpase vivakSita hotI hai usa samaya vaha astitvAdi dharmoMkI abhedavRtti yA abhedopacAra karake pUrIko pUro eka zabda dvArA kahI jAtI hai| isI kA nAma sakalAdeza hai, kyoMki dravyArthika nayase sabhI dharmoM meM abhedavatti ghaTita ho jAnese abheda hai tathA paryAyAthika nayase pratyeka dharmameM dUsare dharmose bheda hone para bhI abhedopacAra kara liyA jAtA hai| jise syAdvAda kahate haiM usameM isa daSTise pratyeka bhaMga samagra vastuko kahanevAlA mAnA jAtA hai isIko Age saptabhaMgIke dvArA spaSTa karate haiM8. saptabhaMgIkA svarUpa aura usameM pratyeka bhaMga kI sArthakatA saptabhaMgIkA kahanese isake antargata sAta bhaMgoMkA bodha hotA hai / ve haiM-(1) syAt hai hI jIva, (2) syAt nahIM hI hai jIva, (3) syAt avaktavya hI hai jIva, (4) syAt hai aura nahIM hai jIva, (5) syAt hai aura avaktavya hai jIva, (6) syAta nahIM hai aura avaktavya hai jIva tathA (7) syAta hai, nahIM hai aura avaktavya hai jIva / praznake vaza hokara eka vastumeM avirodhapUrvaka vidhi-pratiSedha kalpanAkA nAma saptabhaMgI hai| kisI vastuko jAnaneke lie jijJAsA sAta prakArako hotI hai, isalie eka saptabhaMgImeM bhaMga bhI sAta hI hote hai| ye bhaMga pUrvameM diye hI haiN| zaMkA-ukta sAta bhaMgoMmeM yadi 'syAdastyeva jIvaH' yaha bhaMga sakalAdezI hai to isI eka bhaMgase jIvadravyake sabhI dharmoMkA saMgraha ho jAtA hai, isaliye Ageke sabhI bhaMga nirarthaka haiM ? samAdhAna-gauNa aura mukhya vivakSAse sabhI bhaGga sArthaka haiN| dravyAthika nayakI pradhAnatA aura paryAyAthika nayakI gauNatAmeM prathama bhaGga sArthaka haiN| tathA paryAyAthika nayakI mukhyatA aura dravyAthikanayakI gauNatAmeM dUsarA bhaGga sArthaka hai| yahA~ itanA vizeSa jAnanA cAhiye ki yahA~ pradhAnatA kevala zabda prayogakI hai| vaise pramANa saptabhaMgIkI apekSA vastu to pratyeka bhaMgameM pUrI hI grahaNa kI jAtI hai| jo zabdase kahA nahIM gayA hai arthAt gamya huA hai vaha prakRtameM apradhAna hai / tRtIya bhaMgameM kahane kI yugapat vivakSA honese donoM hI apradhAna ho jAte haiM, kyoMki donoMko eka sAtha pradhAnabhAvase kahanevAlA koI zabda nahIM hai| cauthe bhaMgameM kramazaH ubhaya dharma pradhAna hote haiM / isI saraNise Ageke tIna bhaMgoMkA vicAra kara lenA caahiye| 8. pratyeka bhaMgameM 'asti' Adi padoMko sArthakatA _ 'sthAdastyeva jIvaH' isa vAkyameM 'jIva'pada vizeSya hai-dravyavAcI hai aura 'asti' pada vizeSaNa haiguNavAcI hai / usameM paraspara vizeSaNa vizeSyabhAva hai isake dyotanake liye 'eva' padakA prayoga kiyA gayA hai| isase itara dharmokI nivRttikA prasaMga prApta honepara una dharmoke sadbhAva ko dyotana karaneke lie ukta vAkyameM 'syAt' zabdakA prayoga kiyA gayA hai| yahA~ 'syAt' tiGantapratirUpaka nipAta hai| prakRtameM isakA artha anekAnta liyA gayA hai| zaMkA-jaba ki 'syAt' padase hI anekAntakA dyotana ho jAtA hai to phira 'astyeva jIvaH' yA 'nAstyeva jIvaH' ityAdi padoMke prayogakI koI sArthakatA nahIM raha jAtI hai ? samAdhAna-mAnA ki 'syAt' padaye anekAntakA dyotana ho jAtA hai phira bhI vizeSArthI vizeSa zabdoMkA prayoga karate haiM / jaise jIva kahanese manuSyAdi sabhIkA grahaNa ho jAtA hai, phira bhI vivakSita paryAyaviziSTa jIvako jAnanevAlA usa-usa zabdakA prayoga karatA hai| isaliye pUrvokta koI doSa nahIM hai / eka bAta aura hai / vaha yaha ki yadyapi 'syAt' pada anekAntakA dyotaka hotA hai aura jo dyotaka hotA hai vaha kisI vAcaka zabdake dvArA kahe gaye arthako hI anekAntarUpa dyotana karatA hai, ataH vAcaka dvArA prakAzya dharmakI sUcanAke liye itara zabdoMkA prayoga kiyA jAtA hai| bAta yaha hai ki jaba hama kisI vivakSita dharmake
Page #261
--------------------------------------------------------------------------
________________ 224 siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana granya dvArA vastukA kathana karate haiM taba vastumeM rahanevAle anya saba dharma avivakSita rahate haiM, isaliye unako sUcita karane ke liye syAt ' padakA prayoga kiyA jAtA hai| yadi 'syAt' padakA prayoga na kiyA jAya to sabhI prayoga anuktatulya ho jAte haiN| syAt pada anekAntakA dyotaka hai isa arthako spaSTa karate hue AptamImAMsA meM AcArya samantabhadra kahate haiM vAkyeSvanekAntadyoto gamyaM prati vizeSaNam / syAnnipAto'yaM yogitvAttatra kevalinAmapi / / 103 / / he bhagavan ! Apake zAsana meM 'syAdastyeva jIva' yA 'syAnnAstyeva jIvaH' ityAdi vAkyoMmeM arthake sambandhavaza 'syAt' pada anekAntakA dyotaka hotA hai aura gamya arthakA vizeSaNa hotA hai prakRtameM 'syAt' pada nipAta hai / yaha kevaliyoM aura zrutakevaliyoM donoMko abhimata hai / karane ke yukta yahAM AcArya samantabhadrane yaha spaSTa kiyA hai ki sabhI pratyeka bhaGgako 'syAt' padase do prayojana haiM / prathama prayojanake anusAra to pratyeka vAkya meM 'syAt' pada anekAntakA dyotaka hotA hai, kyoMki nipAta dyotaka hote haiM aisA vacana hai / dUsare prayojanake anusAra jisa vAkya meM jo gamya artha hai usakA vizeSaNa honese vaha apekSA vizeSako sUcita karatA hai| isase hama jAnate haiM ki prathama bhaMgameM 'jIva hai ho' yaha jo kahA gayA hai vaha apekSA vizeSase hI kahA gayA hai aura dUsare bhaMgameM 'jIva nahIM hI hai' yaha jo kahA gayA hai vaha bhI to apekSA vizeSase hI kahA gayA hai| isa prakAra pratyeka bhaMga meM 'syAt' padakA prayoga honese eka 'dharmokA anukta svIkAra ho jAtA hai dUsare vivakSita bhaMga kisa apekSAse kahA gayA hai isakA sUcana ho jAtA hai yaha ukta kathanakA tAtparya hai / saptabhaMgI meM sAta bhaMgoM ke pratyeka padakI sArthakatAkA nirdeza hama pahale hI kara Aye haiM / eka bAta yahA~ vizeSa jAnanI cAhiye ki kahIM kisI vaktAne syAt padakA prayoga nahIM bhI kiyA ho to vahA~ vaha hai hI aisA samajha lenA cAhie kyoMki aisA vacana bhI hai ki 'syAt' zabda ke prayogakA Azaya rakhanevAlA vaktA kadAcit 'syAt' zabdakA prayoga nahIM bhI karatA hai to bhI vaha prakaraNa Adiko dhyAna meM rakha kara samajha liyA jAtA hai| kahA bhI hai tathA pratijJAzayato'prayogaH / jisake abhiprAyameM usa prakArakI pratijJA hai, vaha 'syAt' zabdakA prayoga nahIM karatA to bhI koI doSa nahIM hai / 9. kAlAdi AThakI apekSA vizeSa khulAsA pahale hama yaha batalA Aye haiM ki prathama bhaMgameM yataH dravyArthikanayakI mukhyatA rahatI hai, isaliye usake dvArA kAlAdikI apekSA abhedavRtti karake pUrI vastu svIkAra kara lI jAtI hai aura dUsare bhagame yataH paryAyA kinakI pradhAnatA rahatI hai. isaliye vahA~ kAlAdi kI apekSA abhedopacAra karake usake dvArA samagra vastu svIkAra kara lI jAtI hai / ataH prakRtameM una kAlAdi AThakA nirdeza karake una dvArA prakRta viSaya para vizeSa prakAza DAlate haiM / ve kAlAdi ATha ye haiM- kAla, AtmarUpa artha, sambandha, upakAra, guNideza, saMsarga aura zAbda / ina AThakI apekSA khulAsA isa prakAra hai (2) 'kathaMcit hai hI jIva' yahA~ astitvaviSayaka jo kAla hai vahI kAla anya azeSa dharmokA hai isaliye samasta dharmoM kI eka vastumeM kAlakI apekSA abhedavRtti bana jAtI hai| (2) jaise astitva vastukA AtmasvarUpa hai vaise anya ananta dharma vastuke AtmasvarUpa haiM, isaliye samasta dharmokI eka vastumeM AtmasvarUpakI apekSA abhedavRtti bana jAtI hai / (3) jo dravya astitvakA AdhAra hai vahI anya ananta dharmokA AdhAra hone se arthakI apekSA samasta dharmoM kI eka vastumeM abhedavRtti bana jAtI hai| (4) vastuke sAtha astitvakA jo tAdAtmya
Page #262
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturtha khaNDa : 225 lakSaNa sambandha hai vahI anya samasta dharmoMkA bhI hai, isaliye sambandhakI apekSA samasta dharmokI eka vastumeM abhedavRtti pAI jAtI hai| (5) guNIse sambandha rakhanevAlA jo deza astitvakA hai vahI deza anya samasta dharmo kA hai, isaliye guNidezakI apekSA samasta dharmoM kI eka vastumeM abhedavRtti bana jAtI hai| (6) jo upakAra astitvake dvArA kiyA jAtA hai vahI ananta dharmo ke dvArA kiyA jAtA hai, isaliye upakArakI apekSA eka vastumeM samasta dharmokI abhedavRtti bana jAtI hai| (7) eka vasturUpase astitvakA jo sasarga hai vahI ananta dharmokA hai, isaliye saMsargakI apekSA eka vastumeM samasta dharmokI abhedavRtti bana jAto hai / (8) jisa prakAra 'asti' yaha zabda astitva dharmarUpa vastukA vAcaka hai usI prakAra vaha azeSa dharmAtmaka vastukA bhI vAcaka hai, isaliye zabdakI apekSA eka vastumeM samasta dharmoMkI abhedavRtti bana jAtI hai| yaha saba vyavasthA paryAyArthika nayako gauNakara dravyArthika nayakI mukhyatAse banatI hai / parantu paryAyArthika nayakI pradhAnatA rahanepara abhedavRtti sambhava nahIM hai| khulAsA isa prakAra hai--bAta yaha hai ki paryAyAthika nayakI pradhAnatA rahanepara abhedavRti sambhava nahIM hai, kyoMki (1) isa nayakI vivakSAse eka vastumeM eka samaya aneka dharma sambhava nahIM haiM / yadi eka kAlameM aneka dharma svIkAra bhI kiye jAyeM to una dharmoMkI AdhArabhUta vastumeM bhI bheda svIkAra karanA par3atA hai| (2) eka dharmake sAtha sambandha rakhanevAlA jo vasturUpa hai vaha anyakA nahIM ho sakatA aura jo anyase sambandha rakhanevAlA vasturUpa hai vaha usakA nahIM ho sakatA / yadi aisA na mAnA jAya to una dharmomeM bheda nahIM ho sakatA / (3) eka dharmakA AzrayabhUta artha bhinna hai aura dUsare dharmakA AzrayabhUta artha bhinna hai / yadi dharmabhedase Azraya bheda na mAnA jAya to eka Azraya honese dharmoM meM bheda nahIM rhegaa| (4) sambandhIke bhedase sambandhameM bhI bheda dekhA jAtA hai, kyoMki nAnA sambandhiyoMkI apekSA eka vastumeM eka sambandha nahIM bana sakatA hai| (5) aneka upakAriyoMke dvArA jo upakAra kiye jAte haiM ve alaga-alaga hote haiM unheM eka nahIM mAnA jA sakatA hai (6) pratyeka dharmakA guNideza bhinna-bhinna hotA hai vaha eka nahIM ho sakatA / yadi ananta dharmokA eka guNideza mAna liyA jAya to ve dharma ananta na hokara eka ho jAyeMge / athavA bhinna-bhinna vastuoMke dharmoMkA bhI eka guNideza ho jaaygaa| (7) aneka saMsargokI apekSA saMsarga meM bhI bheda hai, vaha eka nahIM ho sktaa| (8) tathA pratipAdya viSayake bhedase pratyeka zabda judAjudA hai| yadi sabhI dharmoko eka zabdakA vAcya mAnA jAyagA to vAcakake abhedase una vAcyabhUta dharmomeM bhI bheda nahIM rahegA / isa prakAra paryAyaSTise vicAra karanepara kAlAdikI apekSA arthabheda svIkAra kiyA jAtA hai| phira bhI unameM abhedakA upacAra kara liyA jAtA hai / ata. isa vidhise jisa vacana prayogameM abhedavRtti aura abhedopacArakI vivakSA rahatI hai vaha vacana prayoga sakalAdeza hai yaha nizcita hotA hai| yadyapi pramANa saptabhaMgIkA pratyeka bhaMga sunayavAkya hai, phira bhI vaha pramANAdhIna hai, kyoMki usake dvArA azeSa vastu kahI jAtI hai| yaha pramANa saptabhaMgIke do bhaMgoMkI mImAMsA hai| zeSa pA~ca bhaMgoMkI mImAMsA bhI isI vidhise kara lenI cAhiye / ina bhaMgoMko vizeSa rUpase samajhane ke liye tattvArthavAtika a04ke antima sUtravRttipara dRSTipAta karanA caahiye| 10 pUrvokta viSayakA subodha zailImeM khulAsA ___yahA~ taka hamane zAstrIya dRSTise anekAntake svarUpakA vicAra kiyaa| Age usapara subodha zailImeM vizeSa prakAza DAlA jAtA hai| yahA~ yaha kahA jA sakatA hai ki jo vastu tatsvarUpa ho vahI atatsvarUpa kaise ho sakatI hai, kyoMki eka hI vastuko tat-atat svarUpa mAnanepara virodha dikhAI detA hai| parantu vicArakara dekhA jAya to isameM virodhakI koI bAta nahIM hai| khulAsA isa prakAra hai 20
Page #263
--------------------------------------------------------------------------
________________ 226 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana-grantha yahA~para vastuko jisa apekSAse tatsvarUpa svIkAra kiyA hai usI apekSAse use atatsvarUpa nahIM svIkAra kiyA hai| udAharaNArtha eka hI vyakti apane pitAkI apekSA putra hai aura apane putrakI apekSA pitA hai. isalie jisa prakAra eka hI vyaktimeM bhinna-bhinna apekSAoMse pitatva aura putratva Adi vividha dharmokA sadbhAva bana jAtA hai usI prakAra pratyeka padArtha dravyAthika dRSTise tatsvarUpa hai, kyoMki anantakAla pahale vaha jitanA aura jaisA thA utanA aura vaisA hI vartamAnakAlameM bhI dRSTigocara hotA hai aura vartamAnakAlameM vaha jitanA aura jaisA hai utanA aura vaisA hI vaha anantakAla taka banA rhegaa| usameMse koI eka pradeza yA guNa khisaka jAtA ho aura usakA sthAna koI anya pradeza yA gaNa le letA ho aisA nahIM hai, isalie to vaha sadAkAla tatsvarUpa kintu isa prakAra usake tatsvarUpa siddha honepara bhI paryAyarUpase bhI vaha nahIM badalatA ho aisA nahIM hai, bate haiM ki jo bAlaka janmake samaya hotA hai| kAlAntarameM vaha vahI hokara bhI anya rUpa bhI ho jAtA hai, anyathA usameM bAlaka, yuvA aura vRddha ityAdirUpase vividha avasthAe~ dRSTigocara nahIM ho sakatIM, isalie vivakSAbhedase tat aura atat ina donoM dharmoMko eka hI vastumeM svIkAra karane meM koI bAdhA nahIM aatii| mAtra anvayako svIkAra karanevAle dravyAthikanayakI dRSTise vicAra karanepara to pratyeka padArtha hameM tatsvarUpa hI pratIta hotA hai aura usI padArthako vyatirekako svIkAra karanevAle paryAyAthikanayakI dRSTise dekhanepara vaha mAtra atatsvarUpa hI pratIta hotA hai| isalie pratyeka padArtha dravyAthikanayase tatsvarUpa hI hai aura paryAyAthikanayase atatsvarUpa hI hai| isI prakAra pratyeka padArtha sat bhI hai aura asat bhI hai| pratyeka padArtha svadravya, svakSetra, svakAla aura svabhAvarUpase astirUpa hI hai, isalie to vaha sat hI hai aura usameM paradravya, parakSetra, parakAla aura parabhAvakA sarvathA abhAva hai isalie isa dRSTise vaha asat hI hai| pratyeka padArthakI nityAnityatA aura ekAnekatA isI prakAra sAdha lenI cAhiye, kyoMki jaba hama kisI padArthakA dravyadRSTise avalokana karate haiM to vaha jahA~ hameM eka ora nitya pratIta hotA hai vahA~ use paryAyadRSTise dekhanepara usameM anekatA aura anityatA bhI pramANita hotI hai| zAstroMmeM prakRta viSayako puSTa karaneke lie aneka udAharaNa diye gaye haiN| vicAra karanepara vidita hotA hai ki pratyeka dravya eka akhaNDa padArtha hai| isa dRSTise usakA vicAra karanepara usameM dravyabheda, kSetrabheda, kAlabheda aura bhAvabheda sambhava nahIM hai, anyathA vaha akhaNDa eka padArtha nahIM ho sakatA, isalie dravyArthikadRSTi (abhedadRSTi) se usakA avalokana karanepara vaha tatvasvarUpa, eka, nitya aura astirUpa hI pratItimeM AtA hai| kintu jaba usakA nAnA avayava, avayavoMkA pRthak-pRthaka kSetra, pratyeka samayameM honevAlA unakA pariNAmalakSaNa svakAla aura usake rUpa-rasAdi yA jJAna darzanAdi vividha bhAva ina sabakI dRSTise vicAra karate haiM to vaha eka akhaNDa padArtha atattvarUpa, aneka, anitya aura nAstirUpa hI pratItimeM AtA hai| pratyeka padArtha taddhinna anya ananta padArthoMse pRthaka honeke kAraNa usameM una ananta padArthokA atyantAbhAva hai yaha to spaSTa hai hI, anyathA usakA svadravyAdikI apekSA svarUpAstitva Adi hI siddha nahIM ho sakatA aura na una ananta padArthoM meM apane-apane dravyAdikI apekSA bhedaka rekhA hI khIMcI jA sakatI hai| AcArya samantabhadra ne atyantAbhAvake nahIM mAnanepara kisI bhI dravyakA vivakSita dravyAdirUpase vyapadeza karanA sambhava nahIM hai yaha jo Apatti dI hai vaha isI abhiprAyako dhyAnameM rakha kara hI dI hai| sAtha hI guNa-paryAyoMke kiMcit milita svabhAvarUpa vaha svayaM hI eka hai aura eka nahIM hai, nitya hai aura nitya nahIM hai, tatsvarUpa hai aura
Page #264
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturtha khaNDa : 227 tatsvarUpa nahIM hai tathA astirUpa hai aura astirUpa nahIM hai, kyoMki dravyAthika dRSTise usakA avalokana karanepara jahA~ vaha eka, nitya, tatsvarUpa aura astirUpa pratItimeM AtA hai vahA~ paryAyAthikadRSTise usakA avalokana karanepara vaha eka nahIM hai arthAt aneka hai, nitya nahIM hai arthAt anitya hai, tatsvarUpa nahIM hai arthAt avatsvarUpa hai aura astirUpa nahIM hai, arthAta nAstirUpa hai aisA bho pratItimeM AtA hai| anyathA usameM prAgabhAva, pradhvaMsAbhAva aura anyonyAbhAvakI siddhi na ho sakaneke kAraNa na to usakA vivakSita samayameM vivakSita AkAra ho siddha hogA aura na usameM jo gaNabheda aura paryAyabhedakI pratIti hotI hai vaha bhI bana skegii| AcArya samantabhadrane prAgabhAvake nahIM mAnanepara kAryadravya anAdi ho jAyagA, pradhvaMsAbhAvake nahIM mAnanepara kAryadravya anantatAko prApta ho jAyagA aura itaretarAbhAvake nahIM mAnanepara vaha eka sarvAtmaka ho jAyagA yaha jo Apatti dI hai vaha isI abhiprAyako dhyAnameM rakhakara hI dI hai| svAmI samantabhadra 'pratyeka padArtha kathaMcita sat hai aura kathaMcit asat hai' ise spaSTa karate hae kahate hai : sadeva sarvaM ko necchet svarUpAdicatuSTayAt / asadeva viparyAsAnna cenna vyavatiSThate // 15 // / aisA kauna puruSa hai, jo, cetana aura acetana samasta padArtha jAta svadravya, svakSetra, svakAla aura svabhAvakI apekSA satsvarUpa hI hai, aisA nahIM mAnatA aura paradravya, parakSetra, parakAla aura parabhAvakI apekSA asatsvarUpa hI hai, aisA nahIM mAnatA, kyoMki aisA svIkAra kiye binA kisI bhI iSTatattvakI vyavasthA nahIM bana sakatI / / 15 / / ukta vyavasthAko svIkAra nahIM karanepara iSTa tattvakI vyavasthA kisa prakAra nahIM bana sakatI isa viSaya ko spaSTa karate hue vidyAnandasvAmI ukta zlokakI TokAmeM kahate haiM svapararUpopAdAnApohanavyavasthApAdyatvAdvastuni vastutvasya, svarUpAdiva pararUpAdapi sattve cetanAderacetanAditvaprasaMgAt tatsvAtmavat, pararUpAdiva svarUpAdapyasattve sarvathA zUnyatApatteH, svadravyAdiva paradravyAdapi sattve dravyapratiniyamavirodhAt / isameM sarvaprathama to vastukA vastutva kyA hai isakA spaSTIkaraNa karate hue AcArya vidyAnandane kahA hai ki jisa vyavasthAse svarUpakA upAdAna aura pararUpakA apohana ho vahI vastukA vastutva hai| phira bhI jo isa vyavasthAko nahIM mAnanA usake sAmane jo ApattiyA~ AtI haiM unakA khulAsA karate hue ve kahate haiM 1. yadi svarUpake samAna pararUpase bhI vastuko asvirUpa svIkAra kiyA jAtA hai to jitane bhI cetanAdika padArtha haiM ve jaise svarUpase cetana haiM vaise hI ve acetana Adi bhI ho jAveMge / 2. pararUpase jaise unakA asattva hai usI prakAra svarUpase bhI yadi unakA asattva mAna liyA jAtA hai to svarUpAstitvake nahIM bananese sarvathA zanyatAkA prasaMga A jaaygaa| 3. tathA svadravyake samAna paradravyarUpase bhI yadi sattva mAna liyA jAtA hai to dravyoMkA pratiniyama hone meM virodha A jaaygaa| yata ukta doSa prApta na hoM ataH pratyeka cetana-acetana dravyako svarUpase sadrUpa hI aura pararUpase asadrUpa hI mAnanA cAhie / 11. udAharaNa dvArA ukta viSayakA spaSTIkaraNa eka ghaTake Azrayase bhaTTAkalaMkadevane ghaTakA svAtmA kyA aura parAtmA kyA isa viSayapara mahattvapUrNa prakAza DAlA hai / isase samaya-prAbhUta Adi zAstroMmeM svasamaya aura parasamayakA jo svarUpa batalAyA gayA hai
Page #265
--------------------------------------------------------------------------
________________ 228 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana-grantha usapara maulika prakAza par3atA hai, isalie yahA~para ghaTakA svAtmA kyA aura parAtmA kyA isakA vividha dRSTiyoMse UhApoha karanA iSTa samajhakara tattvArthavArtika, (a0 1, sUtra 6) meM isa sambandhameM jo kucha bhI kahA gayA hai usake bhAvako yahA~ upasthita karate haiM . 1. jo ghaTa buddhi aura ghaTa zabdakI pravRttikA hetu hai vaha svAtmA hai aura jisameM ghaTa buddhi aura ghaTa zabdakI pravRtti nahIM hotI vaha parAtmA hai / ghaTa svAtmAkI dRSTise astitvarUpa hai aura parAtmAkI dRSTise nAstitvarUpa hai| 2. nAmaghaTa, sthApanAghaTa, dravyaghaTa aura bhAvaghaTa inameMse jaba jo vivakSita ho vaha svAtmA aura taditara parAtmA / yadi usa samaya vivakSitake samAna itararUpase bhI ghaTa mAnA jAya yA itara rUpase jisa prakAra vaha aghaTa hai usI prakAra vivakSita rUpase bhI vaha aghaTa mAnA jAya to nAmAdi vyavahArake ucchedakA prasaMga AtA hai| 3. ghaTa zabdake vAcya samAna dharmavAle aneka ghaToMmeMse vivakSita ghaTake grahaNa karane para jo pratiniyata AkAra Adi hai vaha svAtmA aura usase bhinna anya parAtmA / yadi itara ghaToMke AkArase vaha ghaTa astitva rUpa ho jAya to sabhI ghaTa eka ghaTarUpa ho jAyeMge aura aisI avasthAmeM sAmAnyake Azrayase honevAle vyavahArakA lopa hI ho jaaygaa| 4. dravyArthikadRSTise aneka kSaNasthAyI ghaTameM jo pUrvakAlIna kuzUlaparyanta avasthAyeM hotI haiM ve aura jo uttarakAla na kapAlAdi avasthAyeM hotI haiM ve saba parAtmA aura unake madhyameM avasthita ghaTaparyAya svAtmA / madhyavartI avasthArUpase vaha ghaTa hai, kyoMki ghaTake guNa-kriyA Adi usI avasthAmeM hote haiN| yadi kuzalAnta aura kapAlAdirUpase bhI ghaTa hove to ghaTa avasthAmeM bhI unakI upalabdhi honI cAhie / aura aisI avasthAmeM ghaTakI utpatti aura vinAzake lie jo prayatna kiyA jAtA hai usake abhAvakA prasaMga AtA hai| itanA hI kyoM, yadi antarAlavartI avasthArUpase bhI vaha aghaTa ho jAve to ghaTakArya aura usase honevAle phalakI prApti nahIM honI cAhiye / 5. usa madhya kAlavartI ghaTasvarUpa vyaJjanaparyAyameM bhI ghaTa prati samaya upacaya aura apacayarUpa hotA rahatA hai, ataH RjusUtranayako dRSTise eka kSaNavartI ghaTa hI svAtmA hai aura usI ghaTakI atIta aura anAgata paryAya parAtmA haiM / yadi pratyupanna kSaNakI taraha atIta aura anAgata kSaNoM se bhI ghaTakA astitva mAnA jAya to sabhI ghaTa vartamAna kSaNamAtra ho jAyeMge / yA atIta anAgatake samAna vartamAna kSaNarUpase bhI asattva mAnA jAya to ghaTake Azrayase honevAle vyavahArakA hI lopa ho jaaygaa| 6. aneka rUpAdike samuccayarUpa usI vartamAna ghaTameM pRthubudhnodarAkArase ghaTa astitvarUpa hai, anyarUpase nahIM; kyoMki ukta AkArase hI ghaTa vyavahAra hotA hai, anyase nhiiN| yadi ukta AkArase ghaTa na hove to usakA abhAva hI ho jAyagA aura anya AkArase rahita padArthomeM bhI ghaTavyavahAra hone lgegaa| 7. rUpAdike sannivezavizeSakA nAma saMsthAna hai| usameM cakSuse ghaTa-grahaNa hone para rUpamukhase ghaTakA grahaNa huA isalie rUpa svAtmA hai aura rasAdi parAtmA haiN| vaha ghaTa rUpase astitvarUpa hai aura rasAdirUpase nAstitvarUpa hai / jaba cakSuse ghaTako grahaNa karate haiM taba yadi rasAdi bhI ghaTa hai aisA grahaNa ho jAya to rasAdi bhI cakSugrAhya honase rUpa ho jAyeMge aura aisI avasthAmeM anya indriyoM kI kalpanA hI nirarthaka ho jAyagI / athavA cakSu indriya se rUpa bhI ghaTa hai aisA grahaNa na hove to vaha cakSu indriyakA viSaya hI na tthhregaa| 8. zabdabhedase arthabheda hotA hai, ataH ghaTa, kuTa Adi zabdoMkA alaga alaga artha hogaa| jo ghaTanakriyAse pariNata hogA vaha ghaTa kahalAyegA aura jo kuTilarUpa kriyAse pariNata hogA vaha kuTa khlaayegaa|
Page #266
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturtha khaNDa : 229 aisI avasthAmeM ghaTana kriyAkA kartRbhAva svAtmA hai aura anya parAtmA / yadi anyarUpase bhI ghaTa kahA jAya to paTAdise bhI ghaTa vyavahAra honA cAhie aura isa taraha sabhI padArtha eka zabdake vAcya ho jAyeMge / athavA ghaTana kriyAko karate samaya bhI vaha aghaTa hove to ghaTa vyavahArakI nivRtti ho jaaygii| 9. ghaTa zabdake prayogake bAda utpanna huA ghaTarUpa upayoga svAtmA hai, kyoMki vaha antaraMga hai aura aheya hai tathA bAhya ghaTAkAra parAtmA hai, kyoMki usake abhAvameM bhI ghaTavyavahAra dekhA jAtA hai / vaha upayogAkArase hai anya rUpase nhiiN| yadi ghaTa upayogAkArase bhI na ho to vaktA aura zrotAke upayogarUpa ghaTAkArakA abhAva ho jAnese usake Azrayase honevAlA vyavahAra lupta ho jAyagA / athavA itararUpase bhI yadi ghaTa hove to paTAdiko bhI ghaTatvakA prasaMga A jAyagA / 10. caitanyazaktike do AkAra hote haiM-jJAnAkAra aura jJeyAkAra / pratibimbase rahita darpaNake samAna jJAnAkAra hotA hai aura pratibimbayukta darpaNake samAna jJayAkAra hotA hai| usameM ghaTarUpa jJeyAkAra svAtmA hai, kyoMki isIke Azrayase ghaTa vyavahAra hotA hai aura jJAnAkAra parAtmA hai, kyoMki vaha sarvasAdhAraNa hai / yadi jJAnAkArase ghaTa mAnA jAya tA paTAdi jJAnake kAlameM bhI jJAnAkArakA sannidhAna honese ghaTavyavahAra hone lagegA aura yadi ghaTarUpa jJeyAkArake kAlameM ghaTa nAstitvarUpa mAnA jAya to usake Azrayase itikartavyatAkA lopa ho jAyagA / yaha eka hI padArthameM eka kAlameM nayabhedase sattvadharma aura asattvadharmakI vyavasthA hai| Azaya yaha ki pratyeka padArthameM jaba jo dharma vivakSita hotA hai taba usakI apekSA vaha astitvarUpa hotA hai aura taditara anya dharmoMkI apekSA vaha nAstitvarUpa hotA hai| astitva dharmakA nAstitva dharma avinAbhAvI hai, isalie jahA~ kisI eka vivakSAse astitva ghaTita kiyA jAtA hai vahA~ taddhinna anya vivakSAse nAstitva dharma hotA hI hai| na to kevala astitva hI vastukA svarUpa hai aura na kevala nAstitva hii| sattAkA lakSaNa karate hue AcAryoM ne use sapratipakSa kahA hai vaha isI abhiprAyase kahA hai| . udAharaNArtha jaba hama kisI vivakSita manuSyako nAma lekara bulAte haiM to usameM usase bhinna anya manuSyoMko bulAnekA niSedha garbhita rahatA hI hai| yA jaise hama kisI vivakSita paryAyake Upara daSTi DAlate haiM to usameM tadbhina paryAyoMkA abhAva garbhita rahatA ho hai| yA jaba hama kisIke bhavya honekA nirNaya karate hai to usameM abhavyatAkA abhAva gabhita hai hii| isalie kahIM para mAtra vidhidvArA kisI dharma vizeSakA sattva svIkAra kiyA gayA ho to usameM taditarakA abhAva gabhita hI hai aisA samajhanA caahie| eka vastu meM vivakSita dharmakI apekSAse astitva aura anyakI apekSAse nAstitva yahI anekAnta hai / isase vivakSita vastUmeM dharmavizeSakI pratiSThA hokara usameM anyakA usa rUpase honekA niSedha ho jAtA hai| yahA~ jisa prakAra sadasattvakI apekSA anekAntakA nirdeza kiyA hai usI prakAra tadatattva, ekAnekatva aura bhedAbhedatva AdikI apekSA bhI usakA nirdeza kara lenA caahie| isa viSayako spaSTa karate hue nATakasamayasArake syAdvAda adhikArameM paNDitapravara banArasIdAsajI kahate hai dravya kSetra kAla bhAva cAroM bheda vastu hI meM apane catuSka vastu astirUpa mAniye / parake catuSka vastu na asti niyata aMga tAko bheda dravya parayAya madhya jAniye / / darava jo vastu kSetra sattAbhUmi kAla cAla svabhAva sahaja mUla sakati bakhAniye /
Page #267
--------------------------------------------------------------------------
________________ 230 : siddhAntAcArya paM0 phalacandra zAstrI abhinandana-grantha yAhI bhA~ti para vikalapa buddhi kalapanA vyavahAra dRSTi aMza bheda paramAniye // 10 // pravacanasAra jJeyAdhikAra gAthA 103 se 115 taka vizeSa draSTavya hai| isameM eka hI dravya kaisa tatatatsvarUpa Adi hai yaha spaSTa karaneke sAtha saptabhaMgIkA bhI nirdeza kiyA gayA hai| 12. jinAgamameM mUla do nayoMkA ho upadeza hai pravacanasAra aura tattvArthasUtra AdimeM dravyakA "guNaparyayavadravyam" / yaha lakSaNa dRSTigocara hotA hai / isapara tattvArthavAtikameM zaMkAsamAdhAna karate hue bhaTTAkalaMkadava kahate haiM guNA iti saMjJA tantrAntarANAm, ArhatAnAM tu dravyaM paryAyazceti dvitIyameva tattvam, atazca dvita.yameva tadvayopadezAt / dravyArthikaH paryAyArthika iti dvAveva mUlanayau / yadi guNo'pi kazcit syAt, tadviSayeNa mUlanayena tRtIyena bhavitavyam / na cAstyasAviti ato guNAbhAvAt guNaparyAyavaditi nirdezo na yujyate ? tanna, kiM kAraNam, arhatpravacanahRdayAdiSu guNopadezAt / uktaM hi arhatpravacane 'dravyAzrayA nirguNA guNAH' iti / anyatra coktam guNa idi davvavidhANaM davvaviyAro ya pajjayo bhaNido / tehiM aNUNaM dravvaM ajudapasiddhaM havadi NiccaM // yadi gaNo'pi vidyate, nanu coktam-tadviSayastatIyo malanayaH:pnoti ? naiSa doSaH, dravyasya dAvAtmAnau sAmAnya vizeSazceti / tatra sAmAnyamatsargo'nvayaH gaNa itynrthaantrm| vizeSo bhedaH paryAya iti paryAyazabdaH / tatra sAmAnyaviSayo nayo drvyaathikH| vizeSaviSayaH paryAyAthikaH / tadubhayaM samuditamayutasiddharUpaM dravyamityucyate / na tadvisayastRtIyo nayo bhavitumarhati, vikalpAdezatvAnnayAnAm / tatsamudAyo'pi pramANagocaraH, sakalAdezatvAt pramANasya / guNA eva paryAyA iti vA nirdezaH / athavA utpAda-vyaya-dhrauvyANi na pryaayaaH| na tebhyo'nye guNA santi / tato guNA eva paryAyA iti sati samAnAdhikaraNye matau sati guNa-paryAyavaditi nirdezo yujyate / pR0 243 / / zaMkA-guNa yaha saMjJA anya darzanoMkI hai / Ahata darzanameM to dravya aura paryAya isa prakAra do rUpa hI tattva hai aura isaliye tattvako do rUpa svIkAra kara una dokA upadeza diyA gayA hai| dravyAthika aura paryAyAthika ye do mUla naya haiN| yadi guNa bhI koI pRthak tattva hai to usako viSaya karanevAlA tIsarA naya honA cAhiye / parantu tIsarA naya nahIM hai, isaliye guNakA abhAva honese 'guNa-paryAyavad dravyam' yaha nirdeza nahIM bana sakatA? samAdhAna-aisA nahIM hai, kyoMki arhatpravacana Adi AgamoMmeM guNakA upadeza hai / arhatpravacanameM kahA bhI hai-jo dravyake Azrayase hoM aura svayaM guNarahita hoM ve guNa haiM / anyatra bhI kahA hai pratyeka dravyake trikAlI svarUpakA khyApana karanevAlA guNa hai aura dravyakA vikAra paryAya kahA gayA hai| ina donoMse sadA kAla ayutasiddha dravya hai| zaMkA-yadi guNa astirUpa hai to hama jo kaha Aye haiM ki usako viSaya karanevAlA tIsarA naya honA cAhiye ? samAdhAna-yaha koI doSa nahIM hai, kyoMki dravya sAmAnya aura vizeSa ina do rUpa hai / unameMse sAmAnya, utsarga, anvaya aura guNa ye eka hI arthake vAcaka zabda hai / tathA vizeSa, bheda aura paryAya ye tInoM paryAyavAcI zabda haiN| unameMse sAmAnyako viSaya karanevAle nayakA nAma dravyAthika hai aura vizeSako viSaya
Page #268
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturthaM khaNDa : 231 karanevAle nayakA nAma paryAyArthika hai / ina donoMse ayutasiddha samudAyarUpa dravya kahA jAtA hai / ataeva guNako viSaya karanevAlA tIsarA naya nahIM ho sakatA, kyoMki naya vikalpoMke anusAra pravRtta hote haiM / sAmAnya aura vizeSakA samudita rUpa pramANakA viSaya hai, kyoMki pramANa sakalAdezI hotA I athavA guNa hI paryAya hai aisA nirdeza karanA cAhiye / athavA utpAda, vyaya aura dhauvya haiM, paryAya nahIM hai aura unase bhinna guNa nahIM haiM / isaliye guNa hI paryAya haiM / aisI avasthA meM samAnAdhikaraNameM mavupa, pratyaya karanepara 'guNa-paryAyavad dravyam' yaha nirdeza bana jAtA hai / Azaya yaha hai ki guNoMkA sAmAnya meM antarbhAva honepara ve dravyArthika nayake viSaya haiM aura bheda vivakSAmeM guNa aura paryAyoMmeM abheda svIkAra karanepara ve paryAyArthika nayake viSayarUpase svIkRta kiye jAte haiM, isaliye dravyArthika aura paryAyArthika ye do hI naya siddha hote haiM, tIna nahIM / tattvArthazlokavArtikameM bhI dravyake ukta lakSaNapara vicAra karate hue AcArya vidyAnanda kahate haiM nanvevamatrApi paryAyavad dravyamityukte guNavadityanarthakam, sarvadravyeSu paryAyabandhasya bhAvAt / guNavaditi cokte paryAyavaditi vyartham, tata eveti tadubhayaM lakSaNaM dravyasya kimarthamuktam / zaMkA - jo guNa paryAyavAlA ho vaha dravya hai isa lakSaNa meM bhI jo paryAyavAlA ho vaha dravya hai itanA kahane para jo guNavAlA hai vaha dravya hai aisA kahanA nirarthaka hai, kyoMki sabhI dravyoMmeM paryAyoMkI anuvRtti dekhI jAtI hai / aura yadi jo guNavAlA ho vaha dravya hai aisA kahanepara jo paryAyavAlA ho vaha dravya hai aisA kahanA vyartha hai, kyoMki sabhI dravya guNavAle dekhe jAte haiM, isaliye dravyakA lakSaNa ubhayarUpa kisaliye kahA gayA hai ? yaha eka zaMkA hai / isakA samAdhAna karate hue AcArya vidyAnanda kahate haiM sahAnekAntasiddhaye / krAntasiddhaye // 2 // pR0 438 // jo guNavAlA ho vaha dravya hai yaha vacana saha anekAntakI siddhike liye kahA gayA hai tathA jo paryAyavAlA ho vaha dravya hai yaha vacana krama anekAntakI siddhi ke liye kahA gayA hai || 2 || guNavad dravyamityuktaM tathA paryAyavad dravyaM Azaya yaha hai ki pratyeka dravya yugapat aneka dharmokA AdhAra hai / isa prakAra paraspara viruddha aneka dharmo sadbhAva ekadravyameM bana jAtA hai isaliye saha anekAntakI siddhike liye dravyakA jo guNavAlA ho vaha dravya hai yaha lakSaNa yojita kiyA gayA hai / parantu jo dravyajAta hai vaha nitya hone ke sAtha pariNAmI bhI hai isa prakAra krama anekAntakI siddhike liye dravyakA jo paryAyavAlA ho vaha dravya hai yaha lakSaNa kahA gayA hai| isa prakAra pratyeka dravya paraspara viruddha aneka dharmokA AdhAra honeke sAtha kathaMcit ( kisI apekSAse) hai aura kathaMcit ( kisI apekSAse) anitya hI hai yaha siddha ho jAtA hai / nitya isa prakAra pratyeka dravyake apekSA bhedase tat atat, eka-aneka, sat-asat aura nitya-anitya siddha hone meM koI bAdhA nahIM AtI / zaMkA- yadi sApekSa dRSTise vastuko anekAntAtmaka mAnA jAtA hai to pratyeka vastu svarUpase anekAntarUpa hai yaha nahIM siddha hotA ? samAdhAna - anekAnta yaha vastukA svarUpa hai, kyoMki apane svarUpako grahaNakara aura parake svarUpakA apohanakara sthita rahanA yaha vastukA vastutva hai / isaliye apekSA bhedase anekAntarUpa vastukI siddhi karanA anya bAta hai / svarUpakI dRSTise dekhA jAya to nirapekSarUpase vaha svayaM hI anekAntamaya hai /
Page #269
--------------------------------------------------------------------------
________________ 232 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana-grantha 13. syAt padako upayogitA isa prakAra pratyeka vastu svayaM anekAntasvarUpa kaise hai aura isa rUpa usakI siddhi kaise hotI hai isakA spaSTIkaraNa karaneke bAda aba jayadhavalA pu0 1 pR0 281 ke AdhArase syAt padakI upayogitApara vizeSa prakAza DAlate haiN| rasakaSAya kise kahate haiM isakA samAdhAna karate hue AcArya yativRSabha kahate haiM ki kaSAyarasavAle dravya yA dravyoMko kaSAya kahate haiM / (ja0 dha0, pu0 1, pR0 277) isa sUtrakI TIkA karate hue AcArya vIrasena kahate haiM ki dravya do prakArake pAye jAte haiM eka kaSAya (kasaile) rasavAle aura dUsare akaSAya (akasaile) rasavAle / isaliye ukta sUtrakA yaha artha hotA hai ki jisa eka yA aneka dravyoMkA rasa kasailA hotA hai ve syAt kaSAya kahalAte haiM / isapara yaha zaMkA huI ki sutrameM 'syAta' padakA prayoga nahIM kiyA gayA hai, phira yahA~ syAt padakA prayoga kyoM kiyA gayA hai| isakA samAdhAna karate hue AcArya vIrasena kahate haiM ki jisa prakAra prabhA do svabhAvavAlI hotI hai| eka to vaha andhakArakA dhvaMsa karatI hai aura dUsare vaha sabhI padArthoM ko prakAzita karatI hai usI prakAra pratyeka zabda pratipakSa arthakA nirAkaraNakara iSTArthakA hI samarthana karatA hai / isaliye vivakSita arthake sAtha pratipakSa artha hai ise dyotita karaneke liye yahA~ sUtrameM 'syAt' padake prayogakA adhyAhAra kiyA gayA hai| itanA spaSTa karaneke bAda ukta tathyako dhyAnameM rakhakara saptabhaMga kI yojanA kI gaI hai| yathA (1) dravya syAt kaSAya hai| (2) syAt nokaSAya hai| ye prathama do bhaMga haiN| inameM prayukta huA 'syAt' pada kramase nokaSAya aura kaSAya tathA kaSAya-nokaSAyaviSayaka artha paryAyoMko dravyameM ghaTita karatA hai| (3) syAta avaktavya hai| yaha tIsarA bhaMga hai| yahA~ kaSAya aura nokaSAyaviSayaka arthaparyAyoMkI apekSA dravyako avaktavya kahA gayA hai / aura syAt pada dvArA kaSAya-nokaSAyaviSayaka vyaMjanaparyAyoM ko dravyameM ghaTita kiyA gayA hai| (4) dravya syAt kaSAya aura nokaSAya hai / yaha cauthA bhaMga hai| yahAM prayukta huA syAt pada dravyameM kaSAya aura nokaSAya viSayaka arthaparyAyoko ghaTita karatA hai|| (5) dravya syAt kaSAya aura avaktavya hai| yaha pA~cavA~ bhaMga hai| isameM prayukta huA syAt pada dravyameM nokaSAyapaneko ghaTita karatA hai| (6) dravya syAt nokaSAya aura avaktavya hai| yaha chaThA bhaMga hai| isameM prayukta huA syAt pada kaSAyapaneko ghaTita karatA hai| (7) dravya syAt kaSAya, nokaSAya aura avaktavya hai / yaha sAtavA~ bhaMga hai| isameM prayukta huA syAt pada kaSAya nokaSAya aura avaktavya ina tInoM dharmoMkI akramavRttiko sUcita karatA hai| isase vidita hotA hai ki pramANa saptabhaMgIkA pratyeka bhaMga kisa prakAra apUrva dharmake sAtha samagra vastuko sUcita karatA hai| isa dRSTise dekhA jAya to ye sAtoM bhaMga apunarukta haiM yaha sUcita hotA hai| isIkA nAma syAdvAda hai / tathA isIko kathaMcitvAda bhI kahate haiM / 14. anekAnta kathaMcit anekAntasvarUpa hai ___isa prakAra pramANa saptabhaMgIke dvArA anekAntasvarUpa vastukA kathana karaneke bAda anekAntarUpa vastu sarvathA anekAntarUpa hai yA kathaMcit anekAntarUpa hai ise spaSTa karane ke liye tattvArthavArtika a0 1 sa06 meM zaMkA-samAdhAna karate hue likhA hai
Page #270
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturtha khaNDa : 233 zaMkA-anekAntameM yaha vidhi-pratiSedha kalpanA nahIM ghaTita hotii| yadi anekAntameM bhI vidhi-pratiSedha kalpanA ghaTita hotI hai to jisa samaya pratiSedha kalpanA dvArA anekAntakA niSedha kiyA jAtA hai usa samaya ekAntakI prApti hotI hai| yadi anekAntameM bhI anekAnta lagAyA jAtA hai to anavasthA doSa AtA hai, isaliye vahA~ anekAntapanA hI bananese usameM saptabhaMgI ghaTita nahIM hotI? samAdhAna--nahIM, kyoMki anekAntameM bhI saptabhaMgI ghaTita ho jAtI hai / yathA (1) syAt ekAnta hai, (2) syAt anekAnta hai, (3) syAt ubhaya hai, (4) syAt avaktavya hai, (5) syAt ekAnta avaktavya hai, (6) syAt anekAnta avaktavya hai, (7) syAt ekAnta, anekAnta avaktavya hai| zaMkA-yaha kaise ? samAdhAna-pramANa aura nayakI mukhyatAse yaha vyavasthA bana jAtI hai| ise spaSTa karate hue ve likhate haiM ekAnta do prakArakA hai-samyak ekAnta aura mithyA ekaant| anekAnta bhI do prakArakA haisamyak anekAnta aura mithyA anekAnta / khulAsA isa prakAra hai / pramANake dvArA nirUpita vastuke eka dezako sayaktika grahaNa karanevAlA samyaka hai| eka dharmakI sarvathA avadhAraNA karake anya dharmokA nirAkaraNa karanevAlA mithyA ekAnta hai| tathA eka vastumeM yukti aura Agamase aviruddha aneka virodhI dharmoko grahaNa karanevAlA samyak anekAnta hai aura vastuko sat-asat Adi svabhAvase zUnya kahakara usameM aneka dharmokI mithyAkalpanA karanevAlA mithyA anekAnta hai| inameMse samyak ekAnta naya kahalAtA hai aura samyaka anekAnta pramANa kahalAtA hai| ukta tathyako spaSTa karate hue AcArya samantabhadra svayaMbhUstotrameM kahate haiM anekAnto'pyanekAntaH pramANa-nayasAdhanaH / anekAntaH pramANAtte tadekAnto'pitAnnayAt / / 103 / / . he bhagavAna Apake zAsanameM pramANa aura nayake dvArA sAdhita honese anekAnta bhI anekAnta svarUpa hai| pramANakI apekSA anekAntasvarUpa hai aura vivakSita nayakI apekSA ekAntasvarUpa hai // 103 // vikalAdeza aura saptabhaMgI isa prakAra vivakSita nayakI mukhyatAse vastuke kathaMcit ekAntasvarUpa siddha honepara vikalAdeza kyA hai aura usa dRSTise saptabhaMgI kaise banatI hai isa para UhApoha karate haiM eka akhaNDa vastu meM guNabhedase aMza kalpanA karanA vikalAdeza hai| isameM bhI kAlAdikI apekSA bhedavRtti aura bhedopacArase saptabhaMgI ghaTita ho jAtI hai| yathA 'syAdastyeva jIvaH' yaha prathama bhaMga hai tathA 'syAnnAstyeva jIvaH' yaha dUsarA bhaMga hai / isI prakAra uttara pAMca bhaMga jAna lene cAhiye / sarva sAmAnya Adi kisI eka dravyArthAdezakI apekSA pahalA vikalAdeza hai / isa bhaMgameM vastumeM yadyapi anya dharma vidyamAna haiM to bhI kAlAdikI apekSA bheda vivakSA honese zabda dvArA vAcyarUpase ve svIkRta nahIM haiN| na to unakA vidhAna hI hai aura na pratiSedha hI hai / isI prakAra anya bhaMgoMmeM bhI svavivarjita dharmakI pradhAnatA rahatI hai / tathA anya dharmoke prati udAsInatA rahatI hai / na to unakA vidhAna hI hotA hai aura na pratiSedha ho / zaMkA-'astyeva jIva' isameM eva pada lagAkara vizeSaNa-vizeSyabhAvakA niyamana karate haiM taba arthAt hI itara dharmokI nivRtti ho jAtI hai. udAsInatA kahA~ rahI ? 30
Page #271
--------------------------------------------------------------------------
________________ 224 siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana grantha samAdhAna - isaliye itara dharma ko dyotana karaneke liye 'syAt' padakA prayoga kiyA jAtA hai / tAtparya yaha hai ki evakArake prayogase jaba itara nivRttikA vastutaH prasaMga prApta hotA hai taba 'syAt ' pada vivakSita dharmake sAtha itara dharmokI sUcanA de detA hai / / yahA~ bhI pahalA bhaMga dravyArthikanakI vivakSA se kahA gayA hai aura dUsarA bhaMga paryAyAdhikanakI vivA se ghaTita hotA hai / dravyArthika naya sattvako viSaya karatA hai aura paryAyArthika naya asattvako viSaya karatA hai / yahA~ asA artha sarvathA abhAva nahIM hai / kintu bhAvAntarasvabhAva dharma hI yahA~ asattvapada se svIkRta hai / yaha pramANa saptabhaMgI ke sAtha naya saptabhaMgIko saMkSipta prarUpaNA hai / 15. mokSamArga meM dRSTikI mukhyatA hai aba savAla yaha hai ki jIvanameM mokSamArgakI prasiddhi ke abhiprAyase dravyAnuyoga paramAgama meM AtmAko jo svataH siddha honese anAdi ananta, vizadajyoti, aura nitya udyotarUpa eka jJAyakasvarUpa batalAyA gayA hai so kyoM, kyoMki jaba AtmA dravya paryAya ubhayarUpa hai taba AtmA pramatta nahIM hai, apramatta nahIM hai aisA kahakara paryAyasvarUpa AtmAkA niSedha kyoM kiyA gayA hai ? yaha eka savAla hai jo una mahAzayoM kI ora se uThAyA jAtA hai jo tattvaprarUpaNA aura mokSamArga prarUpaNAko milAkara dekhate haiM / vastutaH ye mahAzaya AcAryoMko dRSTimeM karuNAke pAtra haiN| yahA~ yaha dRSTimeM nahIM lenA hai ki upayoga lakSaNavAlA jIva anekAntasvarUpa kaise haiM / AtmajJAna karate samaya yaha to pahale hI hRdayaMgama kara liyA gayA hai| yahA~ to yaha dRSTimeM lenA hai ki kisa rUpa meM svAtmAkI bhAvanA karanese hama mokSamArga ke adhikArI banakara mokSake pAtra ho sakate haiN| samayasAra paramAgama meM isI tathyako vizadarUpase spaSTa kiyA gayA hai| hameM samayasAra paramAgamakA manana isI dRSTise karanA caahiye| vaise vicAra kara dekhA jAya to vahA~ hameM anekAntagarbhita syAdvAdavANIkA pada-pada para darzana hotA hai kyoMki usameM AcArya kundakundane parase bhinna ekatvarUpa AtmAko dikhalAte hue usa dvArA usI anekAntakA sucana kiyA hai| ve yaha nahIM kahate ki jisakA koI pratipakSI hI nahIM hai aise ekatvako dikhalAU~gA / yadi ve aisI pratijJA karate to vaha ekAnta ho jAtA jo mithyA honese iSTArthakI siddhimeM prayojaka nahIM hotA / kintu pratijJA karate hue kahate haiM ki maiM AtmAke jisa ekatvakA pratipAdana karanevAlA hU~ usakA parase bheda dikhalAte hue hI pratipAdana karU~gA / yadi koI samajhe ki ve isa pratijJA vacanako hI karake raha gaye hai so bhI bAta nahIM hai, kyoMki jahA~ para bhI unhoMne AtmAne zAyakasvabhAvakI sthApanA kI hai vahA~ para unhoMne parako svI kAra karake usameM parakA nAstitva dikhalAte hue hI usakI sthApanA kI hai| isI prakAra prakRtimeM prayojanIya anya tatvakA kathana karate samaya bhI unhoMne gauNa-mukhyabhAvase vidhi-niSedha dRSTiko sAdhaka hI usakA kathana kiyA hai| aba isa viSayako spaSTa karane ke lie hama samayaprAbhUtake kucha udAharaNa upasthita kara denA cAhate haiM 1. ' Na vi hodi apamatto Na pamatto' ityAdi gAthAko leM / isa dvArA AtmAmeM jJAyakasvabhAvakA 'astitvadharma' dvArA aura usameM pramattApramattabhAvakA 'nAstitvadharma' dvArA pratipAdana kiyA gayA hai / ' dRSTiyA~ do hai-- dravyAdhikadRSTi aura paryAyArthikadRSTi dravyArthika dRSTise AtmAkA avalokana karane para vaha jJAyakasvabhAva hI pratItimeM AtA hai kyoMki yaha AtmAkA trikAlAbAdhita svarUpa hai kintu paryAyArthikadRSTise usI AtmAkA avalokana karane para vaha pramattabhAva aura apramattabhAva Adi vividha paryAyarUpa hI pratIta hotA hai / ina donoM rUpa AtmA hai isameM sandeha nahIM / parantu yahA~ para bandhaparyAyarUpa pramattAdi kSaNika bhAvoMse ruci haTAkara
Page #272
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturtha khaNDa : 235 isa AtmAko apane dhruvasvabhAvako pratIti karAno hai, isalie mokSamArgameM dravyArthikadRSTi (nizcayanaya) kI mukhyatA hokara paryAyArthikadRSTi (vyavahAranaya) gauNa ho jAtI hai / arthAt dRSTi meM usakA niSedha ho jAtA hai / yahI kAraNa hai ki yahA~ para dravyAthikadaSTikI mukhyatA honese AtmA jJAyakasvabhAva hai isakI astitva dharma dvArA pratIti karAI gaI hai aura AtmAke trikAlAbAdhita jJAyakasvabhAvameM pramattAdi bhAva nahIM haiM yaha jAnakara AtmAmeM inakI nAstitva dharma dvArA pratIti karAI gaI hai / tAtparya yaha hai ki prakRtimeM dravyAthikanayakA viSaya vivakSita honese vivakSitakA 'astitva' dvArA aura avivakSitakA 'nAstitva' dvArA kathana kara anekAntakI hI pratiSThA kI gaI hai| ___2. aba 'vavahAreNuvadissai NANissa' ityAdi gAthAko leN| isameM sarvaprathama usa jJAyakasvabhAva AtmAmeM paryAyAthika dRSTise jJAna, darzana, cAritra aura vIrya Adi vividha dharmokI pratIti hotI hai yaha dikhalAneke lie vyavaha ranayase unakA sadbhAva svIkAra kiyA gayA hai isameM sandeha nhiiN| kintu dravyArthika dRSTise usI AtmAkA avalokana karanepara ye bheda usameM lakSita na hokara ekamAtra trikAlI jJAyakasvabhAvI AtmA hI pratItimeM AtA hai, isalie yahA~para bhI gAthAke uttarArdhameM jJAyakasvabhAva AtmAkI astitva dharma dvArA pratIti karAkara usameM anupacarita sadbhuta vyavahArakA 'nAstitva' dikhalAte hue anekAntako hI sthApita kiyA gayA hai| 3. jaba ki mokSamArgameM nizcayake viSayameM vyavahAranayake viSayakA asattva hI dikhalAyA jAtA hai to usake pratipAdanakI AvazyakatA hI kyA hai aisA prazna honepara 'jaha Na vi sakkamaNajjo' ityAdi gAthAmeM dRSTAnta dvArA usake kAryakSetrako vyavasthA kI gaI hai aura nauvIM tathA dazavI gAthAmeM dRSTAntako dArTAntameM ghaTita karake batalAyA gayA hai / ina tInoM gAthAoMkA sAra yaha hai ki vyavahAranaya nizcayanayake viSayakA jJAna karAnekA sAdhana (hetu) honese pratipAdana karane yogya to avazya hai, parantu mokSamArgameM anusaraNa karane yogya nahIM hai / kyoM anusaraNa karane yogya nahIM hai isa bAtakA samarthana karaneke lie 11vIM gAthAmeM nizcayanayakI bhUtArthatA aura vyavahAranayakI abhUtArthatA sthApita kI gaI hai| yahA~para jaba vyavahAranaya hai aura usakA viSaya hai to nizcayanayake samAna yathAvasara use bhI anusaraNa karane yogya mAna lene meM kyA Apatti hai aisA prazna honepara 12vIM gAthA dvArA usakA samAdhAna karate hue batalAyA gayA hai ki mokSamArgameM upAdeyarUpase vyavahAranaya anusaraNa karane yogya to kabhI bhI nahIM hai| hA~ guNasthAna paripATIke anusAra vaha jahA~ jisa prakArakA hotA hai utanA jAnA gayA prayojanavAn avazya hai| isa prakAra isa vaktavya dvArA bhI vyavahAranaya aura usakA viSaya hai yaha svIkAra karake tathA usakA trikAlI dhruvasvabhAvameM asattva dilAte hue anekAntakI hI pratiSThA kI gaI hai| 4. gAthA 13meM jIvAdika nau padArtha haiM yaha kahakara vyavahAranayake viSayako svIkRti dekara bhI bhUtArtharUpase ve jAne gaye samyagdarzana hai so prakRtameM bhUtArtharUpase unakA jAnanA yahI hai ki jIvapadArtha nau tattvagata hokara bhI apane ekatvase vyApta rahatA hai yaha kahakara mokSamArga meM ekamAtra nizcayanayakA viSaya hI upAdeya hai yaha dikhalAyA gayA hai| isake bAda gAthA 14meM bhUtArtharUpase nau padArthoke dekhanepara ekamAtra abaddhaspRSTa, ananya, niyata, avizeSa aura asaMyukta AtmAkA hI anubhava hotA hai, ataeva isa prakAra AtmAko dekhanevAlA jo naya hai use zuddhanaya kahate haiM yaha kahakara vyavahAranayake viSayako gauNa aura nizcayanayake viSayako mukhya karake punaH anekAntakI hI pratiSThA kI gaI hai| 5. 15vIM gAthAmeM ukta, vizeSaNoMse ukta AtmAko jo anubhavatA hai usane pure jinazAsanako anubhavA yaha kahakara pUrvokta pratipAdita nizcaya mokSamArgakI mahimA gAI gaI hai| vyavahAranaya hai
Page #273
--------------------------------------------------------------------------
________________ 236 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana-granthaM aura usakA viSaya bhI hai, parantu usase mukta honeke lie vyavahAranayake viSaya parase apanA lakSA haTAkara nizcayanayake viSayapara apanA lakSya sthira kro| aisA karanese hI vyavahArarUpa bandhaparyAya chUTa kara nizcaya ratnatrayasvarUpa muktikI prApti hogA / jisa mahAn AtmAne vyavahArarUpa bandhaparyAyako gauNa karake nizcaya ratnatrayakI ArAdhanA dvArA sAkSAt nizcaya ratnatrayako prApta kiyA hai usIne tattvataH pUre jinazAsanako anubhavA hai / sociye to ki isake sivA jinazAsanakA anubhavanA aura kyA hotA hai| jainadharmake vividha zAstroMko par3ha liyA, kisI viSayake pragAr3ha vidvAn ho gaye yaha jinazAsanakA anubhavanA nahIM hai / jinazAsana to ratnatrayasvarUpa hai aura usakI prApti vyavahArako gauNa kiye binA tathA nizcayapara ArUr3ha hue binA ho nahIM sakatI, ataH jise pUre jinazAsanako apane jIvanameM anubhavanA hai use heya yA ba dhamArga jAnakara vyavahArako gauNa aura mokSamArgameM upAdeya jAnakara nizcayako mukhya karanA hI hogA tabhI use nizcaya ratnatrayasvarUpa jinazAsanake apane jIvanameM darzana hoNge| yaha isa gAthAkA bhAva hai| isa prakAra hama dekhate haiM ki isa gAthA dvArA bhI gauNa-mukhyabhAvase usI anekAntakA udghoSa kiyA gayA hai| 6. 'dasaNa-NANa-carittANi' yaha solahavIM gAthA hai / isameM sarvaprathama sAdhu arthAt jJAnIko nirantara darzana, jJAna aura cAritrake sevana karanekA upadeza dekara vyavahArakA sUcana kiyA hai| parantu vicAra kara dekhA jAya to ye darzana, jJAna aura cAritra AtmAko chor3akara anya kucha bhI nahIM hai, isalie isa dvArA bhI tatsvarUpa akhaNDa AtmA sevana karane yogya hai yaha sUcita kiyA gayA hai| tAtparya yaha hai ki nizcayakA jJAna karAneke lie vyavahAra dvArA aisA upadeza diyA jAtA hai isameM sandeha nahIM, para usameM mukhyatA nizcayakI hI rahatI hai / isake viparIta yadi koI usa vyavahArakI hI mukhyatA mAna le to use tatsvarUpa akhaNDa aura avicala AtmAkI pratIti trikAlameM nahIM ho sakatI / isa gAthAkA yahI bhAva hai| isa viSayako spaSTarUpase samajhane ke lie gAthAke uttarArdhapara dhyAna denekI AvazyakatA hai, kyoMki gAthAke pUrvAdhameM jo kucha kahA gayA hai usakA uttarArdhameM niSedha kara diyA hai| so kyoM ? isalie nahIM ki darzana, jJAna aura cAritra Adi paryAyadRSTise bhI abhUtArtha haiM, balki isalie ki vyavahAranayase dekhane para hI unakI sattA hai / nizcayanayase dekhA jAya to eka jJAyakasvarUpa AtmA hI anubhavameM AtA hai, jJAna, darzana cAritra nahIM / isalie isa kathana dvArA bhI eka akhaNDa aura avicala AtmA hI upAsanA karane yogya hai yahI sUcita kiyA hai| isa prakAra vicAra karake dekhA jAya to isa gAthA dvArA bhI vyavahArako gauNa karake aura nizcayako mukhya karake anekAnta hI sUcita kiyA gayA hai| - isa prakAra AcArya kundakundane vyavahArase kyA kahA jAtA hai aura nizcayase kyA hai isakI sandhi milAte hae sarvatra anekAntakI hI pratiSThA kI hai / itanA avazya hai ki bahuta sA vyavahAra to aisA hotA hai jo akhaNDa vastameM bhedamalaka hotA hai| jaise AtmAkA jJAna. darzana aura cAritra AdirUpase bheda-vyavahAra ra bandhaparyAyakI dRSTise AtmAmeM nArakI, tiryaJca, manuSya, deva, matijJAnI, zratajJAnI, strI, puruSa aura napuMsaka AdirUpase paryAyarUpa bhedavyavahAra / aise bhedadvArA eka akhaNDa AtmAkA jo bhI kathana kiyA jAtA hai, paryAyakI mukhyatAse AtmA vaisA hai isameM sandeha nahIM, kyoMki AtmA jaba jisa paryAyarUpase pariNata hotA hai usa samaya vaha tadrUpa hotA hai, anyathA AtmAke saMsArI aura mukta ye bheda nahIM bana sakate, isaliye jaba bhI AtmAke jJAyaka svabhAvameM ukta vyavahArakA 'nAstitva' kahA jAtA hai taba bhedamUlaka vyavahAra gauNa hai aura trikAlI dhruvasvabhAvakI mukhyatA hai yaha dikhalAnA hI usakA prayojana rahatA hai / parantu bahuta-sA vyavahAra aisA bhI hotA hai jo AtmAmeM bAhya nimittAdikI dRSTise yA prayojana vizeSase Aropita kiyA jAtA hai / yaha vyavahAra AtmAmeM hai nahIM, para parasaMyogakI dRSTise usameM kalpita kiyA
Page #274
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturtha khaNDa : 237 gayA hai yaha ukta kathanakA bhAva hai| isa viSayako ThIka tarahase samajhaneke lie sthApanA nikSepakA udAharaNa paryApta hogaa| jaise kisI pASANakI matimeM indrakI sthApanA karanepara yahI to kahA jAyagA ki vAstavameM vaha pASANakI mUrti indra svarUpa hai nahIM, kyoMki usameM jIvatva, AjJA, aizvarya Adi AtmaguNoMkA atyantAbhAva hai / phira bhI prayojanavizeSase usameM indrakI sthApanA kI gaI hai usI prakAra bAhya nimittAdikI apekSA Aropita vyavahAra jAnanA cAhie / bAhya nimittAdikI dRSTise Aropita vyavahAra, jaise kumhArako ghaTakA kartA khnaa| prayojana vizeSase Aropita vyavahAra, jaise zarIrakI stutiko tIrthaMkarakI stuti kahanA yA senAke nikalanepara rAjA nikalA aisA kahanA Adi / vicAra kara dekhA jAya to rAgAdirUpa jIvake pariNAma aura karmarUpa pudgala pariNAma ye eka dUsareke pariNamanameM nimitta (upacarita heta) hote hae bhI tattvata. jIva aura padgala parasparameM kartR-karmabhAvase rahita haiM / aisA to hai ki jaba vivakSita miTrI apane pariNAmasvabhAvake kAraNa ghaTarUpase pariNata hotI hai taba kumhArakI yoga-upayogarUpa paryAya svayameva usameM nimitta vyavahArako prApta hotI hai| aisI vastumaryAdA hai| parantu kumhArakI ukta paryAya ghaTa paryA yakI utpattimeM vyavahArase nimitta honemAtrase usakI kartA nahIM hotI, aura na ghaTa usakA karma hotA hai, kyoMki anya dravyameM anya dravyake kartutva aura karmatva dharmakA atyanta abhAva hai| phira bhI loka-vyavahAravaza kumhArakI vivakSita paryAyane miTTI kI ghaTa paryAyako utpanna kiyA isa prakAra usa para miTTIkI ghaTa paryAyake kartRtva dharmakA aura ghaTameM kumhArake karmatvadharmakA Aropa kiyA jAtA hai / yadyapi zAstrakAroMne bho isake anusAra laukika dRSTise vacana prayoga kiye haiM, parantu hai yaha vyavahAra asat hii| yaha to bAhya nimittAdikI daSTise Aropita vyavahArakI caracA hii| aba prayojanavizeSase Aropita vyavahArake udAharaNoMkA vizleSaNa kIjie-jitane bhI saMsArI jIva eka kAlameM kamase kama do aura adhikase adhika cAra zarIroMkA saMyoga avazya hotA hai / yahA~ taka ki tIrthaMkara sayogI-ayogI jina bhI isake apavAda nahIM haiN| aba vicAra kIjie ki jIvake sAtha ekakSetra vagAhIrUpase sambandhako prApta hue una zarIroMmeM jo amuka prakArakA rUpa hotA hai, unakA yathAsambhava jo amuka prakArakA saMsthAna aura saMhanana hotA hai isakA vyavahAra hetu pudgala vipAkI karmoMkA udaya hI hai, jIvakI vartamAna paryAya nahIM to bhI zarIrameM prApta hue pa Adiko dekhakara usa dvArA tIrthaMkara kevalI jinakI stutikI jAtI hai aura kahA jAtA hai ki amuka tIrthaMkara kevalI lohita varNa haiM, amuka tIrthaMkara kevalI zukla varNa hai aura amuka tIrthakara kevalo pItavarNa haiM Adi / yaha to hai ki jaba zarIra pudgala dravyakI paryAya hai to usakA koI na koI varNa avazya hogA / pudgalakI paryAya hokara usameM koI na koI varNa na ho yaha nahIM ho sakatA / parantu vicAra kara dekhA jAya to tIrthaGkara kevalIkI paryAyameM usakA atyanta abhAva hI hai kyoMki tIrthaGkara kevalI jIvadra vyakI eka paryAya hai jo ananta jJAnAdi guNoMse vibhUSita hai| usameM pudgaladravyake guNoMkA sadbhAva kaise ho sakatA hai ? arthAt trikAlameM nahIM ho sakatA / phira bhI tIrthaGkara kevalIse saMyogako prApta hue zarIrameM anya tIrthaGkara kevalIse saMyogako prApta hue zarIrameM varNakA bhaMda dilAnerUpa prayojanase yaha vyavahAra kiyA jAtA hai ki amuka tIrthaGkara kevalI lohita varNa haiM aura amuka tIrthaGkara kevalI pItavarNa haiM Adi / jaisA ki hama likha Aye hai ki tIrthaGkara kevalI jIva dravyakI eka paryAya hai| usameM varNakA atyanta abhAva hai / phira bhI lokAnurodhavaza prayojana vizeSavaza tIrthakara kevalI meM ukta prakArakA vyavahAra kiyA jAtA hai jo tIrthaGkara kevalImeM sarvathA asat hai, isalie prayojana vizeSase kiyA gayA yaha Aropita asat vyavahAra hI jAnanA caahiye|
Page #275
--------------------------------------------------------------------------
________________ 238: siddhAntAcArya paM0 phalacandra zAstrI abhinandana-grantha senAke nikalanepara rAjA nikalA aisA kahanA bhI Aropita asad vyavahArakA dUsarA udAharaNa hai| vicAra kara dekhA jAya to senA nikalI yaha vyavahAra svayaM upacarita hai| usameM bhI senAse rAjAmeM atyanta bheda hai| vaha senAke sAtha gayA bhI nahIM hai| apane mahalameM ArAma kara rahA hai| phira bhI lokAnurodhavaza prayojanavizeSase senAke nikalanepara rAjA nikalA yA rAjAkI savArI nikalI yaha vyavahAra kiyA jAtA hai jo sarvathA asata hai isaliye prayojana vizeSase kiye gaye isa vyavahArako bhI Aropita asad vyavahAra hI jAnanA caahie| isI prakAra lokameM aura bhI bahatase vyavahAra pracalita haiM, kyoMki ve kisI dravyake na to gaNa hI haiM aura na paryAya hI haiM isalie jo vyavahAra vivakSita padArthoM meM paryAyadRSTise pratItimeM AtA hai vaha mokSamArgameM anupAdeya honese Azraya karane yogya nahIM mAnA gayA hai ataeva use gauNa karake anekAntamUrti jJAyakasvabhAva AtmAkI sthApanA karanA to ucita hai| kintu jo vyavahAra vastu bhUta na honese sarvathA asata hai, mAtra laukikadaSTise jJAnameM usakI svIkRti hai| usakA mokSamArgameM sarvathA niSedha hI karanA cAhiye / vastumeM anekAntakI pratiSThA karate samaya AtmAmeM aise vyavahArako gauNa karanekA prazna hI nahIM uThatA, kyoMki jo vyavahAra bhUtArtha hotA hai use hI naya vizeSake Azrayase gauNa kiyA jAtA hai| kintu jisakI vivakSita vastu meM sattA hI nahIM hai use gauNa karanekA artha hI usakI sattAko svIkAra karanA hai jo yuktiyukta nahIM hai / isalie jitanA bhI asat vyavahAra hai use durase hI tyAgakara aura jitanA paryAyadRSTi se bhUtArtha vyavahAra hai use gauNa karake ekamAtra jJAyakasvabhAva AtmAkI upAsanA hI mokSamArgameM taraNopAya hai aisA nirNaya yahaoNpara karanA caahie| yahA~para yaha prazna hotA hai ki varNAdi to pudgala ke dharma hai, isalie AtmAmeM jJAyakasvabhAvake astitvako dikhalAkara usameM unakA nAstitva dikhalAnA to ucita pratIta hotA hai| parantu AtmAmeM jJAyakabhAvake astitvakA kathana karate samaya usameM pramattAdi bhAvoM ke nAstitvakA kathana karanA ucita pratIta nahIM hotA, kyoMki ye donoM bhAva (jJAyaka bhAva aura pramattAdi bhAva) eka dravyake Azrayame rahate haiM, isalie eka dravyavRtti honese jJAyakabhAvake astitvake kathanake samaya ina bhAvoMkA niSedha nahIM bana sakatA, ataeva isa dRSTi se anekAntakA kathana karate samaya 'kathaMcit AtmA jJAyaka bhAvarUpa hai aura kathaMcit pramattAdi bhAvarUpa hai' aisA kahanA caahie| yaha kahanA to banatA nahIM ki AtmAmeM pramattAdi bhAvoMkI sarvatra vyApti nahIM dekhI jAtI, isaliye AtmAmeM unakA niSedha kiyA hai, kyoMki kahIMpara (pramattaguNasthAna taka) pramattabhAvakI aura Age apramattabhAvakI vyApti bana jAnese AtmAmeM jJAyakabhAvake sAtha inakA sadbhAva mAnanA hI par3atA hai| yaha eka prazna hai / samAdhAna yaha hai ki isa anekAntasvarUpa pratyeka padArthakA kathana zabdoMse do prakArase kiyA jAtA hai| eka kramikarUpase aura dUsarA yaugapadyarUpase / kathana karanekA tIsarA koI prakAra nahIM hai / jaba astitva Adi aneka dharma kAlAdikI apekSA bhinna-bhinna artharUpa vivakSita hote haiM usa samaya eka zabdameM aneka dharmoM ke pratipAdanako zakti na honese kramase pratipAdana hotA hai| ise vikalAdeza kahate haiN| parantu jaba unhIM astitvAdi dharmoMkI kAlAdikI dRSTi se abheda vivakSA hotI hai taba eka hI zabdake dvArA eka dharmamukhena tAdAtmyarUpase ekatvako prApta sabhI dharmokA akhaNDabhAvase yugapat kathana ho jAtA hai / yaha sakalAdeza kahalAtA hai| vikalAdeza nayarUpa hai aura sakalAdeza pramANarUpa / isalie vastuke svarUpake sparzake lie sakalAdeza aura
Page #276
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturtha khaNDa : 239 vikalAdeza donoM hI kAryakArI haiM aisA yahA~ samajhanA caahie| eka hI vacanaprayoga jise hama sakalAdeza kahate haiM vaha vikalAdezarUpa bhI hotA hai aura sakalAdeza rUpa bhaa| yaha vaktAke abhiprAyapara nirbhara hai ki vaha vivakSita vacana prayoga kisa dRSTi se kara rahA hai| yathAvasara use samajhanekI ceSTA to kI na jAya aura usapara ekAnta kathanakA Aropa kiyA jAya yaha ucita nahIM hai / ataeva vaktA kahA~ kisa abhiprAyase vacanaprayoga kara rahA hai ise samajhakara hI padArthakA nirNaya karanA caahie| 'kathaMcit jIva hai hI' yaha vacanaprayoga sakalAdeza bhI hai aura vikalAdezarUpa bhii| yadi isa vAkyameM sthata 'hai' pada anya azeSa dharmoko abhedavRttise svIkAra karatA hai to yahI vacana sakalAdezarUpa ho jAtA hai aura isa vAkyameM sthita 'hai' pada mukhyarUpase apanA hI pratipAdana karatA hai tathA zeSa dharmoM ko 'kathaMcit' pada dvArA gauNabhAvase grahaNa kiyA jAtA hai to yahI vacana vikalAdezarUpa ho jAtA hai| kauna vacana sakalAdezarUpa hai aura kauna vacana vikalAdezarUpa yaha vacana prayogapara nirbhara na hokara vaktAke abhiprAyapara nirbhara karatA hai| ataeva 'jIva jJAyakabhAvarUpa hI hai| aisA kahanepara yadi isa vacanameM abhedavRtti kI mukhyatA hai to yahI vacana sakalAdezarUpa ho jAtA hai aura isa vacanameM kathaMcit pada dvArA gauNabhAvase anya azeSa dharmoko svIkAra kiyA jAtA hai to yahI vacana vikalAdezarUpa bhI o jAtA hai aisA yahA~para samajhanA cAhie / yadyapi yaha bAta to hai ki samyagdRSTike jJAna meM jahA~ jJAyakasvabhAva AtmAkI svIkRti hai vahA~ usameM saMsAra avasthA aura mukti avasthAkI bhI svIkRti hai / vaha jIvakI saMsAra aura mukta avasthAkA abhAva nahIM mAnatA / saMsArameM jo usakI nara-nArakAdi aura matijJAna-zrutajJAnAdi rUpa vividha avasthAyeM hotI haiM unakA bhI abhAva nahIM maantaa| yadi vaha vartamAnameM unakA abhAva mAne to vaha muktike lie prayatna karanA hI chor3a de / so to vaha karatA nahIM, isalie vaha ina sabako svIkAra karake bhI inheM AtmakAryakI siddhi meM anapAdeya mAnatA hai, isalie vaha inameM rahatA haA bhI inakA Azraya na lekara trikAlI nitya ekamAtra jJAyakasvabhAvakA Azraya svIkAra karatA hai| nizcayanaya aura vyavahAranayake viSayoMko jAnanA anya bAta hai aura jAnakara nizcayanayake viSayakA avalambana lenA anya bAta hai / mokSamArgameM isa dRSTikoNase heyopAdeyakA viveka karake svAtmA aura paramAtmAkA nirNaya kiyA gayA hai / yadi laukika udAharaNa dvArA ise samajhAnA cAheM to yoM kahA jA sakatA hai ki jaise kisI gRhasthakA eka makAna hai| usameM usake par3hane-likhane aura uThane-baiThanekA svatantra kamarA hai / vaha gharake anya bhAgako chor3akara usImeM nirantara uThatA-baiThatA aura par3hatA-likhatA hai| vaha kadAcit makAnake anya bhAgameM bhI jAtA hai| usakI sAra-samhAla bhI karatA hai| parantu usameM usakI vivakSita kamareke samAna AtmIya buddhi na honese vaha makAnake zeSa bhAgameM rahanA nahIM cAhatA / ThIka yahI avasthA samyagdRSTi kI hotI hai| jo use vartamAnameM nara-nAraka Adi vartamAna paryAya milI huI hai vaha usImeM raha rahA hai / abhI usakA paryAyarUpase tyAga nahIM huA hai| parantu usane apanI buddhi dvArA dravyArthikanayakA viSayabhUta jJAyakasvabhAva AtmA hI merA svAtmA hai aisA nirNaya kiyA hai, isalie vaha vyavahAranayake viyabhUta anya azeSa parabhAvoMko gauNa kara mAtra usIkA Azraya letA hai / kadAcit rAgarUpa paryAyakI tIvratAvaza vaha apane svAtmAko chor3akara paramAtmAmeM bhI jAtA hai to bhI vaha usameM kSaNamAtra bhI TikanA nahIM cAhatA / usa avasthAmeM bhI vaha apanA taraNopAya svAtmAke avalambanako hI mAnatA hai| ataeva isa dRSTikoNase vicAra karanepara samyagdRSTikA vivakSita AtmA svAtmA anya parAtmA yahI anekAnta phalita hotA hai / isameM 'AtmA kathaMcita jJAyaka bhAvarUpa hai aura kathaMcit pramattAdi bhAvarUpa hai' isakI svIkRti A hI jAtI hai, parantu jJAyakabhAva meM pramattAdibhAvoMkI 'nAsti' hai, isalie isa apekSAse yaha anekAnta phalita hotA hai ki 'AtmA
Page #277
--------------------------------------------------------------------------
________________ 240 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana-grantha jJAyaka bhAvarUpa hai anya rUpa nahIM / ' AcArya amRtacandrane AtmAko jJAyakabhAvarUpa mAnanepara anekAntakI siddhi kisa prakAra hotI hai isakA nirdeza karate hue likhA hai tatsvAtmavastuno jJAnamAtratve'pyantazcakacakAyamAnajJAnasvarUpeNa tattvAt bahirunmiSadanantajJeyatApannasvarUpAtiriktapararUpeNAtattvAt sahakramapravRttAnantacidaMzasamudayarU vibhAgadravyeNaikatvAt avibhAgakadravyavyAptasahakramapravRttAnantacidaMzarUpaparyAyaranekatvAt svadravya-kSetra-kAla-bhAvabhavanazakti-svabhAvatvena sattvAt paradravyakSetra-kAla-bhAva bhavanazaktisvabhAvavattvenAsattvAt anAdinidhanAvibhAgaikavRttipariNatatvena nityatvAt kramapravRttakasamayAvacchinnAnekavRttyaMzapariNatatvenAnityatvAttadatattvamekAnekatvaM sadasattvaM nityAnityatvaM ca prakAzata eva / / AtmAke jJAnamAtra honepara bhI bhItara prakAzamAna jJAnarUpase tatpanA hai aura bAhara prakAzita hote hue ananta jJeyarUpa AkArase bhinna pararUpase atatpanA hai / sahapravRtta aura kramapravRtta ananta caitanya aMzoMke samudAyarUpa avibhAgI dravyakI apekSA ekaganA hai aura avibhAgI eka dravyameM vyApta hue sadapravRtta aura kramapravRtta ananta caitanya-aMzarUpa paryAyoMkI apekSA anekapanA hai| svadra vya, kSetra, kAla aura bhAvarUpa honekI zaktirUpa svabhAvavAlA honese satpanA hai aura paradravya, kSetra kAla aura bhAvarUpa nahIM honekI zaktirUpa svabhAvavAlA honese asatpanA hai tathA anAdinidhana avibhAgI eka vRttirUpase pariNata hone ke kAraNa nityapanA hai aura kramazaH pravartamAna eka samayavartI aneka bRttyaMzarUpase pariNata hone ke kAraNa anityapanA hai, isalie jJAnamAtra Atmavastuko svIkAra karanepara tata-atatpanA, eka-anekapanA, sadasatpanA aura nityAnityapanA svayaM prakAzita hotA hI hai| ataeva anekAnta ke vicArake prasaMgase mokSamArgameM nizcayanayake viSayako Azraya karane yogya mAnanepara ekAntakA doSa kaise nahIM AtA isakA vicAra kiyaa| isake viparIta jo bandhu anekAntako eka vastuke svarUpameM ghaTita na karake 'bhavya bhI haiM aura abhavya bhI haiM' ityAdi rUpase yA kucha paryAyeM amuka kAlameM amukarUpa haiM aura kucha paryAyeM tadbhinna dasare kAlameM dUsarerUpa hai' ityAdi rUpase anekAntako ghaTita karate haiM unheM anekAntako zabda zrutameM bA~dhanevAlI syAdvAdakI aMgabhUta saptabhaMgIkA yaha lakSaNa dhyAnameM le lenA cAhiye / praznavazAdeka smin vastunyavarodhena vidhi-pratiSadhakalpanA sptbhNgii| praznake anusAra eka vastumeM pramANase aviddha vidhi aura pratiSedharUpa dharmokI kalpanA saptabhaMgI hai| saptabhaMgImeM prathama bhaMga vidhirUpa hotA hai aura dusarA bhaMga niSedharUpa hotA hai / vidhi arthAt dravyAthika tathA pratiSedhya arthAt paryAyAthika / AcArya kundakundane dravyAthikako pratiSedhaka aura vyavahArako pratiSedhya isI abhiprAyase likhA hai| jisa dRSTimeM bhedavyavahAra hai usake Azrayase bandha hai aura jisameM bhedavyavahArakA lopa hai yA abhedavRtti hai usake Azrayase bandhakA abhAva hai yaha unake ukta kathanakA tAtparya hai / isa prakAra anekAnta aura use vacanavyavahArakA rUpa denevAlA syAdvAda hai| usakI saMkSepameM mImAMsA kii|
Page #278
--------------------------------------------------------------------------
________________ aura bhAvamana sambandhI vAda khulAsA bI0 [saM0 2463meM phalaTaNameM thI 105 0 vimalasAgara jI mahArAja Adi 4 sallaka aura zrIyuta bra0 devappA kApasIkara va bra0 nandalAlajI inakA caturmAsa thA / caturmAsameM samayasArake Upara bra0 nandalAlajIkA pravacana hotA thA / samayasAra meM nizcaya dRSTise karma nimittaka bhAvoMko para pudgalarUpa kahA gayA hai isalie samayasArakA vyAkhyAna karanevAle nizcaya dRSTi bhAvamanako paudgalika kahate haiM / nandalAlajI bhI apane vyAkhyAnameM isI viSayakA ullekha karate hoMge isake Upara zrI 105 kSullaka sUrisiMha mahArAjane yaha pracana kiyA hai ki bhAva mana paudgalika na hokara AtmAkA dharma hai / Age yahI viSaya bArambAra nikalaneke kAraNa vAdakA viSaya ho gayA tathA yaha vAda una donoMmeM sImita na rahakara bAhira phailane lagA / isI kAraNase zrI 105 0 sUrisiMhajI mahArAjane zAntisindhu meM zrIyukta talakacanda veNIcandajI zahA vakIla inake nAmase bhAvanake sambandha meM prakAzanArthaM eka lekha bhejA thaa| jisake Upara donoM dRSTikoNoMko bilakula spaSTa karaneke liye maiMne eka TippaNI de dI thI / isa lekha ke prakAzita ho jAneke kAraNa phalaTaNakI paristhiti aura bhI adhika viSama ho gaI aura antameM isa viSayake yogya nirNaya ke lie zrImAn talakavanda veNIcanda zahA vakIlane tAra dvArA mujhe aura zrIyukta paM0 bAhubalijI zAstrIkA bulaayaa| rAtriko isa viSayakA vicAra karaneke lie zrI 1008 AdinAtha bhagavAn ke mandira meM vicAra vinimaya huA / prArambha meM zrI zahA talakacanda veNIcaMda vakIla sA0 se pUchane para ki Apane hama logoMko bulAyA hai isakA kyA kAraNa hai ? usake uttarameM Apane kahA ki hamAre yahA~ bhAvamanake sambandhameM vAda cAlU hai isaliye zAstrAdhArase isa viSayakA ucita nirNaya karAneke liye Apa logoM ko bulAyA gayA hai / isake bAda zrIyukta vakIla sA0 ne bhAvanake sambandhameM unako jo kucha kahanA thA- atyanta paddhati pUrvaka praznarUpameM hama logoMke sAmane rakkhA 1 zrIyut vakIla sA0 kA kahanA yaha thA ki bhAvamana yaha labdhirUpa yA jJAnarUpa honeke kAraNa ekeMdriya lekara kevala paryaMta saba jIvoMke vyakta aura avyakta rUpameM hotA hai| yadi ekeMdriyAdika jIvoMke bhAvamana na mAnA jAye to unake karmabaMdha kaise ho sakatA hai| usI prakAra jJAnarUpa honeke kAraNa vaha kevalI avasthAmeM bhI naSTa nahIM hotaa| isa kathanase zrImAn 105 0 mUrisiMha mahArAja sahamata the| isake bAda hama logoMne zrIyukta, nandalAlajI sA0 se pUchA ki Apako isa viSayameM kucha kahanA ho to khiye| jisake Upara bra0 jIne kahA ki hameM vizeSa kucha nahIM kahanA hai| isI kathanapara Apaloga vicAra krie| tadanantara maiMne vakIla sA. se kahA ki bhAvamana yaha jJAnakI paryAya athavA labdhirUpa hote hue bhI sabhI jIvoMke nahIM pAyA jAtA hai / karmabandhakA kAraNa bhAvamana na hokara mithyAtva Adika hI samajhanA cAhie / bhAvana yaha kSAyopazamika bhAva honeke kAraNa sabhI jIvoMkI sabhI avasthAoM meM usakA rahanA koI Avazyaka bAta nahIM hai / jahA~ noiMdriyAvaraNa karmakA kSayopazama rahatA hai, vahIM para bhAvamana hotA hai / noiMdriyAvaraNa karmakA kSayopazama zipaMceMdriya jAvaka midhyAtva guNasthAnase lekara 1 vaM guNasthAna taka hI hotA hai, ataeva 11
Page #279
--------------------------------------------------------------------------
________________ 242 siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana grantha bhAvamanakA sadbhAva vahIM taka pAyA jAtA hai / guNasthAnase lekara siddha parameSThI taka bhAvamanakA na hokara usakI eka paryAya vizeSa hai aisA niyama nahIM kiyA jA sakatA hai / mahArAjoMke cale jAnepara AjakI carcA ekeMdriya jIvase lekara asaMjJipaMcendriya jIva taka aura terahaveM sadbhAva nahIM pAyA jAtA hai| bhAvamana yaha jJAna sAmAnya aura paryAya vizeSa dravyakI sabhI avasthAoMmeM upalabdha honI hI cAhiye, isa taraha aura bhI bahuta kucha carcA hokara 12 baje ke karIba sabhI banda kara dI gaI / dUsare dina subaha yaha vicAra karake ki isa manomAlinyakA kAraNa kevala bhAvamana sambandhI carcA na hokara aura bhI kucha honA cAhie isalie isa viSayake vicArake lie eka a bhavI bayovRddha buddhimAnkI aura AvazyakatA hai| ataeva phalaTaNa ke prasiddha vakIla, adhyAtmapremI zrImAn dozI candUlAlajI sA0 ko aura bulAyA gyaa| prasannatAkI bAta hai ki Apa me isa nivedanako svIkAra kara liyA / isa samaya zrIyukta paM0 bAhubalIjI zAstrIke na A sakane ke kAraNa vakIla sA0 aura maiM isa taraha hama donoM ubhaya pakSake kathanako suna aaye| bAda sAyaMkAlako hama tInoMne milakara yaha nizcaya kiyA ki manomAlinya ke aise koI vizeSa kAraNa nahIM haiM, kevala apane-apane pakSakI puSTi ke liye yaha vAda bar3ha gayA hai| athavA pUjya mahArAjoMkI dUsarI bAtoMke vicAra karanekA zrAvakoMko vizeSa adhikAra nahIM hai athavA isameM vizeSa svArasya nahIM hai / ataeva zAstrIya dRSTise bhAvamana ke sambandha meM ucita nirNaya de diyA jAve aura vaha zAMtisidhu meM jAhira kara diyA jAve tAki yaha vAda apane Apa zAnta ho jAvegA / isa taraha hama tInoMkA eka mata ho jAnepara tInoM janoMkA zAstrIya dRSTise vicAra-vinimaya cAlU ho gyaa| yahA~para isa bAtakA vizeSarUpaye ullekha kara denA Avazyaka pratIta hotA hai ki sahUliyatakI dRSTise zrIyukta zAstrI bAhubalijI zarmAne pUrvapakSa aura maiMne uttara pakSakA kAma liyA thA tathA zrIyuta vakIla sA0 madhyasthIkA kAma karate the| carcAkA viSaya hamArI TippaNI rakkhI gaI thI / carcAkA prArambha karate hue zrIzAstrIjIne bhAvamana saMyogaja dharma hai isa vAkyake Upara Apatti upasthita kI / isa viSayameM unakA kahanA yaha thA ki yadi bhAvamana AtmAkA nijabhAva hai, to vaha saMyogaja kabhI bhI nahIM ho sakatA hai| isake Upara maine kahA ki bhAvamana nijabhAva na hokara AtmAkA vaibhAvika bhAva hai / ataeva use saMyogaja mAnanA hI iSTa hai / vaha vaibhAvika bhAva kaise hai ? AtmAkI sabhI avasthAoM meM kyoM nahIM ho sakatA hai| isake liye maiMne gomaTTasAra aura sarvArthasiddhi ke AdhAra nikAla kara dikhalAye / antameM bhAvamana terahaveM guNasthAnameM nahIM pAyA jAtA hai / isa prakAra ke spaSTa zAstrollekha sahita isakA nirNaya zAMtisindhu meM prakAzita kara diyA jAve, aisA adhikAra donoM mahAnubhAvoMne mujhe diyA jisa adhikArase usa samaya kI carcAko dhyAnameM rakhakara maiMne yaha nirNaya zAMtisindhu meM prakAzita kara diyA thaa| isa nirNaya pakSavizeSakI puSTikA dhyAna na rakhakara zAstra maryAdAkA hI dhyAna rakkhA gayA hai / nirNaya isa nirNaya bhAvamanakA lakSaNa, bhAvamana kisa jJAnakA bheda hai, bhAvamanakA svAmI, bhAvamanakA bhAva, usako jIva sambandhI mAnanemeM hetu usako paudgalika mAnanemeM hetu ityAdi viSayoMkA kramase vivecana kiyA gayA hai| 3 lakSaNavicAra jJAnAvaraNa karmake bhedoMmeMse noindriyAvaraNa karmake kSayopazamako labdhirUpa bhAvamana kahate haiM aura usIke vastu grahaNarUpa pravRttiko upayogarUpa bhAvamana kahate haiN| gomaTTasAra jIvakAMDake saMjJimAgaMNA prakaraNa meM yahI kahA hai
Page #280
--------------------------------------------------------------------------
________________ 'no iMdriyaM manaH tadAvaraNakSayopazamaH tajjanitabodhanaM vA saMjJA' noindriya manako kahate haiM / usa noindriyAvaraNa karmake kSayopazamase athavA usase utpanna honevAle jJAnako saMjJA kahate / yahA~para yaha dhyAnameM rakhanA cAhiye ki saMjJA aura bhAvamana ekArthavAcI zabda haiM / 'vIryAntarAyanoindriyAvaraNakSayaM pazamApekSayA Atmano vizuddhirbhAvamanaH / ' - sarvArthasiddhi. vIryAntarAya aura noindriyAvaraNa karmake kSayopazamase jo AtmA meM vizuddhi utpanna hotI hai usako bhAvamana kahate hai / isa lakSaNameM jo vIryAntarAya karmakA kSayopazamakA ullekha kiyA hai, usakA kAraNa itanA hI samajhanA cAhiye ki kisI bhI jJAnakI pravRtti sAmathyaMvIryake vinA nahIM ho sakatI hai / ataeva pratyeka jJAnameM vIryakA sambandha jor3A hai / caturthakhaNDa : 243 bhAvamana kisa jJAnakA bheda hai ? 'tatrendriyapratyakSamavagrahAdidhAraNAparyaMtatayA caturvidhamapi bahvAdidvAdazabhedamaSTacatvAriMzatsaMkhyaM pratIndriyaM pratipattavyam / anindriyapratyakSasya coktaprakAreNASTacatvAriMzadbha edena manonayanarahitAnAM caturNAmapIndriyANAM vyaMjanAvagrahasyASTacatvAriMzadbha edena ca samuditasyendriyAnindriyapratyakSasya SaTtriMzaduttarA trizatI saMkhyA pratipattavyA / " - prameya ratnamAlA. zAstra kAroMne matijJAnake 336 bheda kiye haiM / avagraha Adi cArako pA~ca indriya aura manase guNA karake bahu Adika 12 prakArake padArthoMse guNA karanepara arthake 288 bheda hote haiM aura mana tathA netra indriyase rahita zeSa cAra indriyoMse bahu Adika 12 prakArake padArthoM kA guNA karanepara vyajanAvagrahake 48 bheda hote haiM / isa taraha kula matijJAnake bheda 336 hote haiM / isa taraha yaha patA cala jAtA hai ki bhAvamana yaha matijJAnakA eka bheda hai / usI bhAvamanakA viSaya zrutajJAnake dvArA jAnA huA padArtha bhI par3atA hai / isa kathanase bhAvamanakA AlaMbana zrutajJAnake liye bhI hotA hai / yaha jAnA jAtA hai / isa tattvakI puSTi "zrutamanindriyasya" isa sUtra - se hotI hai / bhAvamanakA svAmI ? manasahita jIvako saMjJI kahate haiM aura mana rahita jIvako asaMjJI kahate haiM / 'mano vyAkhyAtaM saha tena ye vartate te samanaskAH saMjJina ityucyante / pArizeSyAditare saMsAriNaH prANino'saMjJina iti siddham / - sarvArthasiddhi manakA vyAkhyAna pahile kara Aye, jo manasahita haiM unheM samanaska arthAt saMjJI kahate haiM / tathA bAkI jo saMsArI prANI haiM ve amanaska arthAt asaMjJI samajhanA cAhiye / ekendriyase lekara asaMjJI paMcendriya paryaMta amanaska samajhanA cAhiye aura samanaskatA bhI bArahaveM guNasthAna paryaMta hotI hai / saNIsapadI khINakasAotti hodi niyameNa / thAvara kAya pahUdI asaNNitti have asaNNI hu / / 697|| 'saMjJimArgaNAyAM saMjJijIvaH saMjJimithyAdRSTyAdikSINakaSAyAMtaM bhavati' / - jIvakAMDa. saMjJimArgaNA meM saMjJIjIva saMjJimithyA dRSTise lekara bArahaveM guNasthAna paryaMta hotA hai aura asaMjJI ekendriyase lekara asaMjJI paryaMta hotA hai / isase yaha siddha ho jAtA hai ki sayogakevalIke bhAvamana nahIM hotA hai, phira bhI isakI puSTi ke liye aura khulAsA kiyA jAtA 1 yogino hi dravyamanaH sadapi na bhAvamanaH sahitaM dravyeMdriyaM ca na bhAvedriyayuktaM kSAyikajJAnena saha kSAyopazamikasya bhAvamanojJasya virodhAt / - zloka vArtika.
Page #281
--------------------------------------------------------------------------
________________ 244 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana grantha sayogakevalI dravyamana hote hue bhI bhAvamanasahita dravyamana nahIM hotA hai / usI taraha bhAvendriya sahita dravyendriya na ho kara kevala dravyendriya hI hotI haiM / kAraNa kSAyikajJAnake sAtha kSAyopazamika bhAvamana aura bhAvendriyoM ke rahanekA virodha hai / arthAt jahA~para kSAyikajJAna hotA hai, vahA~para kSAyopazamika jJAna nahIM raha sakatA hai / bhAvamana yaha kSAyopazamika jJAnakA eka bheda hai ataeva sayogakevalI avasthA meM usakA sadbhAva bilkula hI nahIM ho sakatA hai / gomaTTasAra jIvakAMDameM bhI kahA hai / pajjattI pANA viya sugamA bhAvidiyaM Na jogihi | tahi vAcassAsAugakAyattigadugamajogiNo AU / / sayogijine bhAveMdriyaM na, dravyeMdriyApekSayA SaT paryAptayaH vAgucchvAsaniHzvAsAyuHkAyaprANA zvatvAri bhavaMti / zeSeMdriyamanaH prANAH SaT saMti / sayogI jinameM bhAveMdriya arthAt pA~ca bhAva indriyA~ aura bhAvamana nahIM hotA hai / dravyendriyakI apekSAse sayogI bhagavAn ke chaha paryAptiyA~ kahI jA sakatI haiM / vacana, ucchvAsa, Ayu aura kAyabala isa taraha kevala cAra hI prANa jina bhagavAn ke hote haiM / bAkIke pA~ca indriya prANa aura eka manaprANa isa taraha chaha prANa unake nahIM hote haiM / jhANaM taha jhAyAro jheyaviyappA ya hoMti maNasahie / taM Natthi kevalIduge tamhA jhANa Na sabhavaI / - - bhAvasaMgraha. dhyAna, 'yAtA va dhyeyAMce vikalpa he manasahita jIvAcyA ThikANI saMbhavatAta / he vikalpa sayogakevalI va ayogakevalI yAMcyA ThikANI saMbhavata nAhIMta yAMce kAraNa heM Ahe kI uparyukta kevalidvavAcyA ThikANIM mana nAhIM / vIryAMtarAya karmAcyA kSayopazama va no iMdriyAvaraNa karmAcA kSayopazama AlA mhaNaje AtmyAce pradeza mana svarUpAneM pariNata hotA ta / yA kevalIMdvayAnI aMtarAya karmAcA ya vIryAMtarAya karmAcA nAza kelyAmuLe tyAcA ThikANI mana kase asaNAra ? arthAt kevalI amanaska asatAta / 'amanaskA: kevalinaH' ase AgamAMta lihile Ahe manasahita jIvAmadhyeM dhyAna hote / pRSTha 3 5 anu0 paM0 jinadAsa pArzvanAthajI phaDakule nyAyatIrthaM / isa kathanase bilkula hI spaSTa ho jAtA hai ki bhAva manakA svAmI mithyAdRSTi guNasthAnase lekara bArahaveM guNasthAnataka eka saMjJI paMceMdriya hI hotA hai / ekeMdriyase lekara asaMjJI paMcedriya paryaMta bhAvamana nahIM pAyA jA sakatA hai| bhAva vicAra jIvake pA~ca bhAva kahe gaye haiM / unameMse bhAvamanakA sadbhAva kSAyopazapika bhAvameM hI hotA hai jo usake lakSaNase hI spaSTa hai / bhAvamana yaha matijJAna kA eka bheda hai / aura matijJAna yaha kSAyopazamika hai ataeva bhAvamana yaha kSAyopazamika hI ThaharatA hai / isakI puSTi Upara ke kathana se bhale prakAra ho jAtI hai / ataeva isake liye svataMtra pramANa denekI vizeSa AvazyakatA nahIM hai / bhAvamana jIvakA dharma hai isameM hetu - bhAvamana yaha jJAna vizeSa hone ke kAraNa vaha jIvakA dharma hai, aisA mAna lene meM vizeSa kucha bhI Apatti nahIM hai / 'cetanAlakSaNo jIvaH' jIvakA lakSaNa hI cetanA arthAt jJAna aura darzana kiyA hai, ataeva vaha jIvakA dharma Thahara jAtA hai / bhAva manako paudgalika mAnanemeM hetu - Upara hama bhAvamanako jJAna vizeSa hai, aisA svIkAra kara Aye haiM / phira bhI yahA~ para use paudgalika siddha karanA yaha paraspara virodha haiM / parantu dRSTi bhedase vicAra karanepara yaha virodha apane Apa naSTa ho jAtA
Page #282
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturtha khaNDa : 245 hai / kAraNa Upara jJAnakI vibhAvarUpa avasthA vizeSako bhAvAna kahA gayA hai aura yahA~para nimittakI mukhyatAse varNana kiyA jA rahA hai| jaba ki bhAvamana yaha jIvakI zuddha avasthAmeM nahIM pAyA jAtA hai aura kSayopazamarUpa hai to vaha naimittika honA hI cAhie. isameM kucha bhI saMdeha nahIM haiN| svarNa meM kiTa kAlimAke nimittase utpanna huI jo virUpatA hai vaha svarNakI mAnI jAve athavA usa prakArakA zraddhAna kiyA jAve, to isase apanI zraddhA mithyA kahI jaavegii| kAraNa ki yaha nimittajanya avasthA hai; zuddha svarNakI nija paraNati nahIM hai / usI prakAra bhAvamana yaha jIvakI azuddha avasthAmeM utpanna huI karmanimittaka paraNati hai| ataeva vaha jIvakI nahIM kahI jA sakatI hai| yadi jIvako kahanA bhI ho, to vibhAvarUpase hI use jIvakI kahanI hogI; svabhAvarUpase nhiiN| parantu vibhAva yaha jIvakA nijabhAva-svabhAva nahIM hai| vaha to parake nimittase utpanna huA vikArI bhAva hai| aba dekhanA yaha hai ki isa vibhAva avasthAmeM nimitta kauna hai ? yaha sabako hI vidita hai ki saMsArI AtmA karmabaddha hai| ataeva apane-apane virodhI karmakA sadbhAva rahate hue jitane bhI bhAva utpanna hote haiM, ve sabake saba vibhAva haiN| kAraNa ki unameM karmake udayAdi kAraNa par3ate haiM / ataeva yaha siddha ho jAtA hai ki vibhAva avasthAmeM nimitta karma haiN| bhAvamana bhI apane virodhI noindriyAvaraNa karmake sadbhAvameM hI utpanna hotA hai| ataeva vaha jJAnakI paryAyavizeSa hote hue bhI svabhAva nahIM hai / isIlie to use paudgalika kahA jAtA hai| bhagavAn pUjyapAdane jo use 'pudgalAvalaMbanAt pudgalam' aisA kahA hai usakA bhI yahI kAraNa samajhanA caahiye| yahA~para yaha prazna utpanna hotA hai ki sarvArthasiddhikArako jaba vaha kevalazAnarUpa iSTa thA, to usI jagaha use 'pudgalAvalaMbanAt pudgalam' aisA kahanekI kyA AvazyakatA thii| parantu thor3A sUkSmadRSTise vicAra kiyA jAve, to yaha bAta usI samaya samajhameM A jAtI hai ki pUjyapAda svAmIko eka hI jagaha upAdAna aura nimitta ina donoM kAraNoMkA varNana karanA iSTa thaa| ata eva unhoMne pudgalopakArya padArthoMmeM nimitta kI mukhyatAse bhAvamanakA bhI saMgraha kara liyaa| yadi bhAvamana kevalajJAnarUpa hI hai| usameM karmakA thor3A bhI sambandha nahIM hai, to use pudgalopakArya nahI kahanA cAhiye thA / saMsArI AtmAko jaba ki kathaMcit mUrti svIkAra kiyA hai, to bhAvamanako kathaMcit paudgalika mAna lenemeM vizeSa Apatti nahIM dikhAI detI hai / saMsArI AtmAko kathaMcit mUrtika mAnanemeM pramANabaMdhaM pratyekatvaM lakSaNo bhavati tasya nAnAtvam / tasmAdamUrtibhAvo naikAMtAdbhavati jIvasya / -zlokavArtika karma aura AtmAke baMdhakI apekSAse ekapanA hai aura lakSaNakI apekSAse donoMke bhinnapanA hai| isaliye AtmAke amUrtipanA ekAMtase nahIM ho sakatA hai / vaha kathaMcit hI mAnanA cAhiye / aba vicAra kariye ki yadi koI karmake nimittase honevAle guNadharmIko sarvathA AtmAkA mAnane lage, to kyA usakI yaha mAnyatA samIcIna kahI jA sakegI? samayasArakA prayojana bhI to isI duSita dRSTiko haTAnekA hai| hA~, yadi koI kisI AtmAko azuddha avasthAmeM rahate hue bhI usa samaya use zuddha mAnane lage,
Page #283
--------------------------------------------------------------------------
________________ 246 : siddhAntAcAryaM paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana grantha to usakI vaha mAnyatA mithyA hI kahI jAvegA / azuddhatAke rahate hue bhI zuddhatAko na mAnanA dUsarI bAta hai aura svarUpa dRSTise zuddhatAkA anubhava karanA, dUsarI bAta hai / isa taraha yaha siddha ho jAtA hai ki nayabhedase yaha saba kathana paraspara virodhI nahIM hai / yadi bhAvamana sarvathA jIvakA mAna liyA jAve, to vaha AtmAkI zuddha avasthAmeM, kyoM upalabdha nahIM hotA hai ? yaha prazna khar3A hI rahatA / usI prakAra baddha avasthA kisakI hai| aisA prazna kiyA jAve to sahaja ho koI yahI uttara degA ki yaha jIvakI pudgalake yogase huI hai / to isase yaha bhI samajha lenA cAhiye ki usa avasthA ke nimittase utpanna honevAle jitane bhI guNadharma haiM ve saba ekake na hokara bhI nimittake sadbhAvameM hI hote haiM / una guNadharmo meM kahIM AtmA upAdAna rahatA hai aura kahIM pudgala upAdAna rahatA hai / mujhe vizvAsa hai ki isa Uparake kathanase bhAvamAnake saMbaMdhameM donoM dRSTikoNoM kA uttama prakAra se khulAsA ho gayA hogA / Soumy COMMAR
Page #284
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAvamana aura dravyamana bhAvamana AtmAkA svabhAva nahIM hai| vaha jJAnakI eka paryAya hai jo labiyarUpa bhI hai aura upayogarUpa bhii| jJAnAvaraNI karmake kSayopazama rUpa honeke kAraNa use saMyogaja mAnA gayA hai| ataH bhAvamana vibhAva bhAva hai| yahA~ AtmA hI bhAvamanakA AtmA hI upAdAna kAraNa hai; dravyamana upAdAna kAraNa nahIM hai| kyoMki dravyamana pudgala kI paryAya hai aura aMgopAMga nAmakarmake udayake nimittase usakI racanA huI hai| jaise miTrIke ghar3ameM miTTI usakA upAdAna kAraNa hai, vaise hI jJAna (AtmA) hI bhAvamanakA upAdAna kAraNa hai / 'ghI kA ghar3A lAo' yaha kahanA vyavahAra hai / yahA~ jaise ghI ke nimittase ghar3eko ghI kA ghar3A kahA jAtA hai, vaise hI bhAvamanake nimitta se dravyamanako bhI mana kahanekA vyavahAra hai| siddhAnta zAstroMmeM upAdAna kAraNakI mukhyatAse bhAvamana jJAnAtmaka kahA jAtA hai isameM kisIkA bhI virodha nahIM hai| parantu adhyAtma zAstroMmeM kArya-kAraNa aura vyApya-vyApaka sambandhakI mukhyatAse bhAvamanako paudgalika kahA gayA hai / yadi aisA na mAnA jAya aura isakI upekSA kI jAya to isase tattvahAnikI sambhAvanA hai / pramANake lie AcAryoMke vAkya uddhRta haiM "mithyAdaSTyAdIni guNasthAnAni hi paudgalikamohakarmaprakRtivipAkapUrvakatve sati ninyamacetanatvAt kAraNAnuvidhAyIni kAryANIti kRtvA yavapUrvikA yavA yavA eveti nyAyena pudgalA eva, na tu jiivH| jo ye mithyAdRSTi Adi guNasthAna haiM ve pudgalarUpa mohakamakI prakRtike udaya honese hote haiM isaliye nitya hI acetana hai kyoMki jaisA kAraNa hotA hai usIke anusAra kAma hotA hai jaise-jaise jo hote haiM ve yava hI hai isI nyAyakara ve pudgala hI haiM jIva nahIM haiM / yaH khalu moharAgadveSasukhaduHkhAdi rUpeNAMtarutplavamAnaM karmaNaH pariNAmaM sparzarasagaMdhavarNazabdabaMdhasaMsthAnasthaulyasaumyAdirUpeNa bahirutplavamAnaM nokarmaNaH pariNAmaM ca samastamapi paramArthataH pudgalaparoNAmapudgalayoreva ghaTamRtti kayoriva vyApyavyApakabhAvasadbhAvAt karmatvena kriyamANaM pudgalapariNAmAtmanArghaTakumbhakArayoriva vyApyavyApakabhAvAbhAvAt kartRkarmatvAsiddhau na nAma karotyAtmA / __nizcayakara moha, rAga, dveSa, sukha, duHkha Adi svarUpakara aMtaraMgameM utpanna hotA hai vaha to karmakA pariNAma hai aura sparza, rasa, gaMdha, varNa, zabda, baMdha, saMsthAna, sthaulya, sUkSma Adi rUpakara bAhara utpanna hotA hai vaha nokarmakA pariNAma hai / isa prakAra ye sabhI, paramArthase pudgala aura pudgala pariNAmakA hI ghaTa aura miTTIke samAna vyApyavyApakabhAva honese svatantra vyApaka kartArUpa pudgala dravyake dvArA svayaM vyApyamAna honeke kAraNa karmake hI kArya samajhanA cAhiye / pudgala pariNAma rAga dveSAdi aura kumbhakArakI taraha vyApyavyApyakabhAva nahIM honeke kAraNa kAryakAraNabhAva siddha na ho sakanese ina rAga dveSAdikA kartA AtmA nahIM ho sakatA hai| ___isase yaha patA cala jAtA hai ki dveSa Adi bhAvoMkA upAdAna kAraNa AtmAkA cAritra guNa hote hue bhI ve svataMtra AtmAke na honeke kAraNa aura pudgala karmake sAtha unakA vyApyavyApaka sambandha honeke kAraNa ve pudgalake kahe jAte haiM usI prakAra bhAvamanakA upAdAna kAraNa AtmAkA jJAna guNa hote hue bhI bhAvamana svataMtra AtmAmeM upalabdha na honeke kAraNa aura pudgalake sAtha usakA vyApyavyApakasambandha honeke kAraNa bhAvamana yaha paudgalika kahA jAtA hai / ghaTotpattimeM nimitta yadyapi kumbhakAra hai phira bhI kumbhakAra aura ghaTakA vyApya
Page #285
--------------------------------------------------------------------------
________________ 248 siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana grantha vyApaka sambandha nahIM hai isaliye ghaTakA kartA kumbhakAra nahIM kahA jAtA hai| isaliye upAdAna kAraNa jJAna guNa hote hue bhI vyApyavyApaka aura kAryakAraNasambandha honese bhAvamanako paudgalika mAna lene meM vizeSa kucha Apatti nahIM hai| nahIM to vaha AtmAkA svAbhAvika dharma Thahara jaavegaa| yadi do vastuoMke saMyogajanya kArya aura svataMtra eka vastu ke kAryako dhyAnameM lAyA jAvaM to yaha bheda usI samaya dhyAna meM A sakatA hai / adhyAtmazAstroMmeM Apake nijasvarUpake dikhAnekA prayojana rahatA hai| pudgalake nijasvarUpake dikhAnekA prayojana nahIM hai ataeva bhAvamana saMyogajadharma honeke kAraNa nizcayadRSTise vaha AtmAkA nahIM kahA jA sakatA hai / pratyeka saMyogajadharmameM isI dRSTiko sAmane rakhane para zuddha vastukA bodha ho sakatA hai| vicAra kariye yadi koI bhI svarUpakA citavana karane vAlA bhavya rAga dveSa jIvakA hai, mithyAjJAna jIvakA hai, matijJAna jIvakA hai, bhAvamana jIvakA hai, aupazamikabhAva jIvakA hai, guNasthAna Adi jIvake hai aisA citavana karatA rahe to kyA use zuddha svarUpakA bodha athavA usakI prApti ho sakatI hai? kabhI nahIM svarUpa prApti ke liye to use divyadRSTi hI honA pdd'egaa| ye saba paryAyadRSTi viSaya hai isaliye AtmAko sarva kAlIna aisA nahIM mAnA jA sakatA hai aura jo jisake sarvakAlaM na nahIM hote haiM ve usake nahIM kahe jA sakate haiM / bhAvamanake sambandhameM bhI yahI samajhanA cAhiye / isIse kumbhakAra nimitta hote hue bhI ghaTa kumbhakAra kyoM nahIM kahA jAtA hai aura bhAvapana paudgalika kyoM kahA jAtA hai-isakA spaSTa khulAsA ho jAtA hai| raha gaI dhoke ghaTakI bAta so bhI aura ghaTakA koI vyApyavyApaka aura kAryakAraNa sambandha nahIM hai usa bhAva ke liye yaha dRSTAMta upayogI nahIM hai| 'bhAvamana paugalika hai aura pIkA ghaTA ina donoM vacanoMke vyavahAra karanemeM bar3A bhArI kevala AdhAra Adheya sambandhase ghIkA ghar3A yaha vacana vyavahAra pravRtta hotA hai kathanakA khaMDana nahIM hotA hai / -- antara hai| dhIkA ghar3A yahA~ para ataeva aise udAharaNoMse mUla bhAvamana kSAyopazamika bhAva hai yaha to paMDitajIko iSTa hI hogA / aba hama yahA~para yaha pUchate haiM ki jaba ke bhAvamana AtmAkA nijabhAva hai phira usa kSAyopazamika jJAnako heya kyoM batAyA hai| yadi Apa kaheMge vaha sarvathA nijabhAva nahIM hai to phira use paudgalika mAna lenemeM Apatti hI kyoM honI cAhiye / ki jala meM sUryakA pratibiMba par3atA hai / aba yadi vaha kevala jalakA kahA jAve to sUryake abhAva meM bhI jalameM sUryakA pratibiMba dikhanA cAhiye ? parantu aisA nahIM hotA hai isIliye vaha pratibimba sUryakA kahA jAtA hai kAraNa pratibiMba aura sUryakA vyApyavyApaka aura kAryakAraNa saMbaMdha hai| yahA~ para yadyapi phala upAdAna kAraNa hai phira bhI vastu mUlasvarUpake liye upayukta kathana hI upayogI hai| AzA hai isase paMDitajIko dUsare dRSTikoNakA patA laga jAyegA / tattvArtha sUtrake dUsare adhyAyakA pahalA sUtra hai - 'aupazamikakSAyikau bhAvau mizrazca jIvasya svatattvamaudayikapariNAmikazca / tattvArthamutrake dUsare adhyAyakA pahilA sUtra aupazamikakSAyiko' ityAdi hai| isameM aupazamika Adi pA~ca bhAva jIvake svataH ke svarUpa hai aisA bhagavAn umAsvAmIne kahA hai / 'svatattvaM AtmanaH svabhAvAH zraddheyAH ' aisA svatattva zabdakA khulAsA hai / vicAra -- paMDitajIne bhAvamanako kSAyopazamika bhAva honeke kAraNa tattvArthasatrakA ullekha karake AtmAkA nijabhAva kahA hai isakA hama niSedha bhI to nahIM karate haiM / parantu yaha kathana paryAya dRSTise hai / idhara paMDitajIkA lakSya hI nahIM jAtA hai aura isaliye adhyAtma zAstroM meM divyadRSTise pratipAdita viSayako ve sabaMdhA bhulA denA cAhate haiN| hama paMDitajIse hI pUchate haiM ki ye adAyika kSAyopazamika Adi bhAva yadi sarvathA jIva "
Page #286
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturthakhaNDa : 249 ke haiM to adhyAtmazAstroMmeM 'ye haiya hai' aisA upadeza kyoM diyA jAtA hai| ye saba AtmAke nijasvarUpa haiM inakA zraddhAna karanA cAhiye' ityAdi upadeza denA cAhiye thA / usI taraha tattvArthasUtra ke dazaveM adhyAyameM 'aupazamikAdivyatvAnAM ca ' aisA kathana karake siddhajIvake inakA niSedha kyoM kiyA jAtA hai, merI prArthanA hai ki paMDitajI donoM dRSTikoNoMko pratipAdana karanevAle donoM zAstroMkA samanvaya karake isa viSayakA vicAra kareMge / yaha to nizcita hI hai ki kSAyopazamika aura aupazamika Adi bhAvoMmeM AtmA upAdAna kAraNa hai tathA auda yika bhAvoMmeM jitane jIvavipAkI hai unameM AtmA aura pudgalavipAkI bhAvoMmeM pudgala upAdAna kAraNa hai isa liye upAdAna kAraNakI mukhyatAse ve bhAva usa usake kahe jaayeNge| parantu yahA~para prayojana zuddha jIvake svarUpake pratipAdana karanekA honeke kAraNa pudgalanimittaka athavA pudgalaupAdAna kAraNakA jitane bhI bhAva haiM una sabako paudgalika kahA jAtA hai kAraNa una bhAvoMkA vyApyavyApaka saMbaMdha karmake sAtha hai| isakA hama pahale hI khulAsA kara Aye haiM / kSAyopazamika Adi bhAva heya haiM isameM pramANa kammudayaja pajjAyA he khAovamiyaNANaM khu| sagavvamuvAdeyaM Nicchitti hodi saNNANaM ||4|| - dvAdazAnuprekSA. karmake udayase utpanna honevAlI paryAyeM aura kSAyopazamika jJAna heya haiN| tathA nija dravya upAdeya hai aisA nizcaya honA samyagjJAna hai / padArtha jisa samaya jisa pariNAma - avasthArUpase pariNata hotA hai usa samaya vaha tatsvarUpa mAnA tA hai / isa niyamase vaha usa samaya tanmaya hotA hai / vaha avasthA usa padArthase abhinnarUpa rahatI hai / jaise dharma pariNata AtmA dharma mAnA jAtA hai / yaha bhAvamana jIvase kathaMcit abhinna hai kAraNa noindriyAkaraNakarmake kSayopazama se Atmapradeza bhAvamanarUpase pariNata hote haiM / isaliye mana yaha AtmAse aura AtmA manase kathaMcit abhinna hai aura manake abhAva honepara bhI AtmA rahatA hai [ vaha bhAvamana AtmAmeM rahatA hai] usa ( bhAvamana) kA abhAva [atyantAbhAva] nahIM hotA hai isaliye vaha bhAvamana kathaMcit bhinna hai [saMjJA, lakSaNa, prayojana isakI apekSAse bhinna hai ] bhAvamana kahIM para bhI nahIM noindriyAvaraNakarmake vicAra --- jo padArtha jisa samaya jisa avasthA rUpase pariNata hotA hai vaha padArtha usa samaya usa rUpa mAnA jAtA hai isameM mujhe kucha bhI vizeSa vivAda nahIM hai / parantu Age calakara paMDitajI ne jo bhAvamanako kathaMcit abhinna siddha karaneke liye noiMdriyAvaraNa karmake kSayopazamase bhAvamanarUpa Atmapra deza pariNata hote haiM aisA likhA hai isa viSayameM jarUra Apatti hai vaha yaha ki AtmapradezoM ko to kahA hai| hA~ Atmapradeza dravyamanarUpa avazya pariNata hote haiM usameM bhI kAraNa noindriyAvaraNa karmakA kSayopazama na hokara pudgala vipAkI aMgopAMganAmakarmakA udaya hI samajhanA cAhiye kSayopazama bhAvamana avazya hotA hai| parantu vaha jJAnavizeSa hai AtmAke pradeza vizeSa nahIM bhAvamana vaha jJAna vizeSa hote hue bhI nizcaya dRSTise use AtmAkA na kahanA isameM kAraNa usakA vibhAvarUpa honA hI hai / yahA~para use AtmA se kathaMcit bhinna aura kacit abhinna siddha karanemeM vizeSa prayojana hI nahIM hai| yaha kathana to taba upayogI thA jaba ki manako AtmAse sarvathA bhinna mAnA jAtA athavA guNa guNI AdimeM sarvathA bheda yA abheda mAnA jAtA / yahA~para to tattvacarcAkA dRSTikoNa hI dUsarA haiM / yahA~para to yaha vicAra karanA hai ki para vastuke sambandhase rahita aisA zuddha AtmA aura paravastuse sambandhako prApta aisA azuddha AtmA ina donoMmeM jaba bheda dekhanA hogA to sambandhase utpanna honevAle dharmoMko kisakA kahanA cAhiye / yadi svarUpadRSTise una dharmIko AtmAkA kahA jAya to svatantra zuddha avasthAkA azuddha avasthAse kyA pharaka rahegA / 32
Page #287
--------------------------------------------------------------------------
________________ 250 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana-grantha yadi pharaka na mAnA jAve to muktike liye prayatna karanA hI niSphala Thahara jaavegaa| isaliye adhyAtmazAstrameM saMyogase utpanna honevAle dharmAko jisake saMyogase ve utpanna hote haiM usakA kahA jAtA hai / aisA mAnane athavA zraddhAna karanepara tattva hAni na hokara tattva prApti hI hotI hai| Age calakara paMDitajIne jo yaha likhA hai ki manakA abhAva ho jAnepara bhI AtmA rahatA hai| (bhAvamana AtmAmeM rahatA hai| usakA abhAva (atyantAbhAva) nahIM hotA hai| isa vAkyo Uparase to sacamacameM mujhe aisA mAlUma par3atA hai ki isa lekhake lekhaka svayaM paMDitajI nahIM hai / ho sakatA hai ki isa prakAra likhane meM merA ajJAna kAraNa ho parantu mujhe jaisA samajhameM AtA hai usa prakAra likha denA anucita bhI nahIM hai| bhAvamanakA abhAva ho jAnepara bhI AtmA rahatA hai isakA paM0 jI ne jo kosameM khulAsA kiyA hai ki vaha mana AtmAmeM rahatA hai / idhara usakA abhAva batAte haiM dUsarI ora usakA sadbhAva batAte hai / merI samajhase aisA likhaneke do kAraNa ho sakate haiN| eka to yaha ki bhAvamana viziSTa Atmapradeza rUpa hai aura dUsarA yaha ki vaha sAmAnyajJAna svarUpa hai / parantu ye donoM kalpanAyeM barAbara nahIM hai isakA khaMDana hamAre Uparake kathanase ho jAtA hai / bhAvamana yaha jJAna vizeSa hai / isaliye usakA sadbhAva sarvadA rahanA hI cAhiye aisA koI niyama nahIM hai / kramabhAvI paryAya hotI hai aura sahabhAvI guNa hotA hai isa niyamake anusAra bhAvamanako kramabhAvI samajhanA cAhiye, kAraNa vaha jJAna guNakI vizeSa paryAya hai| sAmAnyajJAna guNa nahIM / dUsare paMDitajIne jo atyantAbhAvakA niSedha kiyA hai so paryAyake abhAvameM atyantAbhAva kAraNa nahIM hotA hai / atyantAbhAva to bhinna do dravyoMmeM hotA hai yahA~ usakA vidhAna kauna karegA / yahA~ to pradhvaMsAbhAva samajhanA cAhiye / parantu pradhvaMsAbhAva ho jAne para bhI vaha paryAya usa vastu meM rahatI hI hai yaha kalpanA kucha naI hai| isa tarahase to saMsAra avasthA kA pradhvaMsa ho jAnepara bhI muktajIvameM saMsAra avasthAkA sadbhAva mAnanA pdd'egaa| parantu aisA nahIM hai| bhAvamana yaha sarvathA paudgalika mAnanepara usako jJAnasvarUpa nahIM kahA jA sakatA hai / usako acetana kahanA pdd'egaa| akalaMkAdika AcAryone bhAvamanakA AtmAmeM antarbhAva kiyA hai| dravyamana mAtra rUpAdika pudgala guNoMse sahita honeke kAraNa vaha paudgalika hai| pudgala vipAko karmake udayase dravyamana hotA hai / dravyamanakA (bhada) jo nirvRtti yukta dravyamana hai vaha AtmAke pradezarUpa aSTadala kamalAkAra banatA abhyantara nirvRtiyukta mana kahate haiM / arthAt isa AkArake AtmapradezoMko arthAt manako AtmA mAnanemeM kucha hAni nahIM hai| arthAt abhyantara nirvRtti, kSayopazamase utpanna honevAlI vizuddhi aura usakI sahAyatAse padArthako mAnaneke liye honevAlI pravRtti yaha saba (tInoM) AtmasvarUpa hI haiM aisA samajhanA cAhiye / isa aSTadala kamalAkAra AtmapradezoMke Upara guNadoSoMkA vicAra karaneke liye sahAyatA karanevAle jina pudgala paramANuoMkI racanA hotI hai usako podgalika kahate haiM / arthAt bAhya nivRtti paudgalika hai| vicAra-"bhAvamanako sarvathA paudgalika mAnanepara usako jJAnarUpa nahIM kahA jA sakatA hai" paMDitajIke isa vAkyakA to yahI artha hotA hai ki vaha sarvathA paudgalika to nahIM hai kintu kathaMcit paudgalika hai| yadi paMDitajIko yaha artha iSTa ho to akalaMkAdika AcAryoMne usakA jo kevala AtmAmeM antarbhAva kiyA hai vaha paMDitajIke uparyukta kathanase to kabhI bhI nahIM bana sakatA hai| yadi paMDitajIko use kevala jJAnasvarUpa mAnanA iSTa thA to 'sarvathA paudgalika mAnanepara' isa prakArakA vacana prayoga nahIM karanA cAhiye thaa| kyoMki unake Uparake kathanase to vaha kathaMcit acetana aura kathaMcit cetana hI siddha hotA hai / paMDitajI yadi isa viSayakA spaSTa khulAsA kara deM to bar3I acchI bAta ho| isa viSayameM merI to yaha samajha hai ki koI bhI
Page #288
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturtha khaNDa : 251 vizeSa dharma bhinna do dravyoMkA kabhI bhI nahIM ho sakatA hai| vaha kisI eka drajyakA hI honA cAhiye / isa dRSTise vicAra karanepara jJAna yaha AtmAkA dharma honeke kAraNa aura bhAvamana yaha jJAna vizeSa honeke kA Na vaha AtmAkA ho ThaharatA hai| use paudagalika kabhI bhI nahIM kahA jA sakatA hai / aise sthaloMmeM 'bhAvamanako sarvathA paudgalika mAnanepara' yaha vAkya prayoga hI ayogya hai| aba jo adhyAtmazAstroMmeM bhAvamanako paudgalika kahA jAtA hai isakA artha yaha nahIM hai ki vaha padagalake dharma hai, pudagalameM aura ina dharma meM guNANI sambandha hai| yaha kucha bhI nahIM hote hue bhI nizcayadRSTi ina aupAdhika bhAvoMko AtmAkA grahaNa nahIM karatA hai ataeva ve upAdhijanya arthAt paudgalika kahe jAte haiN| Age calakara paMDitajIne "dravyamana mAtra rUpAdiguNAnI yukta asale muLe teM paudgalika Ahe' aisA likhA hai so paMDitajIke isa ekAntakA khaMDana Age calakara svayaM paMDitajIke dvArA hI Abhyantara nirvRtti rUpa dravyamanako AtmAke pradeza rUpa svIkAra lenese ho jAtA hai| isake Age jo kucha likhA gayA hai usa viSayameM vizeSa kucha likhanekI AvazyakatA nahIM hai| yadi bhAvamana paudagalika hotA to vaha martika padArthako hI jAnatA parantu zuddha AtmAnubhava yaha iMdriyakA viSaya nahIM hai / isa AtmAnubhavarUpa viSayameM sparzanAdika indriyoMkA upayoga nahIM hotA hai parantu bhAvamanakA mAtra upayoga hotA hai| kAraNa vaha mUrta aura amataM donoMko jAnatA hai| paMcAdhyAyIkArane to AtmAnubhavake samaya mana yaha jJAna hI hotA hai aisA spaSTa kahA hai / isa sambandhameM paMcAdhyAyIke AdhAra yahA~para dene meM vizeSa kucha hAni nahIM hai / paMDita jIne jo yaha likhA hai ki 'yadi bhAvamana paudgalika hotA to vaha mUrtika padArthako hI jAnatA' isa vAkyakA sIdhe zabdoMmeM yahI artha hotA hai ki jo vicAre jJAna kevalaM mUrtika padArthako jAnate haiM ve paudgalika haiN| aisA artha karanepara avadhijJAna, manaHparyayajJAna aura indriyajJAna ye saba paudgalika Thahara jaaveNge| parantu paMDitajI aisA kathana karate samaya yaha bilkula hI bhUla jAte haiM ki ye jJAna bhI bhAvamanakI taraha AtmopAdAnakAraNaka aura kSAyopazamika hai / phira bhAvamana to paudgalika nahIM aura ye jJAna vicAre paudgalika ? yaha kaisA nyAra hai / saba jagaha nyAya eka hI lAgU hotA hai| AzA hai paMDitajI apane uparyukta vAkyakA yogya vicAra kareMge / Age calakara paMDitajIne jo yaha likhA hai ki AtmAnubhavameM iMdriyoMkA upayoga nahIM hotA hai yaha bAta hameM bhI mAnya hai parantu isase indriyajJAna paudgalika aura bhAvamana AtmIka nahIM siddha ho sakatA hai, yaha vizeSatA kSayopazamakI samajhanA caahiye| zreNI to donoMkI eka hI hai| bhAvamana aisA kSAyopazamika jJAna hai ki usameM anabhava karane aura vicAra karanekI sAmarthya utpanna hotI hai itane mAtrase vaha kSayopazama rUpa jAtiko ullaMghana nahIM kara sakatA hai / vaha to viSaya bheda hai jAti bheda nhiiN| matijJAna Adi cAroM jJAnoMmeM viSaya bhedase hI bheda hai jAti to cAroMkI kSAyopazamika hI hai| Age calakara paMDitajIne jo yaha likhA hai ki AtmAnubhavake samaya bhAvamana svayaM jJAna hI hotA hai / yahA~para itanA avazya pachanA hai ki jisako AtmAnabhava nahIM hotA hai usakA bhAvamana kyA jJAnarUpa hotA hai yA nahIM ? yadi hotA hai to phira yahA~ aura kaunasI vizeSatA utpanna ho gii| yadi nahIM hotA hai to AtmAnubhavako chor3akara zeSa dazAmeM bhAvamana yaha paudagalika hI tthhregaa|
Page #289
--------------------------------------------------------------------------
________________ mahAbaMdha : eka adhyayana 1. SaTkhaNDAgamakA mUla AdhAra aura viSayanirdeza caudaha pUrvomeM agrAyaNIya pUrva dUsarA hai| isake caudaha arthAdhikAra hai / pA~cavA~ arthAdhikAra cayanalabdhi hai, vedanAkRtsnaprAbhUta yaha isakA dUsarA nAma hai| isake caubIsa arthAdhikAra haiN| jinameMse prArambhake chaha arthAdhikAroM ke nAma hai-kRti, vedanA, sparza, karma, prakRti aura bndhn| inhIM chaha arthAdhikAroMko prakRta SaTkhaNDAgama siddhAntameM nibaddha kiyA gayA hai| mAtra cUlikA anuyogadvAra sahita jIvaTThANa isakA apavAda hai| eka to jIvasthAna cUlikAkI samyaktvotpatti nAmaka AThavI cUlikA dRSTivAda aMgake dusare sUtra nAmaka arthAdhikArase nikalI hai / dUsare gati-Agati nAmaka nauvIM cUlikA vyAkhyAprajJaptise nikalI hai| yaha SaTkhaNDAgama siddhAntako prAtaHsmaraNIya AcArya puSpadanta bhUtaba line kisa AdhArase nibaddha kiyA thA isakA sAmAnya avala kana hai| pratyeka khaNDakA antaH sparza karane para vihita hotA hai ki paramAgamameM bandhana arthAdhikArake bandha, bandhaka, bandhanIya aura badha vidha na nAmaka jina cAra arthAdhikAroMkA nirdeza kiyA gayA hai unamese bandha nAmaka arthAdhikArase prArambhakI sAta cUlikAeM nibaddha kI gaI hai| ina saba cUlikAoMmeM prakRtameM upayogI honese karmoMkI mUla va uttara prakRtiyoMko usa usa karmakI uttara prakRtiyoke bandha va adhikArI bhedase bananevAle sthAnoMko, karmoMkI jaghanya va utkRSTa sthitiyoMko tathA gati bhedase prathama samyaktvakI utpatti ke sanmakha hae jIvoMke baMdhanevAlI prakRtiyoMsambandhI tIna mahAdaNDakoMko nibaddha kiyA gayA hai| SaTkhaNDAgamakA dUsarA khaNDa kSullaka bandha hai| isameM saba jIvoMmeM kauna jIva bandhaka hai aura kauna jIva abandhaka hai isakA suspaSTa khulAsA karanA prayojana honese bandhaka nAmaka dUsare arthAdhikArako nibaddha kara jo jIva bandhaka haiM ve kyoM bandhaka haiM aura jo jIva abandhaka haiM ve kyoM abandhaka hai ise spaSTa karane ke liye caudaha mArgaNAoMke avAntara bhedosahita saba jIva karmake udaya, upazama, kSaya aura kSayopazamase yathAsambhava baddha aura abaddha hote haiM ise nibaddha kiyA gayA hai| Age chaThaveM khaNDameM bandhanake cAroM arthAdhikAroMko nibaddha karanA prayojana honese isa khaNDako kSullaka bandha kahA gayA hai| isa khaNDameM ukta do anuyogadvAroMko chor3akara anya jitane bhI anuyogadvAra nibaddha kiye gaye haiM, prakRtameM unakA spaSTIkaraNa karanA prayojanIya nahIM honese unake viSayameM kucha bhI nahIM likhA jA rahA hai / SaTkhaNDAgamakA tIsarA khaNDa bandha svAmitvavicaya hai| yadyapi kSa llaka bandhameM saba jIvoMmeMse kauna jIva bandhaka hai aura kauna jIva abandhaka hai ise spaSTa kiyA gayA hai para vahA~ adhikArI bhedase bandhako prApta hone vAlI prakRtiyoMkA nAma nirdeza nahIM kiyA gayA hai aura na yahI batalAyA gayA hai ki ukta jIva kisa guNasthAna taka kina prakRtiyoMkA bandha karate haiM aura usake bAda ve una prakRtiyoMke abandhaka hote haiM yaha saba ogha aura Adezase saprayojana spaSTa karaneke lie isa khaNDako nibaddha kiyA gayA hai| SaTkhaNDAgamakA cauthA khaNDa vedanA hai aura pA~caveM khaNDakA nAma vargaNA hai| ina donoM khaNDoMmeMse prathama khaNDameM karma prakRti prAbhUtake kRti aura vedanA arthAdhikAroMko tathA dUsare khaNDameM sparza, karma aura prakRti arthAdhikAroMke sAtha bandhana arthAdhikArake bandhanIya arthAdhikArako nibaddha kiyA gayA hai /
Page #290
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturthakhaNDa : 253 isa prakAra ukta pA~ca khaNDoM meM nivaddha viSayakA sAmAnya avalokana karanepara vidita hotA hai ki ukta pA~coM khaNDoMmeM karma viSayaka sAmagrIkA bhI yathAsaMbhava anya sAmagrI ke sAtha yathAsthAna nibaddhIkaraNa huA hai / phira bhI bandhana adhikArake bandha, bandhaka, bandhanIya aura dagdhavidhAna ina cAroM arthAdhikAroMko samagra bhAvase nibaddhIkaraNa nahIM ho sakA hai| ataH ina cAroM arthAdhikAroMko apane avAntara bhedoke sAtha nivaddha karaneke lie chaThaveM khaNDa mahAbandhako nibaddha kiyA gayA hai| vartamAnameM jisa prakAra prArambhake pAMca saNDoMpara AcArya vIrasenakI dhavalA nAmaka TIkA upalabdha hotI hai usa prakAra mahAbandhapara koI TIkA upalabdha nahIM hotI / isakA parimANa anuSTup zlokoMmeM cAlIsa hajAra loka pramANa svIkAra kiyA gayA hai| AcArya vIrasenake nirdezAnusAra yaha AcArya bhUtabalIkI amara kRti hai| yadyapi isakA mUla AdhAra bandhana nAmaka arthAdhikAra hai, parantu usake AdhArase AcArya bhUtabalIne ise nibaddha kiyA hai, isIlie yahA~ use unakI amara kRti kahA gayA hai / 2 mahAbandha isa nAmakaraNakI sArthakatA yaha hama pahale hI batalA Aye hai ki SaTkhaNDAgama siddhAnta meM dUsare khaNDakA nAma kSullaka bandha hai aura tIsare khaNDakA nAma bandhasvAmitvavicaya hai| kintu unameM vandhana arthAdhikArake cAroM arthAdhikAroMmeM se mAtra bandhaka arthAdhikArake AdhArase viSayako saprayojana nibaddha kiyA gayA hai / tathA vargaNAkhaNDa meM vargaNAoMke teIsa bhedoMkA sAMgopAMga vivecana karate hue unameMse prasaMgavaza jJAnAvaraNAdi karmaki yogya kArmANa vargaNAe~ haiM yaha batalAyA gayA hai / vahA~ bandha tattvake Azrayase bandha, bandhaka bandhanIya aura bandhavidhAna ina cAroMko eka zrRMkhalA meM bA~dhakara nibaddha nahIM kiyA gayA hai jisakI pUrti isa khaNDa dvArA kI gaI hai, ataH isakA mahAbandha yaha nAma sArthaka hai / 2 3. nibaddhIkaraNa sambandhI zelIkA vicAra kisI viSaya kA vivecana karaneke lie tatsambandhI vivecana ke anusAra use aneka pramukha adhikAroMmeM vibhakta kiyA jAtA hai| punaH avAntara prakaraNoM dvArA usakA sarvAMga vivecana kiyA jAtA hai| pravRtameM bhI isI paddhati dravyakarma bandha tattvako prakRtibandha, sthitibandha, anubhAgabandha aura pradezabandha ina cAra pramukha adhikAroMmeM vibhakta kara unamese pratyekakA opa aura Adeza se aneka anuyoga dvAroMkA Alambana lekara vicAra kiyA gayA hai| isase dravyakarmabandha tasya sambandhI samagra mImAMsAko nibaddha karanemeM sugamatA A gaI hai| samagra SaTkhaNDAgama isI zailI meM nibaddha kiyA gayA hai| ataH mahAbandhako nibaddha karane meM bhI yahI zailI apanAI gaI haiM / aisA karate hue mUlameM kahIM bhI kisI pAribhASika zabdako vyAkhyA nahIM kI gaI hai / mAtra prakaraNAnusAra usakA upayoga kiyA gayA hai| kintu eka pAribhASika zabda eka sthala para jisa artha meM prayukta huA hai, sarvatra usI artha meM usakA prayoga huA hai| 4. karma zabda ke arthakI vyAkhyA pharma zabdakA artha kArya haiN| pratyeka dravya, utpAda, vyaya aura dhruva svabhAvavAlA honese apane dhruvasvabhAvakA tyAga kiye binA pratyeka samayameM pUrva paryAyakA vyaya hokara jo paryAya rUpase nayA utpAda hotA hai| vaha usa dravyakA karma kahalAtA hai / yaha vyavasthA dravyoMke samAna jIva aura pudgala dravyameM bhI ghaTita hotI hai / kintu yahA~ jIvake mithyAtva avirati pramAda, kaSAya aura yoga meM se kramase yathAsambhava pA~ca, cAra, tIna, do yA ekako nimitta kara kArmaNavargaNAoMkA jo jJAnAvaraNAdirUpa pariNamana hotA hai use 'karma' kahA gayA *
Page #291
--------------------------------------------------------------------------
________________ 254 siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana grantha hai / jJAnAvaraNAdirUpase svayaM kArmaNavargaNAyeM pariNamI, isalie noAgama bhAvakI apekSA to vaha karmarUpa pariNAma svayaM pulakA hai| kintu una kArmaNavargaNAoMke pariNamanameM jIvake mithyAtva Adi bhAva nirmita hote haiM, isalie nimitta honekI apekSA use upacArase jIvakA bhI karma kahA jAtA hai / isa prakAra ina jJAnAvaraNAdi karmoMko jIvakA kahanA yaha noAgama dravyanikSepakA viSaya hai, noAgama bhAva nikSepakA viSaya nahIM, isalie AgamameM ise dravya karmarUpase svIkAra kiyA gayA hai| kAla pratyAsati yA bAhyavyApti vaza vivakSita do dravyoM meM ekatA sthApita kara jaba eka dravyake kAryako dUsare dravyakA kahA jAtA hai tabhI noAgamanayakI apekSA jJAnAvaraNAdirUpa pudgala pariNAmako jIvakA kArya kahA jA sakatA hai, anyathA nahIM yaha ukta kathanakA tAtparya hai / isa prakAra prakRtameM upayogI kucha tathyoMkA nirdeza karaneke bAda aba mahAbandha paramAgamameM nivaddha viSayapara sAMgopAMga vicAra karate haiN| 5. mahAbandha paramAgama meM nibaddha viSaya yaha to hama pahale hI batalA Aye haiM ki bandha, bandhaka bandhanIya aura bandhavidhAna ina cAroM viSayoMko dhyAnameM rakhakara mahAbandhameM bandha tatvako nivada kiyA gayA hai| yaha pratyeka dravyagata svabhAva hai ki pratyeka dravyake kAryoM meM bAhya aura Abhyantara upAdhikI samagratA hotI hai / yataH jJAna-rzana svabhAvavAlA jIva svataMtra dravya hai aura pratyeka jIva dravya pRthak pRthak sattA sampanna honese saba jIva ananta hai tathA paryAyadRSTise ve saMsArI aura mukta aise do bhAgoMmeM vibhakta haiM / jo caturgatike paribhramaNa se chuTakArA pA gaye haiM unheM mukta kahate haiM / kintu jo caturgati paribhramaNase mukta nahIM hue haiM unheM saMsArI kahate haiM / aba prazna yaha hai ki jIvoMkI ye do prakArakI avasthAyeM kaise hotI haiM ? yadyapi isa praznakA samAdhAna pUrvokta isa kathanase ho jAtA hai ki pratyeka dravyake kArya meM bAhya aura antaraMga upAdhikI samagratA hotI hai phira bhI yahAM usa vAhya sAmagrIko sAMgopAMga mImAMsA karanI hai, Abhyantara upAdhike sAtha jisakI prApti honepara jIvoMkI saMsAra (catugaMti paribhramaNarUpa) avasthA niyamase hotI hai| bhagavAn bhUtabalIne isI prazna ke uttarasvarUpa mahAbandha paramAgamako nivaddha kiyA hai| isameM jIva sambaddha usa bAhya sAmagrIkI karma saMjJA rakha kara aura use vyavahAranaya ( naigamanaya) se jIvakA kArya svIkAra kara batalAyA gayA hai ki ve karma kitane prakArake haiM, unakI prakRti, sthiti aura anubhAga kyA hai / saMkhyA meM ve pradezoMkI apekSA kitane hote haiM / bandhakI apekSA ogha aura Adezase kauna jIva kina kamakA bandha karate haiM / ye saba karma mUla aura avAntara bhedoMkI apekSA kitane prakArake hai| kyA sabhI pudgala karmabhAvako prApta hote haiM yA niyata pudgala hI karmabhAvako prApta hote haiM / unakA avasthAna kAla aura kSetra Adi kitanA hai, Adi prakRta viSaya sambandhI praznoMkA samAdhAna vidhi rUpase mahAbandha paramAgama dvArA kiyA gayA hai| isameM saba kamoMke prakRtivandha, sthitibandha, anubhAgabandha aura pradezabandha aise cAra bheda karake ukta vidhise bandha tattvakI apekSA saba kamakA vicAra kiyA gayA hai aisA yahA~ samajhanA caahie| 1. prakRti bandha prakRti bandha yaha pada prakRti aura bandha ina do zabdoM se milakara banA hai| prakRti, zIla aura svabhAva ye ekArthavAcI zabda hai| isase jJAta hotA hai ki jIvake mithyAdarzana Adiko nimitta kara jo kArmaNa vargAyeM karma bhAvako prApta hotI haiM unakI mUla prakRti jIvakI vividha nara-narakAdi avasthAoMke honemeM tathA mithyAdarzanAdi bhAvake honemeM nimitta hotI haiM / arthAt jaba jIva apanI puruSArthahInatA ke kAraNa Abhyantara upAdhivaza jisa avasthAko prApta hotA hai usakI usa avasthAke honemeM ye jJAnAvaraNAdi karma nimitta (vyavahAra hetu) hote haiM yaha unakI prakRti hai /
Page #292
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturthakhaNDa : 255 kintu kArmaNa vargaNAtroMke, midhyAdarzana Adike nimittase karma bhAvako prApta hone para ve karma jIvase sambaddha hokara rahate haiM yA asambaddha hokara rahate haiM isIke uttara svarUpa yahA~ bandha-tatvako svIkAra kiyA gayA hai / paramAgamameM bandha do prakArakA batalAyA hai- eka tAdAtmya sambandha rUpa aura dUsarA saMyoga sambandharUpa | inameMse prakRtameM tAdAtmya sambandha vivakSita nahIM hai, kyoMki pratyeka dravyakA apane guNa paryAyake sAtha hI tAdAtmyarUpa bandha hotA hai, dA dravyoM yA unake guNa paryAyoMke madhya nhiiN| saMyoga sambandha aneka prakArakA hotA hai so usameM bhI do yA do se adhika paramANuoM AdimeM jaisA zleSa bandha hotA hai vaha bhI yahA~ vivakSita nahIM hai, kyoMki pula pavAna dravya hone para bhI jIva sparzAdi guNoMse rahita amUrta dravya hai, ataH jIva aura pudgalakA zleSa bandha bana nahIM sakatA / svarNakA kIcar3ake madhya raha kara donoMkA jaisA saMyoga sambandha hotA hai aisA bhI yahA~ jIva aura karmakA saMyoga sambandha nahIM banatA, kyoMki svarNake kIcar3ake madhya hote hue bhI svarNa kIcar3ase alipta rahatA hai, kyoMki kIcar3ake nimittase svarNa meM kisI prakArakA pariNAma nahIM hotA / mAtra paraspara avagAharUpa saMyogasambandha bhI jIva aura karmakA nahIM svIkAra kiyA jA sakatA, kyoMki jIva pradezoMkA visrasopacayoM ke sAtha paraspara avagAha hone para bhI visrasopacayoMke nimitta se jIva meM narakAdirUpa vyaJjana paryAya aura mithyAdarzanAdi bhAvarUpa kisI prakArakA pariNAma nahIM hotA taba yahAM kisa prakArakA bandha svIkAra kiyA gayA hai aisA prazna hone para usakA samAdhAna yaha hai ki jIva ke mithyAdarzanAdi bhAvoMko nimitta kara jIva pradezoMmeM avagAhana kara sthita viyopacayoMke karma bhAvako prApta hone para unakA aura jIva pradezoMkA paraspara avagAhana kara avasthita honA yahI jIvakA karmake sAtha bandha hai / aisA bandha hI prakRtameM vivakSita hai / isa prakAra jIvakA karmake sAtha bandha hone para usakI prakRtike anusAra usa bandhako prakRti bandha kahate hai| isI prakRti bandhako ogha aura Adezase mahAbandhake prathama arthAdhikArameM vividha anuyoga dvAroMkA Alambana lekara nibaddha kiyA gayA hai / ve anuyoga dvAra isa prakAra haiM- ( 1 ) prakRti samutkIrtana (6) sarvabandha (3) nosarvabandha (4) utkRSTabandha (5) anuSTakRSbandha (6) jaghanyabandha (7) ajaghanyavandha (8) sAdibandha ( 9 ) anAdivandha (10) bhuvabandha (11) adhruvabandha ( 1 ) bantrasvAmitvavicaya (13) eka jIvakI apekSA kAla (14) eka jIvakI apekSA antara (15) sannikarSa (16) bhaMgaviSaya (17) bhAgAbhAgAnugama ( 18 ) parimANAnugama (19) kSetrAnugama ( 20 ) sparzanAnugama (21) nAnA jIvoMko apekSA kAlAnugama (22) nAnA jIyoMkI apekSA antarAnugama (23) bhAvAnugama (24) jIva alpabahutvAnugama aura (25) addhA alpabahutvAnugama | 1. prakRti samutkIrtana prathama anubhAga dvAra prakRti samakIrtana hai| isameM karmokI AThoM mUla aura uttara prakRtiyoMkA nirdeza kiyA gayA hai| kintu mahAbandhake prathama sApatra ke muTita ho jAnese mahAbandhakA prArambha kisa prakAra huA hai isakA ThIka jJAna nahIM ho pAtA hai| itanA avazya hai ki isa anuyoga dvArakA avaziSTa jo bhAga mudrita hai. usake avalokanase aisA sunizcita pratIta hotA hai ki varmaNAsaNDake prakRti anuyoga dvArameM jJAnAvaraNakI pA~ca prakRtiyoMkA jisa vidhise nirUpaNa upalabdha hotA hai mahAbandhameM bhI jJAnAvaraNako pAMca prakRtiyoMke nirUpaNameM kucha pATha bhedake sAtha lagabhaga vahI paddhati apanAI gaI hai| prakRti anuyoga dvArake 59 veM sUtrakA antima bhAga isa prakAra hai saMvacchara- juga - puvva - pavva -- palidovama -- sAgarova mAdao vidhao bhavaMti ||19||
Page #293
--------------------------------------------------------------------------
________________ 256 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana-grantha ipake sthAnameM mahAbaMdhameM isa sthalapara pATha haiayaNaM saMvacchara-palidovama-sAgarovamAdao bhavaMti / isI prakAra prakRti anuyoga dvArake avadhijJAna sambandhI jo satra gAthAe~ nibaddha haiM ve saba yadyapi mahAbandhake prakRti samutkIrtana meM bhI nibaddha haiM, para unameM pAThabhedake sAtha vyatikrapa bhI dekhA jAtA hai| udAharaNArtha prakRti anuyoga dvArameM 'kAle cauNNa uDDhI' yaha sUtra gAthA pahale hai aura 'tejAka mma sarIraM' yaha sutra gAthA bAda meM / kintu mahAbandhameM 'tejAkamma sarIraM' sUtra gAthA pahale hai aura kAle caduNhaM vuDDhI' yaha sUtra gAthA bAda meN| isI prakAra katipaya anya sutra gAthAoMmeM bhI vyatikrama pAyA jAtA hai| Age darzanAvaraNase lekara antarAyataka zeSa sAta koM kI kisakI kitanI prakRtiyA~ hai mAtra itanA ullekha kara prakRti samutkIrtana anuyoga dvAra samApta kiyA gayA hai| itanA avazya hai ki nAma karmakI bandha prakRtiyoMkI 42 saMkhyAkA ullekha kara usake bAda yaha vacana AyA hai| 'yaM taM gadiNAmaM kammaM taM caviSaM-Nirayagadi yAva devagadi tti / yathA pagadibhaMgo tathA kaadvvo|' isameM Aye hue 'pagadibhaMgo kAdavo' padase vidita hotA hai ki sambhava hai isa padadvArA vargaNAkhaNDa ke prakRti anayogadvArake anusAra jAnanekI sUcanA kI gaI hai| samasta karma viSayaka vAGmayameM jJAnAvaraNAdi karmokA jo pATha viSayaka krama svIkAra kiyA gayA hai usake anusAra jJAnakI pradhAnatAko lakSyameM rakhakara jJAnAvaraNa karmako sarvaprathama rakhakara tadanantara darzanAvaraNa karmako rakhA hai-yataH darzanapUrvaka tatvArthokA jJAna honepara hI unakA zraddhAna kiyA jAtA hai, ataH darzanAvaraNake bAda mohanIya karmakA pATha svIkAra kiyA hai| antarAya yadyapi ghAtikarma hai, para vaha nAmAdi tIna koke nimittase hI jIvake bhogAdi guNoMke ghAtane meM samartha hotA hai isalie usakA pATha aghAti koMke antameM svIkAra kiyA hai / Ayu bhavameM avasthitikA nimitta hai. isalie nAma karmakA pATha Ayukarmake bAda rakhA hai tathA bhavake honepara hI jIvakA nIca-uccapanA honA sambhava hai, isalie gotra karmakA pATha nAma karmake bAda svIkAra kiyA hai / yadyapi vedanIya aghAtikarma hai para vaha mohake balase hI sukhaduHkhakA vedana karanemeM samartha hai, anyathA nahIM, isalie mohanIya karmake pUrva ghAtikarmake madhya usakA pATha svIkAra kiyA hai| yaha AThoM koMke pAThakramako svIkAra karane viSayaka ukta kathana gommaTasAra karmakANDake AdhArase kiyA hai| bahuta sambhava hai ki isa pAThakarmakA nirdeza svayaM prAtaHsmaraNIya AcArya bhUtabalIne prakRta arthAdhikArake prArambhameM kiyA hogaa| para usake prathatha tADapatrake truTita ho jAne ke kAraNa hI hamane gommaTasAra karmakANDake AdhArase yaha spaSTIkaraNa yaha to sunizcita hai ki 23 prakArakI pudgala vargaNAoMmese satsvarUpa sabhI vargaNAoMse jJAnAvaraNAdi karmoMkA nirmANa nahIM hotaa| kintu unameMse mAtra kAmaNa vargaNAe~ hI jJAnAvaraNAdi karma bhAvako prApta hotI haiM / usameM bhI apane nizcaya upAdAnake anusAra hI ve vargaNAe~ mithyAdarzanAdi bAhya hetuko prApta kara karmabhAvako prApta hotI haiM, sabhI nhiiN| jisa prakAra yaha niyama hai usI prakAra upAdAna bhAvako prApta huI sabhI kArmaNavargaNAe~ jJAnAvaraNAdi rUpase karmabhAvako prApta nahIM hotii| kintu jaise gehU~rUpa pariNamana karanevAle bIjarUpa skandha alaga hote hai aura canerUpa pariNamana karanevAle bIjarUpa skandha alaga hote haiM yaha sAmAnya niyama hai vaise hI jJAnAvaraNarUpa pariNamana karanevAlI kAmaNa vargaNAe~ judI hai aura dazanAvaraNAdirUpa pariNamana karanevAlI kArmaNavargaNAe~ alaga hai / ina jJAnAvaraNAdi karmoMkA apanI-apanI jAtiko chor3akara anya karma rUpa saMkramita nahIM honekA yahI kAraNa hai| tathA isI AdhArapara darzana mohanIya aura cAritra mohanIyakA paraspara saMkramaNa nahIM hotA yaha svIkAra kiyA gayA hai / cAroM AyuoMkA bhI paraspara saMkramaNa nahIM hotA, bahuta sambhava hai isakA bhI yahI kAraNa ho /
Page #294
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2. sarvabandha- nosarvaMbandha anuyogadvAra yaha prakRti samutkIrtana anuyogadvArakA sAmAnya avalokana hai / Age jitane bhI anuyogadvAra Aye haiM unadvArA isI prakRti samutkIrtana anuyogadvArako Alambana banAkara vizeSa UhApoha kiyA gayA hai| unake nAma pahale hI de Aye haiM / jisa anuyoga dvArakA jo nAma hai usameM apane nAmAnurUpa hI viSaya nibaddha kiyA gayA hai / yathA sarvabandha aura nosarvabandha ina do anuyoga dvAroMko leM / inameM yaha batalAyA gayA hai ki jJAnAvaraNAdi AThoM karmoM se jJAnAvaraNa aura antarAya karmakA bandha vyucchitti hone taka sarvabandha hotA hai, kyoMki ina donoM karmoMkI jo pA~ca-pA~ca prakRtiyA~ haiM unakA apane bandha honeke sthala taka satata bandha hotA rahatA hai / darzanAvaraNa karmakA sarva bandha bhI hotA hai aura nosarvabandha bhI hotA hai / sAsAdana guNasthAna taka isakI sabhI prakRtiyoMkA bandha honese sarvabandha hotA hai, Ageke guNasthAnoMmeM nosarvabandha hotA hai, kyoMki dUsare guNasthAnake antameM styAnaarat bandhavyucchitti ho jAtI hai / aura apUrvakaraNake prathama bhAga meM nidrA aura pracalAkI bandha vyucchitti hotI hai / isI prakAra mohanIya aura nAmakarmake viSayameM bhI jAnanA caahie| ina do karmoMmeM sarvabandhase tAtparya jo prakRtiyA~ adhika se adhika yugapat ba~dha sakatI haiM unakI vivakSAse hai / tathA unase karmakA bandha jaba hotA taba vaha nosarvabandha kahalAtA hai / vedanIya, Ayu, gotra ina tIna karmokA nosarvabandha hI hotA hai, kyoMki ina karmoMkI eka kAlameM apanI-apanI vivakSita eka prakRtikA hI bandha hotA hai / yaha ukta do anuyoga dvAroMkA spaSTIkaraNa hai / isI prakAra anya anuyoga dvAroMkA spaSTIkaraNa samajhanA cAhie / isa alpa nibandha meM samagra vivecana sambhava nahIM hai / dizA mAtrakA jJAna karAyA gayA hai / itanA avazya hai ki mahAbandhameM jo bandhasvAmitvavicaya anuyogadvAra nibaddha hai usIke anusAra bandhasvAmitvavicaya tIsare khaNDakI racanA huI hai / donoMkA viSaya eka hai, aura zailI bhI eka hai / mAtra antara itanA hai ki bandhasvAmitvavicayameM oghake samAna pratyeka mArgaNA aura usake avAntara bhedoMmeM kina prakRtiyoMkA kauna bandhaka aura kauna abandhaka hai isako prakRtiyoMke nAmanirdezapUrvaka nibaddha kiyA gayA hai, jaba ki mahAbandhake bandha svAmitva vicayameM jisa mArgaNAsthAnake viSayakI pahale kahe gaye jisa ogha yA mArgaNAsthAnake viSayake sAtha samAnatA hai usakA 'eva' ke sAtha usa mArgaNAsthAnakA nirdeza karake saMkSepIkaraNa kara diyA gayA hai / yathA - evaM ogha maMgo paMcidiya --tasa0 2 manasi / itanA avazya hai ki mahAbandhameM isa anuyogadvArakA bahuta kucha bhAga aura eka jIvakI apekSA kAla anuyogadvArakA prArambhakA kucha bhAga isa viSaya sambandhI tADapatrake naSTa 'jAne se truTita ho gayA hai / jisakI pUrtibandhasvAmitva viSaya, vagaNAkhaNDa tathA anya upayogI sAmagrI ke AdhArase kI jA sakatI / pahale jisa eka tADapatrake naSTa honekA nirdeza kara Aye haiM usakI bhI yathAsambhava vargaNAkhaNDa ke prakRti samutkIrtana anuyogadvAra Adise pUrti kI jA sakatI hai / caturthakhaNDa : 257 2. sthitibandha avasthAna kAlako sthiti kahate haiM / jJAnAvaraNAdi mUla aura unakI uttara prakRtiyoMkA bandha honepara unakA jitane kAla taka avasthAna rahatA hai use sthitibandha kahate haiM yaha ukta kathanakA tAtparya hai / vaha mUla prakRti sthitibandha aura uttara prakRti sthitibandhake bhedase do prakArakA hai| unhIM donoM sthitibandhoM kA isa arthAdhikAra meM nirUpaNa kiyA gayA hai| sarvaprathama mUla prakRti sthitibandhake prasaMgase ye cAra anuyogadvAra nibaddha kiye gaye haiM-- sthitibandhasthAna prarUpaNA, niSeka prarUpaNA, AbAdhAkANDa prarUpaNA aura alpabahutva / ina cAroM anuyogadvAroMko vedanA khaNDake vedanA kAla vidhAnameM jisa vidhise nibaddha kiyA hai vahI vidhi yahA~ apanAI gaI hai / donoM sthaloMpara sUtra racanA sadRza hai| mAtra mahAbandhameM paramparopanidhAke prasaMgase bahuta sthala truTita ho gayA 33
Page #295
--------------------------------------------------------------------------
________________ 258 siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana granya hai aisA pratIta hotA hai| mahAbandhameM isa sthalapara isakA koI saMketa dRSTigocara nahIM hotaa| saMkSepameM spaSTIkaraNa isa prakAra hai 14 jIva samAsoMmeM sthitibandhasthAna sthitibandhasthAna - prarUpaNA sakSmanigodiyA lakSyaparyApta se lekara saMjJI paJcendriya paryAptaka taka uttarottara kitane guNe hote haiM yaha sthitibandhasthAna prarUpaNA isa anuyogadvArameM nibaddha kiyA gayA hai| tathA isI anuyogadvArake ukta caudaha jIvasamAsoMmeM saMkleza vizuddhisthAnoMke alpa bahutvako nibaddha kiyA gayA hai yahA~ para jina pariNAmoMse karmokI sthitiyoMkA bandha hotA hai unakI sthitibandha saMjJA karake isa anuyogadvArameM sthitibandhake kAraNoMke AdhArase alpa bahutvakA vicAra kiyA gayA hai yaha ukta kathanakA tAtparya hai / parivartamAna asAtA, asthira, azubha, dubhaMga, duHsvara, anAdeya, ayazaH kIti aura nIca gotra prakRtiyoMke bandhake yogya pariNAmoM ko saMkleza sthAna kahate haiM / tathA sAtA, sthira, zubha, subhaga, susvara, Adeya, yazaH kIrti aura uccagotra prakRtiyoMke bandha yogya pariNAmoMko vizuddhisthAna kahate haiN| yahA~ para vardhamAna kayAyakA nAma saMkleza aura hIyamAna vAyakA nAma vizuddhi yaha ayaM parigRhIta nahIM hai, kyoMki aisA svIkAra karane para donoM sthAnoMko eka samAna svIkAra karanA par3atA hai aura aisI avasthAmeM jaghanya kaSAya sthAnoMko vizuddhirUpa, utkRSTa kaSAya sthAnoMko saMkleSa rUpa tathA madhyake kaSAya sthAnoMko ubhayarUpa svIkAra karanA par3atA hai / sthAnoMse vizuddhi sthAna thor3e haiM isa prakAra jo pravAhyamAna guruoMkA upadeza calA A rahA hai, sAtha ukta kathanakA virodha AtA hai| tIsare utkRSTa sthiti bandhake kAraNabhUta vizuddhi sthAna jaghanya sthiti bandhake kAraNabhUta vizuddhi sthAna bahuta haiM yaha jo guruyoMkA upadeza upalabdha hotA hai sAtha bhI ukta kapanakA virodha AtA hai, isalie hIyamAna kaSAya sthAnoMko vizuddhi kahate haiM samIcIna nahIM hai| dUsare saMkleza isa kathana ke alpa hai aura isa kathana ke yaha mAnanA yadyapi darzana mohanIya aura cAritra mohanIyakI upazamanA aura kSapaNAmeM prati samaya avyavahita pUrva samayameM udayAgata anubhAga spardhakoMse agale samaya meM guNahIna anubhAga spadhaMko ke udayase jo kaSAya udaya sthAna utpanna hote haiM unheM vizuddhi svarUpa svIkAra kiyA gayA hai, isalie hIyamAna kaSAyako vizuddhi kahate haiM yaha niyama yahA~ bana jAtA hai yaha ThIka hai| parantu isa niyamako jIvoMkI anyatra saMsAra svarUpa avasthAmeM lAgU nahIM kiyA jA sakatA hai, kyoMki usa avasthAmeM chaha prakArakI vRddhi aura chaha prakArakI hAni dvArA kavAya udaya sthAnoMkI utpatti dekhI jAtI hai| mAnA ki saMsAra avasthA meM bhI anantaguNa hAnikA utkRSTa kAla antarmuhUrta svIkAra kiyA gayA hai, isalie vahA~ bhI antarmuhUrta kAla taka anubhAga spardhakoMko hAni honese utane hI kAla taka vizuddhi bana jAtI hai yaha kahA jA sakatA hai| parantu yahA~ vizuddhikA yaha artha vivakSita nahIM haiM kintu yahA~ para sAtA adike bandhake yogya pariNAmoMko vizuddhi kahate haiM / aura asAtA Adike bandhake yogya pariNAmoMko saMkleza kahate haiM yahI artha vivakSita hai / anyathA utkRSTa sthitike bandhake yogya vizuddhisthAna alpa hote haiM yaha niyama nahIM bana sktaa| isalie jaghanya sthiti bandhase lekara utkRSTa sthiti bandha taka saMkleza sthAna uttarottara adhika hote haiM aura utkRSTa sthiti bandhase lekara jaghanya sthiti bandha taka vizuddhi sthAna uttarottara adhika hote haiM yaha siddha hA jAtA hai aura aisA siddha ho jAnepara lakSaNa bhedase donoM prakArake pariNAmoM ko pRthaka pRthak hI mAnanA caahie| ina donoM prakArake pariNAmoMkA pRthak pRthak lakSaNa pUrva meM kiyA hI hai / isa prakAra 14 jIva samAsoMmeM saMkleza, vizuddhi sthAnoMkI apekSA alpa bahutvake samApta hone para isI anuyoga dvArameM saMyatoM sahita 14 jIva samAsoMmeM paryApta aura aparyApta donoM prakArake jIvoMko vivakSita kara japanya aura utkRSTa sthitibandhake alpabahutvakA nirdeza karake isa anuyoga dvArako samApta kiyA hai|
Page #296
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturtha khaNDa : 259 2. niSeka prarUpaNA dasarA anuyoga dvAra niSeka prarUpaNA hai / isako anantaropanighA aura paramparopaniSA ke AdhArase nibaddha kara isa anuyoga dvArako samApta kiyA gayA hai| spaSTIkaraNa isa prakAra hai-Ayu karmako chor3akara anya karmokA jitanA-jaghanya aura utkRSTa sthiti bandha hotA hai usameMse AbAdhAko kama kara jitanI sthiti zeSa rahatI hai usake prathama samayase lekara antima samaya taka sthitike pratyeka samayameM uttarottara ka (ka cayakI hAni hote hue pratyeka samayameM baddha dravya niSeka rUpase vibhakta hotA hai| ise vizeSa rUpase samajhaneke lie jIvasthAna cUlikA (pR0 150 se 1.8 taka) ko dekhie / pratyeka samayameM jitanA dravya baMdhatA hai usakI samaya prabaddha saMjJA hai| sthiti bandhake samaya AbAdhAko chor3akara sthitike jitane samaya zeSa rahate hai unameMse pratyeka samayameM samaya prabaddha meMse jitanA dravya nikSipta hotA hai usakI niSeka saMjJA hai tathA sthiti bandhake hone para usake prArambhake jitane samayoMmeM samaya-prabaddha sambandhI dravyakA nikSepa nahIM hotA usakI AbAdhA saMjJA hai| prathama niSekase dUsare niSeka meM, dUsare niSekase tIsare niSekameM ityAdi rUpase antima niSeka taka uttarottara jitane dravyako kama karata jAte haiM usakI caya saMjJA hai| isI prakAra anya viSayoMko samajha kara prakRta prarUpaNAkA spaSTIkaraNa kara lenA caahie| 3. AbAdhAkANDaka prarUpaNA __ tIsarA anuyoga dvAra AbAdhAkANDaka prarUpaNA hai| Ayukarmako chor3akara zeSa karmokA jitanA utkRSTa sthitibandha ho usakI sthitike saba samayoMmeM vahA~ prApta AbAdhAke samayokA bhAga denepara jitanA labdha Ave utane samayoMkA eka AbAdhAkANDaka hotA hai| arthAta utkRSTa sthitibandhase lekara utkRSTa sthitimese jitane samaya kama hue hoM vahA~ taka sthitibandhake prApta honepara usa saba sthitibandha sambandhI vikalpoMko utkRSTa AbAdhA hotI hai / ataH inhIM saba sthitibandhake vikalpoMkA nAma eka AbAdhAkANDaka hai| ye saba AbAdhAkANDaka pramANa sthitibandhake bheda palyopamake asaMkhyAtaveM bhAga pramANa hote haiN| isI vidhise anya AbAdhAkANDaka jAnane cAhie / yaha niyama sthitibandhameM vahIM taka samajhanA cAhie jahA~ taka ukta niyamake anusAra AbAdhAkANDaka prApta hote haiN| Ayu karma ke sthitibandha meM usakI AbAdhA parigaNita nahIMkI jAtI, vaha atirikta hotI hai, isalie karma bhUmija manuSya aura tiryaMcoMmeM utkRSTa yA madhyama kisI bhI prakArakI AyukA bandha honepara AbAdhA pUrva koTike tribhAgase lekara AsaMkSepAddhAkAla taka yathA sambhava kucha bhI ho sakatI hai| nArakiyoM, bhogabhUmija tiryacoM aura manuSyoM tathA devoMmeM bhujyamAna AyumeM chaha mahinA avaziSTa rahane para vahA~ se lekara AsaMkSepAddhAkAla taka AbAdhA kucha bhI ho sakatI hai| ataH AyukarmameM ukta prakArake AbAdhAkANDaka ke sambhava honekA prazna hI nahIM utthtaa| 3. alpabahutva prarUpaNA isa anuyoga dvArameM 14 jIvasamAsoMmeM jaghanya aura utkRSTa-AbAdhA, AbAdhAsthAna, AbAdhAkANDaka, nAnAguNa hAnisthAna, ekaguNa hAnisthAna jaghanya aura utkRSTa sthitibandha aura sthitibandhasthAna padoMke Alambanase jisa kramase ina padoMmeM alpa bahutva sambhava hai usakA nirdeza kiyA gayA hai / / 4. cauvIsa anuyogadvAra Age ukta arthapadake anusAra 24 anuyogadvAroMkA Alambana lekara ogha aura Adezase sthitibandhako vistArake sAtha nibaddha kiyA gayA hai| anuyogadvAroMke nAma vahI haiM jinakA nirdeza prakRtibandhake nirUpaNake prasaMgase kara Aye haiM / mAtra prakRtibandhameM prathama anuyoga dvArakA nAma prakRtisamutkIrtana hai aura yahA~ usake sthAnameM
Page #297
--------------------------------------------------------------------------
________________ 260 : siddhAntAcAryaM paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana grantha prathama anuyogadvArakA nAma aDAccheda hai aDhA nAma kAlakA hai| jJAnAvaraNAdi kisa karmakA jaghanya aura utkRSTa kitanA sthitibandha hotA hai, kisakI kitanI AbAdhA hotI hai aura AbAdhAko chor3akara jahA~ jitanI karmasthiti avaziSTa rahatI hai usameM niSeka racanA hotI hai, isa viSayako isa anuyogadvArameM nivaddha kiyA gayA hai| zeSa anuyogadvAroMmeM apane-apane nAmAnusAra viSayako nibaddha kiyA gayA hai / sarvaM sthitibandha aura utkRSTa sthitibandhameM yaha antara hai ki sarvasthitivandha anuyogadvArameM utkRSTa sthitibandha honepara sabhI sthitiyoMkA andha vivakSita rahatA hai aura utkRSTa sthitibandha anuyogadvArameM utkRSTa sthitibandha honepara mAtra antakI utkRSTa sthiti parigRhIta kI jAtI hai| yahA~ itanA vizeSa aura jAna lenA cAhie ki anutkRSTameM utkRSTako chor3akara jaghanyasahita sabakA parigraha ho jAtA hai tathA ajaghanyameM javanyako chor3akara utkRSTa sahita sabakA parigraha ho jAtA hai| ukta niyama prakRtibandha, sthitibandha, anubhAgabandha aura pradezabandha meM sarvatra lAgU hote haiM / mAtra jahA~ prakRti Adi jisa bandhakA kathana cala rahA ho vahA~ usake anusAra vicAra kara lenA caahie| 5. sAdi-anAdi dhruva - adhruva sthitibandha sthitibandha cAra prakArakA hotA hai- utkRSTa sthiti bandha, anutkRSTa sthiti bandha, jaghanya sthiti bandha aura ajaghanya sthiti bandha / ina cAroM prakArake sthiti bandhoM meM se kauna sthitibandha sAdi Adimese kisa prakAra kA hotA hai isakA vicAra ina cAroM anuyoga dvAroMmeM kiyA gayA hai / yathA jJAnAvaraNAdi sAta karmo kA utkRSTa sthitibandha saMzI paMcendriya paryAptaka ke apane yogya svAmitva ke prApta honepara hI hotA hai| isalie yaha sAdi hai aura cUMki vaha niyatakAla taka hI hotA hai usake bAda punaH jaba usake yogya svAmitva prApta hotA hai tabhI vaha hotA hai, madhya kAlameM nahIM, isalie vaha utkRSTa sthiti bandha adhruva hai / tathA madhyake kAlameM jo usase nyUna sthiti bandha hotA hai vaha saba anutkRSTa sthitibandha hai / yataH vaha utkRSTa sthiti bandhake bAda hI sambhava hai aura tabhI taka sambhava hai jaba taka punaH utkRSTa sthiti bandha prApta nahIM hotaa| isalie yaha bhI sAdi aura adhruva hai / jaghanya sthiti bandha kSapaka zreNI meM mohanIyakA nauveM guNasthAnameM aura zeSa chahakA dasaveM guNasthAnake antima samayameM hotA hai / isalie yaha bhI sAdi aura adhruva hai / kintu pUrva anAdi kAlase ukta sAtoM karmo kA anAdi jo sthitibandha hotA hai vaha jaghanya sthitibandha kahalAtA hai kyoMki isameM jaghanya sthiti bandhako chor3akara zeSa sabakA parigraha ho jAtA hai| isalie to vaha anAdi hai aura dhruva hai tathA upazama zreNImeM gyArahaveM guNasthAna / se giranepara punaH ina karmoMkA yathA sthAna bandha prArambha ho jAtA hai AyukarmakA bandha kAdAcitka honese usameM sAdi aura adhruva ye do hI jAya isalie ina cAroM anuyoga dvAroMkA vahA~ spaSTIkaraNa kiyA hai| 6. bandha svAmitva prarUpaNA isalie vaha sAdi aura adhruva hai / vikalpa banate haiM vizeSa jAnakArI ho sthiti bandhake svAmitvako samajhane ke lie kucha tathyoMkA yahA~ vicAra kiyA jAtA hai| yathAsAmAnya niyama yaha hai ki sAtAvedanIya Adi prakRtiyoMke bandha yogya pariNAmoMko vizuddhi kahate haiM aura asAtAvedanIya Adi prakRtiyoMke bandha yogya pariNAmoMko saM kleza kahate haiN| isa niyama ke anusAra jJAnAvaraNAdi sabhI karmoMkA sthiti bandha kisa prakAra hotA hai isakA yahA~ vicAra karanA hai / bandha cAra prakArakA hai - prakRti bandha, sthiti bandha, anubhAga bandha aura pradeza bandha / inameM se prakRti bandha aura pradeza bandha yogase hotA hai tathA sthiti bandha aura anubhAga bandha kaSAyase hotA hai| aisA hote hue bhI yadi kaSAya - udaya sthAnoMko hI sthitibandhAdhyavasAna sthAna mAna liyA jAve to kaSAya udaya sthAna ke binA mUla prakRtiyoMkA bandha na ho sakane se saba prakRtiyoMke sthitibandhApyavasAnasthAna samAna ho jAyeMge / ataeva saba mUla
Page #298
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturtha khaNDa : 261 prakRtiyoMke apane-apane udayase jo pariNAma utpanna hote haiM ve apane-apane sthitibandhake kAraNa haiM, ataH unheM hI yahA~ sthitibandhAdhyavasAnasthAna svIkAra kiyA gayA hai| zrI samayasAra Asrava adhikAra (gAthA 171) meM batalAyA hai ki jJAna guNakA jaba taka jaghanyapanA hai taba taka vaha yathAkhyAta cAritrake pUrva antamuhUrta-antamuhUrtameM puna. punaH pariNamana karatA hai, isalie usake sAtha rAgakA sadbhAva avazyaMbhAvI honese vaha bandhakA hetu hotA hai / Age : gAthA 172 meM) ise aura bhI spaSTa karate hae batalAyA hai ki yadyapi jJAnIke buddhipUrvaka arthAt maiM rAgAdi bhAvoMkA kartA hU~ aura ve bhAva mere kArya hai isa prakAra rAgAdike svAmitvako svIkAra kara rAga, dveSa aura mohakA abhAva honese vaha nirAsrava hI haiM, phira bhI jabataka vaha apane jJAna (AtmA) ko sarvotkRSTa rUpase anubhavane, jAnane aura usameM ramanemeM asamartha hotA haA use jaghanya bhAvase anubhavatA hai, jAnatA hai aura usameM ramatA hai taba taka jaghanya bhAvakI anyathA utpatti na ho sakaneke kAraNa anubhIyamAna abuddhipUrvaka karma kalaMkake vipAkakA sadbhAva honese usake pudgala karmakA bandha hotA hI hai| yaha Agama pramANa hai / isase jJAta hotA hai ki kevala kaSAya-udayasthAnoMkI sthiti bandhAdhyavasAnasthAna saMjJA na hokara kaSAya-udayasthAnoMse anuraMjita jJAnAvaraNAdi karmomeMse apane-apane na.make udayase honevAle pariNAmoMkI sthitibandhAdhyavasAnasthAna saMjJA hai| aba ina sthitibandhAdhyavasAnasthAnoMke sadbhAvameM jJAnAvaraNAdi karmokA utkRSTa, anutkRSTa, jadhanya aura ajaghanya sthitibandha kisake hotA hai isakA vicAra karate haiM / jJAnAvaraNakA bandha karanevAle jIva do prakArake haiM-sAtabandhaka aura asAtabandhaka, kyoMki jo jIva jJAnAvaraNIya karmoMkA bandha karate haiM ve yathAsambhava sAtAvedanIya aura asAtAvedanIya inameMse kisI ekakA bandha avazya karate haiN| unameMse sAtabandhaka jIva tIna prakArake hai-catuHsthAnabandhaka, tristhAnabandhaka aura dvisthAnabandhaka / jaghanya spardhakase lekara utkRSTa spardhaka taka sAtAvedanIyakA anubhAga cAra bhAgoMmeM vibhakta hai| unameMse prathama khaNDa guDake samAna hai / dUsarA khaNDa khA~Dake samAna hai, tIsarA khaNDa zarkarAke samAna hai aura cauthA khaNDa amRtake samAna hai| jisameM ye cAroM sthAna hote hai use catuHsthAnabandha kahate haiM, jisameM antima khaNDako chor3akara prArambhake tIna sthAna hote haiM use tristhAnabandha kahate haiM tathA jisameM prArambhake do sthAna hote haiM use dvisthAnabandha kahate haiM / jisameM prArambhakA eka bhAga ho aise anubhAgasahita sAtAvedanIyakA bandha nahIM hotA, satva hotA hai, isalie yahA~ sAtAvedanIyakA eka sthAna bandha nahIM khaa| ukta prakArase sAtAvedanIyake bandhaka jIva bhI tIna prakArake ho jAte haiN| asAtabandhaka jIva bhI tIna prakArake haiM-dvisthAnabandhaka, tristhAnabandhaka, aura catuHsthAnabandhaka / jaghanya spardhakase lekara utkRSTa spardhaka taka asAtAvedanIyakA anubhAga cAra bhAgoMmeM vibhakta hai| unameMse prathama khaNDa nImake samAna hai, dUsarA khaNDa kAMjIrake samAna hai, tIsarA khaNDa viSake samAna hai aura cauthA khaNDa hAlAhalake samAna hai / jisameM prArambhake do sthAna hote haiM use dvisthAnabandha kahate hai, jisameM prArambhake tIna sthAna hote haiM use tristhAnabandha kahate haiM tathA jisameM cAroM sthAna hote haiM use catuHsthAnabandha kahate haiN| isa prakAra asAtAke ukta sthAnoMke bandhaka jIva bhI tIna prakArake hote hai| yahA~ sAtAvedanIyake catuHsthAnabandhaka jIva sabase vizuddha hote haiN| yahA~ atyanta tIvra kaSAyake abhAvasvarUpa manda kaSAyakA nAma vizuddhatA hai| ve atyanta manda saMkleza pariNAmavAle hote haiM yaha isakA tAtparya hai| unase sAtAvedanIyake tristhAnabandhaka jIva saMkliSTatara hote haiM arthAt utkaTa kaSAyavAle hote haiM / unase sAtAvedanIyake dvisthAnabandhaka jIva saMkliSTatara hote hai| arthAt sAtAvedanIyake tristhAnabandhaka jIva jitane utkaTa kaSAyavAle hote haiM unase dvisthAnabandhaka jIva aura adhika saMklezayukta kaSAyavAle hote haiM :
Page #299
--------------------------------------------------------------------------
________________ 262 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana-grantha asAtAvedanIyake dvisthAnabandhaka jIva sabase vizuddha hote hai / arthAt manda kaSAyavAle hote haiN| unase tristhAnabandhaka jIva saMkliSTatara hote haiM / arthAt ati utkaTa saMkleza yukta hote haiN| unase catuHsthAnabandhaka jIva saMkliSTatara hote haiM / arthAta atyanta bahuta kaSAyavAle hote haiN| isa kathanase yaha spaSTa ho jAtA hai ki kevala kaSAyakI mandatA honA isakA nAma vizuddhi aura kaSAyakI tIvratAkA honA isakA nAma saMkleza nahIM hai, kyoMki kaSAyakI mandatA aura tIvratA vizaddhi aura saMkleza donoMmeM dekhI jAtI hai, ata Alambana bhedase vizuddhi aura saMkleza samajhanA cAhie / jahA~ sacce deva, guru aura zAstra tathA dayA dAnAdikA Alambana ho vaha kaSAya vizuddhi svarUpa kahalAtI hai tathA jahA~ saMsArake prayojana bhUta paMcendriyoMke viSayAdi Alambana ho vaha kaSAya saMkleza svarUpa kahalAtI hai| kaSAyakI mandatA aura tIvratA donoM sthaloMpara sambhava hai / isa hisAbase jJAnAvaraNIya karmake sthiti bandhakA vicAra karanepara vidita hotA hai ki sAtA vedanIyake catuHsthAna bandhaka jIva jJAnAvaraNIyakA jaghanya sthiti bandha karate haiN| yahA~ do bAteM vizeSa jJAtavya hai / prathama yaha ki ukta jIva jJAnAvaraNIyakA jaghanya sthiti bandha hI karate haiM aisA ekAntase nahIM samajhanA cAhie / kintu jJAnAvaraNakA ajaghanya sthitibandha bhI ukta jIvoMke dekhA jAtA hai| dvitIya yaha ki yahA~ jJAnAvaraNa kahanese sabhI dhruva prakRtiyoMko grahaNa karanA cAhie / sAtA vedanIyake tristhAna bandhaka jIva jJAnAvaraNakA ajaghanya anutkRSTa sthitibandha karate haiN| yahA~ yadyapi ajaghanyameM utkRSTakA aura anutkRSTameM jaghanyakA parigraha ho jAtA hai, para ukta jIva jJAnAvaraNakI utkRSTa aura jaghanya sthitikA bandha nahIM karate haiM, kyoMki ukta jIvoMmeM ina donoM sthitiyoMke bandhakI yogyatA nahIM hotI hai| sAtA vedanIyake dvisthAna bandhaka jIva sAtAvedanIyakA hI utkRSTa sthitibandha karate haiN| yahA~ ukta jIva sAtAvedanIyakA hI utkRSTa sthitibandha karate haiM isa kathanakA yaha Azaya hai ki ve jJAnAvaraNa karmakI utkRSTa sthitikA bandha nahIM karate / yaha Azaya nahIM ki ve mAtra sAtAvedanIya karmakI utkRSTa sthitikA hI bandha karate haiM / kintu ve sAtA vedanIyako anutkRSTa sthitikA bhI bandha karate haiN| ukta kathanakA yaha Azaya yahA~ samajhanA cAhie / asAtAvedanIyake dvisthAna bandhaka jIva jJAnAvaragIyakI vahA~ sambhava jaghanya sthitikA bandha karate haiM tristhAna bandhaka jIva jJAnAvaraNakI ajaghanya anutkRSTa sthitikA bandha karate haiM, kyoMki inake utkRSTa saMklezarUpa aura ati vizuddha donoM prakArake pariNAma nahIM pAye jaate| catusthAna bandhaka jIva asAtAke hI utkRSTa sthiti bandhake sAtha jJAnavaraNakA bhI utkRSTa sthiti bandha karate hai| yahA~para jJAnavaraNa karmakI mukhyatAse usake jaghanya aura utkRSTa sthitibandhake svAmIkA vicAra piyA / ukta tathyoMko dhyAnameM rakhakara isI prakAra anya sAta karmoke viSayameM bhI jAna lenA caahie| 7. eka jIvakI apekSAkAla-antaraprarUpaNA sthitibandha cAra prakArakA hai-jadhanyasthitibandha, utkRSTasthitibandha, ajaghanyasthitibandha aura anutkRSTasthitibandha / hama pahale sAdi Adi cAroM anuyoga dvAroMkI apekSA utkRSTa Adi cAroM sthitinbadhoMkA tathA svAmitvakA UhApoha kara Aye haiM use dhyAnameM rakhakara kisa karmake kisa sthitibandhakA jaghanya aura utkRSTa kAla kitanA hotA hai yaha eka jIvakI apekSA kAla aura antara prarUpaNAmeM batalAyA gayA hai| isI prakAra nAnA jIvoMkI apekSA kSetra Adi zeSa anuyoga dvAroMkA vicAra kara lenA caahie|
Page #300
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturtha khaNDa : 263 8. bhujagAra-padanikSepa-vRddhi arthAdhikAra bhujagAra sthitibandha-pichale samayameM kama sthitibandha hokara agale samayameM adhika sthitikA bandha honA bhujagAra sthitibandha kahalAtA hai| pichale samayameM adhika sthitibandha hokara agale samayameM kama sthitibandha honA alpatara sthitibandha kahalAtA hai| pichale samayameM jitanA sthitibandha haA ho, agale samayameM utanA hI sthitibandha honA avasthita sthitibandha kahalAtA hai tathA pichale samayameM sthitibandha na hokara agale samayameM punaH sthitibandha hone laganA avaktavya sthitibandha kahalAtA hai| isa anuyogadvArameM ina cAroM sthitibandhoMkI apekSA samutkIrtanA, svAmitva, eka jIvakI apekSA kAla, antara, nAnA jIvoMkI apekSA bhaMga vicaya, bhAgAbhAga, parimANa kSetra, sparzana, kAla, antara bhAva aura alpabahutva ina anuyogadvAroMkA Alambana lekara jJAnAvaraNAdi AThoM karmoMke sthitibandhakA vicAra kiyA gayA hai / padanikSepa -- bhujagAra vizeSako padanikSepa kahate haiM / isameM sthitibandhakI utkRSTa vRddhi, utkRSTa hAni aura utkRSTa avasthAna tathA jaghanya vRddhi, jaghanya hAni aura jaghanya avasthAna ina chaha padoM dvArA samutkIrtanA, svAmitva aura alpabahatva ina tIna anuyoga dvAroMkA Alambana lekara sthitibandhakA vicAra kiyA gayA hai| vRddhi-padanikSepavizeSako vRddhi kahate haiM / isameM sthitibandha sambandhI cAra vRddhi, cAra hAni, avasthita aura avaktavya ina padoM dvArA samutkIrtanA Adi 13 anuyoga dvAroMkA Alambana lekara jJAnAvaraNAdi karmokI sthitibandhakA vicAra kiyA gayA hai| 9. adhyavasAna bandha prarUpaNA isameM mukhyatayA tIna anuyoga dvAra hai-prakRti, samudAhAra, sthiti samudAhAra, aura jIva samudAhAra / prakRti samudAhArameM kisa karmakI kitanI prakRtiyA~ hai isakA nirdeza karaneke bAda unakA alpabahutva batalAyA gayA hai| sthiti samudAhArameM pramANAnugama, zreNiprarUpaNA aura anukRSTi prarUpaNA ina tIna adhikAroMke dvArA jJAnAvaraNAdi karmokI jaghanya sthitise lekara utkRSTa sthiti taka sabhI sthitike adhyavasAna sthAnAkA UhApoha kiyA gayA hai| sAdhAraNataH sthitibaMdhAvyavasAna sthAnoMkA svarUpa nirdeza hama pahale kara Aye haiM / samayasArake Asrava adhikArameM bandhake hetuoM kA nirdeza karate hue ve jIva pariNAma ora pudgala pariNAma ke bhedase do prakArake batalAkara likhA hai ki jo mithyAtva, avirati, kaSAya aura yogarUpa pudgalake pariNAma hai ve karmabandha ke hetu hai tathA jo rAga, dveSa aura moharUpa jIvake pariNAma haiM ve pudgalake pariNAma pa Asravake hetu honese karmabandhake hetu kahe gaye haiN| yaha sAmAnya vivecana hai| isase yaha spaSTa ho jAtA hai ki jisa karmake jitane udayavikalpa hai unase yukta hokara hI ye dravya aura bhAvarUpa Asravake bheda karmabandhake hetu hote hai, isalie prakRtameM sthitibaMdhAdhyavasAna sthAnoMmeM pratyeka karmake udayavikalpoMko grahaNa kiyA gayA hai aisA yahA~ samajhanA caahie| jIvasamudAhArameM jJAnAvaraNAdi karmoke bandhaka jIvoMko sAtabandhaka aura asAtabandhaka aise do bhAgoMmeM vibhakta kara aura unake Azrayase vizada vivecana kara isa adhikArako samApta kiyA gayA hai| isa sambandhameM spaSTa vivecana hama pahale hI kara Aye haiN| isa samagra kathanako hRdayaMgama karaneke lie vedanAkhaNDa pustaka 11 kI dvitIya cUlikAkA sAMgopAMga adhyayana karanA Avazyaka hai| 10. uttara prakRti sthitibandha arthAdhikAra pUrvameM mUla prakRtiyoM kI apekSA sthitibandhakA prakRtameM prayojanIya jaisA spaSTIkaraNa kiyA hai usI prakAra uttara prakRtiyoMkI apekSA spaSTIkaraNa jAnanA caahie| jo mUla prakRtiyoMke sthitibandhakA vivecana
Page #301
--------------------------------------------------------------------------
________________ 264 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana-grantha karate hue anuyogadvAra svIkAra kiye gaye haiM ve hI yahA~ svIkAra kara uttara prakRti sthitibandhakI prarUpaNAkI gaI hai| anubhAgabandhakI apekSA jJAnAvaraNAdi karmokI saba prakRtiyA~ do bhAgoMmeM vibhakta haiN| puNya prakRtiyA~ aura pApa prakRtiyA~ / paNya pratiyoMko prazasta prakRtiyA~ aura pApa prakRtiyoM ko aprazasta praka hai| kintu sthitibandhakI apekSA tiryaJcAyu, manuSyAyu aura devAyuko chor3akara zeSa 117 prakRtiyoMkA utkRSTa sthitibandha yathAsambhava utkRSTa saMkaTeza yA tatprAyogya saMkaTeza pariNAmoMse hotA hai, isalie zubha aura azubha ina saba prakRtiyoMkI sthiti azubha hI mAnI gaI hai| mAtra pUrvokta tIna AyuoMkA utkRSTa sthitibandha yathA sambhava tatprAyogya vizudva pariNAmoMse hotA hai, isalie ina tIna AyuoMkI utkRSTa sthiti zubha mAnI gaI hai| yahA~ itanA vizeSa samajhanA cAhie ki ukta 117 prakRtiyoM meM se jina prakRtiyoMkA utkRSTa sthitibandha sAtAvedanIyake bandhakAlameM hotA hai vahA~ utkRSTa saMkleza yA tatprAyogya saMklezakA artha sAtAvedanIyake bandha yogya jaghanya yA tatprAyogya jaghanya vizuddhike antargata saMkleza pariNAma liyA gayA hai / tathA jina prakRtiyoMkA utkRSTa sthitibandha asAtAvedanIyake bandhakAlameM hotA hai vahA~ utkRSTa saMkleva yA tatprAyogya saMklezakA artha asAtAvedanIyake bandha yogya utkRSTa saMkleza yA tatprAyogya utkRSTa saMklezake antargata saMkleza pariNAma liyA gayA hai| ina 117 prakRtiyoMke atirikta zeSa tIna AyaoMkA utkRSTa sthitibandha yathAsthAna sAtAvedanIyake bandha yogya tatprAyogya vizuddhirUpa pariNAmoMke kAlameM hotA hai| ___yaha saba prakRtiyoMke utkRSTa sthitibandhake svAmitvakA vicAra hai| saba prakRtiyoMke jaghanya sthitibandhake svAmitvakA vicAra karate samaya taha vizeSarUpase jJAtavya hai ki jina prakRtiyoMkA jaghanya sthitibandha kSapakazreNike jIva karate haiM unake lie jina vizeSaNoMkA prayoga kiyA gayA hai unameM ve sarva vizuddha hote haiM yA tatprayogya vizuddha hote haiM, isa prakArakA koI bhI vizeSaNa nahIM diyA gayA hai / jaba ki aise jIvoMke uttarottara prati samaya anantaguNI vizuddhi hotI jAtI hai| aisA kyoM kiyA gayA hai yaha eka prazna hai ? samAdhAna yaha hai ki ye jIva zuddhopayogI hote haiM, isalie inake jitanA kaSAyAMza pAyA jAtA hai vaha saba abuddhipUrvaka hI hotA hai| yahI kAraNa hai ki inheM ukta prakArake kapAyAMzako apekSA 'sarva vizuddha yA tatprAyogya vizuddha' vizeSaNase vizeSita nahIM kiyA gayA hai| itanA avazya hai ki inake prati samaya uttarottara anantaguNI hAniko lie hae vaha kaSAyAMza pAyA avazya jAtA hai, isalie isa apekSAse unake uttarottara prati samaya anantaguNI vizuddhikA bhI sadbhAva batalAtA gayA hai| zeSa prakRtiyoMke jaghanya sthitibandhake svAmitvake viSayameM aisA samajhanA cAhie ki jina prakRtiyoMkA jaghanya sthitibandha sAtAvedanIyake bandhakAlameM hotA hai vahA~ una prakRtiyoMke jaghanya sthitibandhake yogya jo pariNAma hote hai ve sAtAvedanIyake bandhayogya vizuddhikI jAtike hote haiM aura jina prakRtiyoMkA jaghanya sthitibandha asAtA vedanIyake bandhakAlameM hotA hai vahA~ una prakRtiyoMke jaghanya sthitibandhake yogya jo pariNAma hote haiM ve asAtAvedanIyake bandha yogya saMkleza pariNAmoMkI jAtike hote haiN| yaha saba prakRtiyoMke sthitabandhake svAmitvakA vicAra hai / anya anuyoga dvAroMkA UhApoha isa AdhArase kara lenA cAhie, kyoMki yaha anuyogadvAra zeSa anuyogadvAroM kI yoni hai / 3. anubhAga bandha ___ phala-dAna zaktiko anubhAga kahate haiM / jJAnAvaraNAdi mUla aura unakI uttara prakRtiyoMkA bandha hone para unameM jo phaladAna zakti prApta hotI hai use anubhAga bandha kahate hai / vaha mUla prakRti anubhAga bandha aura uttara
Page #302
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturthakhaNDa : 265 prakRti anubhAga bandhake bhedase do prakArakA hai / unhIM donoM anubhAga bandhoMkA isa arthAdhikAra meM nirUpaNa kiyA gayA hai| sarvaprathama mUlaprakRti anubhAga bandhake prasaMgase ye do anuyoga dvAra nibaddha kiye gaye haiMniSeka prarUpaNA aura spardhaka prarUpaNA / jJAnAvaraNAdi karmomeMse jisameM dezaghAti yA sarvapAti jo spardhaka hote haiM ve Adi vargaNAse lekara AgekI vargaNAoMmeM sarvatra pAye jAte haiM / isa viSayakA pratipAdana niSeka prarUpaNA meM kiyA gayA hai| anantAnanta avibhAga praticchedoMkA eka varga hotA hai, siddhoM ke anantave bhAga aura abhavyoMse ananta guNe vargoMkI eka vargaNA hotI hai, tathA utanI hI vargaNAoMkA eka spardhaka hotA hai isa viSayakA vivecana spardhaka prarUpaNA meM kiyA gayA hai / 24. anuyoga dvAra Age ukta arthapadake anusAra 24 anuyoga dvAroMkA Alambana lekara ogha aura Adezase anubhAga bandhako vistArase nibaddha kiyA gayA hai| anuyoga dvAroMke nAma ve hI haiM jinakA nirdeza prakRti bandhake nirUpaNake prasaMgase kara Aye hai / mAtra prakRti bandhameM prathama anuyoga dvArakA nAma prakRti samutkIrtana hai aura isa arthA vikAra meM prathama anuyoga dvArakA nAma saMjJA hai / 1 saMjJA anuyogadvAra saMjJAke do bheda hai - ghAti saMjJA aura sthAna saMjJA / jJAnAvaraNAdi ATha karmoM meMse kauna karma ghAti hai aura kauna jAti haiM isa viSayakA UhApoha karate hue batalAyA hai ki jJAnAvaraNa, darzanAvaraNa, mohanIya aura antarAya ye cAra jAti karma hai tathA zera cAra apAti karma haiM jo AtmA ke jJAna, darzana, samyaktva, cAritra sukha, vIrya, dAna, lAbha, bhoga, aura upabhoga Adi guNoMkA ghAta karate haiM unheM ghAti karma kahate haiM tathA jo ina guNoMke ghAtanemeM samartha nahIM haiM unheM apAti karma kahate haiN| apAti karmamise vedanIya karmake udayase parAzrita sukha, duHkhakI utpatti hotI hai / Ayu karmake udayase nAraka Adi bhAvoMmeM avasthiti hotI hai / nAnA karmake udayase nArakAdi gatirUpa jIva bhAvakI tathA vividha prakArake zarIrAdikI utpatti hotI hai tathA gotra karmake udayase jIvameM U~ca aura nIca AcArake anukUla jIvabhAvakI utpatti hotI hai| sthAna saMjJAdvArA ghAti aura aghAti karma viSayaka anubhAgake tAratamyako batalAnevAle sthAnoMkA nirdeza kiyA gayA hai| unameMse ghAti karma sambandhI sthAna cAra prakAra ke haiM- ekasthAnIya dvisthAnIya tristhAnIya aura catuHsthAnIya jisameM latAke samAna lacIlA ati alpa phaladAna zaktiyukta anubhAga pAyA jAtA hai vaha eka sthAnIya anubhAga kahalAtA hai / jisameM dAruke ( kASThake) samAna kucha saghana aura kaThina phaladAna zaktiyukta anubhAga pAyA jAtA hai vaha dvisthAnIya anubhAga kahalAtA hai / jisameM haDDIke samAna saghana hokara ati kaThina phaladAna zaktiyukta anubhAga pAyA jAtA hai vaha tristhAnIya anubhAga kahalAtA hai, tathA jisameM pASANake samAna ati kaThinatara saghana phaladAna zaktiyukta anubhAga pAyA jAtA hai vaha catuHsthAnIya anubhAga kahalAtA hai / isa prakAra ukta vidhise pAti kamakA anubhAga cAra prakArakA hai usameMse eka sthAnIya anubhAga aura dvisthAnIya anubhAga prArambhakA anantavAM bhAga yaha dezaghAti hai, zeSa sarva anubhAga sarvaghAti hai / prazasta aura aprazastake bhedane aghAti karma do prakArake haiN| unameM se pratyeka karmameM cAra-cAra prakArakA anubhAga pAyA jAtA hai| pahale hama sAtAvedanIya aura asAtAvedanIya ina do karmoMmeM vaha cAra-cAra prakArakA anubhAga kaisA hotA hai isakA spaSTa ullekha kara Aye haiM usI prakAra vahA~ bhI ghaTita yaha nirdeza karanA Avazyaka pratIta hotA hai ki anubhAgabandhake prArambhakA eka tADapatra kAraNa prarUpaNA tathA isase AgekI chaha anuyoga dvAra sambandhI prarUpaNA upalabdha nahIM hai| sAtha hI sAdi kara lenA cAhie / yahA~ puTina ho gayA hai| isa 34 1
Page #303
--------------------------------------------------------------------------
________________ 266 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana-grantha anAdi, dhruva aura adhruva ina anuyoga dvAroMkI prarUpaNAkA bahubhAga bhI upalabdha nahIM hai / kintu inake jo nAma haiM unake anurUpa hI unameM viSaya nibaddha kiyA gayA hai| vizeSa vaktavya na honese yahA~ spaSTIkaraNa nahIM kiyA gayA hai| 2. svAmitva anuyogadvAra isa anuyoga dvArake antargata jJAnAvaraNAdi karmoMke jaghanya aura utkRSTa anubhAga bandhake svAmitvakA vicAra karaneke pUrva vizeSa spaSTIkaraNakI dRSTise pratyayAnugama, vipAkadeza aura prazasta-aprazasta prarUpaNA ina tIna anuyoga dvAroMko nibaddha kiyA gayA hai| pratyayAnugama-pratyayakA artha nimitta, hetu, sAdhana aura kAraNa hai / jIvoM ke kina pariNAmoMko nimitta kara ina jJAnAvaraNAdi mUla va uttara prakRtiyoMkA bandha hotA hai isa viSayako isa anuyoga dvArameM nibaddha kiyA gayA hai| ve pariNAma cAra prakAra ke hai--mithyAtva, avirati, kaSAya aura yoga / paramArthasvarUpa deva, guru, zAstra aura padArthoM meM ayayArtha ruciko mithyAtva kahate haiM / nidAnakA antarbhAva mithyAtvameM hI hotA hai| prANAtipAta, mRSAvAda, adattAdAna, abrahmasevana, parigrahakA svIkAra , madhu-mAMsa-pAMca udambara phalakA sevana, abhakSyabhakSaNa phUloMkA bhakSaNa, madyapAna tathA bhojanavelAke atirikta kAla meM bhojana karanA avirati hai / asaMyama isakA dUsarA nAma hai| krodha, mAna, mAyA aura lobha tathA rAga aura dveSa ye saba kaSAya hai| tathA jIvoMke pradeza parispaMdakA nAma yoga hai / inameMse mithyAtva avirati aura kaSAya ye jJAnAvaraNAdi chaha karmoke bandhake hetu hai tathA ukta tIna aura yoga ye cAroM vedanIya karmake bandhake hetu hai| yahA~ prArambhake chaha karmoke bandha--hetuoMmeM yogako parigaNita na karanekA yaha kAraNa hai ki gyAraveM Adi guNasthAnoMmeM yogakA sadbhAva rahane para bhI ukta karmokA bandha nahIM hotaa| vaise Rjusatra nayakI apekSA sAmAnya niyama yaha hai ki AThoM karmokA prakRtibandha aura pradezabandha yogase hotA hai tathA sthitibandha aura anubhAgabandha kaSAyase hotA hai| para usa niyamakI yahA~ vivakSA nahIM hai / yahA~ jisa karmake sAtha jisakI kAlika anvaya-vyatireka rUpa bAhya vyApti hai usake sAtha usakA kAryakAraNabhAva svIkAra kiyA gayA hai| yogake sAtha aisI vyApti nahIM banatI, kyoMki gyAraveM Adi tIna guNasthAnoMmeM yogake rahane para bhI jJAnAvaraNAdi chaha karmokA bandha nahIM hotA, isalie ina chaha karmoke bandhake hetu mithyAtva, avirati aura kaSAyako kahA hai| yahA~ Ayu karmake bandhake hetu jIvake kauna pariNAma haiM isakA ullekha upalabdha nahIM hotA / Age uttara prakRtiyoM kI prarUpaNAmeM narakAyuko mithyAtva pratyaya tathA tiryaMcAyu aura manuSyAyuko mithyAtva pratyaya aura asaMyama pratyaya tathA devAyuko mithyAtva pratyaya, asaMyama pratyaya aura kaSAya pratyaya batalAyA hai| isase vidita hotA hai ki Ayu karmakA bandha miththAtva pratyaya, asaMyama pratyaya aura kaSAya pratyaya honA caahie| apanI-apanI bandha vyacchitiko dhyAnameM rakhakara uttara prakRtiyoMke bandha pratyayoMkA vicAra isI vidhise kara lenA caahie| vipAka deza-chaha karma jIvavipAkI haiM. Ayukarma bhavavipAkI hai tathA nAmakarma jIvavipAkI aura pudgalavipAkI hai| yahA~ jo karma jIvavipAkI haiM unase jIvakI noAgama bhAvarUpa vividha avasthAe~ utpanna hotI haiM ora nAma karmakI jo prakRtiyA~ pudgalavipAkI hai unase jIvake pradezoMmeM eka kSetrAvagAhI zarIrAdikI racanA hotI hai / pudgala-vipAkI karmoke udayase jIvake noAgamabhAvarUpa avasthA nahIM utpanna hotii| lezyA karmakA kArya hai aura dhanAdikA saMyoga lezyAkA kArya hai, arthAt vyakta yA avyakta jaisA kaSAyAMza aura yo (mana, vacana aura kAyakI pravRtti) hotA hai usake anusAra dhanAdikA saMyoga hotA hai| isa vivakSAko dhyAnameM rakha kara hI dhanAdikakI prAptiko karmakA kArya kahA jAtA hai| prazasta-aprazastaprarUpaNA-cAroM dhAtikarma aprazasta haiM tathA zeSa cAroM aghAti kama prazasta aura aprazasta donoM prakArake hai| uttara bhedoMkI apekSA prazasta karma prakRtiyA~ 42 hai aura aprazasta karma prakRtiyA~ 82 hai|
Page #304
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturthakhaNDa : 267 varNa catuSka prazasta auva aprazasta donoM prakArake hote haiM, isalie unheM donoMmeM sammilita kiyA gayA hai / sarala honese yahA~ unake nAmoMkA nirdeza nahIM kiyA gayA hai / isa vyavasthA ke anusAra ukta 42 prazasta prakRtiyoMkA utkRSTa anubhAgabandha yathAsthAna apane-apane yogya utkaTa vizuddhi kAlameM hotA hai aura 82 aprazasta prakRtiyoMkA utkRSTa anubhAgabandha apane-apane yogya utkaTa saMkleza pariNAmavAle mithyAdRSTike hotA hai / kintu javanya anubhAgabandhake lie isase viparIta samajhanA cAhie / arthAt prazasta prakRtiyoMkA jaghanya anubhAgabandha yathAsthAna apane-apane yogya saMkleza ke prApta hone para hotA hai aura aprazasta prakRtiyoMkA jaghanya anubhAgabandha yathAsthAna apane-apane yogya vizuddhike prApta honepara hotA hai / yahA~ prathama isa bAtakA ullekha karanA Avazyaka pratIta hotA hai ki sAtAvedanIya, asAtAvedanIya, sthira asthira, zubha-azubha aura yazaH kIrti apayaza : kIrti ina cAra yugaloMke aghanya anubhAgabandhake svAmI kramase cAroM gatike parivartamAna madhyama pariNAmavAle mithyAdRSTi aura samyagdRSTiko batalAyA gayA hai / jabakI gommaTasAra karmakANDa meM parivartamAna madhyama pariNAmavAle jIvoMke sthAna meM aparivartamAna madhyama pariNAmavAle jIva liye gaye haiM / vedanAkhaNDa meM jo anubhAga bandhake alpabahutvako sUcita karanevAlA 64 padavAlA alpabahutva AyA hai usameM madhyama pariNAmavAlA ina prakRtiyoM kA jaghanya anubhAgabandha karatA hai aisA ullekha nahIM kiyA hai / kintu vahA~ ayaza kIrti sarvavizuddha yaza kIrtikA ati tIvra saMkliSTa aura sAtAvedanIyakA sarvavizuddha jIva jaghanya anubhAgabandha karatA hai aisA batalAyA / itanA hI nahIM, kintu Age calakara trasAdi daza yugalake jaghanya anubhAgabandhake svAmIko sAtAsAtAvedanIya ke samAna jAnanekI sUcanA kI hai, jabaki mahAbandhameM ina prakRtiyoMke jaghanya anubhAgabandhakA svAmI madhyama pariNAmavAlA hI liyA gayA hai / gommaTasAra karmakANDa meM viSayameM aniyama dekhA jAtA hai / prati samaya uttarottara vardhamAna yA hIyamAna jo saMkleza yA vizuddhirUpa pariNAma hote haiM ve aparivartamAna kahalAte haiM tathA jina pariNAmoMmeM sthita yaha jIva pariNAmAntarako prApta hokara eka, do Adi samayoM dvArA punaH unhIM pariNAmoMko prApta karatA hai usake ve pariNAma parivartamAna pariNAma kahalAte haiM / isa dRSTise ukta pUrA prakaraNa vicAraNIya hai / yaha saMkSepameM mUla va uttara prakRtiyoMko apekSA utkRSTa aura jaghanya svAmitvakI mImAMsA hai / vistAra bhayase anya anuyogadvAroM va bhujagAra Adi arthAdhikAroMkA UhApoha yahA~ nahIM kiyA gayA hai / anubhAgabandhAdhyavasAnasthAna prarUpaNA ve eka-eka sthitijina pariNAmoMse anubhA gabandha hotA hai unheM anubhAgabandhAdhyavasAnasthAna kahate haiM / bandhAdhyavasAnasthAnoMke prati asaMkhyAta loka pramANa hote haiM / kintu yahA~ para kAraNameM kAryakA upacAra karake anubhAgabandhAdhyavasAnasthAnoMse anubhAga sthAna liye gaye haiM / prakRtameM 12 anuyogadvAra jJAtavya haiM --avibhAga praticchedaprarUpaNA sthAnaprarUpaNA, kANDakaprarUpaNA, ojayugmaprarUNA, SaTsthAnaprarUNA, adhastana sthAnaprarUpaNA, samayaprarUpaNA, vRddhiprarUpaNA, yavamadhyaprarUpaNA, paryavasAnaprarUpaNA aura alpalabahutvaprarUpaNA / avibhAgapraticchedaprarUpaNA -- eka paramANumeM jo jaghanyarUpase avasthita anubhAga hai usakI avibhAgapraticchedasaMjJA hai / isa dRSTise vicAra karane para eka karmapradeza meM saba jIvoMse anantaguNe avibhAgapraticcheda pAye jAte haiM / unakI varga saMjJA hai / aise sadRza avibhAgapraticchedavAle jitane karmapradeza upalabdha hote haiM unakI vargaNA saMjJA hai / isase eka adhika avibhAgapraticchedoMse yukta jitane karmapradeza pAye jAte haiM unase dUsarI vargaNA banatI hai / pratyeka vargaNa meM abhatrayoMse anantaguNe aura siddhoMke anantave bhAgapramANa varga pAye jAte haiM / isa prakAra uttarottara eka-eka avibhAgapraticchedakI vRddhi hue, abhavyoMse anantaguNI aura siddhAMke anantave bhAgapramANa vargaNAe~ utpanna hotI haiM / una saba vargaNAoMke samUhako spardhaka kahate haiM / isI vidhi se dUsarA spardhaka
Page #305
--------------------------------------------------------------------------
________________ 268 siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana grantha utpanna hotA hai| itanI vizeSatA hai ki prathama spardhakakI antima vargaNAke eka varga meM jitane avibhAgapraticcheda hote haiM usase dUsare spardhakakI prathama vargaNAke eka varga meM saba jIvoMse anantaguNe avibhAgapraticcheda hote haiM / isa prakAra abhavyoM anantaguNe aura siddhoM ke anantave bhAgapramANa spardhakoM kA eka sthAna hotA hai| sthAnaprarUpaNA eka samayameM eka jIvameM jo karmakA anubhAga dRSTigocara hotA hai usakI sthAnasaMjJA hai / nAnAjIvoMkI apekSA ye anubhAga bandhasthAna asaMkhyAta lokapramANa hote haiM / antaraprarUpaNA - pUrva meM jo anubhAgavandha sthAna batalAye haiM unameMse eka anubhAgabandhasthAnase dUsare anubhAgabandhasthAnameM avibhAgapraticchedoMkI apekSA saba jIvoMse anantaguNA antara pAyA jAtA hai| uparitana sthAnameMse avastana sthAnako paTAkara jo labdha Ave usameM eka kama karane para ukta antara prApta hotA hai yaha ukta kathanakA tAtparya hai | kANDakaprarUNA -- anantabhAga vRddhikANDaka, asaMkhyAta bhAga vRddhikANDaka, saMkhyA bhAga vRddhikANDaka, saMkhyAtaguNavRddhikANDa" asaMkhyAtaguNavRddhikANDaka aura anantaguNavRddhikANDaka isa prakAra ina chahake AdhArase isameM vRddhikA vicAra kiyA gayA hai / ojayugmaprarUpaNA isa dvArA varga, sthAna aura kANDaka ve kRtayugmarUpa hai yA bAdara yugmarUpa hai, yA kani (?) ojarUpa hai, tejojarUpa hai isakA UhApoha karate hue avibhAga praticcheda, sthAna aura kANDako kRtayugmarUpa hai yaha batalAyA gayA hai| -- SaTsthAnaprarUpaNA - anantabhAgavRddhi, asaMkhyAta bhAgavRddhi, saMkhyAtbhAgavRddhi, saMkhyAtaguNavRddhi, asaMkhyAta - guNavRddhi aura anantaguNavRddhi yaha chaha vRddhiyA~ hai inakA pramANa kitanA hai yaha isa prarUpaNA meM batalAyA gayA hai| adhastana sthAnaprarUpaNA kitanI bAra anantabhAga vRddhi honepara eka bAra asaMkhyAtabhAga vRddhi hotI hai ityAdi vicAra isa prarUpaNA meM kiyA gayA hai| samaya prarUpaNA - jitane bhI anubhAga bandhasthAna haiM unameMse kauna anubhAga bandhasthAna kitane kAla taka bandhako prApta hotA hai isakA UhApoha isa prarUpaNA meM kiyA gayA hai / vRddhiprarUpaNA - par3aguNI hAni-vRddhi aura tatsambandhI kAlakA vicAra isa prarUpaNA meM kiyA gayA hai / yavamadhyaprarUpaNA --- yavamadhya do prakArakA hai-jIva yavamadhya aura kAla yavamadhya / yahA~ kAla yavamadhya vivakSita hai / yadyapi samayaprarUpaNA ke dvArA hI yavamadhyakI siddhi ho jAtI hai phira bhI kisa vRddhi yA hAni madhyakA prArambha aura samApti hotI hai isa tathyakA nirdeza karaneke lie yavamadhyaprarUpaNA pRthakse kI gaI hai| paryavasAna prarUpaNA - sUkSma ekendriya jIvake jaghanya anubhAgasthAna se lekara samasta sthAnoMmeM ananta guNake Upara anantaguNA honA yaha isa prarUpaNA meM batalAyA gayA hai / alpabahutvapra rUpaNA- isameM anantaropaniSA aura paramparopanidhA ina do anuyoga dvAroMkA Alambana lekara anantaguNa vRddhisthAna aura asaMkhyAta guNavRddhisthAna Adi kauna kitane hote haiM isakA UhApoha kiyA gayA hai / isa prakAra ukta bAraha adhikAroM dvArA anubhAgabandhAdhyavasAna sthAnoMkA UhApoha karaneke bAda jIva samudAhAra sambandhI ATha anuyoga dvAroMkA UhApoha kiyA gayA hai / ve ATha anuyogadvAra isa prakAra haiM-- ekasthAna jIva pramANAnugama, nirantarasthAna jIva pramANAnugama, sAntarasthAna jIva pramANAnugama, nAnA jIva kAlapramANAnugama, vRddhiprarUpaNA, yavamadhyaprarUpaNA, sparzanaprarUpaNA, aura alpabahutva prarUpaNA /
Page #306
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturtha khaNDa : 269 ekasthAna jIvapramANAnagama--eka-eka anubhAga bandhAdhyavasAna sthAnameM ananta jIva pAye jAte haiM yaha batalAyA gayA hai| yahA~ yaha vicAra saba sakaSAya jIvoMkI apekSA kiyA jA rahA hai, kevala trasa jIvoMkI apekSA nahIM, itanA vizeSa samajhanA cAhie / nirantarasthAna jIvapramANAnugama-isameM saba anubhAga bandhAdhvasAna sthAna jIvoMse virahita nahIM haiM yaha batalAyA gayA hai| sAntarasthAna jIvapramANAnugama-isameM aisA koI anubhAgabandhAdhyavasAna sthAna nahIM hai jo jIvoMse virahita ho yaha batalAyA gayA hai / nAnAjIvakAlAnugama-eka-eka anubhAgabandhAdhyavasAna sthAnameM nAnA jIva sarvadA pAye jAte haiM yaha batalAyA gayA hai| vRddhiprarUpaNA-isameM anantaropanidhA aura paramparopanidhA ina do anuyogadvAroMkA Alambana lekara kisa anubhAgabandhAdhyavasAna sthAnameM kitane jIva hote haiM yaha UhApoha kiyA gayA hai / yavamadhyaprarUpaNA-isameM saba anubhAgabandhAdhyavasAna sthAnoMke asaMkhyAtaveM bhAgameM yavamadhya hotA hai tathA yavamadhyake nIce anubhAgabandhAdhyavasAna sthAna thor3e hote hai aura usake Upara asaMkhyAtaguNe hote haiM yaha batalAyA gayA hai| sparzaprarUpaNA-isameM kisa apekSAse kitanA sparzanakAla hotA hai isakA vicAra kiyA gayA hai / alpabahutvaprarUpaNA-isameM kisameM kitane jIva pAye jAte haiM isakA UhApoha kiyA gayA hai / uttara prakRti anubhAgabandhake prasaMgase adhyavasAna samudAhArakA vicAra karate hue ye tIna anuyogadvAra nibaddha kiye gaye haiM-prakRtisamudAhAra, sthitisamudAhAra, aura tIvra mndtaa| inameMse prakRtisamudAhArake eka avAntara bheda pramANAnugake anusAra saba prakRtiyoMke anubhAgabandhAdhyavasAna asaMkhyAta loka pramANa batalAkara yaha vizeSa nirdeza kiyA gayA hai ki apagataveda mArgaNA aura sUkSma sAmparAya saMyatamArgaNAmeM eka-eka hI pariNAma sthAna hotA hai / isakA kAraNa yaha hai ki nauMvA guNasthAna anivRttikaraNa hai| usake pratyeka samayameM anyaanya eka hI pariNAma hotA hai / isI prakAra sUkSmasAmparAya guNasthAnameM bhI pratyeka samayameM anya-anya eka hI pariNAma hotA hai, donoM guNasthAnoMmeM jo pratisamaya anantaguNI vizu ddhiko liye hue hotA hai| yahI kAraNa hai ki ukta donoM mArgaNAoMmeM vahA~ bandha yogya prakRtiyoMkA eka-eka pariNAmasthAna svIkAra kiyA gayA hai| Age pUrvokta tInoM anuyogadvAroMko nibaddha kara anubhAga bandha arthAdhikAra samApta kiyA gayA hai| 4. pradezabandha kArmaNa vargaNAoMkA yogake nimittase karmabhAvako prApta hokara jIva pradezoMmeM ekakSetrAvagAha hokara avasthita rahaneko pradezabandha kahate haiN| isa vidhise jo karbhapuJja jIva pradezameM eka kSetrAvagAharUpase avasthita hotA hai vaha siddhoMke anantaveM bhAga pramANa aura abhavyoMse ananta guNA hotA hai| isa prakAra pratyeka samayameM bandhako prApta hone vAle karmapuJjakI samayabaddha saMjJA hai| mala prakRti pradezabandha aura uttara prakRti pradezabandhake bhedase vaha do prakArakA hai| aba kisa karmako kisa hisAbase kamapuMja milatA hai isakA sakAraNa nirdeza karate haiM / jaba AThoM karmokA bandha hotA hai taba Ayu karmakA sthitibandha sabase stoka honeke kAraNa usake hissemeM sabase kama karmapuMja AtA hai / vedanIyako chor3akara zeSa karmoko apane-apane sthiti bandhake anusAra karmapaJja baTavAremeM AtA hai| |
Page #307
--------------------------------------------------------------------------
________________ 270 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana grantha darzanAvaraNa aura antarAya karmameMse pratyekako usase vizeSa usase vizeSa karmapuMja prApta hotA hai / tathA vedanIya karmake karanemeM samartha hote haiM, isalie vedanIya karmako sabase adhika karmapuMja prApta hotA hai / isalie nAma karma aura gotra karma meMse pratyekako usase vizeSa adhika karmapuJja prApta hotA hai| jJAnAvaraNa, adhika karmapuMja prApta hotA hai / mohanIya karmako nimittase sabhI karma jIvoMmeM sukha-duHkhako utpanna jaba Ayu karma ko chor3akara sAta karmoMkA bandha hotA hai taba sAta karmoMmeM aura jaba Ayu tathA mohanIya karmako chor3akara yathAsthAna chaha karmokA bandha hotA hai taba chaha karmoMmeM ukta vivise pratyeka samayameM bandhako prApta hue karmapuJjakA baTavArA hotA hai / yaha pratyeka samayameM bandhako prApta hue samaya prabaddha meMse kisa karmako kitanA dravya milatA hai isakA vicAra hai / uttara prakRtiyoMmeMse jahA~ jitanI prakRtiyoMkA bandha hotA hai unameM apanIapanI mUla prakRtiyoM ko mile hue dravyake anusAra baTavArA hotA rahatA hai / vaMdanIya, Ayu aura gotra karmakI yathAsambhava eka samayameM eka prakRtikA hI bandha hotA hai, isalie jaba jisa prakRtikA bandha ho taba ukta karmoMkA pUrA dravya usI prakRtiko milatA hai| zeSa karmoMkA AgamAnusAra vicAra kara lenA caahie| tathA Ayu karmake bandhake viSayameM bhI AgamAnusAra vicAra kara lenA cAhie / isa arthAdhikArake ve saba anuyogadvAra haiM jo prakRtibandha Adi arthAdhikAroMmeM nibaddha kara Aye haiM / mAtra prathama anuyogadvArakA sthAnaprarUpaNA hai, isake do upa anuyogadvAra haiM - yogasthAna prarUpaNA aura pradezabandha prarUpaNA / yogasthAnaprarUpaNA - mana, vacana aura kAyake nimittase honevAle jIva pradezoMke parispandako yoga kahate haiM | yoga zarIra nAmakarmake udayase hotA hai / isaliye yaha audayika hai / paramAgamameM ise kSAyopazamika kahanekA kAraNa yaha hai ki ukta karmoMke udayase zarIra nAmakarmake yogya pudgala puJjake saJcayako prApta honepara vIryAntarAya karmake kSayopazamase vRddhiko aura hAniko prApta hue vIryake nimitta re jIva pradezoMkA saMkoca -vikoca, vRddhi aura hAniko prApta hotA hai, isalie use paramAgamameM kSAyopazamika kahA gayA hai / parantu hai vaha audAyika hI / yadyapi vIryAntarAya karmakA kSaya honese arahaMtoMke kSAyopazamika vIrya nahIM pAyA jAtA yaha yathArtha hai / parantu jaisA ki hama pahale kaha Aye haiM ki yoga audayika hI hai, kSAyopazamika nahIM, kSAyopazamikapanekA to usameM upacAra kiyA gayA hai, isalie arahantoMkA vIrya kSAyika honepara bhI ukta lakSaNake svIkAra karanemeM koI doSa nahIM prApta hotA aura isIlie ayoga kevaliyoM aura siddhoMmeM atiprasaMga bhI nahIM prApta hotA / aba eka prazna utpanna hotA hai ki saba saMsArI jIvoMke saba pradeza vyAdhi aura bhaya Adike nimittase sadA kAla calAyamAna hI hote rahate haiM aisA koI ekAnta niyama nahIM hai / aise samaya meM kucha pradeza calAyamAna bhI hote haiM aura kucha pradeza calAyamAna nahIM bhI hote / unameM se jo pradeza calAyamAna na hokara sthita rahate haiM unameM yogakA abhAva honese karmabandha nahIM hogA / usa samaya jo pradeza sthita rahate haiM honese yoga nahIM bana sakegA yaha spaSTa hI hai / yadi parispandake to Ayoga kevaliyoM aura siddhoM ke bhI yogakA sadbhAva svIkAra hai ki mana, vacana aura kAyakI kriyAkI utpatti ke lie jo jIvakA upayoga hotA hai use yoga kahate haiM aura vaha karmabandhakA kAraNa hai / yaha upayoga kucha jIva pradezoM meM ho aura kuchameM na ho yaha to banatA nahIM, kyoMki eka jIvameM upayoga kI akhaNDarUpase pravRtti hotI hai / aura isa prakAra saba jIva pradezoMmeM yogakA sadbhAva bana jAnese karmabandha bhI saba jIvapradezoM meM bana jAtA hai / yadi kahA jAya ki yogake nimittase saba jIva pradezoM meM unameM parispanda nahIM binA unameM bhI yoga svIkAra kiyA jAtA hai karanekA prasaGga prApta hotA hai / samAdhAna yaha
Page #308
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturtha khaNDa 271 parispanda honA hI cAhie so yaha ekAnta niyama nahIM hai kintu niyama yaha hai ki jo bho parispanda hotA hai vaha yoga ke nimittase hI hotA hai, anya prakArase nahIM / isI prakAra yaha bAta bhI dhyAnameM rakhanI cAhie ki jIvakA eka kSetrako chor3akara kSetrAntarameM jAnA isakA nAma yoga nahIM hai, kyoMki aisA mAnanepara siddha jIvoMkA siddha hone ke prathama samayameM jo UrdhvaM lokake anta taka gamana hotA hai use bhI yoga svIkAra karanA par3egA / ata eva yahI nizcita hotA hai ki jahA~ taka zarIra nAmakarmakA udaya hai yoga vahIM taka hotA hai | ataH yoga kevala guNasthAnake antima samaya taka yathAsambhava ukta kamakA udaya niyamase pAyA jAtA hai, ataH yogakA sadbhAva bhI vahIM taka svIkAra kiyA gayA hai| vaha yoga tIna prakArakA hai-- manoyoga, vacanayoga aura kAyayoga | bhAvamanakI utpatti ke lie honevAle prayatnako bhAvamana kahate haiM, vacanakI pravRttike lie honevAle prayatnako vacanayoga kahate haiM, tathA zarIkI kivAkI utpattike lie honevAle prayatnako kAyayoga kahate haiN| ina tInoM yogoMkI pravRtti kramase hotI hai ina tInoM meM se jaba jisakI pradhAnatA hotI hai taba usa nAmakA yoga kahalAtA hai| yadyapi kahIM mana, vacana aura kAyakI yugapat pravRtti dRSTigocara hotI hai so isa prakAra yugapat pravRtti honemeM virodha nahIM haiM / kintu unake lie yugapat prayatna nahIM hotA, ataH jaba jisake lie prathama parispandarUpa prayatna vizeSa hotA hai taba vahIM yoga kahalAtA hai aisA samajhanA cAhie / eka jIvake lokapramANa pradeza hote haiM unameM eka kAlameM parispandarUpa jo yoga hotA hai use yogasthAna kahate haiM / usakI prarUpaNAmeM ye dasa anuyogadvAra jJAtavya hai -- avibhAgapraticchedaprarUpaNA, vargaNA prarUpaNA, spardhaka antaropanidhA, paramparopanidhA, samayaprarUpaNA, vRddhiprarUpaNA, aura prarUpaNA, antaprarUpaNA, sthAnaprarUpaNA, alpabahutva | eka-eka jIva pradezameM jo jaghanya vRddhi hotI hai vaha yoga avibhAgapraticcheda kahalAtA hai| isa vidhi eka jIva pradezameM asaMkhyAta loka pramANa yoga -- avibhAgapraticcheda hote haiN| isa prakAra yadyapi jIvake saba pradezameM ukta pramANa hI yoga -- avibhAgapraticcheda hote haiN| phira bhI eka jIva pradezameM sthita jaghanya yogase eka jIva pradezameM sthita utkRSTa yoga asaMkhyAta guNA hotA hai| saba jIva pradezoM meM samAna yoga - avibhAgapraticcheda nahIM pAye jAte, isalie asaMkhyAta lokapramANa yoga- avibhAgapraticchedoM kI eka vargaNA hotI hai / saba vargaNAoMkA sAmAnyase yahI pramANa jAnanA caahie| Azaya yaha hai ki jitane jIva pradezoM meM samAna yoga avibhAgapraticcheda pAye jAte haiM unakI eka vargaNA hotI hai / tathA dUsare eka adhika samAna yoga avibhAgapraticchedavAle jIva pradezoMkI dUsarI vagaMgA hotI hai| yahI vidhi eka spardhakake antargata tRtIyAdi vargaNAoMke viSayameM bhI jAnanA cAhie ye saba vargaNAe~ eka jIvake saba pradezoM meM zreNIke asaMkhyAtaveM bhAgapramANa hotI haiN| itanA vizeSa hai ki prathama vargaNAse dvitIyAdi vargaNAyeM jIva pradezoMkI apekSA uttarottara vizeSa hIna hotI haiN| eka vargaNA meM kitane jIva pradeza hote haiM isakA samAdhAna yaha haiM ki pratyeka vargANAme jIva pradeza asaMkhyAta pratarapramANa hote haiM | jahA~ kramavRddhi aura kramahAni pAI jAtI hai usakI spardhaka saMjJA hai| isa niyamake anusAra jagat zreNI: saMkhyAtaveM bhAga pramANa vagaMNAoMkA eka spardhaka hotA hai / isa spardhakake antargata jitanI vargaNAyeM hotI haiM unameM se prathama vargaNAke eka varga meM jitane yoga avibhAga praticcheda hote haiM usase dUsarI vargaNA ke eka vargameM eka adhika yoga-avibhAgapraticcheda hote haiM yahI krama prathama spardhakakI antima vargaNA taka jAnanA caahie| isake Age ukta kramavRddhikA biccheda ho jAtA hai| isa vidhise eka jIvake saba pradezoM meM jagat zreNI ke asaMkhyAtaveM bhAga pramANa spardhaka prApta hote haiM / itanA vizeSa hai ki prathama spardhakake Upara hI prathama spardhakakI hI vRddhi honepara dUsarA spardhaka prApta hotA hai, kyoMki prathama spardhakakI prathama vargaNAke eka varga se /
Page #309
--------------------------------------------------------------------------
________________ 272 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana-grantha dUsare spardhakakI prathama vargaNAkA eka varga dUnA hotA hai| prathama spardhaka aura dUsare spardhakakI caur3AI (vistAra) barAbara hai| mAtra dvitIya spardhakakA AyAma prathama spardhakake AyAmase vizeSa hIna hai| yadyapi aisI sthiti hai phira bhI yaha kathana ekadeza vikRtiko dhyAnameM na lekara dravyArthika nayase kiyA gayA hai| isa prakAra do spardhakoMke madhya kitanA antara hotA hai isakA yaha vicAra hai| Ageke spardhakoMmeM isI vidhise antara jAna lenA cAhie / isa prakAra eka jIvake saba pradezoMmeM jagata zreNIke asaMkhyAtaveM bhAga pramANa spardhaka prApta hote haiN| inhIM sabako milAkara eka yogasthAna kahalAtA hai / saba jIvoke nAnA samayoMkI apekSA ye yogasthAna bhI jagat zreNIke asaMkhyAtaveM bhAga pramANa hote haiN| anantaropanidhA aura paramparopanidhAkA vicAra sugama hai| saba yogasthAna tIna prakArake haiM-upapAdayogasthAna, ekAntAnuvRddhi-yogasthAna aura pariNAma yogasthAna / inameMse prArambhake do yogasthAnoMkA jaghanya aura utkRSTa kAla eka samaya hI hai| saba pariNAma yogasthAnoMkA jaghanya kAla eka samaya hai / utkRSTa kAla alagaalaga hai| kinhIkA do samaya hai, kinhokA tIna samaya hai aura kinhIkA alaga-alaga cAra, pA~ca, chaha, sAta aura ATha samaya hai| ye saba yogasthAna alaga-alaga jagat zreNIke asaMkhyAtaveM bhAga pramANa hote haiM / tathA saba milAkara bhI jagat zreNI ke asaMkhyAtaveM bhAga pramANa hote hai| unameMse ATha samaya vAle yogasthAna alpa hote haiN| yavayamadhyake donoM hI pArzva bhAgameM hone vAle yogasthAna paraspara samAna hokara bhI unase asaMkhyAta guNe hote haiN| isI prakAra chaha, pA~ca aura cAra samaya vAle yogasthAnoM ke viSayameM jAna lenA cAhie / tIna aura do samaya vAle yogasthAna mAtra Uparake pArzva bhAgameM hI hote haiN| ina yogasthAnoMmeM cAra vRddhi aura cAra hAniyA~ hotI haiM / anantabhAga vRddhi aura anantaguNa vRddhi tathA ye hI do hAniyA~ nahIM hotii| inameMse tIna vRddhiyoM aura tIna hAniyoMkA jaghanya kAla eka samaya aura utkRSTa kAla Avalike asaMkhyAtaveM bhAga pramANa hotA hai| tathA asaMkhyAta guNa vRddhi aura asaMkhyAta guNahAnikA jaghanyakAla eka samaya aura utkRSTakAla antamuharta hotA hai| yahA~ prazna hai ki jisa prakAra karma pradezoMmeM apane jaghanyaguNake anantaveM bhAgakI avibhAgapraticcheda saMjJA hotI hai usI prakAra yahA~ bhI eka jIva pradezasambandhI jaghanya yogake anantaveM bhAgakI avibhAgapraticcheda saMjJA kyoM nahIM hotI ? samAdhAna yaha hai ki jisa prakAra karma guNameM anantabhAga vRddhi pAyI jAtI hai vaisA yahA~ sambhava nahIM hai, kyoMki yahA~para eka-eka jIva pradezameM asaMkhyAta loka pramANa hI yoga-avibhAga praticcheda pAye jAte haiM, ananta nhiiN| jIva do prakArake haiM paryApta aura labdhyaparyApta / inameMse ukta donoM prakArake jIvoMke nUtana bhavagrahaNake prathama samayameM upapAda yogasthAna hotA hai, bhavagrahaNase dUsare samayase lekara labdhyaparyApta jIvoMke Ayubandhake prArambha honeke pUrva samaya taka tathA paryApta jIvoMke zarIra paryAptike pUrNa honeke antima samaya taka ekAntAnuvRddhi yogasthAna hotA hai tathA Age donoMke bhavake antima samaya taka pariNAma yogasthAna hotA hai| alpabahutvakA vicAra karane para sUkSma ekendriya landhyaparyAptakA jaghanya sabase stoka hai| usase bAdara ekendriya labyaparyAptakA jaghanya yoga asaMkhyAtaguNA hai| usase dvindriya, trIndriya, caturindriya, paJcendriya asaMjJI aura saMjJI labdhyaparyAptakakA javanya yoga uttarottara asaMkhyAta gaNA hai| usase sUkSma ekendriya aparyApta aura bAdara ekendriya aparyAptakA aura bAdara ekendriya paryAptakA jaghanya yoga kramase asaMkhyAta gaNA hai| usase sUkSma ekendriya paryApta aura bAdara ekendriya paryAptakA utkRSTa yoga kramase asaMkhyAtagaNA hai| usase sUkSma ekendriya paryApta aura bAdara ekendriya paryAptakA utkRSTa yoga kramase asaMkhyAtagaNA hai| usase dvindriya, trIndriya, caturi
Page #310
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturthakhaNDa : 273 ndriya, paMcendriya saMjJI aura asaMjJI aparyAptakA utkRSTa yoga, paryApta unhIMkA jaghanya yoga tathA paryApta unhIMkA utkRSTa yoga uttarottara asaMkhyAta guNA hai| yahA~ pratyekakA uttarottara yogaguNakAra patthopamake asaMkhyAtaveM bhAga pramANa hai| yahA~ jisa prakAra yogakA alpabahutva kahA hai usI prakAra bandhako prApta honevAle pradezapuJjakA alpabahutva jAnanA caahie| guNakAra bhI vahI hai / 2. pradezabandha sthAnaprarUpaNA pahale jitane yogasthAna batalA Aye haiM utane pradezabandhasthAna hote haiM / itanI vizeSatA hai ki yogasthAnoM se pradezabandhasthAna prakRti vizeSakI apekSA vizeSa adhika hote haiM / khulAsA isa prakAra hai ki jaghanya yogase ATha karmoMkA bandha karane vAle jIvake jJAnAvaraNIya karmakA eka pradeza bandhasthAna hotA hai / punaH prakSepa adhika yogasya nase bandha karane vAle jIvake jJAnAvaraNIya karmakA dUsarA pradezabandhasthAna hotA hai| isI prakAra utkRSTa yogasthAna taka jAnanA caahiye| isase jitane yIgasthAna hai utane hI jJAnAvaraNIyake praveza bandhasthAna prApta hote haiN| isI prakAra Ayukarmako chor3akara zeSa sAta kamauke yogasthAna pramANa pradeza bandhasthAna ghaTita kara lenA cAhiye / upapAda yogasthAnoM aura ekAntAnuvRddhi yogasthAnoMke kAlameM Ayu karmakA bandha nahIM hotA, isIlie Ayukarmake utane hI pradeza bandhasthAna prApta hote haiM jitane pariNAma yogasthAna hote haiN| yahAM yogasthAnoMsa pradezaandhasthAna prakRti vizeSakI apekSA adhika hote haiM isakA vicAra AgamAnusAra karanA caahie| itanA avazya hai ki yaha niyama Ayukarmako chor3akara zeSa sAta karmopara hI lAgU hotA hai, Ayu karma para nahIM, kyoMki usake jitane pariNAma yogasthAna hote haiM utane hI pravezabandhasthAna pAye jAte haiM / 'prakRti vizeSakI apekSA adhika hote haiM' isa vacanakA dUsarA artha yaha hai ki aisI prakRti arthAt svabhAva hai ki ATha karmoMkA bandha hote samaya Ayukarmako sabase alpadravya prApta hotA hai| usase nAma aura gotra pratyeka ko vizeSa adhika dravya prApta hotA hai usase jJAnAvaraNa, darzanAvaraNa aura antarAya pratyekako vizeSa adhika dravya prApta hotA hai| usase mohanIya karmako vizeSa adhika dravya prApta hotA hai| usase vedanIyako vizeSa adhika dravya prApta hotA hai| Ayukarmake binA sAta karmoMmeM tathA Ayu aura mohanIya karma ko chor3akara chaha karmoMmeM ukta vidhise hI dravya prApta hotA hai| yahA~ jisa prakAra mUla prakRtiyoMko dhyAna meM rakhakara vicAra kiyA usI prakAra AgamAnusAra uttara prakRtiyoMmeM bhI vicAra kara lenA cAhie / isa arvAdhikArameM mUla va uttara prakRtiyoMkA anya jitane anuyogadvAroMkA avalambana lekara vicAra kiyA gayA hai una sabakA isa nibandhameM UhApoha karanA sambhava nahIM hai| mAtra mUla prakRtiyoMkI apekSA opase vandhasvAmitvakA spaSTIkaraNa yahA~ kiyA jAtA hai / 3. bandhasvAmitva prarUpaNA svAmitva do prakArakA hai-- jaghanya aura utkRSTa / pahale utkRSTa svAmitvakA vicAra karate haiN| vaha isa prakAra hai--jo upazAmaka aura kSapaka utkRSTa yogake dvArA sUkSmasAmparAya guNasthAnameM chaha karmokA bandha karatA hai usake mohanIya aura Ayukarmako chor3akara zeSa chaha karmoMkA utkRSTa pradezabandha hotA hai / jo saba paryAptiyoMse paryApta hai tathA utkRSTa yogase sAta kamakA utkRSTa pradezabandha kara rahA hai aisA cAroM gatiyoMmeM sthita saMjJI paJcendriya midhyAdRSTi jIva mohanIya karma kA utkRSTa pradezabandha karatA hai| Ayukarmake viSayameM bhI aisA hI samajhanA caahie| mAtra vaha ATha karmokA bandha karanevAlA honA caahie| jaghanya svAmitvakA vicAra isa prakAra hai--jo tadbhavastha honeke prathama samayameM sthita hai aura jaghanya yogase jaghanya pradezabandha kara rahA hai aisA sUkSma nigodiyA layaparyAptaka jIva Ayukarmako chor3akara sAta karmoMkA jaghanya pradezabandha karatA hai / jo sUkSma nigodiyA labdhyaparyAptaka jIva kSullaka bhavake tIsare tribhAgake prathama samayameM japanya yogase AyukarmakA jaghanya pradezabandha kara rahA hai vaha Ayu karmake jaghanya pradezabandhakA svAmI hotA hai| 35
Page #311
--------------------------------------------------------------------------
________________ bandhakA pramukha kAraNa : mithyAtva tattvArthasUtra a0 8 sU0 1 tathA AtmAnuzAsana Adi granthoMmeM bandhakA ullekha kara aneka sthaloMpara saMsArake jina kAraNoMkA ullekha dRSTigocara hotA hai unameM mithyAtva mukhya hai / adeva meM devabuddhi, aguru meM gurubuddhi aura atattva yA unake pratipAdaka kuzAstra meM tattva yA zAstrabuddhikA honA mithyAtva hai / SaTkhaNDAgama dhavalA pustaka 12 meM bandha pratyayoMkA nirdeza karanevAlA eka pratyaya nAmakA anuyogadvAra AyA hai / usameM nayadRSTise karmabandhake kAraNoM kA vicAra kiyA gayA hai / naigama, saMgraha aura vyavahAra nayase jJAnAvaraNAdi karmoMke bandhake kAraNoM kA nirdeza karate hue sUtra 8 meM mohake sAtha krodha, mAna, mAyA aura lobhako bhI bandhake kAraNoMmeM parigaNita kiyA gayA hai / tathA una tIna nayoMse sUtra 10 meM mithyAdarzana aura mithyAjJAnake sAtha yogako bhI bandhake kAraNoM meM parigaNita kiyA gayA hai| isase spaSTa hai ki jaise krodhAdi kaSAya aura yoga naigamAdi tIna nayoMse bandhake kAraNa haiM vaise hI mithyAdarzana aura mithyAjJAna bhI inhIM tInoM nayoMkI apekSA bandhake kAraNa haiM / isa apekSAse inameM samAna rUpase kAraNatA svIkAra karanemeM kisI prakArakA pratyavAya nahIM hai / ATha karmoMke bandhake kAraNoMkA mAtra RjusUtra nayase vicAra karanepara prakRtibandha aura pradezabandha yogase tathA sthitibandha aura anubhAgabandha kaSAyase hote haiM, yaha svIkAra kiyA gayA hai / isaliye naigama, saMgraha aura vyavahAra nayase mithyAtva Adi pA~coM bandhake kAraNa haiM jo yaha AgamameM svIkAra kiyA gayA hai usakI saMgati baiTha jAtI hai / tathA RjusUtra nayase yoga aura kaSAya ye do bandhake kAraNa haiM isa kathanameM bhI koI bAdhA nahIM AtI / donoM hI kathana apanI-apanI jagaha AgamAnusAra hI haiM / ina meMse kisI ekakA bhI apalApa nahIM kiyA jA sakatA, kyoMki kisI eka kathanake apalApa karanekA artha hotA hai usa naya dRSTiko asvIkAra karanA / (2) Age isapara vistArase vicAra karaneke pahale karmabandhake jo pA~ca kAraNa kahe gaye haiM unameM se mithyAtva meM bandhakI kAraNatA kyoM svIkAra kI gaI hai isa viSayapara saMkSepameM prakAza DAleMge / yaha to suprasiddha satya hai ki jo pahalA guNasthAna mithyAtva hai usameM utpAdAnucchedakI apekSA jina prakRtiyoMkI bandha vyucchitti hotI hai ve prakRtiyA~ 16 haiM / unameMse eka mithyAtva dhruvabandhinI prakRti hai / mithyAtva - rUpa pariNAmake sAtha usakA bandha niyamase hotA hI rahatA hai / anantAnubandhIkI visaMyojanA karanevAlA jIva samyaktva AdirUpa pariNAmoMse cyuta hokara yadi mithyAtva guNasthAnameM AtA hai to usake prArambhase hI anantAnubandhI catuSkakA bandha hokara bhI eka Avali kAla taka apakarSaNapUrvaka usakI udaya udIraNA nahIM hotI aisA niyama hai / ataH aise jIvake eka Avali kAla taka anantAnubandhI krodhAdirUpa pariNAmake na honepara bhI mithyAtva pariNAmanimittaka mithyAtva prakRtikA bandha hotA hI hai / sAtha hI zeSa 15 prakRtiyoMkA bhI yathAsambhava hotA hai / (3) yadyapi vahA~ eka anantAnubandhI krodhAdirUpa pariNAmako chor3akara bandhake anya saba kAraNa upasthita avazya haiM para mithyAtva prakRtike bandhakA avinAbhAva sambandha jisa prakAra mithyAtva pariNAmake sAtha pAyA jAtA 1. dha0 pu0 12 pu0 283 / 2. vahI pR0 287 / 3. saMjojidaa NaMtANubaMdhINamAvaliyAmettakAlamudIraNAbhAvAdau / 60 pu0 15 pR0 75 /
Page #312
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturtha khaNDa : 275 hai vaisA anya pratyayoMke sAtha nahIM pAyA jAtA, isIliye hI mithyAtva karmake bandhakA pradhAna kAraNa mithyAtva pariNAma honese bandhake kAraNoMmeM mithyAtvako parigaNita kiyA gayA hai, anyako nhiiN| (4) dUsare anya jina huMDaka saMsthAna Adi 15 prakRtiyoMkI bandha vyucchitti mithyAtva guNasthAnameM hotI hai ve sabakI saba sapratipakSa prakRtiyA~ haiN| isaliye yaha to mAnA jA sakatA hai ki jaba mithyAtva guNasthAnameM una prakRtiyoke bandhake kAraNarUpa pariNAma nahIM hote taba unakA bandha na hokara unakI sapratipakSa prakRtiyoMkA bandha hone lagatA hai| phira bhI anya sapratipakSa prakRtiyoMkA bandha to mithyAtvarUpa pariNAmoke abhAvameM bhI honA sambhava hai| parantu una 15 prakRtiyoMkA jaba bhI bandha hogA taba mithyAtvarUpa pariNAmake honepara hI hogA, anyathA nahIM / taba usa jIvake anantAnubandhIkA udaya rahe yA na rahe, isase una 15 prakRtiyoMke bandha hone aura na honemeM koI pharaka nahIM par3atA / jaba bhI unakA bandha hogA, mithyAtva pariNAmake honepara hI hogA yaha akATya niyama hai / isaliye ina 15 prakRtiyoMke bandhakA bhI pradhAna kAraNa mithyAtva hone se mithyAtvako pramukharUpase bandhake kAraNoMmeM parigaNita kiyA gayA hai| (5) sAmAnyatayA prakRtibandhakI apekSA to AgamakA yaha abhiprAya hai hI, sthitibandha aura anabhAgabandhakI apekSA bhI vicAra karanepara jina 16 prakRtiyoMkA mAtra mithyAtva guNasthAnameM bandha hotA hai unakA utkRSTa, anutkRSTa, jaghanya kisI bhI prakArakA sthitibandha yA anubhAgabandha kyoM na ho usakA avinAbhAva sambandha bhI jaisA mithyAtva pariNAmake sAtha pAyA jAtA hai vaisA avirati Adi anya pariNAmAMke sAtha nahIM pAyA jAtA, kyoMki mahAbandhameM jahA~ bhI ina 16 prakRtiyoMke utkRSTAdi sthitibandha aura anubhAgabandhake svAmIkA vicAra kiyA gayA hai vahA~ usakA mithyAdRSTi honA avazyaMbhAvI kahA gayA hai / usake saMkleza AdirUpa pariNAmoMmeM bheda ho sakatA hai para use mithyAdRSTi honA hI cAhiye / (6) (prasaMgase) yahA~ yaha bAta vizeSarUpase ullekhanIya hai ki mithyAtva Adi pratyayoM (bandhakAraNoM) kA vicAra anubhAgabandhakI apekSA karate hue mahAbandhameM likhA hai miccha0-NavUsa0-NirayAya0- Nirayagai-cadujAdi-huMDa0 - asaMpa0-NirayANu0-AdAva-thAvarAdi0 4 micchattapaccaya |-mhaabNdh pu0 4 pR0 186 / Azaya yaha hai ki mithyAtva Adi ukta 16 prakRtiyoMkA bandha mithyAtva nimittaka hI hotA hai / unake bandhameM anantAnubandhI krodhAdirUpa asaMyama pariNAmakA honA anivArya nahIM hai| isaliye jo bandhake kAraNoMmeM mithyAtvako akiMcitkara kahakara vahA~ anantAnubandhI krodha AdikI pradhAnatAko sUcita karate haiM unakA vaha cintana AgamAnusAra nahIM hai, itanA ukta Agamake pariprekSyameM spaSTarUpase svIkAra karanA anivArya ho jAtA hai| (7) yaha to saba svAdhyAyI bandhu jAnate haiM ki mithyAtva pariNAmake abhAvasvarUpa jo samyagdarzanarUpa svabhAva pariNAma hotA hai vaha tathA anantAnubandhI Adi 12 kaSAyoMke abhAvasvarUpa jo vItarAga svarUpa cAritra pariNAma hotA hai vaha mAtra nirjarAkA hI kAraNa svIkAra kiyA gayA hai, bandhakA kAraNa nahIM / phira bhI yaha dekhakara ki tIrthakara prakRtikA bandha samyagdRSTike hotA hai, mithyAdRSTike nahIM, isaliye to mahAbandhameM tIrthakara prakRtike bandhako samthaktva-nimittaka kahA gayA hai aura yaha dekhakara ki AhArakadvikkA bandha saMyamIke hI hotA hai, asaMyamIke nahIM, AhArakadvikake bandhako saMyamanimittaka kahA gayA hai / yathA AhAradurga saMjamapaccayaM / titthayaraM sammattapaccayaM |-mhaabndh pu0 4, pR0 186 /
Page #313
--------------------------------------------------------------------------
________________ 276 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana grantha yahA~ yaha zaMkA nahIM kI jA sakatI ki yadi tIrthaMkara prakRtikA bandha samyaktva nimittaka hotA hai to sabhI samyagdRSTiyoMke usakA bandha honA cAhiye aura yadi AhArakadvikakA bandha saMyamanimittaka hotA hai to sabhI saMyamiyoMke AhArakadvikakA bantra honA cAhiye, kyoMki aisI vyApti to hai ki jo bhI tIrthaMkara prakRtikA bandha karegA usako kamase kama samyagdRSTi to honA hI cAhiye / tathA jo bhI AhArakadvikakA bandha karegA use kamase kama apramattasaMyata to honA hI cAhiye / ina donoMke ina prakRtiyoM kA bandha niyamase hotA hI hai aisA nahIM hai / hogA to aisI yogyatAke honepara hI unake bandhake kAraNoMse hogA, anyathA nahIM hogA / Agamake isa kathanakA tAtparya yaha hai ki anyatra na hokara jisa bhUmikAmeM jisa karmakA bandha hotA hai usameM nayadRSTise kAraNatA svIkAra karanA anivArya hai / yadi aisA na mAnA jAya to jisake bhI tIrthaMkara prakRtikA bandha hogA use kamase kama samyagdRSTi to honA hI cAhiye yaha kathana yuktisaMgata nahIM mAnA jA sakegA / eka kAryake honemeM kAraNa aneka hote haiM, koI sAdhAraNa kAraNa hotA hai aura koI asAdhAraNa kAraNa hotA hai / yahA~ mithyAtva Adi 16 prakRtiyoMke bandhameM mithyAtva asAdhAraNa kAraNa hai, kyoMki jo bhI unakA bandha karegA usakA mithyAdRSTi honA anivArya hai, una prakRtiyoMke bandha honemeM anantAnubandhI krodhAdirUpa pariNAmakA honA anivArya nahIM hai / (8) ukta 16 prakRtiyoMkA pradezabandhakI apekSA vicAra karanepara bhI inakA utkRSTAdike bhedase kisI bhI prakArakA pradezabandha kyoM na ho usakA bhI mithyAdRSTi honA anivArya hai / mithyAdRSTi na ho aura kevala yoga ke nimittase ina prakRtiyoMkA kisI bhI prakArakA pradezabandha ho jAya aisA nahIM hai / (9) yahA~ yaha kahA jA sakatA hai ki mithyAdRSTi to ho, parantu usake yoga aura kaSAya na ho to prakRtiyoM kA kevala mithyAtvake nimittase bandha nahIM hogA / parantu jisakA aisA kahanA hai so usakA vaisA kahanA isalie yuktiyukta nahIM hai, kyoMki Agamake anusAra yaha to kahA jA sakatA hai ki yoga aura kaSAya to ho, parantu mithyAtva na ho / para yaha nahIM kahA jA sakatA ki mithyAtva to ho aura yoga aura kaSAya na ho / hA~ koI kahe ki mithyAtva to ho aura anantAnubandhI na ho to yaha kahanA jaise bana jAtA hai / vaise hI anantAnubandhI to ho aura mithyAtva na ho, guNasthAna bhedase yaha kahanA bhI bana jAyagA / ataH Agamake anusAra yahI mAnanA yukti saMgata pratIta hotA hai ki AgamameM jo bandhake pA~ca kAraNa kahe gaye haiM unameM mithyAtva mukhya hai / (10) aba prazna yaha hai ki jaba mithyAtva bhI bandhakA kAraNa hai taba RjusUtranayase sthitibandha aura anubhAgabandhakA kAraNa mAtra kaSAyako tathA prakRtibandha aura pradezabandhakA kAraNa mAtra yogako kyoM kahA / Rjusutranayase mithyAtvakA bandhake kAraNoMmeM kyoM nahIM parigaNita kiyA gayA ? samAdhAna yaha hai ki kaSAyakI vRddhi aura hAnike sAtha to sthitibandha aura anubhAgabandhakI vRddhi aura hAni dekhI jAtI hai, isaliye to RjusUtranayase kaSAyako sthitibandha aura anubhAgabandhakA kAraNa kahA ' tathA yogakI vRddhi aura hAnike sAtha pradezabandhakI vRddhi aura hAni hotI hai, isaliye RjusUtra nayase yogako pradezabandhakA kAraNa kahA / yahA~ jisa 1. NANAvaraNIyaTThidiveyaNA aNubhAgaveyaNA ca kasAyacaccaeNa hodi, kasAyavaDDhihANIhitA * TThidi-aNubhAgANaM vaDDhi - hANidaMsaNAdo / - dha0 pU0 12 pR0 288 / 2. Na ca jogavaDDhi -hANIo mottUNa aNNehito NANAvaraNIyapadesaMbaMdhassa vaDhi hANi vA pecchAmo / - dha0 pu0 12 pR0 228 /
Page #314
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturtha khaNDa 277 prakAra pradezabandhakA kAraNa yoga hai usI prakAra prakRtibandhakA kAraNa bhI yoga hai, kyoMki usake binA usakI utpatti nahIM ho sakatI, aura aisA niyama hai ki jisake binA jisakI utpatti nahIM hotI vaha usakA kArya va dUsarA kAraNa hotA hai / (11) phira bhI yaha prazna to khar3A hI rahatA hai ki jaba RjumUtranayase prakRtibandha aura pradezabandhakA kAraNa yoga tathA sthitibandha aura anubhAga bandhakA kAraNa kaSAya hai to phira zeSa kyA bacatA hai jisakA kAraNa mAnaneke lie midhyAtvako svIkAra kiyA jAya ? samAdhAna yaha hai ki pratyeka kAryakI utpatti meM kAraNa do prakArake hote haiM - eka sAmAnya ( vyApaka) kAraNa aura dUsarA vizeSa (vyApya kAraNa prakRtameM naigamAdi tIna nayoMse bandhake jitane bhI kAraNa kahe gaye haiM ve saba sAmAnya kAraNa haiM tathA RjusUtranayase jo kAraNa kahe gaye haiM ve vizeSa kAraNa haiM / jaise hamAre Apake calanemeM pRthvI sAmAnya kAraNa haiM, vaha na ho to hama eka Daga bhI nahIM cala sakate / tathA vihAyogati nAmakarmakA udaya Adi vizeSa kAraNa haiM / pRthivIpara hama bhI calate haiM, Apa bhI calate haiM, UMTa bhI calatA hai aura sarpa Adi bhI calate haiM so yahA~ pratyekakI cAlameM jo antara par3atA hai usakA kAraNa alaga-alaga hokara bhI pRthvI sabake calaneke lie saba avasthAoM kAraNa hai vaise hI prakRtameM bhI samajhanA caahie| midhyAtvameM baMdhanevAlI sabhI prakRtiyoMke cAroM prakArake baMdhakA sAmAnya kAraNa mithyAtva hokara bhI bandhameM jo tAratamya dikhAI detA hai usakA kAraNa vivakSita yoga aura kaSAya haiM aisA yahAM samajhanA caahie| kahA gayA hai ki jo yogasthAna haiM ve hI pradezabandhasthAna pradeza bandhasthAnavizeSa adhika hai| so isakA artha hai ki pradezabandha meM pharaka par3atA hai, usakA kAraNa prakRti bheda hI (12) pradezabandha prasaMgase AgamameM jo yaha haiN| itanI vizeSatA hai ki prakRtivizeSakI apekSA ve bhale hI yoga vahI rahe para prakRti bhedake kAraNa jo hai| kyoMki eka kAlameM vivakSita yogase jitanI prakRtiyoM kA bandha hotA hai, una saba prakRtiyoMmeM milanevAle pradeza sabako samAna nahIM milate haiN| isakA kAraNa vaha yoga na hokara kathaMcit prakRtibheda hI isakA kAraNa rahatA hai| phira bhI yadi koI yaha mAne ki yahA~ prakRti bhedase una prakRtiyoMke pradezabandha meM yoga akiMcitkara hai, prakRtibheda hI usakA kAraNa hai to jaise usakA yaha mAnanA mithyA hai vaise hI bandhameM mithyAtvako akiMcitkara mAnanA bhI mithyA hI hai / (13) isa prakAra nayabhedase mithyAtva Adi pA~coM hI bandhake kAraNa haiM aisA yahA~ vedanAkhaNDa pratyaya anuyogadvArake anusAra samajhanA caahie| AcArya gRddhapicchane bhI isI bAtako dhyAna meM rakhakara hI tattvArthasUtrake veM adhyAyameM prArambhake do sUtroMkI racanA kI hai| vahA~ prathama sUtra nagamAdi tIna nayoMko apekSA racA gayA hai aura dUsare sUtrako racanA RjusUtranayakI apekSA kI gaI hai| mAtra uttarakAlIna AcAryoMne nayavivakSAko gauNakara AgamakI saMkalanA kI hai isaliye mAdRzaH janoMko nayajJAna na honese aiso viDambanAkI sthiti bana jAtI hai| yuktiyukta nahIM hai / ataH Agamake sarvAMga kathanako svIkAra karanA hI mokSamArga meM prayojanIya mAnA gayA hai| aisA mAnakara hI muni yA dhAvakako apane zraddhAnako AgamAnukUla banA kara dRr3ha karanA cAhiye / AtmAnuzAsana meM bhavanta guNabhavane samyagdarzanake jo dasa bheda kiye haiM so una bhedoM ke karanemeM mithyAtva Adi karmoMke upazamAdikI vivakSA na hokara jJAnAvaraNa karmake kSaya kSayopazama AdikI vizeSatA spaSTataH parilakSita hotI hai / mAtra jo aupazamika Adi tIna bheda kiye gaye haiM unake honemeM avazya hI mithyAtva Adi karmoMkA upazama, kSaya, kSayopazama mukhya haiM / unameM prathama aupazamika samyarzana hai / anAdi midhyAdRSTi jIvake sabase 1. yANi caiva yogaTThANANi tANi caiva padesabaMdhaTThANANi / Navari padesaMbaMdhaTThANANi pagadiviseseNa visesAthiyANi / ma0 vaM bhA0 6 pR0 101 /
Page #315
--------------------------------------------------------------------------
________________ 278 : siddhAntAcArya paM0 phUlacanda zAstrI abhinandana-grantha pahale prathamopazama samyagdarzanakI hI utpatti hotI hai| yadi eka bAra samyagdarzana honeke bAda vaha mithyAdRSTi ho bhI jAya aura vedakakAlake bhItara vedaka samyagdarzanakI utpatti na hokara vaha mithyAdRSTi hI banA rahe to punaH vaha prathamopazama samyagdarzanako prApta karake hI samyagdRSTi ho sakatA hai| anAdi mithyAdRSTi jIvake eka mithyAtva darzanamohanIya karmake sAtha 26 prakRtiyoMkI sattA hotI hai, kanta sAdi mithyAdaSTi jIvake 28. 7 aura 26 prakatiyoMkI sattA bana jAtI hai| jisa sAdi mithyAdaSTi jIvane samyagyithyAtva aura samyakaprakRtikI udvelanA nahIM kI hai usake 28 prakRtiyoMkI sattA hotI hai / jisane samyagmithyAtva prakRtikI udvelanA kara lI hai usake 27 prakRtiyoMkI sattA hotI hai aura jisane samyagmidhyAtva aura samyakprakRti donoMko udvelanA kara lI hai vaha sAdi mithyAdRSTi hote hue bhI usake . 6 prakRtiyoMkI sattA hotI hai| ye tInoM hI prakArake jIva prathamopazama samyagdarzako prA-ta karaneke adhikArI haiN| isa samyagdarzanakI prApti darzanamohanIya karmake antarakaraNa upazamapUrvaka hotI hai| anantAtubandhIkarmakA antarakaraNa upazama nahIM hotA / mAtra jisa samaya yaha sAtizaya mithyAdaSTi jIva adhaHpravattakaraNa Adi tIna karaNa karake antarakaraNa upazamapUrvaka darzanamohanIya karmakI prathama sthitiko galAkara prathamopazama samyagdRSTi hotA hai usI samaya isa jIvake anantAnubandhIkA anudaya honese isakI bhI anudayopaza-ke rUpameM parigaNanA kI jAtI hai / ataH isI tathyako vyakta karate hue yaha kahA jAtA hai ki darzanamohanIyakI tIna aura anantAnubandhIkI cAra ina 7 prakRtiyoMke upazamase upazamasamya gdarzana hotA hai| paranta darzanamohanIyake samAna isake anantAnubandhIkA antarakaraNa upazama nahIM hotA itanA sunizcita hai / yaha prathamopazama samyagdarzanakA svarUpa hai| isake sivAya upazamasamyagdarzanakA eka bheda dvitIyopazama samyagdarzana bhI hai jo apramattasaMyata vedakasamyagdRSTi jIva upazamazreNipara car3hane ke sanmukha hotA hai usake anantAnubandhIkI visaMyojanAke sAtha darzanamohanIyake antaHkaraNa upazamapUrvaka hotA hai| yaha sAmAnyase upazama samyagdarzanake donoM bhedoMkA svarUpa nirdeza hai / samyagdarzanake dUsare bhedakA nAma kSayopazama samyagdarzana hai| yaha samyaktvamohanIyake udayapUrvaka honese isakA dUsarA nAma vedaka samyaktva bhI hai| yaha upazama sabhyagdarzana pUrvaka bhI hotA hai aura mithyAdarzanapUrvaka bhI hotA hai / itanI vizeSatA hai ki jo samyagdarzanase cyuta hokara mithyAtva guNasthAnako prApta huA hai usake bhItara hI isa samyagdarzanako prApti honA sambhava hai| kintu vedaka kAlake vyatIta honepara vaha mAtra prathamopazamasamyaktvako prApta karake hI samyagdRSTi ho sakatA hai| isake aneka bheda haiM / prathama bhedameM anantAnabandhI 4, mithyAtva aura samyagmithyAtvakA anudaya rahatA hai aura samyaka prakRtikA udaya rahatA hai| dUsare bhedameM anantAnubandhIkI visa yojanA rahatI hai, tathA mithyAtva aura samyagmithyA vakA anudaya aura samyaka prakatikA udaya rahatA hai| tIsare bhedameM anantAnabandhI 4 kI visaMyojanA, mithyAtvakI kSapaNA hokara samyagmithyAtvakA anudaya aura samyakaprakRtikA udaya rahatA hai tathA cauthe bhedameM anantAnubandhIkI visaMyojanApUrvaka mithyAtva aura samyagmithyAtvakI kSapaNA hokara samyaka prakRtikA udaya rahatA hai / kRtakRtyavedaka samyagdarzana isa cauthe bhedakI hI saMjJA hai| ina cAra bhedoMmeMse antima do bheda, jo vedaka samyagdRSTi jIva darzanamohanIyakI kSapaNA karatA hai usIke hote haiN| isa prakAra AgamAnusAra vedaka samyaktvake cAra bheda jAnane cAhiye / jo pravRjyA dene meM samartha yogya gurukI zaraNameM jAkara caraNAnuyogake anusAra 28 mUlaguNoMko aMgIkAra karate haiM aise koI dravyaliMgI sAdhu pravajyA leneke anantara yA kAlAntarameM AgamAnusAra jIvAdi tattvoMke abhyAsa
Page #316
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturtha khaNDa : 279 pUrvaka prathamopazama samyagdarzanake sAtha yA vedaka samyagdarzana (prathamabheda ) ke sAtha apramattasaMyata guNasthAnako prApta karane ke adhikArI hote haiM, isI prakAra jisa vyaktine guruko sAkSIpUrvaka caraNAnuyogoMke anusAra zrAvakake niraticAra 12 vrata svIkAra kiye haiM ve bhI jIvAdi tattvoMke samyak abhyAsapUrvaka ukta donoM samyagdarzanoM meM se kisI eka samyagdarzanake sAtha viratAvirata guNasthAna ke adhikArI hote haiM / tathA jinhoMne vidhivat mahAvratoM yA aNuvratoMko nahIM svIkAra kiyA hai / mAtra jo caturtha guNasthAnake samAna pravRtti karanemeM sAvadhAna haiM ve ukta donoM samyagdarzanAmeM se kisI eka samyagdarzanake sAtha cauthe guNasthAnake adhikArI hote haiM / yahA~ itanA vizeSa jAnanA cAhiye ki upazama samyagdarzanameM darzana mohanIyako upazAmanA adhaHpravRttakaraNa Adi tIna karaNapUrvaka hI hotI hai / parantu vedakasamyaktvakI prApti meM jo samyagdarzana chUTane ke dIrghakAla bAda isa samyagdarzanako prApta karate haiM ve prArambhake do karaNa karake hI isake adhikArI hote haiM / aura jo atizIghra ise prApta karate haiM ve karaNapariNAmoMke binA bhI ise prApta karane ke adhikArI hote haiM / upazama samyagdarzanapUrvaka vedaka sabhyagdarzanako prApta kiyA jA sakatA hai isameM kisI prakArakA prayavAya nahIM hai / isIprakAra samyagmithyAtva guNasthAnase yA prathamopakSama samyaktvase bhI kaI jIva vedaka samyagdarzanako prApta karane ke adhikArI hote haiN| isameM bhI kisI prakArakA pratyavAya nahIM hai / tathA samyagdarzana ke tIsare bhedakA nAma kSAyika samyagdarzana hai / yaha anantAnubandhI catuSkakI visaMyojanApUrvaka darzanamohanI kI tInoM prakRtiyoMkI kSapaNA karake prApta hotA hai, isaliye isakA kSAyika samyagdarzana yaha nAma sArthaka hai / itanA avazya hai ki cAroM gatiyoMke jIva ise prArambha karaneke adhikArI nahIM hote, mAtra karmabhUmija manuSya hI kevalI zrutakevalI ke pAdamUla meM vedakasamyaktvapUrvaka isakA prArambha karate haiM, hA~ pUrti isakI cAroM gatiyoMmeMse kisI bhI eka gatimeM ho sakatI hai / eka to jisa manuSyane isakA prArambha jahA~ kiyA hai vahIM isakI pUrti ho jAtI hai / kadAcit maraNa ho jAya to parabhavasambandhI jisa AyukA bandha kiyA ho vahA~ jAkara yaha jIva usakI pUrti karatA hai / phira bhI isakA prasthApaka jIva jaba anantAnubandhIkI visaMyojanA karane ke bAda mithyAtva aura samyagmithyAtvakI kSapaNA karake kRtakRtyavedaka samyagdRSTi ho jAtA hai tabhI usakA maraNa hokara agale bhavameM usakI pUrNatA hotI hai aisA niyama hai /
Page #317
--------------------------------------------------------------------------
________________ zramaNa-paramparAkA darzana saMskRta sAhityameM jise zramaNa padase abhihita kiyA gayA hai' mUlameM vaha 'samaNa' saMjJApada hai / / usarva saMskRta chAyArUpa tIna hote hai-zramaNa, zamana aura samana / zramaNoM-jaina sAdhuoMkI carcA ina tInoM vizeSatAoMko liye hae hotI hai| jinhoMne paMcendriyoMko saMvRta kara liyA hai, kaSAyoMpara vijaya prApta kara lI hai jo zatru mitra, duHkha-sukha, prazaMsA-nindA, miTTI-sonA tathA jIvana-maraNameM samabhAva sampanna hai aura jo samyagadarzanajJAna cAritrakI ArAdhanAmeM nirantara tatpara haiM ve zramaNa haiM aura unakA dharma hI zramaNa dharma hai| vartamAnameM jise hama jaina dharma yA Atmadharmake nAmase sambodhita karate haiM vaha yahI hai / yaha akhaNDabhAvase samaNa saMskRtikA pratinidhitva karatA hai / / lokameM jitane bhI dharma pracalita haiM unakA likhita yA alikhita darzana avazya hotA hai| isakA bhI apanA darzana hai jisake dvArA zramaNa dharmakI nIMvake rUpameM vyakti svAtaMtryakI akSuNNa bhAvase pratiSThAkI gaI hai| ise samajhaneke liye isameM pratipAdita tattva prarUpaNAko hRdayaMgama kara lenA Avazyaka pratIta hotA hai / jaisAki samagra Agamapara dRSTipAta karanese vidita hotA hai isameM tattva prarUpaNAke do prakAra parilakSita hote haiM-eka loka kI saMracanAke rUpameM tattva prarUpaNAkA prakAra aura dUsarA mokSa mArgakI dRSTise tattva prarUpaNAkA prakAra / ye donoM hI eka-dUsareke itane nikaTa hai jisase inheM sarvathA judA nahIM kiyA jA sakatA, kevala prayojana bhedase hI tattva prarUpaNAko do bhAgoMmeM vibhakta kiyA gayA hai| prathama prarUpaNAke anusAra jAtikI apekSA dravya chaha haiM / ve anAdi ananta aura akRtrima haiN| unhIMke samaccayakA nAma loka hai| isalie jaina darzanameM loka bhI svapratiSTha aura anAdi ananta mAnA gayA hai| chaha dravyoMke nAma haiM-jIva, pudgala, dharma, adharma, kAla aura AkAza / inameMse kAla dravya satsvarUpa hokara bhI zarIrake samAna bahu pradezI nahIM hai, isalie use chor3akara zeSa pAMca dravya astikAya mAne gaye haiN| pudgala dravya yA yogyatAkI apekSA bahu pradezI mAnA gayA hai| saMkhyAkI apekSAse jIva dravya anaMta haiM, pudgala unase ananta guNe haiM, dharma, adharma aura AkAza dravya eka-eka haiM, aura kAla dravya asaMkhya hai| ye saba dravya svarUpa sattAkI apekSA bhinna-bhinna haiN| phira bhI ina sabameM ghaTita ho aisA inakA eka sAmAnya lakSaNa haiM, jisa kAraNa ye saba dravya pada dvArA abhihita kiye jAte haiN| vaha haiM-utpAdavyayadhrauvyayuktaM sat / sad dravyalakSaNam / " jo satsvarUpa ho vaha dravya hai yA satsvarUpa honA dravyakA lakSaNa hai| yahA~ sata aura dravyameM lakSya aura lakSaNakI apekSA bheda svIkAra karanepara bhI ve sarvathA do nahIM haiM, eka hai-cAhe 1. yeSAM ca virodhaH zAzvatikaH (2 / 4 / 9) ityasyAvakAza. zramaNabrAhmaNam / pAtaJjalabhASya / 2. pravacanasAra gAthA 226 3. pAravatamadadamatRSNaoM kho samaNa zabda pR0 1083 4. pravacanasAra gA0 240-41 5. tatvArthasUtra 5-29-30
Page #318
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturtha khaNDa : 281 sat kaho yA dravya donoMkA artha eka hai| isI kAraNa jainadarzanameM abhAvako sarvathA abhAvarUpa na svIkAra karake use bhAvAntara svabhAva svIkAra kiyA gayA hai|' niyama yaha hai ki satkA kabhI nAza nahIM hotA aura asatakA kabhI utpAda nahIM hotaa| aisA hote bhI vaha (sat) sarvathA kUTastha nahIM hai-kriyAzIla hai| yahI kAraNa hai ki prakRtameM satko utpAda vyaya aura dhrauvya rUpase kriyAtmaka svIkAra kiyA gayA hai| apane anvaya svabhAvake kAraNa jahA~ vaha dhrauvya hai vahIM vyatireka (paryAyarUpa dharmake kAraNa vahI utpAda vyaya svarUpa hai| ina tInoMmeM kAla bheda nahIM hai jise hama navona paryAyakA utpAda kahate haiM yadyapi vahI pUrva paryAyakA vyaya hai, para inameM lakSaNa bheda honese ye do svIkAra kiye gaye haiN|" isa prakAra pratyeka dravya eka hI kAlameM kriyAtmaka hai yaha siddha hotA hai| isa kriyAtmaka dravyameM utpAda, vyaya aura dhrauvya usake ye tInoM hI aMza sat haiN| inameM kathaMcit abheda hai, kyoMki tInoM kI sattA eka hai| jo tInoMmeMse kisI ekakI sattA hai vahI anya do kI hai| yaha dravyakA sAmAnya Atmabhata lakSaNa hai| isase pratyeka dravya pariNAmI nitya hai yaha siddha hotA hai, kyoMki samaya-samaya jo utpAda vyaya hotA hai vaha usakA pariNAmIpanA hai aura aisA hote hae bhI vaha apane dhruvarUpa mUla svabhAvako nahIM chor3atA, usake dvArA vaha sadA ho utpAda vyaya rUpa pariNAmako vyApatA rahatA hai| yaha usako nityatA hai| AgamameM pratyeka dravyako jo anekAnta svarUpa kahA gayA hai usakA bhI yahI kAraNa hai / dravyameM utpAda-vyaya ye kArya haiN| ve hote kaise haiM yaha prazna hai-svayaM yA prse| kisI eka pakSake svIkAra karanepara ekAntakA doSa AtA hai. ubhayataH svIkAra karanepara jIvakA mokSa, svarUpase kathaMcit svAzrita hai aura kathaMcita parAzrita hai aisA mAnanA par3atA hai| jo yaktiyakta nahIM hai| ataH vastusthiti kyA hai yaha vicAraNIya hai| samAdhAna yaha hai ki kisI bhI dravyako anya koI banAtA nahIM vaha svayaM hotA hai| ataH utpAda vyaya rUpa kAryako pratyeka dravya svayaM karatA hai| vahI svayaM kartA hai aura vahI svayaM karma hai| karaNa, sampradAna, apAdAna aura adhikaraNa bhI vahI svayaM hai / avinAbhAva sambandhavaza usakI siddhi mAtraparase hotI hai, isIliye use kArya (upacAra) kA sAdhaka kahA jAtA hai| parane kiyA yaha vyavahAra hai, paramArtha nahIM, kyoMki parane kiyA ise paramArtha mAnanepara do dravyoMmeM ekatvakI Apatti AtI hai jo yuktiyukta nahIM hai| ataH prakRtameM anekAnta isa prakAra ghaTita hotA hai| ___ utpAda-vyaya kathaMcit svayaM hote haiM, kyoMki ve dravyake svarUpa haiM / kathaMcit parase honekA vyavahAra hai, kyoMki avinAbhAva sambandhavaza para unakI siddhimeM nimitta hai| jainadharmameM pratyeka dravyako svarUpase jo svAzrita (svAdhIna) mAnA gayA hai usakA kAraNa bhI yahI hai / jIvane parameM ekatva buddhi karake apane aparAdhavaza apanA bhavabhramaNa rUpa saMsAra svayaM banAyA hai| 1. bhavatyambhavo hi bhAvadharmaH yuktyanu / 2. pravacanasAra gA0 104 sarthisiddhi-30 pravacanasAra gA0 101 AptamImAMsA kArikA' 58 6. AptamImAMsA kArikA 75 orm sur
Page #319
--------------------------------------------------------------------------
________________ 282 siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana grantha karmarUpa pudgala dravyakA pariNAma usake ajJAnAdi rUpa saMsArakA kartA nahIM hotA / para parako kare aisA vastu svabhAva nahIM / vaha svayaM ajJAnAdi rUpa pariNAmako janma detA hai, isalie svayaM usakA kartA hotA hai| phira bhI isake jo jJAnAvaraNAdi rUpa pudgala karmakA bandha hotA hai usa sambandhameM niyama yaha hai ki prati samaya jaise hI yaha jIva svarUpase bhinna parameM ekatvabuddhi yA iSTAniSTa bRddhi karatA hai vaise hI jJAnAvaraNAdirUpa pariNamanakI yogyatA vAle pudgala skandha svayaM usase eka kSetrAvagAharUpa bandhako prApta hokara phala phAlake prApta honepara tadanurUpa phala dene meM nimitta hote haiM / jIva karmakA yaha banAva anAdikAla se nimitta naimittika sambandhavaza svayaM banA calA A rahA hai| isake anAdimeM nimitta nhiiN| pahale jina chaha dravyoMkA hama nirdeza kara Aye haiM / unameMse cAra dravya to sadA hI apane svabhAvake anukUla hI kAryako janma dete haiM, zeSa jo jIva aura pudgala do dravya haiM unamese pud galakA svabhAva to aisA hai ki vaha kadAcit svabhAvameM rahate hue bhI bandhake anukUla avasthAke honepara dUsare pudgala ke sAtha bandhako prApta ho jAtA hai aura jaba taka vaha isa avasthAmeM rahatA hai taba taka vaha apanI ikAIpanese vimukha hokara skandha saMjJAse vyavahRta hotA rahatA hai| isake atirikta jo jIva hai usakA svabhAva aisA nahIM hai ki vaha svayaMko karmase Avaddha kara durgati kA pAtra bne| anAdise vaha svayaMko bhUlA huA hai| usakI isa bhUlakA hI pariNAma hai ki vaha durgatikA pAtra banA calA A rahA hai / use svayaMmeM yahI anubhava karanA hai aura usake mUla kAraNake rUpameM apane ajJAnabhAva aura rAga-dveSako jAnakara unase mukta honekA upAya karanA hai| yahI eka mukhya prayojana hai jise dhyAnameM rakhakara jinAgamameM tatva prArUpaNAkA dUsarA prakAra parilakSita hotA hai| AtmAnubhUti, AtmajJAna aura AtmacaryA ina tInoM rUpa pariNata AtmA mokSamArga hai / unameM samyagdarzana mUla hai / ( daMsaNamUlo dhammo ' ) usI prayojanase jIvAdi nau padArtha yA sAta tattva kahe gaye haiM / inameM AtmA mukhya hai| vizleSaNa dvArA usake mUla svarUpapara prakAza DAlanA isa kathanakA mukhya prayojana hai / usIse hama jAnate haiM ki maiM cinmAtra jyotisvarUpa akhaNDa eka AtmA huuN| anya jitanI upAdhi haiM, vaha saba meM nahIM huuN| vaha mujhase sarvathA bhinna hai| itanA hI nahIM, vaha yaha bhI jAnatA hai ki yadyapi nara-nArakAdi jIva vizeSataH ajIva puNya pApa Asrava, saMvara, nirjarA, bandha aura mokSa svarUpa ina nau padArthoM meM hI vyApatA huuN|' jIvanake raMga maMcapara kabhI maiM nArakI banakara avatarita hotA hU~ to kabhI manuSya banakara kabhI puNyAtmAkI bhUmikA nibhAtA hU~ to kabhI pApIkI aadi| itanA saba hote hue bhI meM cinmAtra jyotisvarUpa apane ekatvako kabhI nahIM chor3atA huuN| yahI vaha saMkalpa hai jo isa jIvako Atma svatantratAke pratIka svarUpa mokSa mArga meM agrasara kara AtmAkA sAkSAtkAra karAnemeM sAdhaka hotA hai| jJAna vairAgya sampanna mokSamArga ke pathikakI yaha prathama bhUmikA hai| yaha jIvoMke Ayatana jAnakara pA~ca udumbara phaloM tathA madya, mAMsa aura madhukA pUrNa tyAgI hotA hai / inheM ATha mUla guNa kahate haiM jo isake niyamase hote haiM / sAtha hI vItarAga deva, nirgrantha guru aura vItarAga 1. samayasAra gA0 13 2. tattvArthasUtra 1-4 3. samayasAra kalaza 7 4. sAgAradharmAmRta 2-3
Page #320
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturtha khaNDa : 283 vANI svarUpa jinAgama isake ArAdhya hote haiN| yaha AjIvikAke aise hI sAdhanoMko apanAtA hai jinameM saMkalpapUrvaka hiMsAkI sambhAvanA na ho / dasarI bhUmikAkA zramaNopAsaka vratI hotA hai / vrata bAraha hai-pA~ca aNuvrata, tIna guNavrata aura cAra zikSAvrata / yaha inakA nirdoSa vidhise pAlana karatA hai| kadAcita doSakA udbhava honepara gurukI sAkSIpUrvaka lage doSoMkA parimArjana karatA hai aura inameM uttarottara vRddhi karate hue usa bhUmikA taka vRddhi karatA hai jahA~ jAkara laMgoTI mAtra parigraha zeSa raha jAtA hai| tIsarI bhUmikA zramaNa kI hai| yaha mahAvratI hotA hai| yaha banameM jAkara gurukI sAkSIpUrvaka jina vratoMko aMgIkAra karatA hai unhe guNa kahate haiN| ve 28 hote hai-5 mahAvrata, 5 samiti, 5 indriyajaya, 6 Avazyaka aura 7 zeSa guNa, zeSa guNa jaise-khaDe hokara dinameM eka bAra bhojana-pAnI lenA, donoM hAthoMko pAtra banAkara lenA, keza luMca karanA, nagna rahanA Adi / isakA jitanA bhI kArya ho vaha svAvalambana pUrvaka hI kiyA jAya, mAtra isIliye hI yaha hAthoMko pAtra banAkara AhAra grahaNa karatA hai, hAthoMse hI kezaluca karatA hai / rAtrimeM eka karavaTase alpa nidrA letA hai| yaha saba isalie nahIM kiyA jAtA hai ki zarIrako kaSTa diyA jAya / zarIra to jar3a hai, kucha bhI kare use to kaSTa hotA hI nahIM, yadi kaSTa ho bhI to karane vAleko hI ho sakatA hai| kintu zramaNakA rAga-dveSake paravaza na hokara zarIrase bhinna AtmAkI samhAla karanA mukhya prayojana hotA hai, isIlie ve saba kriyAe~ use, jinheM hama kaSTakara mAnate haiM, kaSTakara bhAsita na hokara avazya karaNIya bhAsita hotI haiN| yaha jainadharma-darzanakA sAmAnya avalokana hai / ise dRSTipathameM lenepara yaha spaSTa ho jAtA hai ki isakA mukhya prayojana veda, Izvara kartRtva aura yajJIya hiMsAkA virodha karanA pUrvameM kabhI nahIM rahA hai / isake mUla sAhitya SaTkhaNDAgama, kaSAyaprAmRta, A0 kundakunda dvArA racita sAhitya, mUlAcAra, ratnakaraNDazrAvakAcAra, bhagavatI ArAdhanA Adipara dRSTipAta karanese yaha spaSTa ho jAtA hai / isalie jo manISI ise sudhAravAdI dharma kaha kara ise arvAcIna siddha karanA cAhate haiM, jAna par3atA hai vastutaH unhoMne svayaM apane dharma granthoMkA ho ThIka tarahase avalokana kiye binA apanA yaha mata banAyA hai| unheM yaha nahIM bhUlanA cAhie ki jo vartamAnameM bhAratIya saMskRtikA svarUpa dRSTigocara hotA hai use na kevala brAhmaNa yA vaidika saMskRti kahA jA sakatA hai aura na to zramaNa saMskRti kahanA upayukta hogaa| yaha eka aisA tathya hai jise svIkAra kara lenepara zramaNa saMskRtise anuprANita hokara bhAratIya saMskRtimeM jo nikhAra AyA hai use AsAnIse samajhA jA sakatA hai| isase jina tathyoMpara vizeSa prakAza par3atA hai ve haiM 1. isameM sadAse pratyeka dravyakA jo svarUpa svIkAra kiyA gayA hai usake anusAra jar3a, cetana pratyeka dravyameM arthakriyAkArIpanA siddha honese hI vyatireka rUpameM hI parakartutvakA niSedha hotA hai| 1. ratnakaraNDazrAvakAcAra 4 2. sAgAradharmAmRta 1-14 3. vahI a0 4 4. pravacanasAra gA0 204-209
Page #321
--------------------------------------------------------------------------
________________ 284 siddhAntAcArya paM0 phulacandra zAstrI abhinandana grantha 2. vyakti ke jIvana meM vItarAgatA arjita karanA mukhya hai ahiMsA Adi usake bAhya sAdhana haiN| mAtra isIlie jainadharma meM ahiMsA Adiko mukhyatA dI gaI hai| yajJAdi vihIna hiMsAkA niSedha karanA isakA mukhya prayojana nahIM hai / jIvanameM ahiMsAke svIkAra karanepara usakA niSedha svayaM ho jAtA hai / ye katipaya tathya haiM jinase yaha spaSTa ho jAtA hai ki sudhAravAdakI dRSTise jainadharmakI saMracanA nahIM huI haiM / kintu bhAratIya janajIvanapara jaina saMskRtikI amiTa chApa avazya hai yaha mAnA jA sakatA hai aura yaha svAbhAvika bhI hai / jo par3osI hote haiM unameM AdAna pradAna na ho yaha nahIM ho sakatA /
Page #322
--------------------------------------------------------------------------
________________ kevalI jina kavalAhAra nahIM lete niyamasArakI gAthA 6 aura 7 meM batalAyA hai ki "jo kSudhA, tRSA, bhaya, roSa, rAga, moha, cintA, jarA, roga, mRtyu, sveda, kheda, mada, rati, vismaya, nidrA, janma aura udvega ina saba doSoMse rahita hai tathA kevalajJAna Adi parama vaibhavase yakta hai vaha paramAtmA hai|" AcArya samantabhadrane bhI ratnakaraNDazrAvakAcArameM ucchinnadoSake vizleSaNa dvArA paramAtmAkA lakSaNa karate hue isI bAtako duharAyA hai| (1) kucha vidvAnoMkA kahanA hai ki 9 vIM zatAbdIke pUrva anya granthoMmeM ratnakaraNDazrAvakAcArake ullekha nahIM pAye jAte / isaliye yaha grantha samantabhadra svAmIkA na hokara kisI anya samantabhadrakA hai / (2) eka yaha bhI dalIla dI jAtI hai ki jaba samantabhadra svAmIne 'Aptenocchinna' ityAdi zloka dvArA AptakA svarUpa kaha diyA aura vahA~ yaha bhI batalA diyA ki ina bAtoMko chor3a kara anya prakArase AptapanA nahIM prApta hotA to phira isa dUsare lakSaNakI kyA AvazyakatA thI, isase to 'vadato vyAghAta' doSa AtA hai| (3) eka yaha bhI dalIla dI jAtI hai ki samantabhadra svAmIne anyatra Aptake viSayameM paryApta vicAra kiyA hai vahA~ use ina kSudhAdi doSoMse rahita kyoM nahIM batalAyA ? isase bhI jJAta hotA hai ki Apta kSudhAdi doSoMse rahita hotA hai yaha mAnyatA sAmpradAyika hai aura pIche se gar3hI gaI hai| ye tIna dalIleM haiM jinapara prasaMgavaza saMkSepameM vicAra kara lenA Avazyaka hai| prathama dalIlakA uttara (1) sanmatike kartA siddhasenake dvAtriMzatakAmeM rannakaraNDakA "AptopajJa--" yaha zloka pAyA jAtA hai, isase jJAta hotA hai ki siddhasenake sAmane ratnakaraNDa thaa| ye AcArya sAtavIM zatAbdIke vidvAn hai / (2) sarvArthasiddhike karttA pUjyapAdake sAmane samantabhadra svAmIke jo grantha rahe unameM ratnakaraNDazrAvakAcAra bhI hai| yahA~ do cAra aise pramANa diye jAte haiM jisase isa viSaya kI puSTi ho (3) pUjyapAdane jo nayakA sAmAnya lakSaNa kiyA hai usa lakSaNako karate samaya unake sAmane AptamImAMsA rahI hai| (4) tattvArthasUtra adhyAya 9 sUtra 1 kI sarvArthasiddhi TIkAmeM jo 'tIrthAbhiSekadIkSAzIrSopahAradevatArAdhanAdayaH, yaha paMkti likhI gaI hai so yaha paMkti likhate samaya svAmI samantabhadravata yuktayanuzAsanakA yaha zloka sAmane avazya rahA hai 'zIrSopahArAdibhirAtmaduHkhairdevAn kilArAdhya sukhaabhigRddhaaH|' 1. dekho kundakunda kRta niyamasAra / 2. dekho ratnakaraNDazrAvakAcAra 6 vA~ zloka / 3. dekho sarvArthasiddhi 1, 33 / 4. dekho 106 zloka /
Page #323
--------------------------------------------------------------------------
________________ 286 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana-grantha ina va aise hI anya pramANoMse spaSTa hai ki svAmI samantabhadrake grantha A0 pUjyapAdake sAmane rahe hai taba bhI unhoMne una granthoMmeMse koI zloka uddhRta nahIM kiyA hai| ThIka yahI avasthA ratnakaraNDazrAvakAcArakI rahI hai / yaha grantha pUjyapAda svAmIke samakSa avazya thA jisake kucha pramANa isa prakAra haiMpUjyapAdane tAttvArthasUtra adhyAya sAta sUtra 1 kI vyAkhyA likhate hue yaha vAkya likhA hai 'vratamabhisandhikato niymH| yaha vAkya ratnakaraNDazrAvakAcArake isa zlokake AdhArase likhA gayA hai 'abhisandhikRtA virativiSayAyogyAvrataM bhavati / ' pUjyapAdane tattvArthasUtra adhyAya 7 sUtra 22 kI vyAkhyAmeM jo anarthadaNDoMkA svarUpa likhA hai so vaha svarUpa likhate samaya unake sAmane ratnakaraNDazrAvakAcArake adhyAya 3 ke 30 se lekara 34 takake zloka rahe haiN| ina pramANoMke rahate hue yaha kahanA niH sAra hai ki 9 vIM zatAbdike pahaleke granthoMmeM ratnakaraNDazrAvakAcArake ullekha nahIM pAye jAte, ataH isake kartA samantabhadra svAmI nahIM haiN|' hamane jo pramANa diye haiM unase spaSTa hai ki isake kartA samantabhadra svAmI hI haiN| itanA hI nahIM kintu yaha grantha pUjyapAda aura unake bAda hue siddha senake sAmane rahA hai / dvitIya dalIlakA uttara * AptakA pahalA lakSaNa kahate samaya usameM 'ucchinnadoSa' yaha bhI vizeSaNa hai ataH agale zloka dvArA ve doSa ginA diye gaye haiM aura unase jo rahita hai vaha Apta hai yaha batalA diyA hai / isa prakAra yaha dUsarA lakSaNa pahale lakSaNakA pUraka hI hai| isa dUsare zloka dvArA kucha AptakA anya prakArase lakSaNa nahIM kiyA gayA hai| tIsarI dalIlakA uttara svAmI samantabhadrane Aptake svarUpakA vicAra karane ke liye 'AptamImAMsA' likhI hai| AptakA mukhya artha hai arahanta deva / isaliye arahantadevakI stutimeM arahantake zarIra aura AtmA donoMkI stuti A jAtI hai| ratnakaraNDazrAvakAcArameM ina donoM bAtoMko dhyAnameM rakhakara doSa ginAye gaye haiM aura una doSoMse rahita Aptako batalAyA hai| parantu AptamImAMsAmeM zarIrakI stuti ko arahaMtakI stuti na mAna kara zarIrAtizayoM dvArA yaha kaha kara ki ye zarIrAtizaya' to rAgI devoMmeM bhI dekhe jAte haiM, AptatAko asvIkAra kara diyA hai| para isase yaha bAta to phalita ho hI jAtI hai ki samantabhadra svAmI kI yaha dRSTi rahI hai ki Aptake zarIrameM viziSTa atizaya hote haiM / 'bhItarI aura bAhirI ye zarIrAdikake atizaya divya haiM aura sahI haiM unake isa kathanase kyA isakI puSTi nahIM ho jAtI arthAt avazya ho jAtI hai| samantabhadra kSudhAdi doSoMse rahita Apta ko avazya mAnate haiM yahI isakA bhAva hai| isa kathanase spaSTa ho jAtA hai ki anyatra jahA~ bhI samantabhadra svAmIne AptakI mImAMsAkI hai vahA~ Aptako kSudhAdi doSoMse rahita sarva prathama svIkAra kara liyA hai aura usake bAda hI unhoMne Aptake Atmika guNoMkA vizleSaNa kiyA hai| AptamImAMsAke 1 se lekara 6 zloka dekhane para yaha spaSTa ho jAtA hai ki una ilokoMke va ratnakaraNDazrAvakAcArameM varNita Aptake svarUpake pratipAdaka zlokoMke racayitA eka hI vyakti hai / ratnakaraNDazrAvakAcAra AcAra grantha honese usameM varNanAtmaka dRSTi rahI hai aura AptamImAMsA darzana grantha honese usameM vizleSaNAtmaka dRSTi rahI hai / 1. dekho AptamImAMsA zloka 2 /
Page #324
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturtha khaNDa : 287 aba isa tIsarI dalolake antargata do bAtoMkA aura vicAra karanA hai| pahalI yaha ki yaha mAnyatA sAmpradAyika hai aura dUsarI yaha ki yaha mAnyatA pIchese gar3hI gaI hai / so jaba AcArya kundakunda aura samantabhadra jaise prAcIna AcAryone Aptako kSudhAdi doSoMse rahita mAnA hai taba yaha to kahA nahIM jA sakatA ki yaha mAnyatA pIchese gar3hI gaI hai| aba rahI sAmpradAyika daSTikI bAta so hama isakA Age hI vicAra karane vAle haiM, ki kyA isake pIche koI AdhyAtmika pRSThabhUmi hai yA sampradAya vizeSane hI ise khar3A kara diyA hai| isa prakAra tInoM dalIloMkA saMkSepameM uttara huaa| aba pratijJAnusAra kevalI kSudhAdi doSoMse rahita hote haiM isakI AdhyAtmika pRSThabhUmi kyA hai usakA vicAra karate haiN| jIvakANDameM batalAyA hai ki pRthvI', jala, agni, vAyu, kevalI, AhAraka, deva aura nArakI inake zarIrameM nigodiyA jIva nahIM rahate / inakA zarIra nigodiyoMse apratiSThita hai| kevalI jinakA zarIra nigoda jIvoMse rahita hai isakI puSTi SaTkhaNDAgamake mUla sUtroMse bhI haM.tI hai| vahA~ batalAyA hai ki bArahaveM guNasthAnameM saba nigoda jIvoMkA abhAva ho jAtA hai| abhAva honekA krama yaha hai ki 'kSINamoha guNasthAnake pahale samayameM bhI nigodiyA jIva marate haiM, dusare samayameM bhI marate haiM, tIsare samayameM bhI / isa prakAra kSoNamohake antima samaya taka nirantara marate rahate haiN| pahale samayameM marane vAle ananta jIva hai, dusare samayameM bhI maranevAle ananta jIva hai| kSINamohake antima samaya taka yahI krama jAnanA cAhiye' / yathA _ 'atthi khINakasAyapaDhamasamae mdjiivaa| vidiyasamae madajIvA vi atthi| tadiyasamae maraMtajIvA vi atthi evaM NeyavvaM jAva khINakasAyacarimasamao tti / khINakasAyapaDhamasamae madajIvA kettiyA ? aNaMtA / vidiyasamae madajIvA kettiyA ? annNtaa| evaM NeyavvaM jAva khINakasAyacarimasamao tti / ' yahA~ nigoda jIvoMkA prakaraNa honese kevala unakA hI niSedha kiyA hai| phalitArtha yaha hai ki kevalI jinakA zarIra trasa aura sthAvara saba prakArake jIvoMse rahita hai| isakA yaha abhiprAya hai ki kevalI jinake zarIra meM kevala ve hI tattva rahate haiM jinameM jIva paidA nahIM hote / ve saba tattva naSTa ho jAte haiM jinameM trasa aura sthAvara jIva paidA hote rahate haiM / AhAra pAnIkA lenA aura unase mala, mUtra, kapha, pitta AdikA bananA ye aise tattva hai jinameM nirantara basa aura sthAvara jIva paidA hote rahate haiM / isaliye kevalI jinake zarIrameM nigodiyA jIva nahIM hote isa mAnyatA dvArA paryAyAntarase kevalIke bhUkha, pyAsa aura mala-matra Adi doSoMkA hI niSeSa kiyA hai| hama saMsArI jIvoMke zarIrameM trasa aura nigodiyA jIva bhare par3e haiN| ve nirantara zarIrakA zoSaNa kara rahe haiM, jisase zarIra meM uSNatA paidA hokara AhAra pAnIkI AvazyakatA par3atI hai| para kevalIke zarIrameM isa prakArakI uSNatAkA kAraNa nahIM rahA / unA zarIrakA zoSaNa aba anya trasa va nigodiyA jIvoMke kAraNa nahIM hotA, ataH zarIrameM Antara uSNatA paidA hokara unake zarIrakA apakSaya nahIM hotaa| aura isaliye prati samaya unake zarIrake jitane paramANu nirjIrNa hote haiM utanA navIna paramANuoMkA grahaNa ho jAnese kavalAhArake binA bhI unake zarIrakI sthiti banI rahatI hai / jisa prakAra karma vargaNAoMke Ane aura jAnese 1. dekho jIvakANDa gAthA 200 /
Page #325
--------------------------------------------------------------------------
________________ 288 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana-grantha kArmaNa zarIrakI sthiti hotI hai usI prakAra aba unake nokarma vargaNAoMke Ane aura jAnese zarIrakI sthiti hotI hai / isa prakAra AdhyAtmika pRSThabhUmise vicAra karane para bhI yahI jJAta hotA hai ki kevalI jina kSudhAdi doSoMse rahita haiM isaliye ve kavalAhAra nahIM lete / yahA~ eka zaMkA kI jAto hai ki jaba kevalIke kSudhAdi doSa nahIM hote to tattvArthasUtrameM unake kSudhAdi gyAraha parISaha kyoM batalAI gaI haiM ? bAta yaha hai ki kevalIke vedanIyakA udaya mAnA jAtA hai, isaliye kAraNameM kAryakA upacAra karake kevalIke gyAraha parISaha batalAI haiN| aba prazna yaha hotA hai ki kyA anyatra bhI tattvArthasUtrakArane upacArase kathana kiyA hai ? tattvArthasUtrakArane ekAgracintA nirodhako dhyAna kahA hai / dhyAnakA yaha lakSaNa zukla dhyAnake pahale do bhedoMmeM ghaTatA hai, antima do bhedoM meM nahIM, kyoMki terahaveM aura caudahaveM guNasthAnameM cintA hI nahIM rahatI phira nirodha kisakA / taba bhI dhyAnakA kArya karmakSaya dekha kara tattvArthasUtrakArane jisa prakAra terahaveM aura caudahaveM guNasthAnameM dhyAnakA upacArase kathana kiyA hai usI prakAra kevalIke gyAraha. parISahoMkA kathana bhI upacArase jAnanA caahiye| eka bAta aura hai vaha yaha ki jo bhAI sarvathA yaha samajhate haiM ki asAtAke udayase bhUkha pyAsa lagatI hai unakA aisA samajhanA galata hai / bhUkha va pyAsa apane kAraNoMse utpanna hotI hai| hA~ bhUkha va pyAsameM asAtA vedanIyakI udIraNA nimitta ho sakatI hai, para unake asAtA-vedanIyakI udIraNA nahIM hotI kyoMki usakI udIraNAkI vyucchitti 6veM guNasthAnake antima samayameM ho jAtI hai| isaliye unako bhUkha pyAsakI bAdhA nahIM hotii| hama saMsArI jIvoMkI zarIra sthiti bhinna prakArakI hai aura kevalI jinake bhinna prakArakI, ataH yahI niSkarSa nikalatA hai ki unheM hama saMsArI janoMke samAna kavalAhArakI AvazyakatA nahIM pdd'tii|
Page #326
--------------------------------------------------------------------------
________________ SaTkAraka-vyavasthA AcAryakalpa paM0 ToDaramala jI nizcaya SaTkArakake sambandha meM spaSTa karate hue likhate haiM ki SaTkArakakA pariNamanA pratyeka vastukA apanA svabhAva hai| yathA svAzrita svarUpa SaTkAraka vicArI aise / nizcayakari Anako vidhAna na bakhAnie // 1 lokameM jIvAdi jitane bhI dravya haiM unameMse pratyeka dravya meM kartA karma Adi chaha kAraka rUpa zaktiyA~ hotI hI haiN| unase jIvAdi dravyoMkA abheda svIkAra karake una dvArA kArya dravyako svIkAra karanA svAzrita kathana hai / pratyeka dravya prati samaya aisA hI hai / isalie prakRtameM ise svIkAra karane vAlA vikalpa aura vacana nizcayanaya kahalAtA hai| nizcayanaya vastuke svarUpako svIkAra karatA hai aura usameM para rUpakA niSedha karatA hai| isalie usa dvArA parasApekSa kathanakA niSedha honA svAbhAvika hai kyoMki jisa prakAra nizcaya kathanakA viSaya vastusvarUpa honese yathArtha saMjJAko dhAraNa karatA hai, usa prakAra parasApekSa kathanakA viSaya vastu svarUpa na honese; ataeva upacarita honese yathArtha saMjJAko nahIM dhAraNa kara sktaa| yahI kAraNa hai ki paMDitajI ne isa tathyako dhyAna meM rakhakara 'nizcaya kari AnakI vidhAna na basAnie yaha vacana kahA hai| 'jaina darzana meM kArya kAraNa bhAva aura kAraka vyavasthA' meM lekhakakA kathana hai-- isakA yaha tAtparya hai| ki kAryotpatti meM nimitta kAraNa akiMcitkara hokara vyavahAranayakA viSaya nahIM hotA hai, kintu svayaM (Apa) kArya rUpa pariNata na hokara upAdAnakA sahAyaka honeke AdhAra para vyavahAranayakA viSaya hotA hai / ' yahA~ para isake pUrva nizcayanaya aura vyavahAranayake katipaya bhedoMkA nirdeza karake vyavahAranayakA eka lakSaNa yaha bhI likhA hai ( pR0 114 ) - ' aura vastukI parataH siddhi yA parAzrita sthiti grahaNa karanevAlA vyavahAramaya hotA hai|' nizcaya hI isa lakSaNako likhate samaya lekhakakI dRSTi asadbhUta vyavahAranaya para rahI hogI / isa lie Agama prasiddha asadbhUta vyavahAranayake lakSaNakA nirdeza kara ukta lakSaNakI samIkSA karanI hogI / ' AlApa paddhati meM asadbhUta vyavahAranayakA yaha lakSaNa upalabdha hotA hai anyatra prasiddhasya dharmasya anyatra samAropaNama- sadbhUtavyavahAraH / asadbhUtavyavahAra evaM upacAraH / anya vastu prasiddha dharmakA anya vastumeM samAropa karanA asadbhuta vyavahAra hai aura asaddbhUta vyava hArakA nAma hI upacAra hai / isakA yaha artha hai ki jaba vivakSita kisI eka vastuke dharmakA avinAbhAva yA bAhya vyAptivaza anvayavyatirekako sUcita karane vAlo kAla pratyAsattiko lakSyameM rakhakara dUsarI vastumeM samAropa kara usa dvArA vivakSita vastukI prasiddhi kI jAtI hai, taba vaha asadbhUta vyavahAranayakA viSaya hotA hai / yayA kumbhakAra ghaTakAryakA karttA nimitta hai yaha kahanA aura aisA hI vikalpa asadbhuta vyavahAranayakA viSaya hai / 37
Page #327
--------------------------------------------------------------------------
________________ 290 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana-grantha yahA~ kumbhakAra svatantra vastu hai aura miTTI svatantra vastu hai| donoM hI apanI-apanI SaTkAraka rUpa zaktiyoMse yukta haiM / isalie bAhya vyAptivaza miTTIke kartRtva dharmakA kumbhakArake kartatva dharmameM samAropa kara yaha vacana kahA gayA hai ki kumbhakArane ghaTakAryako kiyaa| yahA~ kumbhakArakA vAstavika kArya yoga aura vikalpa hai tathA miTTI kA vAstavika kArya ghaTapariNAma hai| yaha vastusthiti hai| kintu isa vastusthitiko gauNa kara vyavahArI jana bAhya vyAptivaza aisA vikalpa karate hai ki 'kumbhakArane ghaTa banAyA' jo asadbhUta honese upacarita hI hai / parAzrita kathana isIkA dUsarA nAma hai / koI bhI vastu svarUpase parAzrita nahIM haA karatI, anyathA kisI bhI vastuko svarUpase utpAda-vyaya-dhrauvyAtmaka nahIM siddha kiyA jA sakatA / jaise vastukA dhruvapanA svarUpa hai, vaise hI usakA utpAda aura vyaya bhI svarUpa hai / isalie kauna vastu kaba kyA hai ? isakI siddhikA bAhya-vyApti yA kAlapratyAsattivaza jaba jo hetu banatA hai taba usameM vivakSita anya vastuke kartRtva Adi dharmoMkA Aropa kara vaisA vyavahAra kiyA jAtA hai| yahA~ ukta prakArake vyavahAra karanekA anya koI prayojana nahIM haiN| ___isa prakAra itane vivecanase yaha spaSTa ho jAtA hai ki lekhakane vyavahAranaya sAmAnya zabda rakha kara apane vikalpake anusAra asadbhUtavyavahAranayakA jo pUrvokta lakSaNa kalpita kiyA hai, vaha AgamabAdhita haiM / yukti aura anubhavase vicAra karane para bhI usameM bAdhA AtI hai| khulAsA pahale kara hI Ae haiM / yadyapi vyavahAra nayase vastuko parAzrita kahA jAtA hai| kintu vyavahAranayakA lakSaNa kyA hai ? jise dhyAnameM rakha kara vastuko parAzrita kahA jAtA hai| isako dhyAnameM na lekara pahale unhoMne pratyeka vastukI parAzrita sthitiko yathArthameM svIkAra kiyA aura phira use grahaNa karane vAle nayako vyavahAranaya khaa| yahI unakI viparIta mAnyatA hai / asadbhUta vyavahAranayakA kahA~ Agama sammata lakSaNa aura kahA~ vyAkaraNAcArya dvArA kalpita lakSaNa ina donoMmeM kitanA antara hai ? isa para AgamAbhyAsiyoMko dhyAna denA cAhie / isa prakAra Agama prasiddha vyavahAranayake lakSaNako sAkSI rakha kara vicAra karane para yaha spaSTa ho jAtA hai ki para vastu anya vastuke kAryameM vAstavika rUpase sahAyaka nahIM huA karatI, kintu bAhya vyAptivaza usameM anyake kAryameM sahAyaka hone kA vyavahAra kiyA jAtA hai / isa lie vaha apanese bhinna anya vastukA kArya karanemeM svarUpase asamartha honeke kAraNa usa anya vastake kAryake prati akiMcitkara hI hotI hai / kyoMki jisa samaya miTTI apane kSetrameM apanI pariNAma zakti dvArA ghaTa pariNAma ko karatI hai, usI samaya kumbhakAra usase bAhya apane kSetrameM yoga aura vikalpako karatA hai| isa prakAra ina donoM meM prativiziSTa kAlapratyasatti honese miTTIne ghaTa kAryako kiyA, isa nizcayako prasiddhikA hetu ho, tabhI kumbhakArameM ghaTake kartApanekA vyavahAra karanA banatA hai| dUsarI vastuke kArya meM yathArtha sahAyaka honese nahIM / vAstavameM koI bhI anya vastu apane se bhinna dUsarI vastuke kArya meM sahAyatA nahIM karatI, yaha paramArtha satya haiN| isa paramArtha satyakA apalApa na ho, isa dRSTiko sAmane rakha kara hI vyavahAra nayake vaktavyakI sthiti spaSTakI jAnI caahie| isase bhinna anya prakArase jitanA bhI likhA jAtA hai, usakI asatyakI koTimeM hI parigaNanA hotI hai| yaha nizcaya SaTkArakakA saMkSipta vivaraNa hai| vyavahAra SaTkArakakA svarUpa nirdeza karate hue paMDitajIne vyavahArase jinadeva, gaNadharadeva, nemicanda siddhAntacakravartI Adiko gommaTasAra granthakA kartA kahA hai / jo grantharUpa kArya huA use karma kahA hai| isa kArya ke hone meM jo sahAyaka hue unheM karaNa kahA hai| bhavyoMke lie isakI racanA huI, ataH use sampradAna kahA hai| anya kAryase nivRta ho isakI racanAkI, ataH ina donoMkA AdhAra eka honese use apAdAna kahA hai aura jisa sthAna para isakI racanA huI, use adhikaraNa kahA hai / yaha vyavahAra SaTkAraka vyavasthA hai|
Page #328
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturtha khaNDa : 291 yahA~ ise vyavahAra SaTakAraka isalie kahA gayA hai ki vastuta. svayaMsiddha zruta hI Apa kartA hokara pariNAma zakti yukta apane dvArA jina zAsana rUpa prayojanake lie apane anya kAryase nivRta hokara apanemeM gommaTasAra rUpa karmako jaba prApta huA, taba prativiziSTa kAlapratyAsattivaza anya jisa-jisameM jisa rUpase vyavahAra hetutA kalpitakI gaI, usa-usameM kartA, karma, karaNa, sampradAna, apAdAna aura adhikaraNa rUpase svIkAra kI gaI hai| isa prakAra eka kAlameM nizcaya SaTakArakake sAtha vyavahAra SaTakArakakI vyavasthA bana jAnese svAmI samantabhadrane yaha vacana kahA hai bAhya taropAdhisamagrateyam / kAryeSu te dravyagataH svabhAvaH / / 'arthAt lokameM jitane bhI kArya hote haiM, una sabameM bAhya aura abhyantara upAdhikI samagratA pAI jAtI hai / yaha dravyagata svabhAva hai| yahA~ upAdAna kAraNa aura bAhya nimitta donoMko upAdhi kahA gayA hai| sAtha hI yaha bhI batalAyA hai ki yaha dravyagata svabhAva hai ki pratyeka dravyakA jaba jo kArya hotA hai, usameM bAhya aura abhyantara upAdhikI samagratA niyamase pAI jAtI hai| isa prakAra pratyeka kArya aura usakI bAhya-abhyantara sAmagrI ina tInoMkI yugapat prApti pratyeka samayameM hotI rahatI hai; aisI vastu vyavasthA hai| isameMse kisI ekakI prApti ho aura dUsarekI na ho, aisA nahIM hai| kyoMki inameM paraspara avinAbhAva svIkAra kiyA gayA hai| usameM bhI upAdAnaupAdeyabhAvake viSayameM kramabhAvI avinAbhAvakA nirdeza karate hue svAmIkArtikeyAnuprekSAmeM yaha vacana dRSTigocara hotA hai kAraNa-kajjavisesA tIsu vi kAlesu hoMti vatthUNaM / ekkekkammi ya samaye puvvuttarabhAvamAsijja // 223 / / vastuke pUrva aura uttara pariNAmako lekara tInoM hI kAloMmeMse pratyeka samayameM kAraNa-kArya bhAva hotA hai| yahA~ upAdAna-upAdeya rUpase kAraNa kAryabhAvakA nirdeza kiyA gayA hai| isI tathyakA nirdeza karate hue 'prameyaratnamAlA' meM yaha vacana AyA hai "avyavahitapUrvottarakSaNayoH hetu-phalabhAvadarzanAt / " avyavahita pUrva aura uttara kSaNameM kramase hetubhAva aura phalabhAva dekhA jAtA hai / aba prazna yaha hai ki jaba pUrva kSaNakA dhvaMsa (vyaya) hokara hI uttara kSaNakI utpatti hotI hai, to una donoMmeM kAraNa-kAryapanA kyoM svIkAra kiyA gayA hai / kyoMki jaba pUrva kSaNakA sadbhAva hai, taba uttara kSaNa nahIM pAyA jAtA aura jaba uttara kSaNa pAyA jAtA hai taba pUrva kSaNakA abhAva rahatA hai| aisI avasthAmeM pUrvakSaNane uttarakSaNako utpanna kiyA, aisA kaise kahA jA sakatA hai ? isakA samAdhAna yaha hai ki pUrva kSaNa aura uttara kSaNa ina donoMmeM avinAbhAva sambandha vaza paraspara kAraNa-kAryabhAva svIkAra kiyA gayA hai| aura isI AdhArapara upAdAna kAraNako apane upAdeya (kArya) kA niyAmaka svIkAra kiyA gayA hai| itanA avazya hai ki naigamanayase upAdAna aura upa deyameM kAlakI apekSA abheda svIkAra kara upAdAnako upAdeyakA janaka kahA gayA hai| RjusUtranayase vicAra karanepara pratyeka kArya
Page #329
--------------------------------------------------------------------------
________________ 292 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana grantha apane kAlameM svayaM hotA hai, aisI vastu vyavasthA hai / yahI kAraNa hai ki kAraNa aura kAryakA lakSaNa karate samaya AcAryoMne yaha vacana kahA hai yadanantaraM yadbhavati tat tasya kAraNam, itarat kAryam / jo jisake bAda hotA hai vaha kAraNa hai aura jo hotA hai vaha kArya hai / kAraNa-kAryakA yaha lakSaNa jahA~ dravya bhAvapratyAsatti vaza upAdAna- upAdeyameM ghaTita ho jAtA hai, vahA~ prativiziSTa kAla pratyAsattivaza bAhya sAmagrI aura usako nimitta kara hone vAle kArya meM bhI ghaTita ho jAtA hai / sarvatra pratyeka kAryake prati jo vyavahAra hetuko svIkAra kiyA gayA hai, vaha bhI isI AdhArapara hI svIkAra kiyA gayA hai / vaha anya ke kArya meM vAstava meM sahAyaka hotA hai yA usameM atizaya utpanna karatA hai, isa AdhArapara nahIM / Age isa viSayakA vizeSa rUpase spaSTIkaraNa kareMge / zaMkA--cAroM anuyoga dvAdazAMga zrutake AdhArapara nibaddha hue haiM / aisI avasthA meM Apa dravyAnuyoga dvArA prarUpita nizcayanayake viSayako hI yathArtha kyoM mAnate ho ? caraNAnuyoga aura kAraNAnuyoga jo ki mukhya rUpa se karma aura zubhAcArakA kathana karate haiM, unake isa kathanako yathArtha kyoM nahIM mAnate ? samAdhAna-jJAnAvaraNAdi karma hai aura zubhAcAra bhI hai, ve donoM vAstavika haiM, ve asadbhUta nahIM haiM / kintu jJAnAvaraNAdiko jIvakA kArya kahanA yaha asadbhUta hai / kyoMki jIva zubha azubha yA zuddha jisa pariNAmako karatA hai vaha jIvakA karma ( kArya ) hai aura jIvake una zubha aura azubha bhAvoMko nimitta kara jo kArmaNavargaNAe~ svayaM jJAnAvaraNAdi pariNAmako prApta hotI haiM, vaha pudgalakA karma ( kArya ) hai / isI tathyako samayasAra kalazameM ina zabdoMmeM spaSTa kiyA hai yadi pudgala karmako jIva nahIM karatA, to phira use kauna karatA hai ? aisI AzaMkA honepara tIvra vega - vAle mohakA nAza karaneke lie AcArya kahate haiM ki suno ! pudgala hI apane jJAnAvaraNAdi karmakA kartA hai / yaha vastusthiti hai / karmazAstra bhI jJAnAvaraNAdiko pudgalamaya hI prarUpita karatA haiM / phira bhI use jIvakA kArya kahanA yaha asadbhUta honese upacarita hai / isI prakAra zubha yA azubha jitane bhI bhAva hote haiM, ve jIvake hI bhAva haiM / jIva hI parake lakSyase svayaM hI unheM utpanna karatA hai / yaha kathana sadbhUta / phira bhI zubhAcArako mokSamArga kahanA yaha asadbhUta honese upacarita hai, kyoMki zubhAcA rase samyagdarzanAdirUpa svabhAva paryAya bhinna hai aura usakI utpatti bhI svabhAvakI arAdhanA dvArA tanmaya honepara hI hotI hai, zubhAcAra aura unake bAhya nimittoMko satata lakSya meM rakhanese nahIM / zaMkA- nizcayanayake samAna vyavahAra nayakI parigaNanA zrutajJAna meM kI jAtI hai / isalie usakA viSaya asadbhUta kaise ho sakatA hai ? samAdhAna - vaha upacaritako upacarita rUpameM hI jAnatA hai, isalie asadbhUta artha usakA viSaya bana jAtA hai / udAharaNArtha- 'jJAnAvaraNAdi karmakA kartA jIva hai' yaha upacarita kathana hai, vyavahAranayase aisA kahA jAtA hai / bAdhA to ise yathArtha mAnanemeM hai / kyoMki paramArthase vaha jIvakA kArya na hokara pudgalakA hI kArya hai aura isIlie nizcayanaya isa kathanakA aparamArtharUpa honese usakA niSedha hI karatA hai / zaMkA - jIvake rAga, dveSa, moha aura yogakI sahAyatAse pudgalane jJAnAvaraNAdirUpa kArya kiyA, aisA mAnanA to yathArtha hai ?
Page #330
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturtha khaNDa : 293 samAdhAna--sahAyatA aura sahayoga ye paryAyavAcI nAma hai / isakA itanA hI artha hai ki pratyeka kAryameM bAhya aura Abhyantara sAmagrIkI samagratA niyamase hotI hai| isase adhika isa zabdakA jo bhI artha kiyA jAtA hai vaha kevala kalpanAkA viSaya hai, yathArtha nahIM / samayasAra gAthA 84 kI AtmakhyAti TIkAmeM kumbhakArako kumbhakI utpattike anukUla vyApAra karane vAlA taba kahA gayA hai jaba miTTI aura kumbhakArameM bAharase vyApya-vyApaka bhAva svIkAra kara liyA gayA hai / arthAt naigamanayase ina donoMko eka mAna liyA gayA hai / paramArthase vicAra karanepara miTTI aura kumbhakAra ina donoMke svacatuSTaya bhinna-bhinna haiN| donoM hI dravya apanIapanI kriyA karate haiM. eka dUsarekI kriyA karate nhiiN| kevala una donoMkI ukta prakArakI kriyAe~ eka kAlameM honekA niyama hai aura isIlie kumbhakAra ke vyApArako kumbhakI utpattike anukUla vyavahArase kahA jAtA hai / paramArthase na to eka dravya kisIke anukUla hotA hai aura na pratikUla hii| kisIko kisIke anukUla yA pratikUla mAnanA yaha vikalpakA viSaya hai aura isIlie anya apekSA kiye binA pratyeka dravya svabhAvase hI apanA kArya karatA hai, ise paramArtharUpameM svIkAra kiyA gayA hai| ___ zaMkA-svayaMbhUstotra meM, adhyAtmameM ramaNa karane vAle jIvoMke jIvanameM jisa bAhya vastumeM nimitta vyavahAra hotA hai vaha gauNa hai, yaha bhagavAnakA zAsana hai, aisA kathana karaneke bAda phira yaha kahA gayA hai ki sabhI kAryoM meM bAhya aura Abhyantara upAdhikI samagratA hotI hai so ukta donoM prakArake kathanoMkA kyA Azaya hai ? samAdhAna-ukta kathanoMkA yaha Azaya hai ki mokSamArgI jIvako mokSamArgakI prApti svabhAvake sanmukha rahanepara hI hotI hai / kyoMki vastutaH parabhAvakA grahaNa-tyAga to hotA nahIM, phira bhI, laukika janoMke iSTAniSTa yA hitAhita buddhise jo parabhAvake grahaNa tyAgakA vikalpa hotA hai usase virata honepara hI mokSamArga para calaneke abhiprAya vAleke svabhAva sanmukha honA banatA hai, anyathA nahIM / isalie adhyAtmadRSTimeM, jisa vastumeM nimitta vyavahAra hotA hai, vaha gauNa hai, yaha kathana kiyA gayA hai| parantu isakA yadi koI yaha artha phalita karatA hai ki vahA~ bAhya aura Abhyantara upAdhikI samagratA nahIM hotI, so usakI vaha mAnyatA jinAgamake viruddha hai| yaha vastu-sthiti hai / isIko dhyAnameM rakhakara 'svayaMbhUstotra' meM usake Age dusarA vacana kahA gayA hai, aisA yahA~ samajhanA cAhie / Azaya yaha hai ki lokameM jitane bhI kArya hote hai, una sabameM bAhya aura AbhyAntara upAdhikI samagratA to niyamase hotI hai para adhyAtma vRtta bAhya upAdhikA Azraya na karake mAtra apane svabhAvakA hI Azraya karatA hai| usake jo samyagdarzanAdi svabhAva paryAyakI utpatti hotI hai vaha mAtra isa sunizcita mArgapara calanese hI hotI hai| svabhAva paryAyakI utpatti isase bhinna dUsare mArgapara calaname hotI hogI, aisA trikAlameM sambhava nahIM hai /
Page #331
--------------------------------------------------------------------------
________________ svabhAva - parabhAva- vicAra jainazAsana meM pratyeka dravyako arthakriyAkArI svIkAra kiyA gayA hai / una saba dravyoMmeM pUrvAkArakA pari hAra, uttarAkArakI prApti tathA ina donoM avasthAoM meM sthiti lakSaNavAle pariNAmoMke dvArA artha-kriyA sampanna hotI hai| isI tathyako dhyAna meM rakhakara saba dravyoMko guNa paryAya svabhAva vAlA svIkAra kiyA gayA hai| guNa sahabhAvI hote haiM aura paryAya kramabhAvI aisI vastu vyavasthA hai| amRtacandra deva ne samayasArakI AtmasyAti TIkAmeM paryAyoMko jo krama niyamita kahA hai vaha isI AdhArapara kahA hai / paryAya nirapekSa hotI hai / 7 yahA~ prakRtameM paryAyoMke AdhArase vicAra karanA hai / lokameM samuccaya rUpase chaha dravya svIkAra kiye gaye haiM / unameM se dharma adharma, AkAza aura kAla ye cAra dravya niSkriya haiM arthAt kSetrake kSetrAntarita na hote hue bhI pradezaparispandarUpa kriyAse rahita haiN| unameM mAtra pariNAma lakSaNa kriyA hotI hai tathA jIvoM aura pudgaloMmeM yathAsambhava donoM prakArakI kriyA pAI jAtI hai| aba dekhanA yaha hai ki ina dravyoMkI yaha kriyA svayaM hotI hai yA dUsare dravyoMkI sahAyatAse hotI hai / yaha prazna bahuta gambhIra hai isakA vicAra nayadRSTise karanA hogaa| yaha pramANa jJAnakA viSaya nahIM hai| naya do prakArake haiM ivyArthikanaya aura paryAyAyikanaya paryAyArthikanaya ke bhedoM meM mukhya RjusUtra naya hai, zeSa tIna zabdanava isIke viSayako zabda prayogakI mukhyatAse viSaya karate haiN| RjusUtrakA viSaya vartamAna paryAya mAtra hai| vaha kisI bhI prakArake do sambandhako svIkAra nahIM krtaa| isalie isa navakI dRSTise vicAra karanepara yaha spaSTa ho jAtA hai ki pratyeka utpAda svayaM hotA hai aura vinAza bhI svayaM hotA hai| anya kisI kAraNase utpAda aura vyaya nahIM hote / isI tathyako spaSTa karate hue jayadhavalA (pustaka 1 pRSTha 208) meM kahA gayA hai utpAda rUpa paryAya bhI nirhetuka hotI hai tathA jo utpanna ho rahA hai, vaha to utpanna karatA nahIM hai / kyoMki ise svIkAra karanepara uttara kSaNa meM tInoM lokoMke abhAvakA prasaMga prApta hotA hai jo utpanna ho cukA hai vaha utpanna karatA hai, yaha bhI nahIM hai| kyoMki ise svIkAra karanepara kSaNika pakSa nahIM bana sakatA / jo vinaSTa ho gayA hai, vaha utpanna karatA hai yaha bhI kahanA ThIka nahIM hai, kyoMki abhAvale bhAvakI utpatti mAnanemeM virodha AtA hai / tathA pUrvakA vinAza aura uttarakA utpAda ina donoMmeM kAryakAraNa bhAvakA samarthana karane vAlI samAnakAlatA bhI nahIM bntii| atIta padArthake abhAvase utpAda hotA hai, yaha kahanA to banatA nahIM, kyoMki bhAva aura abhAvameM kArya kAraNa bhAvakA virodha hai| atIta padArthake sadbhAvase utpAda hotA hai, yaha kahanA bhI nahIM bntaa| kyoMki ise svIkAra karane para atIta padArthake kAlameM hI navIna padArthakI utpattikA prasaMga prApta hotA hai| dUsare cU~ki pUrva kSaNakI sattA apanI santAnameM honevAle uttara arthakSaNakI virodhinI hai, isalie vaha usakI utpAdaka nahIM ho sakatI kyoMki viruddha do sattAoMmeM utpAdya utpAdaka bhAvake svIkAra karanemeM virodha AtA hai| ataeva RjusUtranayakI apekSA utpAda nirhetuka hotA hai, aisA svIkAra karanA caahie| zaMkA - aSTasahasrI (pRSTha 100 ) meM to prAgabhAvakA nirdeza karate hue pUrva, anantara kSaNa svarUpa jo kAryakA upAdAna pariNAma hai, vaha RjuNanayakI apekSA prAgabhAva hai, aisA kahA hai| so ukta kathanakA vicAra karate hue yaha kathana kaise ghaTita hotA hai ? samAdhAna -- RjusUtranaya vartamAna kSaNako yA to kAraNarUpase svIkAra karatA hai, para pUrva aura uttara do kSaNoMmeM sambandhako svIkAra kathanase ukta kathanameM koI virodha nahIM AtA / - svIkAra karatA hai yA kAryarUpase nahIM karatA / isalie 'jayaghavalA' ke
Page #332
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturtha khaNDa : 295 yahA~ jisa prakAra utpAdako nirhetUka siddha kiyA gayA hai, usI prakAra vyayako bhI nirhetuka hI jAnanA cAhie / isakA spaSTIkaraNa karate hae vahIM (pa0 20:-207) para yaha batalAyA hai ki RjasatranayakI apekSA vinAza bhI nirhetuka hotA hai| yathA-yahA~ vinAzase prasajyarUpa (sarvathA abhAva) abhAva liyA gayA hai yA payudAsarUpa (eka vastuke abhAvameM dUsarI vastukA sadbhAva) / prasajya rUpa abhAva to parase utpanna hotA nahIM, kyoMki kArakake pratiSedhameM vyApAra karane vAle parase ghaTakA abhAva mAnane meM virodha AtA hai| paryudAsa abhAva rUpa bhI vinAza nahIM banatA, kyoMki vaha ghaTase bhinna utpanna hotA hai yA abhinna bhinna utpanna honA to banatA nahIM, kyoMki payudAsarUpa abhAvase bhinna ghaTakI utpatti mAnane para vivakSita ghaTakA vinAza mAnane meM virodha AtA hai / ghaTa kAryase abhinna utpanna hotA hai, yaha kahanA bhI nahIM bntaa| kyoMki utpannakI utpatti mAnane meM virodha AtA hai / isalie RjusUtranayakI apekSA vinAza bhI nirhetuka hotA hai yaha siddha huaa| anya nayoMkI dRSTimeM isa prakAra jabaki Rjasatra doke sambandhako svIkAra hI nahIM krtaa| usakI apekSA bandhya-bandhakabhAva, badhya-ghAtakabhAva, dAhya-dAhakabhAva, vizeSaNa-vizeSyabhAva, grAhya-grAhakabhAva aura vAcya-vAcakabhAva Adi kucha nahIM banate, to kArya-kAraNabhAva kaise bana sakatA hai ? arthAt nahIM bana sktaa| ___ aba raha gae naigama, saMgraha aura vyavahAranaya / so ina nayoMmeMse saMgrahanaya to kisI eka dharmakI mukhyatAse azeSa padArthoMkA saMgraha karatA hai| sat sAmAnyakI apekSA saMgraha karanA iSTa huA, to vaha sadUpase svIkAra kregaa| dravaNaguNakI apekSA saMgraha karanA iSTa huA, to sabako dravya rUpase svIkAra kregaa| isI prakAra kAraNatvako apekSA saMgraha karanA iSTa huA, to vaha sabako kAraNa rUpase svIkAra karegA aura kAryatva sAmAnyakI apekSA saMgraha karanA iSTa huA, to sabako kArya rUpase svIkAra karegA / kauna kisakA kAraNa hai aura kauna kisakA kArya hai, yaha isa nayakA viSaya nahIM hai| tathA vyavahAranaya saMgrahanayase gRhIta viSayameM yathAvidhi bheda karegA / kauna kisakA kAraNa hai aura kauna kisakA kArya hai yaha isa nayakA bhI viSaya nahIM hai / tAtparya yaha hai ki aneka vastuoMmeM kisI eka dharmakA sarvatra anvaya dekhakara abhedakI mukhyatAse saMgraha nayakI pravRtti hotI hai| isI abhiprAyase saMgrahanayako zuddha dravyAthika kahA gayA hai aura usa dharmakI apekSA aneka vastuoMmeM bheda karake bheda dvArA unheM grahaNa karane vAlA vyavahAra naya svIkAra kiyA gayA hai / isalie ise paryAya kalaMkase aMkita azuddha dravyAthika kahA gayA hai| ina do ke atirikta dravyAthika rUpa eka naigamanaya hai| isakA vyutpatti labhya artha hai 'jo hai vaha doko ulaMghana kara nahIM rahatA' arthAta jo 'naikaMgamaH' kevala ekako prApta na ho, use naigama kahate haiN| yaha saMkalpa pradhAna naya hai| yaha aniSpanna bhAvI padArthako niSpannavat kahatA hai| atItako vartamAnavat kahatA hai tathA jo niSpanna ho rahA hai, use bhI niSpannavat kahatA hai| pRthak kAlavartI domeM yA pRthak sattAke do sambandha kalpita karanA yaha bhI isakA viSaya hai (yaha saba vastuke Alambanase kiyA jAtA hai) tathA isase vyavahArakI prasiddhi hotI hai / isalie isakI samIcIna nayoMmeM parigaNanAkI jAtI hai / isa dRSTise kAraNa-kAryabhAva naigamanayakA viSaya ThaharatA hai| jayadhavalA (pu0 1 pR. 201) meM kAraNa-kAryabhAva Adi naigamanayakA viSaya hai aura vaha upacAra rUpa hai, aisA svIkAra bhI kiyA hai| vyavahAranayakA viSaya zrI 'samayasAra meM aneka sthaloMpara vyavahAranaya aura upacAranaya ina donoMko ekArthaka svIkAra kiyA hai| amatacandradeva 'samayasAra' (gAthA 107) kI AtmakhyAti TIkAmeM likhate haiM-yaha AtmA vyApya-vyApaka bhAvake abhAvameM bhI prApya, vikArya aura nitya karmako karatA hai| ityAdi rUpa jo vikalpa hotA hai, vaha niyamase asadbhUta hai / isakA kAraNa yaha hai ki paramAgamameM jo nikSepake cAra bheda kie gae haiM, unameMse karma
Page #333
--------------------------------------------------------------------------
________________ 296 : siddhAntAcArya paM0 phulacandra zAstrI abhinandana-grantha aura nokarmakA tadvyayatirikta noAgama dravya nikSepameM hI antarbhAva hotA hai aura dravya nikSepa mukhyatayA dravyAthikanayakA viSaya hai| yaha usa nikSepArthapara dRSTi DAlanese hI spaSTa ho jAtA hai / ataeva bAhya vastukI apekSA yaha kahanA ki kaSAya karmake udayase AtmAmeM kaSAyabhAva hotA hai yA karma AtmAko svarga le jAtA hai, narka le jAtA hai Adi, karma bar3A balavAna hai Adi, vaha saba naigamanayakA viSaya honese vikalpa hI hai aura vaha upacarita arthako viSaya karanevAlA hone me upacAra hI hai / 'AlApapaddhati' meM chahoM dravyoMke jina svabhAvoMkA nirdeza kiyA gayA hai, unameM eka upacarita svabhAva bhI hai / upacarita svabhAvakA artha hI yaha hai ki jo svayaM dravyakA svarUpa to hai nahIM, kintu prayojana vizeSase usa para Aropita kara usakA kahA jAya vaha upacarita svabhAva kahalAtA hai| aura isa svabhAvako svIkAra karane vAle nayako upacAranaya yA naigamanaya kahate haiN| AcArya siddhasenane apane 'sanmati tarka' meM naigamanayako svIkAra nahIM kiyA hai, usakA kAraNa bhI yahI hai / jayadhavalA (bhAga 1 pR0 270-271) meM yaha prazna uThAyA gayA hai ki satva, prameyatva, pudgalatva, nizcetanatva aura miTTI svabhAvarUpase miTTIke piNDa meM ghaTa bhale hI svIkAra kiyA jAya, parantu daNDAdikameM ghaTa nahIM pAyA jaataa| kyoMki daNDAdikameM tadbhAvalakSaNa sAmAnyakA abhAva hai| taba isa praznakA uttara dete hae vahA~ batalAyA hai ki daNDAdikameM bhI prameyatva Adi rUpase ghaTakA astitva svIkAra kiyA gayA hai / so isa zaMkA-samAdhAnase bhI yahI jJAta hotA hai ki daNDAdikako jo ghaTakA kAraNa kahA jAtA hai, vaha kAlapratyAsattivaza (eka kAlameM donoMkA saMgama) bAhya vyaptiko dekhakara hI kahA jAtA hai, ataeva daNDAdikase ghaTakI utpatti hAtI hai, isa kathanako upacarita ho jAnanA cAhie / isa prakAra itane vivecanase yaha spaSTa ho jAtA hai ki asadbhuta vyavahAranayakA jitanA bhI viSaya hai, usakA parigraha saMkalpapradhAna naigamanaya ke viSayake antargata hI hotA hai| isake atirikta jo sadbhuta vyavahAranaya aura usakA viSaya hai, so usake viSayameM bhI isI nyAyase vicAra kara lenA cAhie / yadyapi kAryakAraNa-paramparAke antargata upAdAna kAraNako bhI yathArtha mAnA gayA hai aura upAdeya kAryako bhI yathArtha mAnA gayA hai| kyoMki AgamameM avyavahita pUrvakSaNavartI paryAyayukta dravyako kAraNa aura avyavahita uttara kSaNavartI paryAyayukta dravyako kArya kahA gayA hai / isase yaha spaSTa ho jAtA hai ki upAdAna kAraNa bhI vAstavika hai aura upAdeyarUpa kArya bhI vAstavika hai| aisA hote hue bhI ina donoMmeM kAla-bheda honeke kAraNa jisa samaya upAdAna kAraNa hai, usa samaya upAdeyarUpa kArya nahIM aura jisa samaya upAdeyarUpa kArya hai usa samaya usakA upAdAna kAraNa nahIM hai| ataH upAdAna kAraNase upAdeya kArya utpanna hotA hai yaha kahanA bhI vyavahAra-upacAra hai| vastutaH svarUpakI apekSA vicAra karane para vidita hotA hai ki upAdAna kAraNa svarUpase svayaM hai aura upAdeyarUpa kAryabhI svarUpase svayaM hai| kyoMki dharma yA dharmIkA siddhi parasApekSa bhale hI ho, ve svarUpakI apekSA parasApekSa nahIM huA karate, aisI vastu-vyavasthA hai / utpAda-vyaya-kriyA paranipekSa hI hai isa prakAra pUrvokta vivecanase yaha bhale prakAra spaSTa ho jAtA hai ki pratyeka dravyameM jo utpAda aura vyayarUpa kriyA hotI hai, vaha svayaM hI huA karatI hai| cAhe pariNAma lakSaNa kriyA ho aura cAhe pradeza parispandanarUpa kriyA ho yA dezAntaragati ho; hotI hai vaha svayaM hii| kisI anyakI sahAyatAse yaha kriyA hotI ho, aisI vastu-vyavasthA nahIM hai / itanA avazya hai ki usakI siddhi parasApekSa hone se usameM parakI sahAyatAkA vyavahAra kiyA jAtA hai / ekako sAdhana aura dUsareko sAdhya yA ekako upakAraka aura dUsareko upakArya kahA jAtA hai / yaha saba asadbhUta vyavahAra hI hai| "jainatattvamImAMsAkI mImAMsA" meM "jaina tattvamImAMsA'' ke katipaya vacanoMko uddhRta kara (pR0 222 Adi) ukta tathyake viSayameM bahuta kucha likhA gayA hai| usameM vivakSita abhiprAyako vyakta karane vAlI mUla bAta
Page #334
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturtha khaNDa : 297 itanI hI hai ki vyavahAra ratnatraya mokSa kA paramparA nimitta hai aura nimitta kAraNako jo upacarita zabda dvArA pukArA jAtA hai vaha isalie pukArA jAtA hai ki nimitta kAraNa svayaM (Apa) kArya pariNata na hote hae bhI upAdAnake kAryarUpa pariNata honemeM sahAyaka hotA hai / vahA~ isa prasaMgameM do-tIna bAteM aura likhI haiM / eka bAta to yaha likhI hai ki upacAra padArthameM hotA hai aura zabda usa upacarita arthakA pratipAdana karatA hai / dUsarI bAta yaha likhI hai ki kumbhakAra vyaktimeM kumbha nirmANakA sahAyaka hone rUpa vyavahAra kartRtva arthAt nimittakartRtva pAyA jAtA hai / phalitArtharUpameM tIsarI bAta yaha likhI hai kartRtva do prakArakA hai-eka upAdAna kartRtva aura dUsarA nimitta kartRtva / vyavahAra kAraNa kyA vAstavika kAraNa hai ? upacArake viSayameM samagra vaktavya kA yaha sAra hai| isameM vahIM jo yaha kahA gayA hai ki 'upacAra padArthameM hotA hai'-so isakA artha to yaha huA ki vacana aura buddhike dvArA kisI vivakSita padArtha meM kisI anya padArthakA upacAra kiyA jAtA hai vaha padArtha svayaM svarUpase upacarita nahIM huA krtaa| aura jaba usameM upacAra kara liyA jAtA hai, to use vyavahArase mukhyake samAna kAryakArI bhI mAna liyA jAtA hai| aura isIlie kArya kAraNa paramparAmeM jitanA kathana sadbhUtavyavahAranayase kiyA jAtA hai vaha saba kathana asadbhuta vyavahAranayase bhI kiyA jAtA hai| udAharaNa svarUpa zrI samayasArakI gAthA 107 para dRSTipAta kiijie| isameM vyavahAranayase (asadbhUta vyavahAranayase) jIvako pudgala karmakA utpAdaka, use karane vAlA, bA~dhane vAlA, pariNamAnevAlA aura grahaNa karane vAlA kahA gayA hai| paramArthase pudgala kArmaNavargaNAe~ hI karmakI utpAdaka, use karanevAlI bA~dhanevAlI, pariNamAne vAlI aura grahaNa karane vAlI hotI hai, jIva nhiiN| phira bhI amuka prakArake jIvake honepara amuka prakArako kArmaNavargaNAoMke pariNamanake niyamako dekhakara ukta prakArakA vacana kahA gayA hai| yahI yahA~ upacAra hai| isase spaSTa hai ki koI bhI padArtha svarUpase upacarita nahIM huA karatA, kintu jaba jisa dvArA nizcayakI prasiddhi ho use khyAlameM rakhakara usameM nimittapanekA upacAra kiyA jAtA hai yA prayojana vizeSa batalAyA jAtA hai| usa pustakake anusAra jise avinAbhAvavaza asadbhUta vyavahAranayase nimitta kAraNa kahA gayA hai vaha upAdAna kAraNake kAryameM sahAyaka hotA hai| isake sthAnameM asadbhuta vyavahAranayase vahA~ yaha bhI kahA gayA hai ki vaha svayaM anya dravyake kAryako karatA hai to bhI koI Apatti nahIM thii| kintu vahA~ naya vivakSAko dhyAnameM lie binA ukta prakArakI prarUpaNAkI gaI hai yahI mukhya Apatti hai / usa pustakake usa kathanase aisA bhAsita hotA hai ki 'vyavahAra hetu upAdAnake kAryameM vAstavameM sahAyaka hotA hai' jo jinAgamake sarvathA viruddha hai| jabaki vastusthiti yaha hai ki bAhya hetu anyake kAryakA vAstavameM hetu nahIM hai| usameM avinAbhAvavaza hetutA Aropita kI gaI hai| vaha upAdAnake kAryameM vAstavameM sahAyaka nahIM hai, use vyavahArase sahAyaka kahA gayA hai| vicAra kara dekhA jAya to vaha ekane dUsarekA kArya kiyA isa vyavahArakA hetu hai, isalie vaha anyake kAryakA vyavahAra hetu kahalAtA hai| kyA bandhakA kAraNa hI mokSakA kAraNa hai ? isa dRSTise vyavahAra mokSamArgake viSayameM jaba vicAra karate haiM to usase bhI yahI phalita hotA hai ki mana, vacana aura kAyakI zubha pravRttirUpa vrata-saMyamAdikameM vAstava meM mokSamArgapanA nahIM hai| yaha ThIka hai ki jaba taka jJAna (AtmA) kA karma (zubhAzubha bhAva) virati bhalIbhAMti pUrNatAko prApta nahIM hotI hai taba taka jJAna aura karmakA samuccaya bhI rahatA hai, isameM koI hAni nahIM hai| kintu yahA~ bhI AtmAmeM avazapane jo karma pragaTa hotA hai vaha bandhakA hI hetu hai aura jo eka paramajJAna hai vahI eka mokSakA kAraNa hai| yadyapi AgamameM zubhabhAva rUpa vrata, saMyama, dAna, pUjA Adiko paramparA mokSakA kAraNa kahA gayA hai so isakA Azaya kyA hai ise bhI yahA~ samajha lenA cAhie / karmazAstra meM yaha vacana AyA hai ki aNuvrata aura 38
Page #335
--------------------------------------------------------------------------
________________ 298 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana grantha mahAvratako vaha jIva svIkAra karatA hai jisake badhyamAna AyukI apekSA narakAyu, tiryaJcAyu aura manuSyAyukI sattA nahIM pAI jaatii| yadi badhyamAna AyukI apekSA kisI AyukI sattA usake hove bhI to vaha ekamAtra devAyukI hI sattA banatI hai / isakA Azaya yaha hai ki aisA jIva niyamase devayonikA adhikArI hotA hai / bAhya meM niraticAra rUpase vratoMko pAlanevAlA jJAnI hI devagatikA adhikArI banatA hai, vaha yadi prazasta rAgavaza parabhava sambandhI AyukA bandha karegA to niyamase devAyukA hI bandha karegA / karmazAstrakI vyavasthA hI aisI hai / isase yaha spaSTa ho gayA ki jJAnI jIva prazasta rAgavaza yadi Ayubandha kare yA Ayubandhake bAda aNuvratamahAvrata dhAraNa kare to svarga jAtA hai, aura aisA jIva svargase cyuta hokara tathA manuSya paryAya prApta kara aura apanI AtmabhAvanA dvArA pUrNarUpase ratnatraya svarUpa hokara mokSakA pAtra banatA hai / paryAya do prakAra kI hai- svabhAva paryAya aura vibhAva paryAya / dharma adharma, AkAza aura kAla dravyakI kevala svabhAva paryAyeM hotI haiM / tathA jIva aura pudgalakI donoM prakArakI paryAyeM hotI haiM / jinapara vikalpa dvArA parakRtapanekA vyavahAra lAgU hotA hai ve vibhAva paryAyeM haiM / arthAt jina paryAyoMke honemeM unake bAhya nimittoM meM vikalpa dvArA prayojakatA svIkAra kI jAtI hai ve saba vibhAva paryAyeM kahalAtI haiM / aura jina paryAyoMpara vikalpa dvArA parakRtapanekA vyavahAra lAgU nahIM hotA ve svabhAva paryAyeM haiM / vibhAva paryAyoMmeM vibhAvakA artha aise bAhya nimitta haiM jinameM vikalpa dvArA parakartRtva, prayojakatA yA prerakatA svIkAra kI jAtI hai / ataH dharma, adharma, AkAza aura kAla dravyoMkI jitanI bhI paryAyeM anAdi kAlase hotI A rahI haiM, ho rahI haiM aura hoveMgI una sabapara vikalpa dvArA parakRtapanekA vyavahAra lAgU nahIM hotA, unake aise bAhya nimitta nahIM haiM jinase vikalpa dvArA prayojakatA svIkAra kI jAve, ataH una cAroM dravyoMkI saba paryAyoMko svabhAva paryAya rUpase svIkAra kiyA gayA hai / mokSamArga meM pravRtta hue yA mukta jIvoMkI nizcaya samyagdarzana Adi rUpa jitanI paryAyeM hotI haiM unapara bhI vikalpa dvArA parakRtapanekA vyavahAra lAgU nahIM hotA, isalie ve bhI svabhAva paryAyeM haiM aisA Agama meM svIkAra kiyA gayA hai| pudgala dravyake pratyeka paramANukI paramANu rUpase rahate hue jo paryAyeM hotI haiM unake viSaya meM bhI ukta vyavasthA jAna lenI cAhie / isake atirikta jIvoM aura pudgaloMkI jitanI bhI paryAyeM hotI haiM unapara vikalpa dvArA parakRtapanekA vyavahAra lAgU honese ve saba vibhAva paryAyeM kahalAtI haiM / yaha saba dravyoMkI paryAya vyavasthA hai / itanA vizeSa ki saba dravyoMkI jitanI bhI paryAyeM hotI haiM ve saba bAhya aura Abhyantara sAmagrI ke sadbhAvameM hotI haiN| paryAyArthika nayakI apekSA saba paryAyeM krama niyamitapanese svayaM hokara bhI naigamanayakI apekSA unake pratyeka samayameM bAhya aura Abhyantara sAdhana svIkAra kiye gaye haiM / AgamameM kAryakAraNabhAvako svIkAra karanekA yaha rahasya hai / mAtra isa vyavasthAke do apavAda haiM / eka to AkAza ke svayaMke avakAzadAnake lie bAhya nimitta nahIM svIkAra kiyA gayA gayA hai / dUsare kAla dravyake pratyeka samaya ke pariNamanake lie bhI koI bAhya nimitta nahIM svIkAra kiyA gayA haiM / isa kathanakI puSTi tatvArthazlokavArtika aura anagAradharmAmRta Adi granthoMse bhale prakArase hotI hai / yadyapi AgamameM ina saba tathyoMkA nirdeza spaSTa rUpase dRSTigocara hotA hai, phira bhI unakI upekSA kara jainatattvamImAMsA kI mImAMsA pustakameM aise svakalpita mantavyoMkA nirdeza kiyA gayA hai jinheM par3hakara yaha vizvAsa nahIM hotA ki ye saba tathya vahIM AgamakA manthana kara nirdiSTa kiye gaye haiM / udAharaNArtha ukta pustakake pR0 141 para likhA hai 'agurulaghuguNake zaktyaMzoM (avibhAga praticchedoM) meM SaDguNahAnivRddhirUpa svabhAva yA guNaparyAyeM hI svapratyaya arthaparyAyeM haiM tathA inheM chor3a kara jitanI svabhAva yA guNaparyAyeM haiM ve saba svaparapratyaya arthaparyAyeM haiM /
Page #336
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturtha khaNDa : 299 jaise AkAza una saba padArthoMko avagAhita kara rahA hai jo vizvameM vidyamAna hai lekina AkAzakA padArthoko avagAhita karanekA svabhAva asImita hai| arthAt vizva meM jitane padArtha vidyamAna haiM unase bhI anantaguNe padArtha yadi vidyamAna hote to unheM bhI AkAza apane andara avagAhita kara sakatA hai| isase jAnA jAtA hai ki AkAzakA padArthoko avagAhita karane rUpa pariNa mana padArthAdhIna honese svaparapratyaya hai| yahI bAta dharmadravya, adharmadravya, kAladravya aura jIvadravyake svabhAvake viSaya meM bhI jAna lenA caahie|' punaH 10 294 meM yahA~ likhA hai 'mukti bhI jIvako svaparapratyaya paryAya hai, ataH usakI prAptike lie bhI nimitta-naimittika bhAvarUpa kAryakAraNa bhAvapara dRSTi rakhanA anivArya ho jAtA hai|' ina do uddharaNoMse yaha spaSTa ho jAtA hai ki isa pustakake anusAra saba dravyoMkI tIna prakArakI paryAyeM hotI haiM-(1) svapratyaya paryAya (2) sva-parapratyaya svabhAva paryAya aura (3) sva-parapratyaya vibhAva paryAya / jayapura (khAniyA) tatvacarcAke samaya bhI dUsare pakSakI orase yaha svakalpita pAnyatA prastuta kI gaI thii| mAlama nahIM ki usa pakSake saba vidvAnoMkA yaha mata rahA hai yA kisI eka vidvAnakA / yaha saba abhI taka garbhameM hai ki dUsare pakSakI orase jitanA kucha likhA gayA hai usase usa pakSake kitane vidvAna sahamata haiN| tIsare daurakI jo pratizaMkAeM hameM prApta huI thIM unameM na to madhyasthake hI hastAkSara the aura na paM0 banzIdhara jI vyA0 A0 ko chor3a kara anya vidvAnoMke hI hastAkSara the itanA hama avazya jAnate haiM / astu, ina tIna prakArakI paryAyoMkI kalpanA mukhyatayA tatvArthasUtrake 'niSkriyANi ca' isa sutrapara likhI gaI sarvArthasiddhi TIkAke vacanake AdhArapara kI gaI hai aisA jainatattvamImAMsAkI mImAMsAke 10 48 se jJAta hotA hai| isake samarthanameM vahA~ niyamasAra gAthA 14 kI TokAke aMzako bhI uddhata kiyA gayA hai / sarvArthasiddhikA vaha vacana isa prakAra hai dvividha utpAdaH-svanimittaH parapratyayazca / svanimittastAvadanantAnAmagurulaghuguNAnAmAgamaprAmANyAdamyagampamAnAnAM SaTasthAnapatitayA vRddhayA hAnyA ca pravartamAnAnAM svabhAvAdeva teSAmatpAdo vyayazca / parapratyayo'pi azvAdigati-sthityavagAhanahetutvAt kSaNe kSaNe teSAM bhedAt taddhetutvamapi bhinnamiti parapratyayApekSa utpAdo vinAzazca vyavahriyate / utpAda do prakArakA hai - svanimitta aura parapratyaya / svanimitta-utpAda kyA hai ise batalAte hue AcArya pUjyapAda likhate haiM-Agama pramANa dvArA svIkRta tathA SaTsthAnapatita vRddhi aura hAnike dvArA pravartamAna ananta agurulaghu guNoMkA svabhAvase utpAda aura vyaya hotA hai / parapratyaya utpAda aura vyayakA vyavahAra vi prakAra kiyA jAtA hai isakA spaSTIkaraNa karate hue AcArya deva likhate haiM ki a-vAdikI gati sthiti aura avagAhanake ve dharma, adharma aura AkAza dravya kramase hetu honese tathA kSaNa kSaNameM unameM bheda honese unake hetu bhI kSaNa kSaNameM anya anya hote haiM isa prakAra parapratyayakI apekSA bhI utpAda aura vyayakA vyavahAra kiyA jAtA hai| sarvArthasiddhikA yaha ullekha bahuta hI mahattvapUrNa hai / isase kaI tathyoMpara prakAza par3atA hai / yathA (1) AgamameM kAla dravyake sAtha dharma, adharma aura AkAza dravya niSkriya mAne gaye hai, isI prasaMgameM 'niSkriyANi ca' sUtra AyA hai| yahA~ kAla dravya prakaraNa prApta nahIM hai, isalie usakA nirdeza to AcArya devane nahIM kiyA hai, parantu dharmAdi tInoM dravyoMke samAna vaha bhI niSkriya dravya hai, isalie usakI parigaNanA ina tInoM dravyoMke sAtha ho jAtI hai| (2 / jaba ye cAroM dravya niSkriya haiM to inameM utpAda aura vyaya kaise ghaTita hotA hai ? isI praznake uttara svarUpa 'dvividhaH utpAdaH' ityAdi vacana AyA hai| isameM batalAyA gayA hai ki inameM svabhAvameM hI utpAda aura vyaya hotA hai arthAt inake utpAda aura vyayameM parakR tapanekA vyavahAra lAgU nahIM hotA hai|
Page #337
--------------------------------------------------------------------------
________________ 300 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana-grantha (3) inameM vaha utpAda aura vyaya kaise banatA hai isIke samarthanameM 'anantAnAmaguru laghuguNAnAM' ityAdi vacana AyA hai / isa vacanameM agurulaghuguNoMko ananta kaha kara unakA utpAda vyaya svIkAra kiyA gayA hai| kintu yadi prakRtameM 'agurulaghuguNa' padase isa nAma vAle guNa lie jAyeM to pratyeka dravyameM eka to ve ananta nahIM banate, dUsare svayaM unakI hAni-vRddhi nahIM banatI kyoMki gaNa anvaya svabhAva vAle honese nitya hote haiN| isalie svayaM unakA utpAda-vyaya mAnanA Agama viruddha hai| ataH prakRtameM agurulaghuguNa padase avibhAga praticchedoMko grahaNa karanA cAhie / ina cAra dravyoMmeM vyaMjana paryAyeM to hotI nahIM, mAtra arthaparyAyeM hI hotI haiM / aura unameM avibhAga praticchedoMke AdhArapara svabhAvase hI utpAda vyaya svIkAra kiyA gayA hai / SaDguNI hAni-vRddhi ke anusAra kisa samaya anantabhAga vRddhi AdimeMse pUrva paryAyako apekSA uttara paryAyameM kaba kauna sI hAni yA vRddhi hotI hai usI AdhArapara usa paryAyako anantabhAga vRddhi yA anantabhAga hAni Adi rUpa svIkAra kiyA jAtA hai| udAharaNArtha kSINakaSAya guNasthAnake antima samayameM jo zrutajJAna hotA hai usase sayoga kevalIke prathama samayameM kevalajJAnako anantagaNavaddhi rUpa svIkAra kiyA gayA hai| isI prakAra sarvatra chahoM dravyoMkI cAhe svabhAva paryAyeM hoM yA jIvoM aura pudagaloMkI uktarUpameM vibhAva paryAyeM hoM unameM utpAda vyayakI yaha vyavasthA caTita kara lenI caahie| (4) isa prakAra yadyapi ina dravyoMmeM paryAyoMkA svabhAvase hI utpAda aura vyaya bana jAtA hai| kintu jabaki ye niSkriya dravya hai to inameMse prArambhake tIna dravyoM, jIvoM aura pudagaloMkI gati AdimeM vyavahAra hetu kaise ho sakate haiM, kyoMki lokameM kriyAvAn jalAdimeM hI machalI Adike gamana AdimeM vyavahAra hetutA dekhI jAtI hai / isI prazna ke uttarameM AcArya devane yaha uttara diyA hai ki ye tInoM dravya, machalI AdikA jo gamana Adi hotA hai, usameM balAdhAnake vyavahAra hetu honese inake nimittase jovoM aura pudgaloMkI gati Adi hotI hai aisA vyavahAra bana jAtA hai| (5) aba prazna yaha hai ki inameM yadi para pratyaya vyavahAra ghaTita kareM to kisa prakAra ghaTita kiyA jA sakatA hai ? isa praznakA samAdhAna karate hue AcArya deva likhate haiM ki azvAdikI gati AdimeM vyavahArase ye Azraya nimitta hai| yataH azvAdikI gati AdimeM samaya-samayameM bheda dikhalAI detA hai aura ye tInoM dravya usameM Azraya nirmita hai ataH inakI paryAyoMmeM bhI prati samaya bheda honA cAhie, isa prakAra inameM bhI para pratyayapanakA vyavahAra kiyA jA sakatA hai / yahA~ ukta kathanase jo sabase maulika bAtakA spaSTIkaraNa milatA hai vaha yaha hai ki AcArya deva azvAdi kI gati Adike bhedake AdhArapara ina dravyoMkI paryAyoMke bhedako svIkAra karake bhI ve azvAdikI gati Adi dharmAdi dravyoMkI paryAyoMke honemeM vyavahAra hetu haiM ise nahIM svIkAra kara rahe hai| isase yaha spaSTa ho jAtA hai ki dharmAdi cAroM dravyoMkI saba svabhAva paryAyoMmeM yathA jIvoM aura pudgaloMkI jitanI bhI svabhAva paryAyeM hotI haiM unama ya parakI preraNAse haI yAye parakrata haiM aisA vyavahAra lAga nahIM honese inakI svapratyaya paryAyoma ho pAragaNanA kI jAtI hai / AgamameM kahIM bhI ina paryAyoMko sva-para pratyaya nahIM batalAyA gayA hai| yaha kevala jainatattvamImAMsAkI mImAMsAmeMkI gayI apanI kalpanA hai| jainatatvamImAMsAkI samAlocanAmeM itanI bar3I pustaka likhI gayI para vahA~ yaha bheda nahIM kiyA jA sakA ki vibhAva paryAyoMko sva-para pratyaya kahanemeM gabhita tathya kyA hai aura AgamameM sarvatra svabhAva paryAyoMko mAtra svapratyaya kahane meM kyA hetu hai| hama pahale usa pustakase do aMza uddhRta kara Ae hai, unameM kevala agurulaghuguNakI arthaparyAyoMko mAtra svapratyaya paryAya svIkAra kiyA gayA hai / para isakI puSTimeM koI svatantra Agama pramANa nahIM diyA gayA haiM / itanA avazya hai ki isI pustakake pRSTha 48 meM sarvArthasiddhike 'dvividhaH utpAdaH' isa vacanako uddhRta kara 'anantAnAmagurulaghuguNAnAM' kA vahA~ vekeTake bhItara 'agurulaghuguNake ananta avibhAga praticcheda rUpa zaktyaMzo' |
Page #338
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturtha khaNDa : 301 artha kiyA gayA hai aura usa AdhArapara isa mAnyatAkI puSTi kI gayI hai ki kevala agurulaghuguNakI arthaparyAya mAtra svapratyaya hotI hai| jabaki ukta AgamakA yaha Azaya nahIM hai / nayacakrake pRSTha 12meM yaha gAthA hai agurulahugANatA samayaM samayaM samubhavA je vi / davvANaM te bhaNiyA sahAvagaNapajjayA jANa // 21 // agurulaghu ananta hai aura jo prati samaya utpanna hote haiM aura vyayako prApta hote haiN| unheM dravyoMkI svabhAva guNa paryAya jaanoN| ___nayacakrakI isa gAthAmeM guNa zabda nahIM diyA hai / pratyeka dravyameM ananta agurulaghu guNa hote haiM, yaha bhI isakA Azaya nahIM hai / 'guNa' zabda bhAga yA aMzake arthameM bhI AtA hai, ataH sarvArthasiddhi aura tatvArthavAtikameM gaNa zabdakA 'paryAya' artha karanA hI saMgata pratIta hotA hai / saMkSepameM spaSTIkaraNa pahale hI kara Aye haiN| utpanna dhvaMsI paryAyeM hotI haiM, guNa nahI / agurulaghuguNakI mAtra svapratyaya paryAyeM hotI hoM anyakI nahIM, aisA bhI nahIM hai / AgamameM to jIva aura pudagalako chor3a kara anya cAroM dravyoMke sabhI guNoMkI mAtra svabhAva paryAyeM hI svIkAra kI gaI haiM aura ve paranirapekSa hI hotI haiM / isI granthakI 18vIM gAthAmeM jIvoM aura pudgaloMkI svabhAva aura vibhAva do prakArakI paryAya svIkAra kI haiN| jIvoMke viSayameM 19vIM gAthAmeM likhA hai ki jIvameM jo svabhAva paryAyeM hai karma-kRta honese ve hI vibhAva paryAyeM haiM / isase yaha sApha spaSTa ho jAtA hai ki jIvakI jina paryAyoMke honemeM 'karma ne kI' aisA vyavahAra hotA hai ve saba vibhAva paryAyeM haiM / tathA jinameM aisA vyavahAra nahIM hotA ve saba svabhAva paryAyeM hai / isI prakAra pudgalameM bhI bandharUpa paryAyoMko vibhAva paryAyeM jAnanA cAhie kyoMki inameM para bandhake niyamAnusAra 'adhika gaNavAle hIna guNavAloMko pariNamAte haiN|' yaha vyavahAra lAgU hotA hai| inake atirikta paramANu avasthAmeM rahate hue paramANuoMkI jitanI bhI paryAya hotI hai, ve saba svabhAva paryAyeM haiM, kyoMki unapara ukta prakArakA vyavahAra lAgU nahIM hotaa| usa pustakameM svabhAva paryAyoMko do prakArakA batalAte hue yaha to likha hI diyA gayA hai ki "agurulaghuguNake zaktyaMzoM avibhAga praticchedoM) meM SaDguNI hAni-vRddhirUpa svabhAva yA guNa paryAyeM hI svapratyaya artha paryAyeM hai tathA inheM chor3a kara jitanI svabhAva yA gaNa paryAyeM haiM ve saba sva-parapratyaya artha paryAya haiN|" para vahA~ aisA likha jAnese jo aneka prazna utpanna hote haiM unakA usa pustakameM Agamake anusAra koI samAdhAna nahIM hai ? yathA (1) apane-apane guNa paryAyoM sahita anya pA~ca dravyoMko avagAhita karanemeM AkAza dravya vyavahAra hetu hai to kyA isameM unake agurulaghugaNoMkA grahaNa nahIM hotaa| AkAza dravya anya pA~coM dravyoMko to pUrI tarahase avagAhina kare aura aguruladhuguNa tathA unakI paryAyeM avagAhita na hoM yaha kaise ho sakatA hai ? yadi inakA bhI AkAzameM avagAhita honA mAnA jAtA hai to aisA hote hue bhI jisa prakAra vahA~ agurulaghugaNoMkI gaNa paryAyoMko mAtra svapratyaya rUpase svIkAra kiyA gayA hai usI prakAra saba svabhAva paryAyoMko bhI svapratyaya svokAra kara liyA gayA hotaa| (2) kAla dravya anya pA~ca dravyoM kI paryAyoMke hone meM vyavahAra hetu hai| to kyA isameM unake agurulaghu gaNakI paryAyoMkA grahaNa nahIM hotA ? kyA aisA koI Agama vacana hai jisase yaha samajhA jA sake ki agurulaghugaNoMkI paryAyoM ke honemeM kAladravyako vyavahAra hetu mAnA gayA hai to aisA hote hue bhI jisa prakAra agurulaghuguNoMkI paryAyoMko mAtra svapratyaya svIkAra kiyA gayA hai usI prakAra saba svabhAva paryAyoMko bhI svapratyaya svIkAra kara liyA gayA hotaa|
Page #339
--------------------------------------------------------------------------
________________ 302 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana grantha gamana karate hue jIvoM aura pudgaloMke gamana karanemeM dharma dravya vyavahAra hetu hai to kyA isameM unake agurulaghuguNoM aura unakI paryAyoMkA grahaNa nahIM hotA ! kyA ve kSetrase kSetrAntarita nahIM hote ? yadi kaho ki ve bhI apane-apane dravyoMke sAtha kSetra kSetrAntarita hote haiM, isalie unameM dharmadravyakI vyavahArahetutA bana jAtI hai / yadi aisA hai to aisA hote hue bhI jisa prakAra vahA~ agurulaghu guNoMkI svabhAva paryAyoMko mAtra svapratyaya svIkAra kiyA gayA hai isI prakAra vahA~ anya saba svabhAva paryAyoMko bhI svapratyaya svIkAra kiyA gayA hotA / gamana karake sthita hone vAle jIvoM aura pudgaloMke ThaharanemeM adharma dravya vyavahAra hetu haiM to kyA isameM agurulaghu guNa aura unakI paryAyoMkA grahaNa nahIM hotA kyA ve apane-apane AzrayabhUta jIvoM aura pudgaloM ke sAtha sthita nahIM hote ? yadi kahAM ki ve bhI sthita hote haiM, kyoMki Azrayake binA ve pAe nahIM jAte, isalie unake sthita hone meM adharmadravyako vyavahAra hetu mAnanemeM koI bAdhA nahIM aatii| yadi aisA hai to aisA hote hue bhI jisa prakAra vahA~ agurulaghu guNoMkI svabhAva paryAyoMko mAtra svapratyaya svIkAra kara liyA gayA hai usI prakAra anya saba svabhAva paryAyoMko bhI svapratyaya svIkAra kara liyA gayA hotA / yaha to sarvasAdhAraNa Azraya hetuoMke AdhArapara vicAra hai| aba thor3A isa dRSTise vicAra kIjie ki yaha agurulaghu guNa (kevala jisakI svabhAva paryAyoMko usa pustakameM ravapratyaya svIkAra kiyA gayA hai) sAmAnya guNa hai yA vizeSa guNa hai ? vizeSa guNa to ho nahIM sakatA, kyoMki yaha saba dravyoMmeM pAyA jAtA hai, ataH sAmAnya guNa honA cAhie / aisI avasthA meM mAtra isa guNakI hone vAlI saba svabhAva paryAyeM to kevala svapratyaya hoM tathA anya samasta astitva Adi sAmAnya guNoMkI svabhAva paryAyeM sva- parapratyaya hoM yaha kaise ho sakatA hai ? arthAta nahIM ho sakatA hai| hameM to yaha isa pustakke racayitAkI mAtra kalpanA hI samajha meM AtI hai| hameM yaha kheda hotA hai ki usa pustakameM vyavahAra pakSake samarthanakA bIr3A avazya uThAyA gayA, para usa likhAnameM AgamakA nirvAha na kara kalpanAkA hI adhika sahArA liyA gyaa| jainatattvamImAMsA ke virodhameM usa likhAna se kucha manISI bhale hI santoSakA anubhava karate hoM, para jaba ve tathyoMpara dRSTipAta kareMge, taba ve asamaMjasa meM par3e binA nahIM raheMge / usa pustakake ukta vaktavyameM AkAza dravyake padArthoMko avagAhita karane rUpa pariNamanako padArthAMdhIna svIkAra kiyA hai | mAlUma par3atA hai usa pustakameM isa kathana dvArA eka agurulaghu guNako chor3akara zeSa saba padArthoMko parAdhIna siddha karanekA prayatna hai / jaba ki AgamakI yaha spaSTa ghoSaNA hai ki dharma yA dharmIkI siddhike lie parakI apekSAse kathana kiyA jAtA hai, ve svarUpase svayaM haiM, kyoMki kisIkA svarUpa parAzrita nahIM huA karatA / pratyeka dravyakI pratyeka paryAya jisa kAlameM jaisI hai svayaM hai| vaha vaMsI kyoM hai usakI vaisI honemeM parakI sahAyatA nahIM huA krtii| yahA~ AptamImAMsAkI dharmadharmyavinAbhAvaH' ityAdi kArikA aura usakI aSTasahasrI TIkAko hRdayaMgama kara lenA cAhie tabhI sabhI vyavahAranaya aura nizcayanayake viSaya aura vaktavyako bhale prakAra hRdayaMgama kara sakeMge / usameM kArakAMga aura jJApakAMga donoMko udAharaNa rUpameM svIkAra kara liyA gayA hai| isase yaha spaSTa ho jAtA hai ki vikalpa aura kathanameM parasApekSatA banatI hai, vastu yA usakI paryAya parasApekSa nahIM huA karatI / jaba ki agurulaghu guNakI svabhAva paryAyake samAna sabhI dravyoMkI svabhAva paryAyeM svapratyaya hI hotI haiM aisI avasthAmeM mukti kI prApti ke lie apanI parAzrita vRttiko dRSTimeM gauNa karake svabhAvakA Alambana lekara sva-samaya pravRtta honA hI eka mAtra mukti prApta karanekA yathArtha mArga hai| anya saba kalpanAeM Adi anAdi kAlase AI parAzrita vRttikA pariNAma hai|
Page #340
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. zrutadhara - paricaya 2. samyak zruta - paricaya 3. aMgazrutake pariprekSya meM pUrvagata zruta 4. aitihAsika AnupUrvI meM karma - sAhitya 5. paurapATa ( paravAra ) anvaya 6. siddhakSetra kuMDalagiri 7. ahArakSetra : eka adhyayana 8. zrI jina tAraNa taraNa aura unakI kRtiyA~ 9. atizaya kSetra nisaIjI itihAsa tathA purAtattva ..
Page #341
--------------------------------------------------------------------------
________________
Page #342
--------------------------------------------------------------------------
________________ zrutadhara-paricaya prathamaM karaNaM caraNaM dravyaM nama: yaha zAntibhaktikA vacana hai / isa dvArA prathamAnuyoga Adi cAra anuyogoMmeM vibhakta zrutako namaskAra kiyA gayA hai| pravAhako apekSA zrata anAdi hai| isakI mahimAkA vyAkhyAna karate hue jIvakANDameM zratajJa kI mukhyatAse kahA hai ki kevalajJAna aura zrutajJAnameM pratyakSa aura parokSakA hI bheda hai, anya koI bheda nahIM / aisA niyama hai ki kevala jJAnavibhUtise sampanna bhagavAn tIrthaMkara paramadeva apanI divyadhvani dvArA artharUpase zrutakI prarUpaNA karate haiM aura matyAdi cAra jJAnake dhArI gaNadharadeva apanI sAtizaya prajJAke mAhAtmyavaza aMgapUrvarUpase antarmuhUrtameM usakA saMkalana karate haiM / anAdi kAlase samyak zruta aura zrutadharoMkI paramparAkA yaha krama hai| ___isa niyamake anusAra vartamAna avasarpiNIke caturtha kAlake antima bhAgameM antima tIrthaMkara bhagavAn mahAvIra aura unake gyAraha gaNadharoMmeM pramukha gaNadhara gautamasvAmI hue / bhAvazruta paryAyase pariNata gautama gaNadharane gyAraha aMga aura caudaha pUrvokI racanA kara lohAcAryako diyaa| lohAcAryane jambUsvAmIko diyaa| isake bAda viSNu, nandimitra, aparAjita, govardhana aura bhadrabAhu ye pA~coM AcArya paripATI kramase caudaha pUrvake dhArI hue / tadanantara vizAkhAcArya, proSThila, kSatriya, jayAcArya, nAgAcArya, siddhArthadeva dhRtisena, vijayAcArya, baddhila, gaMgadeva aura dharmasena ye gyAraha AcArya paripATI kramase gyAraha aMga aura utpAdapUrva Adi dasa pUrvoke dhAraka tathA zeSa cAra pUrvoke ekadeza dhAraka hue / isake bAda nakSatrAcArya, jayapAla, pANDusvAmI, dhruvasena aura kaMsAcArya ye pA~coM hI AcArya paripATI kramase sampUrNa gyAraha aMgoMke aura caudaha pUrvoke ekadeza dhAraka hue / tadanantara subhadra, yazobhadra, yazobAhu aura lohArya ye cAroM AcArya sampUrNa AcArAMgake dhAraka aura zeSa aMgoM tathA pUrvoke ekadezake dhAraka hue / AcArya dharasena-puSpadanta-bhUtabali tadanantara saba aMga-pUrvokA ekadeza AcArya paramparAse AtA huA dharasena AcAryako prApta huA / ye saurASTra dezake girinagara pattanake samIpa Urjayanta parvatako candraguphAmeM nivAsa karate hue dhyAna adhyayanameM tallIna rahate the / inake guNoMkA khyApana karate hue vIrasena svAmIne (dhavalA pu0 1) likhA hai ki ve paravAdIrUpI hAthiyoMke samUhake madakA nAza karaneke lie zreSTha siMhake samAna the aura unakA mana siddhAntarUpI amata-sAgarakI taraMgoMke samahase dhala gayA thaa| ve aSTAMga mahAnimitta zAstrameM bhI pAragAmI the| vartamAnameM upalabdha zrutakI rakSAkA sarvAdhika zreya inhIMko prApta hai| apane jIvanake antima kAla meM yaha bhaya hone para ki mere bAda zrutakA viccheda honA sambhava hai, inhoMne pravacana vAtsalyabhAvase mahimA nagarImeM sammilita hue dakSiNApathake AcAryoMke pAsa patra bhejaa| use par3hakara una AcAryoMne grahaNa aura dhAraNa karanemeM samartha nAnAprakArakI ujjvala aura nirmala vinayase vibhUSita aMgavAle, zIlarUpI mAlAke dhAraka, deza-kula-jAtise zuddha, samasta kalAoMmeM pAraMgata aise do sAdhuoMko AndhradezameM bahanevAlI veNAnadIke taTase bhejaa| __ jaba ye donoM sAdhu mArgameM the, AcArya dharasenane atyanta vinayavAn zubhra do bailoMko svapna meM apane caraNoMmeM vinatabhAvase par3ate hue dekhA / isase santuSTa ho AcArya dharasenane 'zrutadevatA jayavanta ho' yaha zabda
Page #343
--------------------------------------------------------------------------
________________ 306 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana-grantha uccAraNa kiyA / sAtha hI unhoMne 'mujhe samyak zrutako dhAraNa aura grahaNa karanemeM samartha aise do ziSyoMkA lAbha honevAlA hai' yaha jAna liyaa| jisa dina AcArya dharasenane yaha svapna dekhA thA usI dina ve donoM sAdhu AcArya dharasenako prApta hue| pAdavandanA Adi kRtikarmase nivRtta ho aura do dina vizrAma kara tIsare dina ve donoM sAdhu punaH AcArya dharasenake pAdamUlameM upasthita hue| iSTa kAryake viSayameM jijJAsA pragaTa karane para AcArya dharasenane AzIrvAdapUrvaka donoMko siddha karaneke lie ekako adhika akSaravAlI aura dUsareko hIna akSaravAlI do vidyAyeM dI aura kahA ki inheM SaSThabhakta upavAsako dhAraNa kara siddha kro| vidyAyeM siddha hone para una donoM sAdhuoMne dekhA ki eka vidyAkI adhiSThAtrI devIke dA~ta bAhara nikale hue haiM aura dUsarI vidyAkI adhiSThAtrI devI kAnI hai / yaha dekhakara unhoMne mantroMko zuddha kara puna: donoM vidyAoMko siddha kiyaa| isase ve donoM vidyAdevatAyeM apane svabhAva aura apane sundararUpameM dRSTigocara hii| tadanantara una donoM sAdhuoMne vidyAsiddhikA saba vRttAnta AcArya dharasenake samakSa nivedana kiyaa| isase una donoM sAdhuoM para atyanta prasanna ho unhoMne yogya tithi AdikA vicAra kara unheM grantha par3hAnA prArambha kiyA / ASAr3ha zuklA 11ke dina pUrvAhnakAlameM grantha samApta huaa| jaba ina donoM sAdhuoMne vinayapUrvaka grantha samApta kiyA taba bhUtajAtike vyantara devoMne unakI pUjA kI / yaha dekha AcArya dharasenane ekakA nAma puSpadanta aura dUsarekA nAma bhUtabali rkhaa| bAdameM ve donoM sAdhu gurukI AjJAse vahA~se ravAnA hokara aMkalezvara Aye / aura vahA~ varSAkAla taka rahe / varSAyoga samApta hone para puSpadanta AcArya banavAsa dezako cale gaye aura bhUtabali bhaTTAraka dramila dezako gye| bAdameM pRSpadanta AcArya jinapAlitako dIkSA dekara tathA vIsadi sUtroMkI racanA kara aura jinapAlitako par3hAkara bhUtabali AcArya ke pAsa bheja diyaa| bhUtabali AcAryane jinapAlitake pAsa vIsadi sUtroMko dekhakara aura puSdadanta AcArya alpAyu haiM aisA jinapAlitase jAnakara mahAkarmaprakRtiprAbhUtakA viccheda honeke bhayase dravyapramANAnugamase lekara zeSa granthakI racanA kii| yaha AcArya dharasena prabhRti tIna pramukha AcAryokA saMkSipta paricaya hai| isa samaya jaina paramparAmeM pustakArUr3ha jo bhI zruta upalabdha hai usameM SaTkhaNDAgama aura kaSAyaprAbhatakI racanA prathama hai| SaTkhaMDAgamake mUla zrotake vyAkhyAtA haiM AcArya dharasena tathA racayitA haiM AcArya puSpadanta aura bhUtabali / AcArya guNadhara-yativRSabha jaina paramparAmeM SaTakhaNDAgamakA jo sthAna hai vahI sthAna kaSAyaprAbhUtakA bhI hai| ina AgamagranthoMkA mUla srota kyA hai yaha to zruta paricayake samaya batalAveMge / yahA~ to mAtra kaSAyaprAbhUtake racayitA AcArya guNadhara aura usapara vRttisUtroMkI racanA karanevAle AcArya yativRSabhake bAremeM likhanA hai| kaSAyaprAbhRtakI prathama gAthAse suspaSTa vidita hotA hai ki AcArya dharasenake samAna AcArya guNadhara bhI aMga-pUrvoke ekadezake jJAtA the| unhoMne kaSAyaprAbhUtako racanA pA~caveM pUrvakI dazavIM vastuke tIsare prAbhUtake AdhArase kI hai| isase vidita hotA hai ki jisa samaya pA~caveM pUrvakI avichinna paramparA cala rahI thI taba AcArya guNadhara isa pRthivItalako apane vAstavyase suzobhita kara rahe the| ye apane kAlake zrutadhara AcAryoM meM pramukha the / AcArya yativRSabha unake bAda AcArya nAgahastIke kAlameM hue haiM, kyoMki AcArya vIraserane inheM AcArya AryamaMkSukA ziSya aura AcArya nAgahastIkA antevAsI likhA hai| ye pratibhAzAlI
Page #344
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturtha khaNDa : 307 mahAn AcArya the yaha inake kaSAyaprAbhRta para likhe gaye vRttisUtroM (cUrNisUtroM se hI jJAta hotA hai / vartamAna meM upalabdha trilokaprajJapti inakI avikala racanA hai yaha kahanA to kaThina hai / itanA Avazyaka hai ki isake fear trilokaprajJapti aura honI cAhiye / sambhava hai usakI racanA inhoMne kI hai / yaha to hama pahale hI likha Aye haiM ki samyak zrutake arthakartA tIrthaMkara kevalI hote haiM aura granthakartA gaNadharadeva hote haiM / isa tathyako dhyAna meM rakha kara AnupUrvI kramase vicAra karane para vidita hotA hai ki siddhAntagranthoM aura tadanuvartI zrutake sivA anya jo bhI zrata vartamAnakAlameM upalabdha hotA hai usake racayitA AcAryoMne paripATI kramase prApta hue zrutake AdhArase hI usakI racanA kI hai| isaliye yahA~ para kucha pramukha zrutadhara AcAryoM kA nAma nirdeza kara denA bhI iSTa hai jinhoMne anya anuyogoMkI racanA kara sarvaprathama zrutake bhaMDArako bharA hai | dravyAnuyogako sarvaprathama pustakArUr3a karanevAle pramukha AcAryaM bhagavAn kundakunda haiM / inakI aura inake dvArA racita zrutakI mahimA isIse jAnI jA sakatI hai ki bhagavAn mahAvIra aura gautama gaNavara ke bAda inako smaraNa kiyA jAtA hai / uttarakAlameM AcArya gRddhapiccha, baTTakera, zivakoTi samantabhadra, pUjyapAda, bhaTTAkalaMkadeva, vidyAnanda aura yogIndradeva prabhRti sabhI AcAryoMne tathA rAjamalajI, banArasIdAsajI Adi vidvAnoMne inakA anusaraNa kiyA hai / AcArya amRtacandrake viSaya meM to itanA hI likhanA paryApta hai ki mAno inhoMne bhagavAn kundakundake pAdamUlameM baiThakara hI samayasAra Adi zrutakI TIkAyeM likhI haiM / caraNAnuyogako pustakArUr3ha karanevAle prathama AcArya vaTTakerasvAmI haiM / inake dvArA nibaddha mUlAcAra itanA sAMgopAMga hai ki AcArya vIrasena isakA AcArAMga nAma dvArA ullekha karate haiM / uttarakAlameM jina AcAryoM aura vidvAnoMne muni AcAra para jo bhI zruta nibaddha kiyA hai usakA mUla zrota mUlAcAra hI hai / AcArya vasunandine isa para eka TIkA likhI hai| bhaTTAraka sakalakIrtine bhI mUlAcArapradIpa nAmaka eka granthakI racanA kI hai / usakA mUla srota bhI mUlAcAra hI hai / isI prakAra cAra ArAdhanAoMko lakSya kara AcArya zivakoTine ArAdhanAsAra nAmaka zrutakI racanA kI hai| zrutake kSetrameM mUla zrutake samAna isakI bhI pratiSThA hai / zrAvakAcArakA pratipAdana karanevAlA prathama zrutagrantha ratnakaraNDa zrAvakAcAra hai / yaha AcArya samantabhadrakI kRti hai, jisakA mUla AdhAra upAsakAdhyayanAMga hai / isake bAda aneka anya AcAryoM aura vidvAnoMne gRhasthadharma ke Upara aneka granthoMkI racanAyeM kI haiM / prathamAnuyogameM mahApurANa, padma purANa aura harivaMzapurANa prasiddha haiN| inakI racanA bhI yathAsambhava paripATI kramase Aye hue aMga-pUrva zrutake AdhArase kI gaI hai / jina AcAryoM ne isa zrutako samyak prakArase avadhAraNa kara nibaddha kiyA hai unameM AcArya jinasena ( mahApurANake kartA) AcArya raviSeNa aura AcArya jinasena ( harivaMzapurANa ke kartA) mukhya haiM / isa taraha cAroM anuyogoMmeM vibhakta samagra mUla zrutakI racanA AnupUrvIse prApta aMgapUrvazruta ke AdhArase hI ina zrutadhara AcAryoMne kI hai aisA yahA~ samajhanA caahie| jaina paramparAmeM pUrva - pUrva zrutakI apekSA hI uttarauttara zrutako pramANa mAnA gayA hai so sarvatra isa tathyako dhyAnameM rakhakara zrutakI pramANatA svIkAra karanI cAhie /
Page #345
--------------------------------------------------------------------------
________________ samyakata-paricaya isa samaya isa bharatakSetrameM kevalI, zrutakevalI aura abhinna dazapUviyoMkA to sarvathA abhAva hai hii| uttara kAlameM viziSTa zrutadhara jo jJAnI AcArya ho gaye haiM unakA bhI abhAva hai| phira bhI una AcAryoM dvArA lipibaddha kiyA gayA jo bhI Agama sAhitya hameM virAsatameM milA hai usakA pUrI tarahase mUlyAMkana karanA hama alpajJoMkI zakti ke bAhara hai|| .. pUrva kAlameM arihanta parameSThIkI vANIke rUpameM jisa zrutakA gaNadharadevane saMkalana kiyA thA vaha aMgabAhya aura aMgapraviSThake bhedase do bhAgoMmeM vibhakta kiyA gayA thaa| aMgabAhya zruta mukhyarUpase caudaha prakArakA hai-sAmAyika, caturvizatistava, vandanA, pratikramaNa, vainayika, kRtikarma, dazavakAlika, uttarAdhyayana, kalpavyavahAra, kalpyAkalpya, mahAkalpya, puNDarIka, mahApuNDarIka aura niSiddhikA / tathA aMgapraviSTha zruta bAraha prakArakA hai-AcAra, sUtrakRta, sthAna, samavAya, vyAkhyAprajJapti, jJAtRdharmakathA, upAsakAdhyayana, antaHkRddazA, anuttaropapAdikadazA, praznavyAkaraNa, vipAkasUtra aura dRSTivAda / inameMse dRSTivAda zrutake pA~ca arthAdhikAra hai-parikarma, satra, prathamAnayoga, pUrvagata aura calikA / parikarma pA~ca prakArakA hai-candraprajJapti, sUryaprajJapti, jambUdvIpaprajJapti, dvIpasAgaraprajJapti aura vyAkhyAprajJapti / pUrvagatake caudaha arthAdhikAra haiMutpAdapUrva, AgrAyaNIya, vIryAnupravAda, asti-nAstipravAda, jJAnapravAda, satyapravAda, AtmapravAda, karmapravAda, pratyAkhyAnapravAda, vidyAnuvAda, kalyANanAmadheya, prANAvAya, kriyAvizAla aura lokabindusAra / tathA cUlikA pA~ca prakArakI hai-jalagatA, sthalagatA, mAyAgatA, rUpagatA aura aakaashgtaa| yaha mUla zrata hai| kintu kAladoSavaza uttarottara usakA hrAsa hone para Ajase lagabhaga sAdhika do hajAra varSa pUrva antameM dharasena AcArya hue| unheM aMga-pUrbasambandhI avaziSTa jo bhI jJAna prApta thA, usakA unhoMne puSpadanta aura bhUtabali AcAryako adhyayana karAyA / pariNAmasvarUpa ina donoM AcAryone milakara SaTkhaNDAgama zrutako nibaddha kara pustakArUr3ha kiyA / SaTkhaNDAgama ina donoM AcAryone SaTkhaNDAgama zrutakI racanA kisa AdhArase kI isakA vizeSa UhApoha AcArya vIrasenane dhavalA TIkAmeM kiyA hai| yahA~ saMkSepameM itanA likhanA paryApta hai ki AgrAyaNIya pUrvako 20 vastuoMmeMse 5vIM vastu cayanalabdhike 20 prAbhUtoMmeMse cauthA prAbhUta mahAkarmaprakRti hai| mukhyatayA usIse SaTkhaNDAgamakI utpatti huI hai| itanA avazya hai ki isake kati Adika 34 adhikAra haiM unameMse prArambhake 6 adhikAroMse hI ina khaNDoMkI utpatti huI hai / mAtra jIvasthAnakI samyaktvotpatti cUlikAkA mUla AdhAra dRSTivAdakA dUsarA bheda sUtra hai aura gati-agati cUlikAkA mUla AdhAra vyAkhyAprajJapti aMga hai| yaha samasta SaTkhaNDAgamakI racanAkA mUla srota hai| isase vidita hotA hai ki SaTkhaNDAgamake rUpameM isa samaya jo bhI zruta upalabdha hai vaha mAtra AcArya puSpadanta aura bhUtabalikI svanirmita kRti na hokara aMga-pUrva zrutakA hI avaziSTa bhAga hai / isalie AgamameM isakI mUla aMga-pUrva sAhityake samAna hI prAmANikatA svIkAra kI gaI hai / vartamAna kAlameM yaha hamArA mahAn bhAgya hai ki zeSa bace aMga-pUrva zrutake vicchedake bhaya aura pravacanavatsalatAke kAraNa AcAryavarya dharasenake manameM jo avaziSTa aMga-pUrvazrutakI surakSAkA bhAva udita huA thA usIke pariNAmasvarUpa isa samaya aMga-pUrvazrutake usa avaziSTa aMzake darzana, zravaNa aura manana karanekA saubhAgya
Page #346
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturthakhaNDa : 309 prApta ho sakA hai| isa mahAn prayAsameM AcArya gharasena to zreyobhAgI haiM hii| sAtha hI AcArya puSpadanta aura bhUtabali bhI kama zreyabhAgI nahIM haiM, jinakI vilakSaNa pratibhA aura prayAsake phalasvarUpa aMga-pUrvazruta kA yaha avaziSTa bhAga pustakArUr3ha huA / bhAva vibhora hokara manaHpUrvaka hamArA una bhAvapravaNa parama santa AcAryoMko no AgamabhAva namaskAra hai / samyak zrutake prakAzaka ve to dhanya haiM hI, unakI SaTkhaNDAgamasvarUpa yaha anupama kRti bhI dhanya hai / / SaTkhaNDAgamake jo chaha khaNDa haiM unameM prathama khaNDakA nAma jIvasthAna hai / usake sat, saMkhyA, kSetra, sparzana, kAla, antara, bhAva aura alpabahutva ye ATha anuyogadvAra tathA prakRti samutkIrtanA, sthAna samutkIrtanA, tIna mahAdaNDaka, jaghanya sthiti, utkRSTa sthiti, samyaktvotpatti aura gati - Agati ye nau cUlikAe~ haiM / ina adhikAroMke jo nAma haiM unake anusAra hI guNasthAnoM aura mArgaNAoMkA Azraya lekara isameM jIvoMkA varNana kiyA gayA hai / dUsarA khaNDa kSullakabandha hai / isake svAmitvAdi gyAraha adhikAra haiN| unake dvArA isa khaNDameM bandhaka aura abandhaka jIvoMkA saMkSepase nirUpaNa kiyA gayA hai / isa khaNDakI eka cUlikA bhI hai / ukta arthakA aura sAtha hI anukta arthakA vizeSa rUpase kathana karanevAle prakaraNako cUlikA kahate haiM / isameM mahAdaNDaka sUtroMkA samAveza kara saba jIvoMkI apekSA alpabahutvakA nirUpaNa kiyA gayA hai / tIsarA khaNDa bandhasvAmitvavicaya hai / isameM caudaha guNasthAnoM aura caudaha mArgaNAoMkI apekSA jJAnAvaraNAdi ATha karmokI uttara prakRtiyoMkA kauna jIva bandhaka hai aura kauna jIva abandhaka hai isakA vistAra se vicAra kiyA gayA hai / cauthA khaNDa vedanA hai / isameM sarvaprathama vedanA khaNDakI utpattike mUla srotakA nirdeza karate hue mUlameM hI batalAyA hai ki AgrAyaNIya pUrvakI pA~cavIM vastuke karmaprakRti nAmaka cauthe prAbhRtake kRti aura vedanA Adi 24 anuyogadvAra haiM / kRti aura vedanAmeM vedanAkI pradhAnatA honese isa khaNDako vedanAkhaNDa kahate haiM / unameM se kRtikA nirUpaNa karate hue usake 1 nAmakRti, 2 sthApanAkRti, 3 dravyakRti, 4 gaNanAkRti, 5 granthakRti, 6 karaNakRti aura 7 bhAvakRtikA prathama adhikAra dvArA nirUpaNa kiyA gayA hai| tathA vedanAkA nirUpaNa karate hue usakA vedanAnikSepa Adi 16 adhikAroM dvArA nirUpaNa kiyA gayA hai / isa prakAra ina do adhikAroM ke Azrayase vedanAkhaNDameM kRti aura vedanAkA nirUpaNa huA hai / pA~cavAM khaNDa vargaNA hai / isameM sparza, karma, prakRti tathA bandhanake bandhavidhAna bhedako chor3akara bandha, bandhaka aura bandhanIyakA kathana huA hai / vizeSa khulAsA isa prakAra hai 1. sparzaanuyogadvArake sparzanikSepa, sparzanayavibhASaNatA Adi 16 anuyogadvAra haiM / unameMse sparzanikSepake nAmasparza, sthApanAsparza, dravyasparza, ekakSetrasparza, anantarakSetra sparza, dezasparza, tvaksparza, sarvasparza, sparzasparza, karmasparza, bandhasparza, bhavyasparza aura bhAvasparza ina teraha prakArake sparzokA, kisa sparzako kauna naya svIkAra karatA hai yaha spaSTIkaraNa karake kathana kiyA gayA hai / 2. karmaanuyogadvArake karmanikSepa, karmanayavibhASaNatA Adi solaha adhikAra haiM / unameMse karmanikSepake nAmakarma, sthApanAkarma, dravyakarma, prayogakarma, samavadAnakarma, adhaH karma, IryApathakarma, tapaHkarma, kriyAkarma aura bhAvakarma ye dasa bheda haiM / inameMse kisa karmako kauna naya svIkAra karatA hai isakA nirdeza karaneke bAda isa anuyogadvArameM ukta dasa karmoMkA kathana kiyA gayA
Page #347
--------------------------------------------------------------------------
________________ 310 : siddhAntAcArya paM0 phalacandra zAstrI abhinandana-grantha 3. prakRti anuyogadvArake bhI prakRtinikSepa, prakRtinayavibhASaNatA Adi solaha adhikAra haiN| unamese prakRtinikSepake cAra bheda haiN| kauna naya kisa nikSepako svIkAra karatA hai yaha batalA kara isameM prakRtinikSepake cAra bhedoMkA tathA prasaMgase matijJAna Adi jJAnoMke avAntara bhedoMkA sAMgopAMga kathana kiyA gayA hai| 4. bandhakake cAra bheda haiM-bandha, bandhaka, bandhanIya aura bandhavidhAna / inameMse bandhake nAmabandha, sthApanAbandha, dravyabandha aura bhAvabandha ye cAra bheda haiN| naigama, vyavahAra aura saMgrahanaya ina saba bandhoMko svIkAra karatA hai| RjasUtranaya sthApanAko svIkAra nahIM karatA, zeSako svIkAra karatA hai| tathA zabdanaya nAmabandha aura bhAvabandhako svIkAra karatA hai| isa prakAra ye cAra prakArake bandha haiN| inakA vistata vivecana to bandhana anuyogadvArameM kiyA hI hai| sAtha hI bandhakakA eka udAharaNa dekara tadanusAra 'mahAdaNDaka jAnane cAhie' yaha saMketakara bandhanIyakA vistArake sAtha vicAra karate hae vargaNA, vargaNAsamudAhAra, anantaropanidhA, paramparopanidhA, avahAra, yavamadhya, padamImAMsA aura alpabahutva ina ATha adhikAroMkA Azraya lekara 23 prakArako vargaNAoMkA isa anuyogadvArameM nirUpaNa kiyA gayA hai| isake bAda isakI cUlikA prArambha hotI hai| isameM nigodakA, bArahaveM guNasthAnavartI vItarAga sAdhake zarIrameMse unake abhAva honeke kramakA tathA anya aneka upayogI viSayoMkA vistArake sAtha pratipAdana kiyA gayA hai| anta meM bandhanake cauthe bheda 'bandhavidhAnake cAra bheda haiMprakRtibandha, sthitibandha, anubhAgabandha aura pradezabandha / ' itanA saMketa mAtra kiyA hai| mAtra isa sUtrakI TIkA karate hue vIrasena svAmI likhate haiM-'ina cAra bandhoMkA vidhAna bhUtabali bhaTTArakane mahAbandhameM vistArake sAtha likhA hai, isalie hamane yahA~para nahIM likhA hai / ataH sakala mahAbandhako yahA~ kathana karanepara bandhavidhAna samApta hotA hai| chaThA khaNDa mahAbandha hai| isameM bandhanake cauthe bheda bandhavidhAnakA prakRtibandha, sthitibandha, anubhAgabandha aura pradezabandha ina cAra adhikAroM dvArA vistArase varNana kiyA gayA hai| khulAsA isa prakAra hai 1 prakRtibandha-isa nAmake anuyogadvArameM prakRtibandhakA vivecana ogha ora Adezase prakRtisamutkItanA Adi 24 anuyogadvAroMkA Azraya lekara vistArake sAtha kiyA gayA hai| yaha durbhAgyakI bAta hai ki isa anayogadvArake mUla tAr3apatrIya pratikA prArambhika bhAga truTita ho jAneke kAraNa prakRti samutkIrtanAkA prArambhakA kucha bhAga tathA tAr3apatrakA 28vAM patra truTita ho jAneke kAraNa bandhasvAmitvavicayakA madhyakA bhAga vartamAnameM upalabdha nahIM hai| isase yaha jJAna sahaja ho jAtA hai ki kisa prakRtike bandhakA svAmI kauna hai, kitanA kAla aura antara hai Adi / sAtha hI isase hameM yaha jJAna bhI ho jAtA hai ki kisa prakRtikA bandha hote samaya anya kina prakRtiyoMkA bandha hotA hai| isake alpabahunva anuyogadvArakA vivecana karate hue usake jIvaalpabahutva aura addhAalpabahutva aise do bheda kara diye haiM, isase kisa prakRtike bandhaka jIvoMse tadbhinna prakRtiyoMke bandhaka jIvoMke alpabahutvakA kyA krama hai isakA jJAna to ho hI jAtA hai| sAtha hI kAlakI apekSA bhI parivartamAna prakRtiyoMke bandhakAlakA paraspara alpabahutva kisa prakArakA hai yaha jJAna bhI ho jAtA hai| 2. sthitibandha-isa anuyogadvArameM pahale mUlaprakRtisthitibandhakI prarUpaNA karake bAdameM uttaraprakRtisthitibandhakI prarUpaNA kI gaI hai / mUlaprakRtisthitibandhakI prarUpaNA karate samaya pahale sthitibandhasthAnaprarUpaNA, niSekaprarUpaNA, AbAdhAkANDakaprarUpaNA aura alpabahutva ina cAra anuyogadvAroMke Azrayase usakI prarUpaNA kI gaI hai| tathA isake bAda 24 anuyogadvAroMko AdhAra banAkara ogha aura Adezase sthitibandhakI prarUpaNA kI gaI hai| uttaraprakRtisthitibandhake kathanameM bhI yahI paddhati svIkAra kI gaI hai| antara kevala itanA hai ki
Page #348
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturthakhaNDa : 311 mUlaprakRtisthitabandhakI prarUpaNA meM jJAnAvaraNAdi ATha mUlaprakRtiyoMkA avalambana liyA gayA hai aura uttaraprakRtisthitibandhakI prarUpaNAmeM mUlaprakRtiyoM ke avAntara bhedoMko avalambana banAyA gayA hai| sthitibandhasthAnakA kathana karate samaya caudaha jIvasamAsoMmeM sthitibandhasthAnoMkA, saMklezavizuddhisthAnoMkA aura sthitibandhakA alpabahutva batalAyA gayA hai| niSekaprarUpaNAkA anantaropanidhA aura paramparopanidhA ina do adhikAroMkA Alambana lekara vicAra kiyA gayA hai| vivakSita niSekase samanantara sthiti meM sthita niSekameM kitanI hAni hotI hai isakA vicAra anantaropaniSA adhikAra dvArA kiyA gayA hai tathA vivakSita niSekase palyake asaMkhyAtaveM bhAgapramANa sthAna jAnepara kitanI hAni hotI hai isakA vicAra paramparopanidhA adhikAra dvArA kiyA gayA hai / AbAdhAkA vivecana karate hue batalAyA hai ki mohanIyakA sattara koTAkor3I sAgara sthitibandha hone para sAta hajAra varSapramANa AbAdhA prApta hotI hai| AbAdhAkA vicAra isI anupAta se sarvatra karanA caahie| mAtra antaH kor3Akor3I pramANa sthitibandha honepara antarmuhUrta pramANa AbAdhA prApta hotI hai / AyukarmakI abAdhA parabhavasambandhI AyukA bandha hote samaya jo bhujyamAna Ayu zeSa rahatI hai tatpramANa hotI hai / AmAkANDakA vivecana karate hue batalAyA hai ki Ayuke sivA zeSa sAta kamaukA apane-apane utkRSTa sthiti se lekara patyake asaMkhyAtaveM bhAga kama sthitibandhake prApta hone taka prApta sthitiyoMkA eka bAdhAkANDaka hotA hai / arthAt itanI sthitiyoM meM se kisI bhI sthitikA bandha honepara una saba sthitiyoM kI eka samAna AbAdhA prApta hotI hai| arthAt itane sthiti vikalpoMkI apane-apane anupAtase utkRSTa AbAdhA prApta hotI hai / isake bAda itane hI sthitivikalpoM kI eka samaya kama AbAdhA hotI hai / isI prakAra yathAyogya zeSa sthitibandhameM bhI AvAmA jAnanI caahie| yahA~ jitane sthitivikalpoMkI eka AvAdhA hotI hai| unakI eka AbAdhAkANDaka saMjJA hai| ise lAnekA krama yaha hai ki utkRSTa AbAdhAkA bhAga utkRSTa AbAdhAnyUna utkRTa sthitimeM denepara eka AvAdhAkANDakA pramANa AtA hai| saba jIvasamAsoMmeM AvadhAkANDakakA pramANa isI vidhise prApta kara lenA caahie| mAtra AyukarmameM yaha niyama lAgU nahIM hotA, kyoMki vahA~ sthitibandhake anupAtase AbAdhA nahIM prApta hotI / alpabahutvakI prarUpaNA karate hue AbAdhA, AbAdhAsthAna Adi ke alpabahutvakA nirdeza kiyA hai| isa prakAra sthitibandhake sambandhameM sAmAnya prarUpaNA karake Age usakA addhAccheda Adi caubIsa anuyogadvAroM tathA bhujagAra, padanikSepa aura vRddhi anuyogadvAroMke Azrayase kathana kiyA gayA hai / yaha mUlaprakRtibandhakI mImAMsA hai| uttaraprakRtisthitibandhakA vicAra bhI isI prakriyAse kiyA gayA hai| antara hai to kevala itanA hI ki mUlaprakRtisthitibandhameM ATha mUla prakRtiyoMke Adhyase vicAra kiyA gayA hai aura uttaraprakRtisthitibandha 120 uttara prakRtiyoMke Azrayase vicAra kiyA gayA hai| yadyapi prakRtiyA~ 148 hai tathApi darzanamohakI samyaktva aura samyagmithyAtva ye do abandha prakRtiyA~ haiM / pA~ca bandhanoM aura pA~ca saMpAThoMkA pA~ca zarIroMmeM antarbhAva ho jAtA hai / tathA sparzAdikake bIsa bhedoMke sthAna meM sAmAnyase sparzAdika cArakA hI grahaNa kiyA hai isalie 28 prakRtiyA~ kama hokara bandhameM 120 prakRtiyA~ hI lI gaI haiM / sthitibandhake mukhya bheda cAra haiM yaha hama pahale likha Aye haiM / sthiti aura anubhAga bandhakA mukhya kAraNa kayAya hai| kahA bhI hai- dvidi-aNubhAgA kasAvadI hoMti / sthitibandha aura anubhAgabandha kaSAyase hotA hai /
Page #349
--------------------------------------------------------------------------
________________ 312 : siddhAntAcArya paM0 phalacandra zAstrI abhinandana-grantha yahA~ sthitibandhake kAraNabhUta kaSAyoMkI kaSAyAdhyavasAnasthAna saMjJA batalAI hai| inheM hI sthitibandhAdhyavasAnasthAna bhI kahate haiM / sAtA aura asAtA vedanIyake sthitibandhake sAtha anya karmoke sthitibandhakA prakAra kyA hai isakA nirdeza karate hue yahA~ batalAyA hai vahA~ jo jJAnAvaraNIya karmake bandhaka jIva haiM ve do prakArake haiM-sAtabandhaka aura asAtabandhaka / jo ve sAtabandhaka jIva haiM ve tIna prakArake haiM-catuHsthAnabandhaka, tristhAnabandhaka aura dvisthAnabandhaka / vahA~ jo ve asAtabandhaka jIva haiM ve tIna prakArake haiM-dvisthAnabandhaka, tristhAnabandhaka aura catuHsthAnabandhaka / sarvavizuddha sAtAke catuHsthAnabandhaka jIva hai / tristhAnabandhaka jIva sakliSTatara hai / dvisthAnabandhaka jIva unase bhI saMkliSTatara haiN| sarvavizuddha asAtAke dvisthAna bandhaka jIva haiN| tristhAnabandhaka jIva saMkliSTatara hai / catuHsthAnabandhaka jIva unase bhI saMkliSTatara hai| sAtAke catuHsthAnabandhaka jIva jJAnAvaraNa karmakI jaghanya sthitikA bandha karate haiN| visthAna bandhaka jIva jJAnAvaraNa karmakI ajaghanyAnutkRSTa sthitikA bandha karate haiN| dvisthAnabandhaka jIva sAtAvedanIyakI hI utkaSTa sthitikA bandha karate haiM / asAtAke dvisthAna bandhaka jIva svasthAnakI apekSA jJAnAvaraNa karmakI jaghanya sthitikA bandha karate haiM / tristhAnabandhaka jIva jJAnAvaraNa karmakI ajaghanyAnutkRSTa sthitikA bandha karate haiM / catuHsthAnabandhaka jIva asAtAvedanIyakI hI utkRSTa sthitikA bandha karate haiN| yaha sthitibandhakA prakaraNa hai, anubhAga bandhakA nhiiN| isameM jina pariNAmoMse saba karmokA utkRSTa sthitibandha hotA hai unakI saMkleza saMjJA rakhI hai aura jina pariNAmoMse jaghanya sthitibandha hotA hai unakI vizuddhi saMjJA rakhI hai / mAtra tiryaJcAyu, manuSyAyu aura devAyu isa niyamake apavAda hai| una tIna AyuoMke utkRSTa sthitibandhake yogya pariNAmoMkI vizuddhi saMjJA aura jaghanya sthitibandhake yogya pariNAmoMkI saMkleza saMjJA rakhI hai / pUrvameM jo hama mahAbandhakA uddharaNa de Aye haiM usameM sAtA aura asAtAvedanIyake kisa prakArake anubhAgabandhake sAtha zeSa karmoke sthitibandhakI kyA prakriyA hai yaha milAna karake batalAyA gayA hai| isase vidita hotA hai ki anubhAgabandhameM jina pariNAmoMkI saMkleza aura vizuddhi saMjJA hai, sthitibandhake prakaraNameM unakI ve saMjJAe~ dUsare prakArase rakhI gaI hai| ise vizeSarUpase samajhane ke lie jIvasamudAhAra anuyogadvAra draSTavya hai| yahA~ itanA vizeSa jAnanA cAhie ki kSapakauNimeM jina prakRtiyoMkA jaghanya sthitibandha hotA hai vahA~ bandhake yogya pariNAmoMke lie saMklezarUpa yA vizuddhirUpa kisI prakArakI saMjJAkA prayoga nahIM kiyA gayA hai| udAharaNArtha sUkSmasAmparAya guNasthAnameM pA~ca jJAnAvaraNa, cAra darzanAvaraNa, sAtAvedanIya, yaza kIrti, uccagotra aura pAMca antarAya ina 17 prakRtiyoMkA jaghanya sthitibandha hotA hai, so isake svAmitvakA nirdeza karate hue likhA hai ki 'jo anyatara kSapaka sUkSmasAmparAyika jIva antima jaghanya sthitibandha kara rahA hai vaha ina prakRtiyoMke jaghanya sthiti bandhakA svAmI hai|' isa paddhatise yaha kathana sthitibandha adhikArameM hI kiyA gayA ho yaha bAta nahIM hai, anubhAgabandha adhikArameM bhI isa paddhatiko svIkAra kiyA gayA hai / yathA 'sAtAvedanIya-yaza:kIrti-uccagotrakA utkRSTa anubhAgabandha kisake hotA hai ? antima samayameM utkRSTa anubhAgabandha karanevAle anyatara kSapaka sUkSmasAmparAyika jIvake hotA hai|' 'oghase pA~ca jJAnAvaraNa, cAra darzanAvaraNa, pA~ca antarAyakA jaghanya anubhAgabandha kisake hotA hai ? antima samayameM jaghanya anubhAgabandha karanevAle anyatara kSapaka sUkSmasAmparAyika jIvake hotA hai| nidrA-pracalAkA jaghanya anubhAgabandha kisake hotA hai ? nidrA-pracalAke bandhake antima samayameM vidyamAna apUrvakaraNa kSapakake
Page #350
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturtha khaNDa : 313 hotA hai / krodha saMjvalanakA jaghanya anubhAgabandha kisake hotA hai ? krodhasaMjvalanakA antameM anubhAgabandha karanevAle anyatara kSapaka anivRttikaraNa jIvake hotA hai / ye mahAbandhake sthitibandha aura anubhAgabandha adhikArake mahattvapUrNa ullekha haiN| inako dRSTipathameM lenese vidita hotA hai ki zreNi ArohaNake samayase lekara kaSAyavikalpa vizrAnta hokara upayoga pariNati vItarAgasvarUpa ho jAtI hai / yahI kAraNa hai ki vahA~ dravyAnuyogameM dhyAnakI ekatAnatAkA nirdeza karate hue batalAyA hai ki jahA~ antarjalpa aura bahirjalpakA abhAva hokara anubhUtimAtra AtmAkI avasthA hotI hai vahI parama utkRSTa dhyAna hai| 3 anubhAgabandha-isa anuyogadvArake mUlaprakRtianubhAgabandha aura uttaraprakRtianubhAgabandha ye do vibhAga haiM / mUlaprakRtianubhAgabandhakA vivecana karate hue sarvaprathama niSekaprarUpaNA aura spardhakaprarUpaNAkA vivecana kiyA hai| __ niSekaprarUpaNA-prati samaya jo mUla aura tadanurUpa uttara prakRtiyoMkA bandha hotA hai usakA do prakArase hotA hai-eka to sthitibandhakI apekSA aura dUsarA anubhAgabandhakI apekSA / AbAdhA kAlako chor3akara zeSa sthitiyoMke pratyeka samayameM jo karmapuJja prApta hotA hai use sthitibandhakI apekSA niSeka kahate haiM / isa prakAra pratyeka samaya baMdhanevAlA karma apanI-apanI sthitike anusAra AbAdhAse Uparake saba sthitivikalpoMmeM uttarottara eka-eka cayakI hAnike kramase vibhAjita hotA rahatA hai| mAtra AbAdhAkA jitanA kAla parimANa hotA hai usameM niSeka racanA nahIM hotii| yaha to sthitibandhake anusAra ba~dhanevAle karmake vibhAjanakA krama hai / anubhAgakI apekSA jaghanya anubhAgavAle karma paramANuoMkI prathama vargaNA hotI hai / tadanusAra pratyeka paramANuko varga kahate haiN| kramavRddhirUpa anubhAgazaktiko lie hue antara rahita ye vargaNAyeM jahA~ taka pAI jAtI haiM una sabakI milakara spardhaka saMjJA hai| ye spardhaka dezaghAti aura sarvaghAti do prakArake hote haiM / ye donoM prakArake spardhaka sthitibandhake anusAra jo niSeka racanA kahI hai usake prathama niSekase lekara anta taka pAye jAte haiN| spardhakaprarUpaNA-paryAyazaktike avibhAgI aMzakA nAma avibhAgapraticcheda hai| aise ananta avibhAgapraticcheda eka vargameM pAye jAte haiN| tathA ve varga milakara eka vargaNA banatI hai aura aisI anantAnanta vargaNAe~ milakara eka spardhaka hotA hai / itanA avazya hai ki prathama vargaNAke pratyeka vargameM samAna avibhAgapraticcheda hote hai| dUsarI vargaNAke pratyeka varga meM eka adhika avibhAgapraticcheda hote haiN| isI prakAra pratyeka spardhakakI antima vargaNA taka jAnanA caahie| __ ye do anuyogadvAra AgekI prarUpaNAke mUla AdhAra haiN| unake anusAra anubhAgabandhakA vicAra saMjJA Adi 24 adhikAroM dvArA kiyA gayA hai| saMjJAkA vicAra karate hue batalAyA hai-saMjJA do prakArakI hai-ghAtisaMjJA aura sthAnasaMjJA / jo jJAnAvaraNAdi ATha karma haiM ve dhAti aura aghAti ina do bhAgoMmeM vibhAjita haiM / ghAtikarma bhI do prakArake haiMdezaghAti aura sarvadhAti / ghAtikarmokA utkRSTa anubhAgabandha sarvaghAti hI hotA hai / anutkRSTa anubhAgabandha sarvadhAti aura dezaghAti donoM prakArakA hotA hai / jaghanya anubhAgabandha dezaghAti hI hotA hai / ajaghanya anubhAgabandha dezaghAti aura sarvaghAti donoM prakArakA hotA hai / tathA aghAtikarmokA anubhAgabandha dezaghAti hI hotA hai| 40
Page #351
--------------------------------------------------------------------------
________________ 314 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana-grantha sthAnasaMjJAkA kathana karate hae batalAyA hai-cAroM ghAtikarmokA utkRSTa anubhAgabandha catuHsthAnika hotA hai| anutkRSTa anubhAgabandha catuHsthAnika, tristhAnika, dvisthAnika aura ekasthAnika hotA hai / jaghanya anubhAgabandha ekasthAnika hotA hai| ajaghanya anubhAgabandha visthAnika, tristhAnika aura catuHsthAnika hotA hai / cAra aghAti karmoMkA utkRSTa anubhAgabandha catuHsthAnika hotA hai| anutkRSTa anubhAgabandha catuHsthAnika, tristhAnika aura dvisthAnika hotA hai| jaghanya anubhAgabandha visthAnika hotA hai| ajaghanya anubhAgabandha dvisthAnika, tristhAnika aura catuHsthAnika hotA hai| ___ Age sarvabandha aura nosarvabandha Adi 10 anuyogadvAroMkA nirdeza karake svAmitvakA vicAra karate hue batalAyA hai ki isako samajhaneke lie pratyayAnugama, vipAkadeza tathA prazastAprazastaprarUpaNA ye tIna adhikAra jJAtavya hai / vivaraNa isa prakAra hai pratyayAnugamakA vicAra karate hue karmabandhake mithyAtva, asaMyama, kaSAya aura yoga ye cAra pratyaya kahe hai / unameMse chaha karma mithyAtvapratyaya, asaMyamapratyaya aura kaSAyapratyaya hote haiN| vedanIyakarma mithyAtvapratyaya, asaMyamapratyaya, kaSAyapratyaya aura yogapratyaya hotA hai| tAtparya yaha hai ki vedanIyakA kevala yogake nimittase bhI bandha hotA hai, isalie usake bandhake hetu cAra kahe haiN| kintu jJAnAvaraNAdi chaha karmokA kevala yogake nimittase bandha nahIM hotA, isalie unake bandhake hetu tIna kahe haiN| yahA~ itanA vizeSa jAnanA ca hie ki pUrva pUrva hetuke sadbhAvameM Age Ageke hetu hote hI haiN| kintu Age Ageke hetuke sadbhAvameM pUrva pUrvake hetu hote bhI haiM aura nahIM bhI hote / yahA~ AyukarmakA bandha kisa pratyayase hotA hai isakA nirdeza nahIM kiyaa| vipAkadezakA vicAra karate hue chaha karmoMko jIvavipAkI, Ayukarmako bhavavipAkI tathA nAmakarmako jIvavipAkI, pudgalavipAkI aura kSetravipAkI batalAyA hai| prazastAprazastaprarUpaNAkA vicAra karate hue cAra ghAtikarmoko aprazasta tathA aghAti karmoMko prazasta aura aprazasta donoM prakArakA batalAyA hai|| isa prakAra svAmitvake lie upayogI ina tIna adhikAroMkA prarUpaNa kara bAdameM svAmitva Adi zeSa adhikAroMkA tathA 13 adhikAroM dvArA bhujagArakA, 3 adhikAroM dvArA padanikSepakA aura 13 adhikAroM dvArA vRddhikA vicAra kiyA hai / tathA sabake antameM adhyavasAnasamudAhAra aura jIvasamudAhArakA apane avAntara adhikAroMke Azrayase kathana kara malaprakRtianabhAgabandha prarUpaNA samApta kI hai| uttaraprakRti ana prarUpaNAkA vicAra bhI isI vidhise kiyA hai| mAtra vahA~ mUla prakRtiyoMke sthAnameM uttara prakRtiyoMke Azrayase yaha prarUpaNA kI hai| 4pradezabandha-mahAbandhakA cauthA bhAga pradezabandha hai| isameM pradezabandhake kramakA nirdeza karate hae batalAyA hai ki sukha-duHkhake nimittase vedanIyakarmakI adhika nirjarA hotI hai, isalie ise sabase adhika pradeza milate haiM / usake bAda sthitibandhake pratibhAgake anusAra mohanIya Adi karmoMko pradeza milate haiM / isa prakAra isa anuyogadvArameM pradezabandhakA sAMgopAMga vicAra kiyA gayA hai| anupalabdha cAra TIkAe~ SaTkhaNDAgamakA samasta jaina vAGmayameM jo mahattvapUrNa sthAna hai aura unameM jIvasiddhAnta tathA karmasiddhAntakA jaisA vistArase sAMgopAMga vivecana kiyA gayA hai use dekhate hue itane mahAn grantha para sabase pUrva AcArya vIrasenane hI TIkA likhI hogI yaha buddhigrAhya pratIta nahIM hotA / isa dRSTise indranandike zrutAvatArapara dRSTipAta karanese vidita hotA hai ki sarva prathama SaTkhaNDAgama aura kaSAyaprAbhRta ina donoM siddhAntoMkA
Page #352
--------------------------------------------------------------------------
________________ jJAna guruparipATIle kuNDakundapurameM padyanandi muniko prApta huA aura unhoMne tIna khaNDoM para bAraha hajAra zloka pramANa parikarma nAmakI eka TIkA likhI prakRtameM jina padma nandi munikA ullekha kiyA hai ve prAtaHsmaraNIya kundakunda AcArya hI hone caahie| indranandine dUsarI jisa TIkAkA ullekha kiyA hai vaha zAmakuNDa AcAryakRta thI vaha chaThe khaNDako chor3akara pA~ca khaNDoM aura kaSAyaprAbhUta isa prakAra donoM siddhAnta granthoMpara likhI gaI thii| isakA nAma paddhati thA / bhASA prAkRta, saMskRta tathA kAnaDI thI / pramANa bAraha hajAra zloka thA / indranandine tIsarI jisa TIkAkA ullekha kiyA hai vaha tumbulUra grAmanivAsI tumbulUra AcArya kuTha thii| yaha mahAbandha nAmaka chaThe khaNDako chor3a kara donoM siddhAnta granthoMkI TIphAke rUpameM likhI gaI thii| nAma cUr3AmaNi aura pramANa caurAsI hajAra zloka thA / bhASA kAnaDI thI / tathA indranandine cauthI jisa TIkAkA ullekha kiyA hai vaha tArkikArka samantabhadradvArA atyanta sundara mRdula saMskRta bhASAmeM mahAbandhako chor3a kara zeSa pA~ca khaNDapara likhI gaI thii| usakA pramANa 48 hajAra zloka thA / caturtha khaNDa : 315 sabase pahale paTkhaNDAgama ke prathama yaha to spaSTa hai ki indranandine ye cAra TIkAe~ haiM jinakA ullekha indranandine apane zrutAvatAra meM kiyA hai kintu dhavalA TIkA likhate samaya vIrasena svAmIke samakSa AcArya kundakunda racita parikarmako chor3akara anya tIna TIkAeM upasthita thIM yaha dhavalA TIkAse jJAta nahIM hotA / uttara kAlameM inakA kyA huA yaha kahanA bar3A kaThina hai| parikarma bhI vahI hai jisakA indranandine parikarma TIkAke rUpameM ullekha kiyA hai yaha kahanA bhI kaThina hai| dhavalA TIkA vartamAna samaya meM hamAre samakSa SaTkhaNDAgamake prArambhake pA~ca khaNDoM para likhI gaI ekamAtra dhavalA TIkA hI upalabdha hai / isakI racanA siddhAntazAstra, chandazAstra, jyotiSazAstra, vyAkaraNazAstra aura pramANazAstra ke pAragAmI tathA bhaTTAraka padase samalaMkRta vIrasena AcArya ne kI hai| yaha prAkRta saMskRta bhASAmeM likhI gaI hai| yaha to dhavalA TIkAse hI jAta hotA hai ki paTkhaNDAgamase prathama khaNDa jIvasthAnapara yaha TIkA 18 hajAra zloka pramANa hai aura cauthe vedanAkhaNDapara 16 hajAra zloka pramANa hai kintu isakA pUrA pramANa 72 hajAra zloka batalAyA hai| isase vidita hotA hai ki dUsare, tIsare aura pAMcaveM khaNDako milA kara tIna khaNDoM tathA nibandhana Adi 18 anuyogadvAroMpara saba milA kara isakA parimANa 38 hajAra zloka hai| yahA~ yaha nirdeza kara denA Avazyaka pratIta hotA hai ki nibandhana Adi 18 anuyogadvAroMpara AcArya puSpadanta bhUtabali kRta sUtraracanA nahIM hai / isalie vargaNAkhaNDa ke antima sUtrako dezAmarthaka mAnakara ina aThAraha anuyogadvAroMkA vivecana AcArya vIrasenane svatantrarUpase kiyA hai| isakA 'dhavalA' yaha nAma svayaM AcArya vIrasenane nirdiSTa kiyA nahIM jAna par3atA / yaha TIkA vaddiga upanAmadhArI amoghavarSa ( prathama ) ke rAjya ke prArambhakAlameM samApta huI thI aura amomavarSakI eka upAdhi 'atizaya dhavala' bhI milatI hai / sambhava hai isIko dhyAna meM rakhakara isakA nAma dhavalA rakhA gayA ho| yaha dhavala pakSameM pUrNa huI thI, isa nAmakaraNakA yaha bhI eka kAraNa ho sakatA hai / dhavalA TIkAkA pramANa bahuta adhika hai / sAtha hI usameM SaTkhaNDAgamake pA~ca khaNDoMmeM pratipAdita viSayakA aura nibandhanAdi aThAraha anuyogadvAroMkA vistArase vivecana kiyA gayA hai, isalie yahA~ usameM pratipAdita sabhI viSayoM kA sAMgopAMga paricaya karAnA sambhava nahIM hai / yahA~ to mAtra usako zailIkA ullekha karake saMkSepameM usakA jo bhI paricaya karAnA iSTa mAnA jA sakatA hai, yaha paTkhaNDAgamakA paricaya karAte samaya likha hI Aye haiM /
Page #353
--------------------------------------------------------------------------
________________ 316 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana-grantha maMgala, nimitta, hetu, parimANa, nAma aura kartAkA nirdeza karaneke bAda vyAkhyAna karanekI paddhati purAnI hai / zrI vIrasena AcAryane dhavalA TIkAkA prArambha karate samaya isI paddhatiko svIkAra kara SaTkhaNDAgamake pratipAdya viSayakA vivecana kiyA hai / yahA~ yaha prazna hotA hai ki jIvasthAnake prArambhameM jaba isa paddhatikA vivecana kara diyA gayA taba phira vedanAkhaNDakA prArambha karate samaya isa paddhatikA punaH anusaraNa kyoM kiyA gayA ? samAdhAna yaha hai ki jIvasthAna khaNDakA saMkalana aMga-pUrvasambandhI prArambhake kisI eka adhikArase nahIM huA hai| yahI kAraNa hai ki AcArya puSpadanta-bhUtabaline isa khaNDake mUlasrotakA ullekha svayaM apanI kRtimeM nahIM kiyaa| kintu SaTkhaNDAgamakA prathama khaNDa jIvasthAna hai yaha jAnakara AcArya vIrasenane apanI TIkAke prArambha meM ukta paddhatikA spaSTIkaraNa kiyA / parantu vedanAkhaNDakA prArambha AgrAyaNIya pUrva kI cayanalabdhi vastuke mahAkarmaprakRti prAbhUtake kRti nAmaka prathama adhikArase huA hai aura isa tathyakA spaSTIkaraNa svayaM AcArya puSpadanta-bhUtabaline kiyA hai, isalie AcArya vIrasenako usakA vivecana karate samaya bhI punaH ukta paddhatikA spaSTIkaraNa karanA pdd'aa| SaTkhaNDAgamameM vividha viSayoMkA vivecana karate samaya 14 guNasthAna aura 14 mArgaNAoMkA Azraya liyA gayA hai| kahIM kahIM caudaha jIvasamAsoMke Azrayase bhI prakRta viSayakA vivecana huA hai / prazna yaha hai ki yahA~ caudaha mArgaNAomeM kAya, yoga aura veda padase kisakA grahaNa huA hai-bhAvamArgaNAkA yA dravyamArgaNAkA ? kyoMki arvAcIna sAhityameM kahIM-kahIM kAyapadase audArikAdi zarIroMkA, yogapadase dravya mana, vacana aura kAyakI kriyAkA tathA vedapadase dravyavedakA grahaNa kiyA gayA hai, isalie yaha prazna honA svAbhAvika hai ki siddhAnta granthoMmeM aura tadanusArI gommaTasAra prati granthoMmeM ina padoMse kinakA grahaNa haA hai ? isa praznake samAdhAna svarUpa satprarUpagAke dUsare sUtrameM Aye hue 'imANi' padakI vyAkhyA karate hue AcArya vIrasena likhate haiM 'imAni' isa padase pratyakSIbhUta mAvamArgaNAsthAnoMkA grahaNa karanA cAhie, dravyamArgaNAoMkA nahIM, kyoMki dravyamArgaNAe~ deza, kAla aura svabhAvakI apekSA dUravartI haiN| yahA~ SaTakhaNDAgamameM anya mArgaNAoM ke samAna kAya, yoga aura veda ye tInoM bhI bhAvamArgaNAaiM hI lI gaI haiM isakA nirNaya kSullakabandhase svAmitvAnuyogadvArake sUtra 15 se lekara 3H kramAMka takake sUtroMse bhale prakAra ho jAtA hai| isI prasaMgase gatimArgaNAmeM 'manuSyanI' pada bhI vicAraNIya hai| kucha bhAI aisA mAnate haiM ki jIvasthAna satprarUpaNAke 93 saMkhyAka sUtra meM 'saMyata' pada nahIM hai, kyoMki vaha sUtra dravyastriyoMko lakSyameM rakhakara racA gayA hai / kintu unakI isa mAnyatAkA niSedha isI sUtrakI dhavalA TIkAse ho jAtA hai| usa dvArA jahA~ ukta sUtrake AdhArase samyagdRSTiyoMkI striyoMmeM utpattikA niSedha kiyA hai vahA~ usI sUtrake AdhArase 'manuSyanI' padakA artha dravyastrI nahIM hai yaha bhI spaSTa kara diyA gayA hai / gatimArgaNAmeM jIvakI noAgamabhAva paryAya lI gaI hai, zarIra nahIM yaha kSullakabandha-svAmitva anuyogadvArake gatimArgaNAkA vivecana karanevAle sUtroMse tathA vargaNAkhaNDake 15veM sUtrase bhI bhalI-bhA~ti siddha hai / ataeva gatimArgaNAmeM manuSyoMke sAmAnya manuSya, manuSya paryApta, manuSyanI aura aparyApta manuSya ye jo cAra bheda kiye haiM ve jIvavipAkI manuSyagati, vedanokaSAya aura paryApta-aparyApta nAmakarmake udayameM honevAlI noAgamabhAvaparyAyako dhyAnameM rakhakara hI kiye gaye haiM, aisA yahA~ jAnanA caahie| gommaTasAra karmakANDake udaya prakaraNa (gAthA 298 se 301) kA samyak avalokana karane para bhI yahI jJAta hotA hai ki ye bheda ukta prakRtiyoMko dhyAnameM rakhakara hI kiye gaye haiN|
Page #354
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturtha khaNDa : 317 satprarUpaNAke 93veM sUtrameM 'manuSyinI' padakA dravyastrI artha karanevAle mahAnubhAvoMko bhaya yaha hai ki SaTakhaNDAgama digambara paramparAkA aMga-pUrvagata mUla AdhAra zruta honese yadi usameM kahIM bhI 'manuSyinI' padakA artha dravyastrI' kiyA gayA nahIM mAnA jAya to dravyastriyoM kI muktisiddhike sAtha savastra muktikI siddhi ho jAyagI / kintu unake dvArA isa bhayake kAraNa mUla AgamameM saMzodhana kiyA jAnA Agamake Azayako na samajhanekA hI kuphala hai / AcArya vIrasenane isa zaMkAko svatantra mAnakara do sthaloM para isakA uttara diyA hai| prathama to unhoMne isa praznakA samAdhAna jIvasthAna-satprarUpaNAke 93veM sUtrakI TIkAmeM hI kara diyA hai| vahA~ ve spaSTa likhate haiM ki dravyastriyA~ savastra honese apratyAkhyAna guNasthAnavAlI hotI hai, isalie unake saMyamabhAvakI utpatti nahIM ho sakatI / isa para punaH zaMkA kI gaI hai ki vastrake rahate hue bhI unake bhAvasaMyama bana jAnemeM Apatti hI kyA hai ? isakA samAdhAna karate hue ve likhate haiM ki jaba ve bhAvaasaMyamake avinAbhAvo vastrAdiko svIkAra kiye rahatI haiM, aisI avasthAmeM unake bhAvasaMyama nahIM bana sktaa| dUsarA sthala vedanAkAlavidhAnake 12veM sUtrako TIkA hai| yahA~ para siddhAnta granthoMmeM strIveda zabdakA vAcyArtha bhAvaveda hai, dravyastrIveda nahIM hai isa abhiprAyako do pramANa dekara spaSTa kiyA gayA hai| yahA~ vedanAkAlavidhAnake isa sUtrameM anya vedavAloMke sAtha strIvedI jIva bhI nArakiyoM aura devoMsambandhI teMtIsa sAgara AyukA bandha karate haiM yaha kahA gayA hai / isa para yaha zaMkA huI ki isa sUtrameM strIveda zabdakA vAcyArtha kyA hai-bhAvastrIveda yA dravyastrIveda / vIrasena svAmIne eka anya pramANa dekara isa zaMkAkA samAdhAna kiyA hai| anya pramANameM striyoM (dravyastriyoM) kA chaThI pRthvI taka mara kara jAnA batalAyA hai| vintu isa sUtrameM strIvedIke teMtIsa sAgara AyubandhakA vidhAna kiyA hai / isa parase vIrasena svAmIne yaha niSkarSa phalita kiyA hai ki siddhAnta granthoMmeM strIveda zabdakA vAcyArtha bhAvastrIveda hI vivakSita hai| yadi aisA na hotA to yahA~ para isa sUtrameM AcArya puSpadanta-bhUtabali adhikase adhika bAIsa sAgara AyubandhakA hI vidhAna karate, kyoMki dravyastrI chaThe narakase Age nahIM jAtI aura chaThe narakameM utkRSTa Ayu bAIsa sAgara hotI hai| kadAcit yaha kahA jAya ki devoMkI utkRSTa AyubandhakI apekSA isa sUtrameM strIveda zabdakA vAcyArtha dravyastrIveda liyA jAya to kyA hAni hai ? parantu vIrasena svAmI yaha kahanA bhI ucita nahIM mAnate, kyoMki devoM sambandhI utkRSTa AyukA bandha nirgrantha bhAvanigrantha) ke hI hotA hai aura dravyastrI nirgrantha ho nahIM sakatI, kyoMki dravyastrI aura (dravyanapaMsaka) vastrAdikA tyAga kiye binA bhAvanirgrantha nahIM ho sakate aisA chedasatrakA vacana hai| yaha to hama pahale hI batalA Aye hai ki AcArya puSpadanta-bhUtabaline mahAkarmaprakRtike kRti Adi 24 anuyoga dvAroMmeMse prArambhake chaha anuyogadvAroM para hI sUtra racanA kI hai, nibandhana Adi antake aThAraha anuyogadvAroM para nhiiN| vIrasena svAmIke samakSa yaha sthiti thI hI, isalie unhoMne svayaM pichalI sUtra racanAko dezAmarSaka mAnakara nibandhana Adi zeSa aThAraha anuyogadvAroMkI racanA kI hai| isakA saMkSipta svarUpa isa prakAra hai 7. nibandhana-jo dravya jisameM nibaddha hai usakI nibandhana saMjJA hai| vaha aneka prakArakA hai| prakRtimeM adhyAtmavidyAkI prarUpaNA honese karmanibandhakA grahaNa kiyA gayA hai / karmanibandhanake mUla aura uttara prakRtiyoMke bhedase aneka bheda haiM / unameMse jisa prakRtikA nimitta kathanakI apekSA jisa kAryake lie vyApAra hotA hai usameM vaha nibaddha hai yaha ukta kathanakA tAtparya hai / udAharaNArtha jJAnAvaraNa kama saba dravyoM aura asarva paryAyoMmeM nibaddha hai / tAtparya yaha hai ki kevalajJAna saba dravyoMko viSaya karatA hai, isalie usakA virodhI honese kevalajJAnAvaraNako saba dravyoMmeM nibaddha kahA hai, tathA zeSa jJAna kucha paryAyoMko viSaya karate haiM, isalie zeSa jJAnAvaraNoMko asarvaparyAyoMmeM nibaddha kahA hai| zeSa karmoke viSayameM jAna lenA caahie|
Page #355
--------------------------------------------------------------------------
________________ 318 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana-grantha isa anuyogadvArakI racanA sUtra aura unakI TIkA ubhayarUpase dRSTigocara hotI hai| sUtra kisa mahAbhAgakI racanA hai yaha dhavalA TIkAse jJAta nahIM hotaa| 8. prakrama-prakrama aneka prakArakA hai| unameMse karmaprakrama prakRta hai| prakramakA artha pracaya hai| karmapudgaloMkA pracaya karmaprakrama hai| karmapudgala karmarUpase kaise pariNata hote haiM isakA aneka darzanoMkA UhApoha karate hue phalitArtharUpameM kAryakAraNaparamparAke viSayameM nyAyazailIse svamatakA prasthApana kara uttara bheda batalAye gaye haiM-prakRtiprakrama, sthitiprakrama aura anubhAgaprakrama / prakRtiprakrama meM mUla tathA uttara kisa prakRtiko kitanA dravya milatA hai, sthitiprakramameM kisa sthitimeM kitane dravyakA nikSepa hotA hai yaha batalAkara anubhAgaprakramakA saMkSepameM nirUpaNa kiyA hai / isameM anubhAgakI apekSA kisa vargaNAmeM kitane pradeza hote haiM yaha batalAyA hai / 9. upakrama-nAmaupakrama, sthApanAupakrama ityAdirUpase upakrama aneka prakArakA hai| prakRtameM karmaupakramakA prakaraNa hai| vaha cAra prakArakA hai-bandhana upakrama, udIraNA upakrama, upazAmanA upakrama aura vipariNAma upakrama / prakrama anuyogadvAra prakRti, sthiti aura anubhAgako prApta honevAle karmokI prarUpaNA karatA hai parantu upakrama anuyogadvAra bandhake dvitIya samayase lekara sattvarUpase sthita karmapadagaloMke vyApArakI prarUpaNA karatA hai| 1. bandhana upakrama-prakRti, sthiti, anubhAga aura pradezake bhedase bandhana upakrama cAra prakArakA hai / dUdhake sAtha pAnIke samAna jIva pradezoMke sAtha paraspara anugata prakRtiyoMke bandhake kramakI prarUpaNA karanA prakRti bandhana upakrama hai| unhIM satvarUpa prakRtiyoMke eka samayase lekara sattara kor3Akor3I sAgara kAla taka karmarUpase rahanekI kAlakI prarUpaNAko sthiti bandhana upakrama kahate haiN| unhIM sattvarUpa prakRtiyoMke jIvake sAtha ekatAko prApta hue anubhAga sambandhI, varga, vargaNA, sthAna aura avibhAgapraticcheda AdikI prarUpaNAko anabhAga bandhana upakrama kahate haiN| tathA unhIM prakatiyoMke kSapita karmAzika, gaNitakauzika aura unake gholamAna jIvakA Azraya kara saJcayako prApta hue utkRSTa aura anutkRSTa pradezoMkI prarUpaNAko pradezabandhana upakrama kahate haiN| upakrama anuyogadvArameM ina cAra prakArake karmokI prarUpaNA satkarma prakatiprAbhatake anusAra karanI cAhie, mahAbandhake anusAra nahIM, kyoMki mahAbandhakI prarUpaNA prathama samayameM honevAle bandhako lakSyameM rakhakara kI gaI hai| 2. udIraNA upakrama-apakvapAcanako udIraNA kahate haiM / tAtparya yaha hai ki nUtana bandhameM bandha samayase lekara eka AvalikAla taka to udIraNA hotI hI nhiiN| sAtha hI udayAvalimeM sthita pradezoMkI bhI udIraNA nahIM hotii| ataeva udayAvalimeM bAhira sthita pradezoMkA udayAvalime denA udIraNA haiN| yaha prakRti udIraNA Adike bhedase cAra prakArakI hai| usa sabakA isa anuyogadvArameM vistArake sAtha nirUpaNa huA hai| anubhAga udIraNAkA vyAkhyAna karate hue likhA hai ki yadyapi tiyaMcoMmeM nIcagotrakI hI udIraNA hotI hai eMsA sarvatra batalAyA hai aura yahA~ unameM uccagotrakI udIraNAkI bhI prarUpaNA kI gaI hai so kaise ? isakA samAdhAna yaha kiyA hai ki jo tiryaJca saMyamAsaMyamako svIkAra karate haiM unameM uccagotrakI prApti bana jAtI hai / isI prakAra Age yaha bhI batalAyA hai ki nIcagotrakI udIraNA ekAntase bhavapratyaya hotI hai| tathA uccagotrakI udIraNA guNapratipanna jIvoMmeM guNapratyaya hotI hai aura aguNapratipanna jIvoMmeM bhavapratyaya hotI hai / guNase yahA~ saMyama aura saMyamAsaMyamakA grahaNa kiyA hai| 3. upazAmanA-upakrama upazAmanAkA nikSepa karate hae karmaupazAmanAke do bheda kiye haiM-karaNa upazAmanA aura anudiirnnopshaamnaa| karagopazAmanAke do bheda hai-dezakaraNaupazAmanA aura sarvakaraNa upazA
Page #356
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturtha khaNDa : 319 manA / unameMse sarvakaraNopazAmanAke anya do nAma haiM-guNopazAmanA aura prshstopshaamnaa| tathA jo dezakaraNopazAmanA hai usake anya do nAma haiM-agaNopazAmanA aura aprshstopshaamnaa| prakRta anuyogadvArameM isI aprazastopazAmanAkA vivecana kiyA gayA hai| usake arthapadakA nirUpaNa karate hue batalAyA hai ki aprazasta upazAmanAke dvArA upazamako prApta haA jo pradezAgra apakarSaNake lie bhI zakya hai, utkarSaNake lie bhI zakya hai tathA anya prakRtimeM saMkramaNake lie bhI zakya hai, kintu kevala udayAvalimeM praviSTa karAneke lie zakya nahIM hai, vaha aprazastopazAmanA hai| .vipariNAma upakrama-isake prakRti, sthiti Adike bhedase cAra bheda haiN| usameM bhI ina cAroMko dezavipariNAmaNA aura sarvavipariNAmaNA isa prakAra do-do prakArakA batalAyA hai| 10. udaya-prakRtameM karmaudayakA prakaraNa hai aisA likhakara usake prakRti udaya Adi cAra bheda kiye haiM aura svAmitva Adike dvArA isakA vizeSa vyAkhyAna kiyA hai| 11. mokSa-mokSa padakA nikSepa karake karmadravyamokSake prakRtimokSa Adi cAra bhedoMkA isa anuyogadvArameM vivecana kiyA hai| 12. saMkrama-saMkrama padakA nikSepa karake prakRtameM karmasaMkramakA nirUpaNa karate hue usakA prakRtisaMkrama Adi cAra prakArase nirUpaNa kiyA hai| eka prakRtikA anya prakRtimeM saMkramita honA yaha prakRtisaMkrama hai| yahA~ itanA vizeSa hai ki mUla prakRtimeM saMkrama nahIM hotA hai / sAtha hI darzanamohanIyakA cAritramohanIyameM aura cAritramohanIyakA darzanamohanIyameM tathA cAra AyaoMkA parasparameM saMkrama nahIM hotaa| zeSa uttara sajAtIya prakRtiyoM meM saMkrama hotA hai| sthiti utkarSaNa, sthitiapakarSaNa tathA anya prakRtiko prApta sthitikA nAma sthitisaMkrama hai / anubhAga saMkrama bhI isI taraha anubhAgakI apekSA tIna prakArakA hai| pradezasaMkramake pA~ca bheda haiM-udvelanA, vidhyAta, adhaHpravRtta, guNa aura srv| jahA~ jina prakRtiyoMkA bandha sambhava hai vahA~ una prakRtiyoMkA bandha hote hue aura nahIM hote hue adhaHpravRttasaMkrama hotA hai / samyaktva aura samyagmithyAtva abandha prakRtiyoMke lie yaha niyama nahIM hai| jina prakRtiyoMkA jahA~ niyamase bandha sambhava nahIM hai vahA~ una prakRtiyoMkA vidhyAtasaMkrama hotA hai| yaha bhI niyama mithyAdRSTise lekara apramatta guNasthAnataka hI dhruva svarUpase hai / apramatta guNasthAnase Age bandharahita prakRtiyoMkA guNasaMkrama aura sarvasaMkrama hotA hai| yaha kathana aprazasta prakRtiyoMkI apekSAse kiyA hai| prazasta prakRtiyoMkI apekSA to upazama aura kSapakazreNimeM unakA bhI adhaHpravRtta saMkrama hotA hai| udvelanA saMkrama mAtra 13 prakRtiyoMkA hotA hai| 13. lezyA-isa anuyogadvArameM lezyAkA nikSepa karake dravya aura bhAvalezyAkA svarUpa batalAyA hai ki baMdhe hae padagala skandhoMke cakSadvArA grahaNa karane yogya varNako dravyalezyA kahate haiN| tathA mitha kaSAya aura yogase utpanna hue jIvake saMskArako bhAvalezyA kahate haiM / 14. lezyAkarma-mAranA, vidAranA, dayA karanA Adi lezyAkarma hai / isa prakAra isa anuyogadvArameM chahoM lezyAoMke apane apane karmakA nirdeza kiyA hai| 15. lezyApariNAma-kauna lezyAe~ kisa svarUpase kisa vRddhi yA hAnidvArA pariNamana karatI haiM isa bAtakA vizeSa jJAna isa anuyogadvArameM karAyA gayA hai| udAharaNArtha kRSNa lezyA meM saMklezavRddhi svasthAnameM hI hotI hai / saMklezahAni svasthAnameM to hotI hI hai| isa dvArA nIla lezyAmeM bhI gamana hotA hai isalie vaha parasthAnameM jAnese bhI sambhava hai / isI prakAra sarvatra jAna lenA cAhie /
Page #357
--------------------------------------------------------------------------
________________ 320 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstro abhinandana-grantha 16. sAtAsAta-isa anuyogadvArameM sAtA aura asAtAkA vizeSa vyAkhyAna karate hae pratyekake do do bheda batalAye haiM / yathA-ekAnta sAta aura anekAnta sAta / ekAnta asAta aura anekAnta asAta / jo sAtA yA asAtA karma jisa rUpameM ba~dhatA hai, binA parivartana ke usakA usI rUpameM bhogA jAnA ekAnta sAta aura ekAnta asAtakarma hai / tathA isase viparIta anekAnta sAta aura anekAnta asAtakarma hai|| 17. dIrgha-hasva-karma prakRti, sthiti, anubhAga aura pradezake bhedase cAra prakArakA hai / usakA bandha, udaya aura sattvakA Azraya kara dIrgha-hasvakA vicAra isa anuyogadvArameM kiyA gayA hai| udAharaNArtha mUla prakRtiyoMkI apekSA ATha karmokA bandha honepara dIrghabandha saMjJA hai aura isase kamakA bandha honepara hrasvabandha saMjJA hai| 18. bhavadhAraNIya-bhavakA vicAra karate hue use tIna prakArakA batalAyA hai-oghabhava, Adezabhava aura bhavagrahaNabhava / ATha karma yA ATha karmose utpanna hue pariNAmako oghabhava kahate haiN| cAra gati nAmakarma aura unase utpanna hue pariNAmako Adezabhava kahate haiN| yaha cAra prakArakA hai-narakabhava, tiryaJcabhava, manuSyabhava aura devabhava / bhujyamAna Ayuke nirjIrNa honeke bAda apUrva Ayuke udayake prathama samayameM utpanna hue vyaJjanasaMjJAvAle jIva pariNAmako athavA pUrva zarIrake parityAga pUrvaka uttara zarIrake grahaNa karaneko bhavagrahaNa kahate hai| 19. pudgalAtta-isakA nikSepa nirUpaNake bAda svarUpakA kathana karate hue batalAyA hai ki AtmasAt kiye gaye pudagaloMkI pudgalAtta saMjJA hai| ve chaha prakArase AtmasAt kiye jAte haiN| yathA-grahaNase, pariNAmase, upabhogase, AhArase, mamatvase aura parigrahase / hAtha yA pairase jo daNDa Adi pudgala grahaNa kiye jAte haiM ve grahaNase Atta pudgala kahalAte haiM / mithyAtva Adi pariNAmoMke dvArA jo pudagala apane kiye jAte haiM ve pariNAmase Atta pudgala kahe jAte haiN| jo gandha aura tAmbUla Adi pudgala upabhogarUpase apane kiye jAte haiM ve upabhogase Atta pudgala kahalAte haiN| bhojana-pAna Adike dvArA jo pudagala apane kiye jAte haiM ve AhArase Atta pudgala kahe jAte haiM / jo pudgala anurAgase gRhIta hote haiM ve mamatvase Atta pudgala kahalAte haiM tathA jo AtmAdhIna pudgala haiM ve parigrahase Atta pudgala kahalAte haiM / / 20. nidhatta-anidhatta-isakA vivecana karate hue batalAyA hai ki jo pradezAgra nidhattIkRta haiM arthAt udayameM deneke lie zakya nahIM hai, anya prakRtimeM saMkrAnta honeke lie zakya nahIM hai, kintu apakarSaNa va utkarSaNake lie zakya hai usakI nidhatta saMjJA hai| upazAmaka aura kSapakake saba karma anivRtti gaNasthAnameM praviSTa honepara anidhatta hai / anantAnubandhIcatuSkakI visaMyojanA karanevAleke anivRttikaraNameM anantAnubandhIcatuSka anighatta hai / zeSa karma nidhatta va anidhatta hai / darzanamohanIyake upazAmaka va kSapakake anivRttikaraNameM darzanamohanIya karma anidhatta hai / zeSa karma nidhata va anidhatta hai / 21. nikAcita-anikAcita-isakA vivecana karate hae batalAyA hai ki jo pradezAgra utkarSaNake lie tathA apakarSaNake lie zakya nahIM hai, anya prakRtimeM saMkramaNake lie zakya nahIM hai aura udaya (udayAvali)meM deneke lie zakya nahIM hai usakI nikAcitta saMjJA hai / anivRttikaraNameM praviSTa hue jIvake saba karma anikAcita haiM / isake pUrva nikAcita aura anikAcita donoM prakArake haiM / zeSa vyAkhyAna nidhatta-anidhattake samAna hai / 22. karmasthiti-karmakI jaghanya aura utkRSTa sthitikI prarUpaNA athavA karma sthitise saJcita hue satkarmakI prarUpaNA karmasthiti kahalAtI hai| isakA isa anuyogadvArameM vivecana hai| 23. pazcimaskandha-antima bhavakI prApti honepara jIvake saba karmoMkA bandha, udaya, udIraNA, saMkramaNa aura sattA ina pA~cakI prakRti, sthiti, anubhAga aura pradezoMke Azrayase mArgaNA karate hue isa
Page #358
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturtha khaNDa : 321 anuyogadvArameM Ayuke antarmuharta zeSa rahanepara sarva prathama yaha jIva Avajita karaNa karatA hai| usake bAda daNDa, kapATa, pratara aura lokapUraNa samudghAta karate hue jisa samuddhAtameM tathA usake bAda jo jo kriyA karatA hai usakA vivecana kiyA gayA hai / 24. alpabahutva-isameM satkarma ke Azrayase kisa prakRtike satkarmakA kauna svAmI hai yaha vivecana kara tathA eka jIvakI apekSA kAla Adiko jAnanekA saMketa kara alpabahutvakA nirdeza kiyA gayA hai| isa prakAra pUrvokta paricayase jJAta hotA hai ki mahAkarmaprakRtiprAbhRtake jo 24 anuyogadvAra haiM unameMse kRti aura vedanAko vedanAkhaNDameM, sparza, karma, prakRti tathA bandhanake bandha, bandhaka aura bandhanIyako vargaNAkhaNDameM tathA bandhanake bandhavidhAnako mahAbandhameM AcArya puSpadanta-bhUtabaline sUtra rUpase nibaddha kiyA hai / tathA nibandhana Adi zeSa aThAraha anuyogadvAroMkA AcArya vIrasenane dhavalA TIkAke anta meM svayaM vivecana karate hue use satkarma saMjJA dI hai / jisakI puSTi 'bocchAmi saMtakamme paMjiyarUveNa vivaraNaM sumahatthaM / ' isa vacanase hotI hai| (dekho dhavalA pu0 15 saMtakammapaMjiyA / ) satkarmapaJjikAvivaraNa dhavalA pustaka 15ke antameM mudrita hokara eka 'satkarmapaJjikA' jur3I huI hai| yaha nibandhana, prakrama aura upakrama ina tIna anuyogadvAroMpara likhI gayI dhavalA TokAke kucha vizeSa padoMkA spaSTIkaraNamAtra hai| jisane ise nibaddha kiyA hai usane apane nAmakA kahIM bhI ullekha nahIM kiyaa| itanA avazya hai ki jina vizeSa padoMpara isameM vivaraNa prastuta kiyA gayA hai vaha mahattvapUrNa aura upayogI hai| kaSAyaprAbhRta pahale hama yaha batalA Aye hai ki isa paJcama kAlameM aMga-pUrva zra takI paramparA avicchinna na raha skii| dhIre-dhIre usakA viccheda hotA gayA / ise samagra jaina paramparAkA mahAn bhAgya hI samajhanA cAhie ki jisa prakAra AgrAyaNIya pUrvakI cayanalabdhi nAmaka vastukA caturtha prAbhRta karmaprakRti kisI prakAra surakSita raha gayA usI prakAra jJAnapravAdapUrvake dasaveM vastu adhikArake antargata tIsarA peJjadosaprAbhUta bhI surakSita rahA AyA / AcArya guNadharane vartamAnameM upalabdha jisa kaSAyaprAbhRtakI racanA kI hai usakA mUla AdhAra yahIM pejjadoSaprAbhRta hai / digambara jaina paramparAmeM isa samaya anya jitanA mUla zruta upalabdha hotA hai usakA bhI mUla AdhAra anya-anya aMga-pUrva zruta hI hai yaha isase spaSTa vidita hotA hai / jaisA ki kaSAyaprabhRta isa nAma se hI suspaSTa vidita hotA hai isa mahAn granthameM ekamAtra mohanIyakarmako mAdhyama banAkara hI vivecana kiyA gayA hai / isakA dUsarA nAma peJjadoSaprAbhRta bhI hai so isase bhI yahI vidita hotA hai ki isameM ekamAtra rAga-dveSa arthAt mohanIyakarmake Azrayase hI vivecana kiyA gayA hai| granthakI mUla gAthAe~ 180 haiM yaha bAta 'gAhAsade asIde' (pu. 1 pR0 151) ityAdi dUsarI gAthAse vidita hotI hai / parantu isameM mUla gAthAe~ 233 upalabdha hotI haiM / isalie yaha prazna hotA hai ki eka ora kaSAyaprAbhRtakI mUla gAthAe~ 180 batalAI gaI hai aura dUsarI ora usameM 233 gAthAeM upalabdha hotI hai so isakA kyA kAraNa hai ? yaha prazna AcArya vIrasenake sAmane bhI thA / unhoMne isakA samAdhAna karate hue (pu. 1 pR. 182) jo kucha likhA hai usakA Azaya yaha hai ki pandraha arthAdhikAroMmeMse isa arthAdhikArameM itanI gAthAeM nibaddha hai isa prakArakA jJAna karAneke lie guNadhara bhaTTArakane 'gAhAsade asIde' isa prakArakI pratijJA kI hai| zeSa 53 gAthAoMkA samAveza ina arthAdhikAroMmeM nahIM hotA, isalie unakA ullekha svayaM AcArya guNadharane nahIM kiyaa|
Page #359
--------------------------------------------------------------------------
________________ 322 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana-grantha samagra kaSAyaprAbhRta jina pandraha arthAdhikAroMmeM vibhakta hai unakA nAmanirdeza AcArya guNadharane gAthA 13-14meM svayaM kiyA hai / ve arthAdhikAra ye hai-1. peJjadoSavibhakti, 2. sthitivibhakti, 3. anubhAgavibhakti, 4. bandha (akarmabandha) athavA pradezavibhakti, jhINAjhINa aura sthityantika, 5. saMkramaNa (karmabandha athavA bandhaka, 6. vedaka, 7. upayoga, 8. catuHsthAna, 9. vyaJjana , 10. darzanamohopazAmanA, 11. darzanamohakSapaNA 12. saMyamAsaMyamalabdhi, 13. cAritralabdhi, 14. cAritramohopazAmanA aura 15. cAritramohakSapaNA / inake sivA addhAparimANakA nirdeza karanevAlI 6 gAthAe~ (15 se 20) isameM upalabdha hotI hai| para yaha svatantra adhikAra na honese isakA alagase nirdeza nahIM kiyaa| ye kaSAyaprAbhUtakI mUla gAthAoMmeM varNita viSayasambandhI adhikAroMke nAma haiN| isase jisa adhikArameM jisa viSayakA varNana hai usakI sUcanA mila jAtI hai| isakI mala gAthAoMmeM kahIM praznarUpameM a rUpameM sUcanAmAtra kI gaI hai| sUtrakA lakSaNa hai-'jisameM alpa akSara hoM, jo asaMdigdha ho, jisameM pratipAdya viSayakA sAra bhara diyA gayA ho; jisakA viSaya gUr3ha ho, jo nirdoSa sayuktika aura tathyabhUta ho use sUtra kahate haiN| sUtrake isa lakSaNake anusAra kaSAyaprAbhUtakI saba gAthAe~ sUtrarUpa hai isameM sandeha nhiiN| AcArya yativRSabha aura AcArya vIrasenane to inheM sUtrAthArUpase svIkAra kiyA hI hai / svayaM AcArya guNadhara 'vocchAmi suttagAhA (gAthA 2) isa padadvArA ukta tathyako svIkAra karate haiN| cUrNisUtra AcArya vIrasenane jayadhavalAke prArambhameM maMgalAcaraNa karate hae jo ATha gAthAeM nibaddha kI haiM unameM tIna gAthAe~ kaSAyaprAbhRtake kartA guNadhara AcAryakA, kaSAyaprAbhRtakA samyak prakArase avadhAraNa karanevAle AcArya AryamaMkSu aura nAgahastikA tathA Arya Arya maMkSu ke ziSya aura nAgahastike antevAsI kaSAyaprAbhRta vRttisUtroMke racayitA AcArya yativRSabhakA smaraNa karatI hai| ___ yaha jayadhavalAkA ullekha hai| isase ye cAroM AcArya thor3e bahuta kAlake antarase Age pIche hue jAna par3ate hai / mAlUma par3atA hai ki jisaprakAra AcArya yativRSabhako AcArya AryamaMkSukA ziSya aura Arya nAgahastikA antavAsI honekA saubhAgya prApta huA usI prakAra ina donoM AcAryoMko bhI AcArya guNadharake sAMnidhyakA lAbha milA / kintu sarva prathama kaSAyaprAbhRtapara vRttisUtra yA cUrNisUtrake rUpameM vistRta vivecana AcArya yativRSabhane hI likhA, Arya AryamaMkSa aura nAgahastine nhiiN| unhoMne to mAtra kaSAyaprAbhUtake arthako samyak prakArase avadhAraNa kara isakA pATha AcArya yativRSabhako diyA aura unhoMne usapara vRttisUtroMkI racanA kii| AcArya vIrasena jahA~ unheM vRttisUtra isa nAmase sambodhita karate haiM vahA~ ve unakA caNisUtra yaha nAmakaraNa bhI karate hai| mAlUma par3atA hai ki pUrvakAlameM ye donoM nAma eka hI arthameM prayukta hote rahe haiN| jaisA ki hama pUrvameM saMketa kara Aye hai kaSAyaprAbhUtakI mUla gAthAyeM prakRta viSayakA saMketamAtra karatI haiN| unameM varNita viSayakA sarvaprathama saMkSipta hote hue bhI vizada aura arthapUrNa vivecana karanevAlI yadi koI racanA hai to ye cUNisUtra hii| cUrNisUtroMkI racanAkI yaha vizeSatA hai ki jisa viSayapara spaSTa aura vizada vivecana karanA Avazyaka huA vahA~ para paryApta prakAza DAlA gayA hai aura gAthAoMmeM varNita jisa viSaya para vizeSa vivecana kara nA Avazyaka pratIta nahIM huA unheM vivecanake binA vaisA hI rahane diyA hai| udAharaNArtha kaSAyaprAbhUtameM 15 se 20 takakI gAthAoM dvArA anA kAra upayogase lekara upazAmaka takake katipaya padoMkA alpabahutva batalAyA gayA hai / yataH yaha viSaya sugama hai, isalie ina gAthAoM para AcArya yativRSabhane cUrNisUtroMkI racanA nahIM kii| yaha bAta 2 se 12 takakI gAthAoM para bhI lAgU hotI hai, kyoMki ina gAthAoM dvArA mAtra
Page #360
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturtha khaNDa : 323 itanA nirdeza kiyA gayA hai ki kisa adhikArake viSaya-vivecanameM kitanI gAthAyeM nibaddha haiN| saMkramaNa anuyogadvArameM 27 se lekara 58 takakI gAthAoM para bhI cUNisUtra nahIM haiM / parantu ina gAthAoMke prArambhameM 'tattha puvvaM gamaNijjA suttasamukkittaNA taM jahA' yaha cUrNisUtra AyA hai aura ina gAthAoMke antameM 'suttasamukkittaNAe samattAe ime aNuyogaddArA' yaha cUNisUtra AyA hai / isase yaha spaSTa vidita hotA hai ki AcArya yativRSabhake samakSa ye gAthAyeM rahI avazya hai, parantu vizeSa vivecana karanA iSTa na honese ina para unhoMne cUrNisUtroMkI racanA nahIM kii| AcArya guNadharane pandraha arthAdhikAroMmeM vibhakta jina 180 gAthAoMkA ullekha kiyA hai unameM pUrvokta 6 + 11 + 32-49 gAthAyeM sammilita nahIM haiN| tathA inake sivA 17, 25, 26 tathA 27 kramAMka kI gAthAe~ bhI sammilita nahIM hai, para ina cAroM gAthAoM para caNisatra upalabdha hote haiN| isase vidita hotA hai ki 180 gAthAoMke atirikta zeSa 53 gAthAoMkI racanA kI to thI AcArya guNadhara ne hI, para sarala samajha kara AcArya yatibRSabhane unase katipaya 2 se 12 tathA 15-20 gAthAoM para cUrNisUtroMkI racanA mahIM kI aura saMkramavRtti-sambandhI gAthAoMkI cUNisUtroM dvArA svIkRti mAtra dii| inake sivA zeSa saba gAthAoM para AcArya yativRSabhake cUrNisUtra haiN| ina dvArA unhoMne mUla sUtragAthAoMmeM nibaddha durUha viSayoMkA jo sugama aura suspaSTa vyAkhyAna kiyA hai vaha unake racanAsauSThavake sAtha viSayasparzI agAdha pANDityako hI sUcita karatA hai| yaha to suvidita satya hai ki AcArya yativRSabhane apane cUrNisUtroMmeM unhIM viSayoMkA samyak vivecana kiyA hai jinakI sUcanA AcArya guNadharane kaSAyaprAbhRtake svaracita pandraha adhikAroMmeM dI hai| kintu mUla gAthAoMko dhyAnameM rakhakara AcArya yativRSabhane apane cUrNisUtroMmeM mUla kaSAyaprAbhRtameM pratipAdita pandraha adhikAroMko tadanurUpa bhinna prakArase vibhakta kara sthAna diyA hai / yathA-1. pejjadoSavibhakti, 2, prakRti-sthitianubhAga-pradezavibhakti, jhINAjhINa aura sthityantika, 3. bandha (akarmabandha), 4, saMkramaNa (karmabandha), 5. udaya, 6. udIraNA, 7. upayoga, 8. catuHsthAna, 9. vyaJjana, 10. darzanamohopazAmanA, 11. darzanamohakSapaNA, 12. dezavirati, 13. cAritramohopazAmanA, 14. cAritramohakSapaNA aura 15. addhAparimANanirdeza / TIkA grantha jaina paramparAmeM SaTkhaNDAgamakA jitanA mahattva hai, kaSAyaprAbhRtakA usase kama mahattva nahIM hai| ati prAcIna kAlameM isakI racanA honeke bAda isa para bhI SaTkhaNDAgamake samAna aneka AcAryone vistRta TIkAyeM racI haiM / unameMse anekakA ullekha hama pUrvameM hI kara Aye haiM / isa para likhI gaI vartamAnameM upalabladha TIkA jayadhavalA hai / usakA samyak prakArase avalokana karane para jJAta hotA hai ki jayadhavalAkI racanA karate samaya jayadhavalAkArake sAmane uccAraNavRtti, mUloccAraNA, vappadevaviracita uccAraNA, svayaM AcArya vIrasena dvArA likhita uccAraNA aura likhita uccAraNA isa prakAra pA~ca uccAraNAyeM rahI hai / sAtha hI kucha aise vyAkhyAnAcArya bhI ho gaye haiM jinake abhiprAyoMse bhI ve paricita the| jayadhavalAkA kalevara inhIM pAMca uccAraNAoM aura vyAkhyAnAcAryoMke abhiprAyoMse puSTa huA hai / inake sivA kaSAyaprAbhRtakA anya koI TIkA sAhitya jayadhavalAkArake sAmane thA yaha likhanA bahuta kaThina hai / jayadhavalA kaSAyaprAbhUta aura usa para likhe gaye cUrNisUtroMkA paricaya hama pUrvameM karA Aye haiN| una donoMkA vistRta vyAkhyAna karanevAlI yaha jayadhavalA TIkA hai / yaha TIkA AcArya vIrasena aura jinasenakI kRti hai| AcArya vIresanA Aye haiM / jana donoM kA
Page #361
--------------------------------------------------------------------------
________________ 324 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana-grantha yaha bhI saMskRta mizra prAkRtameM likhI gaI hai| TIkAkA parimANa saba milAkara sATha hajAra zloka pramANa hai| sAdhAraNataH dhavalA TIkAmeM jisa prakAra SaTkhaNDAgamake prArambhake pAMca khaNDoMmeM pratipAdita viSayakA vizadarUpase spaSTIkaraNa kiyA gayA hai usI prakAra jayadhavalA TIkAmeM bhI kaSAyaprAbhUta aura caNisUtroM dvArA pratipAdita viSayakA vistArase vivecana kiyA gayA hai / itanA avazya hai ki prArambhake peJjadosavibhakti, prakRtivibhakti aura sthiti vibhakti ina tIna adhikAroMmeM jisa prakAra viSayakA vivecana caudaha mArgaNAoke Azrayase kiyA gayA hai usa prakAra anubhAgavibhakti Adi avikAroMmeM caudaha mArgaNAoMkA Athya lekara viSayakA vivecana na karake mAtra gatimArgaNAkA Azraya lekara hI svAmitvAdi prarUpaNAoMkA vivecana kiyA gayA hai| yaha TIkA bhI prameyabahula hone se isameM aneka mahattvapUrNa viSayoMkA vivecana dRSTigocara hotA hai| udAharaNArtha utkarSaNa apakarSaNa aura saMkramaNake lie kaSAyaprAbhUta cUNisUtra aura jayadhavalA TIkA vizeSarUpase draSTavya hai / AcArya kundakunda sAhitya jaina paramparAmeM bhagavAn kundakundakA jo sthAna hai unake dvArA racita paramAgamakA vahI sthAna hai| bhagavAn sarvajJadevakI divyadhvani zravaNa kara usake sArarUpameM usakI racanA haI hai| samagra dvAdazAMgameM svasamayakI hI mukhyatA hai aura AcArya kundakunda racita paramAgama mukhyarUpase svasamayakI hI prarUpaNA karatA hai, isalie yaha maMgalasvarUpa hai / pratyeka vyaktike jIvanameM svatantratAkA jo mahattvapUrNa sthAna hai usakA tAttvika bhUmikAse udghATana karanevAlA jo paramAgama vizvameM upalabdha hotA hai usameM yaha mukhya hai / kundakundaracita isa eka paramAgamake jAna lenese pUrA jinAgama jJAta ho jAtA hai / anAdi kAlase saMsArI jIvako nimitta aura rAgakI pakar3a banI calI A rahI hai / kintu isake svAdhyAya aura mananase rAga aura nimitta kI pakar3a chuTa kara mokSakA dvAra anAvRtta ho jAtA hai| parake kartA rUpameM IzvarakA niSedha karanA anya bAta hai kintu IzvaravAdako pakar3ako tilAMjali denA anya bAta hai| jo svAzrayI vRttiko jIvanameM sthAna dene meM asamartha hai vaha AcArya kundakundake paramAgamako samajhanekA pAtra nahIM ho sakatA / yaha paramAgama sAkSAt kevalI jinakI vANIko avadhAraNa kara lokakalyANakI bhAvanAse likhA gayA hai, isalie to pramANa hai hii| sAtha hI zrutakevalI dvArA racita dvAdazAMga zrutako krama paramparAse prApta kara isakI racanA huI hai, isalie bhI pramANa hai| kSetrabheda yA kAlabhedake hone para bhI jJAniyoMke upadezameM antara nahIM hotA yaha isase siddha hotA hai| yoM to bhagavAn kundakundane vipula sAhityakI racanA kI thii| prayAsamA TOPoooo |
Page #362
--------------------------------------------------------------------------
________________ aMgazrutake pariprekSyameM pUrvagata zruta jJAna AtmAkA svabhAva hai aura vaha usakA AtmabhUta lakSaNa bhI hai| usake pA~ca bheda haiN|' unameM kevalajJAna aura zra tajJAna ye do jJAna mukhya hai| sarva tattvoMke prakAzanameM kevalajJAnako jo sthAna prApta hai, chadmasthake jIvanameM vahI sthAna zrutajJAnakA hai / 2 antarmukha huA yaha AtmaprAptikA pradhAna sAdhana hai| yaha zrutajJAna hI hai jisake mAdhyamase saMsArI prANI abaddha-spRSTa, ananya, niyata, avizeSa aura asaMyukta AtmAko svasa vedana pratyakSase jAnakara svAvalambana dvArA jIvanameM vyakti-svAtaMtryakI pratiSThA karanemeM samartha hotA hai| jahA~ taka dravyazrutakA prazna hai, usake abhyAsase hI vizeSa zrutajJAnakI prApti hotI hai, isalie AgamameM zrutajJAnakA pratipAdana dravyazrutake rUpameM bhI kiyA gayA hai| 1. sAdi-anAdi vicAra jima zrutakI sarvajJa sarvadarzI tIrthakara mahAvIrane artharUpase prarUpaNA kI hai aura unake prathama dIkSita ziSya gautama gaNadharane use graMthabaddha kiyA hai, artharUpameM usI zrutakI prarUpaNA paryAyakramase honevAle tIrthaMkaroMke mAdhyama se hotI A rahI hai, isalie vaha sAdi hokara bhI anAdi hai|" 2. zrutake bheda usake akSarazruta aura anakSarazruta ye do bheda hai| unameM akSara zruta mukhya hai / vaha bhI aMga bAhya aura aMgapraviSTake bhedase do prakArakA hai / aMgabAhyake mukhya bheda 14 haiM / vaise ArAtIya AcAryoM dvArA jo tadanurUpa zruta nibaddha kiyA gayA hai usakI bhI aMgabAhya saMjJA hai| aMgapraviSTa zrutake 12 bheda haiN| antima bheda dRSTivAda hai| yaha aneka prakArakI dRSTiyoMkA kathana karatA hai, isalie isakA dRSTivAda yaha guNanAma hai| isameM para samayakI sthApanA karake usake nirasanapUrvaka mukhyatAse svasamyakI sthApanA kI gaI hai, isalie isakI vaktavyatA ubhayarUpa hai| isake pA~ca arthAdhikAra hai| cauthA arthAdhikAra pUrvagata hai / 10 prAkRtameM isakA vicArakrama prApta hai, ataH Age use mAdhyama banAkara vizeSa UhApoha kiyA jAtA hai / 3. pUrvagatazruta aura usakI mahattA pUrvagata zruta aMgazrutakA pramukha bhAga hai| aMga zabdakI nirukti hai jo trikAlagocara samasta dravya aura unakI paryAyoMko "aMgati" arthAta prApta hotA hai yA vyApta karatA hai vaha aMga hai|' vastutaH aMga zabdakI yaha nirukti pUrvagata zrutapara samagra rUpase ghaTita hotI hai| pUrvagata zrutake uttara bhedoMke jo nAma hai aura unameM tattvajJAna viSayaka jisa prakArake viSayakA vivecana kiyA gayA hai, yaha isIse spaSTa hai / zarIrameM rIr3hakA yA 1. tattvArthasUtra, a0 2, sU0 8 3. samayasAra, gA0 15 5. sarvArthasiddhi, a0 1, sa0 20, vizeSAvazyaka bhASya; gAthA 536 A 6. ta0 sU0, a0 1 sU0 20 8. vahI, pR0 205 10. vahI, pR0 205 2. AptamImAMsA, kA0 105 4. ta0 sU0, a0, sU 20 7. dhavalA pu0 9, pR0 204 9. dhavalA, pu0 9, pR0 205 11. dhavalA, pR0 193
Page #363
--------------------------------------------------------------------------
________________ 326 : siddhAntAcArya paM0 phalacandra zAstrI abhinandana-grantha A~khoMkA jo sthAna hai, aMgazrutameM pUrvagata zrutakA vahI sthAna hai| isa kAlameM tattvajJAna viSayaka jitanA zruta upalabdha hotA hai, mukhyatayA usakA yoni sthAna pUrvagata zruta hI hai| jAtikI apekSAse dravya chaH hai-jIva, pudgala, dharma, adharma, AkAza aura kaal| ye svataHsiddha haiM, ataeva anAdi-ananta haiM aura svasahAya haiN| samagra loka inameM vyApta yA racita honeke kAraNa use anAdi, anidhana yA akRtrima kahA gayA / artharUpase pUrvagata zrutakI prarUpaNAkA mukhya viSaya yahI hai, isalie isakA pUrvagata yaha nAma sArthaka hai / dRSTivAdake jina pA~ca bhedoMkA hama pahale ullekha kara Aye haiM, unake nAma hai-parikarma, sUtra, prathamAnuyoga, pUrvagata yA pUrvakRta aura cUlikA / inameM dUsarA bheda jo sUtra hai usameM saMkalanArUpase 363 ekAnta dRSTiyoMkA vivecana honese dRSTivAdakI vaktavyatA jahA~ svasamaya-parasamayakI dRSTimeM ubhayarUpa hai vahA~ pUrvagata zrutameM mAtra anekAnta svarUpa svasamayakI hI prarUpaNA huI hai, isalie AgamoMmeM isakI vaktavyatA svasamayarUpa hI svIkAra kI gaI hai| pUrvAnaparvIse 12 aMgoMke nAma hai-AcAra, sUtrakRta, sthAna, samavAya, vyAkhyAprajJapti, jJAtAdharmakathA, upAsakAdhyayana, antakRddazA, anuttaropapAtikadazA, praznavyAkaraNa, vipAkasUtra, aura dRSTivAda / ' inakI vAcanAkA krama bhI yahI hai| sarvaprathama guru yA AcArya apane uttarAdhikArI ziSyako AcArAMgakI vAcanA detA hai| aura isa prakAra kramase 11 aMgoMkI vAcanA deneke bAda hI guru ziSyako dRSTivAdakI vAcanA dete hue sabake antameM pUrvagatakI vAcanA detA hai| vastutaH cUlikAkA antarbhAva pUrvagatake antargata hotA hai| kyoMki isameM vidyAnuvAda sambandhI vidyAoMkA hI pramukhatAse vivecana huA hai| isakA cUlikA yaha nAma bhI isIlie sArthaka hai| pUrvagata zrutake 14 bheda haiM-utpAdapUrva, agrAyaNa, vIryapravAda, asti-nAsti pravAda, jJAnapravAda, satyapravAda, AtmapravAda, karmapravAda, pratyAkhyAnanAmadheya, vidyAnupravAda, kalyANanAmadheya, prANAvAya, kriyAvizAla aura lokabindusAra / pUrvagata zrutake jisa kramase ye nAma haiM guru adhikArI ziSyako unakI vAcanA bhI usI kramase detA hai, yaha zAzvata niyama hai / isakI puSTi vedanA khaNDa kRti anuyogadvArameM nibaddha do maMgalasUtroMse bhI hotI hai| prathama maMgala sUtra dvArA abhinna dazapUrvI jinoMko namaskAra kiyA gayA hai| usake bAda caudahapUrvI jinoMko namaskAra kiyA gayA hai| inameMse prathama maMgalasUtrakI vyAkhyA karate hue AcArya vIrasenane yaha zaMkA uThAI hai ki pahale caudahapUrvI jinoMko namaskAra na kara dazapUrvI jinoMko kyoM namaskAra kiyA gayA hai ? isakA samAdhAna svayaM unhoMne do prakArase kiyA hai| antima samAdhAnameM unhoMne pahale dazapUrviyoMko namaskAra karanekA mukhya kAraNa zruta paripATIko hI batalAyA hai| indrabhUti gautama gaNadharane AcArAMgAdi sUtra paThita kramase dvAdazAMgazruta nibaddha kiyA, mAtra itanA hI yahA~ zrutaparipATIse tAtparya nahIM hai| kintu prakaraNake anusAra ukta vacanase vidita hotA hai ki guru-ziSya 1. paMcAdhyAyI 116 3. dhavalA, pu0 9, pR0 197 5. vahI, pR0 209 7. dhavalA, pu0, pR0 69 9. vahI, pR070 2. dhavalA, pu0 9, pR0 219 4. vahI, pR0 71 6. vahI, pR0 212 8. vahI, pR0 70
Page #364
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturtha khaNDa : 327 paramparAko dRSTipathameM rakhakara usakI vAcanAkA krama bhI yahI hai, isakI puSTi dUsare maMgalasUtrakI vyAkhyA meM svIkAra kie gae isa vacanase bhI hotI hai / sesa hemipuvINaM NamokkAro kiNNa kado ? Na, tesi pi kado ceva, cehi viNA coddasa vANuvavattado / zaMkA - adhastana zeSa pUrviyoMko namaskAra kyoM nahIM kiyA ? samAdhAna- nahIM, unako bhI namaskAra kiyA hI hai, kyoMki jo adhastanapUrvI jina nahIM hue haiM unakA caudahapUrvI jina honA saMbhava nahIM hai / isase spaSTa hai ki sarvaprathama AcArAMgakI vAcanA dI jAtI hai aura isa prakAra sUtra paThita kramase bAraha aMgoMkI vAcanA dete samaya sabake antameM sUtra paThita kramase hI utpAda Adi caudaha pUrvokI vAcanA dI jAtI hai / isa prakAra jo caudahapUrvI jina hote haiM, unhIMko zrutakevalI jina kahA gayA hai / ye girakara mithyAtvako prApta to hote hI nahIM, usa bhava meM asaMyamako bhI prApta nahIM hote / " isase pUrvagata zrutakI kyA mahattA hai yaha spaSTa honeke sAtha usakI vAcanAkA krama kyA hai ? yaha bhI spaSTa ho jAtA hai / 4. vAcanAkA adhikArI vratI zrAvakako gyAraha aMgoMkI vAcanA dI jAya, isameM koI bAdhA nahIM hai / itanA avazya hai ki vratI zrAvakako sUtrapaThita kramase hI vAcanA denI cAhie, anyathA vAcanA dene vAlA AcArya nigraha sthAnakA bhAgI hotA hai / kintu 14 pUrvokI vAcanA vratI zrAvakako to dI nahIM jA sakatI jisane upacarita mahAvratoMko aMgIkAra kiyA hai, aisI AryikA ko bhI nahIM dI jA sakatI / - dhavalA, pu09, pR0 71 jo vAcanA dene vAle AcAryake dvArA dIkSita hokara mahAvratadhArI nirgrantha digambara muni hote haiM ve hI 14 pUrvokI vAcanA leneke adhikArI ho sakate haiM, ina donoM tathyoMkI puSTi usa itihAsase bhI hotI hai jo dhavalA pRSTha 71 meM nibaddha hai / vahA~ likhA hai ki jaba AcArya guSpadantane jIvasthAna satprarUpaNAkI racanA kara aura svayaMko alpAyu jAnA, taba unhoMne sarvaprathama jinapAlitako muni dIkSA dekara apanA ziSya banAyA aura usake bAda hI unhoMne satprarUpaNAke sUtra par3hAkara unheM apane samAnadharmA sahapAThI bhUtabali AcAryake pAsa bhejA / tabhI unake dvArA satprarUpaNA pramukha samagra SaTkhaNDAgamakI racanA hokara jyeSTha zuklA paMcamIko vaha pustakArUr3ha ho sakA / AgamameM vAcanAke jo lakSaNa upalabdha hote haiM, unase bhI ukta tathyakA samarthana hotA hai / 3 isase mAlUma par3atA hai ki vAcanAkA artha saMkalanA nahIM hai, kintu tIrthaMkara mahAvIrase lekara guru-ziSya paripATIkA anusaraNa karate uttarottara guruke dvArA apane-apane ziSyako AmnAyake anusAra jo pATha dekara par3hAyA jAtA hai usakA nAma hI vAcanA hai| isase na kevala uttarottara mUla pAThakI surakSA banI rahatI hai; apitu AmnAyake anusAra nirdoSa artha bhI surakSita rahA AtA hai / isa kAlameM yadyapi agrAyaNIya pUrva" aura jJAnapravAda pUrva ke AdhArase SaTkhaNDAgama aura kaSAyaprAbhRtakA adhyayana-adhyApana bhale hI pramukhatA se cala rahA hai, parantu usake pIche vAcanAkA bala na honese unake kahIM 1. dhavalA pu0 9, pR0 71 3. sarvArthasiddhi, a0 9, sU0 25 5. dhavalA pu0 9, pR0 134, mUla sUtra 45 2. puruSArtha siddhyupAya, zloka 18 4. dhavalA, pu0 1, pR0 66 6. kaSAya prAbhRta sUtra, gAthA 1
Page #365
--------------------------------------------------------------------------
________________ 328 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana-grantha mhIM mUla pAThameM AmnAyake anusAra unakA artha karane meM jo visaMgatiyA~ utpanna hotI haiM yA vartamAnakAlameM utpanna kI gaI hai, unako jAnakara roMgaTe khar3e ho jAte haiN| astu, itane vivecanase pUrvazrutakI vAcanA denekA adhikArI kauna hai aura kisako vAcanA dI jAnI cAhie, yaha spaSTa ho jAtA hai| 5. viSaya paricaya sAdhAraNataH dhavalA Adi aneka grantha haiM, jinameM bAraha aMga aura unake uttara bhedoMmeM varNita viSayakA vizada rUpase paricaya lipibaddha huA hai| usameM caudaha pUrvokA bhI viSaya-paricaya garbhita hai| vahA~se lekara use lipibaddha karanA hamArA prayojana nahIM hai / bahutakara jisa pUrvakA jo nAma hai usIse pUrvake viSayapara vizada prakAza par3a jAtA hai / kucha pUrvoke nAma aise avazya haiM, jinase usa-usa pUrvameM varNita viSayapara vizad prakAza nahIM pdd'taa| mAtra isa bAtako dhyAnameM rakhakara prakRtameM katipaya pUrvoke viSayako 2paSTa kiyA jA rahA hai| udAharaNArtha prathama pUrvakA nAma mAtra utpAda avazya hai, parantu usameM jIva, pudgala aura kAla Adi dravyoMmeM utpAda, vyaya aura dhruvapanA kisa prakAra ghaTita hotA hai ? isa viSayapara sarvAMga rUpase prakAza DAlA gayA hai| dUsarA pUrva agrAyaNIya hai / yahA~ 'ana'kA artha mukhya hai aura ayanakA artha mArga yA jJAna hai| isase jJAta hotA hai ki isa pUrvameM sabhI aMgoMke mukhya-mukhya viSayakA saMkalana huA hai / SaTkhaNDAgamameM nibaddha viSayakA yonisthAna yahI pUrva hai / . pA~cavA~ jJAnapravAda pUrva hai| yadyapi isakA mukhya viSaya pA~ca jJAna aura tIna ajJAnakA vizada vivecana hai, parantu prasaMgase inameM pejja dosa pramukha mohanIya karmake bandha, udaya aura sattva AdikA bhI sarvAMga rU pase vivecana kiyA gayA hai / kaSAyaprAbhRtameM nibaddha viSayakA yonisthAna yahI pUrva hai / " gyArahavA~ pUrva kalyANavAda hai| nAmake anusAra isameM tIrthaMkaroMke pA~ca kalyANaka tathA cakravartI, baladeva Adike garbhAvataraNa AdikA vivecana to huA hI hai| sAtha hI vaha graha, nakSatra Adike cAra kSetra, gati AdikA bhI vivecana karatA hai| ___ bArahavAM prANAvAya pUrva hai| nAmake anasAra isameM prANa-vAya aura apAna vAya AdikA vivecana to huA hI hai / sAtha hI isameM prasaMgase kAyacikitsA, aSTAMga Ayurveda aura viSavidyA AdikA bhI vivecana huA hai| terahavA~ kriyAvizAla pUrva hai / nAmake anusAra isameM mokSakI kAraNabhUta zubha Adi kriyAkA vivecana na hokara prAyaH sabhI prakArakI kalAoM kA vivecana huA hai / isameM puruSakI bahattara kalA, striyoMke causaTha guNa aura chandanirmANakalA Adi bhI sammilita haiN| lokabindusAra caudahavA~ pUrva hai / tattvArthavArtika (mUla pR0 54) meM isakA nAma triloka vindusAra diyA hai| isameM ATha vyavahAra, cAra bIja, mokSagabhanameM nimitta bhUta kriyA aura mokSa sukhakA varNana upalabdha hai| isake anusAra tInoM lokoMke vindu arthAt avayava yA sArakA bhI vivecana isameM huA hai / isa prakAra katipaya pUrvomeM prarU pita viSaya jAnanA caahi|| 1. dhavalA, pu0 1, pR0 115 2. vahI, pR0 116 3. vahI, pu0 9 pR0 135 4. dhavalA, pu0, pR0 115 5. kaSAyaprAbhRta sUtra, gA0 1 6. dhavalA, pu0 1, pR0 122 7. vahI, pR0 123 8. vahI, pR0 123 9. vahI, pR0 123 10. dhavalA, pu01, pR0 123 TippaNa
Page #366
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturtha khaNDa : 329 6, zruta prarUpaNAke do prakAra __ AgamameM zrutajJAnakI prarUpaNA do prakArase upalabdha hotI hai-eka nivRttyakSara yA sthApanAkSarakI mukhyatAse aura dUsarI labdhyakSarakI mukhyatAse / ina tInoMmeM paraspara nimitta naimittika sambandha hai| itanA avazya hai ki tIrthakara mahAvIrakI dharma dezanAkA ApyAyana kara iMdrabhUti gautama gaNadharane jisa aMgapraviSTa aura aMgabAhya zratako nibaddha kiyA, vaha sadA hI guru paramparAse vAcanA dvArA prApta hokara jJAnagamya hI rahA hai, pustakArUr3ha kabhI bhI nahIM ho skaa| 7. prathama prarUpaNA prathama prarUpaNAke anusAra jitane mUla akSara aura unake saMyoga haiM utane zrutajJAnake bheda haiN|' spaSTIkaraNa isa prakAra hai 27 svara, 23 vyaMjana aura 4 ayogavAha ye 64 0 take mUla akSara haiN| inheM eka saMyogI bhI kahate haiM / inake sAtha do saMyogIse lekara 64 saMyogI taka zra take kUla akSara 18446744073709551655 hote haiM / inheM prApta karaneke lie 64 bAra 1111 (eka-eka) isa prakAra viralana kara tatpazcAt pratyeka viralana rUpa 1 ko dUnA kara paraspara guNita karane para jo saMkhyA niSpanna ho, usameMse eka aMkake kama karanepara zrutajJAnake ukta saMkhyA pramANa akSara prApta hote haiM / (1) prakRtameM saMyogakA artha do yA dose adhika akSaroMkA eka rUpa pariNamana nahIM liyA gayA hai, kyoMki saMyojanakA yaha artha svIkAra karanepara usameM do akSaroMkA saMyoga, tIna akSaroMkA saMyoga ityAdi vyavahAra karanA sambhava nahIM hogA aura na do yA dose adhika akSaroMkA eka sAtha uccAraNa karanA ho saMyogakA artha liyA gayA hai, kyoMki do yA dose adhika akSaroMkA eka sAtha uccAraNa karanA kabhI bhI sambhava nahIM, ataH jitane akSara eka sAtha milakara eka arthako kahate haiM utane akSaroMkA eka saMyoga hotA hai, saMyoga padakA yaha artha prakRtameM liyA gayA hai aisA yahA~ samajhanA cAhie / 2) prakRtameM dUsarI bAta yaha jJAtavya hai ki yahA~ zrutajJAnake jitane akSara kahe gaye haiM, unakI prarUpaNA anulomavidhise hI kI gaI hai, kyoMki pratilomavidhise yA anulomapratiloma vidhise jo akSara banate haiM, unakA antarbhAva anuloma vidhise parigaNita kiye gaye akSaroMmeM hI ho jAtA hai| , (3) tIsarI bAta yaha jJAtavya hai ki prakRtameM saMyogakA artha mAtra vyaMjana akSarakA saMyoga hI iSTa nahIM hai / kintu jitane prakArake saMyogAkSara hote hai, unameMse koI saMyogAkSara vyaMjana akSaroMke saMyogase banatA hai / koI saMyogAkSara do yA dose adhika svaroMke saMyogase banatA hai Adi / (4) cauthI bAta yaha jJAtavya hai ki lokameM yadyapi arthapada aura pramANapada ho rur3ha haiM, parantu indrabhUti gautama gaNadharane jo aMgapraviSTa zrata nibaddha kiyA thA, usameM nibaddha zra takI jisa padase parigaNanA kI gaI hai AgamameM use madhyama pada kahA gayA hai| yahA~ jina tIna padoMkA ullekha kiyA gayA hai, unameMse jo arthapada hai vaha aniyata akSaroM vAlA hotA hai, kyoMki eka yA ekase adhika akSaroMke saMyogase niSpanna pada dvArA eka artha sUcita hotA hai, lokameM usakI arthapada saMjJA hai| pramANapada ATha akSaroMkA hotA hai, kyoMki lokameM 1. vahI, pu0 13, pR0 247 mUlasUtra vizeSAvazyaka bhASya gAthA 443 3. dhavalA, pu0 13, pR0 250 2. vahI pu0 13, pR0 248 mUlasUtra 5, vahI, pR0 258 4. vahI, pR0 251 42
Page #367
--------------------------------------------------------------------------
________________ 330. : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana-grantha aise cAra padoMse niSpanna zlokake dvArA kisI bhI granthakI parigaNanA kI jAtI hai| kintu 12 aMgoMmeM jisa padake dvArA usa-usa aMga yA usake uttara bhedoMke pramANakI parigaNanA kI jAtI hai, usakI AgamameM eka mAtra madhyama pada saMjJA hai| isa hisAbase eka madhyama padameM zru tajJAnake kula akSara 16348307888 hote haiM, aura bAraha aMgoMke kula pada 1108358005 hote haiM / 2 / / yaha itanA vizeSa jAnanA cAhie ki prakRtameM eka-eka madhyama padameM akSaroMkI apekSAse jo samAnatA kahI gaI hai, so vaha saMyogAkSaroMkI apekSAse hI kahI gaI hai| eka-eka saMyogAkSarameM jo avayava akSara kama adhika hote haiM, unakI apekSAse nahIM, kyoMki koI saMyogAkSara mAtra do pratyeka akSaroMke sumelase banatA hai aura koI saMyogAkSara adhikase adhika 64 akSaroMke sumelase banatA hai / isalie koI bhI saMyogAkSara kitane hI pratyeka akSaroMke saMyogase bhale hI bane, para vaha eka akSara hI mAnA jaayegaa| ataH saMyogAkSarako eka mAnakara unakI apekSA saba madhyama padoMke akSara samAna hI hote haiM aisA yahA~ samajhanA caahie| yahA~ jina tathyoMkA hamane nirdeza kiyA hai unheM prakRtameM eka do udAharaNoM dvArA spaSTa kiyA jAtA hai"a" kA artha viSNu hai yA 'a si A U sA' mantrameM usakA artha 'arahanta' hai| yaha madhyama padameM jahA~ sArthaka eka saMyogI akSara hai vahA~ ukta tIna padoMkI apekSAse ise artha padakA bhI udAharaNa mAnA jA sakatA hai| "yA zrIH sA gauH jahA~ yaha madhyapadakI apekSAse anuloma viloma ubhayarUpa sArthaka eka saMyogAkSarakA udAharaNa hai vahA~ arthapadakI apekSAse "yA zrI sA gau" ye cAroM pratyeka artha pada hai / 8. dvitIya prarUpaNA yahAM taka akSaroMke bhedase zrutajJAnakI prarUpaNA kI gaI hai usakI apekSAse mUla akSara 64 honese zruta jJAna bhI 64 prakArakA hai tathA mUla akSaroke sAtha saMyogI akSaroke saMkhyAta honase zrutajJAna bhI utane prakArakA ho jAtA hai / isa prakAra zratake akSaroMko apekSAse zrRtajJAnake bhedoMkI prarUpaNA karake Age kSayopazamakI apekSAse zrutajJAnake bhedakI prarUpaNA kI gaI hai| isa apekSAse zrutajJAnake mUla bheda 20 haiM / zrutajJAname sabase jaghanya jJAnakA nAma labdhyakSara hai / yaha kevalajJAnake anantaveM bhAga pramANa hai| yaha nitya ughATita aura nirAvaraNa hai| isameM saba jIva rAzikA bhAga dene para jo bhAga labdha Ave, use usI labdhyakSara jJAnameM milAne para zrutajJAnake prathama bheda paryAyajJAnakI utpatti hotI hai / labdhyakSara aura paryAyajJAnake madhya zrutajJAnakA anya koI bheda nahIM hai. yaha isakA tAtparya hai / zrutajJAnakA dUsarA bheda paryAyasamAsa hai / isake asaMkhyAta loka pramANa bheda haiM, jo anantabhAgavRddhi, asaMkhyAtanAgavRddhi, saMkhyAtabhAgavRddhi, saMkhyAtaguNavRddhi, asaMkhyAtaguNavRddhi aura anantaguNavRddhike kramase utpanna hote haiN| yahA~ anantakA bhAga deneke lie yA guNA karaneke lie sarva jIva rAzikA jitanA pramANa ho, anantakA pramANa utanA lenA cAhie / asaMkhyAta kA bhAga deneke lie yA guNA karaneke lie utkRSTa asaMkhyAta 1. vahI, pR0 266 3. dhavalA, pR0 13, pR0 267 5. vahI 10 259 / 7. dhavalA, pu0 53 pR0 265 / 2. vahI, pR0 266 4. vahI, pR0 267 6. vahI, pR0 265 / 8. vahI, pR0 263 /
Page #368
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturtha khaNDa : 331 kA jitanA pramANa ho, utanA lenA cAhie / tathA saMkhyAtakA bhAga deneke lie yA guNA karaneke lie utkRSTa saMkhyAtakA jitanA pramANa ho utanA lenA caahie|' niyama yaha hai ki sUcyaMgulake asaMkhyAtaveM bhAgakA jitanA pramANa ho utanI bAta paryAyajJAnake Upara ananta bhAgavRddhiyoMke hone para eka bAra asaMkhyAta bhAgavRddhi hotI hai / punaH isa vidhise prApta hue jJAna para utanI hI bAra ananta bhAgavRddhike hone para dUsarI bAra asaMkhyAta bhAgavRddhi hotI hai| isa kramase jaba asaMkhyAta bhAga bhI sUcyaMgulake asaMkhyAtaveM bhAga bAra ho letI hai, taba vahA~ prApta hue jJAna para sUcyaMgulake asaMkhyAtaveM bhAga bAra ananta bhAgavRddhike hone para vahA~ asaMkhyAta bhAgavRddhikA sthAna saMkhyAtabhAgavRddhi le letI hai| isake Age puna ukta vidhise dUsarI bAra saMkhyAta bhAgavaddhi hotI hai aura isa prakAra jaba sUcyaMgulake asaMkhyAtava bhAga bAra saMkhyAtabhAgavRddhiyA~ ho letI hai taba ukta vidhise hI kramazaH zeSa vRddhiyA~ hotI haiN| inakA nAma eka SaTguNIvRddhi hai / yahA~ eka SaTguNIvRddhimeM jitanI bAra ye chahoM vaddhiyA~ prApta hotI haiM, utane hI paryAyasamAsa jAnake bheda hote haiN| isa prakAra uttarottara Sar3agaNIva ddhiyoMke kramase paryAyasamAsa jJAnake asaMkhyAta loka pramANa bheda utpanna hote haiN| isa vidhise yahA~ jo zrutajJAnake bheda utpanna kie gaye haiM. ina sabakI paryAyasamAsa-jJAna saMjJA hai / ina sabakI paryAyajJAna aura akSarajJAnake madhyameM parigaNanA kI gaI hai. isalie ina saba zrutajJAnake bhedoMko AgamameM paryAyasamAsa kahA gayA hai / yaha zrutajJAnakA dUsarA bheda hai| zra tajJAnakA tIsarA bheda akSarajJAna hai / paryAyasamAsa jJAnakA jo antima bheda hai| usameM saba jIva-rAzikA bhAga dene para jo labdha Ave, use paryAyasamAsajJAnake antima bhedameM milA dene para prathama akSara jJAnakI utpatti hotI hai / vaha Ageke zrutajJAnake bhedoMkI apekSA sabase jaghanya akSara zratajJAna haiN| inake Upara dUsare akSarajJAnakI utpatti hone para paryAyasamAsa jJAnakA prathama bheda utpanna hotA hai| isa vidhise eka-eka akSarajJAnakI vRddhi dvArA saMkhyAta akSarajJAnoMkI vRddhi hone taka una sabakI samAsajJAna saMjJA hai / yaha zrutajJAnakA cauthA bheda hai / isake Ageke zrutajJAnake bhedoMke nAma haiM-pada, pada-samAsa, saMghAta, saMghAtasamAsa, pratipatti, pratipattisamAsa, anuyogadvAra, anuyogadvA rasamAsa, prAbhRta-prAbhRta, prAbhRtaprAbhRtasamAsa, prAbhRta, prAbhUtasamAsa, vastu, vastu vastu samAsa, pUrva aura pUrva samAsa / isa prakAra kSayopazamake bhedoMkI mukhyatAse zrutajJAnake samuccayarUpa bhedoMkI saMkhyA 20 hai / " ye saba jJAna eka-eka akSarajJAnakI vRddhise utpanna hote haiN| spaSTIkaraNa jisa vidhise akSarasamAsa jJAnakA kiyA gayA hai, usI vidhise Ageke samAsa jJAnoMkA kara lenA caahie| yahA~ itanA vizeSa jAnanA cAhie ki (1) akSarajJAnake UparakI chaha prakArakI vRddhi nahIM hotii| kAraNa ki eka akSarajJAna sakala zrutajJAnake saMkhyAtaveM bhAga pramANa hI hotA hai, isalie akSarajJAnase Ageke saba jJAnoMmeM chaha vRddhiyA~ na hokara yathAsaMbhava saMkhyAtabhAgavRddhi aura saMkhyAtaguNavRddhi hI hotI haiM / (2) yahA~ paryAyajJAnase lekara Ageke saba jJAnoMkI utpattikA jo krama svIkAra kiyA gayA hai vaha mAtra uttarottara eka jJAnase dUsare jJAnameM tAratamya dikhalAneke lie hI svIkAra kiyA gayA hai| kina jIvake kaba 1. gommaTasAra (jIvakANDa), gAthA 334; 3. dhavalA, pR0 13, pu0 264 5. vahI, pR0 261, sUtra 48 2. vahI gAthA 326 / 4. vahI, pR0 264
Page #369
--------------------------------------------------------------------------
________________ 332 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana-prantha kama adhika kitanA jJAna utpanna honA sambhava hai isakI yahA~ mImAMsA nahIM kI gaI hai| (3) dUsarI prarUpaNAmeM zrutajJAnake jo bIsa bheda kiye gaye haiM ve bheda mukhyatayA pUrvagata zrutako dhyAnameM rakhakara hI kiye gaye haiM / isaliye yaha prazna utpanna hotA hai ki pUrvagatake caudaha bhedoMmeMse gyAraha aMga, parikrama, sUtra prathamAnuyoga aura cUlikAkA antarbhAva ho nahIM sktaa| aisI avasthAmeM unakA antarbhAva zrutajJAnake kisa bhedameM hotA hai ? isa praznakA samAdhAna karate hue vIrasena svAmIne likhA hai ki ukta zrutake bhedoMkA anuyogadvAra-samAsameM antarbhAva ho jAtA hai| (4) hama pahale akSarake tIna bheda kara Aye haiM-prathama bheda labdhyakSarako dRSTimeM rakhakara zrutajJAnake ukta 20 bhedoMkI prarUpaNA mukhyatayA zrutajJAnAvaraNa karmake kSayopazamako nimitta kara utpanna hue jJAnakI mukhyatAse hI kI gaI hai / phira bhI inakA nivRtyakSara aura sthApanAkSarake sAtha kisa vidhise nimittanaimittika sambandha banatA hai, ise samajhaneke lie gommaTasAra jJAna mArgaNAkA ukta prakaraNa draSTavya hai / (5) zrutake saba akSaroMmeM madhyama padakA bhAga denepara antameM jo akSara zeSa rahate haiM, unake Alambanase indrabhUti gautama gaNadharane sAmAyika Adi caudaha aMgabAhya zrutakI racanA kI hai, itanA yahA~ vizeSa jAnanA cAhie / isa prakAra aMgazrutake pariprekSyameM pUrvagata zrutake kitane bheda hai, unakA svarUpa kyA hai, aura unakI vAcanA lene-denekA adhikArI kauna hai, Adi viSayoMko isa nibandhameM saMkSepameM nirUpaNa kiyA gayA hai| 1. dhavalA pustaka 13, pR0 276
Page #370
--------------------------------------------------------------------------
________________ aitihAsika AnupUrvI meM karma-sAhitya karma sAhityameM jina' 8 yA 102 karaNoMkA ullekha dRSTigocara hotA hai unameM eka upazamanAkaraNa bhI hai / usake do bheda hai-karaNopazAmanA aura akaraNopazAmanA / karaNopazAmanAke bhI dezakaraNopazAmanA aura sarvakaraNopazAmanA ye do bheda haiM / ye donoM bheda zvetAmbara karmagranthoMmeM bhI dRSTigocara hote haiN| kaSAyapAhaDa aura usakI jayadhavalA TIkAmeM dezakaraNopazAmanAkA khulAsA karate hae likhA hai ki dezakaraNopazAmanAke do nAma haiM-dezakaraNopazAmanA aura aprazastaupazAmanA / isakA spaSTIkaraNa karate hue jayadhavalAmeM batalAyA hai ki yaha saMsArI jIvoMke aprazasta pariNAmoMke nimittase hotI hai, isaliye isakA paryAyavAcI nAma aprazasta upazAmanA bhI hai| aura yaha kathana asiddha bhI nahIM hai, kyoMki ati tIvra saMkleza pariNAmoMke kAraNa aprazasta upazAmanAkaraNa, nidhattIkaraNa, aura nikAcanAkaraNakI pravRtti hotI hai| kSapaka zreNi aura upazama zreNike vizuddhatara pariNAmoMke kAraNa isakA vinAza bhI dekhA jAtA hai, isaliye bhI yaha aprazasta hai yaha siddha ho jAtA hai| isakA vizeSa vivecana kaSAyaprAbhUta cUNike anusAra dUsare agrANIya nAmaka pUrvakI 5vIM vastu adhikArake cauthe mahAkarmaprakRti nAmaka anuyogadvArameM dekhanA caahiye| yaha kaSAyaprAbhata caNi aura usakI jayadhavalA TIkAkA vaktavya hai| kintu zvetAmbara karma-prakRti aura usakI caNimeM isake ukta do nAmoMke atirikta aguNopazAmanA aura aprazastopazAmanA ye do nAma aura dRSTigocara hote haiN| jaba ki inameMse aguNopazAmanA yaha nAma kaSAyaprAbhRtacUrNimeM Age pIche kahIM bhI nahIM hotA / yahA~ dezopazAmanAkA aprazastopazAmanAke samAna aguNopazAmanA yaha nAma lenA cAhiye yA nahIM, vicArakA yaha mukhya muddA nahIM hai| yahA~ vicAra to isa bAtakA karanA hai ki yadi kaSAyaprAbhUtacaNi likhate samaya yativRSabha AcAryake sAmane zvetAMbara karma prakRti upasthita thI to ve dezopazAmanAke paryAyavAcI nAmoMkA ullekha karate samaya usakA eka nAma aguNopazAmanAkA ullekha kyoM bhUla gaye? isase spaSTa hai ki dezopazAmanAkA vivecana dekhaneke liye jo AcArya yativRSabhane apanI cuNimeM "esA kammapayaDIsu" padakA ullekha kiyA hai usase unakA Azaya dUsare pUrvakI 5vIM vastuke cauthe prAbhRtase hI rahA hai, zvetAMbara karmaprakRtise nhiiN| isa viSayameM sva. paM0 zrI hIrAlAlajI si. zAstrIne jo kalpanAoMkA jAla bichAyA hai vaha unhIMko zobhA detA hai / yahA~ ukta paMDitajIko isa viSayapara eka pakSameM apanI mohara lagAte samaya kaI dRSTiyoMse vicAra karanA cAhiye thA / pahile to bhASAkI dRSTise vicAra karanA cAhiye thA, dUsare viSaya vivecanakI daSTise vicAra karanA cAhiye thA aura tIsare pAribhASika zabdoMkI dRSTise bhI vicAra karanA cAhiye thaa| bhASAkI dRSTise vicAra karanepara to donoMkI prarUpaNAmeM jo bheda dRSTigocara hotA hai vaha spaSTa hI . hai / jaba ki digaMbara paramparAmeM pUrA AgamasAhitya saurasenI prAkRtameM likhA gayA hai, vahA~ zvetAMbara Agama 1. ka0 pA0 bhAga 14 pR0 32 3. ka. pA0 bhAga 14 pR08 5. vahI pR08 2. go0 ka0 gAthA 437 4. ka0 pA0 bhAga 14 pR0 8
Page #371
--------------------------------------------------------------------------
________________ 334 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana-grantha sAhityameM saurasenI prAkRtako sparza taka nahIM kiyA gayA hai, use zvetAMbara vidvAn ardhamAgadhI kahate avazya hai para usameM vaha rUpa bhI pUrI tarahase dikhAyI nahIM detaa| viSaya vivecanakI dRSTise vicAra karanepara digaMbara paraMparAke karma sAhityameM jo guNasthAna aura mArgaNAsthAnoMkI dRSTise jisa kramako svIkAra karake vivecana kiyA gayA hai vaha krama zvetAMbara karma sAhityameM dRSTigocara nahIM hotaa| pAribhASika zabdoMkI dRSTise bhI vicAra karanepara donoM paraMparAoMke karma viSayaka zAstroMmeM katipaya aise zabda prayoga pAye jAte haiM jo apanI-apanI paraMparAmeM hI svIkAra kiye gaye haiN| jaise--(1) zvetAMbara karmaprakRtimeM aura usakI cUrNimeM pradezapuJjake sthAnapara ' daliya" dalaka zabdakA prayoga huA hai / ' kintu kaSAyaprAbhRta mUla aura usakI cUrNimeM isa zabdake sthAnameM mAtra 'agga' agra zabdakA prayoga dRSTigocara hotA hai / kintu agra zabdake stha nameM daliya zabdakA prayoga bhUlase bhI kaSAyaprAbhRta aura usakI cUrNimeM kahIM bhI dRSTigocara nahIM hotaa| (2) svetAMbara karmaprakRti aura usakI cUNimeM napuMsaka vedake arthameM napuMsakaveda zabdakA prayoga to huA hI hai / sAtha hI isa arthameM 'varisavara' zabdakA bhI prayoga huA hai| jabaki kaSAyaprAbhRta mUla aura usakI cUNimeM ekamAtra napuMsakaveda zabdakA hI prayoga huA hai / ___zvetAMbara karmaprakRtimeM aviratasamyagdRSTike liye 'ajaU' zabdakA prayoga huA hai tathA isakI cUrNimeM isake sthAnameM 'ajata' zabda dRSTigocara hotA hai| jabaki kaSAyaprAbhRta aura usakI cUNimeM avirataM samyagdRSTike arthameM isa zabdakA prayoga nahIM hI huA hai / zabda prayogake ye katipaya udAharaNa haiM jinako daSTimeM lenese bhI yahI nizcita hotA hai ki ina donoM caNiyoMke kartA AcArya yativRSabha nahIM ho sakate, yaha spaSTa hI hai| sva. zrI paM0 hIrAlAlajIne kaSAyapAhur3a suttakI prastAvanAmeM eka muddA yaha bhI upasthita kiyA hai ki zvetAMbara karmaprakRtimeM gAthA 66 se 71vIM gAthA takakI ina 6 (chaha) gAthAoM dvArA dezopazAmanAkA vistRta vivecana kiyA gayA hai, isaliye usameM yaha svIkAra kiyA hai ki A0 yativRSabhake sAmane zvetAMbara karmaprakRti rahI hai / unhoMne dezopazAmanAke svarUpa Adike samajhaneke liye 'esA kammapayaDIsu' likhakara jisa karmaprakRtikI ora saMketa kiyA hai vaha zvetAMbara karmaprakRti hI hai| kintu zvetAMbara karmaprakRtikI jina 6 gAthAoMmeM saba karmoMke uttarabhedoMkI prakRti, sthiti, anubhAga aura pradeza bhedase jisa dezopazAmanAkA nirdeza kiyA gayA hai usakA Azaya itanA hI hai ki dezopazAmanA apUrvakaraNake antima samaya taka hI hotI hai, anivRttikaraNake prathama samayameM dezopazAmanAkI vyucchitti hI rahatI hai, so yaha abhiprAya to kaSAyaprAbhUta aura usakI cUNimeM pratipAdita darzanamohanIya aura cAritramohanIyakI upazamanA aura kSapaNAke kathanase hI phalita ho jAtA hai| yativRSabhAcAryane anivRttikaraNake prathama samayameM aprazasta upazAmanAkaraNa, nidhattIkaraNa aura nikAcanAkaraNakA svayaM niSedha kiyA hI hai| ataH mAtra itane abhi 1. gAthA 22 aura usakI cUrNi / 3. gAthA 65 aura usakI cUNi / 2. gAthA 62 aura usakI cUNi / 4. gAthA 27 aura usakI cUNi /
Page #372
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturtha khaNDa : 335 prAyako spaSTa karaneke liye AcArya yativRSabhane dezopazAmanAke svarUpapara prakAza DAlaneke liye 'esA kammapayaDIsu' likhakara zvetAMbara karmaprakRtikI ora izArA kiyA hogA ise koI bhI parIkSaka svIkAra nahIM kregaa| ___sva. zrI paM0 hIrAlAlajIne kaSAyapAhur3asuttakI prastAvanAmeM eka bAta yaha bhI svIkAra kI hai ki zvetAMbara AmnAyameM prasiddha zataka, saptatikA aura karmaprakRti cUNike kartA bhI AcArya yativRSabha hI haiM, so unakA aisA likhanA bhI yuktiyukta pratIta nahIM hotaa| yadyapi isa samaya zataka aura saptatikAkI cUrNiyA~ to hamAre sAmane nahIM hai, karmaprakRtikI cUNi avazya ho hamAre sAmane hai| ataH usake AdhArase hI yahA~ isa bAtakA vicAra kiyA jAtA hai ki zvetAMbara karmaprakRti cUNike lekhaka yativRSabhAcArya hai yA nahIM / yathA (1) digambara paramparAmeM saMkramako bandhakA eka prakAra mAnakara udvelanA prakRtiyA~ 13 svIkAra kI gayI hai-AhArakadvika, samyaktva, mizra, devagatidvika, narakagatidvika, vaikriyikadvika, uccagotra aura manuSyagatidvika / (go0 ka0 gAthA 415) / kintu zvetAmbara karmaprakRti cUNimeM 27 udvelanA prakRtiyA~ svIkAra kI gaI hai| yathA-anantAnubandhI catuSka, samyaktva, samyagmithyAtva, devadvika, narakadvika, vaikriyika saptaka, AhAraka saptaka, manuSya dvika aura uccagotra / (karmaprakRticUNi-pradeza saMkrama patra 95 aadi)| (2) apUrvakaraNameM sthitikANDakaghAta Adi kArya prArambha ho jAte haiN| isI tathyako dhyAnameM rakhakara kaSAyaprAbhUta cUrNimeM sthitikANDakaghAtakI prakriyApara prakAza DAlate hue darzanamohanIyakA jo sthitikANDakaghAta hotA hai usameM udvelanA saMkrama nahIM svIkAra karake mAtra yaha ullekha dRSTigocara hotA hai-- paDhamaTThidikhaMDayaM bahuaM, vidiyaTThidikhaMDayaM, tadiyaM TThidikhaMDayaM visesahINaM / edeNa kameNa TThidikhaMDaya sahassehi bahuehiM gadehiM apuvvakaraNaddhAe carimasamayaM ptto| (bhA0 13 pR0 36-37) kintu isake sthAnameM isI sthitikANDakaghAtako zvetAMbara karmaprakRti cUrNimeM udvelanA saMkramapUrvaka likhA hai| yathA-- annaM ca uvvalaNAlakkhaNeNa paThamaTThidikhaMDayaM savvamahantaM / vitiya visesahINaM, tatiya visesahINaM jAva apunvakaraNassa aMtimaTThitikhaMDagaM visesahINaM / (upazamanAkaraNa adhikAra pR0 25) yaha donoM cUrNiyoMkA eka-eka ullekha hai| inameM se jahA~ karmaprakRti cUrNimeM darzana mohanIyake sthitikANDakaghAtako udvelanA saMkrama pUrvaka svIkAra kiyA gayA hai yahA~ kaSAyaprAbhRtacUNi isa tathyako svIkAra hI nahIM karatI / isa prakAra donoM caNiyoMkA yaha antara upekSA karane yogya nahIM hai| prathama kAraNa to yaha hai ki eka to donoM paramparAoMke anusAra mithyAtvakarma udvelanA prakRti nahIM hai| dUsare isa tathyako karmaprakRti svIkAra karatI hai ki samyaktva aura samyagmithyAtva ye do karma udvelanA prakRtiyA~ hokara bhI 27 prakRtiyoMkI sattAvAlA hI mithyAtvadazAmeM ina donoM prakRtiyoMkI udvelanA karatA hai| zvetAmbara karmaprakRtine ise svIkAra karate hue likhA hai-- evaM micchadiTThi aTThAvIsasaMtakammito puvvaM sammattaM eteNa vihiNA uvvaleti / tato sammAmicchattaM te ceva vihinnaa| isI tathyako digambara paramparA bhI svIkAratI hai / yathA micce sammissANaM adhApavatto muhattaaMto tti| uvvelaNaM tu tatto ducarimakaMDo tti NiyameNa // 412 / / go0 ka.
Page #373
--------------------------------------------------------------------------
________________ 336 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana-grantha (2) yaha donoM cUNiyoMkA eka-eka , udAharaNa hai jo isa tathyakI puSTi karaneke liye paryApta hai ki donoM cUrNiyoMkA kartA eka vyakti nahIM ho sktaa| Age bhI hama ina donoM cUrNiyoMmeM matabhedake katipaya udAharaNa upasthita kara rahe haiM jinase isa tathyakI puSTimeM aura bhI sahAyatA milegii| zvetAmbara karmaprakRti cUNike isa ullekhapara dRSTipAta kIjiye ___idANoM sammadiTTissa uvvalamANito bhaNNaMti-'ahANiyaTThimi chattosAe' ahasaddI aNNAhiyAre / kipaNNaM ? bhaNNaI-kAlao antamuhutteNa uvvalati tti / taM daraseti-aNiyaTThikhava go chattIsaM kammapagatIto eeNeva vihiNA uvvaleti / -karmacUrNi / __Azaya yaha hai ki anivRttikaraNa nauveM guNasthAnameM jina 36 prakRtiyoMkI kSapaNA hotI hai vaha udvelanA saMkramapUrvaka hI hotI hai| isIprakAra isa carNimeM anantAnabandhI cataSkakI visaMyojanA tathA mi samyagmithyAtvakI kSapaNA bhI udvelanApUrvaka svIkAra kI gaI hai| jabaki kaSAyaprAbhUta cUNimeM isa bAtakA aNumAtra bhI ullekha dRSTigocara nahIM hotaa| (3) kaSAyaprAbhRta cUNike anusAra jo jIva kaSAyoMkI upazAmanA karatA hai vaha anivRttikaraNa gaNasthAnameM lobha saMjvalanake mAtra pUrvaspardhakoMse hI sUkSma kRSTiyoMkI racanA karatA hai| ullekha isa prakAra hai ___ se kAle vidiyatibhAgasta paDhamasamae lobhasaMjvalaNANubhAgasaMtakammassa jaM jahaNNaphaddayaM tassa heTTado aNubhAgakiTTIo karedi / kintu zvetAmbara karmaprakRti cUrNimeM pUrvaspardhakose apUrva spardhakoMkI racanAkA vidhAna kara punaH unase kaSTiyoMke karanekA vidhAna kiyA gayA hai / yathA assakanakaraNaddhAte vaTTamANo lobhasaMjvalanassa puvvaphaddayehito samate-samate apuvvANi phaDDagANi kareti / "jAvaeNaThANaM na pAvati tAva puvvaphaDDagaM apuvvaphaDDagassa rUpeNeva aNubhAgasaMtakammaM Asi, tIra paDhamasamate kiTTIo pkrei|| (4) ukta paMDitajIkA yaha khyAla hai ki AcArya yativRSabhane apanI cUNi likhate samaya zvetAmbara karmaprakRti aura usakI cUrNikA padAnusaraNa kiyA hai so yaha bAta nahIM hai| kAraNa ki kaSAyaprAbhUta aura usakI carNimeM jhInAjhIna adhikAra aura sthitika yA sthityaMtika Adi aise aneka anuyogadvAra hai jo zve karmaprakRti aura usakI cUrNimeM nAmamAtrako bhI upalabdha nahIM hote| ataH yaha spaSTa hai ki ukta viSayoMpara cuNi likhate samaya jina guruoM aura mUla pUrva Agamako AdhAra banAkara unhoMne una viSayoMpara cUNisUtra likhe haiM, unhIM guruoM aura pUrva Agamako mUla AdhAra banAkara hI unhoMne zeSa caNi sUtroMkI bhI racanA kI hai| ata. kasAyapAhaDasuttakI ukta prastAvanAmeM sva. zrI paM0 hIrAlAlajI dvArA yaha svIkAra karanA bhI hAsyAspada pratIta hotA hai ki 'yativRSabhake sammukha SaTkhaNDAgamake atirikta jo dUsarA Agama upasthita thA vaha hai karma sAhityakA mahAna grantha kammapayaDI / isake saMgrahakartA yA racayitA zivazarmA nAmake AcArya hai aura usa grantha para zvetAmbarAcAryoMkI TIkAke upalabdha honese abhI taka yaha zvetAmbara sampradAyakA grantha samajhA jAtA rahA hai kintu hAlameM hI usakI cUNike prakAza meM Anese tathA prastuta kaSAyapAhuDakI cUrNikA usake sAtha tulanAtmaka adhyayana karanese isa bAtameM koI sandeha nahIM raha jAtA hai ki kammapayaDI eka digambara paramparAkA grantha hai aura ajJAta AcAryake nAmase mudrita aura prakAzita usakI cUNi bhI eka digambarAcArya inhIM yativRSabhakI hI kRti hai" / pR0 31 /
Page #374
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturtha khaNDa : 337 (5) hA~ upazamanA prakaraNakI ina donoM cUrNiyoMke adhyayanase itanA avazya hI svIkAra kiyA jA sakatA hai ki jisa zvetAmbara AcAryane karmaprakRti cUrNikI racanA kI hai usake sAmane kaSAyaprAbhRta cUrNi avazya rahI hai / pramANasvarUpa kaSAyaprAbhRta gAthA 122 kI nUNi aura zve0 karmaprakRti gAthA 57 kI cUrNi draSTavya hai diviho parivAdo -- bhavakkhaeNa ca uvasAmaNakkhaeNa ca bhavakkhaeNa padidassa / savvANi karaNANi egasamaeNa ugghADidANi / paDhamasamae caiva jANi udIrajjati kammANi tANi udayAvaliyaM pavesadANi, jANiNa udIrajjati tANi vi okaDidUNa AvaliyabAhire govucchAe seDhIe NikkhitANi / - ka0 pA0 sutta pR0 714 / yaha kaSAyaprAbhRtacUrNi kA ullekha hai / isake prakAzameM zve0 karmaprakRti upazamanAprakaraNakI isa cUrNipara dRSTipAta kIjie - iyANi paDipAto so duviho - bhavakkhaeNa uvasamaddhakkhaeNa y| jo bhavakkhaeNa paDivajjai tassa savvANi etasamaeNa ugghADidANi bhavaMti / paDhamasamaye jANi udIraMjjati kammANi tANi udayAvayaM pavesiyANi jANiNa udIrijjati tANi ukaDDiUNa udayAvaliyabAhirato uvariM gopucchAgitIte seDhIne teti / jo uvasamaddhAkkhaMeNa paripaDati tassa vihAsA / -- patra 69 / donoM cUrNiyoMke una do ullekhAMmeMse kaSAyaprAbhRta cUrNiko sAmane rakhakara karmaprakRti cUrNike pAThapara dRSTipAta karane se yaha spaSTa ho jAtA hai ki karmaprakRti cUrNikArake sAmane kaSAyaprAbhRta cUrNi niyamase rahI hai / prathama to usakA kAraNa karmaprakRticUrNike ukta ullekha meM pAyA jAnevAlA pATha 'tassa vihAe' pATha hai, kyoMki kisI mUlasUtra gAthAkA vivaraNa upasthita karaneke pahale 'etto suttavihAsA' yA ' vassa vihAsA' yA mAtra 'vihAsA' pATha denekI paramparA kaSAyaprAbhRtacUrNimeM hI pAI jAtI hai / kintu zve0 karmaprakRti cUrNimeM kisI bhI gAthA cUrNi likhate samaya 'tassa vihAsA' yaha likhakara usakA vivaraNa upasthita karanekI paripATI isa sthalako chor3akara anyatra kahIM bhI dRSTigocara nahIM hotI / eka to yaha kAraNa hai ki jisase yaha spaSTa ho jAtA hai ki zve0 karmaprakRti cUrNikArake sAmane kaSAyaprAbhRtacUrNi niyamase upasthita rahI hai / dUsare zve0 karmaprakRtikI isa cUrNimeM 'gopucchAgitI te' pAThakA pAyA jAnA bhI isa tathyakA samarthana karaneke liye paryApta kAraNa hai / hamane zve0 karmapra kRti mUla aura usakI cUrNikA yathAsambhava avalokana kiyA hai, para hameM ukta sthalakI cUrNiko chor3akara anyatra kahIM bhI isa tarahakA pATha upalabdha nahIM huA jisameM niSeka kramase sthApita pradeza racanAke liye gopucchAkI upamA dI gaI ho / tIsare ukta donoM cUrNiyoM meM racanAke jisa kramako svIkAra kiyA gayA hai usase bhI isI tathyakA samarthana hotA hai ki zve0 karmaprakRticUrNike lekhakake sAmane kaSAyapAhuDasuttakI cUrNi niyamase rahI hai / isa prakAra donoM cUrNiyoMke upazAmanA adhikArapara dRSTipAta karanese yaha spaSTa ho jAtA hai ki vRSabha AcArya na to karmaprakRticUrNike kartA hI haiM aura na hI kaSAyaprAbhRtacUrNiko nibaddha karate samaya unake sAmane zve0 karmaprakRtimUla hI upasthita rahA hai / unhoMne apanI cUrNimeM 'esA kammapayaDIsu' likhakara jisa karmaprakRtikA ullekha kiyA hai vaha prastuta karmaprakRti na hokara agrAyaNIya pUrvakI pA~cavIM vastukA cauthA anuyogadvAra mahAkammapayaDipAhuDa hI hai / usake 24 avAntara anuyogadvAroMko dhyAnameM rakhakara A0 yativRSabhane 'kammapayaDIsu' isa prakAra bahuvacanakA nirdeza kiyA hai ] | 43
Page #375
--------------------------------------------------------------------------
________________ paurapATa (paravAra) anvaya 1. jaina jAtiyoMke prArambha kA kAla bhAratavarSa agaNita jAtiyoMkA deza hai| bhagavAn mahAvIrake kAlameM yaha jAti paramparA pracalita thI, purANoM para dRSTipAta karanese isakA AbhAsa nahIM miltaa| yadyapi purANoMmeM vaMzoM aura kuloMke nAma to Ate haiM, yahA~ taka kI muniyoMmeM bhI kula paramparA cAlU rahI hai| para purANoMmeM pracalita jAtiyoMkA ullekha kahIM bhI dRSTigocara nahIM hotA / abhI taka AgamoMmeM jitane bhI ullekha milate haiM unake anusAra pUre jaina saMghako cAra bhAgoM meM vibhakta kiyA gayA thA - muni, AryikA zrAvaka aura zrAvikA / , jaina paramparAmeM samavasaraNakI vyavasthA itihAsAtIta bhagavAn AdinAthake kAlase hI calI A rahI hai| usake anusAra manuSya deva aura tiyaMcoMke baiThane ke liye jina bAraha koThoMkI racanA kI jAtI thI unameMse AryikA aura dhAvikAoMke baiThaneke liye eka hI koTA nizcita rahatA thaa| isaliye ukta AdhAroMko dhyAnameM rakhakara yaha to nizcita rUpase kahA jA sakatA hai ki tIrthaMkara mahAvIrake kAlake bAda hI jaina paramparAmeM jAti vyavasthAko sthAna mila sakA hai, isake pUrva vartamAna jAtiyoMmeMse kucha jAtiyA~ rahI bhI hoM to dhArmika dRSTise unako mahatva nahIM diyA gyaa| kintu isa paramparAmeM yaha jAti vyavasthA kamase cAlU huI ise ThIka tarahase samajhane ke liye hameM purANa sAhitya ke atirikta anya jaina sAhitya ke Upara bhI dRSTi DAlanI hogii| isa apekSAse sabase pahale hamArI dRSTi ratnakaraNDa zrAvakAcAra para jAtI hai| usake anusAra samyagdarzanakI prApti meM bAdhaka jina paccIsa doSoMkA ullekha dRSTigocara hotA hai, unameM ATha mada mukhya haiN| unake nAma haiM-jJAna, pUjA, kula, jAti, bala, buddhi, tapa aura zarIra / " isakA artha hai ki jisa kAlameM svAmI samantabhadrane ratnakaraNDabhAvakAcArakI racanA kI hai usa kAla taka jaina samAja meM bhI jAti prathA cAlU ho gaI thI, tabhI to ukta ATha madoM meM jAtimada aura kula madako alagase sthAna diyA gayA hai| jise ATha madoMmeM jAti jaisA ki pahale likha Aye hai ki kula paramparA to purANa kAlameM ho cAlU tho mada kahA gayA hai, sambhavataH usase matalaba brAhmaNatva Adi jAtiyoMse ho sakatA hai, kyoMki manusmRti Adi brAhmaNa sAhityake Upara dRSTipAta karanese yaha spaSTa jJAta ho jAtA hai ki jainadharma meM jina brAhmaNAdi varNoMko karmase svIkAra kiyA gayA hai unheM hI brAhmaNa dharmameM jAtirUpase svIkAra kara liyA gayA thaa| phalasvarUpa meM brAhmaNa hU~, ucca jAtikA hai, yaha kSatriya hai, hamase halakI jAtikA hai' ityAdi vyavahAra lokameM cAlU ho gayA thaa| jainadharma bhI usase achUtA nahIM baca skaa| yahI kAraNa hai ki ratnakaraNDathAvakAcAra meM kula madake samAna jAtimadakA bhI niSedha kiyA gayA hai / mUlAcAra piNDazuddhi adhikAra para dRSTipAta karanese bhI ukta arthakI puSTi hotI hai| usameM likhA hai ki jAti, kula, zilpa, karma, tapa-karma aura IzvarapanA inakI AjIva saMjJA hai / inake AdhArase AhAra prApta karanA AjIva nAmakA doSa hai / " 1. ratnakaraNDa zrAvakAcAra zloka pR0 25 / 2. mU0 pi0 a0 gAthA 30 /
Page #376
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturtha khaNDa : 339 malAcAra aura ratnakaraNDazrAvakAcAra, ye zAstra vikramako prathama zatAbdike samayameM yA usase pUrva likhe gaye haiN| isase lagatA hai ki isa kAlameM jAtivyavasthA pracalita hokara tiyaMca yonimeM hAthI, ghor3A aura gau Adi bhedoMke samAna manuSya samAja bhI aneka bhAgoM meM vibhakta kara diyA gayA thaa| eka-eka varNake bhItara jo aneka jAtiyA~ aura upajAtiyA~ dikhAyI detI haiM, yaha usI vyavasthAkA pariNAma hai / yadyapi yahA~ yaha kahA jA sakatA hai ki mulAcAra aura ratnakaraNDazrAvakAcArameM jina jAtiyoMko ullikhita kiyA gayA hai ve vartamAnameM eka-eka varNa ke bhItara pracalita aneka jAtiyA~ na hokara una varNoMko hI una granthoMmeM jAti zabda dvArA abhihita kiyA gayA hai / isaliye vartamAna kAlameM eka-eka varNake bhItara pracalita aneka jAtiyoMko utanA purAnA nahIM mAnanA cAhiye / kintu vartamAnameM jitanI bhI jAtiyA~ pracalita haiM inakI pUrvAvadhi adhikase adhika sAtavIM-AThavIM zatAbdI ho sakatI hai| aisA aneka aitihAsikoMkA mata hai| AcArya kSitimohanasena unameM mukhya haiN| prAgvATa itihAsa (prathama bhAga) kI bhUmikAmeM pR0 13 para zrI agaracanda nAhaTA likhate haiM-"rAjaputroMkI Adhunika jJAtiyoM aura vaizyoMkI anya jJAtiyoMke nAmakaraNakA samaya bhI vidvAnoMkI rAyase 8vIM zatIke lagabhagakA hI hai| suprasiddha aitihAsika vidvAn zrI citAmaNi vinAyaka vaidyane apanI 'madhyayugIna bhArata' meM likhA hai-"vikramakI 8vIM zatAbdI taka brAhmaNa aura kSatriyoMke samAna vaizyoMkI sAre bhAratameM eka hI jAti thii|" zrI satyaketu vidyAlaMkAra kSatriyoMkI jJAtiyoMke sambandhameM apane grantha 'agravAla jJAtike prAcIna itihAsa' ke pR0 228 para likhate haiM-bhAratIya itihAsameM 8vIM sadI eka mahattvapUrNa parivartanakI sadI hai / isa kAlameM bhAratakI rAjanaitika zakti pradhAnatayA una jJAtiyoMke hAthameM calI gaI, jinheM Ajakala rAjaputra kahA jAtA hai / bhAratakI purAne va rAjanaitika zaktiyoMkA isa samaya prAyaH lopa ho gyaa| purAne maurya, pAMcAla, aMdhakavRSNi, kSatriya, bhoja Adi rAjakuloMkA nAma aba sarvathA lupta ho gayA aura unake sthAna para cauhAna, rAThaura, paramAra Adi naye rAjakuloMkI zakti prakaTa huii| svargIya pUrNacandrajI nAharane bhI osavAla vaMzakI sthApanAke sambandhameM likhA hai ki "vIra-nirvANake 70 varSameM osavAla-samAjakI sRSTiko kiMvadantI asaMbhavasI pratIta hotI hai"| jesalamera-jaina-lekha-saMgrahakI bhUmikAke pR0 25 meM "saMvat pA~ca sauke pazcAt aura eka hajArase pUrva kisI samaya upakeza (osavAla) jAtikI utpatti huI hogI', aisA apanA mata prakaTa kiyA hai| - kintu 7vIM-8vIM zatAbdIke pUrva varNa hI jAti saMjJAse abhihita kiye jAte rahe hoM, aisA ekAntase to nahIM kahA jA sakatA / yaha bAta ThIka hai ki brAhmaNoMne apane varNakI utkRSTatA banAye rakhaneke liye use pANinIya kAlameM hI karmase na mAnakara janmase mAnanA prArambha kara diyA aura isa prakAra brAhmaNa Adi vargoM ke sthAnameM ve jAtiyAM kahalAne lagIM, phira bhI pradeza-bheda aura AcAra-bhedase unameM 8vI-9vIM zatAbdIke pUrva ina varNoke bhItara uttara-bhedoMkI sRSTi na haI ho, yaha nahIM kahA jA sakatA, kyoMki jitane hama pichale (pUrva) kAlakI ora jAte haiM utanA hI unameM pradezabheda aura AcArabhedase bheda hotA huA anubhavameM AtA hai| DaoN0 vAsudevazaraNa agravAla apane 'pANinikAlIna bhAratavarSa' granthakI bhUmikAmeM likhate haiM 1. bhinna-bhinna dezoMmeM basa jAneke kAraNa brAhmaNoMke alaga-alaga nAmoMkI prathA cala par3I thii| 1. prAgvATa-itihAsa, pra0 bhAga bhUmikA pR0 13 /
Page #377
--------------------------------------------------------------------------
________________ 340 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana-grantha 2. isI prakAra kSatriyoMke viSayameM bhI ve likhate haiM "aneka janapadoMke nAma vahI the jo unameM basanevAle kSatriyoM ke / (janapadazabdAt kSatriyAdaja (pA0 sU0 4 / 1 / 167) / jaisA ki hama Upara dikhA cuke haiM paMcAla kSatriyajanake basaneke kAraNa hI ArambhameM janapadakA bhI paMcAla nAma par3A thaa| pIche janapada nAmakI pradhAnatA huI aura janapadake nAmase vahA~ke prazAsaka kSatriyoMke nAma jinheM aSTAdhyAyImeM janapariSad kahA gayA hai loka prasiddha hae / pahalI sthitike kucha avazeSa Aja taka baca gaye haiM-jaise yaudheyoM (vartamAna johiye) kA pradeza johiyAvAra (bahAvalapura riyAsata), mAlavoMkA (vartamAna malavaI logoMkA), mAlavA (phirojapura ludhiyAnA jiloMkA bhAga), darada kSatriyoMkA daridasthAna, yoM to tatkAlona saMghoM aura janapadoMmeM kSatriyoMke atirikta aura varNo ke loga bhI the, udAharaNArtha-mAlava janapadake kSatriya mAlava tathA brAhmaNa evaM kSatriyetara mAlavya kahalAte the....."rAjanyakA hiMdI rUpa rANA hai|" 3. "pANini-vyAkaraNameM gRhasthake liye gRhapati zabda hai| mauryazuga yugameM gRhapati samRddha vaizya vyApAriyoMke liye prayukta hone lagA thA |"""unhiise gahoI vaizya prasiddha hue" (pR0 92) / "pataMjalike anusAra mRtapa, cANDAla Adi nimna zUdra jAtiyA~ prAyaH grAma, ghoSa. nagara Adi AryabastiyoMmeM ghara banAkara rahatI thiiN| para jahA~ gA~va aura zahara bahuta bar3e the, vahA~ unake bhItara bhI ve apane muhalloMmeM rahane lage the| ye samAjameM sabase nIcI koTike zUdra the| inase Upara bar3haI, lohAra, bunakara, dhobI, takSA, ayaskAra, tantuvAya, rajaka Adi jAtiyoMkI gaNanA bhI zUdroMmeM thii| ve yajJa sambandhI kucha kAryoM sammilita ho sakate the, para inake sAtha khAneke bartanoMkI chuAchUta bar3hatI jAtI thii| inase bhI U~cI koTike zudra ve the jo AryoMke gharakA nevatA hone para unhIM bartanoMmeM khA-pI sakate the jinameM ki gharake loga khAte-pIte the|" ye pANini vyAkaraNa aura kAtantrake kucha udAharaNa haiM jo isa bAtake sAkSIrUpameM prastuta kiye gaye haiM, jinase jJAta hotA hai ki tIrthaMkara mahAvIrake kAlameM yA usake kucha kAla bAda AjIvikA Adi karmoke AdhArapara cAroM vargoM ke antargata pradezabheda aura AcArabheda Adike kAraNa vividha jAtiyA~ banane lagI thiiN| AjIvikA bheda bhI ina jAtiyoMke banane meM eka mukhya kAraNa hai| ___ 'tattvArthasUtra'meM parigraha-parimANake prasaMgase kucha aise saMketa milate haiM jinase hama jAnate haiM ki usa kAlameM mAnavasamAja nIca-U~cake bhadoMmeM ba~Ta gaI thii| parigraha-parimANa vratake jina pA~ca aticAroMkA nAmollekha usameM dRSTigocara hotA hai unameM ika aticArakA nAma dAsa-dAsI-vyatikrama bhI hai| jo vratI gRhastha dAsa-dAsiyoMke rakhanekI maryAdA karake usakA ullaMghana karatA hai, vaha vratI gRhastha dAsa-dAsI-vyatikrama nAmaka aticAra doSakA bhAgI hotA hai| isase hama jAnate hai ki tattvArthasUtrakI racanAkAlake bahuta pahilese samAja nIca-U~cake bhedase aneka bhAgoMmeM vibhakta ho gayA thaa| kauTilyana bhI apane arthazAstrameM dAsa-prathAkA ullekha kara isase chUTane ke upAyakA bhI nirdeza kiyA hai| yadyapi vrato jaina gRhastha svecchAse isa prathAko banda karanemeM sahAyaka hote rahe haiM, para kauTilyake anusAra chuTakAreke rUpameM rupayA dekara bhI dAsa yA dAsI usase mukta hokara samAnatAkA sthAna pAte rahe haiM / yaha lagabhaga do hajAra varSa pUrva ke bhAratakI eka jhAMkI hai, jisase hama jAnate haiM ki usa samaya mAnava samAja aneka bhAgoMmeM vibhakta ho gayA thaa| ataH isaparase yaha niSkarSa nikAlA jA sakatA hai ki vartamAnameM eka-eka varNake bhItara jo aneka jAtiyA~ aura upajAtiyA~ dRSTigocara hotI hai unakI nIMva bahata pahale par3a gayI thii|
Page #378
--------------------------------------------------------------------------
________________ jo jainadharma jAti prathAkA atyanta virodhI kahane ke liye isa samaya jaina samAjameM 84 jAtiyA~ hajAra varSase pahale hI astitvameM A gayI thIM / catu khaNDa : 341 rahA hai, vaha bhI isa doSase apaneko nahIM bacA sakA / prasiddha haiM / merI rAyameM unameM kucha aisI bhI haiM jo do paurapATa (paravAra) jAti ( 1 ) isI prasaMgase maiM sva0 zrI paM0 jhammanalAla jI jaina tarkatIrtha dvArAlikhita 'zrI laMmecU digambara jaina samAjakA itihAsa' dekha rahA thaa| unhoMne usake pR0 38 para likhA hai - " pramAra (paramAra) vaMzameM rAjA vikrama hue, unakA saMvat cAlU hai / unake nAtI (potA) guptigupta muni the jinhoMne sahasra paravAra thApe / " zrI guptigupta munike viSayameM vizeSa ullekha karate hue ukta paMDitajIne usI granthake pR0 33 para yaha bhI likhA hai ki - " guptigupta muni bhI paramAra jAti kSatriyavaMza jo candragupta rAjAkA vaMza hotA hai - yaha bhI yaduvaMzameM hI hai / usI vaMzameM vikrama samvat 26 meM hue haiM / " zrI jaina samAja sIkara dvArA vIra ni0 saM0 2501 meM prakAzita cAritrasArake antameM nAgaura - zAstrabhaNDArase prApta eka paTTAvali chapI hai / usameM ina AcAryoMke viSayameM likhA hai (ka) miti phAlguna zuklA 14 vi0 saM0 26 meM jAti rAjapUta paMvArotpanna zrIguptigupta hue / unakA gRhasthAvasthAkAla 22 varSa rahA, dIkSAkAla 34 varSa aura paTTasthakAla 9 varSa chaha mAsa 25 dina evaM virahakAla dina 5 rahA / isa prakArase inakI sampUrNa Ayu 65 varSa sAta mAha ko thI / ( paTTAvalike anusAra inakA kramAMka 2 hai 1 ) (kha) miti ASAr3ha zuklA 14 vi0 saM0 40 meM causakhA poravAr3a jAtyutpanna zrI jinacandra hue / inakA gRhasthAvasthAkA kAla 24 varSa, 9 mAha rahA / dIkSAkAla 32 varSa 3 mAha, paTTastha kAla 8 varSa 9. mAha, 6 dina aura virahadina 3 rahA / isa prakArase inakI sampUrNa Ayu 65 varSa, 9 mAha aura 9 dina kI thI / inakA paTTastha krama 4 hai / (ga) miti Azvina zuklA 10 vi0 saM0 765 meM poravAla dvisakhA jAtyutpanna zrI anantavIrya muni hue / inakA gRhasthAvasthAkAla 11 varSa, dIkSAkAla 13 varSa, paTTasthakAla 19 varSa, 9 mAha, 25 dina aura antarAlakA dina 10 rahA / inakI sampUrNa Ayu 43 varSa, 10 mAha, 5 dina kI thii| inakA paTTastha honekA krama 33 hai / (gha) miti ASAr3ha zuklA 14 vi0 saM0 1256 meM aThasakhA poravAla jAtyutpanna zrI akalaMkacandra muni hue / inakA gRhasthAvasthAkAla 14 varSa, dIkSAkAla 33 varSa, paTTasthakAla 5 varSa, 3 mAha, 24 dina aura antarAla kAla 7 dinakA rhaa| inakI sampUrNa Ayu 48 varSa, 4 mAha 1 dina kI thii| inakA paTTastha rahanekA krama 73 hai / (Ga) miti azvina 3 vi0 saM0 1264 meM aThasakhA poravAla jAtyutpanna zrI abhayakIrti muni hue / inakA gRhasthAvasthA kAla 11 varSa 2 mAha. dIkSA kAla 30 varSa 5 mAha, paTTasthakAla 4 mAha, 10 dina aura antarAla kAla 7 dinakA rhaa| inakI sampUrNa Ayu 41 varSa 11 mAha, 17 dina kI thI / kramAMka 78 hai / isI prakAra 'prAgvATa - itihAsa ke pR0 12 para zrI daulata siMhajI lor3hA likhate haiM- "zrI mAlapura ina dinoM meM bahuta hI bar3A aura atyanta samRddha nagara thA / yaha avantI aura rAjagRhIkI spardhA karatA thA / Aja dillI aura prabhAsapattana, sindhunadI tathA sonanadI taka phailA huA jitanA bhUbhAga hai, una dinoMmeM rahe hue 1. paTTAvalI sUrIpura vaTezvara kSetra /
Page #379
--------------------------------------------------------------------------
________________ 342 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana-grantha bhAratavarSake isa bhAgameM zrImAlapura hI sabase bar3A nagara thA / isa nagarameM adhikAMzataH brAhmaNa, kSatriya, vaizya basate the aura ve bhI ucckottike| nagarakI racanA 'zrImAla mAhAtmya' meM isa prakAra varNita kI gaI hai ki utkaTa dhanapati arthAt koTIza jinako dhanotkaTA kahA gayA hai, zrImAlapurakI dakSiNa dizAmeM basate the aura inase kama dhanI (zrImaMta) uttara aura pazcima dizAmeM basate the aura ve zrImAlI kahe gaye haiM / (mAno vaha) svayaM lakSmIdevIkA krIr3Asthala hI ho / zrImAlapurakA aisA jo samRddha aura vanarAjise suzobhita pUrva bhAga thA, jo zrImAlapurakA pUrvavATa kahA gayA hai usameM basane vAle prAgvATa kahe gaye haiN|" ye katipaya lekha haiM jinase aisA lagatA hai ki Ajase lagabha- do hajAra varSase pUrva bhI katipaya jAtiyoMkA nirmANa ho cukA thA / paurapATa (paravAra) jAti unameMse eka hai| . hama pahale hI guptigupta AcAryakA ullekha kara Aye haiM / unakA dUsarA nAma arhabali bhI rahA hai / ka te haiM ki paMcavarSIya yuga pratikramaNake samaya unhoMne eka vizAla muni-sammelanakA Ayojana kiyA thA jisameM sau yojana takakI dUrIke muni ekatra hue the| unakI bhAvanAoM parase unhoMne yaha jAna liyA thA ki aba pakSapAtakA yuga A gayA hai / phalasvarUpa unhoMne pUre saMghako aneka bhAgoM meM vibhakta kara diyA thaa| merI rAyameM jaina samAjameM vividha jAtiyoMkI utpatti kA yahI kAla honA cAhiye aura isaliye yaha sambhava hai ki unhoMne paurapATa jAtiko svIkAra karane ke bAda hI muni dIkSA aMgIkArakI thii| bahuta sambhava hai ki unhoMne usake bAda paravAroMke eka hajAra gharoMkI sthApanA bhI kI ho| (2) hamAre pAsa jo thor3e bahuta pratimA lekha haiM, unameMse eka pratimA-lekha aisA bhI hai jo vikrama saMvat 189 kA hokara bhI jisameM aThasakhA anvayake antargata jina bimbakI pratiSThA karAnevAleko DeriyAmarI kahA gayA hai| pUrA lekha isa prakAra haiM "saMvat 189 mAgha zuklA 8 ASTAsAkhe pratiSThitam DeriyAmUro zrIkaraThAkena'' yaha jinabimba mathurAse vRndAvanako jo mArga jAtA hai usameM eka TIlekI khudAImeM svapna dekara upalabdha huA thA / yaha jinabimba caurAsI (matharA) ke jina mandirameM malavedIke pIchekI vedImeM sthApita hai| (3) zrI paM0 dayAcanda zAstrI ujjainase prAptakara zrI DaoN. harIndrabhUSaNajI ne hamAre pAsa dvitIya bhadrabAhuke kAlase lekara lagabhaga 18vIM zatAbdi takakI eka paTTAvali bhejI hai| usameM AcArya guptiguptake sambandhameM likhA hai saMvat 26 phAlguNa sudi 14 guptiguptajI gRhastha varSa, 22, dIkSA varSa 34, paTTasthavarSa 9, mAsa 6, dina 25, virahadina 5, sarvAyu (varSa) 65, mAsa 7, jAti prvaar| isa paTTAvalIse bhI usI arthakI puSTi hotI hai, jisakA ullekha hama zrI lameMcU jAtike itihAsameM kara Aye haiN| (4) pharavarI 1940 paravArabandhuke aMkameM sarasvatIgacchakI eka paTTAvali mudrita huI hai| usameM bhI zrI guptigupta muni vi0 saM0 26 meM hue aisA likhakara unheM paravAra sUcita kiyA gayA hai /
Page #380
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturthakhaNDa : 343 isa prakAra ina saba pramANoM para dRSTipAta karanese yaha spaSTa ho jAtA hai ki jise zrI lor3hAjIne prAgvATa zabda dvArA abhihita kiyA hai vahI aneka bhAgoM meM vibhakta hokara unameMse eka bhedakA nAma hI paurapATa ( paravAra) prasiddha huaa| una saba bhedoMke nAma haiM (1) soraThiyA pauravAla, (2) kapolA pauravAla, (3) padmAvatI pauravAla, (4) gurjara ( pauravAla) (5) jAMgar3A pauravAr3a, (6) mevAr3I aura malakApurI pauravAla. (7) mAravAr3I pauravAla, (8) puravAra aura (9) paravAra / kintu paravAra isa bhedako daulatasiMha lor3hAjI prAgvATa yA pauravAr3a anvayake antargata nahIM mAnate / unhoMne 'prAgvATa itihAsa' (prathama bhAga ) pR0 54 para isa sambanbameM apane vicAra vyakta karate hue likhA hai " isa jJAtike kucha prAcIna zilAlekhoMse siddha hotA hai ki 'paravAra' zabda 'paurapATa' yA 'paurapaTTa' kA apabhraMza rUpa hai / 'paravAra', 'pauravAla' aura 'puravAla' zabdoMmeM varNoMkI samatA dekhakara vinA aitihAsika evaM pramANita AdhAroMke unako eka jJAti vAcaka kaha denA nirI bhUla hai / kucha vidvAn 'paravAra' aura 'pauravAla' jJAtiko eka honA mAnate haiM, parantu yaha mAnyatA bhramapUrNa hai / pUrva likhI gaI zAkhAoMke parasparake varNanoM meM eka dUsarekI utpatti, kula, gotra, janmasthAna, janazrutiyoM, dantakathAoM meM atizaya samatA hai, vaisI paravAra jJAtike itihAsameM upalabdha nahIM hai / yaha jJAti samUcI digambara jaina hai / yaha nizcita hai ki paravAra jJAtike gotra brAhmaNa jJAtIya haiM aura isase yaha siddha ki yaha jJAti brAhmaNa jJAti se jaina banI / prAgvATa athavA pauravAla, pauravAr3a kahI jAnevAlI jJAtise sarvathA bhinna aura svataMtra jJAti hai aura isakA utpatti-sthAna rAjasthAna bhI nahIM hai / ataH prAgvATa itihAsameM isa jJAtikA itihAsa bhI nahIM gUMthA gayA hai / " ye zrI daulatasiMhajI lor3hAke apane vicAra haiN| unhoMne isI pustakake pR0 55 kI TippaNImeM zrI agaracaMda nAhaTAke vicAroMko vyakta karate hue likhA hai " prasiddha itihAsajJa zrI agaracaMdajI nAhaTA bhI pauravAr3a aura paravAra jAtiko eka nahIM mAnate haiM / dekho unakA lekha ' kyA paravAra aura pauravAr3ha jJAti eka hI hai ?" paravAra bandhu varSa 3 saM0 4 maI 1941 pR0 4, 5, 6, vidvAnoMke apane abhiprAya ye paravAra jAtiko prAgvATa yA pauravAla jAtise bhinna mAnanemeM ukta donoM haiM / kintu mAlUma par3atA hai ki unhoMne apane vicAra itihAsakA samyak prakAra se anuzIlana kiye binA prakaTa kie haiM / jisane jAti viSayaka itihAsakA thor3A bhI avalokana kiyA hai, vaha aise avicArita vicAroMko prazraya deneke lie kabhI bhI taiyAra nahIM ho sakatA / hama yahA~ Age paTTAvalIke eka aise aMzako uddhRta kara rahe haiM jisase isa bAta kI bhI bhalI prakAra puSTi hotI hai ki anya pauravAla Adi jAtiyoMke samAna paravAra jAtikA bhI nikAsa prAgvATa jAtise hI huA hai| paTTAvalIkA yaha aMza isa prakAra hai- tatpaTTodayasUrya - AcArya varya navavithabrahmacarya pavitracaryAmaMdira-rAjAdhirAjamahAmaMDalezvaravajrAMga-gaMga-jayasiMha-vyAghranareMdrAdipUjitapAdapadmAnAM aSTazAkhA - prAgvATavaMzAvataMsAnAM SaDbhASAvi cakravarti-bhuvanatalavyApta vizadakIrti * vizva vidyAprasAdasUtradhAra- sabrahmacAriziSyavarasUri zrI zrutasAgarasevitacaraNasarojAnAM zrIjinayAtrAprAsAdoddharaNopadezA naikajIvapratibodhakAnAM zrIsammedagiricaMpApuripAvApurIU jaMyatagiri-akSayavaDa AdIzvaradIkSA sarvasiddhakSetrakRtayAtrANAM zrI sahasrakUTajinabiMbopadezaka - harirAja kulodyotakarANAM zrIvidyAnaMdI paramArAdhyasvAmibhaTTArakANAm // (bhaTTAraka sampradrAya pR0 172, lekhAMka 439)
Page #381
--------------------------------------------------------------------------
________________ 344 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana-grantha paTTAvalIkA yaha aMza mUla saMgha kundakundaAmnAya balAtkAragaNa, sarasvatIgacchake antargata sUrata paTTake dvitIya bhaTTAraka zrIvidyAnaMdajI mahArAjakA hai| isa paTTAvalImeM unheM aSTazAkhA prAgvATavaMzakA kahA gayA hai| yaha eka aisA pramANa hai jisase isa tathyakI puSTi hotI hai ki jise vartamAnameM paravAra jAti kahA jAtA hai vaha pauravAloM Adike samAna prAgvATa jAtikA hI eka bheda hai| apane durAgrahavaza koI isa tathyako na svIkAra kare, yaha bAta anya hai| isa prakAra isa vivecanase yaha spaSTa ho jAtA hai ki jise hama vartamAnameM paravAra jAtike nAmase jAnatesamajhate haiM usakA vikAsa bhI pauravAloM Adike samAna usI jAtise huA hai, jise kabhI 'prAgvATa' isa nAmase abhihita kiyA jAtA rahA hai / 2. sthAna aba dekhanA yaha hai ki vaha sthAna kauna-sA hai jisa sthAnako kendra banAkara pauravATa yA paravAra jAti ne mUrtarUpa liyaa| isake sAtha dUsarA yaha prazna vicAraNIya hai ki isa jAtike isa nAmakaraNakA mUla kAraNa kyA ho sakatA hai ? ina do muddoMmeMse sarva prathama hama sthAnakA nirNaya kareMge aura usake bAda hI nAmakaraNake sambandhameM UhApoha kreNge| ___yaha to hama 'bhaTTAraka sampradAya' granthake AdhArase hI spaSTa kara Aye haiM ki 'paurapATa' jise vartamAnameM 'paravAra' anvaya kahA jAtA hai usakA nikAsa 'prAgvATa' anvayase hI huA hai| isaliye yaha vicAraNIya ho jAtA hai ki yaha 'prAgvATa' kisakI saMjJA hai ? kyA isa nAmakA koI pradeza rahA hai yA anya kisI kAraNase kisI anvaya (jAti) vizeSako yaha saMjJA milI hai ? - gujarAta aura gujarAtase lage hue pradezameM prAgvATa eka anvaya rahA hai jo kramase aneka bhedoMmeM vibhakta hotA gayA / isaliye vicAraNIya yaha hai ki isa nAmakaraNakA mUla kAraNa kyA ho sakatA hai ? prazna maulika hai| Age isa para kramase vicAra kiyA jAtA hai 'prAgvATa itihAsa' (pra0 bhA0) pR0 12 meM zrImAlapura (bhinnamAla yA bhInamAla) meM basanevAlI jAtiyoMkA ullekha karate hue likhA hai ki isa nagarImeM basanevAle jo 'dhanotkaTA' the ve dhanotkaTA zrAvaka kahalAye / jo unameM kama zrImanta the ve zrImAla zrAvaka kahalAye aura jo pUrvavATameM rahate the ve prAgvATa zrAvaka kahalAye / inakI paramparAmeM huI inakI santAne bhI zrImAlI, dhanotkaTA aura prAgvATa khlaaye|' vi0 saM0 1236 meM zrI nemicandra sUrikRta "mahAvIra-caritra'kI prazastimeM likhA hai prAcyAM vATo jaladhisutayA kAritaH krIDanAya, tannAmnaiva prathamapuruSo nirmitaa'dhyksshetoH| tatsantAnaprabhavapuruSaH zrIbhato saMyuto'yam, prAgvATarUpo. bhuvanaviditastena vaMzaH samasti / pUrva dizAmeM adhyakSake nimitta jo prathama puruSa huA usI nAmase (prAgvATa nAmase) eka sthala banAyA / usakI uttarakAlameM jo santAna haI, ve lakSmI sampanna thIM aura ve prAgvATa vaMzake nAmase prasiddha hyoN| isase aisA lagatA hai ki bhinnamAlake pUrva dizAmeM jo sthAna nirmita huA thA usakA nAma prAgvATa thaa| prAgvATa jAti yA vaMzakA vikAsa usI sthAnase huA hai| (2) zrI gaurIzaMkara hIrAcanda ojhA lor3hAjIko uttara dete hue apane patrameM likhate haiM 'prAgvATa' zabdakI utpatti mevAr3ake 'pura' zabdase hai / pura zabdase "puravAr3a" aura "pauravAr3a" zabdoMkI utpatti huI hai|
Page #382
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturthakhaNDa : 345 "pura" zabda mevAr3ake pura jilekA sUcaka hai aura mevAr3a ke liye 'prAgvATa' zabda bhI likhA milatA hai / dekho, prA0 i0 pR0 16 / (3) zrI agaracandajI nAhaTAkA mata hai ki vartamAna 'gaur3avAr3a' sirohI rAjake bhAgakA nAma kabhI prAgvATa pradeza rahA hai / vahI pR0 16 (4) muni zrI jinavijayajI sTe0 canderiyA (mevAr3a) kA mata hai ki abudaparvata se lekara gaur3avAr3a taka lambe prAntakA nAma pahile prAgvATa pradeza thA / vahI pR0 16 ina vividha matoM se aisA lagatA hai ki pahile kabhI mevAr3a pradezake usa bhAgakA nAma prAgvATa pradeza rahA hai jisake antargata arbudaparvata sthita hai / ho sakatA hai ki isa pradezameM mukhyarUpase basane vAlI jAtikA nAma prAgvATa jAti rahA hogA / jaina hitaiSI bhAga 11 aMka 5-6 phAlguna caitra vi0 saM0 2441 pR0 583 - meM likhA hai ki por3avAr3avaMza zrI haribhadra sUrijIne mevAr3a dezameM sthApana karA aura tinakA vi0 samvat svargavAsa honekA 575 kA granthoMmeM likhA hai / (6) 'prAcIna jaina smAraka' ( mUlacanda kisana dAsa kApar3iyA, sUrata ) - 1926 ke pR0 36 para yaha lekha aMkita hai-- yaha bahuta sambhava hai ki nAgapura aura bhaMDArAmeM jo vartamAna paravAra jAti hai vaha una adhikAriyoMkI santAna ho, jinheM mAlavAke rAjAoMne yahA~ niyata kiyA ho (dekho bhaMDArA gajaTa 1908) (7) 'jAtibhAskara'"---pustaka ke pR0 263 para likhA hai -- purAvAla gujarAtake poravA-porabandarake pAsa honese yaha purAvAla kahakara prasiddha hai / isa samaya lalitapura jhA~sI, kAnapura, AgarA, hamIrapura, bA~dA jiloMmeM isa jAtike bahutase loga rahate haiM / ye yajJopavIta dhAraNa nahIM karate haiM / zrImAlI brAhmaNa inakA paurohitya karate haiM / ahamadAbAdake vikhyAta dhanI mahAjana bhAgubhAI purovAla vaMzotpanna haiM / usI pustaka ke pR0 272 meM likhA hai- pauravAr3a 73 pUrojI peMDa parihAra mAtA bhAtrI ( bhAtara ) gobhanAnAMsa, guru sAsvata, triguNAyat, mAtA bhadrakAlI satI bhAtrI ? pauravAr3a, 2 paravAr3a, 3 dAgar3A bhairAdAmeM mer3atA paragane meM khyAta dAgar3ayA lar3hAmeM, paratANayA meM pauravAlameM 3 khA~pa haiM ? ye katipaya ullekha haiM jinase yaha nizcita hotA hai ki mevAr3a ke prAgvATa pradeza se lekara gujarAtake porabandara takakA pradeza isa jAtikA (prAgvATakA ) mUla nivAsa sthAna rahA hai / vahIMse yaha jAti vividha pradezoMmeM phailI hai aura yaha jAti tIna bhAgoM meM vibhakta ho gaI hai - pauravAr3a, paravAr3a aura pA (jA) gaDA / ( 1 ) yahA~ itanA vizeSa jAnanA cAhiye ki 'jAtibhAskara' ke ullekhAnusAra ahamadAbAda Adi pradezoMmeM basanevAle poravAr3a bandhu aura bundelakhaNDameM basanevAle paravAra bandhu ekahI vRkSakI do zAkhAyeM haiM / isaliye jinakA yaha mata hai ki poravAla jAti se paravAra jAti sarvathA bhinna hai, unakA vaha mata samIcIna pratIta nahIM hotA / itanA avazya hai ki vartamAnameM jisa jAtiko paravAra nAmase sambodhita kiyA jAtA hai, vaha prArambhase hI digambara AmnAyako mAnanevAlI rahI hai / isaliye uttarakAlameM jina bandhuoMne digambara AmnAyako chor3akara rAjyAdi bAhya pralobhanavaza zvetAmbara AmnAyako svIkAra kiyA unameM digambara paravAroMse itanA antara avazya par3a gayA hai jisase yaha samajhanA kaThina ho gayA hai ki mUlameM ye donoM jAtiyA~ kabhI eka rahI haiM / 1. veMkaTezvara priMTIMga presa. bambaI prakAzana 44
Page #383
--------------------------------------------------------------------------
________________ 346 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstro abhinandana-prantha (2) pahile hama jainahitaiSIke AdhArase yaha likha Aye haiM ki zrI haribhadrasUrine pauravAr3a vaMzakI mevAr3a dezameM sthApanA kii| sAtha hI usameM yaha bhI likhA hai ki sUrijIkA vi0 saM0 585 meM svargavAsa huA hai| kintu vicAra karanepara vidita hotA hai ki zrI haribhadrasurikA kAryakAla zrI bhaTTAkalaMkadevake bAda hI AtA hai aura bhaTTAkalaMkadevakA kAryakAla vikrama samvat 8vIM zatAbdI mAnA gayA hai / isaliye aisA nizcita mAlUma par3atA hai ki haribhadrasUrine pauravAr3oMko digambara AmnAyase zvetAmbara AmnAyakI dIkSA dI hogI aura usI tathyako zvetAmbara lekhakoM ne pauravAr3oMko jainadharmakI dIkSA dI yaha likhakara prakaTa kara diyA hai| jaisA ki hama pahile likha Aye hai ki prAgvATa vaMzakI utpatti lagabhaga 2000 varSa pUrva AcArya guptiguptake kAryakAlake pUrva ho gayI thI, ataH vikrama saM0 585 meM pauravAr3IkI utpatti huI, aisA mAnanA itihAsakI korI kalpanAmAtra hai| (3) 'jAtibhAskara' pustakameM usake lekhakane pR0 272 para pauravAr3oMke viSayameM jo kucha likhA hai vaha mAtra ajaina pauravAr3oMko dhyAnameM rakhakara hI likhA hai| jaina pauravAr3oMko dhyAnameM rakhakara nahIM likhAitanA yahA~ vizeSa jAnanA cAhiye / isa prakAra vivecanase yaha spaSTa ho jAtA hai ki jinheM vartamAnameM pauravAr3a aura paurapATa kahA gayA hai unheM hI pahale prAgvATa kahate the aura unakA nikAsa prAgvATa pradezase haA hai| nAma 3 . jaisA ki hama pahale likha Aye haiM, jise vartamAnameM paravAra anvaya (jAti) kahA jAtA hai. pratimAlekhoM AdimeM usakA purAnA nAma paurapATa rahA hai; jaisA ki sADhorA grAmase vi0 saM0 610 kI prApta jinapratimAke lekhase jJAta hotA hai / lekha yaha PART saMvat 610 varSe mAgha sudi 11 mUlasaMdhe paurapATAnvaye pATa (la) napura sNdhii| isake sAtha kucha pratimA lekha aise bhI milate haiM, jinameM isa anvayakA nAma paurapadrAnvaya bhI pAyA jAtA hai; yathA saMvat 1532 caMderI maMDalAcAryAnvaye bha0 zrIdevendrakIrtidevA tribhuvanakIrtidevA paurapaTTAnvaye aSTAsakhe yadyapi vikrama saMvat 189ke jisa pratimAlekhakA hama pUrvameM ullekha kara Aye haiM, usameM isa anvayako 'ASTA sAkha' kahA gayA hai| parantu aSTasakhA yaha paurapATa anvayakA eka bheda hai / isa laye isa AdhAra para use aSTa sakhA anvaya svataMtra jAti vAcaka nahIM kahA jA sktaa| yahA~ mukhya rUpase vicAraNIya bAta yaha hai ki isa anvayakA nAma paurapATa yA paurapaTTa kyoM prasiddha huA ? jaba ki prAgvATa vaMzake antargata anya jitanI bhI upajAtiyA~ banI hai, una sabameM paura zabdake sAtha yAto 'vAla'
Page #384
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturtha khaNDa : 347 zabda jur3A huA hai yA 'vAr3a' zabda jur3A huA hai / aisI avasthAmeM yaha avazya hI vicAraNIya ho jAtA hai ki isa anvayako prAcIna lekhoMmeM paurapATa yA paurapaTTa kyoM kahA gayA hai ? isa nAmakaraNakA koI mukhya kAraNa avazya honA caahiye| . yaha to prAgvATa itihAsake vidvAna lekhaka lor3hAjIne bhI svIkAra kiyA hai ki paurapATa (paravAra) anvayako mAnaneva le mAtra digambara hI pAye jAte haiM / jaisA ki unhoMne isa itihAsake pR0 54 para isa bAtako svIkAra karate hue likhA bhI hai-"yaha jJAti samUcI digambara jaina hai|" isa ullekhase aisA lagatA hai ki isa anvaya ke nAmakaraNameM isa bAtakA avazya dhyAna rakhA gayA hai ki usase digambaratvake sAtha mUla paramparAkA bhI bodha ho| paurapATa' zabda do zabdoMke yogase banA hai-paura + pATa = paurapATa / 'paura' zabda 'pura' se bhI banA ho sakatA hai aura purA zabdase bhI paura zabda bana sakatA hai| pura' se sthAna vizeSakA bodha hotA hai aura 'purA' zabda prAcInatAko sUcita karatA hai| jina saMgaThanakartAoMne paurapATameM paura zabdakI yojanA kI hai unhoMne isa nAmakara ke 'paura' zabdameM ina donoM bAtoM ko dhyAnameM rakhA hai aisA pratIta hotA hai| (1) mevAr3a rAjya ke antargata prAgvATa pradezameM pura nAmakA eka nagara rahA hai| sAtha hI. porabandarake pAsa bhI 'puravA' nAmaka eka kasbA rahA hai| ina donoM sthAnoMse isa (paravAra) anvayakA sambandha AtA hai, isaliye lagatA hai ki isa anvayake nAmake AdimeM 'paura' zabda rakhA gayA hai| (2) dUsare jaisA ki maiM pahile likha AyA hU~ 'purA' zabdase bhI 'paura' zabda niSpanna huA hai| 'purA' arthAt pahilekA arthAt 'muul'| isase aisA dhvanita hotA hai ki 'mUla saMghako sUcita karane ke liye bhI isa nAmakaraNameM pahile 'paura zabda rakhA gayA hai| 'paTTa' yA 'pATa' zabda paramparAgata adhikAra vazeSako sUcita karatA hai / isaliye aisA pratIta hotA hai ki samUcI paurapATa (paravAra) jAti sadAse mUla saMgha kundakunda AmnAyako mAnanevAloMmeM mukhya rahI hai / isaliye isa jAtikI mukhyatA sUcita karaneke liye ise paurapATa' yA 'paurapaTTa' kahA gayA hai| Ajase lagabhaga 7-8 sau varSa pUrvake eka muni yA bhaTTArakane mUla saMghakA upahAsa karate hue likhA bhI hai mUlagayA pAtAla mUla nayane na dIse / mUlahi savratabhaMga kima uttama hose / / mUla piThA paravAra tene saba kaaddh'ii| zrAvaka-yativara dharma teha kima AvI Ar3hI / / sakala zAstra nirakhatAM yaha saMgha dIse nahIM / candrakIrti evaM vadati mora pIcha koThe kahI / / koI caMdrakIrti nAmake muni yA bhaTTAraka ho gaye haiM, jo niyamase bIsa paMthI (kASTAsaMghI) the| unakA yaha mUlasaMghI paravAra jAtake prati bhayaMkara upahAsa hai| unakI samajhase unheM kahIM bhI mUla saMgha dikhAyI nahIM detA, vaha pAtAlameM calA gayA hai / ve yaha mAnate hai ki samIcIna brata-kriyA mUla saMghameM kahIM nahIM dikhAyI detI, isaliye vaha uttama kaise mAnA jA jakatA hai ? mUla saMghakI pIThapara eka paravAra jAti hI hai / usake dvArA hI mUlasaMgha kundakunda AmnAyakI yaha saba khurApAta cAlU kI gayI hai / zrAvakadharma aura yatidharmake virodhameM vaha kaise khar3A ho sakatA hai ? pUre zAstroMko dekhanepara
Page #385
--------------------------------------------------------------------------
________________ 348: siddhAntAcArya paM0 phulacandra zAstrI abhinandana-grantha unameM kahIM bhI yaha dikhAyI nahIM detaa| isake sAdhuoMne jo morapIchI le rakhI hai, usakA ullekha bhI kahIM zAstroMmeM dikhAyI nahIM detaa| yaha eka aisA ullekha hai jisase yaha spaSTa ho jAtA hai ki paravAra jAtike liye jo 'paurapATa' yA 'paurapaTTa' kahA gayA hai, vaha sArthaka honeke sAtha aitihAsika dRSTise artha vizeSako sUcita karanevAlA bhI hai| aura yahI kAraNa hai ki prAgvATavaMzake antargata anya jitane bhI bheda-prabheda dikhAyI dete haiM, unase isa (paravAra) anvayakI apanI vizeSatA hai aura usI vizeSatAko sUcita karaneke liye hI Ajase lagabhaga 2 hajAra varSa pUrvase hI isa anvayake eka mAtra mUla saMgha kundakunda AmnAyakA upAsaka honese isa anvayako aitihAsika lekhoMmeM paurapATa yA paurapaTTa kahA gayA hai| . yaha bAta sahI hai ki uttara kAlameM isake mUla nAmameM parivartana hokara kisI pratimA lekhameM ise 'paravAra' likhA gayA hai / yathA (1) sonAgira pahAr3a se utarate samaya antima dvArake pAsa eka kAThameM jo bhagna pratimAyeM virAjamAna haiM, unameMse eka pratimApara yaha lekha aMkita hai-- ___ saMvat 1101 vakAgotre paravAra jAtiya .. (2) vidizA ke bar3e mandirase prApta eka jinabimbapara yaha lekha aMkita hai-(pArzvanAtha-sapheda pASANa-16 aMgula) . saMvat 1534 varSe caitramAse trayodazyAM guruvAsare bhaTTArakajI zrImahendrakIrti bhaddalapure zrIrAjArAmarAjye mahAjana paravAla......""zrIjinacandra (3) kucha kAla pahile AgarAmeM eka zikSaNa-zivira huA thaa| usameM bAharase aneka vidvAn Aye the / usa samaya jayapurase pradarzanIke liye hastalikhita zAstra Aye the| unameM eka puNyAsrava hastalikhita zAstra thA / usake aMtameM yaha prazasti aMkita thI, jo isa prakAra hai-- ___"saMvat 1473 varSe kArtika sudI 5 gurudine zrImUlasace sarasvatIgacche naMdisaMghe kundakundAcAryAnvaye bhaTTArakazrIpadmanaMdidevAstacchiSyamunizrIdevendakotidevAH / tena nijajJAnavarNIkarmakSayArthaM likhApitaM zubhaM / zrI mUlasaMghe bhaTTAraka zrI bhuvanakIrti tatpaTTe bhaTTArika zrI jJAnabhUSaNa paThanArthaM / narahaDo vAstavya paravAr3ajJAtIya sA""kAkAla bhA0 puNya zrI suta sA-nemidAsa ThAkura etaiH idaM pustakaM dattaM / (4) sAha bakhatarAma dvArA likhita buddhivilAsa granthake pR0 86 para 'khAMpa varNana' zIrSakake antargata kavitAmeM 74 jAtiyoMke nAma ginAye haiN| unameM paurapATa (paravAra) jAtikA ullekha karate hue likhA hai-- _ "sAta khAMpa puravAra kahAye, tinake tumako nAma sunAye" // 676 // (5) paravAra bandhu mArca 1940 ke aMkameM bAbU ThAkuradAsajI (TIkamagar3ha) ne katipaya mUrtilekha prakAzita kiye haiN| unameM eka lekha aisA bhI mudrita huA hai, jisameM isa anvayako 'paripaTa' kahA gayA hai / yathA-- 'parapaTAnvaye zuke sAdhunAmrA mheshvrH|' yaha lagabhaga 11-12vIM zatAbdIkA lekha hai| isa prakAra sUkSmatAse vicAra karane para pratimAlekhoM AdimeM isa anvayake liye yadyapi aneka nAmoMkA ullekha huA hai| para una sabakA Azaya ekamAtra paurapATa anvayase hI rahA hai| isa anvayake liye 11vIM zatAbdIse paravAra nAmakA bhI ullekha hone lagA thaa|
Page #386
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturtha khaNDa : 349 prabheda 4 bhAratavarSameM jinadharmako aMgIkAra karanevAlI jina 84 jAtiyoMke nAma vividha granthoM meM likhe milate haiM, unake nAmoMmeM bar3I gar3abar3I pAyI jAtI hai| 'prAgvATa itihAsa' ke bhUmikA lekhaka zrI agaracandajI nAhaTAne apanI bhUmikAmeM pR0 14 para 161 jAtiyoM ke nAma ginAte hae usake prAraMbhameM likhA hai "vaizyoMkI jAtiyoMkI saMkhyA caurAsI batalAI jAtI hai| pandrahavIM zatAbdIse pahaleke kisI granthameM mujhako unakI nAmAvali dekhaneko nahIM milii| jo nAmAvaliyA~ pandrahavIse aTArahavIM zatAbdIkI milI haiM, unake nAmoMmeM pArasparika bahuta adhika gar3abar3a hai| pA~ca caurAsI jAtiyoMkI nAmoMkI sUcIse hamane jaba eka akArAdi sUcI banAI to unameM Aye hue nAmoMkI sUcI 160 ke lagabhaga pahu~ca gii| inameMse kaI nAma to azuddha haiM aura kaI kA ullekha kahIM bhI dekhane meM nahIM AtA aura kaI vicitra-se haiN| ataH inameMse chAMTakara jo ThIka lage unako sUcI de rahA huuN|" bhUmikA-lekhakakI isa TippaNIko par3hakara hameM bar3A Azcarya huaa| lekhakako caurAsI jAtiyoMkI jo pA~ca sUciyA~ milI thIM unako avikala usI rUpameM de dete, to saMbhava thA ki usa AdhArapara kucha tathyAtmaka prakAza par3atA / kintu aisA na karake unhoMne apanI icchAnusAra jo vistRta sUcI banAI hai, usase vastu sthitiko samajhane meM avazya hI kaThinAI AtI hai; kyoMki lekhakako jo pA~ca sUciyA~ milI thIM ve pradeza-bhedakI honI caahiye| ataH unheM yathAvat rUpameM chApa dete, to unake AdhArapara pradeza-bhedase kisa pradezameM kauna jAtiyA~ basatI thoM, ise samajhane meM bar3I sahAyatA milatI / tatkAla hamAre sAmane lekhaka dvArA saMkalita kI gayI 161 jAtiyoM ke nAmoMkI vistRta sUcI to hai hI, sAtha hI zrI kavi bakhatarAma dvArA saMkalita 84 jAtiyoMkI eka sUcI, pro0 zrI DaoN. vilAsa AdinAtha saMghavI-rAjArAma kaoNleja kolhApura dvArA saMkalita 83 jAtiyoMkI eka sUcI, tathA unhIM ke dvArA saMkalita zrI jaina pI0 DI0 vAlI eka sUcI, pro0 eca0 eca0-vilsana dvArA saMkalita eka sUcI, gujarAta provinsakI eka sUcI tathA Dekkana (dakSiNa)kI eka sUcI, aisI kula 6-7 sUciyA~ haiM / unameMse zrI sAha bakhatarAma kavi dvArA saMkalita jo 84 jAtiyokI sUcI hai usameM unhoMne paurapATa (paravAra) jAtike jina sAta khAMpoM (bhedoM) kI carcA kI hai, unake nAma unhIke zabdoMmeM isa praka sAtaM khApaM puravAra kahAye, tinako tumako nAma sunAve // 676 / / aThasaSSA phani hai causaSSA, sehasarar3A phani hai do saSSA / soraThiyA ara gAMgar3a jAnauM, padmAvatyA saptamAM mAnau // 687 / / isa kavitAmeM kavine jinane sAta nAmoMko ginAyA hai ve isa prakAra hai-1. aThasakhA, 2. causakhA, 3. cha:sakhA, 4. do sakhA, 5. soraThiyA, 6. gAMgar3a aura 7. padmAvatI / 1. zrI pro0 DA0 vilAsa AdinAtha saMghavI dvArA saMkalita prathama sUcImeM unhoMne paurapATa (paravAra) jAtike sAta upabhedoMkA ullekha na karake mAtra eka paravAra nAmakA hI usameM ullekha kiyA hai aura usakA nikAsa pArAnagarase likhA hai| (isa sUcImeM pauravAr3a jAtikA alagase nAma AyA hai aura usakA nikAsa pArevA nagarase likhA hai|) isameM anya jina jAtiyoMse nAma Aye haiM unake nikAsa sthAnakA bhI nirdeza kiyA gayA hai| 2. zrI pI0 DI0 dvArA jina 84 jAtiyoMkA saMkalana kiyA gayA hai unameM paravAra jAtike nAmakA hI eka ullekha hai|
Page #387
--------------------------------------------------------------------------
________________ 350 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana-grantha 3. isI prakAra pro0 eca0 eca-vilsana dvArA jina 84 jAtiyoMkA saMkalana kiyA gayA hai. usameM bhI eka paravAra nAmakA hI ullekha hai| . 4. gujarAta pradezameM jina 84 jAtiyoMke nAma Aye haiM usameM paravAra isa nAmakA kahIM bhI ullekha dRSTigocara nahIM huaa| 5. rahI dakSiNa prAntakI cauthI sUcI so usameM paravAla aura poravAla ye donoM nAma Aye haiN| unameMse paravAla yaha nAma paurapATa (paravAra) jAtike arthameM hI AyA hai| hama pahale zrI agaracaMda nAhaTA dvArA jAti sambandhI jina 161 nAmoMkA ullekha kara Aye haiM, unameM paurapATa paravAroMke jina 6 upabhedoMkA ullekha kiyA hai unake nAma isa prakAra hai-1. aThasakhA. 2. caUsakhA, 3. cha.sakhA, 4. do sakhA, 5., padmAvatI pauravAla aura 6. soraThiyA / ina nAmoMmeM sAha bakhatarAma dvArA sUcita sAta nAmoMmeMse gAMgar3a yaha nAma chUTA huA hai / saMbhava hai ki 161 nAmoMmeM jo gujarAtI aura gurjara pauravAr3a ye do nAma Aye haiM, inhoMmeMse koI eka nAma gAMgaDa yaha ho sakatA hai yahA~ vizeSa bAta yaha kahanI hai ki jisa prakAra anya jAtiyoMmeM koI upabheda nahIM dekhA jAtA vaisI sthiti porapATa jAtikI nahIM rahI hai| isameM aneka bheda-prabheda aura unameM paraspara eka jAtipanekA vyavahAra nahIM thaa| isase isa jAtikI jo hAni haI hai usakI kalpanA karanemAtrase roMgaTe khar3e ho jAte haiN| pahale hama aisI kalpanA bhI nahIM karate the ki isa jAtike bhItara aThasakhAke sivAya anya aura bhI bheda haiM, kintu ina bhedoMko dekhanese avazya hI hama yaha jAna pAye haiM ki isa jAtike bhItara aura bhI bheda rahe haiM / bahuta saMbhava hai ki ina upabhedoMke bhItara beTI vyavahAra aura roTI-vyavahArakA bhI saMbaMdha nahIM rahA hogA / hama bahata samaya pahale siroMjake jina-mandiroMmeM sthita jina-pratimAoM Adike lekha lene ke lie gaye the / hameM smaraNa AtA hai ki vahA~ke bar3e mandirakI mUla vedImeM eka pratimA hamane aisI bhI dekhI thI jisapara ki mUrtilekhameM chaHsakhA yaha nAma aMkita thaa| usake bAda anya sthAnoM sambandhI paccIsoM jina-mandiroMke mUrtilekha aura zAstroMke lekha hamane likhe haiM, parantu unameM aisA eka bhI mUrtilekha yA zAstroMmeM prazasti lekha nahIM milA jisameM chaHsakhA yaha nAma AyA ho| do sakhAko sUcita karanevAle mUrtilekha yA zAstroMke prazasti lekha to hamAre dekhane meM kahIM Aye hI nhiiN| hA~, zrI jinatAraNa-taraNake anuyAyiyoMmeM do sakhA avazya rahe haiN| causakhe samaiyoMse ye bhinna haiN| causakhA paravAroMke viSayameM avazya hI hameM kucha kahanA hai / pandrahavIM zatAbdIke pUrva ye saba causakhA bhAI mUrtipUjaka rahe haiM, kintu ina saba causakhAoMmeM zrI jinatAraNataraNake utpanna honeke bAda, ye saba pUreke pUre causakhA tAraNa svAmIke anuyAyI bana gaye / isakA koI na koI sAmAjika kAraNa avazya honA caahiye| kahate haiM ki Ajase lagabhaga 600 varSa pUrva sAgarameM paravAra sabhAkA adhivezana huA thaa| usameM pUre samaiyA samAja isa bAtake lie rAjI thA ki hama sabako milAkara paravAra jAtikA eka saMgaThana banA liyA jAya / kintu usa samaya paravAra samAjake jo pramukha mahAnubhAva the ve binA zarta unheM milAneke lie taiyAra nahIM hue / isakA jo phala niSpanna huA vaha sabake sAmane hai / aisA hI eka prayatna san 1926-27 meM hamane bhI kiyA thaa| malhAragar3ha nisaIjIkA melA thA / AgAsaudake seTha mannulAlajIke vizeSa Agrahapara hama usa melemeM sammilita hae the| usa samaya sthiti yaha thI
Page #388
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturtha khaNDa : 351 ki paravAra bhAI-bahana meleke samaya nimantraNa milanepara bhI pakke khAna-pAnameM sammilita nahIM hote the| kisI prakAra punaH nimantraNa dilavAkara hama unheM paMkti-bhojanameM le gaye, kyoMki hama yaha acchI taraha jAnate the ki jaba taka donoM orake bhAI-bahana eka sAtha uTheMge-baiTheMge nahIM, eka sAtha paMkti-bhojanameM sammilita hoMge nahIM, tabataka ina sabako milAkara eka karanA sambhava nahIM hai / yadyapi usa samaya hamane apanI yuktise paMktibhojanameM sabako avazya milA diyA thA para aise prayatnoMse jo iSTa phalakI prApti honI cAhiye, usase pUrA samAja abhI bhI vaMcita hai / aba to sabakA milakara eka saMgaThana bana jAya isakI kisIko cintA bhI nahIM hai| cintA ho kyoM, samAjakA hrAsa kala honA thA to Aja ho jAya, usase hamArA kyA banatA-bigar3atA hai ? Ajase lagabhaga do hajAra varSa pUrva svAmI samantabhadrane pUre janasaMghake sAmane eka Adarza rakhA thA-"na dharmo dhArmikaiH vinA", para mAlUma par3atA hai ki samAjane usapa calanA sIkhA hI nhiiN| aba dekhanA yaha hai ki isa bhedakA mUla kAraNa kyA hai ? aisI kauna-sI ar3acana hai jo isa samAjako eka karanemeM ADe AtI hai| Age usIpara sAMgopAMga vicAra kiyA jAtA hai solahavIM zatAbdIke prArambhameM zrI jinatAraNa taraNa pramukha santa ho gaye haiN| inake mAtA-pitA causakhe paravAra the / ve vilaharI (puSpAvatI) nagarake rahanevAle the| pitAkA nAma gar3hA sAha aura mAtAkA nAma vIrazrI thaa| zrI jinatAraNa-taraNakA zikSaNa canderImeM bhaTTAraka devendrakIti aura unake ziSya bha0 tribhuvanakItikI dekha-rekhameM huA thA / lagatA hai ki bhaTTAraka zrutakIrti inake sahAdhyAyI the| yadi zrutakIrti AyumeM bar3e rahe hoM, vo unake pAsa bhI unhoMne prArambhika zikSA lI ho to koI Azcarya nhiiN| ___inakA pUrA jIvana adhyAtma rasase ota-prota rahA hai| guruoMke sannikaTa unhoMne usIkI zikSA pAI thI aura usIke lie ve jIvita rahe aura usIkA gAna karate hue unhoMne ihalIlAko samApta kiyaa| unakI samaga dhamalhAragaMja nisaIjImeM jisa sthAnapara huI thI vahA~ smAraka svarUpa eka chatarI banI haI thii| vaha aba usI rUpameM to nahIM hai| kahate haiM ki usake cAroM ora bArahadarI banA dI gaI hai / para jisa rUpameM vaha chatarI thI vaha usI rUpameM na raha skii| isakA jI bhI kAraNa rahA ho| chatarImeM koI-na-koI aisA cihna avazya honA cAhiye jo usa puNya mUrti santakA smaraNa karAnemeM sahAyaka mAnA jaaye| unake dvArA prarUpita 14-15 grantha mAne jAte haiN| unameM eka "tAraNazrAvakAcAra" bhI hai| yaha zrAvakAcA kI prarUpaNA karanevAlA mahattvapUrNa graMtha hai| isameM paramArtha svarUpa deva, guru aura zAstrakA sundara vivecana kiyA gayA hai| isakI gAthA 75 meM jaise kuguruko hI aguru kahA gayA hai vaise hI 60 aura 61 kramAMkakI gAthAoMmeM kudeva aura adeva inako eka mAnA gayA hai / 61 kramAMkakI gAthAmeM isI bAtako spaSTa karate hue aneka arthAt kudevako saMgatikA niSedha bhI kiyA gayA hai| phira bhI kucha bhAI isakA viparIta artha karake jinabimbakI pUjAkA sarvathA niSedha karate haiN| yadi unakI isa bAtako ThIka mAna liyA jAya to zAstrapUjA aura caityAlayoMmeM unakI sthApanA nahIM bana sakatI hai| jaise zAstra akSarAtmaka aura zabdAtmaka saMketa dvArA AtmA aura paramAtmAkA bodha karAne meM sahAyaka hote haiM, vaise hI jinabimba bhI usa paramAtmAkA jJAna karAne meM samartha hote haiM jinake mAdhyamase yaha saMsArI prANI jJAnAnandasvarUpa apane AtmAkA anubhava karane meM samartha hotA hai| svAmIjIne kahIM bhI jinapUjAkA niSedha nahIM kiyA hai| jo bhavyajIva samavasaraNameM jAte haiM, unheM bhI A~khoMse saumyamUrtisvarUpa AtmAke darzana na hokara zarIrake hI darzana hote haiN| phira bhI bhavya jIva use mAdhyama banAkara karmakalaMkase bhinna jJAnAnandasvarUpa apane AtmAke darzana kara lete hai / Alambana kyA hai yaha mukhya nahIM /
Page #389
--------------------------------------------------------------------------
________________ 352 : siddhAntAcArya paM0 phulacandra zAstrI abhinandana grantha vaha Alambana jar3a bhI hotA hai aura cetana bhI / isase kyA ? lokameM jisane bhI nimittanaimittika sambandhako jAnA hai vaha yaha acchI tarahase jAnatA hai ki kAryakI siddhi jar3ako nimittakara bhI hotI hai aura cetanako nimittakara bhI hotI hai / kAryakI siddhi mukhya hai / isI bAta ko dhyAna meM rakhakara AgamameM Alambanako cAra bhAgoM meM vibhakta kiyA gayA hai-- dravya, kSetra, kAla aura bhAva / kArya siddhi meM nimitta - naimittika sambandhavaza koI bhI dravya nimitta bana jAtA hai / caityAlaya kyA hai ? jar3akA pariNAma hI to hai / para use nimittakara vivekI puruSa dharmakA sAdhana karate hI haiM / kSetra kahane zikharajI, giranArajI tathA nisaIjI AdikA grahaNa hotA hai / to ve bhI dharmasAdhanake nimitta haiM / kAlase 24 tIrthaMkaroMke pA~coM kalyANakoM kI tithiyoM, svAmIjIke janmadina AdikA grahaNa hotA hai / paMcAMgase ina tithiyoMko jAnakara usa dina sabhI bhAI-bahina vrata-upavAsa Adi dvArA dharmakI ArAdhanA karate hI haiM / bhAvoMkI bAta spaSTa hI hai / isa prakAra hama dekhate haiM ki prayojanake anusAra dharma sAdhanameM vyavahArase jar3a-cetana sabhIkI upayogitA hai | svAmIjIne isI bAtako dhyAnameM rakhakara paNDitapUjAmeM likhA bhI hai etatsamyaktvapUjyasya samAcaret / muktizriyaM pathaM zuddhaM vyavahAra - nizcayazAzvatam ||32|| pUjya-pUjA aise yathArtha pUjya paMcaparameSThIko pUjA karanI cAhiye / yaha zAzvata muktizrIko prApta karaneke liye vyavahAra - nizcayasvarUpa mokSamArga hai || 32 // svAmIjI ne apane upadezoM dvArA isI mArgakA upadeza diyA hai isameM sandeha nahIM hai / unhoMne vyavahArako sarvathA gauNa nahIM kiyA hai / phira bhI paravAra samAja aura samaiyA samAja eka hokara ina do bhAgoM meM vibhakta kyoM ho gaye ? isakA mUla kAraNa adhyAtma nahIM hai; kintu mAtra vyavahAra mArgako anabhijJatA hI isakA mUla kAraNa hai| jina tAraNataraNa zrAvakAcAra meM do gAthAeM AtI haiM jo isa prakAra haiM azuddhaM proktaM caiva devala deva pi jAnate / kSetra ananta hiMDate adevaM deva ucyate // 310|| dehaha devala devaM ca uvaiTTo jinavariM hi / parameSThI saMjutaM pUjaM ca suddhasamyaktaM // 325 // lagabhaga isI prakAra kI eka gAthA yogasArameM bhI AI hai / vaha isa prakAra haitihiM devali deu Navi ima suikevali vuttu / NANi NimaMtu // dehadevalu deu jiNu ehau yaha to spaSTa hai ki jaba yogasArakI gAthA svAzrita dhyAnake sambandhase usameM dI gaI hai / aisI avasthAmeM zrI nitAraNa taraNa zrAvakAcArameM jo ukta do gAthAe~ AyIM haiM ve kyA svAzrita dhyAnake sambandhase AI haiM yA kyA bAta hai ise spaSTa samajhe binA yaha samasyA hala nahIM ho sakatI / 'yogasAra' to dhyAna vizeSakI prarUpaNA karanevAlA grantha hai / kintu vahI sthiti zrI jinatAraNa taraNa zrAvakAcAra kI nahIM haiM / vaha mukhyatayA zrAvakoMkI antaraMga pariNAmoMke anurUpa bAhya kriyAkI prarUpaNA karanevAlA grantha hai / aisI avasthA meM usameM devatA (mandira) meM sthita devako azuddha kahanekA kyA kAraNa ho sakatA hai ? kyA isakA yaha artha hai ki zrI jina mandirameM jinadeva ke pratibimbakI sthApanA na kI jAya / yadi isakA
Page #390
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturtha khaNDa : 353 yaha artha kiyA jAya ki zrI jina tAraNa-taraNane isa dvArA zrI jinamandirameM jinabimbakI sthApanAkA sarvathA niSedha kiyA hai to phira unheM use azuddha na kahakara apanI ukta gAthAmeM usakA sarvathA niSedha karanA cAhiye thA / para unhoMne aisA na likhakara use azuddha kahA hai| isaliye yaha savAla khar3A ho jAtA hai ki AgamameM azuddha aura zuddha zabdoMkA prayoga kisa arthameM kiyA gayA hai| savAla mArmika hai| isa prakAra gaharAIse vicAra karanepara yaha spaSTa ho jAtA hai ki AgamameM jahA~ bhI 'azuddha' zabdakA prayoga huA hai vaha yA to parake Alambanase vivakSita vastuke samajhaneke arthameM haA hai yA phirase padArthoM ko milAkara eka kahaneke arthameM huA hai| tathA 'zuddha' zabdakA prayoga anyako buddhimeM gauNakara jo vastu mUlameM jaisI hai use usI rUpameM dekhaneke arthameM huA hai yA phira kevala akelI vastuke arthameM huA hai| aba dekhanA yaha hai ki yahA~ jo zrI jina tAraNa-taraNane ukta gAthAmeM 'azuddha' zabdakA prayoga kiyA hai, so kisa arthameM kiyA hai ? vicAra kara dekhA jAya to isase yaha artha spaSTa ho jAtA hai ki isa gAthAmeM unhoMne para arthAta jina-bimbake Alambanase apane svarUpake jAnaneke artha meM hI 'azuddha' zabdakA prayoga kiyA hai| isase yaha sutarAM phalita ho jAtA hai ki gAthAse AyA huA 'azaddha' zabda asadbhuta vyavahArako hI sUcita karatA hai| ve usa dvArA aise vyavahArakA niSedha nahIM kara rahe haiM, kintu unakA kahanA hai ki aise vyavahArake kAlameM bhI apanI dRSTi para Alambanako gauNa kara nizcaya para rahanI caahiye| tabhI vaha kriyA yathArtha kahI jA sakegI; anyathA nisaI Adiko tIrtha mAnanA nirarthaka ho jAyagA / yaha to caraNAnuyogakA grantha hai, phira bhI isameM kisI bhI kriyAkI jo vyAkhyA kI gaI hai vaha adhyAtmaparaka hI kI gaI hai| isase usa kriyAkA karanA nirarthaka nahIM jAnA jA sakatA hai| udAharaNArthaanastamita kise kahanA ? isakI vyAkhyA karate hue ve likhate haiM anastamitaM kRtaM yena manavacakAyayogabhiH / bhAvaM ca bhAvaM ca anastamitaM pratipAlanam ||298 // jisane mana, vacana aura kAya ina tInoM yogoMke dvArA zuddhabhAvakI bhAvanAkI usane anastamita kiyaa| yaha anastamitakA pAlana hai / yaha zrI jina tAraNa-taraNakA kathana hai| kyA isa parase hama yaha artha phalita kareM ki zuddha bhAvanA karanA hI anastamita dharma hai| vicAra kara dekhA jAya to ve isa dvArA zuddha bhAvanA karanekA upadeza avazya de rahe haiM, usa kAlameM honevAlI kriyAkA niSedha nahIM kara rahe haiN| yaha eka udAharaNa hai / isase hama yaha acchI taraha jAnate haiM ki svAmIjIke kathana karanekI zailI hI adhyAtmaparaka rahI hai| kintu isase koI yaha mAne ki unhoMne vyavahArakA sarvathA niSedha kiyA hai, to yaha unake vyaktitvapara sabase bar3A lAMchana hogA / hama saba unakI mahattAko jAnate-mAnate haiN| aba samaya A gayA hai ki hama saba unake vyaktitvako ujAgara kareM, usapara AvaraNa DAlane kI ceSTA na kreN| yaha hamArI AcAra-vyavahAra viSayaka sabase bar3I bhUla hai ki jo hamAre parivArake eka aMga haiM, unako hamane dUra kara diyaa| aba samaya A gayA hai ki hama saba eka ho jaay| isake liye jitane caityAlaya haiM, unako hama svAdhyAya mandira mAnakara svIkAra kareM aura jitane jinamandira haiM, unheM ve dharmAyatana mAnakara aMgIkAra kreN| soraThiyA aura gAMgar3a paravAroMkA kyA huA? yaha abataka itihAsa aura anusandhAnakI vastu banakara raha gaI hai| padmAvatI poravAla (paravAra) abhI bhI hamAre aMga bane hue haiM / mAtra unheM apane pAsa lAne bharakI AvazyakatA hai| ve aura hama yaha nahIM jAnate ki hama sabakA eka hI vaMza hai aura vaha hai-paurapATavaMza / 45
Page #391
--------------------------------------------------------------------------
________________ 354 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana grantha gotra 5 gotra zabda anAdi hai / ATha karmoM meM bhI gotra nAmakA eka karma hai / ise AgamameM jIvavipAkI kahA gayA hai / aura isa parase yaha arthaM phalita kiyA gayA hai ki paramparAse Aye hue AcArakA nAma gotra hai / ucca AcArakI uccagotra saMjJA hai aura nIca AcArakI nIcagotra saMjJA hai / sAtha hI AgamameM isake sambandhameM yaha bhI likhA hai ki nIcagotra ekAntase bhavapratyaya hai aura uccagotra pariNAmapratyaya hotA hai / isase yaha arthaM phalita kiyA gayA hai ki yadi koI nIcagotrI manuSya ho aura vaha ucca AcAravAloMkI saMgati karake apane jIvanako badala le to vaha munidharmako svIkAra karate samaya uccagotrI ho jAtA hai / mAtra uccagotrI AcArakI dRSTise kitanA bhI gira jAya, phira bhI vaha uccagotrI hI banA rahatA hai / gotrakarmakA yaha saiddhAntika artha hai, isakA eka sAmAjika rUpa bhI hai| kisI bhI samAjake nirmANa meM isakA vizeSa dhyAna rakhA jAtA hai / kahate haiM ki jaina samAjake bhItara jitanI bhI upajAtiyA~ banI haiM ve saba unhIM kuTumboM ko lekara banI haiM jo AcArakI dRSTise lokaprasiddha rahe haiN| isakA mUla kAraNa jaina AcAra hai, kyoMki koI bhI kuTumba jainAcArakI dIkSAmeM dIkSita ho aura vaha hIna AcAravAlA ho, yaha nahIM ho sakatA / isa dRSTise hamane paurapATa anvayake bhItara jo gotra prasiddha haiM, unake viSayameM gaharAIse vicAra kiyA hai ki ve saba gotra vAle kuTumba mukhyatayA kSatriya anvayase sambandha rakhanevAle rahe haiM / paurapATa anvayameM jo 12 gotra prasiddha haiM, unake nAma haiM (1) goilla, (2) vAchala, (3) vAsalla, (4) vAjhalla, (5) kAsila, (6) koilla, (7) khoilla, (8) kochalla, (9) bhArilla, (10) mADilla, (11) gohilla aura (12) phAgulla / a dekhanA yaha hai ki ina gotroMke pIche koI itihAsa hai yA brAhmaNoMmeM prasiddha gotroMko dhyAnameM rakhakara hI isa anvayameM gotroMke ye nAma kalpita kara liye gaye haiM / prazna mArmika hai / Age isI para vicAra kiyA jAtA hai / yaha to suprasiddha bAta hai ki brAhmaNa sadAse jainadharmake viruddha rahe haiM / kyoMki brAhmaNa dharmameM jahA~ parAvalambanake pratIka svarUpa IzvaravAdakI prANapratiSThAkI gaI hai vahA~ jainadharma svAvalambanapradhAna dharma honese usa meM sadA se hI vyakti svAtaMtryakI prANapratiSThA huI hai / aisI avasthAmeM jainadharma meM dIkSita honevAle kuTumba brAhmaNoMke gotroMkA anusaraNa kareMge, yaha kabhI bhI sambhava nahIM dikhAI detA / isaliye yaha to nizcita hai ki ina gotroMke nAmakaraNameM isa anvayane brAhmaNoMkA bhUlakara bhI anukaraNa nahIM kiyA hai / isa parase yaha sahaja hI samajha meM A jAtA hai ki isa anvayake ina gotroMke nAmakaraNameM kSatriyoMmeM pracalita gotroMko apanAyA gayA hai| isa parase yadi yaha niSkarSa phalita kiyA jAya ki jina kSatriya kulAMne jainadharmako aMgIkAra kiyA unake jo gotra rahe haiM, ve hI gotra isa anvayameM rUr3ha ho gaye haiM, to koI atyukti nahIM hogI / udAharaNArtha jina guhilavaMzIya kSatriya kuloMne jainadharma aMgIkAra kiyA unheM hI gohilla gotrIya paurapATa kahA gayA hai / yaha eka udAharaNa hai / isI prakAra isa anvayameM prasiddha anya gotroMke viSaya meM bhI jAnanA cAhiye / prAgvATa itihAsa ke adhyayanase patA lagatA hai ki prAgvATa anvayameM rAThor3a, paramAra, cauhAna Adi aneka vaMzake kSatriya jinadharmako svIkAra kara dIkSita hue the I solaMkI kSatriyoMse to isa anvayakA nikaTakA sambandha rahA hI / isaliye aisA lagatA hai unameM jo gotra prasiddha rahe haiM, kucha zabda bhedase ve hI gotra paurapATa
Page #392
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturtha khaNDa : 355 vaMzameM bhI pracalita ho gaye haiM; jaise-cauhAnoMmeM kAsiMdrA gotrakI eka zAkhA rahI hai| mAlUma par3atA hai ki usIne paurapATa anvayameM kAsilla gotra prasiddha haA hai| isI prakAra bahatase rAThor3a kAsava gotrI the| isaliye isa gotrake jina rAThor3a bandhuoMne jainadharmake sAtha paurapATa anvayako svIkAra kiyA unameM vAsalla gotra prasiddha huaa| isI prakAra paramAroMmeM bhI goyala gotra prasiddha rahA hai| isaliye isa gotrake jina paramAroMne isa anvayako svIkAra kiyA, ve goillagotrI kahalAye / ye katipaya udAharaNa haiN| anya gotroke sambandhameM bhI isI nyAyase vicAra kara lenA caahiye| tAtparya yaha hai ki jaina dharmase kSatriyoMkA nikaTakA sambandha rahA hai| isaliye unakA samaya-samaya para jainadharma meM dIkSita honA svAbhAvika thaa| yaha sthiti aise kaI anvayoMkI rahI hai| isaliye ukta gotravAle jina kSatriyoMne jainadharmako svIkAra kiyA, pradeza bheda Adise ve aneka anvayoMmeM vibhakta hote gye| yahA~ prasaMgavaza hama eka aisI sUcI de rahe haiM jinameM zabda bheda kiye binA yA thor3e-bahuta pharakase kaI anvayoMmeM ukta gotra pAye jAte haiM paravAra caranAgare gahoI agravAla 1. gohilla gohilla gAMgala, gaMgala, gAlava gobhila 2. goilla goilla gola, goyala, gobhila goyala 3. vAchalla vAchalla vAchala, vAchila, vArichala vatsila 4. vAsalla vAsalla kAchala, kAchila, kAcchila kAsila 5. vAMjhalla vAMjhalla bAdala, baMdila, vadala 6. kAsilla kAsilla kAThala, kAThila, kAcchila 7. koilla koilla kAhila, kAhala, kauhika 8. khoilla khoilla kAsila, kAsiva, kAsava 9. kochalla kochalla kochala, kozala, kocchala 10. bhArilla bhArilla bhAla, bhArila, bhUrala 11. bhADilla bhADilla jaitala mADala 12. phAgulla phAgulla bAdarAyaNa yA siMgala isI sUcIpara dRSTipAta karanese yaha spaSTa pratIta hotA hai ki kisI samaya paurapATa (paravAra) aura caranAgare eka rahe haiN| gahoI anvayakI bhI lagabhaga vahI sthiti hai / yadyapi isa anvayameM do gotra aise avazya haiM jo na to paurapATa anvayameM pAye jAte haiM aura na hI caranAgare anvayameM ho pAye jAte haiN| zeSa saba gotra ukta donoM anvayoMse milate-julate haiM / isase aisA lagatA hai ki gahoI anvaya yadyapi jaina to avazya rahA hai| para bAdameM jaba usa anvayane jainadharma chor3a diyA to dhIre-dhIre vaha gotroMke mUla nAmoMko bhUlane lagA aura isa prakAra ina gotroMkA mUla nAma kyA hai, isakI jAnakArI na rahanese usameM gotroMke nAmoMke sthAnameM tatsama aneka zabda prayogameM Ane lage / itanA hI nahIM, do gotroMke nAmoM meM badala bhI ho gyaa| ____ maiM 'gahoI samAcAra'kA sitambara 1970 kA 12vAM aMka dekha rahA thaa| usake pR0 21-23 para kyA gahoI aura caranAgara jaina kabhI eka the ?' eka lekha par3ha rahA thA / lekhaka zrI DaoN0 gaMgAprasAda varasaiyAM rAyapura haiM, unhoMne apane ukta lekhameM janagaNanA vibhAgake upasaMcAlaka zrI bholAprasAda jaina evaM unake paNDita zrI
Page #393
--------------------------------------------------------------------------
________________ 356 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana-grantha jayakumAra rAjendraprasAdase bheMTa hone para unake kathanAnusAra jo kucha likhA hai usakA sAra yaha hai ki 'gahoI samAjake jo bandhu jainadharmakI viziSTatAoMse AkarSita hokara use svIkAra kiyA, ve apane AcaraNa, caritra tathA sAdhanAmeM sabase Age the, ataH unakA gahoI nAma badala kara 'caranAgara' kara diyA gyaa| - ukta donoM mahAzayoMke kathanAnusAra yaha ghaTanA zrI jinatAraNa-taraNake kAlakI hai| aba dekhanA yaha hai ki isameM kitanI sacAI hai| yaha to aitihAsika satya hai ki ahArakSetrameM jo bhagavAn zAntinAthakA mandira aura khagAsana jinabimba hai, vaha gRhapati (gahoI) vaMzake dvArA nirmApita huA hai| isakA vi. saM." hai| isI prakAra bAnapurake bAhya bhAgameM jo jinamandira nirmApita hokara usameM jinabimba virAjamAna haiM, ve bhI isa vaMzake dvArA nirmApita hue haiN| unakA samvat lagabhaga vahI hai| isase isa nAmake sAtha hI gahoIyoMkA jaina honA 15-16vIM zatAbdIse pahale hI siddha hotA hai / nAma badale nahIM aura jaina rahA Ave, isameM hameM koI bAdhA dikhAI nahIM detii| dUsare gahoIyoMke saba gotra caranAgaroMmeM nahIM pAye jAte / jaitala aura bAdarAyaNa ye do gotra aise haiM jo mAtra gahoIyoMmeM hI rUr3ha haiM aura inake viparIta mADilla aura phAgulla ye do gotra aise hai jo paurapATa (paravAra) anvayameM bhI pAye jAte haiM / to isase aisA lagatA hai ki caranAgara paurapAToM (paravAroM) ke ati nikaTa haiM, gahoIyoMke utane nikaTa nahIM haiN| phira bhI ina tIna jAtiyoMkA udgama kabhI aise kSatriyoMmeMse huA hai, jinameM ye gotra prasiddha rahe haiN| vartamAnameM 'mUla' ke arthameM 'mUra' yA 'zAkha' zabda pracalita hai| aba dekhanA yaha hai ki paurapATa (paravAra) anvayameM jo 144 mUla prasiddha haiM, ve kyA hai ? pichalI bAra sonagar3ha meM jo paMcakalyaNaka pratiSThA huI thI, usameM hamAre sivAya zrI jaganmohanalAlajI Adi vidvAna bhI sammilita hue the| isI prasaMgase eka dina kAnA svAmIke kuTumbake bhAI-bahana umarAlAmeM kahA~se Akara base the-isa bAta kA ullekha karate hue usa gA~va kA nAma liyA gayA thA jo unakA 'mUla' gA~va rahA hai| isase do bAteM nizcita hotI hai| eka to yaha ki paurapATa (paravAra) anvayakA nikAsa mUlameM gujarAtake usa bhAgase haA hai jo 'prAgvATa' kahA jAtA hai / dUsarI isase yaha bAta phalita hotI hai ki jisa grAma, kasbA yA nagarase Akara jo kuTumba isa anvayameM dIkSita hue haiM unakA 'mUla' vahI svIkAra kara liyA gayA hai| isakA yaha artha huA ki mahArASTra meM jisa arthameM 'kara' zabdakA prayoga kiyA jAtA hai, usI arthameM paurapATa anvayameM 'mala' zabdakA prayoga kiyA jAtA hai / isa anvayake samAna buMdelakhaNDameM eka gahoI aura dUsare caranAgara anvaya bhI nivAsa karate haiM / parantu 'unameM 'mala' ke sthAnameM 'AMkane' pracalita haiN| ye AMkane kyA haiM. isa para jaba dhyAna diyA jAtA hai, to unako dekhane se mAlUma par3atA hai ki unameM kucha nAma to aise haiM jinase gA~va vizeSakI sUcanA milatI hai / kucha nAma aise haiM, jinase vyApAra vizeSakI sUcanA milatI hai aura unameM kucha nAma aise bhI haiM jo sammAnasUcaka mAlUma par3ate haiN| kintu yaha sthiti paurapATa anvayakI nahIM hai / isase aisA lagatA hai ki paurapATa anvaya usa kAlakA avazeSa hai jaba isa dezameM gaNatantra pracalita thaa| kauTilyane aise saMgaThanoMko 'vArtAzastropajIvI' likhA hai| mAlUma par3atA hai ki pahale isa tarahase bane vibhinna saMgaThana kRSi, vANijya aura pazupAlana Adise apanI AjIvikA karate hae apane anvayakI rakSAke liye zastra bhI dhAraNa karate the| kintu dhIre-dhIre rAjanaitika sthitimeM parivartana hone para inameM zastra dhAraNa karanA na rahakara kevala AjIvikAke mAtra anya sAdhana raha gye| . yahA~ yaha kahA jA sakatA hai ki aise anvayoMne kSAtravRttiko chor3akara mAtra vArtAkarmako hI kyoM svIkAra kara liyA? samAdhAna yaha hai ki jaba dhIre-dhIre anvayoM (gaNoM)kI svAdhInatA china kara ekatantra rAjyoMkA
Page #394
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturthaM khaNDa : 357 udaya ho gayA taba unhoMne AjIvikA ke sAdhanake rUpameM kRSi, pazupAlana aura vANijyako svIkAra karanA hI ucita samajhA / kucha manISI kahate haiM ki jainadharma ahiMsA pradhAna dharma hai, isaliye ahiMsA ke sAtha kSAtravRttikA mela nahIM baiThatA / para yaha unakI korI kalpanAmAtra hai / itihAsa isakA sAkSI hai / maurya candragupta bhAratakA prathama samrAT thA yaha suvidita satya hai / samaya-samaya para aura bhI aneka rAjA-mahArAjA hue haiM jinhoMne kSAtradharmakA sundara nirvAha karate hue apane rAjyameM suvyavasthA banAye rakhI hai / dharma isameM bAdhaka nahIM hai / saMkalpa pUrvaka hiMsA Adiko tyAga denA gRhastha dharmakA lakSaNa hai / cora, DAkU aura samAjaviruddha AcaraNa karanevAloMse samAjakI rakSA karanA kSAtradharmakA pramukha lakSaNa hai / yahI kAraNa hai ki jo jainadharma kA pAlana karate hue zastra dhAraNa kara samAjakI rakSA karatA hai, vaha samAjameM mahanIya mAnA jAtA hai / yaha hamAre pUrvajoMke jIvanakI eka jhAMkI hai / isase paurapATa anvayako aneka gaNoMmeM vibhakta kara usakA saMgaThana kisa prakAra kiyA gayA thA, usakA patA lagatA hai| yaha (paurapATa) anvaya 12 gotroMmeM vibhakta thA, yaha to hama pahale hI batalA Aye haiM / aba dekhanA yaha hai ki pratyeka gotrake antargata jo 12, 12 mUla ginAye gaye haiM ve kauna-kauna haiM Age isakI sUcI dI jAtI hai gotra gohilla goilla vAchalla vAMjhalla paravArabandhu suhalA, udayA, gAhe, bAra, chinae, kaThorA, bar3e mAraga, duhAai, jhamalA mahuDimma, tAkhA, nagADimma | vaisAkha, solA, karakaca, khAralle, barahada, gosilla, gAMgaro, godhU, khAThI, cAcI, chor3ava, vArI / DyADamma dedA, DeriyA, DyADimma, DuhI, candADimma, ramADimma, ahIDimma, rakA, vAlA, chinakana, sakesarA vAso, IDarI, rakiyA, lAlU, zihnammaDilA, devasA, sevatI, dugAyata, bIbIkuTTama, kanahA, ujae, padmAvata / ujiyA, dhanA, dIpAkara, loTA, paThavala, sIga, uThA, ghaghara, kAsilla chama chala, paMcalaura, nAhacha, pAhU, choTA, rakADimma kadohA, bar3osara, ahiyA Dimma kaThohA, jagesara, nAgaca / jabalapura sahAramaDimma, mAho, a~dhiyAro vArU, kiDhamA, bar3omAraga mamalA ruhAro, aMDelA, chitarA nagADimma, takA vArada, gosila, godU, kirakica, cAMde, siduA, chor3A, vaisAkhiyA, vAra, saholA, kharAica, gAMgare bhAbharI, dhamAchala, chohara, bhabhAro, bahuhaThI kiThodA, aor3ima, paMcaratana, kadohA, sAMjhI, bar3esura, nArada, bar3esura dedA, DuhI, DeriyA, dhatakata, candrADimma, dakA, rAmaDimma, kaThA sakesara, sadAvadA vAlA vIvIkuDhDhama, rakayA, vaMsI, lAlu, aiMDarI, vAgu, dugAica, padmAvatI, dyotIsyotI, kanahA, zilADima / dhanA, divAkara, loTA, ujayA, uThA, DaMgArI, sigA, sivArau, azokanagara jabalapura aura azoka nagarake mUla milatejulate haiM jabalapurake aura azoka nagarake mUla eka hI haiM / mAtra kavitAmeM bahuhaThI hai aura artha meM bahUTI hai / eka hI haiM donoMke donoMke eka hI haiM kavitAmeM covara artha meM cIvara tathA paTa
Page #395
--------------------------------------------------------------------------
________________ 358 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana-grantha Dar3iyA, DoMgara, siravAra padmA- kovara, ghUghara, DaMDiyA, paTavAra vArake sthAnameM paTavA vata / chapA hai| koilla palAvata, buddhavArI, cAcI, cucA, cAMcarau, papida, kaThiyA, donoMke milate gagADimma, udADimma, kasa- sisayArI, kuzavAla, vimahA, julate haiN| vAro, bhAmAra, pAhUDimma, udahA, iMdArI, khekavAra, miDalA, iMgalI ciMgulI siMdhavAro, gahoTI phaThA, papahada / loilcha setagAgara, kalagA, gar3hiyA, setagAgara, ThAr3iyA, manahAro, eka hI haiM chor3ADimma, ruhArauDimma naMgAi- kiravAra, iMgalIcigalI, koilla caDimma, vasuhADimma, khaTahA- rahyaro, kharahana, surAica, Dimma, bagahA Dimma-ghoghaTha, luhAraca, khakoTA, nagAvata .luhAica, varAhana bharilla viga, khonA, aMga, kuvA, paguvA, bhagavaMtA, vigahA, viga, khaunA, vahI hai mArU, kunADimma, bhagavata, iMga, agA, punahaurA, bhArU, vigahA, gAheDimma, hArUDimma / pahunA, kuvA kuhArI, hiDimma / mADilla mADU, rUdA, udahA, vAhila- mADa, haMsArI, sakatI, rodA, bhaTAro aura Dimma, sikADimma, gamalADimma, khitavAM, velADima, bhaTAro, bhaTArI donoM varAyacaDimma, jhAMjhADimma khokhara, sitAvara, svitAgAMgara, haiN| zeSa donoM bhaTiyADimma, bhaTohADimma, iMgalI, nagAica / eka hai| lAlaDimma, rUpADimma / kochalla bahuriyA, sarvacholA, masatA, bahuriyA, maso, reMcA, gaMgavA, stri kuchAcharo, uchilla, gaga- vasabala, kuchAchare, sarvacholA, vAro, supahADimma, vasavAla, dhyAica, suvahA, ochala, ghiyA, siraparo vaguyADimma visAsara, budhvaarau| phAgulla chInara, mAleDimma, bhagIlI, jhijhAro chovara, phAgula, kuTahaTI varAica, vaDohADimma, jAjA- rihArau, kaThala, maMgalA, valAsadA, Dimma, kaphADimma, sihara paTahArau budhArau, jajesura, gAMgaro, punahIrI, nAhaDimma, vasAica kaShA, phaagull| ye bAraha gotroMke 144 mUra (mUla) yA zAkhA haiM / inameM bar3I gar3abar3a hai| jaisA ki hama pahale sUcita kara Aye haiM, isa anvayake 12 gotroMmeMse pratyeka gotrake antargata jo 12, 12 mUla haiM ve grAmoMke nAmoMke AdhAra para hI haiM / arthAt jisa grAmake rahavAsI jisa kuTumbane isa anvayako svIkAra kiyA usa kuTumbakA vahI mUla ho gyaa| isakI puSTimeM hama yahA~ para eka tulanAtmaka sUcI de rahe haiN| vaha isa prakAra hai1. IDarImUla IDarazaharameM rahane vAloMkA mUla IDara hai / 2. raka (kha) yA mUla rakhayAla grAma (saurASTra) meM rahanevAloM kA mUla rakhayAla hai| 3. nArada mUla mAravAr3ake mer3anA jileke pArzvanAtha mandirameM nAradapurIkA ullekha hai| 4. kaThiyA mUla kAThiyAbADake nivAsiyoMko isa anvayameM sammilita honepara unakA mUla 'kaThiyA' prasiddha huaa|
Page #396
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturtha khaNDa : 359 5. dugAyata mUla do nadiyoMkA saMgamasthAna (gujarAta) usake Asa-pAsa rahanevAloMkA mUla dugAyata huA / 6. padamAvatamUra gujarAtake isa zaharameM rahanevAle / 7. baMsI mUla baMsI pahAr3apura sTezanameM rhnevaaloN| 8. belA belA sTezana (saurASTra) Dima yA DimbakA artha choTA hotA hai| belADima, belA nAmakA choTA grAma / 9. bahuriyA mUla baheriyA ror3a sTezana hai / baheriyAmeM rahanevAle / 10. mAMDU mADalagaDhakA saMkSipta nAma mAMDU hai / yahA~ rahanevAle / 11. kuA gujarAtameM eka grAmakA nAma kuA yA pATanA kuA eka dUsarA gA~va rAnakuA bhI hai| 12. kaThA kaThAsA sTezana (yahA~ rahanevAle) 13. paTavA mUlA paTavArA sTezana 14. loTA mUla loTAsA sTezana 15. chanA mUla chanA khar3A sTezana 16. bAlA mUla bAlA roDa sTezana, grAmakA nAma bAlA yA gujarAta kA ballApura graam| 17. DeriyA mUla Derona sTezana (tatsama) 18. DaMDiyA mUla DaMDiyA eka khelakA nAma hai usa parase isa nAmase prasiddha / 19. dedA mUla duddA sTezana 20. kiDa mUla kiDiyA nAmakA nagara hai (tatsama) 21. dhanA mUla dhanAkhar3A sTezana kA nAma isa grAmake rahavAlI 22. sarvacholA mUla cholA grAma / 23. ujayA mUla ujeDiyA grAma (tatsama) , 24. kiDa mUla kiDimA nagarakA nAma (tatsama) 25. DeriyA mUla Derona sTezana 26. sarva cholA mUla cholA sTezana 27. godU mUla godau grAma (godau grAmaH) 28. takA mUla TAkA TukkA grAma (tatsama) ,, 29. padmAvatI mUla padmAvatI zahara (gujarAtameM), ye katipaya mUla hai / jinameMse kaI grAmoMke nAma to gajarAtameM usI rUpameM pAye jAte haiN| kaI mUla aise haiM jinameM grAmakA pUrA nAma prayukta huA hai / kaI mUla aise bhI haiM jinameM grAmake prArambha yA antake bhAgako chor3akara mUlake rUpameM use svIkAra kiyA gayA hai| jaise 'satyabhAmAma' satya padako chor3akara 'bhAmA' padase hI satyabhAmAkA grahaNa ho jAtA hai| kaI mUla aise bhI haiM jinameM tatsama grAmake nAmase hI usakA mUla grahaNa ho jAtA hai / yadi gujarAta aura mevAr3a pradezake grAmoMke pUre nAmoMkI sUcIke AdhArase mUloMke nAmoMkI khoja kI jAya to bahuta hI kama aise mUloMke nAma zeSa raha jAyeMge jina mUloMke nAmapara grAmoMkA nAma vartamAnameM upalabdha nahIM ho sakegA / una grAmoMkA yA lopa ho gayA hogA yA nAma badala gayA hogaa| niSkAsana ___maiM 'prAgvATa itihAsa ko pUrI tarahase dekha rahA thaa| usase aisA lagatA hai ki vahA~ke rAjAoMse mila kara zvetAmbaroMne gujarAtase digambaroMkA niSkAsana karAyA thaa| prAgvATa itihAsameM pR0 12 aura 220 meM
Page #397
--------------------------------------------------------------------------
________________ 360 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana-grantha likhA hai ki karNAvatI nagarameM digambarAcArya kumudacandra aura zvetAmbarAcArya devasUrike cAturmAsake samaya donoM AcAryoMkA samparka honepara donoM AcAryoMne vAda karanA nizcita karake zvetAmbara AcAryake Agraha para digambara AcAryane anahila-purapattanameM gUrjara samrATa siddharAja jayasiMhakI vidvatpariSadameM AnA svIkAra kara liyA thaa| antameM vi0 saM0 1181 vaisAkha sudI 15ke dina yaha vAda prArambha huaa| viSaya strI nirvANa rakhA gyaa| vAdakA nirNaya denemeM sahAyatA karanevAle sabhAsad maharSi, utsAha sAgara aura rAma nizcita hue / zvetAmbarAcAryako mahAkavi zrIpAla, mahApaNDita bhAnu evaM udIyamAna prasiddha vidvAn hemacandrAcArya sahAyatA kara rahe the| dUsarI ora tIna kaitava digambarAcAryakI sahAyatA kara rahe the| vAdakA prArambha karate hue devasUrine aneka jJAninI aura aneka satI striyoMke udAharaNa prastuta kara aitihAsika DhaMgase strI muktike sambandhama pUrvapakSa prastuta kiyaa| kintu digambarAcArya zvetAmbarAcAryake isa vaktavyako sunakara nisteja par3a gaye / aitihAsika DhaMgase prastuta kiye gaye unake vaktavyakA nirasana nahIM kara sake aura isa prakAra isa vAdameM 'prAgvATa itihAsake anusAra zvetAmbara matakI vijaya huI / ukta granthameM likhA hai ki devasUrine kumudacandrake sAtha sadvyavahAra kiyA (pU0 213) / parantu pR0 220 ke anusAra digambarAcArya kumadacandrako, eka corake samAna unakA tiraskAra karake, pattanapurase bAhara nikAla diyaa| isa viSayapara zvetAmbara paramparAmeM aneka granya aura nATaka likhe gaye haiN| kumArapAla pratibodhameM bhI isake sambandhameM vizeSa likhA gayA hai / zvetAmbara muni jinavijayajI apanI prastAvanAmeM isa granthake vAkyoMko anUdita karake likhate haiM ki isa vAdake phalasvarUpa digambaroMkA zrIparapattanameM praveza niSiddha kara diyA gayA / usa granthameM likhe gaye vacana isa prakAra hai 'vAdidevasUribhiH zrImadanahilapurapattane jayasiMhadevarAjasya rAjasabhAyAM digambaracakravartinaM kumudacandrAcAryavAde nirjitya zrIpattane digambarapravezo nivaaritH|' isa viSaya meM yaha zvetAmbara granthoMkA kathana hai / kintu isameM kitanI aitihAsikatA hai yaha avazya hI vicAraNIya hai / digambara paramparAvAdI kumudacandra avazya hue haiM / ve caturvidha pANDitya cakravartI the aura zrI mAghanandi siddhAntacakravartIke putra the / unhoMne apanA paricaya dete hue pratiSThAkalpake kanADI bhASAmeM likhe gaye TippaNameM likhA bhI hai / yathA zromAghanandisiddhAntacakravartitanUbhavaH / / kumudendurahaM vacmi pratiSThAkalpaTippaNam // parantu unakA samaya 14vIM zatAbdikA prathama yA dvitIya pAda hai, kyoMki inake pitA mAghanandi siddhAntacakravartIkA samaya I0 san 1265 vi0 saM0 1322 nizcita hai| aura zvetAmbara lekhakoMke anusAra yaha vAda vi0 saM0 1980 meM huA thaa| isa prakAra vAdake aura kumudacandrake madhya lagabhaga 150 varSakA antara par3atA hai / isaliye yahA~ aisA samajhanA cAhiye ki yA to zvetAmbarAcArya vAdidevake samayameM caturvidha pAMDitya cakravartI kumudacandra hue haiM / yA phira kumudacandrake samayameM vAdideva hue haiN| yA phira ina donoM kA eka samaya na honese yaha vAda huA hI nahIM / kevala apane sampradAya, meM digambaroMke prati anAsthA utpanna karaneke liye zvetAmbara lekhakoM dvArA digambara aura zvetAmbaroMke madhya vAda huA aura usameM vAdideva sUrine vijaya prApta kI aisI mana gaDhanta kalpanA kara lI gii| yahA~ do bAteM avazya hI vicAraNIya hai ki eka to yaha vAda yadi huA hai to siddhAntake AdhAra para na hokara bAdameM aitihAsika ghaTanAko AdhAra kyoM banAyA gyaa| dUsare karNAvatImeM vAda na hokara anahilapurapattanameM vAdako mUrtarUpa kyoM diyA gyaa| jaba ki kumudacandra jAnate the ki vartamAnameM gujarAtakA rAjA zvetA
Page #398
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturtha khaNDa : 361 mbaroMkA pakSadhara hai / usake pAsa taka zvetAmbara AcAryoMkI pahu~ca hai sAtha hI usakA mahAmAtya bhI zvetAmbara AmnAya ko mAnanevAlA hI hai / aisI avasthAmeM usa nagarameM jAkara bAdameM vijaya pAnA kaise sambhava hai / isalie eka to niSkarSa nikalatA hai ki yaha vAda huA hI nahIM / dUsare huA bhI hai to digambara AcAryako chalA gayA hai / vAstavameM dekhA jAya to kArya hI aise the jinake kAraNa jainadharma na kevala kalaMkita huA, devasUri apitu usakA patana bhI huaa| jise isake kAranAmoMko jAnanA ho use kanaiyAlAla munazI dvArA likhita 'gujarAtano nAtha' pustaka par3hanI cAhiye / isI prakAra inhIMke dvArA likhI gaI 'pATatanI prabhunA' pustaka bhI par3hanI cAhiye / inake par3hanese hI jJAna ho jAyagA ki devasUrikA jIvana kaisA thA aura unake guru AnandasUri apanI mokSa mArga kI bhUmikAko chor3akara rAjakAraNameM par3akara kaise amAnuSika kArya karanemeM lage hue the / eka sthalapara dUsarese bAtacIta karate hue ve (AnandasUri) kahate haiM - 'mAre hAthe jina bhagavAnanA zatruoM ThekAne thavAnAche' dUsarI jagaha ve kahate haiM - 'amArA zrAvakoe pAThanathI kaMTAlo candrAvatI sthApyu aneahIMyA paNa temanu cAle to rAjAne uThADI mahAjanAnuM rAjyasyApyu / " Adi / ye hai AnandasUri ke vicAra | devasUri inase bhI gaye bIte the / usameM udA - seThakA inheM bala milA huA thA / vaha bhI isa vicArakA thA / isase yaha spaSTa jJAta hotA hai ki yaha vAda eka nATaka hai / jaise vaMsImeM annake lobhase machalI phasatI rahatI hai vaise hI bAdameM nyAyake lobhase kumudacandrako devasUrine pha~sAyA / uddezya itanA hI thA ki kisI prakAra pATana aura usake Asa-pAsake pradezase digambaroMkA niSkAsana kiyA jAya / jinako paristhitivaza vahA~ rahanA par3e unakA zvetAmbarIkaraNa kiyA jAya / yaha to itihAsakI sAkSIse spaSTa hI hai ki zAkhAbandha paravAra (paurapATa) to bahuta kucha vahA~se nikala Aye the aura dhIre-dhIre vahA~se nikala kara canderI aura usake Asa-pAsa ke grAmoMmeM basate rahe haiM / unake vahA~ se AkA yaha krama 16vIM zatAbdI taka calatA rahA hai / isa prakAra canderIko kendra banAkara bundelakhaNDa meM basa gaye the / unameM jo gAMgar3a paravAra aura soraThiyA paravAra baca gae the una sabhIkA aisA lagatA hai ki dhIre-dhIre zvetAmbarIkaraNa ho gayA hogA / inameMse bahutase bhAI ajaina bana gaye hoM to koI Azcarya nahIM, kyoMki pratimAlekhoM aura grantha prazastiyoMke dekhanese yahI nizcaya hotA hai ki ukta donoM prakArake paravAra zvetAMbaroMke isa mAyAjAlase kabhI bhI nahIM nikala sake aura unakA zvetAMbarIkaraNa hokara raha gaye / caMderI - siroMja ( paravAra) paTTa 7 mUlasaMgha nandi-AmnAyakI paramparAmeM bhaTTAraka padmanandIkA jitanA mahattvapUrNa sthAna hai, unake paTTadhara bhaTTAraka devendrakIrtikA usase kama mahatvapUrNa sthAna nahIM hai / inakA adhikatara samaya gujarAtakI apekSA bundela - khaNDameM aura usase lage hue madhyapradezameM vyatIta huA hai| caMderI paTTako sthApanAkA zreya inhIMko prApta hai / zrI mUlacanda kizanadAsajI kApaDiyA dvArA prakAzita 'sUrata aura sUrata jilA digambara jaina mandira lekha saMgraha ' saMkSipta nAma 'mUrti lekha saMgraha' ke pRSTha 35 ke eka ullekhameM kahA gayA hai ki 'gaMdhArakI gaddI TUTa jAnese saM0 1461 meM bhaTTAraka devendrakIrtine isa gaddIko rAMderameM sthApita kiyA / jise saM0 1598 meM bhaTTAraka vidyAnaMdIjIne sUranameM sthApita kiyA / 'kintu abhI taka jitane mUrtilekha upalabdha hue haiM unase isa tathya kI puSTi nahIM hotI ki devendrakIrti 1461 vi0 meM yA isake pUrva bhaTTAraka bana cuke the| sAtha hI ukta pustakameM jitane bhI mUrti lekha prakAzita hue haiM unameM kevala inase sambandha rakhanevAlA koI svatantra mUrti lekha bhI upalabdha 1. pATatanI prabhutA pa0 13, vahI pR0 26 46
Page #399
--------------------------------------------------------------------------
________________ 362 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana-grantha nahIM hotaa| isake viparIta uttara bhAratameM aise lekha avazya pAye jAte haiM jinase yaha jJAta hotA hai ki inakA lagabhaga pUrA samaya uttara bhAratameM hI vyatIta huA thaa| yahA~ hama aisI eka prazasti jayapurake eka jaina mandirameM sthita puNyAsrava (saMskRta) kI hastalikhita granthase uddhRta kara rahe hai| isameM inheM bha0 padmanandikA ziSya svIkAra kiyA gayA hai / prazasti isaprakAra hai : __ saM0 1473 varSe kArtika sudI 5 guradine zrI mUlasaMghe sarasvatIgacche nandisaMghe kundakundAcAryAnvaye bhaTTAraka zrI padmanandIdevAstacchiSya munizrI devendrakItidevAH / tena vijajJAyA vargIkarmakSayArtha liSApitaM zubhaM / isa lekhameM inheM muni kahA gayA hai| isake anusAra yaha mAnA jA sakatA hai ki isa samaya taka ye paTTadhara nahIM hue hoNge| kintu muni bhI bhaTTArakoke ziSya hote rahe haiN| itanA hI nahIM, muni dIkSA bhI inhIke tatvAvadhAnameM dI jAnekI prathA cala par3I thii| merA khyAla hai ki vartamAnameM jisa vidhise muni dIkSA denekI paripATI pracalita hai vaha bhaTrAraka bananeke pUrvakI muni-dIkSAkA rUpAntara hai| isIse usameM vizeSa rUpase sAmAjikatAkA samAveza dRSTigocara hotA hai| jo kucha bhI ho, ukta prazastise itanA niSkarSa to nikAlA hI jA sakatA hai ki sambhavataH usa samaya taka inhoMne kisI bhaTTAraka gaddIko nahIM samhAlA hogaa| kintu 'bhaTTAraka sampradAya' pR0 169 ke devagar3ha (lalitapura) se prApta eka pratimA-lekhase itanA avazya jJAta hotA hai ki ye vi0 saM0 1493 ke pUrva bhaTTAraka padako alaMkRta kara cuke the| devagar3ha baMdelakhaNDameM hai aura caMderIke sannikaTa hai| sAtha hI inake pramukha ziSya vidyAnandI paravAra the / isase aisA to lagatA hai ki vi0 saM0 1493 ke pUrva hI caMderI para sthApita kiyA jA cukA hogaa| phira bhI unakI gujarAtameM bhI pUrI pratiSThA banI huI thI aura unakA gujarAtase sambandha vicchinna nahIM huA thA, sUratake pAsa rAMdera paTTakA prArambha honA aura usapara unake ziSya vidyAnandIkA adhiSThita honA tabhI sambhava ho sakA hogA / 'bhaTTAraka sampradAya' pustakameM caMderI paTTako jerahaTa paTTa kahA gayA hai, vaha ThIka nahIM hai| ho sakatA hai ki vaha bhaTTArakoMke ThaharanekA mukhya nagara rahA ho / para vahA~ kabhI bhaTTAraka gaddI sthApita nahIM huIM, itanA sunizcita pratIta nahIM hotaa| vidyAnandI kaba rAMgera paTrapara adhiSThita hue isakA koI spaSTa ullekha upalabdha nahIM honA / 'bhaTTAraka sampradAya' pustakameM vi0 saM0 1499 se lekara adhikatara lekhoM se kisImeM inako devendrakItikA ziSya, kisImeM dIkSitAcArya, kisImeM AcArya tathA kisImeM guru kahA gayA hai| parantu bhAvanagarake samIpa sthita ghoghAnagarake saM0 1511 ke eka pratimA lekhameM inheM bhaTTAraka avazya kahA gayA hai| yaha prathama lekha hai jisameM sarvaprathama ye bhaTTAraka kahe gae hai / isase aisA lagatA hai ki rAMdera paTTakI sthApanA isake pUrva hI ho gayI hogii| yadi hamArA yaha anumAna sahI ho to aisA svIkAra karane meM koI Apatti nahIM ki caMderI paTTakI sthApanAke bAda hI rAMderase badalakara surata paTTakI sthApanA haI hogii| aisA hote hue bhI bundelakhaNDa aura usake Asa-pAsakA bahubhAga caMderI maNDala kahA jAtA thA, yaha ullekha vi0 saMvat 1532 ke pUrvake kisI pratimA lekhameM dRSTigocara nahIM haa| isameM caMderI maNDalAcArya devendrakItiko svIkAra kiyA gayA hai| yaha pratimA lekha hameM vidizAke bar3e mandirase upalabdha huA hai / pUrA lekha isaprakAra hai : saMvat 1532 varSe vaizAkha sudI 14 gurau zrImUlasaMghe balAtkAragaNe sarasvatIgacche naMdisaMghe kundakundAcAryAnvaye bha0 zrI prabhAcandradeva ta0 zrI padmanaMdideva ta0 zubhacaMdradeva bha0 zrI jinacandradeva
Page #400
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturthakhaNDa : 363 bha0 zrI siMhakIrtideva caMderImaMDalAcArya zrI devyaMdrakIrtideva ta0 zrI tribhuvana - kIrtideva paurapaTTAnve aSTanvaye sAravana pu0 samavetasya putra rauta pAye ta0 putra sA0 arjuna ta0 putra sA0 netA putra sA0 dhIraju bhA0 virejA putra saMgha saghe...saghe / tu0 bhA0 " ThIka isI prakArakA eka lekha kAraMjAke eka mandirameM bhI upalabdha huA hai / isake pUrva jinameM caMderI maNDalakA ullekha hai aise do lekha vi0 saM0 1531 ke gaMjavAsodA aura gunA mandiroMke tathA do lekha vi0 saM0 1542 ke bhI upalabdha hue haiM / kintu vi0 saM0 1531 ko caMderI maNDalakI sthApanAkI pUrvAvadhi nahIM samajhanI cAhie / kAraNa ki lalitapurake bar3e mandirase prApta vi0 saM0 1525 ke eka pratimA lekhameM tribhuvanaafrat maMDalAcArya kahA gayA hai| isameM bha0 devendrakIrtikA nAmollekha nahIM hai / isase aisA pratIta hotA hai ki vi0 saM0 1525 ke pUrva hI tribhuvanakIrti caMderI paTTapara abhiSikta ho gae the| sAtha hI yahA~ bha0 jinacandra aura bha0 siMhakI kI bhI AmnAya cAlU thI yaha bhI isase patA lagatA hai / pUrA lekha isa prakAra hai : saMvat 1525 varSe mAgha sudi 10 somadine zrI mUlasaMghe bhaTTAraka zrI jinacandradevastatpaTTe bhaTTAraka zrI siMhakIrtideva maMDalAcArya tribhuvanakIrtidevA golA pUrvAnvaye sA0 zrI tama tasya bhAryA saMgha iti / isake pUrva bar3A mandira caMderImeM bha0 tribhuvanakIrti dvArA pratiSThita vi0 saM0 1522 kI eka caubIsI paTTa aura / isake pUrva ke kisI pratimA lekhameM inake nAmakA ullekha nahIM huA hai / isase mAlUma par3atA hai ki vi0 saM0 1522 ke AsapAsake kAlameM ye paTTAsIna hue hoMge / yataH bha0 devendrakIrti bhI caMderI maMDalake maMDalAcArya rahe haiM, ataH sarvaprathama ve hI caMderI paTTapara AsIna hue hoMge yaha spaSTa ho jAtA hai / vi0 saM0 1522 kA ukta pratimA lekha isaprakAra hai : saM0 1522 varSe phAlguna sudi 7 zrI mUlasaghe balAtkAragaNe sarasvatIgacche kundakundAcAryanvaye bhaTTAraka zrI devendrakIrti tribhuvana -- ti........ bhAnupurAke bar3e mandirake zAstra bhaNDArameM zAntinAtha purANakI eka hastalikhita prati pAI jAtI hai / usake antameM jo prazasti aMkita hai usameM devendrakIrti AdikI bhaTTAraka paramparAko mAlavAdhIza kahA gayA hai / isase mAlUma par3atA hai ki caMderI paTTako mAlavA paTTa bhI kahA jAtA thA / yaha bhI eka aisA pramANa hai jisase spaSTataH isa tathya kA samarthana hotA hai ki caMderI paTTake prathama bhaTTAraka devendrakIrti hI rahe hoMge / ukta prazasti isa prakAra hai / atha saMvatsare smin nRpativikramAditya rAjye pravartamAne saMvat 1663 varSe caitra dvitIyapakSe zukle pakSe dvitIyA dine ravivAsare "siroMjanagare candraprabhacatyAlaye zrImUlasaMghe balAtkAragaNe sarasvatIgacche zrI kundakundAcAryAnvaye tatparaMparAyena mAlavAdezAdhIza bhaTTAraka zrI zrI zrI devendrakIrtidevAH tatpaTTe bhaTTArakI tribhuvanakIrtidevAH tatpaTTe bhaTTAraka zrI sahasrakIrtidevAH tatpaTTe bhaTTArakazrI padmanaMdidevA tatpaTTe bhaTTAraka zrI jalakIrti nAmadheyA tatpaTTe bhaTTArakazrI zrI lalitakIrtidevAH tatziSya brahma bAlacandramidraM grantha liSyataM svapaThanArthaM / siroMjake TorIkA di0 jaina mandirameM vi0 saM0 sahasrakIrti sthAnameM ratnakIrti aura padmanaMdike sthAna meM kIrti ke ziSya bha ratnakIrtine isa pratimAkI pratiSThA karAI thI / ukta pratimAlekha isaprakAra hai : saM0 1688 varSe phAguna sudi 5 budhe zrI mUlasaMghe balAtkAragaNe sarasvatIgache kundakundAcAryAnvaye bhaTTAraka zrI devendra kIrtidevAstatpaTTe bha0 zrI tribhuvanakIrtidevA tatpaTTe zrI ratnakIrti tatpaTTe bha0 1688 kA eka pratimA lekha hai / usameM caMderI paTTake padmakIrti yaha nAma upalabdha hote haiM / bha0 lalita
Page #401
--------------------------------------------------------------------------
________________ 364 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana grantha zrI padmakIrtidevA tatpaTTe bha0 yazakIrtidevA tatpaTTe bha0 zrI lalitakIrti ratnakIrti devA tasyomAlavadeze sarojanagare golArADacaityAlaye golApUrvAnvaye - tasya pratiSThAyAM pratiSThitaM / yahA~ke do pratimAlekhoMmeM bha0 ratnakIrtiko maMDalezvara aura maMDalAcArya bhI kahA gayA hai / lekha isa prakAra hai : saM0 1672 phA0 su0 3 mUlasaMghe bha0 zrI lalitakIrti tatpaTTe maMDalAcArya zrI ratnakItyu padezAt golApUrvAnvaye saM0 sanejA " / ye kahA~ke maMDalAcArya the yaha nahIM jJAta hotA hai / ye bhI bha0 lalitakIrtike paTTadhara the / yaha bhaTTAraka sampradAya pustakase bhI jJAta hotA hai / inake paTTadhara candrakIrti the isake sUcaka do pratimAlekha yahA~ bhI pAe jAte haiM / canderI paTTake bhaTTArakoM kI sUcI isa prakAra hai / 1 devendrakIrti, 2 tribhuvanakIrti, 3 sahasrakIrti 4 padmanandI, 5 yazaH kIrti, 6 lalitakIrti, 7 dharmakIrti, 8 padmakIrti, 9 sakalakIrti aura surendrakIrti / jAna par3atA hai ki surendrakIrti caMderI paTTake antima bhaTTAraka the / isake bAda yaha paTTa samApta ho gayA / bhaTTArakapadmakIrtikA svargavAsa vi0 saM0 1717 mArgazIrSa sudi 14 budhavArako huA thA aisA caMderI khaMdArameM sthita unake smArakase jJAta hotA hai / sambhavataH isake bAda hI inake paTTapara bha0 sakalakIrti AsIna hue hoMge / 'bhaTTAraka sampradAya' pustaka pR0 205 meM vi0 saM0 1712 aura vi0 saM0 1713 ke lekhoMmeM inake nAmake jo do lekha saMgRhIta kie gae haiM ve dUsare sakalakIrti hone caahie| maiMne caMderI aura siroMja donoM nagaroM ke zrI di0 jaina mandiroMke pratimAlekhoM kA avalokana kiyA hai / para bha0 surendrakIrti dvArA pratiSThApita koI mUrti yA yaMtra vahA~ mere dekhane meM nahIM AyA / ho sakatA hai inake kAlameM koI paMcakalyANaka pratiSThA na huI ho / ukta donoM nagaroMke mUrti lekhoMke avalokanase pratIta hotA hai ki bha0 dharmakIrti ke dUsare ziSya bha0 jagatkIrti the / sambhavataH siroMja paTTakI sthApanA inhoMke nimitta huI hogii| inakA dUsarA nAma yazakIrti bhI jAna par3atA hai / inake paTTadhara tribhuvanakIrti aura unake ziSya bha0 narendrakIrti the / narendrakIrtike paTTAbhiSekakA vivaraNa siroMjake eka guTikAmeM pAyA jAtA hai| usakA kucha aMza isa prakAra : munirAja kI dikSyAko parabhAva / zrAvaka saba mili Anike jaiso kiyo cAu ||6|| ghani narendrakIrti munirA / bhaI jagameM bahuta bar3hAI || jahA~ paurapaTTa sukhadAI / paravAravaMsa soI AI // vahuriyA mUra tahA~ sAI / dhani mathurAmalla pitAI / / mAtA nAma rajautI kahAI / jAke hai ghanazyAmase bhAI // tapa teja mahA munirAI / mahimA vanI jAI // kahA kahIM munirAjake guNagaNa sakala samAja / jo mahimA bhavijana kare bhaTTAraka padarAja / / bhaTTAraka padarAjakI kIrati sakala bhavi AI / alapa buddhi kavi kahA kahai budhijana thakita rahAI // vidhi aneka so sahara siroMjameM bhayo paTTa apanA cAru | siMghaI mAdhavadAsa bhavana te nikase mahA mahocchava sAru // yahA~se vastrAbhUSaNase susajjita kara cAMdA siMghaIke devAlayameM le gaye / vahA~ saba vastrAbhUSaNa utArakara kezaloMcakara munidIkSA lI / usa samaya 108 kalazase abhiSeka kiyA / sarvaprathama bhelasA ke pUranamalla baDakura Adi ne kiyA / jagatkIrti pada udharana tribhuvanakIrti munirAI / narendrakIrti tisa paTTa bhaye gulAla brahma guna gAI || zubhakIrti, jayakIrti, muni udayasAgara, bra0 parasarAma, bra0 bhayAsAgara, rUpasAgara, rAmazrI AryikA bAI bhaunI, candrAmatI, paM0 rAmadAsa, paM0 jagamani, paM0 ghanazyAma, paM0 biradhI, paM0 mAnasiMha, paM0 jayarAma ... paragaseni bhAI donoM, paM0 makaraMda, paM0 kapUre, paM0 kalyANamaNi /
Page #402
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMvat satraha se cAlisa ana ika taha bhayo / ujvala phAguna mAsa dasami so maha gayo / punaravasU nakSatra suddha dina sodayo / puni narendrakIrati munirAI subhaga saMjama lahyo || vi0 saM0 1746 mAgha sudi 6 somavArako cAMdakheDImeM hADA mAdhosiMha ke amAtya zrI kRSNadAsa vagheravAlane Amera ke bhaTTAraka zrI jagatkIrtike tattvAvadhAna meM bRhatpaMcakalyANaka pratiSThA karAI thI / usameM caMderI paTTake bhaTTAraka zrI surendrakIrti bhI sammilita hue the / isa sambandhakI prazasti cA~dakheDIke zrI jinAlaya meM pradeza dvArake bAhara barAmade eka stambhapara utkIrNa hai / usameM caMderI, siroMja aura vidizA ( bhelasA) paTTako paravArapaTTa kahA gayA hai / usakA mukhya aMza isa prakAra hai : caturthaM khaNDa : 365 // 1 // saMvat 1746 varSa mAha sudi 5 SaSThayAM candravAsarAnvitAyAM zrI mUlasaMghe balAtkAragaNe sarasvatIgacche kundakundAcAryAnvaye sakalabhUmaMDalabalayaikabhUSaNa sarojapure tathA cedipura- bhaddilapuravanaMsa parivArapaTTAnvaye bhaTTAraka zrI dharmakIrtistatpaTTe bha0 zrI padmakIrtistatpaTTe bhaTTAraka zrIsakakIrtistatpaTTe tato bhaTTAraka zrI surendrakIrti tadupadezAt" || mAlUma par3atA hai ki caMderI aura siroMja bhaTTAraka paTToMkI sthApanA paravAra samAjake dvArA hI kI jAtI thI, isalie ina paTToMko paravArapaTTa kahA gayA hai| isa nAmakaraNase aisA bhI mAlUma par3atA hai ki ina donoM paTToMpara paravAra samAja ke vyaktiko hI bhaTTAraka banAkara adhiSThita kiyA jAtA thaa| siroMjake lie paTTAbhi - SekakA vivaraNa hamane prastuta kiyA hI hai| usase bhI isI tathya kI puSTi hotI hai / vidizAmeM koI svatantra bhaTTAraka gaddI nahIM thI kintu vahA~ jAkara bhaTTAraka mahInoM nivAsa karate the aura vaha mukhya rUpase paravAra samAjakA hI nivAsa sthAna rahA calA A rahA hai, isalie ukta prazastimeM bhaddalapura (vidizA) kA bhI samAveza kiyA gayA hai / caMderI paTTakI apekSA uttarakAlameM siroMjapaTTa kAphI dinoM taka calatA rahA isakI puSTi gunAke di0 jaina mandirase prApta isa yaMtra lekhase bhI hotI hai / yaMtra lekha isaprakAra hai : saM0 2871 mAsottamamAse mAghamAse zuklapakSe tithau 11 candravAsare zrImUlasaMghe balAtkAragaNe sarasvatIgacche kundakundAcAryAnvaye siroMjapaTTe bhaTTArkazrI rAjakIrti AcArya devendrakIrti upadezAt gyAti parivAri rAuta IDaromUrI caudharI ghAsIrAmena idaM yaMtra karApitaM / siroMja paTTake ye antima bhaTTAraka jAna par3ate haiM / paurapATa (paravAra) bhaTTAraka zrI bhaTTAraka padmanaMdI ke tIna ziSya the - zubhacaMdra sakalakIrti aura devendrakIti / inameM se bha0 devendrakIrti ne sabase pahale gAMdhAra (gujarAta) meM bhaTTAraka paTTakI sthApanA kI thii| usake bAda ve usa paTTako rAMdera le Aye the / yahIM para unhoMne vidyAnaMdIko paTTapara sthApita karake ve svayaM caMderI cale Aye the aura yahA~ unhoMne bhaTTAraka paTTako sthApita kiyA thA / isakA vizeSa vivaraNa mUrtilekha saMgraha ( mUlacaMda kisanadAsa kApar3iyAne vIra saM0 2490 tA0 14-8-64 ) gujarAtI prakAzana dekhaneko milatA hai / usake ki vi0 saMvat 1461 meM bha0 devendrakIrtine gAMdhArase bhaTTAraka paTTako lAkara rAMdera meM sthApita kiyA aura bha0 vidyAnaMdI usI paTTako vi0 saMvat 1518 meM sUrata le Aye / caMderIke pR0 35 para likhA
Page #403
--------------------------------------------------------------------------
________________ 366 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana-grantha pratimA lekhoMko dekhanese yaha bhI patA lagatA hai ki zrI bha0 devendrakIrti aThasakhA paravAra the| vaha lekha isa prakAra hai 'saMvata 1532 varSe vaizAkha sadI 14 garI zrImalasaMdhe balAtkAragaNe sarasvatIgacche naMdisaMghe kundakundAcAryAnvaye bha0 zrI prabhAcandradeva taM0 zrI padmanaMdideva ta0 zubhacandradeva bha0 zrI jinacaMdradeva bha0 zrI siMhakIrtideva caMderImaMDalAcArya zrI devyaMdrakIrtideva ta0 zrI tribhuvanakIrtideva paurapaTTAnvaye aSTanvayesAkhanapu-samavetasya putr"|' ve paravAra the isakI puSTi caMderIke bhaTTAraka paTTako paravAra bhaTTAraka paTTa kahA gayA hai isa bAtase hotI hai / isakI puSTi pramANa hama 'caMderI-siroMja (paravAra) paTTa' isa lekhameM de Aye haiM / (dekho pR0 42) / isase mAlUma par3atA hai ki isa paTTa para baiThanevAle jitane bhI bhaTTAraka huye haiM ve saba paravAra the| unake nAma isa prakAra hai-bha0 deveMdrakIti, tribhuvanakIti, sahasrakIti padmanaMdi, yazaHkoti, lalitakIrti, dharmakIrti, sakalakIrti aura surendrakIrti / yahA~ itanA vizeSa jAnanA cAhiye ki bha0 lalitakIrtike eka ziSyakA nAma ratlakIti thA aura ratnakIrtike bAda unake ziSyakA nAma caMdrakIti thaa| - ye donoM kisa paTTake paTTadhara bhaTTAraka the isakA abhI taka mUrtilekhoMse koI patA nahIM cltaa| itanA avazya hai ki siroMjake kaI mandiroMmeM aise mUtilekha avazya pAye jAte haiM jinameM inake nAmoMkA ullekha huA hai / isase aisA bhI mAnA jA sakatA hai ki bahuta sambhava hai ki siroMjameM jisa parivAra paTTako sthApanA haI thI ki vaha inake dvArA hI prArambha kiyA gayA jAna par3atA hai| vaise bha0 dharmakItike sakalakItike sivAya eka dUsare ziSyakA nAma jagatakIti thaa| isaliye yaha bhI sambhAvanAkI jAtI hai ki siroMja paTTakI sthApanA inhIMke dvArA huI hai| inake uttarAdhikArIkA nAma tribhavanakIti thaa| inake paTTAbhiSekakI eka carcA chaMdoMke saMkalanameM vizeSa rUpase dekhaneko milatI hai| isake lie caMderI-siroMja (paravAra) paTTa zIrSakase likhe gaye lekhameM hamane udadhata kI hai| inake uttarAdhikArI ziSya uttarottara kauna-kauna hue isakA vizeSa ullekha isa samaya upalabdha nahIM hai / kintu saMvat 1871 meM rAjakIrti nAmaka eka bhaTTAraka hue haiM jinheM eka pratimA lekhameM siroMja paTTakA adhikArI kahA gayA hai| bahata saMbhava hai ki ye hI siroMja paTTake antima bhaTTAraka hoN| isa bhadrAraka paramparAmeM jo bhaTTAraka dharmakIti nAmake hue haiM, unhoMne harivaMzapurANakI racanA apabhraMza bhASAmeM kI hI thI sAtha hI unakA likhA huA eka dharmaparIkSA nAmakA eka grantha bhI pAyA jAtA hai| yahA~ hameM do bAteM aura vizeSa rUpase kahanI hai-eka to bhaTTAraka devendrakIti ziSya bhaTTAraka vidyAnaMdike viSayameM / ye sUratapaTTake dUsare bhaTTAraka the, ye paravAra the, inakI usa pradezameM bahuta khyAti rahI hai / sUratake pAsa kAtAra nAmakA eka sthAna hai jahA~para inake caraNacihna pAdukAyeM pAI jAtI haiM / sAtha hI inhoMne saMskRtameM sudarzanacaritra nAmake eka granthakI racanA bhI kI hai| dUsare bhaTTAraka tribhuvanakIrti ziSya bha0 zrutakIrtike viSayameM kahanA hai / yadyapi inakA bhaTTAraka sampradAyagraMthameM ullekha to nahIM hai phira bhI ye apabhraMza bhASAke asAdhAraNa vidvAna ho gaye hai| isa bhASAmeM unakA likhA huA eka padmapurANa nAmakA grantha aneka granthAgAroMmeM pAyA jAtA hai / isa prakAra dekhanese mAlUma par3atA hai ki ina bhaTTArakoMne bundelakhaNDa kSetrameM dharmaprabhAvanAmeM acchA yogadAna kiyA hai| inake viSayameM vizeSa UhApoha agara samaya mila sakA to Age kabhI kreNge| isa samaya to saMkSeparUpa ye paravAra bhaTTAraka haiM isa rUpameM diyA gayA hai|
Page #404
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturtha khaNDa : 367 padmAvatI puravAla vakhatarAma zAhakA 'buddhivilAsa' grantha hamAre sAmane hai| isameM 84 khA~goM (jAtiyoM) kA nAmollekha karate hue puravAra (paravAra) jAtike sAta bheda kiye gaye haiM-(1) aThasakhA paravAra, (2) causakhA paravAra, (3) chaisakhAparavAra, (4) dosakhA paravAra, (5) soraThiyA paravAra, (6) gAMgar3a paravAra aura (7) padmAvatI paravAra / ullekha isa prakAra hai| aThasakkhA phuni hai causakkhA, sehasaraDA phuni hai do sakkhA / soraThiyA ara gAMgar3a jAno, padmAvatyA saptama mAno' // 687 // yadyapi paurapATa (paravAra) jAti mUlameM eka hai aura usake ye sAta bheda hai, para 84 jAtiyoMkI gaNanA meM inheM svatantra mAna liyA gayA hai / 'prAgvATa itihAsa prathama bhAga'2 kI bhUmikA pRSTha 14-15 meM jina 161 jAtiyAMkA ullekha kiyA gayA hai unameM paravAra jAtike kula 5 nAmoMkA hI ullekha dRSTigocara hotA hai| usa sUcImeM gAMgar3a aura soraThiyA ye do nAma nahIM hai / 84 jAtiyoMkA nAmollekha karanevAlI 3-4 sUciyA~ aura bhI hamAre pAsa haiM / unameM bhI sAta nAma pUre nahIM upalabdha hote, kisImeM kinhIM nAmoMko chor3a diyA gayA hai aura kisImeM kinhIM nAmoMko / mAtra padmAvatI nAma yaha saba sUciyoMmeM hai| jisa mUla jAtise isa jAtikA nikAsa mAnA jAtA hai use Ajase hajAra ATha sau varSa pUrva 'prAgvATa' bhI kahA jAtA thaa| ke0 e0 muMzIne 'gujarAta no nAtha' 3 nAmaka eka upanyAsa likhA hai, usameM unhoMne isa jAtike liye poravAla, puravAla yA paravAra (paurapaTTa) nAmakA ullekha na kara ise 'prAgvATa' hI kahA hai| aisA lagatA hai ki pUrva kAlameM isake lie 'prAgvATa' zabdakA vyavahAra bahulatAse hotA rahA hai| bhaTTAraka devendrakIrtine sUratake pAsa rAMderameM mUlasaMgha A0 kundakunda AmnAyake jisa bhaTTAraka paTTapara vidyAnaMdIko pratiSThita kiyA thA unheM eka prazastimeM (aSTazAkhAprAgvATavaMzAvataMsAnAm) aSTazAkhA prAgvATavaMzakA AbhUSaNa' kahA gayA hai / spaSTa hai ki jisa paravAra jAtiko pahale prAgvATa kahA jAtA thA usake hI ve jJAtibheda hai jinakA hama prArambhameM hI ullekha kara Aye haiN| tatkAla a0 bhA0 di0 jaina vidvatpariSadane sva0 DaoN0 nemicandajI zAstrI, jyotiSAcArya dvArA likhita 'bhAratIya saMskRtike vikAsameM jaina vAGamayakA avadAna' graMtha prakAzita kiyA hai| usameM pRSTha 452 se lekara eka paTTAvali dI huI hai| yaha paTTAvali sva0 AcArya mahAvIrakItike eka guTikese lI gayI hai| usameM vikramako cauthI pA~cavIM zatAbdImeM hae sarvArthasiddhi Adi mahAn granthoMke kartA A0 pUjyapAda aura vikramako dazavIM zatAbdImeM hue A0 mAdhacandrako padmAvatI poravAla ullikhita kiyA gayA hai| yaha bhI isa tathyako sUcita karatA hai ki padmAvatI puravAra yaha bhI usa vaMzakA eka bheda hai jise pUrvameM prAgvATa kahA gayA hai| yaha to hama pahale hI likha Aye hai ki zAha vakhatarAmane puravAra yA paravAra jAtikI jina sAta khAMpoMkA ullekha kiyA hai unameM eka khAMpa padmAvatIpuravAra bhI hai| paravAra jAtimeM 144 mUra aura 12 gotra prasiddha haiM inameM vAsalla gotrake antargata eka padmAvatI mRra bhI hai / 'mUrako' zAkha bhI kahate haiM / jaise aThazakhA, 1. prakAzana-rAjasthAna prAcyavidyA pratiSThAna jodhapura / 2. prAgvATa itihAsa prakAzaka samiti sTezana rANI (mAravAr3a raajsthaan)| 3. prakAzana-gurjara grantharatna kAryAlaya gAMdhI mArga, ahamadAbAda / 4. 'bhaTTAraka sampradAya pR0 173' jaina saMskRti saMrakSaka saMgha, solApura /
Page #405
--------------------------------------------------------------------------
________________ 368 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana-grantha causakhA Adi / 'mUra' zabda 'mUla' zabdakA apabhraMza rUpa hai| gujarAta aura usake Asa-pAsake pradezameM apane pUrva puruSoMke mUla nivAsakA jJAna karaneke liye isa zabdakA prayoga aba bhI kiyA jAtA hai / arthAt jaise mahArASTrameM apane pUrva puruSoMke mUla nivAsasthAnakA jJAna karaneke lie 'kara' zabdakA prayoga kiyA jAtA hai / jaise phalaTanakara, paMDharapurakara aadi| usI prakAra gujarAta aura usake Asa-pAsake pradezameM isI arthameM 'mUla' zabdakA prayoga kiyA jAtA hai| paravAroMke jo 144 'mara' prasiddha hai ve isI bAtake sAkSI hai| jaise jisa parivArake pUrva puruSa IDarameM rahate the ve IDarI mara kahe jAte haiM aura jisa paravArake pUrva puruSa nAradanagarameM / nAradamarI kahe jAte haiM / padmAvatI paravAla yA padmAvatI paravAra yaha nAma bhI isI tathyakA dyotaka hai| itanA avazya hai ki yaha eka svatantra jAti bana jAnese 'padmAvatI' yaha zabda bhI jAtivAcI nAmake sAtha jur3a gayA hai / yaha paravAra jAtikI eka svatantra upajAti hai| ye katipaya aise pramANa haiM jinake anusAra prAgvATa jAtike jitane svatantra bheda-prabheda dRSTigocara hote haiM ve saba pUrvakAlameM eka jAtike honese sabandhu rahe hai| prAgvATa itihAsa pR0 44 meM ina sabako nau bhedoma vibhAjita kiyA gayA hai / yathA-- (1) soraThiyA pauravAla, (2) kapolA pauravAla, (3) padmAvatI pauravAla, (4) gUrjara poravAla, (5) jAMgar3A pauravAla, (6) nemAr3I aura malakApurI pauravAla, (7) mAravAr3I poravAla, (8) puravAra aura (9) paravAra / prAgvATa itihAsa 10 46 meM isa jAtike itihAsa para saMkSepameM prakAza DAlate hue likhA hai ki bhinnamAla aura usake samIpavartI prAgvATa pradezapara vi0 saM0 1111 meM jaba bhayaMkara AkramaNa huA thA, usa samaya apane jana-dhanakI rakSAke hetu isa zAkhAke prAyaH adhikAMza kula apane sthAnoMkA tyAga karake mAlavA pradezameM aura rAjasthAnake anya bhAgoMmeM jAkara base the / isa zAkhAke kula rAjasthAnameM bUMdI aura hAjatI, sapAr3a aura Dha DhAr3apaTToMmeM, indaura aura Asa-pAsake nagaroMmeM adhikAMzata: basate haiN| lagabhaga sau varSAse kucha kula dakSiNameM bIDazahara, paraNDA nAmaka kasboMmeM bhI jA base haiM aura vahIM vyApAra-dhandhA karate haiM / isa zAkhAmeM bhI jaina aura vaiSNava donoM matoMke mAnanevAle kula haiN| jo jaina haiM ve adhikatara digambara AmnAyake mAnanevAle haiM / zvetAmbara AmnAyake mAnane vAle kula isa zAkhAmeM bahuta hI kama haiN| isa zAkhAke kuloka gotra pIchese bane haiN|' __isa zAkhAmeM Arambhase hI aise puNya puruSa hote A rahe haiM jinase isa zAkhAkA gaurava bar3hA hai| pUrvameM hama do mahAna AcAryoMkA nAmollekha kara Aye haiN| Age aise bhI zrAvaka ho gaye haiM jinhoMne jina-dharmakI prabhAvanAke aneka kArya vi ye haiN| kisIne jinAlayakA nirmANa karAyA, kisIne jinabimbakI pratiSThA karAI aura kisIne grantha racanA kii| hamAre sAmane seThakA kacA baDA mandirameM virAjamAna caubIsI mUrtipaTTa (dhAtu)meM aMkita eka aisA lekha hai jisameM isa zAkhAko panAvatI paurapATAnvayakA kahA gayA hai| pUrA lekha isa prakAra hai saMvat 1444 varSe vaizAkha sudI 12 some dine zrIcandra vAThadurge cAhavANarAjye zrI abhayacandradeva suputra zrI jayacandradava rAjye zrI kASThAsaMghe mAthurAnvaye AcArya zrI anantakoti devAstatpaTTe kSemakIrtidevA padmAvatopaurapATAnvaye sAhu mAhaNa putra sA* devarAja bhAryA prabhA putrA paMca karaNasoha 1. AbhAsa saMbhAgameM bhI isa zAkhAke kula bahutAyatase pAye jAte haiM / ve saba digambara haiM /
Page #406
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturtha khaNDa : 369 narasIha harisiMha vorasiMha rAmasiMha etaiH karma-karmakSayArthaM caturviMzatikApratiSThA kAritA paMDitabhAsa zubhaM bhvtu| isameM mUrtipratiSThAkArako kASThAsaMghI kahA gayA hai| parantu mUlameM yaha zAkhA mUkhasaMgha kundakundAnvayI hI rahI hai / isa zAkhAke prArambhameM padmAvatI vizeSaNa lagA hai, isase pAThaka yaha na samajheM ki ye padmAvatI devIke upAsaka rahe haiM / vastutaH isa zAkhAkA mUla nikAya padmAvatI nagarase huA hai isalie isa zAkhAke nAmameM padmAvatI vizeSaNa lagA huA hai| lalitapurake bar3e mandirake zAstrAgArameM kavitAbaddha cArudatta caritakI hastalikhita eka prati pAI jAtI hai / usakI racanA kavi bhArAmala golAlAre aura kavi vizvanAtha padmAvatI puravAra ina donoMne milakara kI thii| apanI prazastimeM kavi bhArAmala likhate hai nagara jahAnAbAda rahAI / padmAvatI puravAra kahAI / vizvanAtha saMgati zubha pAya / taba yaha kInau carita banAI / / yaha isa zAkhAkA saMkSipta upalabdha purAnA itihAsa hai|
Page #407
--------------------------------------------------------------------------
________________ siddhakSetra kuNDalagiri bhAratavarSa AryAvartakA vaha bhAga hai jahA~se avasarpiNIke cauthe kAlameM aura utsarpiNIke tIsare kAlameM anaMtAnaMta muni mokSa gaye haiM va jAte rahate haiM aura jAte raheMge, isaliye isa dezake prAyaH sabhI pradezoMmeM jaina siddha kSetroMkA pAyA jAnA nizcita hai| isa kAlameM bhagavAn mahAvIra svAmIke mokSagamanake anantara gautama svAmI, sudharmAcArya aura jambUsvAmI mokSa gaye hai| ye tInoM anubaddha kevalI the| triloka prajJaptike ullekhase mAlUma par3atA hai ki zrIdhara nAmake eka munirAja zrI kuNDalagirise mokSa gaye haiM / ye ananubaddha kevalI the, isaliye anubaddha kevaliyoMmeM inako gaNanA nahIM kI gayI hai| pUrvokta tIna kevaliyoMse ye bhinna hai / triloka prajJaptikA vaha ullekha isa prakAra hai kuNDalagirimmi carimo kevalaNANIsu siridharo siddho / cAraNarisIsu carimo supAsacaMdAbhidhANo ya // 4-1479 // "kevalajJAniyoMmeM antima kevalI, zrIdhara mani kRNDalagirise siddha hae tathA cAraNa RddhidhArI RSiyAma antima supArzvacandra nAmaka RSi hue" ___ yaha triloka prajJaptikA pATha hai| isakI puSTi prAkRtanirvANa bhaktike "NivaNakuMDalI vaMde'' ( // 26 // ) pAThase bhI hotI hai| isameM kahA gayA hai ki nirvANakSetra kuNDalagirise jo mani siddha hae haiM unakI maiM vandanA karatA huuN| isIke anurUpa saMskRta nirvANa bhaktimeM bhI kuNDalagiriko siddhakSetra svIkAra karate hae vaha giri kahA~ para hai, isakA bhI bhale prakAra nirdeza kara diyA gayA hai| saMskRta nirvANa bhaktikA vaha pATha isa prakAra hai droNImati prabalakuDalameMr3hake ca vaibhAraparvatatale varasiddhakUTe / RSyAdrike ca vipulAdribalAhake ca vindhye ca paudanapure vRSadIpake ca // 29 // droNIgiri, kuNDalagiri, muktAgiri kuNDalagirikA tala bhAga siddhavarakUTa RSigiri, vipulagiri, vAgahakagiri vindhya, podanapura aura vRSadIpase jo siddha hue unakI maiM vandanA karatA huuN| yaha saMskRta nirvANa bhaktikA pATha hai| isameM droNagiri aura muktAgirike madhyameM kuNDaligirikA nAma AyA hai / AcArya pUjyapAdakA yaha kathana soddezya honA cAhiye / usase nizcita hotA hai ki ina donoM giriyoM ke madhyameM kahIM kuNDalagiri avasthita hai| isa prakAra ukta tIna Agamika ullekhoMse hama jAnate haiM ki ina AgamoMmeM jisa kuNDalagiriko siddhakSetra svIkAra kiyA gayA hai, vaha yahI kuNDalagiri hai aura zrIdhara munirAja yahIMse mokSa gaye haiN| pradezakA nirNaya isa prakAra nirvANa bhaktike ukta ullekhase yaha to nirNaya ho jAtA hai ki damohake pAsakA kuNDalagiri hI zrIdhara svAmIkA nirvANa sthAna hai| phira bhI anya pramANoMse bhI hama yaha nirNaya kareMge ki vaha kuMDalagiri damoha jilemeM hI avasthita hai yA usakA anya pradezameM honA saMbhava hai| Age isakA sAgopAMga vicAra karate haiN|
Page #408
--------------------------------------------------------------------------
________________ caiturtha khaNDa : 371 pahale madhyapradezameM damohake pAsake siddhakSetrako kuNDalapura kahA jAtA thA, isaliye bhI kuNDalagiri kahA~ para hai yaha vivAdakA viSaya banA huA thaa| kyoMki abhItaka kuMDalapura nAmake cAra sthAna svIkAra kiye jAte rahe haiN| unameMse prakRta kuNDalapura kahA~ para hai yaha vicAraNIya ho jAnese yahA~ para vicAra kiyA jAtA hai| 1. jahA~ bhagavAn mahAvIra svAmIkA janma huA thA, usakA nAma to vAstavameM kuNDalagrAma hai kintu lokabhASAmeM use kuNDalapura kahA jAtA hai| kucha AcAryoMne bhI ise kuNDalapura nAmase svIkAra kiyA hai| 2. nAlandAke nikaTa bar3AgA~vako kuNDalapura mAnakara, use vartamAnameM bhagavAn mahAvIrakA janma sthAna mAnatI hai / isalie vahA~ eka jina mandira bhI banA huA hai| sAdhAraNa janatA vandanAkI dRSTise vahA~ pahu~catI rahatI hai| ___3. eka kuMDalapura sAtArA jilemeM sthita hai / pUnAse sAtArAvAle relamArgapara kirloskara vAr3Ise 5 mIla para yaha sthAna sthita hai / yahA~ sthita pahAr3a para do jina mandira bhI bane hue haiM, isaliye yaha tIrthakSetrake rUpameM mAnA jAtA hai| 4. madhyapradeza damoha jileke antargata 35 ki. mI0 dUra IzAna dizAmeM jo kSetra avasthita hai usake pAsa kuMDalapura nAmakA gA~va honese, kSetrako bhI kuMDalapura kahA jAtA rahA hai| para vahA~ sthita kSetrakA nAma vAstavameM kuNDalagiri hI hai| isa prakAra kuMDalapura nAmake ye cAra sthAna prasiddha haiM / inameMse do hI aise sthAna haiM jo vicAra koTimeM liye jA sakate haiM / eka mahArASTrameM sAtArA jileke antargata kuNDalapura sthAna aura ma0 pra0meM damoha jileke antargata kuNDalapura sthAna / ina donoM sthAnoMpara jo parvata haiM una para jina mandira bane hue haiN| isaliye donoM hI sthAna kSetrake rUpameM prasiddha haiM / aba dekhanA yaha hai ki ina donoM sthAnoMmeMse siddhakSetra kauna ho sakatA hai ? 1. jaisAki hama triloka prajJaptikA pramANa upasthita kara Aye haiM, usase to yahI mAlUma par3atA hai ki jo kuMDalAkAra giri hai vahI siddhakSetra ho sakatA hai, dUsarA nhiiN| aura isa bAtako dhyAnameM rakhakara jaba hama vicAra karate haiM to isase yahI siddha hotA hai ki damoha jilemeM kuMDalapurake atinikaTakA pahAr3a hI kuMDalagiri siddhakSetra honA cAhie / yaha giri svayaM to kuMDalAkAra hai hI, kintu isa girise lagakara kuNDalAkAra giriyoM kI eka zRkhalA cAlU ho jAtI hai| damohase kaTanIke liye jo sar3aka jAtI hai, usapara avasthita jo prathama kuNDalAkAra giri hai vahI prAcIna kAlase siddhakSetra mAnA jA rahA hai| isaliye usa giripara sthita pUre siddhakSetrake darzana ho jAte haiM / kintu usase lagakara jur3A huA jo kuNDalAkAra dUsarA giri milatA hai usakI racanA bhI aisI banI huI ki jisake usase madhyameM sar3akase cAra-pA~ca jina mandiroMke darzana ho jAte haiN| yahI sthiti tIsare, cauthe aura pA~caveM kuNDalAkAra giriyoMkI hai| mAtra una giriyoMpara sthita jina mandiroMkA darzana sar3aka se uttarottara saMkhyAmeM kama hotA jAtA hai| isaliye ina giriyoMkI aisI prAkRtika racanAko dekhakara yaha nizcaya hotA hai ki triloka prajJaptimeM jisa kuNDalagiri siddhakSetrakA ullekha hai vaha yahI honA caahiye| 2. iMDiyana enTIkveyarImeM nandisaMghakI eka paTTAvali aMkita hai, jise jaina siddhAnta bhAskara bhAga 1 graMtha 4 pR0 79 sa0 1913 meM mudritakI gayI hai| yaha paTTAvali dvitIya bhadrabAhase cAla hotI hai| isameM batalAyA gayA hai ki vikrama saM0 1140meM mahA candra yA mAdhavacandra nAmake jo paTTadhara AcArya hue haiM unakA mukhya sthAna kuNDalapura (damoha jile) thA / inakA paTTa para baiThanekA kramAMka 52 hai|
Page #409
--------------------------------------------------------------------------
________________ 372 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana-grantha yaha bhI eka pramANa hai, isalie isase bhI yahI siddha hotA hai ki damoha jilemeM kuNDalapurake pAsakA kuNDalagiri 12vIM zatAbdImeM bhI isI rUpameM mAnA jAtA rahA hai| yahA~ jisa paTAvalikA hamane ullekha kiyA hai usakA sambandha sIdhA gautama gaNadhara taka pahu~catA hai| yaha paTTAvali gautamagaNadharase prArambha hotI hai phira bhI isa paTTAvaliko jo dvitIya bhadrabAhUse prArambha kiyA gayA hai usakA kAraNa yaha pratIta hotA hai ki dvitIya bhadrabAhuke kAlameM hI balAtkAragaNakI sthApanA ho gayI thii| isIliye isa paTAvaliko balAtkAragaNakI paTaTAvalI bhI kahA jAtA hai| pahile to paTTadhara jitane bhI AcArya hote the ve saba muni hI hote the| aura yaha paramparA 13vIM zatAbdI taka akSuNNa cAlU rahI aaii| kintu vasaMtakIrti munike kAlameM paTTapara baiThane vAle muniyoM dvArA vastra rambha ho jAnese'. ve bhaTaTAraka zabda dvArA abhihita kiye jAne lge| isa paTaTAvaliko kevala bhaTTAraka paTTAvali kahanA upayukta nahIM hai / ataH 12 vIM zatAbdImeM kuNDalagirike jo paTTadhara AcArya mahAcandra hue haiM ve bhaTTAraka na hokara muni hI the, bhaTTAraka nahIM, yaha spaSTa hai / itane vivecanase bhI nizcita ho jAtA hai ki damoha jilekA kuNDalapurake pAsakA kuNDalagiri hI siddhakSetra hai / trilokaprajJaptimeM jisa siddha kuNDalagirikA ullekha hai vaha yahI hai, anya nahIM, antima kevalI zrIdhara munirAja yahIMse mokSa gaye haiN| 3. kuNDalagiri siddhakSetra lagabhaga 2500 varSa purAnA hai| yahA~ pahAr3a para eka prAcIna jinamandira hai| ise bar3e bAbAkA mandira kahate haiN| yahA~ eka kuNDalapura grAma ke parisara meM aura dUsarA kuNDalagiri pahAr3ake talabhAgameM do maThAkAra prAcIna jinamandira bhI bane hue haiN| sarakArI purAtattva vibhAga dvArA ina mandiroMko brahmamandira kahA gayA hai / ye tInoM 6vIM zatAbdI yA usake pahaleke haiM inheM sUcita karanevAlA eka zilApaTTa damoha relave sTezanapara lagA huA hai| zilApaTTameM jo ibArata likhI gaI hai usakA hindI rUpa isa prakAra hai-di0 jaina tIrthasthAna kuNDalapura / - jainiyoMkA tIrthasthAna kuNDalapura damohase lagabhaga 20 mIla IzAnakI tarapha hai / yahA~para chaThavIM sadIke do prAcIna brahmamandira haiN| inake sivAya 58 jaina mandira haiN| mukhya mandirameM 12 phITa U~cI padmAsana mahAvIrakI pratimA hai / yahA~para hara sAla mAgha mahIneke antameM jainiyoMkA bar3A bhArI melA bharatA hai| KUNDALPUR "About 20 miles to the north east of Damoh is Kundalpur, A Scred Place of the Jains Besides two early Brahmanical temples of the 6th centrury A. D. There are 58 modern Jaina temples at this place. The principal temple contains 12 feet high Image of Mahavira in meditation." A very large fair is held here in the month of Magh (February-March) Every Year, Note : For site plan see drg No. R-36275. yaha damoha sTezanapara lage hae zilApaTTakI avikala pratilipi hai| usameM 58 jinamandiroMke sAtha do brahmamandiroMkA ullekha kara unheM purAtattva vibhAga dvArA chaThavIM sadIkA svIkAra kiyA gayA hai| itanA avazya hai ki 58 jinamandiroMmeM baDe bAbAkA makhya mandira aura do brahmamandira chaThavIM sadIke hai| zeSa jina mandira 1. bhaTTAraka sampradAya pR0 93 /
Page #410
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturtha khaNDa : 373 arvAcIna haiM / isaliye yahA~ 'bar3e bAbA' ke mukhya mandira sahita do brahma mandiroMkA paricaya de denA iSTa pratIta hotA hai| (ka) 'bar3e bAbA' kA jo mukhya mandira hai usakA kramAMka 11 hai / jaisA usakA nAma hai, utanA hI vaha vizAla hai / usakA garbhAlaya pASANa nirmita hai| pahale garbhAlayakA praveza dvAra purAne DhaMgakA bahuta choTA thA / aura talabhAga bahuta gaharA thA / usameM siMhAsanapara virAjamAna jo 'bar3e bAbA kI mUrti hai, use kaI zatAbdiyoM taka tIrthakara mahAvIrakI mUrti kahA jAtA rhaa| garbhAlayake bAhara dIvAlameM jo zilApaTTa lagAyA gayA hai, usameM bhI use bhagavAn mahAvIrakI mUrti kahA gayA hai| kintu vastutaH yaha bhagavAn mahAvIrakI mUrti na hokara bhagavAn RSabhadevako mUrti hai| kyoMki bar3e bAbAkI mUtimeM donoM kaMdhoMse kucha nIce taka bAloMko do-do laTeM laTaka rahI hai aura Asanake nIce siMhAsanameM bhagavAn RSabhadevake yakSa-yakSi aMkita kiye gaye hai / mUrti padmAsana mudrAmeM 12 phuTa 6 iMca U~cI hai aura usakI caur3AI 11 phuTa 4 iMca hai| isake donoM pArzva bhAgoMmeM 11 phuTa 10 iMca U~ce khaDgAsana mudrAmeM 7 phaNI bhagavAna pArzvanAthake do jinabimba avasthita haiN| sAtha hI praveza dvArako choDakara tInoM ora dIvAlake sahAre prAcIna jinabimba sthApita kiye gaye hai| mUla nAyaka bar3e bAbA 'arthAt bhagavAna RSabhadevako chor3a kara ye saba jinabimba donoM brahmamandiroMse aura barraTa gA~vase lAkara yahA~ virAjamAna kiye gaye haiN| (kSetrake anya jinamandiroM meM bhI prAcIna pratimAyeM avasthita haiM / ve bhI inhIM sthAnoMse lAyI gayI jAna par3atI hai)| isa kAraNa garbhAlayakI zobhA apUrva aura manojJa bana gayI hai| kSetrakI zobhA bar3e bAbAse to hai hI, anya bhI aisI aneka vizeSatAyeM haiM jinake kAraNa yaha kSetra apUrva mahimAse yukta pratIta hotA hai| isa kAraNa pratyeka varSa vahA~ mAgha mAhameM melA lagatA hai| zrI balabhadrajI 'madhyapradezake jainatIrtha' pR0 189 meM likhate haiM ki 'dhyAnase dekhanepara pratIta hotA hai ki bar3e bAbA aura pArvavartI donoM pArzvanAtha pratimAoMke siMhAsana mUlataH ina pratimAoMke nahIM hai / bar3e bAbAkA siMhAsana do pASANa khaNDoMko jor3akara banAyA gayA pratIta hotA hai| isI prakAra pArzvanAtha pratimAoMke Asana kinhIM khaDgAsana pratimAoM ke avazeSa jaise pratIta hote haiN|' kintu yaha vastusthiti nahIM hai| bar3e bAbAkA pRSThabhAga jisa zilAko kATakara yaha mUrti banAyI gayI hai, usase jur3A haA pratIta hotA hai aura yaha ho sakatA hai ki siMhAsana do pASANa khaNDoMse banAyA gayA hai| para merI namra rAyameM use usI sthAnapara nirmita kiyA gayA hai| bArIkIse dekhanepara jisa Asanapara bar3e bAbA virAjamAna hai, vaha anyatrase nahIM lAyA gayA hai| vahA~ AnevAle darzanArthiyoMkA kahanA hai ki siMhAsanameM golakake liye eka surAka banA huA thaa| usa surAkameM rupayA paisA DAlanepara talabhAgameM vaha kahA~ calA jAtA thA, isakA Ajataka patA nahIM calA; isa kAraNa aba vaha surAka banda kara diyA gayA hai| vaha sthAna kucha bhAiyoMne hameM bhI dikhAyA thaa| isase to aisA hI pratIta hotA hai ki bar3e bAbAkA jinabimba aura siMhAsana Adi jo kucha bhI nirmita haA hai vaha vahIM haA hai| phira bhI hamArI rAya hai ki purAtatvavidoM va iMjIniyaroMko bulAkara ina saba bAtoMkI samIkSA eka bAra avazya karA lenA cAhiye tAki isa sambandhameM honevAle bhramako dUra kiyA jA sake / (kha) prathama brahma mandira kuNDalagirikI talahaTImeM sthita hai / maiM aneka bhAiyoMke sAtha usake abhyantara bhAgakA avalokana karaneke liye vahA~ gayA thaa| unameM samAjake prasiddha vidvAn zrI paM0 jaganmohanalAlajI zAstrI bhI the| kintu mandirake dvArapara kucha bhAiyoMne tAlA lagA rakhA hai| isaliye usake bhItara praveza
Page #411
--------------------------------------------------------------------------
________________ 374 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana-grantha karake usake bhItara kyA hai yaha hama nahIM dekha sake / phira bhI una bhAiyoMkA kahanA thA ki mandirake bhItara jo devIkI mUrti hai vaha padmAvatI devIkI hI hai| (ga) dUsarA brahmamaMdira jise rukmiNI maTha bhI kahA jAtA hai, vaha bhI chaThI sadIkA hai / yaha kuNDalapura grAmake parisara meM avasthita hai| ise rukmiNI maTha kyoM kahA jAtA hai, isake pIche eka itihAsa hai / usakI yahA~ vizeSa carcA na karake mAtra isa mandirakA paricaya denA hI yahA~ makhya hai / yaha brahmA manti yahA~ mukhya hai / yaha brahma mandira jIrNazIrNa avasthAmeM hai| vahA~ pahale jo jinabimba virAjamAna the, unheM yahA~se le jAkara bar3e bAbAke mandirameM sthApita kara diyA gayA hai / isa maMdirake madhya bhAgameM 3 hAtha 4 aMgula caur3A zilApaTTa hai| usameM aMkita AmravRkSake malameM bhagavAna neminAtha sahita yakSa-yakSiNIkI eka mati pratiSThita hai| yakSiNIkI godImeM bAlaka hai aura dUsarA bAlaka AmravRkSapara car3hatA huA dikhAyA gayA hai| isa brahmamandira siradala rakhA huA hai| usameM bhI jaina mUrtiryA aMkita haiN| bar3e bAbAkA mandira to samAjake adhikArameM honese usakI bhale prakAra dekha-rekha hotI rahatI hai / parantu ina donoM brahma mandiroMkI nahIM hotI / yadyapi kuNDalagirikI talahaTImeM jo brahmamaMdira hai, usa para anya bhAiyoMne kabjA avazya kara rakhA hai, parantu dUsare brahma mandirake samAna isakI bhI samucita dekharekha nahIM ho pAtI / na to samAjakA isa ora dhyAna hai aura na purAtattva vibhAgakA hii| (gha) bar3e bAbAke mandirakA jo garbhAlaya hai usase laga kara jo maNDapa hai usake madhyameM eka cabUtarA banA haA hai / usa para madhyameM purAne caraNa cihna virAjamAna haiN| ve kitane prAcIna hai, yaha kahanA kaThina hai| para jisa pASANa khaNDako kATakara unheM banAyA gayA hai use dekhate hue ye caraNa cinha hajAra ATha sau varSa purAne niyamase hone cAhiye, aisA pratIta hotA hai| sambhava hai ki yahA~ para san 1140 meM mahAcandra nAmake jo paTTadhara AcArya ho gaye haiM unake anurodha para ho, yaha nizcaya honese ki yahI vaha kuNDalagiri hai jahA~se zrIdhara svAmI mokSa gaye haiM, ina caraNacihnoMkI sthApanAkI gayI hai / una para 'kuNDalagirau zrIdhara svAmI' yaha likhA honese bhI yahI pratIta hotA hai ki unhoMne hI zrIdhara svAmIke ina caraNa cihnoMkI sthApanA karAI hogii| zrI paM. balabhadrajIne 'madhyapradezake digambara jaina tIrtha' ke pR0 193 para jo ina caraNa cihnoMko 12-13vIM zatAbdIkA sUcita kiyA hai, usase bhI isa bAtakI satyatA pramANita hotA hai| (ca) jaisA ki hama pahale sUcita kara Aye haiM ki donoM brahmamandiroMmeM jo pratimAe~ lAI gaI thIM unameMse bahuta-sI pratimAyeM to garbhAlayameM hI sthApita kara dI gaI haiN| unake AkAra aura nirmANa zailIko dekhate hue ukta kathanako svIkAra kara lene meM hameM koI Apatti nahIM dikhAI detI |ye saba matiyA~ padmAsana saMkhyAmeM 14 hai aura pratyeka puSpavarNI deva aura caramavAhaka haiM / ye saba mUrtiyA~ kamase kama utanI prAcIna pratIta hotI haiM jitane prAcIna brahmamandira haiN| (cha) inake sivAya baraMTa Adi sthAnoMse lAI gaI mUrtiyA~ anya mandiromeM sthApita kI gaI haiN| unameM khaDgAsana aura padmAsana donoM prakArakI pratimAyeM haiN| udAharaNArtha 8, 9, 11, 13, 14, 16, 19, 20, 29, 40 aura 50 saMkhyAka jinamandiroMmeM dezI pASANa nirmita pratimAyeM virAjamAna hai| isaprakAra 3, 5 aura 6 saMkhyaka maMndiroMmeM dezI pASANa nirmita caraNacihna padharAye gaye haiN| (ja) ina saba pramANoMpara dRSTipAta karanese yaha spaSTa ho jAtA hai ki isa kSetrakA nirmANa 6vI sadIse pahale hI ho gayA thaa| yaha ThIka hai ki yahA~ke mandiroMmeM baraMTase dezI pASANa nirmita bahata-sI mUrtiyA~ lAkara pratiSThita kI gayI haiM, parantu isase kSetrakI prAcInatAmeM koI bAdhA nahIM pdd'tii| inameM bahuta-sI mUrtiyA~ aMga
Page #412
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturthakhaNDa : 375 bhaMga bhI haiM / sAtha hI bar3e mandirakI parikramAke pRSTha khule bhAgameM cabUtare para dIvAlase laga kara bahuta-sI mUrtiyA~ yahA~ vahA~se lAkara rakhI huI haiM / isase bhI ukta tathyakI puSTi hotI hai / zrI DaoN0 darabArIlAlajI koThiyA nyAyAcArya ne 'anekAnta' varSa 8 mAha mArca 9946 kiraNa 3 meM "kauna-sA kuNDalagiri siddhakSetra hai' zIrSakase eka lekha likhA thA / use par3hakara patra dvArA maiMne unheM aise lekha na likhanekA Agraha kiyA thaa| usa samaya jahA~ taka mujhe yAda hai, unhoMne merI yaha bAta svIkAra bhI kara lI thI / kintu punaH kucha parivartana ke sAtha usI lekhako jaba maiMne unake abhinandana grantha meM dekhA to mujhe bar3A Azcarya huA / yahI kAraNa hai ki mujhe isa lekha para sAMgopAMga vicAra karaneke lie vivaza honA par3a rahA hai / DaoN0 sa0 kA prathama lekha san 1946 ke mArca mAha ke anekAnta aMkameM prakAzita huA thA / usameM ve likhate haiM ki san 1946 ke pUrva vidvatpariSad ke kaTanI adhivezanameM kyA damoha jilekA kuNDalagiri siddhakSetra hai isakA nirNaya karaneke liye 3 vidvAnoMkI eka upasamiti banAI gaI thI / usI AdhAra para apane anusandhAna vicAra aura usake niSkarSako vidvAnoMke sAmane rakhaneke liye DaoN0 sAhabane usa samaya vaha lekha likhA thA / unake abhinandana granthameM likhe gaye unake etadviSayaka isa dUsare lekhameM bhI unhoMne isa viSayako 'anusandheya' bhAva yaha lekha likhA hai / ataH isa viSaya para sAMgopAMga vicAra karanA krama prApta hai / yaha to triloka prajJapti hI svIkAra karatI hai ki antima ananubaddha kevalI zrIdhara svAmI kuNDalagirise mokSa gaye haiM / AcArya pAdapUjya ( pUjyapAda) ne bhI svalikhita nirvANa bhaktimeM kuNDalagiriko nirvANakSetra svIkAra kiyA hai / parantu yaha kuNDalagiri kisa kevalIkI nirvANabhUmi hai yaha kucha bhI nahIM likhA hai / yahI sthiti 'kriyAkalApa' meM saMgRhIta prAkRta nirvANa bhaktiko bhI hai / isa prakAra ina tIna ullekhoMse yaha to spaSTa ho jAtA hai ki kuNDalagiri siddhakSetra hai aura triloka prajJaptike ullekhase bhI yaha siddha ho jAtA hai ki kuNDalagirise antima ananubaddha kevalI zrIdharasvAmI mokSa gaye haiM / aba vicAra yaha karanA hai ki vaha kuNDalagiri siddhakSetra kisa pradezameM avasthita hai / AcArya pUjyapAdane apane svalikhita saMskRta nirvANa bhaktike 29 yA 9 saMkhyaka zlokameM droNIgirike anantara kuNDalagirikA ullekha karake bAdameM muktAgirikA ullekha kiyA hai / sAtha hI isameM rAjagRhIke pA~ca pahAr3oMmeMse vaibhAragiri, RSigiri, vipulagiri aura bAgahakagirikA bhI ullekha kiyA hai aura ina saba pahAr3oMko usa zlokameM nirvANa bhUmi svIkAra kiyA hai / isI zlokameM yadyapi anya siddha kSetroMkA ullekha bhI dRSTigocara hotA hai, prayojana na honese unheM yahA~ hamane avivakSita kara diyA hai / isa ullekhase yaha spaSTa ho jAtA hai ki AcArya pUjyapAdakI dRSTimeM rAjagRhI ke pA~ca pahAr3oMmeMse cAra pahAr3a hI siddhakSetra haiM, pANDugiri siddhakSetra nahIM hai| unhoMne apane dUsare lekhameM jo yaha likhA hai ki 'pUjyapAdake ullekhase jJAta hotA ki unake samaya meM pANDugiri jo vRtta (gola) hai kuNDalagiri bhI kahalAtA thA ' so isa sambandha meM hamArA itanA kahanA paryApta hai ki isakI puSTimeM unheM koI pramANa denA cAhiye thA / sabhI AcAryoMne pANDugiri hI likhA hai / unhoMne bhI vahI kiyA hai / isase yaha kahA siddha hotA hai ki unake samaya pANDugiri kuNDalagiri bhI kahalAtA thA / pratyut usase yahI siddha hotA hai ki unakI dRSTi svatantra ye do pahAr3a the / ye cAra pahAr3a siddhakSetra haiM / isakA ullekha A0 pUjyapAda racita saMskRta nirvANa bhaktimeM hI hai / yaha ullekha na to triloka-prajJapti meM hI dRSTigocara hotA hai aura na prAkRta nirvANa bhakti meM hI /
Page #413
--------------------------------------------------------------------------
________________ 376 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana-grantha kintu koThiyAjIkA vicAra hai ki jaba A0 pUjyapAdane rAjagRhake pA~ca pahAr3oMmeMse cArako siddhakSetra mAnA hai to pANDugiri bhI siddhakSetra honA cAhiye aura ise siddhakSetra siddha karaneke lie unhoMne jo tarka praNAlI apanAyI hai vaha avazya hI vicAraNIya ho jAtI hai| Age isI bAtako dhyAnameM rakhakara vicAra kiyA jAtA hai ve apane prathama lekhameM likhate haiM ki 'jisa kuNDalagirikA nAmollekha pUjyapAda svAmI kara rahe hai vaha kauna-sA hai aura kahA~ hai ? kyA usake dUsare bhI nAma hai ?" itanA likhaneke bAda unhoMne trilokaprajJapti harivaMza purANa aura dhavalA-jayadhavalAke pramANa dekara pA~ca pahAr3oMkA vizeSa varNana prastuta kiyA hai / triloka prajJaptike anusAra RSigiri, vaibhAragiri, vipulagiri, chinnagiri aura pANDugiri ye pA~ca pahAr3oMke nAma haiM / dhavalA va jayadhavalAke anusAra pA~ca pahAr3oMke ye hI nAma hai jo triloka prajJaptimeM diye gaye haiN| mAtra harivaMzapurANake anusAra chinnagirike sthAnameM balAhakagiri kahA gayA hai| zeSa cAra pahAr3oM ke nAma vahI hai jo trilokaprajJaptimeM svIkAra kiye gaye hai| yahA~ itanA vizeSa jAnanA ki trilokaprajJaptimeM pANDugirikA koI AkAra nahIM diyA gayA hai, kintu zeSa ullekhoMmeM use gola likhA hai| eka bAta yahA~ dhyAna dene yogya hai ki ina sabhI granthoMmeM jo ye pA~ca pahAr3oMke nAma Aye hai ve unakA paricaya karAneke abhiprAyase hI Aye haiM / ve siddha kSetra hai, isa abhiprAyase unakA ullekha una granthoMmeM nahIM kiyA gayA hai| isalie una granthoMkA AdhAra dekara pANDugiriko siddhakSetra ThaharAnA upayukta pratIta nahIM hotaa| aura trilokaprajJaptimeM jahA~ kuNDalagiriko zrIdharasvAmIkA nirvANa kSetra kahA gayA hai vaha prakaraNa hI dUsarA hai / vahA~ yaha batalAyA gayA hai ki bhagavAn mahAvIra svAmIke mokSa jAneke bAda kitane kevalI mokSa gaye haiN| yahA~ isa bhAratabhUmimeM kitane siddhakSetra haiM aura ve kahA~-kahA~ haiM yaha nahIM batalAyA gayA hai / mAtra prasaGgavaza kuNDalagiri nAmakA ullekha AyA hai / isalie isaparase kuNDalagiriko pANDugiri siddha karake use siddhakSetra ThaharAnA ucita pratIta nahIM hotA / yaha vastusthiti hai| . ise dRSTiojhala karake koThiyAjI prathama lekhameM likhate haiM ki-'yahA~ yaha dhyAna dene yogya hai ki balAhakako chinna bhI kahA jAtA hai| ataH eka parvatake ye do nAma hai aura ullekha granthakAroMne chinna athavA balAhaka donoM nAmoMse kiyA hai| jinhoMne balAhaka nAma diyA hai| unhoMne chinna nAma nahIM diyA aura jinhoMne chinna nAma diyA hai unhoMne balAhaka nAma nahIM diyA aura avasthAna sabhIne eka-sA batalAyA tathA paMca pahAr3oMke sAtha usakI ginatI kI hai / ataH balAhaka aura chinna donoM paryAyavAcI nAma haiM isI taraha RSyadrika aura RSigiri ye bhI paryAya nAma haiM / ' Age ve punaH likhate haiM aba idhara dhyAna deM ki jina vIrasena aura jinasena svAmIne pANDukagirikA nAmollekha kiyA hai unhoMne phira kuNDala garikA ullekha nahIM kiyA isI prakAra pUjyapAdane jahA~ sabhI nirvANakSetroMko ginAte hae kuNDalagirikA nAma diyA hai phira unhoMne pANDukagirikA ullekha nahIM kiyA / hA~, yativRSabhane avazya pANDukagiri aura kuNDalagiri donoM nAmoMkA ullekha kiyA hai| lekina do vibhinna sthAnoMmeM kiyA hai / pANDugirikA to pA~ca pahAr3oMke sAtha prathama adhikArameM aura kuNDalagirikA cauthe adhikArameM kiyA hai| ataeva pANDugiri bhinna kuNDalagiri abhISTa ho aisA nahIM kahA jA sakatA / kintu aisA jAna par3atA hai ki yativRSabhane pUjyapAdakI nirvANabhakti dekhI hogI aura usameM pUjyapAdake dvArA pANDugirike lie nAmAMtara rUpameM prayukta kuNDalagiriko pAkara inhoMne kuNDalagirikA bhI nAmollekha kiyA hai| pratIta hotA hai ki pUjyapAdake samayameM pANDugiriko kuNDalagiri bhI kahA jAtA jAtA thA / ataeva unhoMne pANDugirike sthAnameM kuNDalagiri nAma diyA hai|'
Page #414
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturtha khaNDa : 377 aisA mAnakara hI koThiyAjI / apane isa kathanakI puSTimeM isa ullekhase aisA lagatA hai ki paMca pahAr3oMmeM sabhI pahAr3a siddhakSetra haiM kuNDalaffrako pANDugiri samajhakara use ( pANDugiriko ) siddhakSetra siddha kara rahe haiM jaise chinnagirikA dUsarA nAma balAhakagiri hai vaise hI pANDugirikA dUsarA nAma kuNDalagiri bhI hai yaha siddha karanekA prayatna kiyA hai| sAtha hI kuNDalagiri kuNDalAkAra hai aura pANDu giri gola hai yaha batA karake bhI donoM ko eka likhA hai / kintu unake ye tarka tabhI saMgata mAne jA sakate haiM jaba anya kisI granthameM ve pANDupANDugirikA paryAyanAma kuNDalagiri batA skeN| rahI kuNDalAkAra aura gola AkArakI bAta so pANDugiri gola hokara Thosa hai aura kuNDalagiri aisA Thosa nahIM hai / balAhaka (chinna) pahAr3ako avazya hI dhanuSAkAra batalAyA gayA hai / yadi pANDugiri bhI dhanuSAkAra hotA to use gola nahIM likhA jaataa| isalie jahA~ pANDugiriko kuNDalagiri ThaharAnA tarkasaMgata nahIM pratIta hotA vahA~ pANDugiriko dhanuSAkAra ThaharAnA bhI tarkasaMgata pratIta nahIM hotA / isalie prakRtameM yahI samajhanA cAhiye ki kuNDalagiri hI siddhakSetra haiM pANDugiri nahIM / bhale hI usakI gaNanA rAjagRhoMke paMca pahAr3oM meM kI gaI ho / yahA~ itanA vizeSa kahanA hai ki A0 vIrasena aura jinasenane prasaMgavaza pA~ca pahAr3oMke nAma ginAye, siddha kSetroMke nahIM / isaliye unhoMne una nAmoMmeM kuNDalagiri na honese usakA ullekha nahIM / tathA A yativRSabha vIrasenase bahuta pahale hue haiM / Age pariziSTa likhakara koThiyAjI likhate haiM ki 'jaba hama damohake pArzvavartI kuNDalagiri yA kuNDala " purakI aitihAsikatA para vicAra karate haiM to usake koI puSTa pramANa upalabdha nahIM hote / kevala vikrama kI 17vIM zatAbdIkA utkIrNa huA eka zilAlekha prApta hotA hai jise mahArAja chatrazAlane vahA~ caityAlayakA jIrNoddhAra karAte samaya khudavAyA thaa| kahA jAtA hai ki kuNDalapurameM bhaTTAkarakI gaddI thI / usa gaddIpara chatrazAlake samakAlameM eka prabhAvazAlI mantravidyA ke jJAtA bhaTTAraka kaba pratiSThita the taba unake prabhAva evaM AzIrvAdase chatrazAlane eka bar3I bhArI yavana senApara kAbU karake usapara vijaya pAI thI / isase prabhAvita hokara chatrazAlane kuNDalapurakA jIrNoddhAra karAyA thA, Adi / unake isa matako par3hakara aisA lagatA hai ki ve eka to kabhI kuNDalapura gaye hI nahIM aura gaye bhI haiN| to unhoMne vahA~kA bArIkI se adhyayana nahIM kiyA hai / ve yaha to svIkAra karate haiM ki chatrazAlake kAlameM vahA~ eka caityAlaya thA aura vaha jIrNa ho gayA thA / phira bhI ve kuNDalagiriko aitihAsikatAko svIkAra nahIM karate / jabaki purAtattva vibhAga kuNDalagirikI aitihAsikatAko 8vIM zatAbdI takakA svIkAra karatA gayA hai / usake pramANa rUpameM katipaya cihna Aja bhI vahA~ pAye jAte haiM / aura sabase bar3A pramANa to bhagavAn RSabhadeva ( bar3e bAbA ) kI mUrti hI hai / use 18vIM sadIse 100 varSa purAnI batAnA kisI sthAnake itihAsake sAtha nyAya karanA nahIM kahA jAyagA / jina logoMkA kSetra se koI sambandha nahIM, jo jainadharmake upAsaka bhI nahIM, ve purAtatvakA bhale prakAra anusandhAna karake kSe trako chaThIM zatAbdIkA likheM aura usake pramANasvarUpa damoha sTezanapara eka zilApaTTa dvArA usakI prasiddhi bhI kareM aura hama haiM ki usakA samyak prakAra se avalokana to kareM nahIM / vahA~ pAye jAnevAle prAcIna avazeSoM ko buddhigamya kareM nahIM phira bhI usakI prAcInatAko lekhoM dvArA saMdehakA viSaya banAveM yaha pravRtti acchI nahIM kahI jA sakatI / koThiyAjIne apane donoM lekhoMmeM prasaMgataH do viSayoMkA ullekha kiyA hai / eka to nirvANakANDake viSayameM carcA karate hue unhoMne likhA hai ki 'prabhAcandra ( 11vIM zatI) aura zrutasAgara (15vIM - 16vIM zatI) ke 45
Page #415
--------------------------------------------------------------------------
________________ 378 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana grantha madhya meM bane prAkRta nirvANakANDake AdhArase bane bhaiyA bhagavatIdAsa (saM0 1741 ) ke bhASA nirvANakANDameM jina siddha va atizaya kSetroMkI parigaNanA kI gaI hai usameM bhI kuNDalapurakI siddha kSetra yA atizaya kSa etrake rUpameM parigaNita nahIM kiyA gyaa| isase yahI pratIta hotA hai ki yaha siddhakSetra to nahIM hai atizaya kSetra bhI 15 vIM-16vIM zatAbdIke bAda prasiddha honA cAhiye / ' yaha koThiyAjIkA vaktavya hai / isase mAlUma par3atA hai ki unhoMne nirvANakANDake donoM pAThoMkA samyak avalokana nahIM kiyA hai | nirvANakANDakA eka pATha jJAnapITha pUjAMjalimeM chapA hai / usameM kula 21 gAthAe~ haiM / dUsarA pATha kriyAkalApameM chapA hai / usameM pUrvokta 21 gAthAe~ to haiM hI unake sivAya 8 gAthAe~ aura haiM / isaliye koThiyAjIkA yaha likhanA ki nirvANakANDameM kuMDalagirikA kisI bhI rUpameM ullekha nahIM hai, ThIka pratIta nahIM hotA / nirvANakANDakA jo dUsarA pATha milatA hai usakI 21 + 5 = 26vIM gAthAmeM 'NivaNakuMDalI vaMde' isa gAthA. cauthe pAda (caraNa) dvArA nirvANa kSetra kuNDalagirikI hI vandanA kI gaI hai / yahA~ 'NivaNa' pada nirvANa arthako sUcita karatA hai aura 'kuNDalI' pada kuNDalagiri arthako sUcita karatA hai / 'vivaNa' padameM 'AimajjhatavaNNasaralovo' isa niyamake anusAra 'v' vyaMjana aura 'A' kA lopa hokara 'NivaNa' pada banA hai jo prAkRta ke niyamAnusAra ThIka hai / rahI bhaiyA bhagavatIdAsake bhASA nirvANakANDakI bAta so unheM 21 mAthAvAlA nirvANakANDa milaa| isaliye yadi unhoMne bhASA nirvANakANDameM kisI bhI rUpameM kuNDalagirikA ullekha nahIM kiyA to isase yaha kahA~ siddha hotA hai ki vaha nirvANakSetra nahIM hai / Apa prAkRta yA bhASA nirvANakANDa par3hiye, unameM yadi rAjagRhIke pA~ca pahAr3oM meMse vaibhAra Adi cAra pahAr3oM ko siddhakSatra rUpameM svIkAra nahIM kiyA gayA hai to kyA yaha mAnA jA sakatA haiM ki ukta cAra pahAr3a siddhakSetra nahIM hI haiM / vastutaH siddhakSa etroM yA atizaya kSetroMke nirNaya karanekA yaha mArga nahIM hai / kintu isa sambandha meM yaha mAna kara calA jAtA hai ki jina AcAryako jitane siddhakSetroM yA atizaya kSetroMke nAma jJAta hue unhoMne utane siddhakSetroM aura atizaya kSetroMkA saMkalana kara diyA / dUsare sonAgirike viSayameM carcA karate hue unhoMne apane prathama lekhake anta meM likhA hai ki 'ata: mere vicAra aura khoja se kuNDalagiriko siddhakSetra ghoSita karane yA karAne kI ceSTA kI jAyagI to eka anivArya bhrAnta paramparA isI prakArakI cala uThegI jaisI ki vartamAna kerIsidIgira aura sonAgirakI cala par3I hai / ' usImeM hera-phera karake jo unakA dUsarA lekha unake abhinandana granthameM chapA hai usake antameM ve likhate haiM ki 'ataH mere vicAra aura khojase damoha ke kuNDalapura yA kuNDalagiriko siddhakSa etra ghoSita karanA jaldabAjI hogI aura eka bhrAnta paramparA cala uThegI / ' isaprakAra koThiyAjIke ye do ullekha haiM / pahale ullekha meM to unhoMne vartamAna kerIsidIgiri aura sonAgirako bhI le liyA hai aura dUsare ullekhameM ina donoMko chor3a diyA hai / ina do ullekhoMse aisA lagatA hai ki pahale to ve kerIsidIgira, sonAgira aura kuNDalagiri ina tInoMko siddhakSetra nahIM mAnate rahe / aura bAdameM unhoMne kerI sidIgira aura sonAgira ko to siddhakSetra mAna liyA hai / mAtra kuNDalafrost siddhakSa etra mAnanemeM unheM vivAda hai / para kisa kAraNa se unhoMne kerIsidI gira aura sonAgirako siddhakSetra mAna liyA hai isa sambandhameM ve mauna haiN| mAtra kuNDalagiriko siddhakSetra na mAnanemeM unhoMne jo tarka diye haiM ve kitane pramANahIna haiM yaha hama isI lekhameM pahale hI spaSTa kara Aye haiM / ataH hamAre lekhameM diye gaye tathyoMke AdhArapara yahI mAnanA zeSa raha jAtA hai ki saba orase vicAra karanepara kuNDalagiri bhI siddhakSetra siddha hotA hai /
Page #416
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturtha khaNDa : 379 aba kevala bar3e bAbAke garbhAlayake bAhara dIvAlapara eka zilApaTTa meM jo prazasti utkIrNa hai use avikala dekara usase jo tathya sAmane Ate haiM unapara prakAza DAla denA kramaprApta hai| prazastikA vaha rUpa isa prakAra hai samvata 1757 varSe mAghasUdI 15 somavAsare / saMvatsare parvata-vANayukte saptazate caiva sahasrameke / zrImAghamAse sitapUrNimAyAM zrIcandravAre ca maghAnakSatre // 1 // yAte yadA vikramarAjyakAle tadAnvaye zrI jinamandire vai| , kRta samAptaM bahupuNyahetuH zrIvardhamAnasya jagadguroH hi // 2 // mUlasaMghe balAtkAragaNe gacche sarasvatyAH / yo babhUva muniH zrImAn kundakundau munizvaraH // 3 // tasyAnvaye ca saMjAto jJAnavAna guNasAgaraH / manasvI saMghasaMpUjyo yaza kIrtimahAmuniH // 4 // paTTe tadIye lalitAdikItiH jJAnI sudhIH zrIjinatatvavedI / saMsArabhIto jinamArgadezI sarAdhipaijitapAdapadamaH / / 5 / / tatpaTTadhArI jinadharmaniSThaH zrIdharmakItiH zubhajJAnamUrtiH / zrIrAmadevasya purANakartA jJAnI vivekI ca hitopadezI // 6 // tatpaTTapaMkerUhe bhAnumUrtiH padmAlayaH zrImunipadmakIttiH / damI vratI sattvahitopadezI saMsArapAtho nidhitArasetuH / / 7 / / tatpuNyabhoktA guNavAna sudhIraH zrIzabdazabdArNavapAraprAptaH / sudhIH tapasvI susurendrakIrtiH dayAvagAhI ca kSamI manasvI / / 8 / / tacchiSyayAto sUcandrakItiH damI kSamI zrI"..""gaNoyaH / surendrakIrtiH svaguropadezAt AdAya bhikSATanadravyabhAram / / 9 / / kArApitaM tena jinezvarasya zrIsanmateH maMgalakAraNasya / jIrNa samAlokya mahAmanojJam zrInUtanaM pUNyavivardhanAya / / 10 / / dharmasAgaro yadA TIlAgrAme svAyuHkSayaM kRtvA kiMcit vedikAdikaM nyUnaM caityAlayaM vihAya svarga gataH tadA tvAgatya nabhisAgareNa brahmacAriNAM viduSAM svadharmasya guruve'dhunA vedAdikaM sarvaM pUrNa kArApayitvA idam saMvatsaram likhitvA sthApitam / / zrImahArAjAdhirAjJaH kAzIzvaragahiravArAnvayasya pracaNDazAsanasya akhilAvanIbhUtazatakhaMDakaraNasya sakalapravalAvanIpAlasamUhamastakAtimAlAcuMbitacaraNAraviMdasya jinadharmamahimAniratacetasaH prabalatarakaThorabhujadaNDa-viziSTanijavigrahasya SaTdarzanaviziSTAbhyAsAgamasaMbhASaNakaraNasaddharmasaMbhASaNasamarthasya yAjinaH zUravIrasya devazAstraguruH (pUjana) tatparasya zrIsamazAsanasya sakalasaMyatasaMyuktaprajA (janasya) caityAlayasya nirmApitaM / zubham bhavatu maMgalam / jise bhadrAraka sampradAya granthameM jeharaTazAlA kahA gayA hai vaha vAstavameM jeharaTazAkhA na hokara caMderI zAkhA hai| yaha zAkhA bhaTTAraka devendrakItise prArambha hotI hai| isake chaThe paTTadhara bhaTTAraka lalitakIrti the| usI paTTapara baiThanevAle 7veM bhaTTAraka dharmakIrti aura 8veM bhaTTAraka padmakIrti hue haiM / dharmakIrtine hI zrIrAmadeva
Page #417
--------------------------------------------------------------------------
________________ 380 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana-grantha purANakI racanA kI hai| yaha paTTa mUlasaMgha kuMdakuMdAmnAyake antargata sarasvatIgaccha balAtkAragaNake AmnAyako mAnanevAlA thaa| cAMdakher3Ike eka zilAlekhameM ise paravAra bhaTTAraka paTTa bhI kahA gayA hai| zrI bhaTTAraka padamakItike samakakSa dUsare bhaTTArakakA nAma bhI candrakIrti thaa| sambhavataH ye ( ke paTTadhara bhaTTAraka the / caMderI paTTake 10veM bhaTTAraka zrI surendrakIrti the| unhoMne hI apane guru zrI surendrakIrtike upadezase bhikSATana dvArA bar3e bAbAke mandirakA jIrNoddhAra karAnekA vicAra kiyA thaa| bAdameM unakI Ayu pUrNa ho jAnepara jo vedI AdikA kArya thor3A nyUna raha gayA thA use namisAgara brahmacArIne pUrA kraayaa| jisa samaya yaha kArya sampanna ho rahA thA bundelakhaNDake prasiddha rAjA chatrasAla vahIM raha rahe the| kAraNa ki musalamAnoMke AkramaNase trasta hokara vahA~ unheM bahuta kAla taka rahanA pdd'aa| isase prabhAvita hokara unhoMne kuNDalagirike talabhAgameM eka vizAla sarovarakA nirmANa karAyA aura zrI maMdirake liye aneka upakaraNa bheMTa kiye| unameM do manakA pItalakA ghaNTA bhI thaa| bar3e bAbAke maMdirake bAhara dIvAlameM lage haye vizAlapaTTakA yaha sAmAnya paricaya hai| isase itanA hI jJAta hotA hai ki vahA~ kuMDalagirike Upara eka prAcIna jinamaMdira thA, usameM jo bar3e bAbAkI mUrti virAjamAna thI use brahmacArI namIsAgarane bhagavAn mahAvIrakI mUrti samajhakara isa zilAlekhameM bar3e bAbAko bhagavAn mahAvIrakI mUrti kahA hai| yaha jinamaMdira aura donoM brahmamaMdira isa lekhase mAlUma par3atA hai ki usI kAlameM prasiddhimeM Aye haiM aura usake phalasvarUpa vahA~ janatAkA AnA-jAnA prArambha huA hai| isa lekhakA sAra yaha hai ki bar3e bAbAkA maMdira aura donoM brahmamandira 6vIM zatAbdI yA usake pUrva ke haiN| phira bhI kSetrarUpameM unakI prasiddhi yadyapi 12vIM zatAbdImeM ho gayI hogI to bhI ghora jaMgala honese vahA~ janatAkA AnA-jAnA rukA huA thaa| bAdameM jaba bundelakhaNDake prasiddha mahArAjA chatrasAlako masalima sAmrAjyapara vijaya pAneke liye kucha kAlataka yahA~ rahanA par3A tabase yaha kSetra prasiddhimeM AyA aura vandanAkI dRSTise janatAkA AnA-jAnA prArambha huaa| kSetrapara jo mandira nirmita hae haiM unake bAdameM bananekA yahI kAraNa hai|
Page #418
--------------------------------------------------------------------------
________________ ahAra kSetra : eka adhyayana maiM kAphI samaya pUrva mavaI grAmase bailagAr3I dvArA zrI atizayakSetra ahArajIkI vandanAke lie gayA thaa| zrIyuta paM0 zrIjaganmohanalAlajI zAstrI aura mere bahanoI sA0 ke laghu bhrAtA zrI lAlA paramAnandajI sarrApha mere sAtha the / kSetrakI suSamA avarNanIya hai| isase thor3I dUra para madanezasAgara nAmase prasiddha eka bRhat sarovara hai| kSetrake cAroM ora vanarAji phailI huI hai| isase isa kSetrakI zobhA dviguNita ho gaI hai| isa bIca itanA adhika kAla bIta jAne para bhI kSetrakA manohArI vaha bhavya svarUpa isa samaya bhI pratyakSa-sA bhAsita ho rahA hai| 1. anvaya yA jAti paramparA isa kSetrapara vartamAnameM jitane bhI mUrtilekha upalabdha haiM unameM jAtike arthameM tIna nAma Aye haiM-1. anvaya, 2, vaMza aura 3. jAti / inameMse prAyaH adhikatara lekhoMmeM anvaya zabda bahutAyatase pAyA jAtA hai| vi0 saM0 1524 ke eka lekha meM vaMza zabda AyA hai tathA vi0 saM0 20vIM zatAbdIke kaI lekhoMmeM jAti zabda AyA hai / lagatA hai ki prAcIna kAlameM jAtIya ahaMkArake viSase dhArmika kSetrako achUtA rakhaneke abhiprAyase jAtizabdakA vyavahAra nahIM ke barAbara hotA rahA hai| yahA~ke lekhoMmeM anvaya yA jAtivAdI jina nAmoMkA ullekha huA hai ve haiM-1. gRhapati (gahoI), 2. meDavAla-maikatavAla, mar3avAla, yA meDalavAla, 3. paurapATa (paravAra), 4. puravAra, 5. khaMDelavAla, 6. mAdhuva, 7. laMbakaMcuka, 8. golApUrva, 9. golArAD, 10, jaisavAla yA jAyasavAla, 11. gargarAT, 12. kuTaka, 13. avadhapurA, 14. vaizya, 15. mAthura, 16. deuvAla aura 17. sohitavAla / inameM kaI nAma to aise haiM jinake astitvakA aba patA hI nahIM cltaa| jaise mAdha, kuTaka, vaizya, mAthura, deuvAla aura sohitavAla / hama devagar3hake viSayameM to kucha bhI likhanekI sthitimeM nahIM hai / mukhyatayA lalitapurakA samAja usakI dekha-rekha karatA hai / vahA~kA aitihAsika sarvekSaNa karAkara vahA~ zilApaTroMpara aura mUrtiyoMpara pAI jAnevAlI lekha Adi sAmagrIko saMkalita karAkara vaha prakAzita kara de isa dizAmeM thoDA bhI sakriya nahIM jAna par3atA / eka jarmanI vidvAnane vahA~kA gaharA adhyayanakara jarmanI bhASAmeM eka anusaMdhAna grantha avazya likhA hai| hamane prayatna bhI kiyA thA ki vaha hameM mila jAya to usakA anuvAda karAkara prakAzita karA deM, para usameM hama saphala nahIM ho sake / gRhapati-pahale jina anvayoMkA hama nAma nirdeza kara Aye haiM unameM eka jAti gRhapati hai / isa jAtike gRhasthoM dvArA pratiSThita karAye gaye kaI jinabimba yahA~ virAjamAna haiN| unakI lekhAMka saMkhyA 2, 9, 37, 46, 51, 53, 55, 63, 64 aura 66 hai / yahA~ bha0 zAntinAthakI khaGgAsana jo vizAlakAya pratimA virAjamAna hai usakI pratiSThA bhI isI anvayake parivAra dvArA karAI gaI hai| yahA~se nAtidara bAnapura nagarake bAhya parasirameM jo bhavya racanA nirmita huI hai use mUrtarUpa denevAlA bhI yahI parivAra hai / isa anvayameM jo gotra pracalita haiM unameMse adhikAMza vahI haiM jo paurapATa (paravAra) anvayameM pAye jAte haiN| gRhapati yaha zabda artha garbha pratIta hotA hai| pANinine apane vyAkaraNa zAstrameM isa zabdakA prayoga gRhasthake arthameM kiyA hai| kintu uttara kAlameM isakA prayoga jAtike arthameM hone lagA hai|
Page #419
--------------------------------------------------------------------------
________________ 382 siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana granthaM (2) dUsarI jaisavAla jAti hai| 128 lekhoMmeMse isa anvayake kramAMka 12, 15, 20, (2) 21, 24, 26, 29, 43, 44, 52 (2) 62 aura 112 kula 15 mUrtilekha hai| kramAMka 15 saMkhyAMka mUrtilekhameM isa anvayakA dUsarA nAma jAyasavAla bhI aMkita hai / vartamAna meM isa anvayakA eka bhI ghara buMdelakhaNDa meM nahIM pAyA jaataa| ho sakatA hai ki 11vI, 12vIM zatAbdimeM isa anvayakA mukhya nivAsa AgarA sambhAgake samAna bundelakhaNDa bhI rahA hogaa| (3) tIsarI jAti golApUrva haiM / isa anvayake ahArajImeM kramAMka 11, 22, 25, 32, 34, 38, 40, 41, 58, 60, 64, 80, 90, 101, 108, 111, Adi 25 mUrtilekha hai| ina mUrtilekhoMmeM 32 saMkhyAMka lekha vi0 saM0 1202 kA aura 19 saMkhyAMka lekha vi0 saM0 1203 kA hai| bahorIbanda gA~vameM bha0 zAntinAthake pAdapIThapara jo lekha aMkita hai vaha bhI lagabhaga isI samayakA hai / isase itanA to spaSTa jJAta ho jAtA hai ki lagabhaga 12vIM - 13vIM zatAbdise yaha sambhAga isa anvayakA mukhya nivAsa sthAna banA calA A rahA hai| dakSiNakA eka pradeza purAne kAlameM golladeza ke nAmase prasiddha rahA hai| yadi isa anvayakA nikAsa rAjanaitika yA dhArmika krAntivaza usI pradezase huA nizcita ho jAtA hai to 10vIM 11vIM zatAbdika Asa-pAsa isa anvayake parivAra vahA~se Akara mahovA sambhAgameM Akara base hoMge yaha mAnA jA sakatA hai / abhI yaha anusandhAnakA viSaya hai / aitihAsikoMko isa ora dhyAna denA cAhiye / (4) cauthI jAti khaNDelavAla hai| isa kSetrapara isa saMkhyAka chaha pratimA lekha pAye jAte haiM / 16 saMkhyAMka eka abhihita kiyA gayA hai| isase isa anvayakA vikAsa khaNDelA yaha nizcita karane meM sahAyatA milatI hai| jisa samayake meM lekha haiM, usa samaya anvayake parivAra isa sambhAga meM Akara basa gaye hoMge aisA pratIta hotA hai / anvayake 6 16, 48, 65, 70 aura 97 pratimAlekha meM to ise khaNDelAnvaya nAmase bhI nagara aura usake Asa-pAsa ke pradezase huA hai| vyApArAvike nimittase isa (5) pAMcavIM jAti paurapATa (paravAra) hai| isa kSetrapara 05, 4250 aura 102 lekha aise haiM jinameM isa anvayakA purAnA nAma paurapATa hI aMkita hai| inake sivAya 115 saMkhyAka eka pratimAlekha aisA avazya hai jisameM isa anvayakA vartamAna meM pracalita nAma paravAra likhA gayA hai| ina pratimA lekhoMmeM 100 aura 102 saMkhyAka do lekha aise avazya haiM jinameM kramazaH puravAra aura pauravAla nAma ullikhita haiM / ina donoM zabdoMkA artha paravAra anvayake arthameM bhI ho sakatA hai| vaise puravAra aura pauravAla nAmase prakhyAta do alaga jAtiyA~ bana gaI haiM / kahIMke kinhIM parivAroMne yahA~ Akara jinabimba pratiSThA karAkara yahIM virAjamAna kara dI hoM yaha bhI sambhava hai| vaise paravAra, poravAla padyamAvatIpuravAla, puravAra aura jAMgar3A poravAla mUlameM eka anvayake hI nAma haiN| isa anvayakA mUla nivAsa sthAna gujarAta aura mevAr3akA kucha bhAga prAgavATa deza thA, isa kAraNa isakA purAnA nAma prAgvATa bhI rahA hai| yaha bAharase Akara mukhyatayA caMderI sambhAga meM Akara basI hai / isI kAraNa isa anvayake bahuta hI kama lekha ahArakSetrameM pAye jAte haiM, kyoMki TIkamagar3ha aura usake AsapAsa ke pradezameM isa anvayakA phailAva bAdameM huA hai| (6) eka jAtikA nAma meDavAla hai / isake lie lekhaka 4 meM meDavAlAnvaya, lekhAMka 27 se maiDatavAlAnvaya, lekha 33 meM meDatavaMza aura le0 49 meM maDavAlAnvaya aMkita hai / sambhavataH ye cAroM nAma eka hI anvayake lie Aye jAna par3ate haiN| khaMDavA ke jinamandirakI chapara vi0 saM0 1242 kA eka khaNDita jinabimba rakhA huA hai| usakI Asanapara 'maiDatabAlagurjarAve' 'kita hai| isase isa anvayakA mUla nAma mehata yA maiDa nAmake sAtha isakA sambandha gujarAtase bhI jAna par3atA hai|
Page #420
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturtha khaNDa : 383 mAravAr3a meM eka nagarakA nAma mer3atA hai| isalie jAna par3atA hai ki isa nagarake nAmapara hI isa anvayakA nAma mer3atavAla par3A hogA aura isa anvayake jo parivAra gujarAtameM basate hoMge unakI gujarAta anvayake antargata parigaNanA hone lagI hogii| paravAra anvayake jo gotra pracalita haiN| unameM eka gotrakA nAma mADilla gotra hai / vartamAnameM koI meDatavAla nAmakI jAti to dRSTigocara hotI nahIM / yadi ye mADillagotrI paravAra hI meDanavAla hoM to koI Azcarya nahIM hai / yaha anumAnamAtra hai / mADillagotrakA sambandha mADUse bhI ho sakatA hai| (7) isa pustikAmeM le0 17 gargaraTAnvaya aura le0 71meM gargarATAnvaya ye do nAma Aye haiM / 'garga' yaha agrotaka (agravAla) anvayakA eka gotra hai / 'garga' isa nAmakA pANini vyAkaraNameM bhI ullekha huA hai| 'garga' nAmake sAtha 'rATa zabda jur3anekA yaha kAraNa pratIta hotA hai ki jisa pradezameM makhyatayA isa motrake parivAra nivAsa karate hoMge use hI ina lekhoMmeM gargarATa kahA gayA hai| (8) isa pustikAmeM le0 23, 76 aura 78 aise 3 pratimAlekha upalabdha hote haiM jinameM avadhapurAnvaya yaha nAma aMkita hai / avadhapurAnvayake nAmase eka jAti avazya rahI hai / sambhavataH vartamAnameM jo zrI jinatAraNataraNake anuyAyI ayodhyAvAsI anvayake parivAra bundelakhaNDameM basate hai ve pahale kabhI avadhApurA nAmase pukAre jAte rahe hoM to koI Azcarya nhiiN| (9) isa pustikAmeM golArAD anvaya (golAtvAre) kA le0 12 saMkhyAka eka hI pratimAlekha upalabdha hotA hai / isa anvayakA mukhya nivAsa sthAna bhiNDa-bhadAvara sambhAga hai| isa kAraNa isa anvayake adhika pratimAlekha isa kSetrapara nahIM pAye jAnA svAbhAvika hai, kyoMki isa anvayake bahuta hI kama parivAra dhIre-dhIre isa pradezameM Akara basate gaye haiN| isa pustikAmeM le0 7 aura 50 meM mAdhuvAnvayakA, le0 35 meM kuTakAnvayakA, le0 29 aura 51 meM kramazaH vaizyAnvaya aura vaizyavAlAnvayakA le0 56 meM mAthurAnvayakA aura lekha 129 meM sohitavAlAnvayakA bhI ullekha dRSTigocara hotA hai / ina anvayoMke ye aise nAma haiM jo isa samaya anusandhAnake viSaya bane hue haiN| purAne kAlameM jitane anvaya (jAtiyA~) pracalita rahe haiM unameMse vartamAnameM kitane anvayoMkA astitva hai aura kitane nAmazeSa ho gaye isa aura vyaktikA to chor3iye kisI saMsthAkA dhyAna bhI nahIM gayA hai / sambhavataH bha vaSyameM isa kamIko anubhava karake samAjakA dhyAna isa ora calA jAya / yadi aisA ho sake to yaha samAjako bahuta bar3I sevA hogI aisA maiM mAnatA huuN| 2. bhaTTAraka paramparA (10) bundelakhaNDameM bhaTTAraka paramparAkA bahuta bAdameM udaya huA hai, ataH jina pratimA-lekhoMmeMse jinameM isa paramparAkA ullekha dRSTigocara hotA hai unameMse aise 46 hI lekha upalabdha hote haiN| udAharaNArtha lekhAMka 73meM bhaTTAraka mANikyadeva aura guNyadevake nAma Aye haiN| inhoMne vi0 saM0 1213 se isa kSetrapara eka jinavimbakI pratiSThA karAI thii| ye donoM kisa sthAnake paTTapara avasthita the yaha kahanA kaThina hai / le0 97 aura 109 meM bha0 jinacandakA nAma AyA hai| ye mUlasaMgha kundakunda AmnAyakI dillI-jayapura zAkhAke paTTAdhIza the / bimbapratiSThA Adi kAryoM dvArA dharmaprabhAvanAmeM inakA bar3A yogadAna rahA hai| inhoMne siddhAntasAra granthakI racanA bhI kI hai / lekhAMka 107 meM bha0 dhavalakIrtikA nAma AyA hai| ukta pratimAlekha vi0 saM0 1713 kA hai / isa pustikAke anuvAdakane isa nAmake sAtha sakalakItikA nAma aura jor3a diyA hai| aisA unhoMne kisa AdhAra para kiyA hai yaha kaha sakanA kaThina hai / sakalakIti caMderI paTake bhaTTAraka the| ho sakatA hai ki pratimA lekhameM asAvadhAnIse yaha nAma chUTa gayA ho| lekhAMka 125 meM
Page #421
--------------------------------------------------------------------------
________________ 384 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana-grantha dharmakIti tathA unake ziSya, praziSya zIlasUtra aura jJAnasUtrake nAma Aye haiN| bha0 dharmakItike praziSya jJAnasUtrane vi0 saM0 1642 meM pairAjAbAdameM mUlasaMgha kundakunda AmnAyake antargata caukora yantrakI pratiSThA karAI thii| le005 meM bha0 jagandraSeNakA nAma AyA hai| ye vi0 saM0 1688 meM avasthita the| lekha RTita ho jAnese vizeSa jAnakArI nahIM mila skii| le0 127 meM bha0 dharmakIrtikA nAma AyA hai| jisa bimba para yaha lekha hai usakI pratiSThA vi0 saM0 1683 meM huI thii| spaSTa hai ki ye usa samaya caMderI paravAra bhaTTArakapaTTake paTTAdhIza the / apabhraMzameM likhita eka harivaMzapurANa inakI amara kRti hai| le0 125 meM bha0 sakalakIrtikA nAma AyA hai ye bhI caMderI paravAra bhaTTAraka paTTa ke paTTAdhIza rahe haiN| inhoMne hI vi0 saM0 1720 meM isa bimbakI pratiSThA karAI thii| le0 128 meM vizAlakIrti aura unake ziSya bha. padmakItikA nAma AyA hai ye donoM bhaTTAraka mUlasaMgha kundakunda AmnAyake antargata lAlUrazAkhAke paTTAdhIza the / 3. muni, AryikA, paNDita paramparA (11) isa pustikAke lekha 26 meM siddhAntazrI sAgarasena AyikA jayazrI. riSi ratanaRSi ye tIna nAma Aye hai / yaha lekha vi0 saM0 1216 kA hai| lekha 31 meM paNDitazrI vizAlakoti AryikA tribhuvanazrI ziSyaNI pUrNazrI aura dharmazrIke nAma Aye haiN| inameM vizAlakIrti kisI bhaTrArakake paMDita mAlUma dete haiM / le0 35 meM paNDita lakSmaNadeva ziSya Aryadeva AryikA lakSmazrI ailikA cAritrazrIke nAma Aye haiN| inameM lakSmaNadeva aura Aryadeva kahIMke bhaTTAraka paMDita mAlama dete haiN| le0 36 meM paNDita zrIjasakIti tathA zIladivAkaranI padmazrI aura ratnazrIke nAma Aye hai| inameM bhI jasakoti kahIMke bhaTrAraka paMDita jAna par3ate haiN| le0 44 meM siddhAntazrI sAgarasena AryikA jayAzrI aura dayAzrIke nAma Aye haiN| inameM sAgarasena mani hone caahiye| le0 77 meM paNDita mahavarma aura AryikA zrImatI zivaNIke nAma Aye haiN| tathA le0 88 meM siddhAntI devazrIkA nAma AyA hai| ye muni hone caahiye| ye saba lekha vi0 saM0 1215 ke AsapAsa ke haiN| isase patA lagatA hai ki usa kAlameM bhaTTArakoMke Azrayase muni aura AryikA aura paMDita rahate rahe haiM aura ve jinabimba pratiSThA Adi kAryoM meM sahayoga karate rahe haiN| 4. AmnAya (12) isa pustikAmeM saba milAkara 128 lekha saMkalita haiN| kucha lekha aise bhI haiM jinapara kramAMka aMkita nahIM hai| ina saba lekhoMmeM sabase prAcIna lekha vi0 saM0 1158 kA hai| isameM aise bahuta kama lekha haiM jinameM AmnAyakA ullekha kiyA gayA hai| phira bhI isa pradezameM cirakAlase mUlasaMgha kundakunda AmnAya hI pracalana rahanese yahA~ anya AmnAyakA kabhI bhI pracAra nahIM ho skaa| aba kAla badalA huA hai| samAjameM apane mUlasaMgha AmnAyakA gaurava ghaTatA huA pratIta hotA hai| kaI aise vidvAna bhI dekhe jAte haiM jo tatkAlIna pratiSThA aura lAbhako sAmane rakhakara mUlasaMgha AmnAyako bhUlase gaye haiM / kalikAla hai, Age kyA hogA, kahA nahIM jA sktaa| yaha 'prAcIna zilAlekha' pustikAke AdhArapara lipibaddha kiyA gayA ahArakSetrakA yaha saMkSipta itihAsa hai / isakA purAnA nAma madanezasAgarapura (le0 1) mAlUma par3atA hai| isa lekha meM vAnapura Anandapura aura vasuhATikA ye tIna nAma aura Aye hai| isa kSetrakA nAma ahArajI kaise pracalita huA yaha kahanA kaThina hai| isa pastikAmeM isa nAmakA ullekha karanevAlA sabase pahalA pratimA lekha vi0 saM0 1881 kA hai| isakA lekhAMka 91 hai / isa lekha meM 'ahArameM ye' mudrita huA hai / mUla pATha 'ahAramadhye' honA cAhiye / astu aba isa kSetrake sarvAMgINa vikAsakI ora pUre samAjakA dhyAna AkarSita huA hai yaha prazaMsA yogya hai| yaha hamArA purAnA sAMskRtika vaibhava hai / isakI bhale prakAra samhAla karanI cAhiye /
Page #422
--------------------------------------------------------------------------
________________ zrI jina-tAraNa-taraNa aura unakI kRtiyA~ zrI jina tAraNa-taraNa bundelakhaNDa aura madhyapradezakI vibhUti the| jaba canderI nagarameM bhaTTAraka paramparAkA udaya huA, inake udaya aura dharma pracArakA vahI samaya hai / ve pratibhAzAlI, bhagavAn kundakunda dvArA prarUpita vItarAga mArgakA anusaraNa karanevAle the| apanI divya vANI dvArA vyavahAra-nizcayasvarUpa vIta rAga mokSamArgakA ve apane jIvanake antima kSaNa taka pracAra karate rhe| isI tathyako sUcita karate hae ve paNDita pUjAke antameM kahate haiM etata samyaktvapUjyasya, pUjA pUjya samAcareta / muktizriyaM pathaM zuddhaM vyavahAra-nizcaya zAzvataM // 32 / / isa gAthAmeM ve muktizrIkI prAptike vyavahAra-nizcayasvarUpa zAzvata zuddha mokSamArga para calanekA upadeza dete hue kahate haiM ki saba prakArake mala-doSoMse rahita pUjya samyagdRSTike yogya pUjA karanI cAhie / jo vartamAnameM mudrita ukta gAthA milatI hai use hamane thor3A parivartana karake likhA hai, kyoMki tInoM ThikAnesAra granthoMke avalokanase yaha AbhAsa milatA hai ki uttara kAlameM bhASA aura mala viSa lekhakoMkI kRpAse mUla granthoMmeM bhASAkI dRSTise bhArI parivartana huA hai| isameM sandeha nahIM ki ve grantha abhI taka surakSita bane rahe / bhArI chAnabInake bAda bhI inakI racanAoMkI prAcIna pratiyA~ hama upalabdha sake / astu, isameM sandeha nahIM ki sva0 brahmacArI zrI zItalaprasAdajIne pratyeka granthakA hI nahIM, pratyeka gAthAkA zabdAnuvAda karake jaina samAjakA asAdhAraNa upakAra kiyA hai| zikSA, dharma, sAhitya, vartamAnapatra aura samAja aisA koI aMga nahIM jise unhoMne apane lekhana aura pracArakA aMga na banAyA ho / ve karmaTha kAryakartA the| sote-jAgate unake jIvanakA pratyeka kSaNa pratyeka aMgako pUrtike liye nizcita thaa| zrI jina taraNa-tAraNasvAmIko prakAzameM lAnekA adhikatara zreya bhI unhIMko hai| vartamAna kAlIna sAdhAraNa mata-bhedako gauNa karake dekhA jAya to unakA hI sarvaprathama dhyAna zrI taraNa-tAraNasvAmIjI racita isa amUlya sampattikI ora gayA aura unake mAne gaye 14 granthoMmeMse 9 granthoMkA zabdAnuvAda karake unheM prakAzameM laaye| ve vartamAnakAlameM hamAre bIca meM nahIM haiM / para unakI punIta smRti cirakAla taka banI rahegI isameM sandeha nahIM hai / 2. tIna ThikAnesAra grantha svAmIjIkI racanAoMse unake jIvana para kucha prakAza par3e isake liye to unakI kRtiyoMkA sUkSma adhyayana Avazyaka hai| chadmasthavANImeM jo kucha gUr3ha bhASAmeM kahA gayA hai usakA UhApoha hama zrI jJAna samuccayasArakI prastAvanAmeM kara Aye haiN| kintu unakI racanAoMkA isa dRSTise abhI bhI samyag adhyayana Avazyaka hai| jo tIna ThikAnesAra grantha upalabdha hote haiM unameM jo-jo sUcanAeM kI gaI haiM unapara vistRta prakAza to yogya samaya Anepara hI kara skeNge| tatkAla tIna battIsIyoMke sambandhameM jo sUcanAeM kI gaI haiM unakI sAMgopAMga carcA yahA~ hama kara denA cAhate haiN| 1. hameM isa granthakI eka pratikI upalabdhi zrIyat bra0 gulAbacandajIke pAsase malhAragar3ha nisaIjIse huii| yaha guTakA grantha hai| isakI lambAI lagabhaga 19 aMgula aura caur3AI 10 aMgula hai| patra saMkhyA 138 hai|
Page #423
--------------------------------------------------------------------------
________________ 386 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana-grantha ThikAnesAra 79 patrase bhI Age hai| 80veM patrase 108 taka sUcI tathA vizeSa vivaraNa hai| 109 patrase 138 patra taka ThikAnesAra sambandhI tathA dUsare viSayoMkA saMkalana hai| isakI lipi dvi0 bhAdoM sudI 14 zanivAra san 1890ko kunDAvAsI TIkArAmane kI hai / 2. dUsarA ThikAnesAra gaMjabAsaudAmeM prApta huaa| isakI lambAI 19 aMgula tathA caur3AI 9 aMgula hai / kula patra saMkhyA 42 hai| isakI lipi jeTha sudI 8 samvat 1969 meM kI gaI hai| 3. tIsarA ThikAne sArakI prApti khuraI (sAgara) caityAlayase hii| isakI lambAI lagabhaga 13 aMgula, caur3AI 9 aMgula aura patra saMkhyA 98 hai| patra saMkhyA 8 meM vivaraNa va sUcI hai| zeSa patroMmeM vizeSa viSayoMkA saMkalana hai / inapara patra saMkhyA aMkita nahIM hai| isake lipibaddha honekI vahI tithi samvat hai jo malhAragar3ha nisaIke guTikAkI hai / lekhakakA nAma bhI vahI hai| ina tInoM ThikAnesAra granthoMmeM viSayakA saMkalana eka kramase nahIM hai| kintu khuraI caityAlaya aura malhAragar3ha nisaIjIse prApta donoM ThikAnesAra granthoM kI lipikI tithi aura lipikAra ye eka hI haiN| isase isa bAtakA to patA calatA hai ki sambhava hai khuraI caityAlayakI pratiko dekhakara malhAragar3ha nisaIjIke guTikAkI pratilipi kI gaI hai kyoMki khuraI caityAlayakA gu TikA kucha prAcIna lagatA hai / itanA avazya hai ki viSayake saMkalanameM likhAnevAlekI ruciko dhyAnameM rakhA gayA hai| jisa ThikAnesArake AdhArase ye tInoM pratiyA~ taiyAra kI gaI haiM vaha kahIM haiM yA nahIM isakA abhI taka kahIM patA nahIM cala sakA / ye tInoM pratiyA~ kinhIM prAcIna pratiyoMkI lipi hai, isakA lipikArane eka dohA likhakara ullekha bhI kiyA hai / dohA isa prakAra hai jaisI prata dekhI hamana, taisI laI utAra / hamako doSa na dIjiye, budhajana lIjo sudhAra / 3. tInoM battIsiyoMke viSayameM tInoM ThikAnesAra granthoMmeM tInoM battIsiyoMke viSayameM jo ullekha milate haiM unakI carcA karanA yahA~ iSTa haiM / mudrita bar3e guTikAmeM prathama battIsI mAlArohaNa chapI hai| isake bAda paNDita pUjA aura isake bAda kamalabattIsI chapI hai| mAlArohaNakA zrI jinatAraNa-taraNa svAmIke anuyAyiyoMmeM vizeSa sthAna hai| vivAhakI sampannatA isIke pAThase kI jAtI hai / isakI sUcanA gaMjabAsaudAkI pratise hotI hai / isameM kahA gayA hai mAlA karesaM rajaputra vyAhaNa cale nRtyaraMja tinike samaya mAlArohiNI utpanna bhaI / patra saM. 35 / isase patA calatA hai ki kisI rAjaputrake vivAhake samaya mAlArohiNI battIsI likhI gaI thii| kintu malhAragar3ha nisaIjIkI prati patra saM0 12 meM yaha ullekha milatA haikhimalAse padmakamalakI beTI manasirimAlA utpanna bhaI / paravara maiDIsI caudharI nAUnapurako / 36 / sAtha hI isI guTikAke patra saMkhyA 115 meM yaha ullekha milatA hai asthAna khimalAsau padma kamanajU ko prasAda bhayau / suhagaMsi ramana phUlanA pahalI gAthA prasAda padmakamalako / AcarI kI gAthAmeM sUhagAvatI ruiyA jinako prasAda / / 11 / / kintu yaha phUlanAoMke samayake nirNayakA prasaMga hai, isaliye gaMjabAsaudAkA ullekha vizeSa prAmANika lagatA hai, kyoMki isake viruddha khuraI caityAlayakI pratimeM yaha ullekha hai ____ asthAna khimalAsau padmakamalakau prasAda bhayau suhagaMmi ramana phUlanA pahilI gAthA prasAda padmakamalajUko AcarIkI gAthA maiM suhagAvati ruiyA jinako prasAda // 12 //
Page #424
--------------------------------------------------------------------------
________________ lagabhaga isI prakArakA ullekha gaMjabAsaudAkI pratimeM bhI dekhaneko milatA haisthAna khimalAsA padmakamala jU ke nivati suhigamya ramaNa phulanA utpanna bhayau / khuraIke ThikAnesAra pA~ca matiyoMkA nirUpaNa huA hai / ve haiM-- vicAramati, AcAramati, sAramati, mamalamati aura kevalamati / yathA - AcAramatimeM zrAvakAcAra utpanna bhayau / vicAramatasauM tinaIbattIsI chAMnave mASaMDa jine // 96 // sAramatameM tIna sAra kahiye 1 - nyAyasamuccayasAra / 2 - bhaMgIsAra / 3 - uvasidhasAra (upadezasAra) utpanna bhae / mamalamatamai khipanaka 1 - mamalapAhuDa grantha / 2 - caubIsajAnau / kevalamatimeM grantha 5chadmastavAnI 1, nAmamAlA 2, khAtikAvizeSa 3, sidhasubhAva 4, sunasubhAva 5 / isa ullekhase patA calatA hai ki tInoM battIsiyoMkA vicAramatameM samAveza hotA hai / svayaM jIvana meM kaisA citavana aura anubhava karanese yaha jIva jJAnamArgakA anusaraNa kara anta meM mokSakA pAtra banatA hai tathA nirAkula lakSaNa svAzrayI ananta sukhakA pAtra banatA hai / ina battIsiyoMmeM khAsakara aise nirUpaNapara hI vizeSa bala diyA gayA hai / yahA~ ina pA~ca matoMmeM mati aura mata ina donoM zabdoM kA prayoga kiyA gayA hai / hamane jahA~ jaisA pATha hai vahI rakhA hai| Ama taurase ye pA~coM mata kahe jAte haiM, mati nhiiN| phira bhI hamane ukta ThikAnesArake pAThakI surakSAkI dRSTise ukta pAThameM parivartana nahIM kiyA hai| mUla pATha uddhRta kara diyA hai / prasaMgase yahA~ yaha ullekha kara denA Avazyaka pratIta hotA hai ki tInoM ThikAnesAra granthoMmeM mUla granthoMke paricaya meM to thor3A bahuta bheda hai hI / zeSa viSayoMke saMkalanameM kAphI pharaka hai| isase aisA bhI lagatA hai ye tInoM pratiyoMke mUla AdhArabhUta mUla ThikAnesAra grantha bhI aneka rahe haiM tathA anya kaI viSayoMkA samAveza bhI bAda meM kara diyA gayA honA cAhiye / isa samaya saba aMdhakArameM haiM / svayaM unake anuyAyiyoM dvArA isa viSayameM hameM upekSA hotI huI jAna par3atI hai / AdaraNIya zrImanta seTha zrI bhagavAnadAsa zobhAlAlajI tathA unake bar3e putra bhI zrImanta seTha zrI DAlacandajI aise mahAnubhAva haiM, jo kucha ho rahA hai vaha unake prayatnavizeSase hI ho rahA hai / astu, Age tInoM battIsiyoMmeM kyA viSaya hai isapara UhApoha kareMge / unameM prathama mAlArohaNapara vicAra karate haiM caturthakhaNDa : 387 mAlArohaNa jaisA ki hama pahale likha Aye haiM, svAmIjIne isakI racanA eka vivAha ke avasarapara kI thI / yaha bAta to samajha meM isaliye AtI hai ki usa prasaMga para samAjake aneka pratiSThita aura apratiSThita strI-puruSa sammilita hote haiM ataeva svAmIjIne apane adhyAtma pracArakA sabase adhika upayukta samaya yahI samajhA hogA / yaha zuddha adhyAtmakI prarUpaNA karanevAlA grantha hai / prArambhameM maMgalAcaraNake bAda AtmAke vizuddha guNoMke rUpameM mAlAke isa granthakI racanA huI / bhale hI isameM 32 gAthAe~ hoM para sabhI gAthAe~ adhyAtmake rasase bharapUra haiM / bhASA kI dRSTise jisarUpameM yaha upalabdha hotA hai, ThIka usI rUpameM svAmIjIne isakI racanAkI ho yA nahIM isameM saMdeha hai / isakI prathama gAthAko hI lIjiye -- uvakAra vedati suddhAtma tattvaM pranamAmi nityaM tattvArthasArthaM / nyAnaMmayo samyakdarza nityaM saMmikta caraNa caitanyarUpaM // 1 // thor3A badalakara isakA parimArjita rUpa yaha ho sakatA hai| OMkAra vedaMti zuddhAtmatattvaM, jJAnamayaM samyakdarza nityaM praNamAmi nityaM tattvArthasArthaM / samyaktvacaraNaM caitanyarUpaM //
Page #425
--------------------------------------------------------------------------
________________ 388 : siddhAntAcAryaM paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana-grantha astu, yaha anupama grantha hai / isa prathama gAthAmeM oMkAra svarUpa paMcaparameSThIko dravya-bhAva namaskAra kiyA gayA hai, jo paMcaparameSThI zuddha AtmasvarUpako prApta hue yA usakI svAnubhUtise sampanna haiM, sabhI padArthoM meM ve sArabhUta haiM, nirantara jJAnamaya haiM, samyagdarzana aura samyakcAritrake sAtha jo AtmasvarUpako prApta hue haiM ||1|| dUsarI gAthAmeM antima tIrthaMkara bhagavAna mahAvIrako dravya-bhAva se namaskAra kiyA gayA hai, jinake ananta catuSTaya pUrNarUpase vyakta ho gaye haiM / sAtha hI maiM ( svAmIjI) sabhI kevaliyoM aura ananta siddhoM ko namaskAra kara tumhAre prabodhake lie guNamAlAkA kathana karU~gA || 2 || Age zuddha samyagdRSTi kaisA hotA hai isakA nirUpaNa karate hue likhA hai - jisakA AtmA zarIrapramANa hai, jo bhAvase niraMjana hai, jisakA lakSya niraMtara cetana AtmA para banA rahatA hai, bhAvase jo nirantara jJAnasvarUpa haiM, yathArtha vIryake dhArI ve zuddha samyagdRSTi haiM || 3 || jo manuSya saMsArako duHkharUpa samajhakara usase virakta haiM ve zuddha samayasAra haiM aisA jinadevane kahA hai / jo mithyAtva, ATha mada aura rAgAdibhAvoMse AtmabhAvako dUra kara cuke haiM. sabhI tattvArthoMmeM sArabhUta ve zuddha samyagdRSTi haiM ||4|| AtmAke zuddha svarUpako batalAte hue svAmIjI kahate haiM ki - jo tIna zalyoMse rahita hai, jisane apane cittakA nirodha kiyA hai, jo nirantara apane hRdayameM jinendradeva dvArA kathita vANIkI bhAvanA karatA rahatA hai aura jo jhUThe deva, guru aura dharmase atyanta dUra hai aisA sabhI tattvArthoM meM sArabhUta AtmAkA zuddha svarUpa hai // // jo koI manuSya mukti sukhake sAtha zuddha samyagdarzanakA dhArI hai, jo puNya-pApa aura rAgAdibhAvoMse virakta hai, jo nirantara isa bhAvanAse sampanna hai ki merA AtmA svabhAvase dhruva zuddha aura jJAna darzana svabhAvavAlA hai ||6|| kevalajJAna sadA kAla samasta padArthoMko jAnanevAlA hai aura zuddha prakAza svarUpa hai / abhedadRSTise zuddha Atmatattva hai / vaha Atmatattva samyakdarzana - jJAna - cAritra aura ananta sukhakA bhoktA hai aisA sabhI tattvArthoM meM sArabhUta zuddha AtmAkI tuma nirantara bhAvanA karo ||7| zuddha samyagdarzana mere hRdayameM arthAt AtmAmeM sadA prakAzita raho / usakI guNamAlA gUMthanemeM vIrya samartha devAdhika arahantadeva, nirgrantha guru, vItarAgavANI, siddha parameSThI, ahiMsA dharma aura uttama kSamA yaha guNa usake motI yA maNi haiM ||8|| yathArtha tattvoMkA tuma nirantara manana karo, jisase 25 maladoSoMse rahita zuddha samyagdarzanakI prApti hove / zuddha jJAna, zuddha cAritra aura vIryaguNa yukta zuddha Atmatattvako meM dravya-bhAva namaskAra karatA hU~ || 9 || devoM kA deva zrutajJAna svarUpa Atmatattva hai jo sAta tattva, chaha dravya, nava padArtha, pA~ca astikAya, sAmAnya vizeSaguNa, cetana AtmAke varNanase yukta hai tathA vizvako prakAzita karanevAlA aura tattvoM meM sArabhUta tattva AtmAko anubhavane vAlA hai // 10 // deva, guru, zAstra, siddha, solahakAraNa, dharma, samyagdarzana, samyagjJAna aura samyak cAritrake guNoMse yaha mAlA gU~thI gayI hai jo sadA prazasta hai // 11 // gyAraha pratimA, sAta tattva, cAra nikSepa, bAraha vrata, sAta zIla, bAraha tapa, cAra dAna, zuddha samyaktva - jJAna cAritra, malarahita zuddha samyagdarzana, ATha mUlaguNa inakA yathAsambhava vizuddha rItise pAlana karate haiM aura jo atyanta zuddha jJAnake dhArI haiM ve zuddha AtmasvarUpake anubhavane vAle zuddha samyagdRSTi haiM // 12- 13 // samyagjJAnI jIva zaMkAdi ATha doSa aura ATha bhedoMke ahaMkArase mukta hotA hai / usake tIna mUr3hatA, mithyAtva aura mAyAzalya nahIM dekhI jAtIM isase vaha nidAnase rahita hotA hai aisA bhI samajha lenA cAhiye / ajJAna, chaha anAyatana, paccIsa malakA vaha tyAgI hotA hai / vaha sadoSa karmakA bhI tyAgI hotA hai || 14 || ratnatrayadhArI muni zuddha AtmatattvarUpa zuddha prakAzakA ghArI hotA hai, AkAzake samAna nirAvaraNa vizva - svarUpakA dhArI hotA hai, yathArtha tattvArthakI bahuta bhakti se yukta hotA hai ||15|| jo dharmameM lIna haiM, AtmaguNoM kA cintana karate haiM; ve samasta duHkhoMse mukta zuddha samyagdRSTi haiM / usIse AtmatattvakA poSaNa hotA hai ve jJAnasvarUpa hue haiM tathA kSaNamAtrameM mokSako prApta kareMge // 16 // jo zuddha
Page #426
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturtha khaNDa : 389 samyagdarzanake dhArI zuddha samyagdRSTi haiM tathA jinake galemeM arthAt kaNThameM AtmaguNoMkI mAlA jhUla rahI hai aura jo satyArthasvarUpa AtmavattvakI bhAvanA karate haiM ve saMsArase mukta hokara nirAkula sukha aura ananta vorya ke dhArI siddha hote haiM ||17|| jJAnaguNakI jisa mAlAmeM he Atman tere ananta guNa gU~the gaye haiM vaha prazasta ratnatrayase alaMkRta hai / isa prakAra zrI jinendradevane yathArtha tattvakA nirUpaNa kiyA || 18 || zrI vIranAthako dekhakara zreNika rAjA, dharaNendra, indra, gandharva, yakSa, rAjAoMkA samUha tathA vidyAdhara jJAnamaya suzobhita mAlAkI prArthanA karate haiM ||19|| anekavidha ananta ratnoMse kyA prayojana, aneka prakArake dhanase bhI kyA prayojana, rAjyakA tyAga kara yadi vanavAsa liyA to bhI kyA lAbha huA, aneka prakArake tapa tape to usase bhI kyA kArya sAdhA || 20 || zrI vIra bhagavAn zreNika rAjAse zuddha mana-vacana-kAyase mAlAke guNoMko prApta karaneke liye hamAre kathanako suno ! yadi tumane guNamAlA nahIM dekhI to ina ratnoMse kyA prayojana, isa dhanase bhI kyA lAbha, yadi rAjA hue to kyA hue, yadi tumane tapa tapA to bhI vaha kisa kAmakA / / 21 / / arthase kyA prayojana ? usase AtmAkA kyA kArya sadhA ? bar3e bhArI rAjyase kyA prayojana ? kAmadeva ke samAna rUpa milA to vaha kisa kAmakA ? samyagdarzanake binA tapa tapanese kyA sadhA ? ||22|| jinendradevane kahA ki yadi guNamAlAkA anubhava nahIM kiye to nAnA prakArake indra, dharaNendra, gandharva, yakSa Adi padoMse kyA lAbha ||23|| samasta tattvArtho meM sArthaka jo nizcaya samyagdarzana sahita zuddha samyagdRSTi hai aura jo AzA, bhaya, lobha aura snehase rahita haiM; unake hRdayameM aura kaNThameM hI guNamAlA suzobhita hotI hai| aisA jinendradevane kahA hai || 24|| nAnA prakArakI samRddhi se yukta tathA nizcaya samyagdRSTi zuddha dRSTi haiM unhoMne hI hRdaya aura kaNThameM suzobhita guNamAlAko jAnA hai - aisA jinendradevane kahA hai || 25 || jo mithyAtva, lajjA, bhaya aura tIna gAravoMse virakta hokara zuddha samyagdRSTi haiM unake hRdaya aura kaNThameM guNamAlA suzobhita hotI hai / vAstavameM ve hI muktigAmI haiM aisA jinendradevane kahA hai ||26|| jo zuddha mithyAtva, rAgAdi doSa aura asatyakA tyAga kara cuke haiM unhoMke hRdayameM - gale meM vAstavameM ve samyagdRSTi mithyAtva Adi karmoMse rahita haiM // 27 // jo padastha, dhyAnase yukta haiM tathA jinhoMne raudra aura ArttadhyAnase rahita hokara ATha hRdaya aura kaNTha guNamAlA suzobhita hotI hai ||28|| darzana jJAna cAritra se sampanna hai guNamAlA suzobhita hotI hai / piNDastha, rUpastha aura rUpAtIta mada-mAnakA tyAga kiyA hai unhIMke usapara calanevAle tathA tInoM prakArake upazamabhAva aura kSAyikabhAvase zuddha jinadevane jo mArga kahA mithyAtva, maladoSa aura rAgase mukta haiM unhIMke hRdaya aura kaNThameM suzobhita mAlA dekhI jAtI hai ||29|| jo cetanA tattvako cetate haiM, acetana vinAzika hai aura asatya hai, unhoMne usakA tyAga kiyA hai, jinheM jinendradeva kathita sArthaka tattvoMkA prakAza milA hai unhIMke hRdaya aura kaNThase mAlA svayaM anubhUta hotI hai // 30 // jinheM prazasta rUpa zuddha-buddha guNa upalabdha hue haiM tathA jinheM dharmakA prakAza huA hai ve hI mokSameM praveza karate haiM tathA unake hRdaya aura kaNDameM mAlA nirantara DolatI rahatI haiM ||31|| jinhoMne siddha hokara ananta muktimeM praveza kiyA hai, svarUpabhUta zuddha ananta guNoMse gU~thI huI mAlA unheM prApta hotI hai jo koI bhavyAtmA zuddha samyagdarzanake dhArI haiM ve mokSako prApta hote haiM aisA jinendradevane kahA hai || 32 // upasaMhAra yaha guNamAlAkA bhAvAnuvAda hai / isameM una sabhI avasthAoM aura guNoMkA nirUpaNa huA hai jina guNarUpI phUloMse yaha mAlA piroI gaI hai / isameM bahulatA se mAlA zabdakA prayoga huA hai| tIna gAthAe~ aisI haiM jinameM guNamAlA zabda AyA hai / svAmIjIkI dRSTise yaha isakA pUrA nAma hai / isameM sarvatra 'hRdaya kendra
Page #427
--------------------------------------------------------------------------
________________ 390 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana-grantha salitaM' zabda AyA hai / kaNTha aura galemeM antara hai| kaNTha galekA bhItarI avayava hai aura galA bAhirI / isase svAmIjIke samagra jIvanapara prakAza par3atA hai| mAlUma par3atA hai ki ve hRdaya dvArA svabhAvabhUta ananta guNose suzobhita AtmAkA nirantara ciMtana karate rahate the aura kaNTha dvArA unakA guNagAna karate rahate the| unake dvArA racita zAstra unhIM donoMke kaNTha aura hRdayake ucchavAsamAtra haiN| yaha unakA 24 ghaNToMkA prAkRtika jIvana bana gayA thaa| unheM isakI cintA nahIM ki kauna unakA samarthana karatA hai aura kauna unakA virodha karatA hai| unhoMne bAhyameM vidhi-niSedhase apaneko pare banA liyA thaa| itanA avazya hai ki jo unase anuprANita hote the unheM unakI bAhya pariNatike upadezake sAtha hI adhyAtmakA ghuTa pilAte the| jo jisakA anuSaMgI hai usakA upadeza ve avazya dete the| ve kisI vezake pujArI nahIM the, Atmadharmake pujArI the| ghara-vAra chor3anA aura bAta hai, adhyAtmakA pujArI honA aura bAta hai / guNamAlA battIsIke antameM grantha samApti vacana AyA hai / yathAiti zrI mAlArohaNa jI nAma grantha jina tAraNa taraNa viracita samutpannatA / / lokameM ise mAlArohaNa bhI kahate haiM / svAmIjIne ise guNamAlA" kahA hai| mere khyAlase yaha granthakA upayukta nAma hai| svAmIjIne isameM isI nAmakA ullekha kiyA hai / astu / zrI paNDita pUjA upodghAta yaha svAmIjI dvArA racita dUsarI battIsI hai| khuraI caityAlayake ThikAnesArameM granthakA paricaya mAtra diyA hai / likhA hai paMDita pUjAkI vidhi-paMDita pajAkI pahacattari pujniruupnnN| oMmakArameM paMca parameSThI devakI pUjA paMca aSira (akSara) saMyuktA gAthA cAralau 4, zrutapUjA paMcaI gAthA 5, chaThI gAthA gurupUjA vArA puMja pUre / sAtai gAthA saMbhikta virja siddhako jaMtra trilokaM lokInaM dhuvaM arihaMtakau jaMtra ratnaM trayaM mayaM sudhaM ye tIna jaMtra sAdhuke gAthA 7, AThaI gAthAmeM dharma sudhaM ca vedaMte AcArja upAyadevako jaMtru / malhAragar3ha nisaIjIkI pratimeM paNDita pUjA battIsIke viSayameM likhA hai-OMkArameM paMca parameSThIdevakI pUjA paMca aSira saMjukta / / gAthA cAra lau // 4 // zrutapUjA // paMcaii gAthA // 5 // chaTi gAthA gurupUjA // bAraha puMja pUre / sAtai gAthA // saMbhikta vIjeM // siddhako jaMtru / / sAtai gAthA // triloka lokItaM dhruvaM / / arahaMtako jaMtra // sAtaI gAthA maiM ratnatrayaM maye sudhaM // ye tIna jaMtra sAdhuke gAthA sAtaI // 7 // AThaI gAthAmaiM dharma sukhaM ca vedaMte / AcArya upAyadevako jaMtru / / pUjA jaMtru kI vidhi / paMDita pUjAke ThikAne gaMja bAsaudA-cAra gAthA devakI pUjA pUjA paMca parameSThI saMyuktaM / 4 / pAMcaI gAthAmai zratapUjA cAraniyoga saMyuktaM / 5 / chaThaI gAthAmaiM gurukI pUjA tIna ratnasaMyuktaM / 6 / bAraha puMja saMyuktaM / sAtaI gAthAmeM samyaktva vIrya siddhi ko jaMtra aSTaguNa saMyukta siddhake / 1 / trilokaM lokanta dhruvaM / arhantako jaMtra yeka / 1 / solahi kAraNa saMyuktaM / 16 / ratnatriyamayaM sudhaM sAdhuke tIni jaMtra darzaNake aMga / nyANake aMga / 8 / terahi vidhi cAritra / sAdhu jaMtra saMyuktaM / sAtaI gAthAmai dharma zuddha H vyaMvandateH upAdeva AcAryako jaMtra dasavidho dharma saMyuktaM / gAthA aThAImaiM // 8 // namaI gAthAmeM snAMpatikI jukti kahI cAra vidhako jala naumaiM pravAhujala kahau, dhyAnasemaiM trIvarajala kahau / gAthA dasaImaiM nyANaMbhayaMjalaM zuddhaM / vyApaki jala kahau / gAthA gyArahimaiM samyaktaM-jalaM-zuddha kUpa jala khii| vArahi gAthAmaiM // 12 // Atmasaudhana dRSTisodhana terahIM gAthAmeM prakSAlakI jakti kahIM pandravI gAthAmaiM vastarikI jukti kahIM / pAga pichaurI dhotI aMdogI vastrabheda // 4 // sorahI gAthAmai
Page #428
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturtha khaNDa : 391 AbharaNakI jakti khii| cAritra saMyakta madrako jukti khii| sIli samyaka saprANi madrakA makaTaM / paMzca nyAMNa sirimukaTi sohai satarahI aThArahI gAthAmai dRSTi yuddhanaH dRSTi nipajai to mithyAdRSTI caH tyaktayaM / unIsavIM gAthAmai vIsavIM gAthAmai paccIsa malako bharatiya kahI // 25 // ikaIsa gAthAma vedikAkI jukti kahI / bAisavoM gAthAmai ucAraNako jukti khii| UrdhvaguNake zuddhiguNa teIsavIM gAthAmai avikAsa / caubIsai gAthAmai AkAra pUjAkA sthUla pUjA kuguruke lakSaNa kahiyau paccIsaI gAthAmai avikAsa kahiyo chabbIsaI gAthAmai / indrapati indrakI jukti kahI satAIsavIM gAthAmai dAtAkI jukti khii| aTThAIsa gAthAmai avakAsa unatIsaI gAthAmai cAra saMgakI vidhi khii| tIsaI gAthAmai satAI tattvakI vidhi kahI / tattva ArAdhana bhedacArA satvaI tattva darpaNake nirNaya / nava padArtha nyANake nirNaya Sadravya cAritrake nirNaya / paMcAstikAya tapake nirNaya / darzaNadaSTi nyAMNAkarSa / tapa hRdayA cAritra kamala gAthA // 30 // ikatIsaI gAthAmeM mithyAtvakta kunyANa tyakta / battIsaI gAthAma aukAsa // 32 / / iti zrI paNDita pUjA sampUrNa // 6 // ye tInoM ThikAnesAra granthoMmeM paMDita pUjAke viSayameM jo kucha likhA use avikala yahA~ diyA gayA hai| isakI utpattike viSayameM gaMjabAsaudAkI pratimeM likhA hai-paMDita pUjAko samaya utpanna bhayo / anuvata samArtha Sipaki vizeSya // nyAMNa prayojani // ahAra ho kita jaau / mAhi kiti upajja ho kaba bulAyo ho kini jAyau / mohi kini upajai ho kini bulAyau / avarikI jaaii| avarikI jAI upajai abarakI balAya / iti anuvRttikI parIkSA tAraNa taraNa kahI !! yaha tInoM ThikAnesAra granthoMmeM paMDita pUjA battIsIke viSayameM jo kucha likhA gayA hai usakA avikala ullekha hai| isapara tatkAla kucha TIkA-TippaNI nahIM kreNge| Age paNDita pUjA bhAvAnuvAda de rahe haiM jisase usake adhyAtmasvarUpako samajhanemeM pAThakoMko sugamatA hogii| saMpAdakIya noTa-paMDita pUjA sambandhI jo vizeSa vivaraNa gaMjabAsaudAkI ThikAnesArameM milatA hai, usako dekhanese spaSTa jJAta hotA hai ki prAcIna kAlameM jina tAraNataraNa samAjameM dravya-bhAvarUpa pUjAkA pracalana rahA hai| paNDita pUjAkA bhAvAnuvAda oMkAra maMtra Urvalokake sabase Upara oMkArake bindu samAna zAzvata siddha parameSThI virAjamAna haiM jo tara jJAnabhAvake sAtha dhruva haiM // 1 // nizcayase ve yuddha Atmatattvako jAnate hue vartate haiN| merA AtmA hai dhruva hai aisA anubhavanA nizcaya namaskAra hai // 2 // oMkAra svarUpa AtmAko yogIjana anubhavate hai| jo vivekazAlinI baddhi vAle paNDita haiM ve hI use anubhavate haiN| usake dvArA hI deva-pUjA paramArtha pUjA hai // 3 / / jJAnake astitva rUpa hrIMkAra hai aura oMkAra bhI jJAnasvarUpa hai| vaha anubhavakA viSaya hai / aisA arahanta sarvajJadevane kahA hai| yaha acakSudarzana pUrvaka matijJAna-zrutajJAnakA viSaya hai // 4 // jisake sampUrNarUpase matijJAna-zrutajJAna hotA hai vaha niyamase pA~caveM jJAna kevalajJAnameM sthita hotA hai| ise paNDitajana bhale prakAra jAnate haiM ve jJAnasvarUpa zAstrako niyamase pUjate haiM // 5 // oMkAra aura zrIkArakA anubhavana hI dhra va jJAnasvarUpa hai| deva-zAstra aura guru, samyakcAritra aura zAzvata siddha parameSThI haiM // 6 // zuddha vIrya dhrava tIna lokake jJAtA siddha parameSThIkI utpattikA mUla hai| jo siddha parameSThI zuddha ratnatrayasvarUpa haiM / paNDitajana aise gaNavAle siddhoMkI saccI pUjA karate haiM // 7 // jo sacce deva, guru aura zAstrakI vandanA karate haiM ve hI zuddha dharmako anubhavate haiM / ve hI ratnatrayake dhArI haiN| yahI unakA zuddha jalase snAna hai // 8 // cetanA lakSaNa dharma hai, budhajana sadA anubhavate haiN| dhyAna hI zuddha jala hai / aise jalase jJAnarUpa snAna karate haiM // 9 // paMDitajana
Page #429
--------------------------------------------------------------------------
________________ 392 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana grantha zuddha Atmatattvako anubhavate haiM, tInaloka tAlAba svarUpa hai, jJAnase vaha bharA huA hai, aisA jJAnamaya zuddha jala hai | jJAnabhAvase pariNata paNDitoMkA yahI snAna hai // 10 // samyagdarzana zuddha jala hai, AtmArUpI tAlAba usase pUrI taraha bharA huA hai| aise jalameM snAna karake gaNadhara deva usIkA pAna karate haiM / jJAnarUpI tAlAba ananta aura dhruva hai ||11|| AtmA zuddha cetanAsvarUpa hai, vaha zuddha samyagdarzanake samAna dhruva hai / aise zuddha bhAva meM sthira hokara paNDitajana usa jJAnabhAvarUpa snAna karate haiM ||12|| tIna prakArakA mithyAtva, tIna zalya, kujJAna aura rAga-dveSarUpa honA yaha saba azuddha bhAvanA haiM ||13|| aisI bhAvanAvAlene anantAnubandhI cAra kaSAyoM kA pAlana kiyA, puNya-pApa bhAvakA pAlana kiyA tathA duSTa ATha karmoMkA pAlana kiyA / kintu isake viparIta paMDitajana jJAnabhAvarUpa snAna karate haiM // 14 // azuddha bhAvanAvAlene capala manako poSA, dravyakarma, bhAvakarma aura nokarmako poSA / kintu paNDitajana kaise vastroMkA paridhAna karate haiM / unake AbharaNa aura alaMkAra kaise hote haiM / / 15 / / dharmakA honA hI unake vastra haiM ratnatraya hI AbharaNa haiM, samabhAvase mudrita honA mudrikA hai aura dhruva jJAnamaya mukuTa hai // 16 // zuddha dRSTikA anubhava kAryakArI hai, mithyAdRSTi aura asatyase dUra rahanA cAhie / acetana padArthoMmeM iSTAniSTa buddhi na kareM ||17|| zuddha svarUpakA anubhava karanA cAhie, vahI dhruva aura zuddha samyagdarzana hai, vaha pUrNa jJAnamaya hai isa prakAra buddhimAna janoMkI sadA nirmala buddhi hotI hai || 18 || loka mUr3hatA, deva mUr3hatA aura pAkhaNDa mUr3hatA se sadA dUra rhe| ajJAna, zarIra Adi ATha mada aura zaMkAdi ATha doSoMkA sevana na kareM // 19 // zuddha aura prayojanIya Atmapada hI anubhavane yogya hai; zaMkAdi maloMse rahita samyagdarzana hI anubhavane yogya hai / jJAnamaya AtmA zuddha samyagdarzana hai / buddhimAna janoM kI dRSTimeM aisA vyakti hI paNDita hai // 20 // jo AtmAko sadA rAgAdi parigrahase rahita aura tInalokameM eka zuddha AtmAko anubhavate haiM aisA anubhava karanevAle jo paNDita haiM ve anubhaviyoMmeM agrasthAnIya haiM ||21|| kevala paMca parameSThIyoM kI hI stuti karanI cAhie tathA zuddha AtmatattvakI bhAvanA karanI caahie| jo lokapUjya paMca parameSThI haiM, paNDita jana unhIMko ArAdhya mAnate haiM / aise paNDitoMne hI jina samayakI pUjAkI // 22 // jinendradeva dvArA kathita AgamakI jisane pUjAkI vaha paNDita sadA pUjita hotA hai / usIne zuddha AtmAkI pUjAkI - anubhava kiyA, kyoMki vahI mokSa prAptikA apUrva sAdhana hai ||22|| apUjya, adeva, ajJAna, tIna mUr3hatA aura aguruko pUjanA mithyAtva hai yaha sakala jana jAnate haiM, aisI pUjA ananta saMsArakA kAraNa hai ||24|| zuddha tattvakA prakAzana hI zuddha pUjA hai aisA jinendradeva ne kahA hai / paNDitakI vandanA pUjA hai aisA paNDita niyamase mokSa jAtA isameM saMzaya nahIM hai ||25|| jisake zuddhAtmAkI zuddha bhAvanA hai vahI paripUrNa zuddha hai / usIne zuddha AtmA - anubhavA ||26|| jo samIcIna dAtA hai, zuddha bhAvanA sahita pUjA hai tathA jisake hRdaya meM zuddha samyagdarzana hai usIko zuddha AtmAkI bhAvanA hotI hai ||27|| jo kAryakArI jJAnamaya aura dhruva samyagdarzanako anubhavatA hai, ArAdhya zuddha AtmatattvakI ArAdhanA karatA hai, kyoMki aisI vandanA karane yogya hai ||28|| cArasaMgha, zuddha AtmA aura zuddha samayakI bhAvanA karatA hai use jinendradevane prayojanIya kahA hai // 29 // prayojanIya sAta tattva, chaha dravya, pA~ca astikAya tathA dhruva nizcayasvarUpa cetana AtmA inakI prarUpaNA kevalIjinanekI hai ||30|| tIna prakArake mithyAtvakA tyAga aura tIna prakArake kujJAnakA tyAga honA cAhiye tathA zuddha AtmAkI zuddha bhAvanA honI cAhiye / jo bhavyajana aisA karate haiM unakA jIvana saphara hai ||31|| aise yathArtha pUjya paMca parameSThI kI zuddha pUjA karanI cAhiye | yaha zAzvata mokSazrIko prApta karaneke liye vyavahAranizcaya svarUpa mokSamArga hai // 32 // AtmA hai, vahI zuddha artharUpa zuddha samaya jisakA zuddha hRdayase diyA gayA dAna hai,
Page #430
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturtha khaNDa : 393 upasaMhAra paNDita pUjA bhAvanA rUpase jIvanameM caritArtha karaneke liye yaha atyupayogI battIsI hai| isake antameM vyavahAra aura nizcaya donoM mokSamArgoMkA spaSTa ullekha kiyA gayA hai / nizcaya mokSamArga vastukA svarUpa hai aura vyavahAra mokSamArga sakaSAya jIvako sAlambana mana-vacana-kAyakI bAhya pravRtti-rUpa hai| ataH nizcaya mokSamArgakA anugAmI honese yA sahacara honese vaha AtmAke svAbhAvika svarUpakI apekSA mokSamArga nahIM hai / paramArthase use mokSamArga mAnanA paramArthakI avahelanA karanA mAtra hai / itanA avazya hai ki svAnubhUti yA zuddhopayogake kAlameM bAhya mana-vacana-kAyakI pravRtti na hone para apratyAkhyAna Adi kaSAyoMkA sadbhAva banA rahatA hai, isaliye jJAno mokSamArgI jIvake savikalpa avasthAke samAna nirvikalpa avasthAmeM abuddhipUrvaka zubhabhAva svIkAra karake isa apekSAse sakaSAya avasthAmeM sAlambana vyavahAra mokSamArgako svIkAra kiyA jAtA hai| isa battIsImeM paNDita pUjAko spaSTa kiyA hai / sarvaprathama paMcaparameSThI aura deva, guru tathA zAstrakA saMkSipta svarUpa batalAkara svAnubhUtise sanAtha jo vyakti ina tInoMkI upAsanA karatA hai vaha paNDita hai yaha spaSTa kiyA gayA hai kyoMki bhAvake binA dravyakA koI sthAna nahIM hai| phira bhI pUjakake antaraMga aura bahiraMga vezakA isameM baDI hI adhyAtma zailI meM samarthana kiyA gayA hai| isake dvArA antaraMgameM AtmAke ratnatraya dharmako snAnakA zuddha jala banAyA gayA hai, sAtha hI dhyAnako zuddha jala aura jJAnabhAvako snAna batAyA gayA hai / tInalokako jAnanevAle jJAnako tAlAba bhI batAyA gayA hai / jJAnarUpI zubha jalameM avagAhana karanA hI snAna hai| yahI saccA aMtaraMga snAna hai| aise paNDitake tInoM prakArake mithyAtva, kUjJAna, rAga-dveSa, apratyAkhyAnAdi kaSAya, azuddha bhAvanA Adi saba doSa dUra ho jAte haiM, yahI uttama vastrakA dhAraNa karanA hai, yahI AbharaNa, AbhUSaNa aura mukuTakA pahananA hai aise paNDita hI deva, guru aura zAstrakA saccA pUjaka hai / aise paNDitake tIna loka mRr3hatA, kudeva aura kugurukI pUjA, ATha maTha Adi dRSTigocara nahIM hote / aise jinendra kathita jinamArga para calanevAlA hI paNDita hai vaha svayaM lokameM sadA pUjita hotA hai / isa prakAra isa granthameM bhAva pUjAkA sundara vivecana kiyA gayA hai / usase anugata dravya-pUjA kaisI hotI hai isakA bhI isameM saMketa kiyA gayA hai / svAmIjIne isameM adeva aura agurukI pUjAko mithyAtva batalAyA hai| mAlUma par3atA hai ki unake kAlameM zAsana devatAke nAma para vyantarAdi devoMkI pUjA pracalita hone lagI thI aura suguruke nAma para aguru svarUpa bhaTTAraka pUje jAne lage the| unhIMkI pUjAkA niSedha karaneke liye svAmIjIne yahA~ aguru aura adeva prayoga kiyA gayA nizcita jAna paDatA hai| merA to yaha bhI anamAna hai ki ina guru kahalAnevAle bhaTTArakoMne samAjako bhar3akAkara samAjase unakA bahiSkAra taka karanekA nirdeza kiyA hogaa| kintu ve adhyAtmake rasiyA mahAparuSa the| unhoMne bahiSkRta honA to svIkAra kiyA kintu apanI dRr3ha zraddhAse aNumAna bhI vicalita nahIM hue| isase ve jagata pUjya bana gaye isameM sandeha nahIM / kamalabattIsIkA bhAvAnuvAda / parama bhAvako dikhAnevAlA paramAtmA hI saba tattvoMmeM zreSTha parama tattva hai| ve hI jina haiM, ve ho parameSThI haiM aise parama devake deva jinadevakI maiM bhAva-dravya vandanA karatA hU~ // 1 // jo jinavacanakA zraddhAna hai usIse kamalakI zobhAvAlA rAgAdi malase rahita AtmabhAva prApta hotA hai, usIko Ajava bhAva kahata hai| isa ArjavabhAvase samabhAvarUpa maktikI prApti hotI hai // 2 // jJAnasvabhAva AtmA hI anumodanIya-upAsanA karane yogya, rAgAdimala rahita jJAnasvabhAva saba ratnoMmeM zreSTharatna hai. aise rAgAdi mala rahita apane nimala jJAnasvabhAva arthAt jJAnasvabhAvavAle AtmAko upAsanAke phalasvarUpa siddha padakI prApti hotI hai // 3 // tIna 50
Page #431
--------------------------------------------------------------------------
________________ 394 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana grantha prakArake yoga dvArA tIna prakAra ke mithyAtvako jItanA cAhiye, avratabhAva aura asatyarUpa paryAyakI galAnA cAhiye, kuzAnako galAnA cAhiye tathA saba prakArake karmoMko bhI galAnA cAhiye ||4|| cetana AtmAnandasvarUpa hai AnandasvarUpa hai aura sahajAnandasvarUpa hai| isake Alambanase saMsAra paryAyakA anta kara denA cAhiye / apane sahaja jJAna dvArA jJAna hI upAsanA karane yogya hai| samasta kamakA kSaya jJAnase hI hotA hai // 5 // karmoMkA svabhAva hI kSaya karane yogya hai || 6 || jisakI daSTi utpAda - vyaya meM samabhAvarUpa hai aura cetanabhAvase yukta hai usake usI dRSTise tInoM prakArake karmokA bandha gala kara vilIna ho jAtA hai / / 7 / mana svabhAvase kSaya karane yogya hai, saMsArakI paripATI bhI svabhAvase kSaya karane yogya hai, jAnavalase vizuddha huI nirmala upAsanA karmo kA kSaya karanemeM samartha hai ||8|| lokakA anuraMjana karanevAle rAgabhAvase rahita zarIrako anuraMjana karanevAle dveSabhAvase mukta aura manako raMjAyamAna karanevAle tIna prakArake gArabase rahita hone para tIna prakArakA vairAgya utpanna hotA hai || 9 || darzanamoharUpI aMdhakArase rahita aura rAga-dveSa tathA paMcendriyoMke viSayoMse rahita AtmAkA nirmala svabhAva utpanna huA vaha ananta catuSTayako prApta karane meM samartha hai // 10 // ratnatraya se hI zuddha AtmAkA darzana hai, pA~coM jJAnoMmeM paMcama jJAna hI parama iSTa hai tathA paMcAcArarUpa samyakucAritra hai| yahI samyagdarzana samyagjJAna aura samyacAritra hai / / 11 / / yahI samyagdarzana- jJAna cAritrasvarUpa hai vahI devoM meM paramadeva hai, vahI guruoMmeM paramaM guru hai aura vahI samabhAvase yukta dharmoM meM parama dharma hai // 12 // pAMcaveM jJAnasvarUpa AtmA ke asthira yogako jItane para tathA jJAnabhAvase pUrNa jJAna hone para svabhAvase nirmalasvabhAvarUpa siddhikI prApti hotI hai ||13|| AnandasvabhAva aura Anandamaya cidAnandakA citavana karanA, yahI svabhAvase malasvarUpa karmoMkA kSaya karanA hai vaha svabhAvase anumodana karanerUpa tathA nirmala hai ||14|| jo parase bhinna svAtmAko anubhavatA hai, svAtmAse bhinna pararUpa paryAyoMse tathA tIna prakArakI zalyoMse mukta hai vaha zuddha jJAnasvabhAva aura para nirapekSa zuddha cAritrarUpa AtmAko prApta karatA hai / / 15 / / abrahmakA sevana nahIM karanA cAhiye, cAroM prakArakI vikathA aura sAtoM prakArake vyasanoMkA tyAga kara denA cAhiye, kyoMki jJAyakasvabhAva AtmA jJAnasvabhAva hai aisA nirmala samayakA sahakAra hI upAsane yogya hai / / 16 / / jinavadhana svabhAvarUpa hai arthAt vastusvabhAvakA darzana karane meM samartha hai| usIke anugamanase mithyAtva kaSAya aura kamoMko jIto / isIse yaha ApA zuddha AtmA aura paramAtmAkA nirmala darzana hotA hai ||17|| iSTa arthAt jo mokSamArgameM upAdeyabhUta jo zuddha AtmA hai usI para jinadevakI dRSTi hai, athavA jisakA jinadevane upadeza diyA hai vahI hamArA iSTa zuddha AtmA hai| usa iSTameM upayogako yukta karanA cAhiye aura aniSTa jo saMsArake prayojana haiM unakA buddhipUrvaka tyAga kara denA cAhiye jo iSTa hai vaha sadA iSTa svarUpa hai| vaha nirmala svabhAva hai ataH usameM upayukta honese kamakA svayaM kSaya hotA hai ||18|| ajJAnase jo atyanta dUra haiM, kyoMki jJAnasvabhAvase anupama aura nirmala svabhAvavAlA hai| jJAnaparyAya dRSTikA viSaya nahIM hai, kyoMki vaha paryAyadRSTi hai, ataH ati zIghra antara dRSTi honA cAhiye ||19|| AtmA AtmasvarUpa hai, AtmA zuddhAtmA hone para vahI vimala paramAtmA ho jAtA hai kyoMki AtmA svabhAvase paramasvarUpa hai vaha bAhya rUpase rahita hai aura nirmala jJAnasvarUpa hai ||20|| vaha nirmala hai, nirmalasvabhAva hai, jJAna-vijJAnarUpa hai / samyagjJAnako utpattikA hetu hai / yaha jinadevane kahA hai, yahI jinadevakA vacana hai / kyoMki jinadevako nimitta kara mokSakI prApti hotI hai || 21 || paTkAya jIvoM para vimalabhAva ko nimitta kara kRpA karanI cAhiye. kyoMki prANImAtrake jIva samAna jJAna darzana svabhAvavAle haiN| liSTa jIvoM para vaha kRpA bhI vimala bhAvarUpa honI cAhiye ||22|| atyanta aniSTa vastukA saMyoga hone para vimala zuddha svabhAva ke balase madhyastha ho jAnA cAhiye / jIva svabhAvase zuddha kahA gayA hai aisI zuddha dRSTi honese kamakA svayaM kSaya hotA hai ||23|| saba
Page #432
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturtha khaNDa : 395 saMsArI jIva kliSTa-daHkhI ho rahe haiN| usakI anumodanAkaM nimittase durgatimeM gamana hotA hai| jo virodha svabhAvavAle jIva hai ve duHkharUpa mArgapara calate hue saMsAra paramparAmeM par3a rahe haiM // 25 / / sukhamaya arthAt AtmA jJAnasvabhAva hai, jJAnasvabhAvakI upAsanA karane para usake yogase nirmala avasthAko prApta ho jAte haiM / jJAna sadAkAla jJAnasvarUpa hai| usase nirmala siddhikI prApti hotI hai // 26 // jo parama iSTa hai vahI iSTa hai, iSTakI upAsanA vaha aniSTa arthAt saMsArake prayojanase rahita hai| vaha para dravyoMkI paryAyame rahita hai, kyoMki jJAnasvabhAvase karmopara vijaya prApta hotI hai // 27 // jinavacana zuddhase bhI zuddha hai, usakI upAsanAse vividhakarma rahita zuddha AtmAkI prApti hotI hai| AtmA svabhAvase nirmala hai, nirmalasvarUpa hai, kyoMki jo ratna hotA hai vaha ratnasvarUpa hI hotA hai // 28 // suguNoMkI u patti zreSTha hai, unake nimittase karmokA kSaya hotA hai yaha zreSTha kArya hai| kamala arthAt AtmA zreSTha aura iSTa donoM haiN| yaha AtmA kamalakI zobhAvAlA hai aura kamalake samAna komala tathA nirmala hotA hai // 29 // jinavacanake nimittase mithyAtva, ajJAna aura tInoM zalyoMkA abhAva hotA hai| viSaya aura kaSAyoMkA abhAva hotA hai tathA usIse samyagjJAnako utpatti hotI hai aura karmokA kSaya hotA hai // 30 // AtmA AtmasvarUpa hai, vaha SaTkamala, ratnatraya aura nirmala Ananda svarUpa hai| darzanajJAnasvarUpa hai / vahI nirmala cAritra hai tathA karmoM kA kSaya karanevAlA hai // 32 // jisane apane jJAnasvabhAvase saMsAraparipATIkI ora daSTi nahIM kI tathA saMsArI malina paryAyakI ora dRSTi nahIM dI hai aisA kamalake samAna nirmala jo jJAna hai vahI nirmala jJAna-vijJAna upAsane yogya hai // 32 // jinadevake kahe vacanakA zraddhAna karanese yathA nirmala zuddha AtmA aura paramAtmAkI zraddhA karane se paramabhAvakI upalabdhi hotI hai, isa prakAra dharmasvabhAvakI prApti honepara niyamase karmoMkA kSaya hotA hai // 33 // jinadevane kahA hai ki zuddha dRSTikI prApti hone para tIna prakArake yogase tInoM prakArake karmoMkA kSaya hotA hai / anupama jJAna hI vijJAna hai / vaha nirmalasvarUpa hai aura usase muktikI prApti hotI hai / // 30 // upasaMhAra yaha kamalabattIsIkA bhAvAnuvAda hai| isakI mAtra do-cAra gAthAoMmeM kamala zabda AyA hai| kamala aura AtmA donoMke arthameM isakA upayoga huA hai / eka gAthAmeM SaTkamala zabda AyA hai| gaMjabAsaudAke ThikAnesAra grantha patra saM0 14 meM kamaloMkA ullekha hai-1. masuThau lavanu (masUDe), 2. iSTa uSTa (oTha), 3. iSTa kaThu utpanna kaMchu, 2. iSTa tAlu utpanna tAlu, 2 iSTa darza utpanna drsh| gaMjabAsaudA zrI nisaIjIke ThikAnesAra patra saM0 26 meM caturmukha bhagavAnke cAramukhoMke liye utpanna kamala, devakamala, dattakamala aura tArakamala ye cAra nAma Aye haiN| malhAragaMja zrI nisaIjIke ThikAnesAra patra saM0 32 meM iSTa kaNTha, utpanna kaNTha, iSTa tAlu, utpanna tAlu, iSTa lakhi (netra), utpanna lakhi (netra), iSTa gami (caraNa), utpanna gaMmi caraNa ye nAma Aye haiN| ina sabako kamalake bheda kahA gayA hai| abhI taka tInoM ThikAnesAra granthoM meM SaTkamalakA ullekha mere dekhanemeM nahIM AyA / kintu battIsImeM yaha zabda AtmAke vizeSaNa rUpameM AyA hai| mAlUma par3atA hai isase svAmIjIne jJAyakasvabhAva AtmA aura pA~coM parameSThI ina chahako grahaNa kiyA hai / inamase jJAyaka AtmA svabhAvase nirmala aura pA~ca parameSThI kamalake samAna nirmala pariNAmavAle hote haiM, sambhava hai isIliye inakA SaT kamala zabda dvArA svAmIjIne ullekha kiyA hai| jo ho, unake jIvana adhyAtmameM aise rama gayA thA jaise kamalameM sugaMdha / unhoMne apane granthoMmeM AtmAko nanda, Ananda, cidAnanda, sahajAnanda aura paramAnanda svarUpa batalAyA hai| isa battIsImeM bhI AtmAke arthameM ekAdi zabdako chor3akara ina zabdoM dvArA ta svarUpa batalAyA hai / ve iSTa kyA hai aura aniSTa kyA hai, isa saMsArI jIvako deva, zAstra aura garukA yA mukhyataH se apane AtmAkA vizadUpase vivecana karate haiM aura aniSTarUpa saMsArake prayojanoMse dUra rahanekA upadeza dete
Page #433
--------------------------------------------------------------------------
________________ 396 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana-grantha haiN| unakI vANImeM jAdU hai| unhoMne adhyAtmako jIvana meM utArakara tathA apane upadezoM aura grantharacanA dvArA aise vAtAvaraNakA nirmANa kiyA jisase isa pradezameM purAne kAlase calI AyI zuddha vyavahAra nizcaya svarUpa terApaMtha rUpa adhyAtmapravRtti kI puSTi huii| mujhe to ye tInoM battIsiyA~ tIna ratna pratIta he| jaise ratnoMkA hAra gale aura chAtIkI zobhA bar3hAtA hai vaise hI ye tInoM battIsiyA~ kaNTha aura hRdayameM dhAraNa karane lAyaka haiN| jinAgamase inameM vyavahAra nizcaya svarUpa kisI prakArakA viruddha kathana kiyA ho aisI kalpanA karanA apane ajJAnako UjAgara karanA mAtra hai| inakA sabhI svAdhyAyapremI manana aura anugamana kareM aisI bhAvanA hai| jJAnasamuccayasAra (a) jina uvaesaM sAraM, kiMcit uvaesa kahiya sadbhAvaM / ___ taM jina tArana rahayaM, kammakSaya muktikAranaM suddhaM / / 906 / / zrI jinendradevakA jo sArarUpa upadeza hai usake kucha aMzako lekara 'jina tArana' nAmase prasiddha isa granthakI maiMne racanA kI hai| bhagavAnakA yaha upadeza karmakSayake sAtha mokSaprAptikA nimitta hai aura pUrvApara samasta doSoMse rahita hai // 906 // (A) Age isI granthakI puSpikAmeM unakA pUrA nAma jina tAranatarana diyA hai / yathAiti jJAnasamaccaya sAra grantha jina tAraNa taraNa viracita taa| (i) pratyeka granthakI aMtima puSpikAke samAna chadmasthavANIke aMtima adhyAyameM bhI svAmIjIke pUre nAmakA isaprakAra ullekha dRSTigocara hotA hai / 'jina tAraNa-taraNa zarIra chUTo' ina sabako dekhanese vidita hotA hai ki prakRta granthake racayitAkA pUrA nAma 'jina tAraNa' na hokara 'jina tAraNa-taraNa' hI pracalita thaa| unakA 'jina tAraNa' yaha saMkSipta nAma hai / ThikAnesAra granthake dekhanese vidita hotA hai ki Ama janatA inako 'svAmIjI' isa nAmase vizeSa rUpase sambodhita karatI rahI hai| (1) mAlUma par3atA hai ki unakA 'jina tAraNa taraNa' nAma janmanAma na hokara grantha-racanAkAlameM yA grantharacanAke pUrva hI dhyAna-adhyayanase otaprota unakI adhyAtmavRtta avasthAko dekhakara sAdhAraNa janatAke dvArA rakhA gayA honA cAhiye / (2) yaha bhI sambhava hai ki apanI racanAoMmeM svAmIjIne jinadeva aura jina guruke liye 'tAraNataraNa' padakA bahulatAse prayoga kiyA hai, isaliye apanA guru mAnakara unheM bhI janatA dvArA 'jina tAraNa-taraNa' nAmase sambodhita kiyA jAne lagA ho| - jo kucha bhI ho, itanA spaSTa hai ki apanI vipula racanAke pUrva hI ve 'jina tAraNa taraNa' isa nAmase jAne mAne lage hoNge| yahI kAraNa hai ki apanI kaI racanAoMke antameM unhoMne 'jina tAraNa viraiyaM' tathA mukti zrI phUlanAmeM 'mana haraSiya ho jina tAraNa' isa rUpameM apane nAmakA svayaM ullekha kiyA hai| janmatithi nirNaya hamAre sAmane tIna ThikAnesAra upalabdha haiN| una sabameM bhagavAn mahAvIrake kAlase lekara isaprakAra vivaraNa milatA hai : 'vIranAthakI Ayu varSa bahattara, kAya hAtha sAta evaM kAla cauthii| paMcamau kAlakI Arvali ikIsa hajAra varSa / kAli ko nAma dussmaa| manuSyakI kAyA hAtha sAr3he tIna / manuSyako Avali varSakI vIsA sau, tAme ghaTi bar3a / unnIsa sau pacahattari varSa gaye te 'tAra kAla' hu hai /
Page #434
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturthakhaNDa : 397 jahA~ taka merA anumAna hai ki ThikAnesArake ukta ullekhameM 'tAra kAla' padase usake racayitAko 'jina tAraNa taraNa kAla' hI iSTa hai| vaha mAnate haiM ki dIra nirvANase 1975 varSa gata hone para svAmIjIkA janma huaa| jaisA ki paTTAvaliyoMse jJAta hotA hai ki vIra jinake nirvANalAbhake bAda 470 varSa gata hone para vikrama samvat prArambha huA / ataH 1975 varSamese 470 varSa kama kara dene para vi0 saM0 1505 meM svAmIjIkA janma huA yaha nizcita hotA hai / 1975-470 = 1505 vi0 saM0 ko janma | aba isa samvat ke kisa mAhakI kisa tithiko svAmIjIkA janma huA, yaha dekhanA hai / chadmasthavANImeM svAmIjI ke zarIratyAgake viSayameM yaha ullekha AtA hai "saMvata pandraha sau bahattara varSa jeTha vadI chaThakI rAtri sAtaeN zanivAra dina jina tAraNa taraNa zarIra chUTo / " isase itanA to spaSTa ho jAtA hai ki svAmIjIne jeTha vadI 7 zanivAra vi0 saM0 1572 ko ihalIlA samApta kI / aba yaha dekhanA ki isa tithi taka svAmIjIkA kitanA kAla vartamAna paryAya meM vyatIta huA / isake liye isI upasthavANI ke prathama adhyAya para dRSTipAta karanese vidita hotA hai ki svAmIjI kula 66 varSa pAMca mAha pandraha dina taka vartamAna paryAyameM rahe / isaliye isa kAlako zarIra tyAgake kAlameMse ghaTA dene para janmakAla agahana sudI 7 guruvAra vi0 saM0 1505 A jAtA hai| kyoMki agahana sudI 7 se jeTha badI 7 taka gaNanA karane para kula 5 mAha 15 dina hote haiM tathA ukta janmatithise zarIratyAgakI tithi taka varSoMkI gaNanA karane para 66 varSa hote haiM / yadyapi agahana sudI 7 se jeTha vadI 7 taka kula 5 mAha 16 dina hote haiN| parantu svAmIjIne jeTha vadI 6 kI rAtrimeM hI zarIra tyAga kara diyA thA, isaliye chadmasthavANImeM jo 5 mAha 15 dinakA ullekha hai vaha ThIka hai / chadmasthavANImeM eka vaha ullekha dRSTigocara hotA hai siddha dhruva unnIsa sau taiMtIsa varSa dina rayanase tIna utpanna / isameM prathama aMza 'siddha dhva' hai, dvitIya aMza 'unnIsa sau taiMtIsa varSa dina rayanase' hai aura tIsarA aMza 'tIna utpanna' hai| svAmIjIkA janma vIra ni0 sambatse 1975 varSa gata hone para huA thA, yaha hama pahale hI batalA Aye haiM tathA prakRta vacana unnIsa sau teMtIsa varSakA ullekha karanA hai / isaliye prazna hotA hai ki kisa samvatse 1933 varSa bAda ? vikrama saMvatse to ho nahIM sakatA, kyoMki vikrama samvatse 1933 ke kaI zatAbdI pUrva hI svAmIjI kA janma ho cukA thA / ataH parizeSa nyAyase isa kAlakI gaNanA vIra nirvANa samvatse hI kI jAnI cAhiye / ukta ullekhameM prathama aMza 'siddha dhuva' hai| mAlUma par3atA hai ki chadmasthavANImeM 'siddha dhuva' pada dvArA vIra jinakA nirvANa hI apekSita hai / ataH pUre ullekhakA yaha artha huA ki vIra nirvANa samvatse 1933 varSa gata hone para svAmIjI utpanna hue| 1975 mese 1933 kama karanepara 42 lavya jAte haiM. ataH isa ullekhameM jina tInake utpanna hone kA nirdeza kiyA gayA hai ve tIna svAmIjIke janma se 42 varSa pUrva utpanna hue, yaha nizcita hotA hai / para ve tIna kauna ? yaha prazna phira bhI zeSa rahatA hai / yadi svAmIjI ke janma ke samaya mAtA-pitAkI Ayu lagabhaga 42 varSakI thI, yaha artha liyA jAtA hai to yaha prazna hotA hai ki vaha tIsarA kauna vyakti hogA jisakA svAmIjIne janmase 42 varSa pUrva janma huA hogA / 1. zrI tA0 ta0] adhyAtmavANI pR0 409 /
Page #435
--------------------------------------------------------------------------
________________ 398 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana-grantha tIsare vyaktike rUpameM svayaM svAmIjIko to ginA nahIM jA sakatA, kyoMki svAmIjIkA janma vIra ni0saMvat 1933 se 42 varSa bAda huA thA / ata: mAlama nar3atA hai ki chadamasthavANIke ukta ullekhameM kinhIM mahatvapUrNa anya tInakA ullekha kiyA gayA honA cAhiye / isa viSayameM anusandhAna honA cAhiye / isase aneka aitihAsika muthyoMpara prakAza par3anA sambhava hai| merI rAyameM to ve tIna mahAna vibhati IDarake prathama bhaTTAraka dillI jayapurake prathama bhaTTAraka aura gujarAta aura bundelakhaNDake prathama bhaTrAraka devendrakIrti hI hone cAhiye / ye tInoM bhaTTAraka mUlasaMgha kuMdakuMda AmnAyake anusAra sarasvatIgaccha balAtkAragaNake antargata kramase IDara, gujarAta-bundela khaNDa aura dillI-jayapura paTTa kI sthApanA karane vAle the / svAmIjIkA janma agahana sudI 7 guruvAra vi0 saMvat 1505 ko huA thaa| isakA nirNaya chadmastha / usase unake mAtA-pitAkA nAma kyA thA ? jAti, kula, gA~va kyA thA ? kisa nagarI meM unhoMne janma liyA thA ? ityAdi bAtoMpara koI vizeSa prakAza nahIM pdd'taa| eka AdhyAtmika puruSa apana vartamAna jIvanakI laukika ghaTanAoM Adi para likhatA baiThe yaha sambhava bhI nahIM hai| ataH ina bAtoMke nirNayake lie 'nirvANa huNDI' racanA hI ekamAtra sahArA hai / isakI bhASA milI-julI hai| usameM svAmIjIkI mAtAkA nAma 'vIrazrI' aura pitAkA nAma 'gar3hA sAha batalAyA hai| usameM yaha bhI batalAyA hai ki ve jAtise gAhAmUrI vAsalla gotra paravAra (paurapaTa) the / janma nagarIkA ullekha karate hue likhA hai ki ve puSpAvatI nagarIma janme the / isa viSayameM sva0 brahmacArI zItalAprasAdajIko chor3akara anya sabhokA mata hai ki kaTanIke pAsa 'bilaharI' grAma hI puSpAvatI hai| pUrva kAlameM purAtattvakI dRSTise yaha aitihAsika sthAna rahA hai, isalie puSpAvatIkA nAma badalakara uttarakAlameM bilaharI ho gayA hai, yaha bahuta kucha sambhava hai| nirvANa huNDIse ina bAtoMke sivAya unake zeSa jIvanapara ullekhanIya prakAza nahIM pdd'taa| hA~, chadmasthavANI (prathama adhyAya) meM kucha vacana aise avazya hI lipibaddha hae haiM jinase unake jIvanakI khAsa-khAsa ghaTanAoMpara prakAza par3anA sambhava hai / ina vacanoMkA sambandha svAmIjIke jIvanase honA caahie| yaha isalie bhI ThIka lagatA hai, kyoMki ina vacanoMke bAda unake saM0 1972 meM zarIra tyAgakA ullekha kiyA gayA hai| ve samana vacana isa prakAra haiM sahajAdi mukta bheSa utpanna // 16|| mithyAvili varSa gyAraha // 17 / / samaya mithyA vili varSa dasa // 18 // prakRti mithyA vili varSa nau / / 19 / / mAyA vili varSa sAta / / 20 // mithyA vili varSa sAta / / 21 / / nidAna vili varSa sAta // 22 // AjJA utpanna varSa do // 23 / / vedaka utpanna varSa do // 24|| upazama utpanna varSa tIna // 25 / / kSyAyika utpanna varSa do // 26 / / evaM utpanna varSa nau // 27 // utpanna meSa uvasagga sahana varSa chaha mAsa, pA~ca dina, paMca dasa, pandraha sau bahattara gata tilaka / ___ sahaja hI nagna (bAla) rUpameM svAmIjIkA janma huA // 16 // 11 varSakI umrameM mithyAtva (gRhIta mithyAtvakA) vilaya huA // 17 / usake bAda 10 varSa meM samaya (jIvAdi padArtha yA AtmA viSayaka) mithyAtvakA vilaya huA // 18 // usake bAda nau varSa meM prakRti (Antarika ruci viSayaka) mithyAtvakA vilaya huA // 19 // usake bAda 21 varSa meM kramase mAyA, mithyAtva aura nidAna ina tIna zalyoMkA vilaya huA // 20-22 // usake bAda gRhIta vratoMko uttarottara jinAjJAke anusAra pAlana karate hue apane pariNAmoMmeM munipadake yogya vizuddhi utpanna kI / / 23-26 // usake bAda upasargoko sahana karaneke sAtha chaha varSa, pA~ca mAha aura pandraha dina taka 'utpanna bheSa' arthAt munipadakA pAlana karate hae vi0 saM0 1572meM ihalIlA samApta kii|
Page #436
--------------------------------------------------------------------------
________________ yaha chadmasthavANIke ukta vacanoMkA Azaya hai bhAgoM meM vibhakta kiyA jA sakatA hai| -- (1) bAla jIvana ( 2 ) zAstrAbhyAsa jIvana (3) svAtmacintana-manana jIvana (4) brahmacarya sahita nirati cAra vratI jIvana (5) muni jIvana / 1. bAlakAla caturthaM khaNDa : 399 isa AdhAra para svAmIjIke samagra jIvanako pA~ca bAla jIvana meM svAmIjIke 11 varSa vyatIta hue / isa kAlameM svAmIjIne laukika aura prArambhika dhArmika zikSA dvArA etadviSayaka mithyAtva ( ajJAna ) ko dUra kiyA / ho sakatA hai ki ve 5 varSakI avasthAmeM apane pitAjIke sAtha apane mAmAjIke yahA~ gaye hoM aura gar3haulA grAmameM unakI canderI paTTake adhIza bha0 devendrakIrti se bheMTa huI ho / yaha bhI sambhava hai ki usa bheMTake samaya bha0 devendrakIrtine yaha abhimata prakaTa kiyA ho ki ApakA yaha bAlaka honahAra hai / isake zArIrika cihna aura hastarekhAyeM aisI haiM o spaSTa karatI hai ki yaha bAlaka mahAna tapasvI hokara lAkhoMkA kalyANa karegA ? | 3 prasaMga yahA~ maiM yaha spaSTa kara denA cAhatA hU~ ki bha0 zrutakoti bha0 devendrakIrtike praziSya aura bha0 tribhuvanakIrtike ziSya the / unhoMne svayaM isa tathyakA ullekha vi0 saM0 1552 meM svaracita harivaMza purANakI prazastimeM kiyA hai / aura bha0 tribhuvanakIrti svAmIjIke janma samayake pUrva yA bAda vi0 saM0 1501 se lekara vi0 saM0 1522 ke madhya kabhI canderI paTTake maMDalAcArya bane, kyoMki lalitapurake vi0 saM0 1522ke eka pratimAlekha meM unakA maMDalAcArya rUpameM ullekha hai| isase pUrvakA hameM aisA koI pratimAlekha yA prazasti nahIM milI hai jisameM bha0 tribhuvanakIrtikA isa rUpameM ullekha kiyA gayA ho| ataeva svAmIjIke bAla - jIvana ke samaya yA zAstrAbhyAsake samaya zrutakIrtikA muni yA bhaTTAraka hokara vicaranA sambhava hI nahIM dikhAI detA / vi0 saM0 1522 ke pUrva jaba bha0 tribhuvanakIrti canderI paTTapara baiThe hoMge, usake bAda hI kabhI zrutikIrtine unase dIkSA lI hogI / zrutakIrti svAmIjI ke zAstrAbhyAsa ke kAlameM sahAdhyAyI rahe hoM aura paraspara milakara tattvacarcA karate rahe hoM yaha sambhava hai / yahA~ isa bAtakA saMketa kara denA cAhatA hU~ ki bhaTTAraka sampradAyameM jisa bhaTTAraka paramparAkA jerahaTazAkha ke rUpameM ullekha hai vaha vAstavameM candero zAkhA thI / canderI meM isa zAkhA ke aneka bhaTTArakoM kI chatarI banI huI haiM tathA canderI lalitapura Adike kaI pratimAlekhoM aura cA~dakher3I ke stambha lekhameM bha0 devendrakIrti se lekara isa zAkhAko canderI zAkhA yA paTTa kahA gayA hai| yaha avazya hai ki "jerahaTa" hokara bhaTTArakoM kA kuNDalagiri ( kuNDalapura ) AnA-jAnA hotA rahA hai, isalie bha0 zrutakIrti kisI kAraNavaza vahA~ cale gaye aura apanI sAhityaracanA jerahaTa meM kI / yaha damoha jile ke antargata eka grAma hai / inhIM saba bAtoMkA vicAra kara hamane svAmIjIkI bAlakAlameM bha0 devendrakIrti se bheMTa huI, yaha abhimata pragaTa kiyA hai / 2. zAstrAbhyAsa kAla svAmIjIkI bheMTa bha0 devendrakIrtise yA tribhuvanakortise to pahale hI ho gaI hogI aura unhoMne apane kAnoMse apane viSaya meM unakA abhimata bhI jAna liyA hogA, isase sahaja hI svAmIjIkA mana unake ( bha0 1. bhaTTAraka sampradAya grantha meM inheM sUrata paTTakA likhA hai / kintu usa samaya taka ve caMderI A gaye the / caMderI paTTakI sthApanA unhoMne hI kI thI aura ve usa paTTake prathama bhaTTAraka hue the / 2. vimalavANI pRSTha 17 / 3. bhaTTAraka sampradAya lekhAMka 513
Page #437
--------------------------------------------------------------------------
________________ 400: siddhAntAcArya paM0 phalacandra zAstrI abhinandana-grantha devendrakIrtike) samparkameM raha kara zAstrAbhyAsa karanekA huA ho to isameM koI Azcarya nahIM / ataeva lagatA hai ki 11 varSake honepara ve apane parivArase vidA hokara unake pAsa zAstrAbhyAsake lie cale gaye hoMge / samaya zabda, chaha dravya naupadArtha aura dravya zruta donoMke arthameM AtA hai / ataH 'samaya mithyA vilI varSa dasase prakRtameM yahI artha phalita hotA hai ki 11 varSake honepara 22 varSakI umrake hoMge taba svAmIjIne apane zikSAgarukI zaraNameM rahakara zAstrIya abhyAsa dvArA apane zAstra viSayaka mithyAtva (ajJAna) ko dUra kiyaa| 4. svAtmacintana manana jIvana svAmIjIkA jIvana to dUsare sAMce meM DhalanA thA, unheM koI bhaTTAraka to bananA nahIM thA, isaliye lagatA hai ki ve 21 varSakI umra honepara apane zikSA rukA sAnidhya chor3akara semarakher3I apane mAmAke ghara cale Aye hoMge aura vahA~ke zAnta nirjana pradezako pAkara ekAntameM svAtmacintana mananameM laga gaye hoNge| yahA~ semarakher3Ise kucha dUra pahAr3I pradeza hai, usake parisara aura UparI bhAgameM cAra guphAoMke sannikaTa eka pahAr3I nadI hai / pradeza bar3A manohara aura cittAkarSaka hai| sambhava hai chadmasthavANIkA prakRti mithyA vilI varSa nau' yaha vacana isI arthako sUcita karatA hai ki svAmIjIne aisA ekAnta nirjana pradeza pAkara dhyAna, cintana, manana dvArA apanI uttara-kAlIna jIvana-rekhA yahIMpara spaSTa aura puSTa kii| unake svabhAvameM mArgake nirNaya viSayaka jo aspaSTatA thI use bhI ina nau varSoMke cintana-manana dvArA dUra kiyaa| aba unake sAmane eka spaSTa dhyeya thA, jisapara calaneke liye ve balaparipakva ho gye| vaise to ThikAnesArakI tInoM pratiyoMmeM svAmIjIke aneka sthAnoMpara vicaranekA ullekha milatA hai, unameM eka semarakher3I bhI hai. para una saba ullekhoMse semarakher3I viSayaka ulle bameM antara hai| yaha unake mAma nivAsasthAna bhI thaa| isase lagatA hai ki svAmIjIke nivAsakA semarakher3I khAsa sthAna rahA hogA ? aura vahIMse ve dharmako prabhAvanA nimitta anya grAmoM yA nagaroM meM jAte rahe hoMge / mAtra isaliye hamane unake semarakheDIke nirjana pradezameM giri guphAoMmeM svasthacitta ho dhyAna-adhyayana karanekA vizeSa rUpase ullekha kiyA hai| 4. brahmacarya sahita niraticAra vrato jIvana jaisA ki hama pahale batalA Aye haiM apane janma-samayase lekara pichale 30 varSa svAmIjIko zikSA aura dUsare prakAra apanI Avazyaka tayArImeM lage / isa bIca unhoMne yaha bhI acchI taraha jAna liyA ki mUla saMgha kundakunda AmnAyake bhaTTAraka bhI kisa galata mArgase samAjapara apanA varcasva sthApita karate haiN| usameM unheM mArgaviruddha kriyAkANDako bhI pratIti huii| ataH unhoMne aise mArgapara calanekA nirNaya liyA jisapara calakara bhaTTArakoMke pUjA Adi sambandhI kriyAkANDakI ayathArthako samAja hRdayaMgama kara sake / kintu isake liye unakI aba taka jitanI taiyArI huI thI use unhoMne paryApta nahIM smjhaa| inhoMne anubhava kiyA ki jaba taka maiM apane vartamAna jIvanako saMyamase paSTa nahIM karatA taba taka samAjako dizAdAna karanA sambhava nahIM hai| yahI kAraNa hai ki 30 varSakI javAnIkI umrameM sarvaprathama ve svayaMko vratI banAneke liye agrasara hue| chadmasthavANIke 'mithyAvilI varSa sAta' ityAdi vacanoMse jJAta hotA hai ki unhoMne mithyAtva, mAyA aura nidAna ina tIna zalyoMke tyAgapUrvaka isa umrameM vrata svIkAra kiye / jinameM uttarottara vizuddhi utpanna karate hue ve isa padapara sAta varSa taka rhe| unhoMne apanI racanAoMmeM janaraMjana rAga, kalaraMjana doSa aura manaraMjana doSa aura manaraMjana gAravako tyAganekA pada-padapara upadeza kiyA hai| yahA~ janaraMjana rAgase cAroM prakArakI vikathAyeM lI gaI haiN| kalaraMjana doSase dasa prakArake abrahmako grahaNa kiyA gayA hai aura manaraMjana gAravase samyaktvake 25 mala' liye gaye haiM 1. ThikAnesAra (bra0 jI)
Page #438
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturtha khaNDa : 401 isase mAlUma par3atA haiM ki apane vratI jIvanameM unhoMne ina saba doSoMke parihArapUrvaka pUrNa brahmacaryakA bhI samyak prakArase pAlana kiyaa| 5. muni-jIvana svayaMko adhyAtmamaya sAMcemeM DhAlaneke lie aura apane saMkalpake anusAra samAjako mArgadarzana karaneke lie unheM jo bhI karaNIya thA use ve 60 varSakI umra hone taka sampanna kara cake the| saMyamake abhyAsa dvArA unhoMne apane cittako pUrNa virakta to banA hI liyA thA, ataH ve anya saba prayojanoMse mukta hokara pUrI tarahase AtmakArya sampanna karanemeM juTa gaye (1) ThikAnesAra (khuraI) patra 221 (3) ThikAnesAra (ba0 jI0) patra 85 / arthAt unhoMne zrAvaka padakI nivRtti pUrvaka muni pada aMgIkAra kara liyaa| chadmasthavANIke utpanna bheSa uvasagga sahana ityAdi vacanase bhI yahI dhvanita hotA hai ki sATha varSakI umra honepara unhoMne niyamase zrAvaka padase nivRtti le lI hogI aura munipada aMgIkAra kara ve pUrNa rUpase saMyamI bana gaye hoMge / isa padapara ve aneka prakArake mAnavIya tathA dUsare prakArake upasargoko sahana karate hue 6 varSa, 5 mAha 15 dina rahe aura jeTha vadI saptamI saM0 1572 ko ihalIlA samApta kara svargavAsI hae / yaha svAmIjIkA saMkSipta jIvana-paricaya hai| ise hamane chadmasthavANIke mithyAvili varSa gyAraha ityAdike AdhAra para lipibaddha kiyA hai / yadyapi chadmasthavANIke ukta vacana gUr3ha hai / para unameM svAmIjIkI jIvana-kahAnI hI lipibaddha huI hai, yaha pUre prakaraNa para dRSTipAta karanese spaSTa ho jAtA hai| unakI jIvanIko lipibaddha karate samaya hamane chadmasthavANIke ukta vacanoMko aura tAtkAlika paristhitiko vizeSa rUpase dhyAnameM rakhA hai| isameM hamane apanI orase kucha bhI milAyA nahIM hai aura na unake viSayameM phailI aneka ulaTa pulaTa mAnyatAoMkI hI carcA kI hai| svAmIjIkA jIvana gauravapUrNa thaa| ve chala prapaMcase bahuta dUra the| bhaya unake jIvanameM kahIM bhI nahIM thaa| unheM anAdinidhana apane jJAyakasvabhAva AtmAkA parNa bala prApta thA / ve usake liye hI jiye aura usakI bhAvanAke sAtha hI svargavAsI hue| aise dRr3ha nizcayI mahAn AtmAke anurUpa hamArA jIvana bane, yaha bhAvanA hai| svAmIjIne apane jIvanameM aneka mahattvapUrNa granthoMkI racanA kii| unameM AcArakI dRSTise zrAvakAcAra mukhya haiM aura adhyAtmakI dRSTise bhayakhipanika, mamala pAhuDa, upadeza zuddhasAra tathA jJAnasamuccayasAra mukhya haiM / tIna battIsIkI racanA bhI prAyaH isI dRSTikoNase huI hai| siddhi svabhAva granthakA apanA alaga sthAna hai| mukha adhyAtmakI ora hI hai| anya saba granthoMkI bhinna-bhinna prayojanoMko lakSyameM rakhakara racanA huI hai| svAmIjIkA samagra jIvana adhyAtmasvarUpa honese una saba racanAoMke dvArA puSTi adhyAtmakI hI hotI hai| ukta saba racanAoMmeMse 9 racanAe~ gadya maya haiN| bhASAkI svatantratA hai| svAmIjIne kisI eka bhASA aura vyAkaraNake niyamoMmeM apaneko jakar3a kara racanAe~ nahIM kI haiN| jahA~ jisa bhASAmeM apane hRdayake bhAvoMko vyakta karanA svAmIjIko ucita pratIta haA vahA~ usa bhASAkA avalambana liyA gayA hai / racanAoMmeM prAkRta, saMskRta, apabhraMza aura bolacAlakI hindI ina cAroM bhASAoMke zabdoMkA samAveza kiyA gayA hai| aneka sthaloM para muhAvareke vAkyoM ko bhI sthAna diyA gayA hai| kaI sthaloM para racanAkA pravAha gar3ha ho jAnese svAmIjIke hRdayakI thAha leneke liye athaka parizrama apekSita hai| svAmIjI marmajJa tattvavettA honeke sAtha saMgItajJa bhI rahe haiN| lagatA hai ki ve apane svAtmacintana-manana aura janasamparkake samaya apanI isa sahaja prApta sarvajanapriya komala kalAkA bahalatAse upayoga karate rahe hoNge|
Page #439
--------------------------------------------------------------------------
________________ 402 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana-grantha ThikAnesArakI tInoM pratiyoMmeM mamalapAhuDakA kauna phUlanA kisa nimitta kisa grAmameM racA gayA, isakA kucha vivaraNa lipibaddha kiyA gayA hai| usase ukta tathyakI puSTiko parA bala milatA hai| isa parase mujhe lagatA hai ki svAmIjIne apanI grantha-racanAkA prArambha mamalapAhaise hI kiyA hogaa| munipada aMgIkAra karaneke bAda avazya hI unhoMne apane yAtAyAtake kSetrako sImita kara diyA hogaa| zrAvakake sAta zIloMko svAmIjIne pA~ca mahAvratoM ke sAtha muni-padameM rahate hue apane adhikatara samayako dhyAna adhyayanameM hI lagAyA hogaa| spaSTa hai ki unhoMne adhikatara maulika racanAoMkA sRjana zrAvaka avasthAmeM hI kara liyA hogaa| zrI jina tAraNa taraNane jina 15 granthoMkI racanAkI thI unameM se 14 grantha mudrita bhI ho cuke haiM / unake nAma haiM 1. tAraNa zrAvakAcAra 2. paNDita pUjA 3. mAlArohaNa 4. kamalabattIsI 5. jJAna samuccayasAra 6. mamalapAhuNa 7. upadeza zuddhasAra 8. tribhaMgIsAra 9. caubIsaThANA 10. siddhisvabhAva 11. zUnya svabhAva 12. rakatikA vizeSa 13. nAmamAlA aura 14. dhrmsthvaannii| inameMse prAraMbhake 9 granthoMkI sva0 0 zItala prasAda jI likhita anvayArtha sahita TIkA bhI prakAzita ho cukI hai| ve grantha kisa kramase anUdita hokara mudrita hue unakA AnuparNA krama isa prakAra hai| kra0 grantha nAma mudraNa saMvat gAthA saMkhyA 1. zrI tAraNa taraNa zrAvakAcAra vIra ni0 saM0 2459 462 2. jJAna samuccaya sAra , 2461 907 3. upadeza zuddhasAra 2462 589 4. mamalapAhuDa bhAga 1 2463 49 phUlanA taka 5. mamalapAhuDa bhAga 2 2464 106 phUlanA taka 6. tribhaMgIsAra 2465 71 gAthA 7. kamala battIsI " 2465 32 8. mamalapAhuDa bhAga 3 , , 24 164 phUlanA taka abhI 3-4 varSa pUrva hameM zrImanta seTha bhagavAnadAsajIke bar3e suputra zrI bhAI DAlacandrajIne eka gaTakekA phoTo priMTa bhejA thaa| patra saMkhyA 147 hai| usake bAda dusarI kalamase likhe hue 1-2 patra aura haiN| unameMse dUsare patrakA prathama pRSTha truTita hai / pratyeka patra lagabhaga 13-14 aMgula lambA aura 7 aMgula caur3A hai / hA~siyA chor3a diyA gayA hai| pratyeka pRSThoMmeM kamase kama 14 aura adhikase adhika 18 paktiyAM hai tathA eka paMktimeM akSara kisImeM kamase kama 18 aura kisImeM adhikase adhika 30 hai| isa kAraNa kisI pRSThameM akSara moTe haiM aura kisImeM sUkSma hai| isase yaha antara par3A hai| yaha guTakA kaba lipibaddha kiyA gayA isakA ullekha karate hue zrAvakAcArake (patra 311) ke antameM yaha lekha lipibaddha huA hai iti savagayArU jina tarana nAma viracita sama utpanitA 11 saMvat sorahasau vRSe vaisA bhAga 6 sudi likhata / lagatA hai ki vaisAkha sudI 6 saMvat 1600 ko zrAvakAcArakI pratilipi pUrNa huI hogii| kAraNa ki jisa tithiko yaha guTakA lipibaddha hokara pUrA huA usakA pratilipikArane svatantra rUpase ullekha karate hue antameM likhA hai
Page #440
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturtha khaNDa : 403 kuvarU sudi gyArAsa varSe sorahasai divanarAsya........... ....alAsAna paMDe....... ........ matalaba yaha hai ki kisI alAsAna pAMDene kuvAra sudI 6 ravivAra vi0 saM0 1600 ko isa guTakAkI pratilipi samApta kI thii| isase yaha sApha mAlUma par3a jAtA hai ki Ajase lagabhaga 437 varSa pUrva yaha guTakA lipibaddha kiyA gayA thaa| ukta ullekhase pratilipikAra vizeSa zikSita nahIM jAna par3atA isalie saMbhava hai ki jisa pratike AdhArase pratilipikArane isa guTakAko lipibaddha kiyA hogA vaha apekSAkRta pariSkRta bhASAmeM rahA hogaa| yaha bhI sambhava hai ki svAmIne apanI samasta racanAoMke liye ukta guTakAmeM nibaddha bhASAko hI apanAyA hogA / jo kucha bhI ho itanA avazya hai ki Age svAmIjIkI kisI bhI racanAko mudrita karate samaya usakA milAna guTakAmeM nibaddha racanAse avazya karA lenA caahiye| kyoMki aisA karanese ukta granthakI bhASAke sudhArameM thor3A bahuta lAbha mila sakatA hai / jisameM lipibaddha hue granthoMkA krama isa prakAra haigrantha kA nAma patra saMkhyA gAthA saMkhyA 1. zrAvakAcAra 6 se 31 95 se 462 2. upadeza zuddhasAra 31 se 75 588 3. jJAnasamuccayasAra 75 se 133 907 4. tribhaMgIsAra 133 se 138 5. paMDitapUjA 10 prAraMbhake 7. kamalabattIsI 143 se 145 32 7. jJAnapiMDa 145 se 147 ___ isa prakAra ukta guTakA para dRSTipAta karanese yaha spaSTa ho jAtA hai ki isa guTakeke prArambhake pA~ca patra truTita ho jAnese isameM zrAvakAcArake 94 padya upalabdha nahIM hote| isI prakAra patra 138 kA uttarArdha aura patra 129 kA pUrvArdha tathA patra 140, 141, 142 aura 143 kA parvArdha traTita ho jAnese isameM paMDita pUjAke prAraMbhika 10 se lekara 32 takake padya aura mAlArohaNa nahIM upalabdha hote / padya zeSa jo grantha isameM saMkalita kiye gaye haiM ve saba arthase lekara iti paryanta pUrNa rUpase upalabdha hote haiN| yaha isa guTakekA paricaya hai| isameM sabake antameM jJAnapiMDa nAmaka eka svataMtra prakaraNa lipibaddha hai / usake prAraMbhameM yaha padya upalabdha hotA hai| iya jinavara bhAsao vihapayasio suniseniya samayittathirU saMstara nivArantu savagai kAranu dharmadharA.................. tathA isake antameM yaha padya upalabdha hotA hai iya nyAnapiMDa................nyAna vinyAna saMjula / iya nyAnapiMDa................lahai sukhyate muktivaraM / / gajabAsaudAke bIcake caityAlayameM bhI eka jJAnapiMDa mAlhaDI nAmaka svatantra grantha pAyA jAtA hai| mere khyAlase ye donoM eka hone cAhiye / phira bhI merI jijJAsA samApta nahIM huii| ataH mere dvArA bhI DA0 kastUra candajI dvArA sampAdita katipaya zAstra bhaMDAroMkI hastalikhita grantha zAstriyoMkA avalokana karane para mAlUma huA ki isa jJAnapiMDake atirikta isI nAmakA eka grantha aura hai| kintu usakA viSaya isase bhinna cAra ArAdhanA hai, usakA prAraMbhika aMza isa prakAra hai|
Page #441
--------------------------------------------------------------------------
________________ 404 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana-grantha kaNapiMDa guNasAyara bhuvaNa divAyara paNavivi siddha jiNesara / vochA meM ArAhaNa siva suhasAhaNa yaha akhiya jiNavara vara / / isase yaha spaSTa ho jAtA hai ki svAmI ne eka svatantra jJAnapiMDa yA jJAnapiNDa paddhADikA nAmaka laghukAya grantha likhA thA / ataH isa sahita svAmIjI dvArA race gaye grantha 15 ho jAte haiN| yahA~ aisA samajhanA / zrI brahmacArIjIne anuvAdake lie jo krama svIkAra kiyA thA vaha guTake meM lipibaddha hue granthoM ke kramase thor3A bhinna hai / isa AdhArapara yaha kaha sakanA thor3A kaThina hai ki svAmIjIne ina granthoMko mUrta rUpa dene meM kyA krama svIkAra kiyA hogaa| phira bhI tInoM ThikAnesAroMke AdhAra para itanA to nizcaya pUrvaka kahA hI jA sakatA hai ki mamalapAhaDa aura tIna battIsiyoko kAlake AdhAra para racanAke kisI kramameM bAMdhanA saMbhava nahIM hai| vizeSa spaSTIkaraNa usa-usa granthakA paricaya likhate samaya karoveMge hii| 2. cAra anuyoga isa samaya jitanA bhI jaina sAhitya upalabdha hotA hai use makhyatayA cAra bhAgoMmeM vibhakta kiyA gayA hai / prathamAnuyoga, karaNAnuyoga, caraNAnuyoga aura dravyAnuyoga kahA bhI hai prathamaM karaNaM caraNaM dravyaM namaH / prathamo vyutpanno mithyAdRSTiH, tasmai yo'nuyogaH sa prathamAnuyoga / arthAt kise tatvajJAnakI khabara nahIM hai, kintu use jAnaneke lie utsUka hai usako tattvajJAnameM praveza karAne meM pradhAna sAdhanabhata anuyogako prathamAnuyoga kahate haiM / arthAt jo vyakti jaina dharmakI prArambhika zikSA lenA cAhate hai una prAthamika thAvakoM ke lie kathApurANa sarvottama upAya hai| usake mAdhyamase puNya pApakA jJAna honepara bhI pariNAmoMkI jAtike parijJAna pUrvaka kisa prakriyAse mokSamArgameM praveza hokara mokSakI prApti hotI hai isakA samyaka parijJAna karAneke liye prathamAnuyogake bAda karaNAnuyoga rakhA gayA hai| kintu caraNAnuyoga aura dravyAnuyogakA nikaTakA sambandha hai kyoMki jisane mokSamArgameM prayojanIya samajhakara uttarottara rAgabhAvakI hAni pUrvaka tadanurUpa AcArameM AnupUrvIse tA prApta karatA jAtA hai vahI svAvalambana pUrvaka Atmastha honekA adhikArI hotA hai, isalie tIsare sthAnapara caraNAnuyoga aura cauthe sthAnapara dravyAnuyogako rakhA gayA hai| graMtha racanA krama vicAra svAmIjI dvArA racita samagra sAhityapara dRSTipAta karanese yaha nahIM mAlUma par3atA ki unhoMne sarvaprathama kisa grantha kI racanAkI thI aura usake bAda Age anya granthoMkI racanAmeM kyA krama svIkAra kiyA thA / isalie kAlake AdhArapara grantha racanAke kramako svIkAra karanA to sambhava nahIM hai phira bhI bhagavAn mahAvIrake pradhAna-ziSya gautama gaNadharane 11 aMga aura 14 pUrvoko mUrta rUpa dete hue sarvaprathama AcArAMgakI racanA kI thii| usake bAda sUtrakRtAMga Adi 11 aMgoMkI racanA karake sabake antame 14 pUrva garbha dRSTi aMgakI racanA kI thii| pUrvakAlameM guru apane ziSyako vAcanA bhI isI kramase dete the| guruke dvArA ziSyako nirdoSa rUpase zabda aura artha donoMkA pradAna karanA isakA nAma vAcanA thaa| dhavalA pustaka nibaddha 44 maMgala sUtra aura unakI ghavalA TIkA draSTavya hai| usameM ve likhate haiM ki isa anuyogadvArameM jo 44 maMgalasUtra nibaddha haiM unakI racanA mahAkammapayaDi pAhuDake prArambhameM svayaM gautama gaNadharane kI thii| unameMse 12-13 saMkhyAMka maMgalasUtra hai| unameMse prathama maMgala 1. dhavalA purANa 9, pR0 104 / |
Page #442
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturtha khaNDa : 405 sUtra dvArA abhinna 10 pUrviyoMko namaskAra kiyA gayA hai tathA inako namaskAra karate hue 13veM sUtrameM 14 pUrviyoMko namaskAra kiyA hai| vahA~ (prathama sUtrakI vyAkhyA karate hue) yaha zaMkA uThAI gaI hai ki sarvaprathama caudaha pUrviyoMko namaskAra na kara dazapUrvI jinoMko namaskAra kyoM kiyA gayA hai| isakA samAdhAna svayaM vIrasena svAmIne do prakArase kiyA hai / prathama samAdhAnake prasaMgase va likhate hai tattha ekkArasaMgANi paDhidUNa puNo pariyamma-sutta-paDhamANi yogapuvvagaya-cUliyA tti paMcAhiyANivaddhadivAde paDhijjamANe uppAdapuvvamAdi kAdUNa paDhaMtANaM dasapuvvIe vijjANuvAde samatte rohiNI AripaMcasama mahAvijjAyo sattasayadaharavijjAyAhi aNugayAo kiM bhayavaM ANAvedi tti dukkaMti / evaM dukkANaM savvavijjANaM jo lobhaM gacchadi so bhinnnndspuvii| jo puNa tAsuMNa lobhaM karedi kamakkhaya tthI hoM to so abhiNNadassapucINAma / tattha abhiNNadasapuvvI jiNANaM NamokkAraM karemi tti uttaM hodi / kiM bhayava ANAvedi viThukkaMti evaM ThakkANaM savvavijjANaM jo lobhaM gacchAdi so bhiNNadasapuvI / jo puNa tAsu Na lobhaM karedi kammakkhayatpI hotoM so abhiNNadassapuvINAma / tattha abhiNNadasapuvvIjiNANaM NamokkAra kAmitti uttaM hodi / - isakA artha hai-vahA~ gyAraha aMgoMko par3hakara punaH parikarma, sUtra, prathamAnuyoga, pUrvavAta aura cUlikA ina pA~ca adhikAroMmeM nibaddha daSTivAdako paDhate hae utpAda pUrvase lekara par3hane vAleke dazama pUrva vidyAnuvAdake samApta honepara 700 kSullaka vidyAoMse anugata rohiNI Adi 500 mahAvidyAaiM bhagavan ! kyA AjJA dete haiM aisA kahakara upasthita hotI haiM / isa prakAra upasthita huI saba vidyAoMke anusAra jo lobhako prApta hotA hai vaha bhinna dazapUrvI hai aura jo karmakSayakA arthI hotA huA unameM lobha nahIM karatA vaha abhinnadazapUrvI hai / unameMse yahA~ abhinna dazapUrvI jinoMko maiM namaskAra karatA hU~ yaha ukta kathanakA tAtparya hai / isa ullekhase yaha spaSTa hai ki gautamagaNadharane sarvaprathama AcArAMgakI racanA kI thii| tadanantara sUtrakRtAMga Adi 12 aMgoMkI racanA kI thii| guru ziSyako vAcanA bhI isI kramase detA hai yaha bhI isase spaSTa ho jAtA hai| yadi dUsare maMgalasUtrapara dRSTi DAlate haiM to usakI TIkAse bhI isI arthakI puSTi hotI hai| likhA hai sesaheTThita puvIrNa NamokkAro ki Na kadoraNu, tesi ci kado ceva, tehi viNA caudspuvvaannuvvttiiryo| zaMkA-asvastana zeSa pUviyoMko namaskAra kyoM nahIM kiyA ? samAdhAna nahIM unako namaskAra kiyA hI hai, kyoMki jo adhastana pUrvI jina nahIM hue haiM unakA caudasa pUrvI jina honA sambhava nahIM hai / yaha adhyayana-adhyApana aura graMtha racanAkA krama hai| ise dhyAnameM rakhakara vicAra karanepara aisA lagatA hai ki isI paripATIkA anusaraNa karate hae svAmIjIne bhI sarva prathama zrAvakAcArakI racanA kI hogii| yaha kahanA ki AcArAMga to bhuvi-AcArakA grantha hai aura svAmIjI dvArA racita grantha mukhyatayA zrAvakAcAra sambandhI hai, isalie pUrvokta tarkake anusAra svAmIjIne mula paramparAkA anusaraNa karake sarvaprathama zrAvakAcArakI racanA kyoM kI unhoMne, bhrati AcAra sambandhI granthakI racanA kyoM nahIM kii| isake do samAdhAna ho sakate hai-prathama to yaha ki yaha bhale hI mukhyatayA zrAvakAcAra sambandhI grantha ho, para hai to yaha AcAra viSayaka hI sAtha hI / deza-kAlako dekhate hue itihAsapara dRSTipAta karanese mAlUma par3atA hai ki unake kAlameM AcAra viSayaka zithilatA bahuta kucha bar3ha gaI thI isalie bhUlameM sudhAra karaneke abhiprAyase unhoMne sarvaprathama zrAvakAcArakI racanA karanA hI iSTa mAnA hogaa| dUsare aisA lagatA hai ki unhoMne jo kucha bhI likhA hai
Page #443
--------------------------------------------------------------------------
________________ 406 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana-grantha vaha prAyaH brahmacarya pUrvaka vratI avasthAmeM hI likhA hai isalie bhI unhoMne mukhyatayA zrAvakAcArakI racanA karanA iSTa rakhA hogaa| yaha kahanA ki unake kAla taka isa Agamika paramparAkA lopa ho gayA hogA jaisA ki bahulatAse isa kAlameM dekhA jAtA hai, ThIka nahIM hai. kyoMki paNDita pravara AzAdharajI 13vIM zatAbdImeM manISI vidvAna ho gaye haiN| ve bhI svaracita sAgAradharmAmRtameM ADaMgaphairvamathArtha saMgrahamadhIjye ina zabdoM dvArA usI paramparAkA smaraNa karAte haiM / ataH yaha mAnane meM Apatti nahIM hai ki svAmIjIne ve dharmabhIru samAjako mArgI banAye rakhaneke lie sarvaprathama zrAvakAcArakI racanA kI hogii| aba dekhanA yaha hai ki svayaM apane dvArA racita anya granthoMkI racanAkA unhoMne kyA krama svIkAra kiyA hogaa| svAmIjIne jJAnapiNDa paddha DikAko milAkara jina pandraha granthoMkI racanA kI hai unameMse eka graMthake antameM to pAhaDa zabda lagA huA hai aura tIna granthoMke antameM sAra zabda lagA haA hai| jina granthoM ke antameM sAra zabda lagA huA hai ve haiM-jJAna samuccayasAra, upadeza zuddhasAra aura tribhaMgIsAra / yaha sAra zabda samayasAra, pravacanasAra aura niyamasArake antameM bhI lagA haA hai| haiM ye tInoM grantha pAhuDa hii| isa AdhAra para yaha mAnA jA sakatA hai ki svAmIjIne bhI svaracita tIna granthoMke antameM pAhuDake arthameM hI sAra zabdakA prayoga kiyA hogaa| aura aisA mAnane meM kucha apavAdako choDakara koI Apatti bhI nahIM dikhAI detI, kyoMki caudaha pUrvIke antargata jisa sAhityakI parigaNanA kI jA sakatI hai usake adhikatara lakSaNa svAmIjI dvArA racita ukta tIna granthoMmeM bahalatAse upalabdha hote haiN| pAhuDa zabdakA jaba "padoMse sphuTa" artha liyA jAtA hai taba jisa arthakA hamane pUrva meM spaSTIkaraNa kiyA hai vaha artha ina granthoMmeM bahulatAse ghaTita ho jAtA hai isameM sandeha nhiiN| kintu jaba pAhuDazabdakA upahAra artha liyA jAtA hai taba Anandako utpanna karane vAle honese ina tIna graMthoMko isa arthameM bhI prabhUta mAnane meM Apatti nahIM, kyoMki jo bhavya jIva antima tIrthakara bhagavAna mahAvIrakI divyadhvaniko kendrameM rakhakara ina granthoMkA svAdhyAya karatA hai vaha avazya hI akSayAnanta AnandakA bhAgI hotA hai| mAtra dRSTi kisI sImAmeM baMdhI huI na hokara samyak pUrva paramparAko anusaraNa karane vAlI honI caahie| yaha to tInoM ThikAnesAroMke ullekhase hI spaSTa ho jAtA hai ki mamalapAhur3ake sabhI phUlanoMkI racanA eka kAlameM nahIM huI thii| sAtha hI "mukhase phUla jhar3e" isa arthameM hI sambhavataH sabhI phUlanoMko phUlanA kahA jAne lagA jAna par3atA hai, isalie mamalapAiDa eka kAlakI racanA na honeke kAraNa zrAvakAcArake bAda jJAnasamuccayasAra svIkAra kara lenA upayukta pratIta hotA hai| lagatA hai ki svAmIjIne jJAna samuccaya yaha nAmakaraNa mukhyatayA samayasArake hI antima adhikAra sarvavizaddhijJAnAdhikArake arthameM hI kiyA jAna par3atA hai isalie use tIsare sthAnapara rakhA gayA hai / isake bAda tribhaMgIsAra krama prApta hai, isalie use cauthe sthAnapara rakhA hai| aba rahe zeSa grantha so unameMse cauvIsaThANA yaha karaNAnuyoga sambandhI grantha honese isakA bhI antarbhAva pUrvazra tameM hotA hai, isalie usakI parigaNanA pA~caveM sthAnapara karanA nyAyasaMgata hai / isake bAda paNDitapUjA, mAlArohaNa aura kamala battIsIko kramase rakhA jA sakatA hai / yadyapi isa kramameM kucha vicAra hai jisakA nirdeza hama una granthoMkA vistRta paricaya likhate samaya kraaveNge| svAmIjI dvArA racita saba granthoMmeM ukta nau grantha mukhya haiM, isalie hamane ina nau granthoMke racanAkramapara hI mukhyarUpase prakAza DAlA hai| Age racanA krama vicArake lie jo grantha raha jAte haiM unameMse chadmastha1. sArasara dharmAmRtaa. 2, zlo. 21 /
Page #444
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturthakhaNDa 407 vANIko sabake anta meM rakhanA ucita pratIta hotA hai, kAraNa ki usameM kucha aise vacana bhI saMgrahIta kiye gaye haiM jinheM svAmIjI ke antima udgArake rUpameM svIkAra kiyA jA sakatA hai / isase usakA chadmasthavANI yaha nAmakaraNa bhI sArthaka siddha ho jAtA hai, kyoMki usake dvArA svAmIjIse sambandhita lagabhaga pUre itihAsapara prakAza par3atA hai / usameM prAyaH una sabhI nAmoM aura grAmoMke nAmoMkA saMkalana huA hai jo unase lAbhAnvita hue haiM / phira bhI jo kucha nAma chUTa gaye yA unake dhArmika pracAra meM sahAyaka rahe unheM chadmasthavANImeM saMkalita kara diyA gayA hai / aba zeSa rahe jJAnapiNDapaTikA ke sAtha cAra grantha so unheM 10 khAtikA vizeSa, 11 siddhisvabhAva, 12 zUnyasvabhAva aura 13 jJAnapiNDapaDikA isa kramase rakhanA upayukta hogaa| yaha krama hamane isalie svIkAra kiyA hai, kyoMki uttarottara svAmI jI dharma pracAra Adi sambandhI vikalpoMko gauNa kara AtmabhAvanAkI ora vizeSa rUpase jhukate gaye hoMge aura isalie yaha mAnA jA sakatA hai ki siddhisvabhAva aura zUnyasvabhAva yaha unake antima ucchvAsake rUpameM lipibaddha hue hoNge| - ThikAnesAra : jaisA ki hama pahale likha Aye haiM jo tIna ThikAnesAra hamAre sAmane haiM unameM ukta caudaha granthoM ko pA~ca mano (maniyoM) meM vibhAjita kiyA gayA hai- AcAramata vicAramata, mamalamata aura kevalamata (1) AcAramata-zrAvakAcAra (2) vicAramata mAlArohaNa, paNDitapUjA aura kamalabasIsI (3) sAramata-jJAnasamuccayasAra upadezazuddhasAra aura tribhaMgIsAra ( 4 ) mamalamata-mamalapAhuDa aura caubIsaThANA tathA (5) kevalamana chadyasyavANI, nAmamAlA, khatikA vizeSa siddhisvabhAva aura zUnyasvabhAva / ThikAnesAra meM masake sthAnameM matizabdakA bhI prayoga huA hai| yadyapi pahale hamane isapara vicAra nahIM kiyA thA ki mana zabdakA prayoga kiyA yA mati zabda kA / lagatA to yahI hai ki usane mana zabda na rakha kara mati zabda rakha kara hI yaha vibhAga kiyA hogA, kyoMki svaracita granthoMmeM jina viSayoMkA saMkalana huA hai ve alaga-alaga matoM meM vibhakta hoM aisA nahIM hai hA~ naya vizeSako dhyAna meM rakhakara avazya hI kahA jA sakatA hai / udAharaNArtha zrAvakAcAra yaNaH caraNAnuyogakA grantha hai, isalie yaha adhyAtmagarbhaM vyavahAra nayakI mukhyatAse likhA gayA hai / paNDitapUjA yaha jJAnIvyavahAra - nizcaya ubhayarUpa pUjA ThikAvasAreka lekha ne kisa vidhi se kare isakA pratipAdaka hai, isalie vaha vyavahAragarbha nizcayanayI mukhyatAse lipibaddha huA hai| ye udAharaNa mAtra hai, ataH anya granthoMkA bhI isI nyAyase vicAra kara lenA caahiye| isalie aisA lagatA hai ki mUla ThikAnesArake lekhakane svAmI jI dvArA racita granthoMko naya vizeSakI dRSTise vibhakta karate samaya mati zabda hI rakhA hogA / mana zabdakI apekSA mati zabda nayA zabdake adhika sannikaTa hai / tadanusAra yahA~ aisA artha lenA cAhiye ki dharmAcaraNameM tatpara zrAvaka yA bhAvikAkA bAhya AcAra kaisA ho isakA nirdeza svAmIjIne dhAvakAcArameM kiyA hai, isalie ThikAnesArake lekhakane usakI parigaNanA AcAragati arthAt vyavahAra nayake viSaya rUpameM dI hai| isI prakAra sAramati, vicAramati, mamalamati aura kevalamatike viSaya meM bhI vicAra kara lenA cAhie athavA nayake arthameM mata zabdako svIkAra kara lenepara unake artha phalita hoM jAtA hai / prakRtameM sAra padakA artha hai hitakArI yA upAdeya / hitakArI yA upAdeya eka AtmA hai kyoMki anya jitanI prakRtiyA~ haiM yA vikalpa paramparA hai paramArthase vaha saMsArakI hI prayojaka hai yaha jAnakara jo AtmAkI zaraNa letA hai vahI kalyANakA bhAgI hotA hai isa prakAra isa dRSTiko sAmane rakhakara svAmIjIne vyAvahArika
Page #445
--------------------------------------------------------------------------
________________ 408: siddhAntAcArya paM0 phalacandra zAstrI abhinandana-grantha garbha nizcayanaya pradhAna jJAnasamuccayasAra, upadezasuddhasAra aura tribhaMgIsArakI racanA kI hai| isIlie ThikAne sArake lekhakane ina tIna granthoMkI parigaNanA sAramati arthAt vyavahAragarbha nizcayanayake viSaya rUpameM kI hai| vicArakA artha hai prakRti viSayameM manoyogapUrvaka upayukta honA / paNDitapUjA Adi tIna battIsiyoMmeM jina viSayoMkI saMkalatA hai vaha artha garbha hai / lagatA hai ise ThikAnesArake lekhakane avazya hI hRdayaMgata kiyA hogA / isIlie usane ina tIna granthoMko bhI vicAramati arthAt vyavahAra garbha nizcayanayake viSaya rUpameM parigaNita kiyA hai| ___ mamala yaha svAmIjIkA nirmala yA amalake arthameM AyA huA pAribhASika zabda hai| ThikAnesAra aura caubIsaThANA ye AtmamagnatAkI ora le jAne vAle zubhopayoga bahula grantha haiM, isa abhiprAyako sAdhakara hI ThikAnesArake lekhakane inakI parigaNanA mamalamati arthAt adhyAtmagarbha vyavahAranayake viSaya pameM kI hai| kevalamatimeM kevala padase svAmIjIko jo iSTa rahA hai yaha ThikAnesArake lekhakakI dRSTise rahasyapUrNa hai| merI namra rAyameM vaha rahasya yaha ho sakatA hai yathA jaba hama siddhisvabhAva aura zUnyasvabhAvake viSayakI daSTise vicAra karate haiM taba to kevala padakA artha hotA hai, akelA aatmaa| saMyoga aura saMyogI bhAvoMse bhinna akele AtmAko dekhane para yaha AtmA siddhoMke samAna svataHsiddha, anAdi ananta vijJAnadhana cinmAtra pratIta hotA hai / aura jaba khAtikA vizeSake viSayakI dRSTise vicAra karate haiM taba kevala padakA artha hotA hai ki akelA AtmA hI apane aparAdhake kAraNa narakAdi yoniyoMkA pAtra hotA hai aura jaba nAmamAlA tathA chadmasthavANIke viSayakI duSTise vicAra karate haiM taba kevala padakA artha hotA hai apane itivRttako itihAsa sajoyA jAnA kyoMki ina donoM granthoMmeM svAmIjIke kAlake una sambandhI maulika itihAsako hI yathA sambhava saMjoyA hai| isa prakAra ThikAnesArake lekhakane svAmIjIkI saba racanAoMko jo pA~ca bhAgoMmeM vi hai usakA yaha Azaya pratIta hotA hai| bhASA do-tIna granthoMko chor3akara svAmIjI dvArA racita granthoM kI bhASA apanI hai| yaha aisA sikkA hai jo alagase TakasAlameM DhAlA gayA hai kintu hai vaha sarasa aura mUla viSayako sparza karane vAlI hI / sAdhAraNataH pratyeka granthakAra prAkRta, pAlI, saMskRta, apabhraMza yA dezIya kisI eka bhASAmeM apane granthakI racanA karatA hai| yadi do bhASAoMkA bho Alambana lenA hai to unakI apanI svatantratA banAye rakhanA hai| kintu svAmIjIne bhASA viSayaka ina paratantratAko bhI svIkAra nahIM kiyA hai| yaha to hai ki ve malataH madhyapradeza meM janme the, vahIM baDe hae sAtha hI vahIM rahate hue unhoMne dharmagranthoMkA adhyayana kiyA thA isalie unakI racanAoMmeM jahA~ bandelakhaNDameM bolI jAnevAlI bhASAkA samAveza dRSTigocara hotA hai vahA~ prAkRta, saMskRta aura apabhraMza bhASAkA bhI yogadAna dikhAI detA hai / isa prakAra yaha svAmIjI dvArA svIkRta apanI bhASA hote hue bhI aisI aTapaTI bhI nahIM hai ki koI bhI tatvajJAnaro suparicita svAdhyAya premI yA adhyayanazIla vyaktiko adhyayana karate samaya vivakSita grantha, vAkya yA padakA artha hRdayaMgama karane meM kisI prakAra kaThinAIkA anubhava karanA pdd'e| kisI eka sikkeke samAna kisI bhI vAkya yA padako ekabAra samajha lIjie, usake bAda nirbAdharUpase pare granthakA svAdhyAya kIjie, utanA hI Ananda AyegA jitanA unase pUrvavartI manISiyoMke granthoMkA svAdhyAya karate samaya AtA hai|
Page #446
--------------------------------------------------------------------------
________________ atizayakSetra nisaIjI 1. prastAvanA __ zrI jina tAraNataraNako puNya smRtimeM jina dharma-sthAnoMko cirakAlase mUrtirUpa milA huA calA A rahA hai unheM nisaI kahA jAtA hai| ve tIna hai-nisaI malhAragar3ha, nisaI |semrkhedd'ii aura sUkhA nisaI / prApta tathyoMse mAlUma par3atA hai ki ina tInoMkI sthApanA bhI tIna kAraNoMse huI thii| nisaI malhAragar3ha vaha punIta sthAna hai jahA~ svAmIjIne AhAra aura Ihitase virata ho samAdhipUrvaka isa bhavase ciravizrAnti le paralokakI yAtrAko sugama banAyA thaa| nisaI semarakher3I unake dIkSA, dhyAna, adhyayanake sAkSIke rUpameM nirmita huA hai tathA sUkhA nisaI kahate haiM ki vaha kSetra pracArake kendra rUpameM nirmita huA hai| __ isa prakAra zrI jina tAraNa-taraNakI puNyasmRtimeM nirmita ye tIna dharmasthAna haiM / unameM nisaI malhAragar3ha yaha arthagarbha nAma hai / aisA niyama hai ki jisa sthAnapara koI sAdhu Adi mahApuruSa samAdhipUrvaka deha tyAga karate hai unakI puNyasmRtiko cirasthAyI banAye rakhaneke lie usake cihnasvarUpa jisa dharatI AdikA nirmANa kiyA jAtA hai use niSadyA kahate haiN| isI tathyako spaSTa karate hue anagAradharmAmRtameM likhA bhI hai ki siddhAntake jAnakAra sAdhuke ihalIlA samApta karanepara unake zarIrake samakSa aura niSadyAmeM siddhabhakti, zrutabhakti, yogibhakti aura zAntibhaktIH kuryAt / anagAradharmAmRta adhyayana 9-zloka 72-73 / isI tathyako spaSTa karate hue SaTkhaNDAgama vedanAkhaNDameM svayaM gautama gaNadhara dvArA racita 44 maMgalasUtroMko nibaddha karate hue AcArya puSpadaMta-bhutabaline eka vaha maMgalasUtra nibaddha kiyA hai Namo loe savvasiddhAyadANaM // 43 // lokameM saba siddhAyananoMko namaskAra ho // 43 // isa sUtrakI TIkA karate hue AcArya vIrasena likhate haiM savvasiddhiyareNa puvvaM parUbidAse sajiNANaM gahaNaM kAyavyaM, jiNehitoM puchabhUda desa-savvasiddhANAmaNuvalaMbhAdo / savvasiddhAraNamAyadaNANi savva siddhAyadaNANi | edeNa kaTTibhAkaTTima jiNahaSNaM jiNapaDimANa bhI sipabbhArUjaMta-caMpA-pAvANayarAdi visayaNisIhiyANaM ca gahaNaM / / "saba siddha" isa vacanase pUrvameM kahe hue samasta jinoMkA grahaNa karanA cAhiye, kyoMki jinoMse pRthagbhUta deza jina aura sarvajina nahIM pAye jAte / jo saba siddhoMke Ayatana haiM ve saba siddha Ayatana kahalAte hai| isase kRtrima aura akRtrima jinadhara, jinapratimAe~, ISatprAgbhAra bhUmi, Urjayanta, campApurI aura pAvAnagara Adi niSIdhikAoMkA grahaNa ho jAtA hai / dhavakA0 pustaka 9 sUtra 43 TIkAkA zrI bhagavatI ArAdhanA samAdhikA pramukha Agama grantha hai| isameM spaSTa batalAyA hai ki jahA~ kSapakake zarIrako sthApita kiyA jAnA hai use niSAdhikA kahate haiM / vaha kaisI honI cAhie isakA vivecana karate hue likhA hai ki vaha ekAnta sthAnameM honI cAhie / janazUnya sthAnapara honI cAhie, nagara Adi se na atidUra ho na ati sannikaTa ho, vistIrNa honI cAhie, prAsuka aura atidRr3ha honI cAhie, sUkSma trasajIvoMke saMcArase rahita honI cAhie, prakAzavAlI honI cAhie, samabhUmi honI cAhiye, gIlI nahIM honI cAhie, chidra rahita honI cAhie tathA bAdhA rahita honI cAhie / yathA 52
Page #447
--------------------------------------------------------------------------
________________ 410 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana-grantha egamA sAlogA NAdivikiTThANa cAvi AsaNNA / vitthiNNA viddhatA NisIhiyA dUrabhAgAr3hA // 1962 / / avisuya asucira adhasA sA uzrIvA bahusamo asiNiddhA / NijjatugA arahidA avilA yA tahA aNAbAdhA // 1963 / / Age jisa sthAnapara kSapaka samAdhi svIkAra karatA hai vaha sthAna tIrtha ho jAtA hai isakA ullekha ina zabdoMmeM karate hue likhA hai giriNadIyAdiyadesA titthANi tavodhaNihiM jadi usidA / titthaM karSaNa hujjo tavaguNarAsI sayaM khavaDa // 2001|| yadi tapasviyoMke dvArA sevita pahAr3a, nadI Adi pradeza tIrtha ho jAte haiM to tapasyA Adi guNoMkI rAzisvarUpa vaha kSapaka tIrtha kyoM nahIM hogA-asat avazya hogaa| isa dvArA yaha spaSTa kiyA gayA hai ki kSapakakA samAdhibharaNa honepara ApakA zarIra bhI sAyakazarIra noAgamadravya nikSepA pUjya hotA hai| aba isameMse kSapakakA AtmA nirgamana kara gayA hai, isaliye usakI upekSA nahIMkI jA sakatI hai| isa ullekhase ina do bAtoMpara spaSTa prakAza par3atA hai| prathama to yaha ki jo siddhatiyA~ yA taditara bhatiyAM haiM jahA~ tIrthaMkarAdi mahApuruSoMne nirvANa lAbha liyA hai aura jahA~ zramaNa-muniyoMne jo saMnyAsa pUrvaka dehatyAga kiyA hai unheM to niSIdhikA kahate hI haiM sAtha hI jo ukta mahApuruSoMkI puNyasmRti svarUpa anya dharmasthAnoMkA nirmANa kiyA jAtA hai unheM bhI niSIdhikA kahate haiM / isa dRSTise jisa sthAnako hama nisaI kahate hai vaha niSI dhikA yA niSadyakA hI bolacAlako bhASAmeM cAlU nAma hai jo upayukta hai| usameM bhI jo svAmIjIkA samAdhisthAna hai vaha to mukhya nisaI hai hI kintu isake atirikta jo nisaI semarakher3I aura sakhA nisaI ye do dharmasthAna haiM unheM bhI nisaI kahane meM burAI nahIM hai| yaha vastusthiti hai| aisA hote hue bhI kucha kAlase ukta arthameM nisaI zabdoMko upayukta na mAnakara usake sthAnameM nizreyI yA niHzreNi zabdakA prayoga hone lagA hai| patA nahIM ki ukta arthameM nisaI zabdako ThIka na mAnakara usake sthAnameM niHzreNi zabdakA prayoga kyoM kiyA jAne lagA hai| hama to ise kauna zabda prAcIna kAlase kisa arthameM prayukta hotA A rahA hai isakA ThIka jJAna na honekA hI natIjA samajhate haiN| kisI mahApuruSa yA dharmasthAnake prati Adara vizeSa honA aura bAta hai para isase mAtrase usake mUla svarUpako badala kara apane manase anya kalpanA karanA aura bAta hai| samajhadAra puruSa bhUlase bhI aisI galatI nahIM karate hai / isake viparIta samajhadAroMkA yahI kartavya hotA hai ki prAcIna kAlase jo zabda jisa arthameM prayukta hotA A rahA hai usake pIche eka chipA huA itihAsa honeke kAraNa usameM parivartana nahIM karate vastutaH niSadyakA nisaI hI eka aisA parivartita rUpa hai jisase hama jAnate haiM ki svAmIjIne nirgrantha avasthAmeM samAdhiparvaka iha lIlA samApta kara isI sthAnase paraloka gamana kiyA thA aura isI sthAnapara unake zarIrakA antima saMskAra hokara unakI smRtisvarUpa purAnI paripATIke anusAra niSadyAke rUpameM eka chatarIkA nirmANa kiyA gayA thA jise uttara kAlameM nisaI kahA jAne lgaa| mAravAr3ameM jo nisaIke sthAnameM nasiyA kahanekI paripATI cala par3I hai so yaha bhI usIkA dezI rUpa hai|
Page #448
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturtha khaNDa : 411 aba hama dekheM ki ye tInoM jisa rUpameM upalabdha hotI hai unakA prArambhika rUpa kyA rahA hogaa| isake lie hamane tInoM nisaIkA svayaM jAnakara avalokana kiyA hai| yaha to sabhI kahate haiM ki prArambhameM tInoM sthAnoM para mAtra eka-eka chatarI thii| use kendra meM rakhakara jo kucha bhI nirmANa huA hai vaha bAdakI racanA hai / para unake isa kathanakI puSTi kaise ho isake lie hamane tInoM nisaI dharma sthAnoMkA bArIkIse avalokana kiyA / khuraI, bAsaudA, malhAragar3ha nisaI aura siroMjake caityAlayoMmeM sthita zAstra bhaNDAroMkI chAnabIna bhI kii| phalasvarUpa hameM unameM jo pramANa mile hai unameMse mukhya hai : (1) dhUsarapurA vAsodhA di0 jaina caityAlayase prApta eka guTakAmeM lipibaddha hue bhayakhipanika mamala pAhaDa granthake antameM pAI jAnevAlI prazasti / (2) prAcIna sammati rajisTara : prathama pramANa isa prakAra hai naM0 3198 iti bhayakhipanika mamalapAiDa grantha svAmI tAraNa-tarana-viracitaM ema utthanitA / saMvatu solahasa 1680 varSe phAgunamAse sukalapakhai phAguna sudI dasamI budhavAsare zAstra likhitaM bhaTagaMgAdhara sIroMjasthAne sAha mamalA tasya putra rainacanda ciraMjIva kala ciraMjIva jinadAsa jiraMjIva subhaM bhavatu magalaM dadAti pustakaM likhitaM paropakAra nArathaM pAMDe sumati cetAle pratiSThinaM jAdisaM pustakaM draSTavA tAUsaM likhitaM mama // jadi sudha asudhaMvA lekhaka doSa na dIpate manatA raye taila rakhate // rakhe silibandhanaM // mUrkha haste na dAtavyaM evaM vadati pustikaH // subhamastu / yaha vikrama saMvat 1980 meM likhita bhayakhipanika mamalapAhaDa granthake antameM pAI jAnevAlI prazasti hai| isase isa bAtakA patA to avazya lagatA hai ki phAlgana zakla 10vi0 saM0 1680 ke pUrva ho siroMjama caityAlayakI sthApanA ho gaI thii| para isase kisI bhI risaIke svarUpa para prakAza nahIM pdd'taa| adhikase adhika isa AdhAra para yaha anumAna avazya hI kiyA jA sakatA hai ki siroMjameM jaba bhI caityAlayakI sthApanA huI hogI isake pUrva hI semarakheDImeM kisI na kisI rUpameM nisaIjIkI sthApanA ho gaI hogii| sAtha hI isase yaha bhI anumAna kiyA jA sakatA hai ki semarakher3ImeM jo nisaI nirmita huI hogI vaha malhAragar3hake nAnidUra nAnisannikaTa samAdhi sthAnake rUpamake nirmita pAI jAnevAlI nisaIke anurUpa hI banI hogii| isalie mukhya rUpameM yaha vicAraNIya ho jAtA hai ki malhAragar3hake pAsa samAdhi sthAnapara jisa nisaIkA nirmANa huA thA usakA nirNaya honepara zeSa do nisaIyoMke vikAsako prakriyAko sunizcita karane meM AsAnI ho jaaygii| isake lie hamane bahuta chAnabIna kii| malhAragar3hakI vartamAna nisaIkA hamane bArIkIse avalokana bhI kiyaa| para usameM itanA rUpAntara ho gayA hai ki use dekhakara mala nisaIke svarUpake viSayameM kucha nirNaya karanA sambhava na ho sakA / mUla rUpa kyA rahA hogA yaha kaise samajhA jAya isa ulajhanameM the hI ki itane meM zAstrAgArakA avalokana karate samaya hamArI najara eka purAne rajisTara para par3a gii| yaha sammati rajisTara hai| isakA ullekha hama kramAMka do meM kara hI Aye haiN| yaha bahuta hI jIrNa-zIrNa avasthAmeM hai, isa kAraNa isake prArambhika kucha pannoMke naSTa ho jAnese nahIM mAlUma ki kitane itihAsa para pAnI phira gayA hogA phira bhI rajisTarakA jo bhAga zeSa baca gayA hai usase nisaIjIke purAne itihAsako samajhanemeM bahuta kucha AsAnI ho gii| Age usake anusAra nisaIke itihAsa para prakAza DAlA jAtA hai : "samAdhi sthAnasvarUpa atizaya kSetra nisaI jI" (1) svAmIjIke samAdhisthAna para smAraka svarUpa eka chatarI prArambhameM hI banAI gaI thii| usa para sirapura (khAnadeza) ke nivAsI zrI DA0 lIlAcanda va madanalAla mehanta (manIma) ke pUrvajoMne lagabhaga
Page #449
--------------------------------------------------------------------------
________________ 412 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstro abhinandana-grantha 35 varSa pUrva eka chatarI, jisameM cAra koNoMmeM cAra khambhe the, jo abhI bhI caityAlayakI vedIke cAroM koNoMmeM lage hue haiM / banavA dI / chatarI vahI purAnI hai / (2) vi0 saM0 1874 jo maljazAdI nAgapuravAloMkI orase melA bharAyA gayA thA usameM pUre samAjake sAtha zrI kesarI dAU naune gorelAla, bAbUlAla aura garIbadAsa bhI Aye the| jinakA melAke samaya hI dharmadhyAna pUrvaka svargavAsa ho gayA thA / unameMse zrI kesarI dAUkA svargavAsa vizeSa ullekhanIya hai / sammati rajisTarameM likhA hai ki jaba zrI dAU zrI caityAlayameM vandanA pUrvaka lIna pradakSiNA dekara sASTAMga namaskAra kara rahe the taba samastake bhUmi sparza karate samaya maMgala pATha par3hate hue unakA svargavAsa huA thA / Aja bhI isa ghaTanAko ina zabdoMmeM smaraNa kiyA jAtA hai dInI parikramA ara tilaka ko vicAra vA~dha mahAbudhavAna aise bahuguNabhage haiM, darzanako nAye zIza dhIdhra deva-guru vandana kInheM lekara jinanAma paramahitakAre haiN| Age savala nisAna bAje pIche gajarAja sAje usaMdha milakA kriyA ucAre haiM, kesarI dAukI karanoMkI varajI kahA~ toka kaho svAmIse vidA mAga paramadhAmako sidhAre haiM / yaha eka aisI ghaTanA thI isase pUrA samAja to prabhAvita huA hI, zrI kesarI dADa kuTumbIjana bhI prabhAvita hue binA na raha sake / phalasvarUpa unake choTe bhAIne zrI kesarI dADako hissekI parI sampatise lagDA kara samAjakI mArphata chatarIke cAroM aura bAraha darIkA maNDapa banavA diyA / / yaha nirmANa kArya honese chatarI sahita chatarIkA mUlya rUpa dRSTi ojhala ho gayA, para use badalA mahIM gyaa| (3) Aja vedIke Upara jo zikhara banI adRSTigocara hotA hai vaha bAraha darI bananeke bAda nAgapura vAle seTha mallU sAvane banavAyA hai| sAtha hI pUrva dizAkA mukhya dvAra bhI unhIMkI orase banavAyA gayA hai / 4) isake bAda parva dizAke daravAjeke pIche pazcimakI ora daravAjese lagI haI pIle pattharoMkI ttihayArI vi0 saM0 1956 meM AgAsoda nivAsI seTha haracandane banavAI hai| (5) nisaIjIke cAroM ora pakkA parakoTA, dahalAna cAroM dizAoMmeM bane hue ATA aura dakSiNakI ora bar3A hAthI daravAjA banA huA hai vaha saba nirmANa kArya vi0 saM0 1930 se lekara 1960 ke bhItara khuraI nivAsI caudharI dayAcandajIkI dekharekhameM samAjakI orase aThA banA huA hai vaha mirjApura nivAsI seTha jamunAdAsa pannAlAlakI orase banavAyA gayA hai tathA hAthI daravAjeke UparakA zikhara TimaranI nivAsI bhAI ThAkurasI lAlane banavAyA hai / (6) isake bAda saM0 2010 meM sAgara nivAsI samAja bhUSaNa zrIman seTha bhagavAnadAsajIkI orase (1) svAdhyAya bhavana, (2) chAtrAvAsake kamare, (3) vedIjIkI uttara dizAma brahmacArI nivAsa aura vedIkA vistAra karaneke abhiprAyase usake cAroM ora 12 kamare yaha saba nirmANa kArya karAyA gyaa| (7) zrInisaIjIse pazcima dizAmeM lagabhaga 250 gaja dUra zrImanta seTha kundana lAla hajArIbAlajI mAnorAvAloMne brahmacArI kuTIkA nirmANa karA usakI sellAsa bar3e samArohase udghATana vidhi sampanna kraaii| (8) zrI bra0 gulAba candajIne vi0 sa0 meM brahmacarya dIkSA lI thii| ataH usako puNyasmRtimeM vArI ToDA nivAsI zrI lakSmIcandajIne kSetrakI dakSiNa dizAmeM eka sundara nivAsa sthAnakA nirmANa karAyA / tathA isakI pazcima dizAmeM gaMja bAsaudA nivAsI seTha cunnIlAla javAharalAlane 30,000 ru0 vyaya karake atithi bhavanakA nirmANa kraayaa|
Page #450
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturtha khaNDa : 413 ina saba nirmANa kAryoMke atirikta svAmIjIke ananya bhakta zrI lukamAnazAhake nivAsasthAnake rUpameM cava-tarAsaha eka kuTI banI huI cirakAlase A rahI hai| bheMTa va abhiprAya zrI mahArAja mAdhorAva siMdhiyAne tA0 22 pharavarI sana 1903 kI zubha velAmeM zrI nisaIjI kSetra para Akara kSetrake darzana kiye the| usa samaya kharaI nivAsI caudharI dayAnandajI upasthita the / darzana karaneke bAda mahAna janatAne icchA vyaktakI ki kSetrake lie jo apekSita ho usakI hameM jAnakArI de| caudharI sAne Apa kSetra para darzanArtha padhAreM ApakI itanI kRpA banI rahe isameM hameM santoSa hai / isake sivAya aura koI icchA prakaTa nahIM kI phira bhI zrI mahArAja sAhabane kSetrake cAroM orakI pAThara bhUmi svecchAse kSetrako pradAna kara dii| kSetrakA nirmANa aura vistAra usI para huA hai| antameM mahArAja sAhabane sammati rajisTara pR0 151 meM apanI sammati dete hue likhA haiprazasti-lekha zrI nisaIjIkI pUrva dizAke daravAjekI tivArIke bhItara dIvAlameM jar3A huA zilApaTTa prazasti lekha zrI santa mahArAjajI zrI malhAragar3hameM sthAna zrI nisaIjI hai tAhA~ tIrathake paravAna tIrathake paravAna tAhA~ dehalAna suhAI dharamazAlA nAma rAnagar3ha sevanabAI zrI seMThe harIdAsa kesnacanda nAma hai tinako seThAnIko nAma kahata haiM jamunAjIko zrI vedIjIke sAmane purava dakSana kauna rAmacanda kAraMdA hate mAgaura brAmana tIna svapaMcoMkI taraphase sabaki khuraI gAMo dayAcanda tinite kahai caudharIATako kAma caitra mAsa mahInA hatau ikatAlIsakI sAla tI dinako pUrI bhaI titha pAMce guruvAra dasakata kAMlugo lISe munIlAla hai nAma hAta jora sabase kahai jai jai jai siyArAma kArIgira dasa pA~cane banAo pUro kAma SubhAnAmAlIkI tarapha liSe kaunako nAma mI0 caita vadI 5 san 1885 gule kArIgara guruvAra saM0 1941 / sAmAyika bArAdarI nadI taTa zrI nisaIjI kSetrakI dizAmeM lagabhaga eka mIlake phAsale para baMtavA nadI hai pUrabake taTa para eka pakkA ghATa aura sAmAyika maMdira banA huA hai| kahate haiM ki svAmI isI sthAna para Akara sAmAyika svAdhyAya Adi kiyA karate the| isIke smRtisvarUpa sAmAyika maMdirakA nirmANa pUre samAjakI orase ghATakA nirmANa vi0 saM0 2002 meM bAMdA nivAsI ujayAmUrI zrI seTha baldevaprasAda gulAbacandane karAyA hai isake atirikta aneka dAnI mahAnubhAvoMkI orase vahA~ sambhavataH ye koThe bAharase Ane-jAne vAle atithi logoMkI suvidhAkI dRSTise banAye gaye hai| janazruti yahA~ ghATake sAmane nadImeM svAbhAvika tIna TApU nikale hue haiN| unake viSayameM yaha janazruti prasiddha hai ki bhaTrAraka panthakA virodha karaneke kAraNa aneka bhAI-bahina svAmIjIke virodhI ho gaye the phalasvarUpa virodhiyoMne tIna bAra nadImeM DuboyA para pratyeka bAra DubAye jAne para vahA~ eka TApU banatA gyaa| yaha bhI kahA jAtA hai svAmIjI nadImeM DubAye jAte samaya yaha gAthA par3hate rahe paramAnaMda vilAsI mohi lecala agama athAsI / melA zrI nisaIjImeM eka to phAga phUlanAkA melA hotA hai jisake prativarSa bharAye jAneke niyama hai dUsarA naimittika melA bhI bharAyA jAtA hai isake prativarSa bharAye jAnekA niyama nahIM hai kintu jisa varSa kisI vyakti vizeSane icchA vyakta kI usa varSa usakI orase yaha melA bharAyA jAtA hai|
Page #451
--------------------------------------------------------------------------
________________ 414 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana-grantha zrI nisaIjI kSetra para eka bIjaka lagA haA hai| usakI avikala pratilipi vijJapti 1008 zrI nizreyIjI tIrtha kSetra tapobhUmi evaM aMtima samAdhi smAraka bhUmi para nirvANa melA bharAne vAloMkI nAmAvali zrI kSetra vi0 saM0 1572 meM sthApita / melA bharAne vAloMkI nAmAvali1. zrI seTha tArAcandajI mallUsAvajI do sake nAgapura vi0 saM0 1874 / 2. zrI seTha............samajI mallajI vaizAkhiyA bAMdA vi0 saM0 1900 / 3. zrI seTha ghAsIrAmajI paramAnaMda khUbacaMdajI bAMdA vi0 saM0 1916 / isa melAmeM jayapurase eka dharmAtmA bhAI Aye the| kintu inhoMne apanA nAma ujAgara nahIM kiyA / sammati rajisTarase zrI siMghaI nizAnacaMda mANikacandakI dharma sevA Adi kAryaka. melA bharAne vAloMko Arthika va dUsare prakArakA sahayoga denA / kha. hozaMgAbAdake caityAlayake nirmANameM mukhya rUpase bhAga lenA / ga. pratidina kamase kama 5 sAdharmI bandhuoMke sAtha bhojana karanA / gha. samAjake AjIvikAhIna bandhuoMko Arthika sahAyatA dekara rojagArameM lagAnA / Ga. prativarSa sAdharmI bhAiyoMko prItibhoja denA / / ca. sAdharmI bhAiyoMko Arthika va dUsare prakArakI sahAyatA dekara 101 gharoMko sthira sthAvara karanA / cha. svayaM apanI orase pAThazAlA kholI jAnemeM sarvAdhika sahayoga karanA / ja. prativarSa melAmeM paidala naMge paira Ate rahanA (sammati rjisttrse)| 5. zrI seTha ghAsIrAmajI paramAnanda khUbacandajI bAMdA vi0 saM0 1928 / 6. zrI seTha madanalAla bAlacanda bihArI lAlajI sAgara vi0 saM0 1929 / 7. zrI seTha baranajU bAlacandajI sAgara vi0 saM0 1930 / 8. zrI seTha candrabhAna nAthUrAmajI khAnImUrI hozaMgAbAda vi0 saM0 1936 / 9. ................"................".........vi0 saM0 1947 / 10. zrI seTha modI bAlacanda rAmaprasAda gulAbacandajI AgAsauda vi0 saM0 1962 / 11. zrI seTha basaMtalAlajI muralIdhara vaMzIdharajI bAMdA vi0 saM0 1973 / 12. zrI seTha chunnIlAla mAnikacaMdajI TimaranI vi0 saM0 1990 / vizeSa--isa mele para isI kSetra para zrI jina tAraNa-taraNa pAThazAlAkI sthApanA huI thii|
Page #452
--------------------------------------------------------------------------
________________ anusandhAna tathA zodhaparaka 1. kaSAyaprAbhRta digambara AcAryoMkI hI kRti hai 2. tattvArthasUtra aura usakI TIkAe~ 3. samayasAra kalazakI TIkAe~ 4. puruSArthasiddhayupAya : eka anuzIlana 5. jaina siddhAntadarpaNa : eka anucintana 6. terAnaveM sUtrameM 'saMjada' pada 7. saptatikA prakaraNa : eka vivecanAtmaka adhyayana
Page #453
--------------------------------------------------------------------------
________________
Page #454
--------------------------------------------------------------------------
________________ kaSAyaprAbhRta digambara AcAryoMkI hI kRti hai zvetAmbara-muni zrI guNaratna vijayajIne karmasAhitya tathA anya katipaya viSayoMke aneka graMthoMkI racanA kI hai| unameMse eka khavagaseDhI grantha hai| isakI racanAmeM anya graMthoMke samAna kaSAyaprAbhUta aura usakI cUNikA bharapUra upayoga huA hai / vastutaH zvetAmbara paramparAmeM aisA koI eka anya grantha nahIM hai jisameM kSapakazreNIkA sAMgopAMga vivecana upalabdha hotA ho| zrI muni gaNaratnavijayajIne apane sampAdakIyameM isa tathyako svayaM ina zabdoMmeM svIkAra kiyA hai samApta thayAvAda kSapakazreNIne viSaya saMskRtamA gadyarUpe lakhavo zarUkoM / 4thI 5 hajAra zloka pramANa lakhANa thayAbAda mane vicAra Avyo ke judA graMthoMmAM chuTI chapAI varNavAyelI kSapaka zreNI vyavasthita koI eka graMthamA jovAmA AvatI nthii| jainazAsanamA mahatvanI gaNatI 'kSapaka zreNI' nA judA granthoMmA saMgrahIta viSayano prAkRtabhASAmA svatantra grantha taiyAra thAya, to te mokSAbhilASI bhavyAtmAoMne ghaNo lAbhadAyI bne| unake isa vaktavyase spaSTa jJAna hotA hai ki isa graMthake praNayanameM jahA~ unheM kaSAyaprAbhRta aura usakI cUNikA bharapUra sahArA lenA par3A, vahA~ unake sahayogI tathA prastAvanA lekhaka zrI zve0 muni hemacandravijayajI kaSAyaprAbhRta aura usakI cUrNiko apane managaDhanta tarkoM dvArA zvetAmbara paramparAkA siddha karanekA lobha saMvaraNa na kara sake / Age hama unake una kalpita tarkoM para saMkSepameM kramase vicAra kareMge, jinake AdhArase unhoMne ina donoMko zvetAmbara paramparAkA siddha karanekA asaphala prayatna kiyA hai| ___unameM bhI sarvaprathama hama mUla kaSAyaprAbhRtake graMtha parimANa para vicAra kareMge, kyoMki zve. muni hemacandravijayajIne apano prastAvanA 8 pRSTha. 29meM kaSAyaprAbhRtake pandraha adhikAroM meM vibhakta 180 gAthAoMke atirikta zeSa 53 gAthAoMke prakSipta honekI sambhAvanA vyaktakI hai| kinta usake caNi sUtra karanese vidita hotA hai ki AcArya zrI yativRSabhake samakSa pandraha arthAdhikAroMmeM vibhakta 180 sa ke samAna kaSAyaprAbhUtake aMgarUpase ukta 53 sUtra gAthAyeM bhI rahI hai| ina para kahIM unhoMne cUrNisUtroMkI racanAkI hai aura kahIM unheM prakaraNake anusAra sUtrarUpameM svIkAra kiyA hai| jinake viSayameM zve0 muni hemacandra jIne prakSipta honekI sambhAvanA vyaktakI hai unameMse 'punvammi paMcamammi du' yaha prathama sUtra gAthA hai jo granthake nAma nirdezake sAtha usakI prAmANikatAko sUcita karatI hai| isa para cUNisUtra hai NANappavAdassa puvvassa dasamassa vatthussa tadiyassa pAhuDassa' ityAdi / aba yadi ise kaSAyaprAbhUtakI mUlagAthA nahIM svIkAra kiyA jAtA hai to (1) eka to graMthakA nAmanirdeza Adi kiye binA granthake 15 arthAdhikAroMse kuchakA nirdeza karanevAlI naM0 13 ko 'pejja-dosa vihattI' ityAdi sUtra gAthAse hameM granthakA prArambha mAnane ke lie bAdhya honA par3atA hai jo saMgata pratIta nahIM hotaa| (2) dUsare ukta prathama gAthAke abhAvameM naM0 13kI ukta sUtragAthAke pUrva cUNi sUtroM dvArA pA~ca prakArake upakramake sAtha 'atthAhiyAro paNNArasaviho' isa prakArakA nirdeza bhI saMgata pratIta nahIM hotA, kyoMki
Page #455
--------------------------------------------------------------------------
________________ 418 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana grantha ukta prakAra se cUrNisUtroMkI racanA tabhI saMgata hotI hai jaba unake race jAne vAle granthakA mUla yA cUrNimeM nAmollekha kiyA gayA ho / isa prakAra sUkSmatAse vicAra karane para yaha spaSTa ho jAtA hai ki 'puvvammi paMcamammi du' ityAdi gAthA prakSipta na hokara anya 180 gAthAoMke samAna granthakI mUla gAthA hI hai / dUsarI sUtragAthA hai-- 'gAhAsade asIde' ityAdi / isake pUrva pA~ca prakArake upakrama ke bhedoMkA nirdeza karate hue antima cUrNisUtra hai 'atthAhiyAro paNNA rasaviho / ' yaha vahI gAthA hai jisake AdhArase yaha kahA jAtA hai ki kaSAya prAbhRtakI kula 180 sUtra gAthAyeM haiM / aba yadi ise prakSipta mAnA jAtA hai to aise kaI prazna upasthita hote haiM jinakA samyaka samAdhAna ise mUla gAthA mAnane para hI hotA hai / yathA 1 - prathama to guNadhara AcAryako kaSAyaprAbhRtake 15 hI arthAdhikAra iSTa rahe haiM ise jAnanekA eka mAtra ukta sUtra gAthA hI sAdhana hai, anya nahIM / kramAMka 13 aura 14 sUtra gAthAe~ mAtra arthAdhikAroMkA nAmanirdeza karatI haiM / ve 15 hI haiM isakA jJAna mAtra isI sUtra gAthAse hotA hai aura tabhI kramAMka 13 aura 14 sUtra gAthAoMke bAda 'atyAhiyAro paNNArasaviho aNNeNa payAreNa' isa prakAra cUrNi sutrakI racanA ucita pratIta hotI hai / 2 - dUsare ukta gAthAse hI hama yaha jAna pAte haiM ki kaSAyaprAbhRtakI saba gAthAe~ usake 15 arthAdhikAroMke vivecana meM vibhakta nahIM haiM / kintu unameM se kula 180 gAthAe~ hI aisI haiM jo unake vivecanameM vibhakta haiM / ukta gAthA prakRtakA vidhAna to karatI hai, anyakA niSedha nahIM karatI / yahA~ prakRta 15 arthAdhikAra haiM / unameM 180 sUtragAthAe~ vibhakta haiM / itanA mAtra nirdeza karaneke lie AcArya guNadharane isa sUtra gAthAkI racanAkI hai / 15 arthAdhikAroMse sambaddha gAthAoMkA niSedha karaneke lie nahIM / isa prakAra isa dUsarI sUtragAthAke bhI granthakA mUla aMga siddha ho jAne para isase AgekI kramAMka 3 se lekara 12 takakI 10 sUtragAthAe~ bhI kaSAyaprAbhRtakA mUla aMga siddha ho jAtI haiM, kyoMki unameM 15 arthAdhikAroM sambandhI 180 gAthAoM meM se kisa arthAdhikArameM kitanI sUtragAthAe~ AI haiM eka mAtra isIkA vivecana kiyA gayA hai jo ukta dUsarI sUtragAthAke uttarArdha ke anusAra hI hai / usameM unheM sUtragAthA kahA bhI gayA hai| yathA 'vocchAmi suttagAhA jayi gAhA jammi atthammi | isI prakAra saMkrama arthAdhikArakI jo 'aTThAvIsa' ityAdi 35 sUtragAthAeM AI haiM ve bhI mUla kaSAyaprAbhRta hI haiM aura isIlie AcArya yativRSabhane unake prArambha meM 'eto payaDiTThANa saMkamo tassa puvvaM gamaNijjA suttasamuktittaNA' isa cUrNisUtra kI racanAkara aura unase antameM 'suttasamukkittaNA esasattAe' isa varNistrakI racanA kara unheM sutrarUpameM svIkAra kiyA hai /
Page #456
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturtha khaNDa : 419 Isa prakAra saba milAkara ukta 47 sUtragAthAoMke mUla kaSAyaprAbhUta siddha ho jAne para kramAMkase lekara 'Avaliya aNAyAre' ityAdi 6 sUtra gAthAe~ bhI mUla kaSAyaprAbhRta hI siddha hotI haiM, kyoMki yadyapi AcArya yativRSabhane inake prArambhameM yA antameM inakI svIkRti sUcaka kisI cUNisUtrakI racanA nahIM kI hai| phira bhI vaSAyaprAbhRta para dRSTi DAlanese aura khAsakara upazamanA-kSapaNA prakaraNa para dRSTi DAlanese yahI pratIta hotA ki samagra bhAvase alpabahatvakI sUcaka ina sUtra gAthAoMkI racanA svayaM guNadhara AcAryane hI kI hai| isake lie prathamopazama samyakta arthAdhikArakI kramAMka 18 gAthA para dRSTipAta kIjiye / itane vivecanase spaSTa hai ki AcArya yativRSabhako ye mUla kaSAyaprAbhRta rUpase hI iSTa rahI haiM / ataH sUtragAthAoMke saMkhyAviSayaka uttarakAlIna matabhedoMko prAmANika mAnanA aura isa viSaya para TIkA-TippaNI karanA ucita pratIta nahIM hotaa| AcArya vIrasenane gAthAoMke saMkhyAviSayaka matabhedako dUra karaneke lie jo uttara diyA hai use isI saMdarbhameM dekhanA caahie| isa prakAra zve. muni hemacaMda vijayane kaSAyaprAbhRtakA parimANa kitanA hai isa para khavaser3hi granthakI apanI prastAvanAmeM jo AzaMkA vyakta kI hai usakA nirasana kara aba Age hama unake una kalpita tarkoM para sAMgopAMga vicAra kareMge jinake AdhArase unhoMne kaSAyaprAbhUta ko zvetAmbara AmnAyakA siddha karanekA asaphala prayatna kiyA hai| (1) isa viSayameM unakA prathama tarka hai ki digaMbara jJAna bhaNDAra mUDabidrImeM kaSAyaprAbhRta mUla aura usakI Ni upalabdha huI hai, isalie vaha digambara AcAryakI kRti hai yaha nizcaya nahIM kiyA jA sakatA / (prathama pRSTha 30). kintu kaSAyaprAbhUta mala aura usakI caNi ye maDavidrIse digambara jJAna bhaNDArameM upalabdha hue hai mAtra isIlie to kisIne una donoMko digambara AcAryoMkI kRti hai aisA nahIM kahA hai| kintu ukta donoMke digaMbara AcAryoM dvArA praNIta honeke aneka kAraNa haiN| unameMse eka kAraNa etadviSayaka granthoMmeM zvetAmbara AcAryokI zabda yojanA paripATIse bhinna usameM nibaddha zabdayojanA paripATI hai / yathA (a) zvetAmbara AcAryoM dvArA likhe gae saptatikANi karmaprakRti aura paMcasaMgraha AdimeM sarvatra jisa arthameM 'daliya' zabdakA prayoga haA hai usI arthameM digambara AcAryoM dvArA likhe gaye kaSAyaprAbhUta AdimeM 'padesagga' zabdakA prayoga huA hai / yathA 'taM veyaMto bitiyakiTTIo tatiyakiTTIo ya daliya ghettUNaM suhumasAMparAiyakiTTIo karei / ' saptatikA cUNi pR0 66 a0 / (dekho ukta prastAvanA pR0 32 / ) 'icchiyaThitiThANAo AvaliyaM laMghaUNa taddaliyaM sanvesu vi nikkhivai ThitiThANesu uvarimesu // 2 // ' / -paMcasaMgraha udvartanApavartanAkaraNa 'uvasaMtaddhA aMte vihiNA okaDDiyassa daliyassa / ajjhavasANaNuruvassudao tisu ekkayarayassa // 22 // ' -karmaprati upazamanAkaraNa patra 17
Page #457
--------------------------------------------------------------------------
________________ 420 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana-grantha aba digambara paramparAke granthoM para dRSTi DAlie "vidiyAdI puNa paDhamA saMkhejjaguNA bhave padasagge / vidiyAdo puNa tadiyA kameNa sesA visesAhiyA / / 170 / / ' ka0 prA0 mula 'tAdhe ceva lobhassa vidiyakiTTIdo ca tadiyakiTTIdo ca padesaggamokaDDiyUNa suhumasAMparAiyakiTTIoNAma karedi / -kaSAya prAbhUta cUNi mUla pR0 862 / lobhassa jahaNiyAe kiTTIe padesagaM bahuaM dijjdi| -SaTakhaNDAgama dhavalA pu0 6 pR0 379 (A) zvetAmbara AcAryoM dvArA likhe gaye karma-prakRti aura paMca saMgrahameM 'avarita'ke lie 'ajaya' yA 'ajata' zabdakA prayoga huA hai, kintu digambara AcAryoM dvArA likhe gaye kaSAyaprAbhata aura SaTkhaNDAgamameM yaha zabda isa arthameM dRSTigocara nahIM hotaa| inake lie karmaprakRti (zve0) para dRSTipAta kIjie veyagasammaddiTThI carittamohuvasamAi ciTuMto / ajau dezajaI vA virato va visohiaddhAe / upaza0 karaNa / / 27 // isIprakAra paJcasaMgrahameM bhI isa zabdakA isI arthameM prayoga haA hai| inake atirikta 'varisavara' 'uvvalaNa' Adi zabda haiM jo zvetAmbara paraMparAke kArmika graMthoMmeM hI dRSTigocara hote hai, digambara paramparAke graMthoMmeM nhiiN| ye katipaya udAharaNa haiN| inase spaSTa jJAta hotA hai ki kaSAyaprAbhUta aura usakI cUNi ye donoM zvetAmbara AcAryoMkI kRti na hokara digambara AcAryoMkI hI amara kRti hai| (2) kaSAyaprAbhUta aura usakI cUNiko zvetAmbara AcAryoMkI kRti siddha karaneke lie unakA dUsarA tarka hai ki digambara AcAryakRta granthoM para zvetAmbara AcAryoMkI TIkAe~ aura zvetAmbara AcAryakRta granthoM para digambara AcAryokI TIkAyeM haiM Adi / usI prakAra kaSAyaprAbhRta mula tathA usakI cUNi para di0 AcAryoM kI TIkA hone mAtrase unheM digambara AcAryoMkI kRti rUpase nizcita nahIM kiyA jA sktaa| (prastAvanA 50 30) .... yaha unakA tarka hai / kintu zvetAmbara AcAryoM dvArA racita karmagranthoMse kaSAyaprAbhRta aura usakI carNimeM varNita padArtha bhedako spaSTa rUpase jAnate hue bhI ve aisA asat vidhAna kaise karate haiM isakA kisIko bhI Azcarya hue binA nahIM rhegaa| 'mudrita kaSAyaprAbhUta cuNinI prastAvanAmAM raju thayelo mAnyatAnI samIkSA' isa upazIrSakake antargata unhoMne padArtha bhedake katipaya udAharaNa svayaM upasthita kiye haiN| ina udAharaNoMko upasthita karate hue unhoMne kaSAyaprAbhUtake sAtha kaSAprAbhUtaNi karmaprakRtiNi ina granthoMke uddharaNa diye haiN| kintu zvetAmbara paMcasaMgrahako dRSTi pathameM lene para vidita hotA hai ki ukta grantha bhI kaSAyaprAbhUta cUrNikA anusaraNa na kara karmaprakRti cUNi kA hI anusaraNa karatA hai / yathA (1) mizraguNasthAnameM samyaktva prakRti bhajanIya hai isa matakA pratipAdana karane vAlI paJcasaMgrahake satkarmasvAmitvakI gAthA isa prakAra hai-sAsayaNami niyamA sammaM bhajjaM dasasu saMtaM // 135 // karmaprakRti cuNise bhI isI abhiprAyakI puSTi hotI hai| (caNi sattAdhikAra pR0 35) [pradezasaMkrama pa0 94]
Page #458
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturtha khaNDa : 421 (2) saMjvalana krodhAdikA jaghanya pradezasakrama antima samayaprabaddhakA anyatra saMkrama karate hue kSapakake antima samayameM sarvasaMkramase hotA hai / yaha karmaprakRti cUrNikArakA mata hai aura yahI mata zvetAmbara paMcasaMgrahakA bho hai / yathA paMsaMjalaNatigANaM jahaNNajogissa khvgseddhiie| sagacarimasamayabaddhaM jaM chubhai sagaMtime samae // 119 / / (2) prathamopazama samyagdRSTike, samyaktvakI prAptike samaya mithyAtvake tIna puMja hone para eka Avali kAla taka samyagmithyAtvakA samyaktvameM saMkrama nahIM hotA yaha karmaprakRti cUrNikArakA mata hai| paJcasaMgraha prakRti saMkrama gAthA 11 kI malayagiri TIkAse bhI isI matako puSTi hotI hai / yathA tasyaiva caupazamikasamyagdRSTI viMzatisatkarmaNaH AvalikAyA abhyantare vartamAnasya samyagmithyAtvaM samyaktve na saMkrAmati / prakRti saM0 patra 10 (4) puruSavedakI patadgrahatA kaba naSTa ho jAtI hai isa viSayameM karmaprakRti curNikArakA jo mata hai usI matakA nirdeza paMcasaMgrahaNakI malayagiri TIkAmeM dRSTigocara hotA hai / yathA puruSavedasya prathamasthitau dvadyavAlikAzeSAyAM prAguktasvarUpaM AgAlo vyavacchidyate, udoraNA tu bhavati, tasmAdeva samayAdarabhya SaNNAM nokaSAyANAM satkaM dalikaM puruSavede na saMkramayati / -paMca0 cA0 mo0 Da0 patra 191 zve0 paMcasaMgrahake ye uddharaNa haiM jo mAtra karmaprakRticUrNikA pUrI taraha anusaraNa karate haiM, kintu kaSAyaprAbhUta aura usakI cUNikA anusaraNa nahIM krte| isase spaSTa hai ki kaSAyaprAbhRta aura usakI cUrNikAko zvetAmbara AcAryoMne kabhI bhI apanI paramparAkI racanA rUpameM svIkAra nahIM kiyaa| yahA~ hamAre isa bAtake nirdeza karanekA eka khAsa kAraNa yaha bhI hai ki malayagirike matAnusAra jina pA~ca granthoMkA paMcasaMgrahameM samAveza kiyA gayA hai unameM eka kaSAyaprAbhUta bhI hai / yadi candraSimahattarako paMcasaMgraha zvetAmbara AcAryakI kRti rUpameM svIkAra hotA to unhoMne jaise karmaprakRti aura cUNiko apanI racanAmeM pramANa rUpase svIkAra kiyA hai vaise hI ve kaSAyaprAbhUta aura cUrNiko bhI pramANa rUpameM svIkAra karate / aura aisI avasthAmeM jina-jina sthaloMpara unheM kaSAyaprAbhUta aura karmaprakRtimeM padArtha bheda dRSTigocara hotA usakA ullekha ve avazya krte| kintu unhoMne aisA na kara mAtra karmaprakRti aura usakI cUrNikA anusaraNa kiyA hai| isase spaSTa vidita hotA hai ki candraSimahattara kaSAyaprAbhUta aura usakI cUrNiko zvetAmbara paramparAkA nahIM svIkAra karate rhe| yahA~ hamane mAtra unhIM pAThoMko dhyAnameM rakhakara carcAkI hai jinakA nirdeza ukta prastAvanAkArane kiyA hai / inake sivAya aura bhI aise pATha hai jo karmaprakRti aura paMcasaMgrahameM eka hI prakArakI prarUpaNA karate haiM / parantu kaSAyaprAbhUta cUrNimeM unase bhinna prakArakI prarUpaNA dRSTigocara hotI hai / usake lie hama eka udAharaNa udvelanA prakRtiyoMkA denA iSTa mAneMge / yathA: kaSAyaprAbhutacaNimeM mohanIyakI mAtra do prakRtiyA~ udvelanA prakRtiyA~ svIkArakI gaI haiM-samyakaprakRti aura samyagmithyAtva prakRti / kintu paMcasaMgraha aura karmaprakRtimeM mohanIyakI udvelanA prakRtiyoMkI saMkhyA 27 hai / yathA darzanamohanIyakI 3, lobhasaMjvalanako chor3akara 15 kaSAya aura 9 nokaSAya / kaSAyaprAbhUtacaNikA pAThaH 58 sammAmicchattasya jahaNNar3hidivihatti kassa ? carimasamayauvvellamANassa / ( pR0 101 ) 36 evaM ceva sammattassa vi| (pR0 190)
Page #459
--------------------------------------------------------------------------
________________ 422 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana-grantha paMcasaMgraha-pradezasaMkramakA pATha evaM uvvalaNAsaMkameNa nAsei aviraohAraM / sammo'micchamIse sachattIsa'niyaThThi jA mAyA / / 74 / / isake sivAya paJcasaMgrahake pradezasaMkramaprakaraNameM eka yaha gAthA bhI AI hai jisase bhI ukta viSayakI puSTi hotI hai| samma-mIsaI miccho surdugveuvvichkkmegiNdii| suhumatasuccamaNudugaM aMtamuhutteNa aNiyaTTI / / 75 / / isameM batalAyA hai ki samyaktva aura samyagmithyAtvakI mithyAdRSTi jIva udvelanA karatA hai, paMcAnave prakRtiyoMkI sattAvAlA ekendriya jIva devadvikako udvelanA karatA hai, usake bAda vahI jIva vaikriyakaSaTkI udvelanA karatA hai, sUkSma trasa agnikAyika aura vAyukAyika jIva kramase uccagotra aura manuSyadvikakI udvelanA karatA hai tathA anivRttibAdara jIva eka antarmuhUrtameM pUrvokta 36 prakRitiyoMkI udvelanA karatA hai| yahA~ paMcasaMgraha nirUpita pAThakA ullekha kiyA hai karmaprakRtikI prarUpaNA isase bhinna nahIM hai| udAharaNArtha jisa prakAra paJcasaMgrahameM anantAnabandhIcataSkakI parigaNanA udvelanA prakRtiyoM meM kI gaI hai usI prakAra karmaprakRtimeM bhI unheM udvelanA prakRtiyA~ svIkAra kiyA hai| karmaprakRti cUNimeM pradezasatkarmakI sAdi-anAdi prarUpaNA karate hue likhA hai aNaMtANubaMdhINaM khaviyakammaMsigassa uvvalaMtassa egaThitisesajahannagaM padesasaM taM egasamayaM hoti / yaha eka udAharaNa hai / anya prakRtiyoMke viSayameM mUla aura cUNikA Azaya isI prakAra samajha lenA caahie| kintu jaisA ki pUrva meM nirdeza kara Aye haiM kaSAyaprAbhUta aura usakI cUrNimeM samyaktva aura samyagmithyAtva ina do prakRtiyoMko chor3akara mohanIyakI anya kisI prakRtikI udvalanA prakRtirUpase parigaNanA nahIM kI gaI hai| matabheda sambandhI dUsarA udAharaNa mithyAtvake tIna bhAga kauna jIva karatA hai isase sambandha rakhatA hai / zvetAmbara AcAryoM dvArA likhe gaye karmaprakRti aura paMcasaMgrahameM yaha spaSTa rUpase svIkAra kiyA hai ki darzanamohakI upazamanA karanevAlA mithyAdRSTi jIva mithyAtva guNasthAnake antima samayameM mithyAtva karmako tIna bhAgoMmeM vibhakta karatA hai / paMcasaMgraha upazamanA prakaraNameM kahA bhI hai urimaThiiaNubhAgaM taM ca tihA kuNai carimamicchudae desaghAINaM samma iyaraNaM micchmiisaaiN||23|| karmaprakRti aura usakI cUrNimeM likhA hai taM kAlaM bIyaThiI tihANubhAgeNa desaghAi stha / sammatta sammissaM micchatta savvaghAIo // 19 // cUrNi-carimasamayamicchaddi chise kAle uvasammadiThThi hohi tti tAhe bitIyakRitIte tihA aNubhAgaM kareti / aba ina donoMke prakAzameM kaSAyaprAbhUta cUrNipara dRSTipAta kiijie| isameM prathama samayavartI prathamopazama samyagdRSTi jIvako mithyAtvako tIna bhAgoMmeM vibhAjita karanevAlA kahA gayA hai / yathA: 102. carimasamayamicchAiTThI se kAle uvasamasammattamohaNIo 103. tAdhe ceva tiNNi kammaMsA uppAdidA / 104. paDhamasamaya uvasaMtadaMsaNamohaNIo micchatAdo sammAmicchatte bahugaM padesaggaM dedi / (pR0 628)
Page #460
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturthakhaNDa : 423 yahA~ karmaprakRti aura usakI cUrNike viSaya meM saMketa kara denA Avazyaka pratIta hotA hai ki gAthAmeM 'taM kAlaM bIyaThi iM' pATha hai usakA cUrNikArane jo anuvAda kiyA hai vaha mUlAnugAmI nahIM hai / mAlUma par3atA hai cUrNikA anukaraNamAtra hai / itanA avazya hai ki kaSAyaprAbhRta cUrNikA vAkyaracanA pIcheke viSayavivecanake anusandhAnapUrvakakI gaI hai aura karmaprakRti cUrNikI ukta vAkyaracanA isase pUrvakI gAthA aura usakI cUrNike viSaya vivecanako dhyAnameM na rakhakara kI gaI hai / jahA~ taka karma prakRtikI ukta mUla gAthAoMpara dRSTipAta karanese vidita hotA hai ki una donoM gAthAoM dvArA digambara AcAryoM dvArA pratipAdita matakA hI anusaraNa kiyA hai, kintu ukta cUrNi aura usako TIkA mUlakA anusaraNa na karatI huI zvetAmbara AcAryoM dvArA pratipAdita matakA hI anusaraNa karatI / phira bhI yahA~ visaMgatikI sUcaka ullekhanIya bAta itanI hai ki zvetAmbara AcAryAMne ukta TIkAoM meM va anyatra mithyAtva ke tIna hisse mithyAtva guNasthAnake antima samaya meM svIkAra karake bhI unameM mithyAtvake dravyakA vibhAga usI samaya na batalAkara prathamopazama samyaktvake prathama samayameM svIkAra kiyA haiM / yahA~ visaMgati yaha hai ki mithyAtva guNasthAna antima samaya meM to tIna bhAga honekI vyavasthA svIkAra kI gaI aura una tInoM bhAgoM meM karmapuMjakA ba~TavArA prathamopazama samyaktvake prathama samayase svIkAra kiyA gayA / isa prakAra ina donoM paramparAoMke pramANoMse spaSTa hai ki kaSAyaprAbhRta aura usakI cUrNi para digambara AcAryoMne TIkA likhI, kevala isalie hama unheM digambara AcAryoMkI kRti nahIM kahate / kintu unakI zabdayojanA, racanA zailI aura viSaya vivecana digambara paramparA ke anya kArmika sAhityake anurUpa hai, zvetAmbara paramparAke kArmika sAhitya ke anurUpa nahIM, isalie unheM hama digambara AcAryoMko amara kRti svIkAra karate haiM / aba Age jina cAra upazIrSakoMke AcAryoMkI kRti siddha karanekA prayatna kiyA hai unhoMne sarvaprathama 'digambara paramparAne amAnya tevA kaSAyaprabhAta cUrNi antagaMra padArtho', isa upazIrSaka ke antargata ka0 prA0 cUrNikA aise do ullekha upasthita kiye haiM jinheM ve svamatise digambara paramparAke viruddha samajhate haiM / antargata unhoMne kaSAyaprAbhRta aura usakI cUrNiko zvetAmbara unapara kramase vicAra karate haiM prathama ullekha hai -- " savvaliMgesa bhajjANi / " isa sUtrakA artha hai ki atIta meM sarva liMgoM meM ba~dhA huA karma kSapakake sattAmeM vikalpase hotA hai / isa para ukta prastAvanA lekhakakA kahanA hai ki 'kSapaka cAritraveSamAM hoya paNa kharo ane na paNa hoya cAritravAna veSa vagara arthAt anya tApasAdinA vezamAM rahela jIva paNa kSapaka thaI zake eTale prastuta sUtra digambara mAnyatA thI viruddha che / ' Adi aba savAla yaha hai ki ukta pra0 lekhakane ukta sUtra parase yaha niSkarSa kaise phalita kara liyA ki 'kSapaka cAritrave-SamAM hoya paNa kharo ane na paNa hoya cAritranA veSa vagara arthAt anya tapAsAdinA vezamAM rahale jIva paNa kSapaka thaI zake che / ' kAraNa vartamAnameM jo kSapaka hai usake atIta kAlameM karmabandhake samaya kaunasA liMgameM bA~dhA gayA karma kSapakake vartamAna meM sattA meM niyamase hotA hai yA vikalpase hotA hai ? isI antargata zaMkAko dhyAna meM rakhakara yaha samAdhAna kiyA gayA hai ki vikalpa hotA hai|' isa parase kahA~ phalita hotA hai ki vartamAna meM vaha kSapaka kisI bhI vezameM ho sakatA hai| mAlUma par3atA hai ki apane sampradAya ke vyAmoha aura apane kalpita vezake kAraNa hI unhoMne ukta sUtra parase aisA galata abhiprAya phalita karanekI ceSTA kI hai /
Page #461
--------------------------------------------------------------------------
________________ 424 : siddhAntAcArya paM0 phalacandra zAstrI abhinandana-grantha thor3I derake liye ukta (zve.) manijIne jo abhiprAya phalita kiyA hai yadi usIko vicArake lie ThIka mAna liyA jAtA hai to jisa gati AdimeM pUrvameM jina bhAvoMke dvArA bA~dhe gaye karma vartamAnameM kSapakake vikalpase batalAye haiM, ve bhAva bhI vartamAnameM kSapakake vikalpase mAnane pdd'eNge| udAharaNArtha pahale samyagmithyAtvameM bA~dhe gaye karma vartamAnameM jisa kSapakake vikalpase batalAye haiM to kyA usa kSapakake vartamAnameM vikalpase samyagmithyAtva bhI mAnanA pdd'egaa| yadi kaho ki nahIM, to samyagmithyAtvameM baMdhe hae jo karma sattArUpase vartamAnameM kSapakake vikalpase hote hue bhI atIta kAlameM una koMke bandhake samaya samyagmithyAtva bhAva thA itanA hI Azaya jaise samyagmithyAtva bhAvake viSayameM likhA jAtA hai usI prakAra sarvaliMgoMke viSayameM bhI yaha Azaya yahA~ lenA caahie| hama yaha svIkAra karate haiM ki jaise atIta kAlameM anya liMgoMmeM bA~dhe gaye karma vartamAnameM kSapakake vikalpase bana jAte haiM vaise hI atIta kAlameM jina liMgameM bA~dhe gaye karmoke vartamAnameM kSapakake vikalpase svIkAra karane meM koI pratyavAya nahIM dikhAI detA / kAraNa saMyamabhAvakA utkRSTa antarakAla kucha kama ardhapudgala parivartanapramANa aura jaghanya antarakAla antarmuhUrtapramANa batalAyA hai / yathAH saMjamANuvAdeNa saMjada-sAmAiya-cchedIvaTThAvaNasuddhisaMjada-parihArasuddhi saMjada-saMjadAsaMjada dANamaMtaraM kevaciraM kAlAdo hodi // 108 / / jahaNNa aMtomuhuttaM / / 109 / / ukkasseNa addha poggala-pariyadaM desUNaM ||110||-khuddaabNdh pR0 321-322 / yahA~ jayadhavalA TIkAkArane ukta sUtrakI vyAkhyA karate hue 'NiggaMthavadirittasesANaM' yaha likhakara 'sarvaliMga' padase nirgrantha liMgake atirikta jo zeSa savikAra sarva liMgoMkA grahaNa kiyA hai vaha unhoMne kSapakazreNipara ArohaNa karanevAlA jIva anya liMgavAlA na hokara vartamAnameM nirgrantha hI hotA hai aura isa apekSAse usake nigrantha avasthAmeM bA~dhe gaye karma bhajanIya na hokara niyamase pAye jAte hai| yaha dikhalAneke lie hI kiyA hai, kyoMki jo jIva antaraMgameM nirgrantha hotA hai| kintu ina donoM ke paraspara avinAbhAvako na svIkAra kara jo zvetAmbara sampradAyavAle icchAnusAra vastra-pAtrAdi sahita anya vezameM rahate hue bhI vartamAnameM kSapakazreNi Adi para ArohaNa karatA yA ratnatrayasvarUpa muni liMgakI prApti mAnate haiM, unake usa matakA niSedha karaneke lie jayadhavalA TIkAkArane 'NiggaMthavadirittasesANaM' padakI yojanA kI hai| vicAra kara dekhA jAya to unake isa nirdezameM kisI bhI prakArakI sAmpradAyikatAko gandha na hokara vastusvarUpakA udghATana mAtra hai, kyoMki bhItarase jIvana meM nirgrantha vahI ho sakatA hai jo vastra-pAtrAdikA buddhipUrvaka tyAgakara bAhyameM jinamudrAko pahale hI dhAraNa kara letA hai| koI buddhipUrvaka vastra-pAtra Adiko svIkAra kare, unheM rakhe, unakI samhAla bhI kare phira bhI svayaMko vastra-pAtra Adi sarva parigrahakA tyAgI batalAve, ise mAtra jIvanakI viDambanA karanevAlA hI kahanA caahie| ataH vartamAnameM jisane vastra-pAtrAdi sarva parigrahakA tyAga kara nirgrantha liMga svIkAra kiyA hai vahI kSapaka ho sakatA hai aura aise kSapakake nirgrantha liMga grahaNa karaneke samayase lekara bA~dhe gaye karma sattAmeM avazya pAye jAte haiM yaha dikhalAneke liye hI zrI jayadhavalA TIkAkArane apanI TIkAmeM 'sarva liMga' padakA artha 'nirgrantha liMga vyatirikta anya saba liMga' kiyA hai jo 'vyAkhyAnato vizeSapratipattiH / ' isa nItivacanako anusaraNa karanevAlA honese upayukta hI hai / dUsarA ullekha hai-24. 'Negama-saMgaha-vavahAra savve icchaMti / 25. ujusudo ThavaNavajje / (ka. prA. pR. 17) isakA vyAkhyAna karate hue yaha spaSTa kiyA gayA hai ki naigama, saMgraha aura vyavahAra ye tIna dravyArthika
Page #462
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturtha khaNDa : 425 naya haiM aura RjusUtra Adi cAra paryAyArthika naya haiM / isa viSayameM digambara paramparAmeM kahIM kisI prakAra matabheda dikhalAI nahIM detA / kaSAyaprAbhRtacUrNisUtroMmeM sarvatra RjusUtranayakA paryAyArthikanayameM hI samAveza karate haiM / phira bhI ukta (zve ) munijIne apanI prastAvanA meM yaha ullekha kisa AdhArase kiyA hai ki 'kaSAyaprAbhUtacUrNikAra RjusU nayako dravyArthikanaya svIkAra karate haiM / yaha samajhake bAhara hai| ukta kathanakI puSTi karanevAlA unakA vaha vacana isa prakAra hai- 'ahIM kaSAyaprAbhRta cUrNikAra RjusUtranayano dravyArthikanayamAM samAveza karavA dvArA zvetAmbarAcAryono saiddhAntika paramparAne anusare che kAraNake zvetAmbaroMmeM saiddhAntika paramparA RjusUtranayano dravyArthika nayamAM samAveza kare che. ' 54 S We
Page #463
--------------------------------------------------------------------------
________________ tatvArthasUtra aura usakI TIkAe~ isa avasarpiNI kAlameM antima tIrthaMkara bhagavAn mahAvIrake mokSalAbha karaneke bAda anubaddha kevalI tIna aura zrutakevalI pA~ca hue haiM / antima zrutakevalI bhadrabAhu the / inake kAla taka aMga-anaMga zruta apane mUla rUpameM AyA hai / isake bAda uttarottara buddhibala aura dhAraNAzaktike kSINa hote jAnese tathA mUla zrutake prAyaH pustakArUr3ha kie jAne kI paripATI na honese kramazaH vaha vicchinna hotA gayA hai / isa prakAra eka ora jahA~ mUla zrutakA abhAva hotA jA rahA thA vahA~ dUsarI ora zruta paramparAko akSuNNa banAye rakhaneke lie aura usakA sIdhA sambandha bhagavAn mahAvIrakI divyadhvanise banAye rakhaneke lie jo aneka prayatna hue haiM unameMse anyatama prayatna tatvArthasUtrakI racanA hai / yaha eka aisI prathama ucca koTikI racanA hai jaba jaina paramparAmeM jaina sAhityakI mUla bhASA prAkRtakA sthAna dhIre-dhIre saMskRta bhASA lene lagI thI, isake saMskRta bhASAmeM lipibaddha honekA yahI kAraNa hai| 1. nAma isameM samyagdarzanake viSayarUpase jIvAdi sAta tattvoMkA vivecana mukhya rUpase kiyA gayA hai, isalie isakI mUla saMjJA 'tattvArtha' hai / pUrva kAlameM isapara jitane bhI vRtti, bhASya aura TIkA grantha likhe gaye haiM una sabameM prAyaH isI nAmako svIkAra kiyA gayA hai / isakI racanA sUtra zailImeM huI hai, isalie aneka AcAryoM ne 'tattvArthasUtra' isa nAmase bhI isakA ullekha kiyA hai| zvetAmbara paramparAmeM isake mUla sUtroMmeM kucha parivartana karake isapara vAcaka umAsvAtine lagabhaga sAtavIM zatAbdike uttarArdhameM yA 8vIM zatAbdike pUrvArdhameM tattvArthAdhigama nAmake eka laghu granthakI racanAkI', jo uttara kAlameM tattvArthAdhigama bhASya isa nAmase prasiddha huA / zvetAmbara paramparAmeM ise tattvArthAdhigama sUtra isa nAmase prasiddhi milanekA yahI kAraNa hai / kintu vaha paramparA bhI isake 'tattvArtha' aura 'tattvArthasUtra' ina purAne nAmoMkA sarvazaH vismRta na kara sakI / uttara kAlameM to prAyaH aneka zvetAmbara TIkA-TipaNIkAe~ dvArA ekamAtra 'tattvArthasUtra' isa nAmako hI eka svarase svIkAra kara liyA gayA hai| zraddhAlu janatAmeM isakA eka nAma mokSazAstra bhI pracalita hai / isa nAmakA ullekha isake prAcIna TIkAkAroMne to nahIM kiyA hai / kintu isakA prArambha mokSamArgakI prarUpaNAse hokara isakA anta mokSakI prarUpaNAke sAtha hotA hai / jAna par3atA hai ki ekamAtra isI kAraNase yaha nAma prasiddhi meM AyA hai| 1. granthakA parimANa vartamAnameM tattvArthasUtrake do pATha (digambara aura zvetAmbara paramparA mAnya) upalabdha honese isake parimANake viSayameM UhApoha hotA AyA hai| kintu jaisA ki Age calakara batalAnevAle haiM, sarvArthasiddhimAnya pATha hI mUla 1. sarvArthasiddhi, tattvArthavAtika, tatvArthazlokavArtika Adike pratyeka adhyAyakI samApti sUcaka puSpikA Adi / 2. jIvasthAna kAlAnuyoga dvAra, pR0 316 / 3. prastAvanA, sarvArthasiddhi, pR0 72 se / / 4. tattvArthAdhigama bhASya, utthAnikA, zloka 2 / 5. siddhasenagaNi TIkA, adhyAya 1 aura 6 kI antima puSpikA / 6. prajJAcakSu paM0 sukhalAlajI dvArA anudita tattvArthasUtra /
Page #464
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturtha khaNDa : 427 tattvArthasUtra hai / tadanusAra isake dasoM adhyAyoMke sUtroMko saMkhyA 357 hai| yathA-a0 1 meM sUtra 33, a0 2 meM sUtra 53, a0 3 meM sUtra 39, a0 4 meM sUtra 42, a0 5 meM sUtra 42, a0 6 meM sUtra 27, a0 7 meM sUtra 39, a0 8 meM sUtra 28, a0 9 meM sUtra 47 aura a0 10 meM sUtra 9, kula 357 sUtra / zvetAmbara paramparAmeM tattvArthAdhigama bhASyakI racanA hone para malasUtra pAThameM saMzodhana kara dasoM adhyAyoM meM jo sUtra saMkhyA nizcita huI usakA vivaraNa isa prakAra hai-a0 1 meM sUtra 35, a0 2 meM sUtra 52, a0 3 meM sUtra 18, a0 4 meM sUtra 53, a0 5 meM sUtra 44, a0 6 meM sUtra 26, a0 7 meM sUtra 34, a0 8 meM sUtra 26, a0 9 meM sUtra 49, a0 10 meM sUtra 7, kula 344 sUtra' / 3. maMgalAcaraNa tattvArthasUtrakI prAcIna aneka sUtra pothiyoMmeM tathA sarvArthasiddhi vattimeM isake prArambhameM yaha prasiddha maMgala zloka upalabdha hotA hai mokSamArgasya netAraM bhettAraM karmabhUbhRtAm / jJAtAraM vizvatattvAnAM vande tadguNalabdhaye // kintu tattvArthasUtrakI prathama vRtti sarvArthasiddhi hai, usameM tathA uttarakAlIna anya bhASya aura TIkA granthoMmeM ukta maMgala zlokakI vyAkhyA upalabdha na honese katipaya vidvAnoMkA mata hai ki ukta maMgala zloka mUla granthakA aMga nahIM hai / sarvArthasiddhikI prastAvanAmeM hamane bhI isI matakA anusaraNa kiyA hai / kintu do kAraNoMse hameM svayaM vaha mata sadoSa pratIta huA / spaSTIkaraNa isa prakAra hai: 1 AcArya vidyAnanda ukta maMgala zlokako sUtrakArakA svIkAra karate hue AptaparIkSAke prArambhameM likhate haiM _ 'kiM punastatparameSTino guNastotraM zAstrAdau sUtrakArAH prAhuriti nigadyate / ' AptaparIkSAkA upasaMhAra karate hue ve punaH usI tathyako duharAte haiM zrImattattvArthazAstrAdbhutasalilanidheriddharatnodbhavasya, protthAnArambhakAle sakalamalabhide zAstrakAraiH kRtaM yat / stotra tIrthopamAnaM prathitapathupathaM svAmimImAMsitaM tat / vidyAnandaiH svazaktyA kathamapi kathitaM satyavAkyArthasiddhayai / / 123 / / prakRSTa samyagdarzanAdirUpI zlokoMkI utpattike sthAna bhUta zrImattatvArthazAstrarUpI adbhuta samudrakI racanAke Arambha kAlameM mahAna mokSa pathako prasiddha karanevAle aura tIrthopamasvarUpa jisa stotrako zAstrakAroMne samasta karmamalakA bhedana karaneke abhiprAyase racA hai aura jisakI svAmI (samantabhadra AcArya) ne mImAMsA kI hai usa stotrake satya vAkyArthakI siddhike lie vidyAnandane apanI zaktike anusAra kisI prakAra nirUpaNa kiyA hai // 123 // isI tathyako unhoMne punaH ina zabdoM meM svIkAra kiyA hai iti tattvArthazAstrAdau munondrastotragocarA / praNItAptaparIkSeyaM vivAdavinivRttaye // 124 // isa prakAra tattvArthazAstrake prArambhameM munIndrake stotrako viSaya karanevAlI yaha AptaparIkSA vivAdako dUra karaneke lie racI gaI hai // 124 // 1. vizeSake lie dekho, sarvArthasiddhi pra0, pR0 17 se /
Page #465
--------------------------------------------------------------------------
________________ 428 : siddhAntAcArya paM0 phulacandra zAstrI abhinandana-grantha __Apta parIkSAke ye ullekha asaMdigdha haiN| inase vidita hotA hai ki AcArya vidyAnandake samaya taka ukta maMgala zloka sUtrakArakI kRtike rUpameM hI svIkAra kiyA jAtA rahA hai / 2. eka aura AcArya vidyAnandane tattvArthasUtrapara tattvArtha zlokavArtika nAmaka vistRta bhASya likhakara bhI usake prArambhameM isa maMgala zlokakI vyAkhyA nahIM kI aura dUsarI ora ve AptaparIkSAmeM use sUtrakArakA svIkAra karate haiN| isase isa tarkakA svayaM nirasana ho jAtA hai ki tatvArtha sUtrake vRtti, bhASya aura TIkAkAroMne ukta maMgala zlokakI vyAkhyA nahIM kI, isalie vaha sUtrakArakA nahIM hai| sthiti yaha hai ki svAmI samantabhadra dvArA tattvArthasUtrake ukta maMgala zloka kI svatantra vyAkhyAke rUpameM Apta mImAMsA likhe jAnepara uttarakAlIna pUjyapAda AcAryane tattvArthasatrapara vRtti likhate hue usake prArambhama ukta maMgala zlokakI punaH vyAkhyA likhanekA upakrama nahIM kiyaa| bhaTTa akalaMkadevane AptamImAMsApara aSTazatI likhI hI hai, isalie tattvArthasatrapara apanA tattvArtha bhASya likhate samaya unhoMne bhI ukta maMgala zlokako svatantra vyAkhyA nahIM likhii| yadyapi AcArya vidyAnandane ukta maMgala zlokakI vyAkhyAke rUpameM svatantra rUpase Apta parIkSA likhI hai / parantu usakA kAraNa anya hai / bAta yaha hai ki AptamImAMsApara bhaTTa akalaMkadeva dvArA nirmita aSTazatIke samAna svayaM dvArA nirmita aSTasahasrIko ati kaSTasAdhya jAnakara hI unhoMne ukta maMgala zlokakI svatantra vyAkhyAkI rUpameM AptaparIkSAkI racanA kii| spaSTa hai ki ukta maMgala zlokako sUtrakArakI hI anupama kRtike rUpameM svIkAra karanA caahie| 4. sUtrakAra aura racanAkAlanirdeza AcArazAstrakA niyama hai ki arhata dharmakA anuyAyI sAdha antaH aura bAhara parama digambara aura saba prakArakI laukikatAoMse atIta hotA hai| yahI kAraNa hai prAcIna kAlameM sabhI zAstrakAra zAstrake prArambhama yA antameM apane nAma, kula, jAti aura vAstavya sthAna AdikA ullekha nahIM karate the| ve paramArthase svayakA usa zAstrakA racayitA nahIM mAnate the| unakA mukhya prayojana paramparAse prApta vItarAgatAkI pratipAdaka dva dazAMga vANIko saMkSipta, vistRta yA bhASAntara kara saMkalana kara denA mAtra hotA thaa| usameM bhI usa kAlameM usa viSayakA jo adhikArI vidvAna hotA thA use hI saMgha Adike orase yaha kArya sauMpA jAtA thaa| anyathA prarUpaNA na ho jAya isa bAtakA pUrA dhyAna rakhA jAtA thaa| ve yaha acchI tarahase jAnate the ki kisI zAstrake sAtha apanA nAma Adi denese usakI sarva grAhyatA aura prAmANikatA nahIM bar3hatI / adhikatara zAstroma sthala-sthalapara 'jinendradevane aisA kahA hai", 'yaha jina devakA upadeza hai', 'sarvajJa devane jisa prakAra kahA hai usa prakAra hama kahate haiN|', ityAdi vacanoMke ullekhoMke sAtha hI pratipAdya viSayoMke lipibaddha karanekI paripATI thI / prAcIna kAlameM yaha paripATI jitanI adhika vyApaka thI. zratadhara AcAryoMkA usake prati utanA hI adhika Adara thA / tattvArthasUtrakI racanA usI paripATIkA eka aMga hai. isalie usameM usakA saMkalayitA kona hai isakA ullekha na honA svAbhAvika hai| ataH anya pramANoMke prakAzameM hI hameM isa tathyakA nirNaya karanA hogA ki Agamika dRSTise sarvAMgasundara isa mahattvapUrNa granthakA saMkalayitA kauna hai ? isa dRSTise sarvaprathama hamArA dhyAna AcArya vIrasena aura AcArya vidyAnandakI ora jAtA hai| AcArya vIrasena jIvasthAna kAlAnuyoga dvArA 10 316 meM likhate haiM 1. samayasAra, gAthA 70 / 2. samayasAra, gAthA 150 / 3. bodhapAhuDa, gAthA 61 /
Page #466
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturtha khaNDa : 429 'taha giddhapicchAiriyappayAsidataccatthasutte vi' vartanA-pariNAmakriyAparatvAparatveca kAlasya' idi davvakAlo pruuvido'| isa ullekhameM tattvArthasUtra ko gRddhapicchAcArya dvArA prakAzita kahA gayA hai / __ AcArya vidyAnandane bhI apane tattvArtha zlokavArtikame ina zabdoM dvArA tattvArthasUtrako AcArya gRddhapicchakI racanAke rUpameM svIkAra kiyA hai-'gaNAdhipa-pratyekabuddha-zrutikevalyabhinna darzapUrvadhara sUtreNa svayaMsammatana vyabhicAra iti cet ? na, tasyApyarthataH sarvajJavItarAga praNetakatvasiddherahadbhASitArthaM gaNadharadevaitithamiti vacanAt etena gaddhapicchAcAryaparyantamunisatreNa vyabhicAratA nirstaa|' ye donoM samartha AcArya vikrama 9vIM zatAbdIke pUrvArdhameM hue haiN| isase vidita hotA hai ki inake kAlataka AcArya kundakundake paTTadhara ekamAtra AcArya gRddhapiccha hI tattvArthasUtrake racayitA svIkAra kie jAte the| uttara kAlameM bhI isa tathyako svIkAra karanemeM hameM kahIM koI matabheda nahIM dikhalAI detA, jisakI puSTi vAdirAjasUrike pArzvanAthacaritase bhI hotI hai| vahA~ ve zAstrakArake rUpameM AcArya gRddhapicchake prati bahumAna prakaTa karate hue likhate haiM 'atucchaguNasampAtaM gRddhapicchaM nato'smitam / pakSI kurvanti yaM bhavyA nirvANAyotpatiSNavaH / / ' vAdirAjasUri zAstrakAroMkA nAmasmaraNa kara rahe hai / usI prasaMgameM yaha zloka AyA hai| isase vidita hotA hai ki ve bhI tattvArthasUtrake racayitAke rUpameM AcArya gRddhapicchako svIkAra karate rahe / yadyapi zravaNabelagolAke candragirI parvata para kucha aise zilAlekha pAye jAte haiM jinameM AcArya gaddha piccha aura umAsvAtiko abhinna vyakti mAnakara zilAlekha 105 meM umAsvAtiko tattvArthasUtrakA kartA svIkAra kiyA gayA hai| kintu inameMse zilAlekha 43 avazya hI vikramakI 12vIM zatAbdike antima caraNakA hai| zeSa saba zilAlekha 13vIM zatAbdi aura usake bAdake haiN| jisa zilAlekhameM umAsvAtiko tattvArthasUtrakA racayitA kahA gayA hai vaha to 15vIM zatAbdikA hai| kintu mAlUma par3atA hai ki 8vIM 9vIM zatAbdi yA usake bAda zvetAmbara paramparAmeM tattvArthasUtrake racayitAke rUpameM umAsvAtikI prasiddhi honepara kAlAntarameM digambara paramparAmeM ukta prakArake bhramakI sRSTi huI hai| ataH ukta zilAlekhoMse bhI yahI siddha hotA hai ki tattvArthasUtra anya kisIkI racanA na hokara mUlameM ekamAtra gRddhapicchAcAryakI hI amara kRti hai / zilAlekha 105 meM jina umAsvAtiko tattvArthasUtrakA racayitA kahA gayA hai ve anya koI na hokara AcArya kundakundake paTTadhara AcArya gaddhapiccha hI haiN| zvetAmbara paramparAke vAcaka umAsvAti inase sarvathA bhinna vyakti haiM / AcArya gRddhapiccha aura vAcaka umAsvAtike vAstavya kAla meM bhI bar3A antara hai| AcArya gaddhapiccha kA vAstavya kAla jabaki pahalI zatAbdikA uttarArdha aura dUsarI zatAbdikA pUrvArdha nizcita huA hai| isalie zvetAmbara paramparAmeM jo tattvArthAdhigama bhASyamAnya sUtrapATha pAyA jAtA hai vaha mUla sUtrapATha na hokara sarvArthasiddhimAnya 1. zilAlekha 40, 42, 43, 47 va 50 / 2. dharmaghoSa sUrIkRta duHSamakAla zramaNa saMghastava, dharmasAgara gaNikRta tapAgaccha padrAvali aura jinavijaya sUrIkRta loka prakAza grantha /
Page #467
--------------------------------------------------------------------------
________________ 430 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana grantha sUtroMko hI mUla sUtrapATha samajhanA caahie'| joki AcArya kundakunda vikramakI prathama zatAbdike madhyameM hue anvayameM hue unhIMke anyatama ziSya AcArya gRddhapiccha kI anupama racanA hai / 5. viSaya paricaya mUla tattvArthasUtrameM 10 adhyAya aura 357 sUtra haiM yaha pahale batalA Aye haiM / usakA prathama sUtra hai- 'samyagdarzana- jJAna- cAritrANi mokSamArgaH isakA samuccaya artha hai - samyagdarzana, samyagjJAna aura samyak cAritrarUpase pariNata AtmA mokSamArga hai / mokSamArgakA hI dUsarA nAma Atmadharma hai / isakA Azaya yaha hai ki ratnatraya pariNata AtmA hI mokSakA adhikArI hotA hai, anya nahIM / vahA~ ina tInoMmeM samyagdarzana mukhya hai, isIlie bhagavAn kundakundane darzana prAbhRtameM ise dharmakA mUla kahA hai / ataH sarvaprathama isake svarUpakA nirdeza karate hue vahA~ batalAyA hai- 'tattvArthazraddhAnaM samyagdarzanam / ' jIva, ajIva, Asrava, bandha, saMvara, nirjarA aura mokSa ye sAta tattvArtha haiM / puNya aura pApa Asrava aura bandhake vizeSa honese yahA~ unakI pRthakse parigaNanA nahIM kI gaI hai / inakA yathAvasthita svarUpa jAnakara AtmAnubhUti svarUpa Atma rucikA honA samyagdarzana hai yaha ukta sUtrakA tAtparya hai / paramAgama meM samyagdarzanakI utpattike jina bAhya sAdhanoMkA nirdeza kiyA gayA hai unameM dezanAlabdhi mukhya hai| chaha dravya aura nau padArthoMke upadezakA nAma dezanA hai / usa dezanArUpase pariNata AcAryAdikA lAbha honA aura upadiSTa arthake grahaNa, dhAraNa tathA vicAra karanerUpa zaktikA samAgama honA dezanAlabdhi hai / prathamAdi tIna narakoM meM prathamopazama samyagdarzanakI utpattike jina tIna bAhya kAraNoMkA nirdeza kiyA gayA hai unameM eka dharmazravaNa bhI hai| isa para kisI ziSyakA prazna hai ki prathamAdi tIna narakoMmeM RSiyoMkA gamana na honese dharmazravaNarUpa bAhya sAdhana kaise bana sakatA hai ? isakA samAdhAna karate hue batalAyA hai ki vahA~ pUrva bhavake sambandhI samyagdRSTi devoMke nimittase dharmopadezakA lAbha ho jAtA hai| isa ullekha meM 'samyagdRSTi' pada dhyAna dene yogya hai| isase vidita hotA hai ki mokSamArga ke prathama sopAnasvarUpa samyagdarzanakI utpattimeM samyagjJAnIkA upadeza hI prayojanIya hotA hai / itanA avazya hai ki jinheM pUrva bhavameM yA kAlAntara meM dharmopadezakI upalabdhi huI hai unake jIvana meM usakA saMskAra banA rahanese vartamAna meM sAkSAt dharmopadezakA lAbha na milane para bhI Atma jAgRti honese samyagdarzanakI prApti ho jAtI hai / inhIM donoM tathyoMko dhyAnameM rakhakara tattvArtha sUtra meM - ' tannisargAdadhigamAdvA' isa tIsare sUtrakI racanA huI hai / tatvArtha kauna-kauna haiM jinake zraddhAnase samyagdarzanakI utpatti hotI hai isa bAtakA jJAna karAneke liye 'jIvAjIvAsrava' - ityAdi sUtrakI racanA huI hai / mokSa mArgameM nirAkulatA lakSaNa sukhakI prApti jIvakA mukhya prayojana hai, isaliye sAta tattvArthoM meM prathama sthAna caitanya lakSaNa jIvakA hai / ajIva ( sva se bhinna anya) ke prati apanatva honese jIva kI saMsAra paripATI calI A rahI hai, isaliye sAta tattvArthoMmeM dUsarA sthAna ajIvakA hai / ye do mUlatattvArtha haiM / inake nimittase utpanna honevAle zeSa pA~ca tattvArtha hai / jinameM saMsAra aura unake kAraNoM tathA mokSa aura unake kAraNoMkA nirdeza kiyA gayA hai / 1. isa viSaya ke vizeSa UhApohake lie sarvArthasiddhikI prastAvanA para dRSTipAta kIjie / 2. jIvasthAna cUlikA pR0 20414, jIvasthAna cUlikA, nauvIM cUlikA sUtra 7 va 8 / 3. jIvasthAna cUlikA, pR0 422 / 4. paMcAstikAya, gAthA 108, samaya vyAkhyA TIkA /
Page #468
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturtha khaNDa 431 eka-eka zabdameM aneka arthoMko dyotita karanekI zakti hotI hai / usameM vizeSaNakI sAmarthya se pratiniyata arthake pratipAdanakI zaktiko vyasta karanA prayojana hai| pahale samyagdarzanAdi aura jIvAdi padArthoMkA ullekha kara Aye haiN| unameMse prakRtameM kisa padakA kona artha iSTa hai isa tathyakA viveka karaneke liye 'nAmasthApanA' ityAdi pA~caveM sUtrakI racanA huI hai| kintu isa nirNaya meM samyagjJAnakA sthAna sarvopari hai| isa tathyako dhyAna meM rakha kara nikSepa yojanAke prarUpaka sUtra ke bAda 'pramANa- nayairadhigamaH ' racA gayA hai| pramANa -- navasvarUpa samyagjJAna dvArA sunirNIta nikSipta kisa padArthakI vyAkhyA kitane adhikAroMmeM karanese vaha sarvAMgapUrNa kahI jAyagI isa tathya ko spaSTa karaneke liye 'nirdeza- svAmitva' ityAdi aura 'satsaMkhyA ' ityAdi do sUtroMkI racanA huI hai| isa prakAra tattvArthasUtrameM ye ATha sUtra mukhya haiN| anya saba sUtroM dvArA poSa saba kathana ina sUtroMmeM pratipAdita artha kA vistAra mAtra hai / usameM prathama adhyAyameM anya jitane sUtra haiM una dvArA samyagjJAna tattva kI vistArase mImAMsAkI gaI hai / usameM jo jJAna vidhi niSadha ubhayasvarUpa vastuko yugavat viSaya karatA hai use pramANa kahate haiM aura jo jJAna gauNa manuSyasvabhAvase avayavako viSaya karatA hai| use naya kahate haiM / nayajJAnameM itanI vizeSatA hai ki vaha eka aMza dvArA vastuko viSaya karatA hai, anyakA niSedha nahIM karatA / isIliye use samyagjJAnakI koTimeM parigRhIta kiyA gayA hai| dUsare, tIsare aura cauthe adhyAyameM pramukhatAne jIvapadArthakA vivecana kiyA gayA hai| prasaMgase ina tInoM adhyAyoMmeM pAMca bhAva, jIvakA lakSaNa, manakA viSaya pA~ca indriyAM, unake uttarabheda aura viSaya pA~ca zarIra, tIna veda, nauyoni, narakaloka, madhyaloka aura urdhvaloka, cAroM gatiyoMke jIvoMkI Ayu AdikA vistArase vivecana kiyA gayA hai| dUsare adhyAyake antameM eka sUtra hai jisameM jina jIvoMkI anapavartya Ayu hotI hai| unakA nirdeza kiyA gayA hai / viSamakSaNa, zastraprahAra, zvAsocchvAsa nirodha Adi bAhya nimittoMke sannidhAna meM bhujyamAna AyumeM hrAsa honeko apavarta kahate haiN| kintu isa prakAra jinakI AyukA hrAsa nahIM hotA unheM anapavartya AyuvAlA kahA gayA hai| pratyeka tIrthakarake kAlameM aise dasa upasarga kevalI aura dasa anyaH kRta kevalI hote haiM jinheM bAhya meM bhayaMkara upasargAdike saMyoga banate haiM, parantu unake AyukA hrAsa nahIM hotA / isase yaha siddhAnta nizcita hotA hai ki antaraMga jisa AyumeM apane kAlameM hrAsa honekI pAtratA hotI hai, bAhyameM usa kAla meM kAla pratyAsattivaza vyavahArase hrAsake anukUla anya viSabhakSaNa Adi bAhya sAmagrIkA sannidhAna honepara usa AyukA hrAsa hotA hai / antaraMga meM Ayu meM hrAsa honekI pAtratA na ho aura usake hrAsake anukUla bAhya sAmagrI milane para usakA hrAsa ho jAya aisA nahIM hai / cauthe adhyAyameM devoMke avAntara bhedoMke nirUpaNake sAtha unake nirdeza kiyA gayA hai| usase yaha siddhAnta phalita hotA hai ki bhogopabhogakI bahulatA aura parigrahako bahulatA sAtA Adi puNyAtizayakA phala na hokara sAta pariNAmakI bahulatA usakA phala hai, isaliye karmazAstrameM bAhya sAmagrIko sukha-duHkha Adi pariNAmoMke nimittarUpameM svIkAra kiyA gayA hai| devoMkI lezyA aura Ayu AdikA vivecana bhI isI adhyAyameM kiyA gayA hai / pAMcaveM adhyAyameM chaha dravyoM aura unake guNa-paryAyoMkA sAMgopAMga vivecana karate hue unake paraspara upakArakA aura guNaparyAyake sAtha dravyake sAmAnya lakSaNakA bhI nirdeza kiyA gayA hai / yahA~ upakAra zabdakA artha bAhya sAdhanase hai / pratyeka dravya jaba apane pariNAma svabhAvake kAraNa vivakSita eka paryAyase apane tatkAlIna unake anusAra anya paryAya rUpase pariNamatA hai taba usameM anya dravyakI nimittatA kahA~ kisa rUpameM svI
Page #469
--------------------------------------------------------------------------
________________ 432 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana grantha kArakI gaI hai yaha isa adhyAyake upakAra prakaraNa dvArA sUcita kiyA gayA hai| yahA~ dravyake sAmAnya lakSaNameM utpAda vyaya aura dhauvya ina tInoMko dravyake aMzarUpameM svIkAra kiyA gayA hai| isakA artha yaha ki jaise dhrauvyAMza anvaya pase svayaM sat hai usI prakAra apane-apane kAlameM pratyeka utpAda aura vyaya bhI svayaM sat hai / ina tInoMmeM lakSaNa bheda hone para bhI vastupanese bheda nahIM hai / isaliye anyake kAryako parameM vyavahArase nimittatA svIkAra karake bhI usameM anyake kAryakI yathArtha kartRtA Adi nahIM svIkArakI gaI hai aura na kI jA sakatI hai / chaThe aura sAtaveM adhyAyameM Asrava tattva ke vivecana ke prasaMgase puNya aura pApa tattvakA bhI vivecana kiyA gayA hai / saMsArI jIvoMke parAzrita bhAva do prakArake haiM zubha aura azubha / deva-guru-zAstrakI bhakti tathA vratoM kA pAlana karanA Adi zubha bhAva haiM aura paMcendriyoM ke viSayoMmeM pravRtti tathA hiMsAdi rUpa kArya azubha bhAva haiM / ina pariNAmoMke nimittase yoga pravRtti bhI do bhAgoM meM vibhakta ho jAtI hai, zubha yoga aura azubha yoga | yoga ko svayaM Asrava kahanekA yahI kAraNa hai| isase yaha spaSTa ho jAtA hai ki jisa samaya jIvake zubha yA azubha jaise bhAva hote haiM, yoga dvArA tadanurUpa karmoMkA hI Asrava hotA hai / chaThe adhyAyameM Asravake bheda-prabhedoMkA nirUpaNa karaneke bAda jIvake kina bhAvoMse mukhya rUpase kisa karmakA Asrava hotA hai isakA nirdeza kiyA gayA hai / Ayukarmake Asravake hetuke nirdezake prasaMgase samyaktva, saMyamAsaMyama aura sarAga saMyamako AsravakA hetu batalAyA gayA hai / so isa parase yaha artha phalita nahIM karanA cAhie ki isase devAyukA Asrava hotA hai / kintu isa kathanakA itanA hI prayojana samajhanA cAhie ki yadi ukta vizeSatAoMse yukta yathA sambhava manuSya aura tiryaJca Ayubandha karate haiM to saudharmAdi sambandhI AyukA hI bandha karate haiM / samyagdarzana Adi kucha Ayubandhake hetu nahIM haiN| unake sAtha jo prazasta rAga hai vahI bandhakA hetu hai / sAtaveM adhyAyameM zubha bhAvoMkA vizeSa rUpase spaSTIkaraNa kiyA gayA hai unameM vratoMkI parigaNanA karate hue hiMsAdi pA~ca pApa-bhAvoMkI AdhyAtmika vyAkhyA prastutako gaI hai / Azaya yaha hai ki pramAda bahuta yA icchApUrvaka asadvicArase jo bhI kriyAkI jAtI hai usakA to yathA yogya hiMsAdi pA~ca pApoMmeM antarbhAva hotA hI hai / sAtha hI bAhya kriyAke na karane para bhI jo antaraMga meM malina pariNAma hotA hai use bhI apane-apane prayojanake anusAra hiMsAdi pA~ca pApa rUpa svIkAra kiyA gayA hai isa kathana se aisA Azaya bhI phalita hotA hai ki antaraMga meM malina pariNAma na ho, kintu bAhyameM kadAcit viparIta kriyA ho jAya to mAtra vaha kriyA hiMsAdi rUpase parigaNita nahIMkI jAtI / AThaveM adhyAyake prakRti bandha Adi cAroM prakArake karmabandha aura unake hetuoMkA nirdeza kiyA gayA hai / bandhake hetu pAMca haiM. mithyAdarzana, avirati, pramAda, kaSAya aura yoga / inameM kaSAya aura yoga ye do mukhyatAse paryAyArthika nayake viSaya kyoMki yogako nimittakara prakRtibandha aura pradeza bandhameM vizeSatA AtI hai tathA kaSAyako nimittakara sthitibandha aura anubhAga bandhameM vizeSatA AtI hai| phira bhI yahA~para mithyAdarzana, avirati aura pramAda Adi pA~cako jo bandhakA hetu kahA hai usakA kAraNa yaha hai ki ye pAMcoM dravyAthikanayase baMdha sAmAnya kAraNa haiM tathA mithyAdarzanake sadbhAvameM jo bandha hotA hai vaha sarvAdhika sthiti Adiko liye hue hotA hai / aviratike sadbhAvameM jo bandha hotA hai vaha mithyAdarzana ke kAlameM honevAle bandhase yadyapi alpa sthitivAlA hotA hai, para vaha vratI jIvake pramAdake sadbhAvameM honevAle bandhase adhika sthitiko liye hue hotA hai / kAraNa yaha hai pUrva-pUrvake guNasthAnoMse Age-Ageke guNasthAnoMmeM saMkleza pariNAmoMkI hAni hotI jAtI hai| aura vizuddhi bar3hatI jAtI hai / azubha prakRtiyoMke anubhAga bandhakI sthiti isase bhinna prakAra kI hai, kyoMki
Page #470
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturtha khaNDa : 433 uttarottara azubha bhAvoMmeM hAni honeke sAtha jIvoMke pariNAmoMmeM vizuddhi bar3hatI jAtI hai, tadanusAra zubha prakRtiyoMke anubhAgameM vRddhi hotI jAtI hai| prayojanakI bAta itanI hai ki yahA~ sarvatra sthitibandha aura anubhAga bandhakA mukhya kAraNa kaSAya hai| jIva rUpa-rasa-gandha aura sparzase rahita hai, kintu pudagala rUpa-rasa-gandha aura sparzavAlA hai| isalie pudgala pudgalameM jo sparza nimittaka saMkleSa bandha hotA hai vaha jIva aura pudgalameM nahIM bana sakatA, kyoMki jIvameM sparza guNakA sarvathA abhAva hai| yahI kAraNa hai ki jIva aura dravya karmakA anyonya pradezAnupradezarUpa bandha batalAyA gayA hai| jIvakA karmoke sAtha saMkleSa bandha nahIM hotA kyoMki saMkleSa bandha pudgaloM pudgaloM meM hotA hai ityAdi aneka vizeSatAoMkI isa adhikAra dvArA sUcanA milatI hai| nauveM adhyAyameM saMvara aura nirjarA tattvakA tathA unake kAraNoMkA sAMgopAMga vivecana kiyA gayA hai| zubhAzabha bhAvakA nAma Asrava hai, ataH una bhAvokA nirodha honA saMvara hai| yoM to guNasthAna paripATIke anusAra vicAra karane para vidita hotA hai ki mithyAtvake nimittase bandhako prApta hAnevAle karmokA sAsAdana guNasthAnameM dravya saMvara hai, kintu saMvarameM bhAva saMvarakI mukhyatA honese usakA prArambha caturtha guNasthAnase hI samajhanA cAhie, kyoMki eka to samyagdRSTike anubhUtike kAlameM zubhAzubha bhAvoMkA vedana na hokara ratnatraya pariNata jJAyaka svabhAva AtmAkA anubhava hotA hai, dUsare zubhAzubha bhAvoMmeM heya buddhi ho jAtI hai, aura tIsare usake darzana mohanIya tathA anantAnubandhI krodha, mAna, mAyA aura lobharUpa kaSAya pariNAmakA sarvathA abhAva ho jAtA hai / yadyapi isake vedakasamyaktvake kAlameM samyaktva prakRtikA udaya banA rahatA hai, para usa avasthAmeM bhI samya darzanasvarUpa svabhAva paryAyakA abhAva nahIM hotA / phira bhI yahA~ para nauveM adhyAyameM saMvarako jo gupti, samiti, dharma, anuprekSA, pariSahajaya aura cAritra svarUpa kahA hai so vaha saMvara vizeSako dhyAnameM rakhakara hI kahA hai| yahA~ saMvarake prakAroMmeM gupti mukhya hai| isase yaha tathya sUtarAM phalita ho jAtA hai ki samiti AdimeM jitanA nivRtyaMza hai va saMvara svarUpa hai, AtmAtirikta anyake vyApArasvarUpa pravRtyaMza nhiiN| yadyapi tapakA dharmameM hI antarbhAva ho jAtA hai, parantu vaha jaise saMvarakA hetu hai vaise hI nirjarAkA bhI hetu hai yaha dilAneke liye usakA pRthakse nirdeza kiyA hai / AcArya gacchapicchane kahA~ kitane parISaha hote hai isa viSayakA nirdeza karate hue unakA kAraNa parISaha aura kArya parISaha ye do vibhAga svIkAra kara vicAra kiyA hai| isa adhyAyameM parISaha sambandhI prarUpaNA 8 veM sUtrase prArambha hokara vaha 17veM sUtra para samApta hotI hai| 8veM sUtra meM parISahakA lakSaNa kahA gayA hai / 9 veM sUtrameM parISahoMkA nAma nirdeza karate hue 6 vIM parISahake liye spaSTataH nAgnya zabdakA hI ullekha kiyA gayA hai| isase sUtrakAra eka mAtra digambara sampradAyake paTTadhara AcArya the isakA spaSTa bodha ho jAtA hai| isake bAda 10, 11 aura 12 saMkhyAka sUtroMmeM kAraNoMkI apekSA kisake kisane parISaha sambhava hai isa bAtakA nirdeza kiyA gayA hai / 13, 14, 15 aura 16 saMkhyAka sUtroMmeM unake kAraNoMkA nirdeza kiyA gayA hai| isa prakAra 10, 11 aura 12 saMkhyAka sUtroMmeM kAraNakI apekSA kAraNa parISaha hokara tathA 13, 14, 15 aura 16 saMkhyAka satroMmeM unake kAraNoMkA nirdeza kara Age mAtra 17 veM sUtra meM kArya parISahoMkA ullekha karate hue batalAyA gayA hai ki ekajIvake kamase kama eka aura adhikase adhika 19 parISaha hote haiN| udAharaNasvarUpa hama bAdarasAmparAya jIvako lete haiN| eka kAlameM kAraNoMkI apekSA isaka saba parISaha batalAkara bhI kAryakI apekSA kamase kama eka aura adhikase adhika 19 parISaha batalAye haiM / spaSTa hai ki 'ekAdaza jine' isa sUtrameM jinake jo gyAraha parISaha 55
Page #471
--------------------------------------------------------------------------
________________ 434 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana-grantha batalAye haiM ve terahaveM caudahaveM guNasthAnameM asAtA vedanIyake pAye jAnevAle udayako dekhakara hI batalAye gaye haiM / vahA~ kSudhAdi 11 parISaha hote haiM yaha ukta kathanakA tAtparya nahIM hai| 'ekAdaza jine' yaha kAraNakI apekSA parISahoMkA nirdeza karanevAlA sUtra hai, kAryakI apekSA parISahoMkA nirdeza karanevAlA sUtra nhiiN| isa adhyAyameM prasaMgase saMyatoMke bhedoMkA nirdeza karate hue batalAyA hai ki ye pulAkAdi naigamAdi na yoMkI apekSA saMyata kahe gaye haiM / isakA Azaya yaha hai ki pulAka, bakuza, kuzIla, nintha aura snAtaka ina pA~ca bhedoMmeMse nirgrantha aura snAtaka ye donoM bhAva nigrantha honese ekamAtra evaM bhUtanayakI apekSAse hI nigrantha haiM / zeSa tIna nirgrantha kAla bhedase naigamAdi aneka nayasAdhya haiN| nirgrantha sAmAnyakI apekSA vivakSA bhedase pA~coM hI samyagadarzanake sAtha nagnatArUpa jina liMgake dhArI honese nigrantha hai yaha isa kathanakA abhiprAya hai| ___ eka bAta yahA~ nirjarAke viSayameM bhI spaSTa karanI hai| uttarottara asaMkhyAta guNI nijarAke ina dasa hoMmeMse zrAvaka aura pramatta viratake prakRtameM pUrvakI apekSA jisa asaMkhyAta guNI dravya-karma nirjarAkA nirdeza kiyA gayA hai vaha ina donoMke vizaddhikI apekSA ekAntAnuvRddhike kAlakI jAnanI cAhie kyoMki isake sivAya anya kAlameM saMkleza aura vizuddhike anusAra ukta nirjarAmeM tAratamya dekhA jAtA hai| vizuddhike kAlameM vizuddhike tAratamyake anusAra kabhI asaMkhyAta guNI, kabhI saMkhyAta guNI, kabhI asaMkhyAtavA~ bhAga adhika aura kabhI saMkhyAtavA~ bhAga adhika nirjarA hotI hai yahA~ pUrva samayakI apekSA agale samayameM kitanI nirjarA hotI hai isa dRSTise nirjarAkA yarakrama batalAyA gayA hai| isa adhyAyameM dhyAnakA vistArase vicAra karate hue dhyAtA, dhyAna, dhyeya, dhyAnakA phala aura dhyAnake kAla ina pA~coM viSayoM para samyak prakAza DAlA gayA hai / dhyAnake do bheda haiM-prazasta aura aprazasta / yahA~ aprazasta dhyAnakA vicAra na kara prazasta dhyAnakA vicAra karanA hai| prazasta dhyAnake bhI do bheda hai-dharmadhyAna aura zukladhyAna / zreNi ArohaNake pUrva jo dhyAna hotA hai use dharmadhyAna kahate haiM zreNi aura ArohaNake bAda jo dhyAna hotA hai usako zukladhyAna saMjJA hai / isakA yaha tAtparya hai ki dharmadhyAna cauthe guNasthAnase prArambha hokara sAtaveM guNasthAna taka hotA hai / sAdhAraNataH tatvArthasUtrameM dharmadhyAnake Alambanake prakAra cAra batalAye hai-AjJA, apAya, vipAka aura saMsthAna / ina sabhI para dRSTipAta kara sAmAnya rUpase yadi Alambanako vibhakta kiyA jAya to vaha do bhAgoMmeM vibhAjita ho jAtA hai-eka svAtmA aura dUsare svAtmAse bhinna anya pradArtha / dhyAnakA lakSaNa karate hue yaha to batalAyA hI gayA hai ki anya dhyAnameM azeSa viSayoMse cittako parAvRtta kara kisI eka viSaya para citta arthAt upayogako sthira kiyA jAtA hai ataH AtmajJAnasvarUpa hai, isaliye yadi upayogako AtmasvarUpameM yukta kiyA jAtA hai to upayoga svarUpakA vedana karanevAlA honese nizcaya dhyAna kahalAtA hai aura yadi upayogako vikalpadazA para-padArthameM yukta kiyA jAtA hai to vaha svarUpase bhinna anya padArtharUpa vizeSaNasahita honeke kAraNa vyavahAra dhyAna kahalAtA hai| isameMse nizcaya dhyAna karma nirjarA svarUpa hai, ataH karma nirjarAkA hetu bhI hai aura vyavahAra dhyAna isase viparIta svabhAvavAlA honese na to svayaM nirjarA svarUpa hai aura na to sAkSAt karma nirjarAkA hetu hI hai / anyatra dharma dhyAnake jo savikalpa aura nirvikalpa ye do bheda dRSTigocara hote haiM ve isI abhiprAyase kiye gaye jAnane cAhiye / yahA~ yaha bAta vizeSa jAnanI cAhiye kI 5veM aura 64 guNasthAnameM vikalpake kAlameM bhI jo svabhAva paryAya hotI hai, usake nimittase honevAlI karma nirjarA yathAvat cAlU rahatI hai| sAmAnya niyama yaha hai ki jaba AtmA mokSamArgake sanmakha hotA hai taba usake apane upayogameM mukhya rUpase ekamAtra AtmAkA hI avalambana rahatA hai, anya azeSa avalambana gauNa hote jAte haiM, kyoMki mokSakA
Page #472
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturtha khaNDa : 435 artha hI AtmAkA akelA honA hai, ataH mokSamArga vaha kahalAyA jisa mArgase AtmA akelA banatA hai / devazAstra-gurukI bhakti yA vratAdirUpa pariNAmako AgamameM vyavahAra dharmarUpase isIlie svIkAra kiyA gayA hai ki vaha jIvakA paralakSI saMyogI pariNAma hai, svarUpAnubhUtirUpa AtmAzrayI akelA pariNAma nhiiN| zakA-sva-parakA prakAzana karanA yaha jJAnakA svarUpa hai| aisI avasthAmeM pratyeka upayoga pariNAmameM paralakSIpanA banA rahegA, usakA vAraNa kaise kiyA jA sakatA hai ? samAdhAna-jJAnake sva-para prakAzaka honese pratyeka nizcaya nayAtmaka upayoga paralakSI yA parAzrita hI hotA hai aisI bAta nahIM hai| ekatvapanase yA iSTAniSTapanase baddhipUrvaka paralakSI yA parAzrita jJAna pariNAma hai aura svarUpake vaMdana kAlameM apane upayoga pariNAmarUpase para bhI jAnane meM AnA jJAnakA sva-para prakAzakapanA hai / zaMkA-jJAnake upayoga pariNAmakI aisI sthiti kahA~ banatI hai ? samAdhAna-kevala jJAnameM / zaMkA-chadmasthake svarUpakA vedana karate samaya jo pariNAma hotA hai usameM aisI sthiti banatI hai ki nahIM? samAdhAna--chadmasthake svasanmukha hokara svarUpakA vedana karate samaya pramANa jJAnakI pravRtti na hokara nayajJAnakI pravRtti hotI hai, isaliye usa kAlama upayogameM para gauNa honese lakSita nahIM hotaa| paNDitapravara AzAdharajI (anagAradharmAmRta, adhyAya, zloka 108-109 kI svopajJa TIkAmeM) likhate hai tadatantaramapramattAdikSINakaSAyaparyantaM jaghanya-madhyamotkRSTabhedena vivakSitaikadezena zuddhanayarUpaH zuddhopayogo vartate / artha-tadanantara apramatta guNasthAnase lekara kSINa kaSAya guNasthAna paryanta jaghanya, madhyama aura utkRSTa bhedarUpa vivakSita eka dezarUpase zuddhanayarUpa zuddhopayoga pravartatA hai / isI tathyako suspaSTa karate hue ve isI sthala para Age likhate haiM atra ca zuddhanaye zuddhabuddhakasvabhAvo nijAtmA dhyeyattiSThatIti / zuddhadhyeyatvAcchadbhAvalambanatvAcchuddhAtmasvarUpasAdhakatvAcca zuddhopayogo ghaTate / sa ca bhAva saMvara ityucyate / eSa ca saMsArakAraNabhUtamithyAtvarAgAdyazuddhaparyAvadazuddho na syAt, nApi phalabhUtakevalajJAnalakSaNazuddhaparyAyavacchuddhaH syAt / kintu tAbhyAmazuddha-zuddhaparyAyAbhyAM vilakSaNaM zuddhAtmAnubhUtirUpanizcayaratnannayAtmakaM mokSakAraNamekadezavyaktirUpamekadezanivAraNaM ca tRtIyamavasthAntaraM bhaNyate / __ aura yahA~ para zuddhanayameM zuddha , buddha , ekasvabhAva nija AtmA dhyeya hai isalie zuddha dhyeya honese, zuddhakA avalambana honese tathA zuddha A-masvarUpakA sAdhaka honese zuddhopayoga bana jAtA hai| isIkA nAma bhAva-saMvara hai / yaha saMsArake kAraNabhUta mithyAtva aura rAgAdi azuddha paryAyoMke samAna azuddha nahIM hai aura phalabhUta kevalajJAna lakSaNa zuddha paryAyake samAna zuddha bhI nahIM hai| kintu una donoM azuddha aura zuddha paryAyoMse vilakSaNa zuddha AtmAnubhutirUpa nizcaya ratnatrayAtmaka mokSakAraNa eka deza vyaktirUpa aura ekadeza nivAraNa tIsarI avasthArUpa kahA jAtA hai| yahA~ apramatta saMyama nAmaka sAtaveM guNasthAnase zuddhopayogakI pravRttikA jJApana kiyA gayA hai aura sAtaveM guNasthAnameM dharma dhyAna hotA hai, kyoMki ArohaNake pUrva dharmadhyAna hotA hai aura donoM zreNiyoM meM
Page #473
--------------------------------------------------------------------------
________________ 436 : siddhAntAcArya paM0 phulacandra zAstrI abhinandana-grantha zakladhyAna hotA hai aisA Agamavacana hai| ataH isa kathanase yaha spaSTa jJAta hotA hai ki dharmadhyAna savikalpa aura nirvikalpake bhedoMse do prakArakA hotA hai| jahA~ zuddhAtmA dhyeya, zuddhAtmA Alambana aura tatsvarUpa upayoga ekarasa hokara pravRtta hote haiM use nirvikalpa dhyAna kahate haiM aura jahA~ dhyeya aura Alambanake Azrayase vicArarUpa upayogakI pravRtti hotI hai use savikalpa dhyAna kahate haiN| svAnubhUti aura nirvikalpa dharmadhyAna inameM zabdabheda hai, arthabheda nahIM / itanA avazya hai ki jo mithyAdaSTi jIva svabhAva sanmukha hokara samyagdarzanako utpanna karatA hai usake samyagdarzanakI prAptike samaya honevAle nirvikalpa dhyAnako svAnubhUti kahate haiM / Age sAtaveM Adi gaNasthAnoMse usIkA nAma zaddhopayoga hai ina donoMmeM bhI zabdabheda hai arthabheda nahIM hai| yadyapi pratyeka saMsArI jIvake kaSAyakA sadbhAva dasaveM guNasthAna taka pAyA jAtA hai, parantu nirvikalpa dharmadhyAna aura pRthaktva vitarka vIcAra zukla dhyAnameM use Agama abuddhipUrvaka svIkAra karatA hai / zaMkA-zukla dhyAnakA prathama bheda savIcAra hai| usameM artha, vyaJjana aura yogakI saMkrAnti niyamase hotI hai / aisI avasthAmeM ukta zukladhyAnameM tathA usase pUrvavartI nivikalpa dharma dhyAnameM zuddhAtmA dhyeya aura zuddhAtmA Alambana kaise bana sakatA hai aura vaha na bananero nirantara zuddhanayakI pravRtti kaise bana sakatI hai ? samAdhAna-yadyapi zukla dhyAnake prathama bhedameM artha, vyaJjana aura yogakI saMkrAnti hotI hai, parantu nirantara AtmAzrita svabhAva sanmukha rahane ke kAraNa anya jJeya padArthameM iSTAniSTa buddhi nahIM hotI, isaliye usake isa apekSAse zukla dhyAnake prathama bhedameM bhI zuddhAtmA bhyeya aura zuddhAtmA Alambana banakara zuddhAtmAke sAdhaka zuddhAtmAnubhava svarUpa zuddhanayakI pravRtti bana jAtI hai| zrI samayasAra Asrava adhikArameM chadmastha jJAnIke jaghanya jJAna honese usakA punaH punaH pariNAma hotA hai aura isaliye use jahA~ jJAnAvaraNAdi rUpa karmabandhakA bhI hetu kahA gayA hai, vahA~ isake mukhya kAraNakA nirdeza karate hue AcArya amatacandra devane batalAyA hai ki jo jJAnI hai vaha buddhipUrvaka rAga, dveSa moharUpa Asrava bhAvakA abhAva honese nirAsrava hI hai| kintu vaha bhI jabataka jJAnako sarvotkRSTa rUpase dekhane jAnane aura AcaraNa karane meM azakta vartatA huA jaghanyarUpase hI jJAna ko dekhatA jAnatA aura AcaraNa karatA hai taba taka usake bhI, jaghanya bhAvakI anyathA utpatti nahIM ho sktii| isa anyathA utpatti nahIM ho sakatI isake dvArA anumIyamAna, abuddhi pUrvaka kalaGgavipAkakA sadabhAva honese pudgala karmabandha hotA hai| (samayasAra gAthA 172 AtmakhyAti TIkA) yaha to spaSTa hai ki jJAnI sadAkAla Asrava bhAvakI bhAvanAke abhiprAyase rahita hotA hai, isalie usake savikalpa avasthAmeM bhI rAga-dveSarUpa pravRtti abuddhipUrvaka hI svIkAra kI gaI hai, nirvikalpa avasthAmeM to vaha abuddhipUrvaka hotI hI hai| phira bhI rAgabhAva cAhe buddhipUrvaka ho aura cAhe abuddhi pUrvaka, usake sadbhAvameM bandha hotA hI hai / isakA yahA~ vizeSa vicAra nahIM karanA hai / yahA~ to kevala itanA hI nirdeza karanA hai ki jJAnIke jJeyameM abhiprAyapUrvaka kabhI bhI iSTAniSTabuddhi na honese vaha dhyAna kAlameM nirvikalpa svAnubhUtise cyuta nahIM hotaa| isalie usake zuddha nayasvarUpa zuddhopayogakI pravRtti banI rahatI hai| dasaveM adhyAyameM mokSatattvake nirUpaNake prasaMgase prathama sUtrameM kevalajJAnakI utpattikA nirUpaNa kara dUsare sUtra dvArA sakAraNa mokSa tattvakA nirUpaNa kiyA gayA hai| yahA~ prathama sUtrameM ghAtikarmoke nAzake kramako bhI dhyAnameM rakhA gayA hai aura dUsare satrameM saMvara aura nirjarA-dvArA samasta karmokA viyukta honA mokSa hai aisA na kahakara saMvarake sthAnameM jo 'baMdhahetvabhAva' padakA prayoga kiyA hai so usa dvArA AcArya gaddhapicchane yaha
Page #474
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturtha khaNDa : 437 tathya udghATita kiyA hai ki 'saMvara' ko hI yahA~para vyatireka mukhase 'bandhahetvabhAva' kahA gayA hai, kyoMki jitane aMzameM bandhake hetuoMkA abhAva hotA hai utane hI aMzameM saMvarakI prApti hotI hai| use hI dUsare zabdoMmeM hama yoM bhI kaha sakate haiM ki jitane aMzameM saMvara arthAt svarUpasthiti hotI hai utane hI aMzameM bandhake hetuoMkA abhAva hotA hai| pahale dUsare adhyAyameM jIvake pA~ca bhAvoMkA nirdeza kara Aye haiN| kyA ve pA~coM prakArake bhAva mukta jIvoMke bhI pAye jAte haiM yA unameM kucha vizeSatA hai aisI AzaMkAko dhyAnameM rakhakara sUtrakArane usakA nirasana karaneke abhiprAyase 3 re aura 4 the sUtroM kI racanA kI hai| tIsare sUtra meM to yaha batalAyA gayA hai ki makta jIvoMke karmoke upazama, kSayopazama aura udayake nimittase jitane bhAva hote haiM unakA abhAva to ho hI jAtA hai| sAtha hI bhavyatva bhAvakA bhI abhAva ho jAtA hai| jaise kisI ur3adameM kAraNarUpase pAkazakti hotI hai aura kisI vizeSa ur3adameM aisI pAka zakti nahIM hotI usI prakAra adhikatara jIvoMmeM ratnatrayako prakaTa karanekI sahaja yogyatA hotI hai aura kucha jIvoMmeM aisI yogyatA nahIM hotii| jinameM ratnatrayako prakaTa karanekI sahaja kAraNa yogyatA hotI hai unheM bhavya kahate haiM aura jinameM aisI kAraNa yogyatA nahIM hotI unheM abhavya kahate haiN| spaSTa hai ki jina jIvoMne mukti lAbha kara liyA hai unake ratnatrayarUpa kArya pariNAmake prakaTa ho jAnese bhavyatva bhAvarUpa sahaja kAraNa yogyatAke kAryarUpa pariNama jAnese vahA~ isakA abhAva svIkAra kiyA gayA hai| udAharaNArtha jo miTTI ghaTa pariNAmakA kAraNa hai usakA ghaTa pariNAmasvarUpa kArya ho jAnepara usameM jaise vartamAnameM vaha kAraNatA nahIM rahatI usI prakAra prakRtameM samajhanA caahiye| cauthe sUtrameM mukta jIvake jo bhAva zeSa rahate haiM unheM svIkAra kiyA hai yadyapi ukta sUtrameM aise kucha hI bhAvoM kA nAmanirdeza kiyA gayA hai jo mukta jIvoMmeM pAye jAte haiN| para vahA~ unakA upalakSaNa rUpase hI nAmanirdeza kiyA gayA jAnanA caahie| ataH isase una bhAvoMkA bhI grahaNa ho jAtA hai jinakA ullekha ukta sUtrameM nahIM kiyA gayA hai, para mukta jIvoMmeM pAye avazya jAte haiN| yahA~ yaha bAta vizeSarUpase dhyAna dene yogya hai ki yadyapi ye bhAva karmakSayako nimittakara hote haiM, isalie inheM kSAyika bhAva bhI kahate haiM / unameM kSAyika cAritra bhI garbhita hai| parantu sUtrameM inakA kSAyika bhAvarUpase ullekha nahIM kiyA gayA hai / isakA kAraNa yaha hai ki ye saba bhAva svabhAvake Azrayase u-panna hote haiM, isalie isa apekSAse ye vAstavameM svabhAva bhAva hI haiN| unheM kSAyika bhAva kahanA yaha upacAra hai| sUtrakArane apane isa nirdeza dvArA yaha spaSTa kara diyA hai ki mumukSu jIvako mokSa prAptike liye bAhya sAmagrIkA vikalpa chor3akara apane upayoga dvArA svabhAva sanmukha honA hI kAryakArI hai| maktilAbha honepara yaha jIva jisa kSetra meM muktilAbha karatA hai vahIM avasthita rahatA hai yA kSetrAntarameM gamana kara jAtA hai ? yadi kSetrAntarameM gamana karake jAtA hai to vaha kSetra kaunasA hai jahA~ jAkara yaha avasthita rahatA hai ? sAtha hI vahIM isakA gamana kyoM hotA hai ? 'mukta honeke bAda bhI yadi gamana hotA hai to niyata kSetra taka hI gamana honekA kAraNa kyA hai ? ityAdi aneka prazna haiM jinakA samAdhAna 5 se lekara 8veM takake sUtroMmeM kiyA gayA hai| prayojanIya bAta yahA~ yaha kahanI hai ki sAtaveM sUtrameM 'tathAgatipariNAmAt' pada dvArA to mukta jIvakI svabhAva Urdhva gatikA nirdeza kiyA gayA hai aura 8veM sUtra dvArA usake bAhya sAdhanakA ullekha kiyA gayA hai| yahA~ para kucha vidvAna yaha zaMkA kiyA karate haiM ki mukta jIvakA upAdAna to lokAntarake Upara jAnekA bhI hai, para Age dharmAstikAyakA abhAva honese lokAntase Upara usakA gamana nahIM hotA : kintu
Page #475
--------------------------------------------------------------------------
________________ 438 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana grantha unakA isa viSayameM yaha vaktavya tathyakI anabhijJatAko hI sUcita karatA hai| ukta zaMkAkA samAdhAna yaha hai (1) bAhya aura Abhyantara upAdhikI samagratAmeM kArya hotA hai yaha niyama hai| isake anusAra jisa samaya jo kArya hotA hai usake anurUpa hI dravyaparyAya yogyatA ( upAdAna kAraNatA hotI hai| na nyUna aura na adhika tathA bAhya nimitta bhI usake anukUla hI hote haiN| unakA usa samaya honA avazyaMbhAvI hai| vaha na ho to upAdAnake rahate hue bhI kArya nahIM hotA aisA nahIM hai, kyoMki jisa prakAra vivakSita kAryakI apane upAdAna ke sAtha usa samaya Abhyantara vyApti niyamase hotI hai usI prakAra usa samaya usakI bAhya sAdhanoMke sAtha bAhya vyAptikA honA bhI avazyaMbhAvI hai / tabhI inakI vivakSita kAryake sAtha kAla pratyAsatti bana sakatI hai / isase siddha hai ki mukta jIvakA lokAntake Upara gamanAbhAva vAstavameM to vaisA upAdAna na honese nahIM hotA / dharmAstikAyakA abhAva honese nahIM hotA yaha mAtra vyavahAra vacana hai jo mukta jIva apane upAdAnake anusAra kahA~ taka jAtA hai isa tathyako sUcita karatA hai| sarvatra vyavahAra aura nizcayakA aisA hI yoga hotA hai / (2) mukta jIva Urdhvagati svabhAva hai isa kathanakA yaha Azaya nahIM ki vaha nirantara Upara hI Upara gamana karatA rhe| kintu isa kathanakA yaha Azaya hai ki vaha tiryak rUpase anya dizAoMkI ora gamana na kara [lokAnta taka Urdhva hI gamana karatA hai| tatvArthavArtika meM 'dharmAstikAyAbhAvAt' isa sUtra kI utthAnikAmeM batalAyA hai ki - 'muktasyordhvameva gamanaM na digantaragamanamityayaM svabhAvaH nordhvagamanameveti / ' 'mukta jIvakA UparakI ora hI gamana hotA hai, anya dizAoMko lakSya kara gamana nahIM hotA yaha svabhAva hai, uttarottara Upara-Upara gamana hotA rahe yaha svabhAva nahIM hai|' so isa vacanase bhI ukta tathyakI hI puSTi hotI hai| (3) mukta jIvakI eka Urdhvagati hotI hai jo svAbhAvikI honese svapratyaya hotI hai| sAtha hI lokAntameM usakI avasthiti bhI svAbhAvikI honese svapratyaya hotI hai isalie usapara yaha vyavahAra kathamapi lAgU nahIM par3atA ki lokAntase aura Age dharmAstikAyakA abhAva honese use vahA~ balAt rukanA par3atA hai| kintu apane upAdAnake anusAra muktajIva lokAnta taka UparakI ora Rjugatise svayaM gamana karatA hai aura lokAntameM svayaM avasthita ho jAtA hai| pavahAranayase lokAlokake vibhAgakA kAraNa dharmAstikAya aura adharmAstikAyako batalAyA gayA hai usIko dhyAna meM rakhakara sUtrakArane yaha vacana kahA hai ki Age dharmAstikAya na honese muktajIva lokAntase aura Upara nahIM jaataa| paramArthase dekhA jAya to paT dravyamayI yaha loka svabhAvase racita hai, ataeva anAdi-nidhana hai, isalie jisa prakAra mAnuSottara parvatake parabhAgameM manuSyakA svabhAvase gamana nahIM hotA usI prakAra eka mukta jIva hI kyA kisI bhI dravyakA lokakI maryAdA ke bAhara svabhAvase gamana nahIM hotA / (4) jaise koI paramANu eka pradeza taka gamana kara svayaM ruka jAtA hai / koI paramANu do yA do se adhika pradezoM taka gamana kara svayaM ruka jAtA hai| Age dharmAstikAya hone para bhI eka yA ekase adhika pradezoMtaka gamana karanevAle paramANuko vaha balAt gamana nahIM karAtA / vaise hI mukta jIva apane Urdhvagati svabhAvakA utkRSTa vipAka lokAnta taka jAnekA honeke kAraNa vahA~ taka jAkara vaha yahA~ paramArthase samajhanA caahie| 'dharmAstikAyAbhAvAt' yaha vyavahAra vacana hai jo isa hai ki isase aura Upara gamana karanekI jIvameM upAdAna zakti hI nahIM hai / svayaM ruka jAtA hai aisA tathya ko sUcita karatA
Page #476
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturtha khaNDa : 439 yahA~ sUtrakArane 7veM aura 8veM sUtrameM jitane hetu aura udAharaNa die haiM una dvArA mukta jIvakA ekamAtra Urdhvagati svabhAva hI siddha kiyA gayA hai aisA yahA~ samajhanA cAhie / 9 veM sUtrameM aise 12 anuyogoM kA nirdeza kiyA gayA hai jinake mAdhyamase mukta honevAle jIvoM ke viSaya meM aneka upayogI sUcanAoMkA parijJAna ho jAtA hai / unameM eka cAritra viSayaka anuyoga hai / prazna hai ki kisa cAritra se siddhi hotI hai ? usakA samAdhAna karate hue eka uttara yaha diyA gayA hai ki nAma rahita cAritrase siddhi hotI hai / isa para kitane hI manISI aisA vicAra rakhate haiM ki siddhoM meM koI cAritra nahIM hotA / kintu isI tattvArthasUtrameM jIvake jo nau kSAyika bhAva parigaNita kie gaye haiM unameM eka kSAyika cAritra bhI hai| aura aisA niyama hai ki jitane bhI kSAyika bhAva utpanna hote haiM ve saba paranirapekSa bhAva honese pratipakSI dravyabhAva karmoMkA kSaya honepara ekamAtra svabhAvake Alambanase hI utpanna hote haiM, ataH ve siddha paryAyake samAna avinAzI hote haiM / ataH siddhoM meM kevala jJAna Adike samAna svarUpa sthiti arthAt svasamaya pravRttirUpa anidhana sahaja cAritra jAnanA caahie| usakI koI saMjJA nahIM hai, isalie unameM usakA abhAva sthApita karanA ucita nahIM hai| lokameM eka yaha bAta bhI pracArita kI jAtI hai ki kAlameM isa kSetrase koI mukta nahIM hotA so yaha bAta bhI ThIka nahIM hai kyoMki mukti prAptike lie na to koI kAla hI bAdhaka hai aura na manuSya loka sambandhI koI avazya hai ki cauthe kAla aura utsarpiNIke tIsare kAla sambandhI ina bharata kSetrameM haiM jo carama zarIrI hote haiM yaha sahaja niyama hai| isa kSetra sambandhI prAyaH avasarpiNIke cauthe kAlameM aura utsarpiNIke tIsare kAlameM hI aise manuSya janma lete haiM jo carama zarIrI hote haiM yaha prAkRtika niyama 1 ataH isa kSetra aura isa kAlako doSI batalAkara mokSamArgake anurUpa udyama na karanA yogya nahIM hai aisA yahA~ samajhanA cAhie | kSetra hI bAdhaka hai / itanA aise manuSya bhI janma lete isa prakAra tatvArtha sUtra meM kina viSayoMkA nirdeza kiyA gayA hai isakA saMkSepameM vicAra kiyA / vRtti, bhASya aura TIkA grantha 1. sarvArthasiddhi digambara paramparAmeM sUtra zailI meM lipibaddha huI tattvArthasUtra aura parIkSAmukha ye do aisI maulika racanAe~ haiM jinapara aneka vRtti, bhASya aura TIkA grantha likhe gaye haiM / vartamAna kAlameM upalabdha 'sarvArthasiddhi' yaha tattvArtha sUtra para likhA gayA sabase pahalA vRtti grantha hai / yaha svanAmadhanya AcArya pUjyapAda kI amara kRti hai / yaha pANini vyAkaraNa para likhe gaye pAtaJjala bhASyakI zailImeM likhA gayA hai| yadi kisIko zAnta rasa garbhita sAhitya ke par3hanekA Ananda lenA ho to use isa granthakA avazya hI svAdhyAya karanA cAhie / AcArya pUjyapAdake sAmane isa vRtti granthakI racanA karate samaya SaTkhaNDAgama prabhRti bahuvidha prAcIna sAhitya upasthita thA / unhoMne isa samagra sAhityakA yathAsthAna bahuvidha upayoga kiyA hai'| sAtha hI unake isa vRtti granthake avalokanase yaha bhI mAlUma par3atA hai ki isakI racanAke pUrva tattvArthasUtra para ( TIkATippaNI rUpa) aura bhI aneka racanAe~ lipibaddha ho cukI thiiN| vaise vartamAna meM upalabdha yaha sarvaprathama racanA hai| zvetAmbara paramparAmAnya tattvArthAdhigamabhASya isake bAdakI racanA hai / sarvArthasiddhike avalokanase isa bAtakA to patA lagatA hai ki isake pUrva zvetAmbara Agama sAhitya racA jA cukA thA, parantu tattvArthAdhigamabhASya likhA jA cukA thA 2. dekho, prastAvanA, sarvArthasiddhi, pR0 42 / 1. dekho, prastAvanA, sarvArthasiddhi, pR0 46 Adi / 3. dekho, a0 7 su0 13 /
Page #477
--------------------------------------------------------------------------
________________ 440 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana-grantha isakA yatkicit bhI patA nahIM lgtaa| itanA avazya hai ki bhaTTAkalaMkadevake tattvArthavAtikameM aise ullekha avazya hI upalabdha hote haiM jo isa tathyake sAkSI hai ki tattvArthAdhigamabhASya unake pUrvakI racanA hai| isalie sunizcita rUpase yaha mAnA jA sakatA hai ki vAcaka umAsvAtikA tattvArthAdhigama bhASya ina donoM AcAryoMke madhya kAlameM kisI samaya lipibaddha huA hai|' sarvArthasiddhi vRttikI yaha vizeSatA hai ki usameM pratyeka sUtrake saba padoMkI vyAkhyA nape-tule zabdoMmeM sAMgopAMga kI gaI hai / yadi kisI sUtrake vividha padoMmeM liMgabheda aura vacanabheda haiM to usakA bhI spaSTIkaraNa kiyA gayA hai| yadi kisI sUtrameM AgamakA vaimatya honekA sandeha pratIta huA to usakI sandhi biThalAI gaI hai aura yadi kisI sUtrameM ekase adhika bAra 'ca' zabdakI' tathA kahIM 'tu' Adi zabdakA prayoga kiyA gayA hai to unakI upayogitA para bhI prakAza DAlA gayA hai / tAtparya yaha hai ki yaha racanA itanI sundara aura sarvAMgapUrNa bana par3I hai ki samagra jaina vAGmayameM usa zailImeM likhe gaye dUsare vRtti, bhASya yA TIkA granthakA upalabdha honA durlabha hai / yaha vi0 saM0 kI pAMcavI zatAbdike uttarArdhase lekara chaThI zatAbdike pUrvArdhameM isa bIca kisI samaya lipibaddha haI hai / aneka nirvivAda pramANoMse AcArya pUjyapAdakA yahI vAstavyakAla sunizcita hotA hai| itanA avazya hai yaha unake dvArA racita jainendra vyAkaraNake bAda kI racanA honI caahie| 2. tattvArthavArtikabhASya tattvArthasUtrake vistRta vivecanake rUpameM likhA gayA tattvArthavAtikabhASya yaha dUsarI amara kRti hai| sarvArthasiddhike prAyaH sabhI maulika vacanoMko bhASyarUpameM svIkAra kara isakI racanA kI gaI hai| isa AdhArase ise tattvArthasUtrake sAtha sarvArthasiddhikA bhI vistata vivecana svIkAra karane meM atyukti pratIta nahIM hotii| samagra jaina paramparAmeM bhaTTa akalaMka devakI jaisI khyAti hai usIke anurUpa isakA nirmANa huA hai isameM sandeha nahIM / isameM kaI aise navIna viSayoMpara prakAza DAlA gayA hai jinakA vizeSa vivecana sarvArthasiddhimeM upalabdha nahIM hotaa| udAharaNasvarUpa prathama adhyAyake 8veM satrako liijie| isameM anekAnta viSayako jisa sundara arthagarbha aura sarala zailImeM spaSTa kiyA gayA hai vaha anupama hai| isI prakAra dUsare adhyAyameM 5 bhAvoMke prasaMgase sAnnipAtika bhAvoMkA vivecana tathA cauthe adhyAyake antameM enaH anekAntakA gambhIra vivecana isa racanAkI apanI vizeSatA hai| aneka pramANoMse bhadra akalaMka devakA vAstavya kAla vi0 saM0 8vIM zatAbdikA pUrvArdha svIkAra kiyA gayA hai, isaliye yaha racanA usI samayakI mAnanI cAhie / 3. tattvArthazlokavArtikabhASya tattvArthazlokavArtikabhASya yaha tattvArthasUtrakI vistRta vyAkhyAke rUpameM likhI gaI tIsarI amara kRti hai / isake raciyatA AcArya vidyAnanda haiN| inakI apanI eka zaMtrI hai jo unheM AcArya samantabhadra aura bhaTTa akalaMka devakI virAsatake rUpameM prApta huI hai| yahI kAraNa hai ki tattvArthazlokavArtikabhASyakI samagra racanA dArzanika zailImeM haI hai| isa racanAkA Adhese adhika bhAga prathama adhyAyako diyA gayA hai aura zeSa bhAgameM nau adhyAya samApta kiye gaye haiN| usameM bhI prathama adhyAyake prathama sUtrakI racanAkI apanI khAsa vizeSatA hai / samyagdarzanajJAnacAritra tInoM milakara mokSamArga hai yaha sAmAnya vacana hai| isake vistRta aura yathAvat svarUpakA 1. dekho tattvArtha bhASya a0 3 sU0 1 Adi / 3. dekho, a0 4, sU0 22 / 5. dekho, a0 4, sU0 31 / 2. a0 dekho, 1, sa0 1 Adi / 4. a0 2, sU0 1 / 6. dekho, sarvArthasiddhi prastAvanA, pR0 88 /
Page #478
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturtha khaNDa : 441 parijJAna isameM bahuta hI vizada rUpase karAyA gayA hai| vartamAna samayameM nizcaya-vyavahArakI yathAvata maryAdAke viSayameM bar3I khIMcAtAnI hotI rahatI hai| use dUra karaneke lie isase bar3I sahAyatA milatI hai| vivakSita kAryake prati anyako nimitta kisa rUpameM svIkAra karanA cAhie isakA spaSTa khulAsA karane meM bhI yaha racanA bejor3a hai| aise aneka saiddhAntika aura dArzanika prazna hai jinakA samyak samAdhAna bhI isase kiyA jA sakatA hai| aitihAsika tathyoMke AdhArapara AcArya vidyAnandakA vAstavya kAla vi0 saM0 8 vIM zatAbdikA uttarArdha aura 9 vIM zatAbdikA pUrvArdha nizcita honese yaha racanA usI samayakI samajhanI cAhie / 4. anya TIkAsAhitya digambara paramparAmeM tattvArthasUtrakA vistRta aura sAMgopAMga vivecana karanevAlI ye tIna racanAeM mukhya haiN| inake atirikta tattvArthavRtti Adi aura bhI aneka prakAzita aura aprakAzita racanAe~ haiM / hindI, marAThI aura gujarAtI Adi anya aneka bhASAoMmeM bhI tattvArthasUtrapara choTe-bar3e aneka vivecana likhe jA cuke haiN| yadi tattvArthasUtrapara vividha bhASAoMmeM likhe gaye saba vivecanoMkI sUcI taiyArakI jAya to usakI saMkhyA sau se adhika ho jaaygii| isalie una sabapara yahA~ na to pRthak rUpase prakAza hI DAlA gayA hai aura na vaisI sUcI hI dI gaI hai| zvetAmbara paramparA digambara paramparAmeM tattvArthasUtrakA kyA sthAna hai yahA~ taka isakA vicAra kiyaa| Age saMkSepameM zvetAmbara paramparAne tattvArthasUtrako * kisa rUpameM svIkAra kiyA hai isakA UhApoha kara lenA iSTa pratIta hotA hai| AcArya gRddhapiccha AcArya kundakundake paTTadhara ziSya the| unhoMne kisI bhavya jIvake anurodhapara tattvArthasUtrakI racanA kI hai| vartamAnameM upalabdha sarvArthasiddhi yaha usakI prathaya vRtti hai / sarvArthasiddhike raciyatA AcArya pUjyapAdakA lagabhaga vahI samaya hai jaba zvetAmbara paramparAmeM devardhigaNikI adhyakSatAmeM zvetAmbara AgamoMkA saMkalana huA thaa| kintu usase sAhityika kSudhAkI nivRtti hotI huI na dekhakara zvetAmbara paramparAkA dhyAna digambara paramparAke sAhitya kI ora gyaa| usIke phalasvarUpa 7vIM 8vIM zatAbdike madhya kisI samaya umAsvAti vAcakane tattvArthasatrameM parivartana kara bhASyasahita tattvArthAdhigamakI racanA kI / unakA yaha saMgraha grantha hai isakA ullekha unhoMne svayaM svaracita eka kArikAmeM kiyA hai| ve likhate haiM tattvArthAdhigamAkhyaM bahvathaM saMgrahaM laghugrantham / vakSyAmi ziSyahitamimamarhadvacanaikadezasya / / 22 / / isase yaha bilkula spaSTa ho jAtA hai ki vAcaka umAsvAtikI yaha svatantra racanA nahIM hai / kintu anya dvArA racita racanAoMke AdhArase isakA saMkalana kiyA gayA hai / inake svanirmita bhASyameM kucha aise tathya bhI upalabdha hote haiM jinase vidita hotA hai ki tattvArthAdhigama aura usake bhASyako lipibaddha karate samaya inake sAmane tattvArthasUtra aura usakI sarvArthasiddhivRtti unake sAmane rahI hai| uttara kAlIna stutistotroMmeM stutikAroM dvArA guNAnuvAda AdimeM apanI asamarthatA vyakta karaneke lie jaisI kavitA lipibaddhakI gaI usakA 2. dekho. sarvArthasiddhi prastAvanA 44-45 Adi /
Page #479
--------------------------------------------------------------------------
________________ 442 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana grantha padAnusaraNa inhoMne svaracita kArikAoM meM bahulatAse kiyA hai| racanA 7vIM 8vIM zatAbdise bahuta pahalekI nahIM honI caahie| udAharaNa dekhie / isase bhI aisA pratIta hotA hai ki inakI yaha vyomnInduM cikramiSenmerugiriM pANinA cikampayet / gatyAnilaM jigISeccaramasamudraM pipAsecca // inhoMne apanI racanAmeM yaha bhI batalAyA hai ki jisa jinavacana mahodadhipara aneka bhASya likhe gaye usako pAra karanemeM kauna samartha hai / yaha to sunizcita hai ki zvetAmbara Agama sAhityapara jo bhASya likhe gaye ve saba sAtavIM zatAbdike pUrva ke nahIM hai / ataH yaha svayaM unhIM ke zabdoMse spaSTa ho jAtA hai ki tattvArthAdhigama mAnya sUtrapATha aura bhASya ye donoM zvetAmbara AgamoMpara likhe gaye bhASyoMke pUrvakI racanAe~ nahIM ha / yaha zvetAmbara paramparAmAnya tattvArthAdhigamasUtra aura usake bhASyakI sthiti hai / inake Upara haribhadra aura siddhasenagaNika vistRta TIkAe~ upalabdha hotI haiM / ye donoM TIkAkAra bhaTTa akalaMka devake kucha kAla bAda hue pratIta hote haiM, kyoMki inakI TIkAoM meM aise aneka ullekha pAye jAte haiM jo tattvArthavArtikabhASya ke AbhArI haiM / inake bAda aisI choTI bar3I aura bhI aneka TIkAe~ samaya- samayapara likhI gaI haiM jinapara vizeSa UhApoha prajJAcakSu paM0 sukhalAlajIne tattvArthasUtrake vivecanameM kiyA hai /
Page #480
--------------------------------------------------------------------------
________________ samayasArakalazakI TIkAe~ rAjasthAnake jina pramukha vidvAnoMne Atma-sAdhanAke anurUpa sAhitya ArAdhanAko apanA jIvana arpita kiyA hai unameM kavivara rAjamallajIkA nAma vizeSa rUpase ullekhanIya hai| inakA pramukha nivAsasthAna DhUMDhAhar3a pradeza aura mAtRbhASA hu~DhArI rahI hai / saMskRta aura prAkRta bhASAke bhI ye uccakoTike vidvAna the| sarala bodhagamya bhASAmeM kavitA karanA inakA sahaja guNa thaa| ina dvArA racita sAhityake avalokana karanese vidita hotA hai ki ye svayaMko isa guNake kAraNa 'kavi' pada dvArA saMbodhita karanA adhika pasanda karate the / kavivara banArasIdAsajIne inheM 'pA~De' pada dvArA bhI sambodhita kiyA hai| jAna par3atA hai ki bhaTTArakoMke kRpApAtra honeke kAraNa ye yA to gRhasthAcArya vidvAna the, kyoMki AgarAke AsapAsa kriyAkANDa karanevAle vyaktiko Aja bhI 'pA~De' kahA jAtA hai| yA phira adhyayana adhyApana aura upadeza denA hI inakA mukhya kArya thaa| jo kucha bhI ho, the ye apane samayake medhAvI vidvAna kavi / jAna par3atA hai ki inakA sthAyI kArya kSetra vairATa nagarakA pArzvanAtha jinAlaya rahA hai| sAtha hI kucha aise bhI tathya upalabdha hae haiM jo isa bAtake sAkSI haiM ki ye bIca-bIca meM AgarA, mathurA aura nAgaura Adi nagaroMse bhI na kevala apanA samparka banAye huye the balki una nagaroMmeM bhI Ate-jAte rahate the| isameM saMdeha nahIM ki ye ati hI udArAzaya paropakArI vidvAna kavi the| Atma-kalyANake sAtha inake cittameM janakalyANakI bhAvanA satasa jAgRta rahatI thii| eka ora vizuddhatara pariNAma aura dUsarI ora samIcIna sarvopakAriNI buddhi ina do guNoMkA sumela inake bauddhika jIvanakI sarvopari vizeSatA thii| sAhityika jagatameM yahI inakI saphalatAkA bIja hai| ye vyAkaraNa, chandazAstra, syAvAda vidyA Adi sabhI vidyAoM meM pAraMgata the / syAdvAda aura adhyAtmakA to inhoMne talasparzo gahana parizIlana kiyA thaa| bhagavAn kundakunda-racita samayasAra aura pravacanasAra prabhRti pramukha grantha inheM kaNThastha the| ina granthoM meM pratipAdita adhyAtmatattvake AdhArase janamAnasakA nirmANa ho isa sadabhiprAyase prerita hokara inhoMne mAravAr3a aura mevAr3a pradezako apanA pramukha kArya kSetra banAyA thaa| jahA~ bhI ye jAte, sarvatra inakA sotsAha svAgata hotA thaa| uttarakAlameM adhyAtmake caturmukhI pracArameM inakI sAhityika va anya prakArakI sevAe~ vizeSa kAragara siddha huiiN| kavivara banArasIdAsajI vi0 17 vIM zatAbdIke pramukha viddhAn haiN| jAna par3atA hai ki kavivara rAjamallajIne unase kucha hI kAla pUrva isa basudhAko alaMkRta kiyA hogaa| adhyAtmagaMgAko pravAhita karanevAle ina donoM manISiyoMkA sAkSAtkAra huA hai aisA to nahIM jAna par3atA, kintu ina dvArA racita jambUsvAmIcarita aura kavivara banArasIdAsajIkI pramukha kRti arddha kathAnakake avalokanase yaha avazya hI jJAta hotA hai ki inake iha lIlA samApta karaneke pUrva hI kavivara banArasIdAsajIkA janma ho cukA thaa| racanAe~ ___ inakI pratibhA bahumukhI thI isakA saMketa hama pUrvameM hI kara Aye haiN| pariNAmasvarUpa inhoMne jina granthoMkA praNayana kiyA yA TokAe~ likhIM va mahattvapUrNa hai| unakA pUrA vivaraNa to hameM prApta nahIM, phira bhI
Page #481
--------------------------------------------------------------------------
________________ 444 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana-grantha ina dvArA racita sAhityameM jo saMketa milate haiM unake anusAra inhoMne ina granthoM kI racanA kI hogI aisA jJAta hotA hai / vivaraNa isa prakAra hai : 1. jambUsvAmIcarita, 2. piMgala grantha-chaMdovidyA, 3. lATIsaMhitA, 4. adhyAtmakamala-mArtaNDa, 5. tattvArthasUtra TIkA, 6. samayasAra kalaza bAlabodha TIkA aura 7. paMcAdhyAyI / ye unakI pramukha racanAe~ yA TIkA grantha haiN| yahA~ jo krama diyA gayA hai, saMbhavataH isI kramase inhoMne janakalyANahetu ye racanAe~ li pabaddha kI hoMgI / saMkSipta paricaya isa prakAra hai : 1. kavivara apane jIvanakAlameM aneka bAra mathurA gaye the| jaba ye prathamabAra mathurA gaye taba taka inakI vidvattAke sAtha kavitvazakti paryApta prakAzameM A gaI thii| ataeva vahA~ kI eka sabhAmeM inase jambUsvAmIcaritako lipibaddha karanekI prArthanA kI gii| isa granthake race jAnekA yaha saMkSipta itihAsa hai / yaha grantha vi0 saM0 1633 ke prArambhake prathama pakSameM likhakara pUrNa huA hai| isa granthakI racanA karAnemeM bhaTAniyA~kola (alIgaDha) nivAsI gargagotrI agravAla ToDara sAha pramakha nimitta haiN| ye vahI ToDara sAha haiM jinhoMne apane jIvana kAlameM matharAke jainastupoMkA jIrNoddhAra karAyA thaa| inakA rAjapuruSoMke sAtha atinikaTakA saMbaMdha (paricaya) thA / unameM kRSNAmaMgala caudharI aura gar3hamalla sAhU mukhya the| isake bAda paryaTana karate hue kavivara kucha kAlake liye nAgaura bhI gaye the vahA~ inakA saMparka zrImAlajJAtIya rAjA bhAramallase huaa| ye apane kAlake vaibhavazAlI pramukha rAjapuruSa the| inhIMkI satpreraNA pAkara kavivarane piMgala grantha-chaMdovidyA granthakA nirmANa kiyA thaa| yaha grantha prAkRta, saMskRta, apabhraMza aura tatkAlIna hindIkA sammilita namUnA hai| 3. tIsarA grantha lATIsaMhitA hai| mukhya rUpase isakA pratipAdya viSaya zrAvakAcAra hai / jaisA ki maiM pUrvameM nirdeza kara AyA hU~ ki ye bhaTTAraka paramparAke pramukha vidvAn the| yahI kAraNa hai ki isameM bhaTTArakoM dvArA pracArita paramparAke anurUpa zrAvakAcArakA vivecana pramukha rUpase huA hai / 28 mUlaguNoMmeM jo SaDAvazyaka karma haiM, parvakAlameM vratI zrAvakoMke liye ve hI SaDAvazyaka karma dezavatake rUpameM svIkRta the| unameM dUsare karmakA nAma caturvizatistava aura tIsarA karma vandanA hai| vartamAna kAlameM jo darzana-pajanavidhi pracalita hai, yaha unhIM do Avazyaka karmokA rUpAntara hai| mUlAcArameM vandanAke laukika aura lokottara ye do bheda dRSTigocara hote hai / unameMse lokottara vandanAko karmakSapaNakA hetu batalAyA gayA hai| spaSTa hai ki laukika vandanA mAtra puNya bandhakA hetu hai| ina tathyoM para dRSTipAta karanese vidita hotA hai ki pUrvakAlameM aisI hI laukika vidhi pracalita thI jisakA lokottara vidhike sAtha sumela thaa| isa samaya usameM jo vizeSa pheraphAra dRSTigocara hotA hai vaha bhaTTArakIya yugakI dena hai / lATIsaMhitAkI racanA vairATanagarake zrI di0 jaina pArzvanAtha maMdirameM baiThakara kI gaI thii| racanAkAla vi0 saM0 1641 hai / isakI racanA karAnemeM sAha phAmana aura unake vaMzakA pramukha hAtha rahA hai| 4. cauthA grantha adhyAtmakamalamArtaNDa hai| yaha bhI kavivarakI racanA mAnI jAtI hai| isakI racanA anya kisI vyaktike nimittase na hokara svasaMvittiko prakAzita karaneke abhiprAyase kI gaI hai| yahI kAraNa hai ki isameM kavivarane na to kisI vyakti vizeSakA ullekha kiyA hai aura na apane sambandhameM hI kula likhA hai| isake svAdhyAyase vidita hotA hai ki isakI racanAke kAla taka kavivarane adhyAtmameM paryApta nipuNatA prApta kara lI thii| yaha isIse spaSTa hai ki ve isake dUsare adhyAyakA prArambha karate hue yaha spaSTa saMketa karate haiM ki puNya aura pApakA Asrava aura bandha tattvameM antarbhAva honeke kAraNa ina do tattvoMkA alagase vivecana nahIM
Page #482
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturtha khaNDa : 445 kiyA hai / viSaya pratipAdanakI dRSTise jo praur3hatA paMcAdhyAyImeM dRSTigocara hotI hai usakI isameM eka prakArase nyUnatA hI kahI jAyegI / Azcarya nahIM ki yaha grantha adhyAtmapravezakI pUrvapIThikAke rUpameM likhA gayA ho / astu, 5 se 7 jAna par3atA hai ki kavivarane pUrvokta cAra granthoMke sivAya tattvArthasUtra aura samayasArakalazakI TIkAe~ likhane ke bAda paMcAdhyAyIkI racanAkI hogii| samayasAra-kalazakI TIkAkA paricaya to hama Age karAne vAle haiM, kintu tattvArthasUtra TIkA hamAre dekhanemeM nahIM AI, isaliye vaha kitanI arthagarbha hai yaha likhanA kaThina hai| rahA paMcAdhyAyI grantharAja so isameM saMdeha nahIM ki apane kAlakI saMskRta racanAoMmeM viSaya pratipAdana aura zailI ina donoM dRSTiyoMse yaha grantha sarvotkRSTa racanA hai / ise to samAjakA durbhAgya hI kahanA cAhiye ki kavivarake dvArA granthake prArambhameMkI gaI pratijJAke anusAra pA~ca adhyAyoMmeM pUrA kiyA jAnevAlA yaha grantharAja kevala Der3ha adhyAya mAtra likhA jA skaa| ise bhagavAna kundakunda aura AcArya amRtacandrakI racanAoMkA avikala dohana kahanA adhika upayukta hai| kavivarane isameM jisa viSayako sparza kiyA hai usakI AtmAko svaccha darpaNake samAna kholakara rakha diyA hai| isameM pratipAdita adhyAtmanayoM aura samyatvakI prarUpaNAmeM jo adbhuta vizeSatA dRSTigocara hotI hai usane grantharAjakI mahimAko atyadhika bar3hA diyA hai isameM saMdeha nahIM / zrI samayasAra paramAgama kavivara aura unakI racanAoMke sambandhameM itanA likhaneke bAda samayasArakalaza bAlabodha TIkAkA prakRtameM vizeSa vicAra karanA hai / yaha kavivarakI adhyAtmarasase otaprota tatsambandhI samasta viSayoMpara sAMgopAMga tathA vizada prakAza DAlanevAlI apane kAlakI kitanI sarala, sarasa aura anupama racanA hai yaha Age diye jAnevAle usake paricayase bhalIbhA~ti suspaSTa ho jaaygaa| isameM aNumAtra bhI saMdeha nahIM ki zrIsamayasAra paramAgama eka aise AtmajJAnI mahAtmAkI vANIkA sukhada prasAda hai jinakA AtmA AtmAnubhUti svarUpa nizcaya samyagdarzanase suvAsita thA, jo apane jIvanakAlameM hI nirantara punaH punaH apramatta bhAvako prApta kara dhyAna dhyAtA aura dhyeyake vikalpase rahita parama samAdhirUpa AtmIka sukhakA rasAsvAdana karate rahate the. jinheM arihanta bhaTTAraka bhagavAn mahAvIrakI vANIkA sArabhUta rahasya guru paramparAse bhale prakAra avagata thA, jinhoMne apane vartamAna jIvanakAlameM hI pUrvamahAvidehasthita bhagavAna sImaMdhara svAmIke sAkSAt darzanake sAtha unakI divyadhvaniko AtmasAt kiyA thA tathA apramatta bhAvase pramattabhAvameM Anepara jinakA zItala aura vivekI citta karuNAbhAvase otaprota honeke kAraNa saMsArI prANiyoMke paramArtha svarUpa hitasAdhanameM nirantara sannaddha rahatA thaa| AcAryavarTAne zrIsamayasAra paramAgamameM anAdi mithyAtvase plAvita cittavAle mithyAdRSTiyoMke gRhIta aura agRhIta mithyAtvako chur3Aneke sadabhiprAyavaza dravyakarma, bhAvakarma aura nokakarmase bhinna ekatvasvarUpa jisa AtmAke darzana karAye haiM aura usakI prAptikA mArga suspaSTa kiyA hai vaha pUre jainazAsanakA sAra hai| jisake prApta hone para siddhasvarUpa AtmAkI sAkSAt prApti hai / AtmakhyAti vRtti isa prakAra hama dekhate haiM ki jisa prakAra sArarUpa apUrva prameyako suspaSTa karanevAlA yaha grantharAja hai usI prakAra isake hArdako sarala, bhAvamayI aura sumadhura kintu suspaSTa racanA dvArA prakAzita karanevAlI tathA budhajanoM dvArA smaraNIya AcAryavayaM amRtacandrakI Atma khyAti vRtti hai| yadi ise vRtti na kahakara naya
Page #483
--------------------------------------------------------------------------
________________ 446 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana-grantha naya vizeSase zrIsamayasAra paramAgamake svarUpako prakAzita karanevAlA usakA AtmabhUta lakSaNa kahA jAye to koI atyukti na hogii| zrIsamayasAra paramAgamakI yaha vRtti kisa prayojanase nibaddhakI gaI hai isa spaSTa karate hue AcArya amatacandra tIsare kalazameM svayaM likhate haiM ki isa dvArA zuddhacinmAtra mUrtisvarUpa mere anubhavarUpa pariNatikI paramavizuddhi arthAt rAgAdi vibhAva pariNati rahita utkRSTa nirmalatA hoo / spaSTa hai ki una dvArA svayaM AtmakhyAti vRttike viSayameM aisA bhAva vyakta karanA usI tathyako sUcita karatA hai jisakA hama parvameM nirdeza kara Aye haiM / vastutaH AtmakhyAtivRttikA pratipAdya viSaya zrIsamayasAra paramAgamameM pratipAdita rahasyako suspaSTa karanA hai| isaliye zrIsamayasAra paramAgama aura AtmakhyAtivRttimeM pratipAdya-pratipAdaka sambandha honeke kAraNa AtmakhyAtivRtti dvArA zrIsamayasAra paramAgamakA AtmA hI suspaSTa kiyA gayA hai| isa liye naya vizeSase ise zrIsamayasAra paramAgamakA AtmabhUta lakSaNa kahanA ucita hI hai| isakI racanAkI apanI maulika vizeSatA hai / jahA~ yaha zrIsamayasAra paramAgamakI pratyeka gAthAke gUr3hatama adhyAtma viSayako ekalolIbhAvase AtmasAt karanemeM dakSa hai vahA~ yaha bIca-bIca meM pratipAdita zrI jinamandirake kalazasvarUpa kalazoM dvArA viSayako sArarUpameM prastuta karanekI kSamatA rakhatI hai| kalazakAvyoMkI racanA Asanna bhavya jIvoMke hRdayarUpI kumudako vikasita karanevAlI candrikAke samAna isI manohAriNI zailIkA supariNAma hai| yaha amRtakA nirjhara hai aura ise nirdhArita karanevAle candropama AcArya amRtacandra haiM / lokameM jo amaratA pradAna karanevAle amRtakI prasiddhi hai, jAna par3atA hai ki amRtake nirjhara svarUpa isa AtmakhyAtivRtti se prApta honevAlI amaratAko dRSTimeM rakhakara hI ukta khyAtine lokameM prasiddhi pAI hai / dhanya haiM ve bhagavAn kundakunda, jinhoMne samagra paramAgamakA dohana kara zrIsamayasAra paramAgama dvArA pUre jinazAsanakA darzana karAyA / aura dhanya haiM ve AcArya amRtacandra, jinhoMne AtmakhyAtivRttikI racanA kara pUre jinazAsanake darzana karAnemeM aparva yogadAna pradAna kiyaa| samayasArakalaza bAlabodha TIkA aise haiM ye donoM zrI samayasAra paramAgama aura usake hArdako suspaSTa karanevAlI AtmakhyAtivRtti / yaha apUrva yoga hai ki kavivara rAjamallajIne paropadezapUrvaka yA tadanurUpa pUrva saMskAravaza nisargataH unake hArdako hRdayaMgama karake apane jIvanakAlameM prApta vidvattAkA sadupayoga sArarUpase nibaddha kalazoMkI bAlabodha TIkAko lipibaddha karanemeM kiyaa| yaha TIkA mokSamArgake anurUpa apane svarUpako svayaM prakAzita karatI hai, isalie to pramANa hai hii| sAtha hI vaha jinAgama, guru-upadeza, yukti aura svAnubhava pratyakSako pramANa kara likhI gaI hai, isalie bhI pramANa hai; kyoMki jo svarUpase pramANa na ho usameM parataH pramANatA nahIM AtI aisA nyAya hai| yadyapi yaha DhUMDhArI bhASAmeM likhI gaI hai, phira bhI gadya kAvya sambandhI zailI aura padalAlitya Adi saba vizeSatAoMse ota-prota honeke kAraNa vaha bhavyajanoMke cittako AhlAda utpanna karanemeM samartha hai| vastutaH isakI racanAzailI aura padalAlitya apanI vizeSatA hai| isakI racanAmeM kavivara sarva prathama kalazagata aneka padoMke samudAyarUpa vAkyako svIkArakara Age usake pratyeka padakA yA padagata zabdakA artha spaSTa karate hue usakA mathitArtha kyA hai yaha lipibaddha karaneke abhiprAyase 'bhAvArtha isyo' yaha likhakara usa vAkyameM nihita rahasyako spaSTa karate haiN| TIkAmeM yaha paddhati prAyaH sarvatra apanAI gaI hai| yathA tat naH ayaM ekaH AtmA astu-tat kahatAM tihi kAraNa tahi, naH kahatAM hama kahu~ ayaM kahatAM vidyamAna chai, ekaH kahatAM zuddha, AtmA kahatA cetana padArtha, astu kahatAM hou| bhAvArtha isyo-jo jova astu kahatA hAta kahatava hama yo jahAva
Page #484
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturtha khaNDa : 447 vastu cetanA lakSaNa tau sahaja hI chai / pari mithyAtva pariNAma kari bhabhyo hotA apanA svarUpa kaha nahIM jAne chai / tihi sahi ajJAnI hI kahije / tahi tahi isau kahyau jo mithyA pariNAmake gayA thI yau hI jIva apanA svarUpako anubhavanazIlI hohu / kalaza 6 / svabhAvataH khaNDAnvayarUpase artha likhanekI paddhatimeM vizeSaNoM aura tatsambandhI sandarbhakA spaSTIkaraNa bAdameM kiyA jAtA hai| jJAta hotA hai ki isI kAraNa uttara kAlameM pratyeka kalazake prakRta arthako 'khaNDAnvaya sahita artha' pada dvArA ullikhita kiyA jAne lagA hai| kintu ise svayaM kavivarane svIkAra kiyA hogA aisA nahIM jAna par3atA, kyoMki isa paddhatise artha likhate samaya jo zailI svIkArakI jAtI hai vaha isa TIkAmeM avikalarUpase dRSTigocara nahIM hotii| ___TIkAmeM dUsarI vizeSatA artha karanekI paddhatise sambandha rakhatI hai, kyoMki kavivarane pratyeka zabdakA artha prAyaH zabdAnugAminI paddhatise na karake bhAvAnugAminI paddhatise kiyA hai| isase pratyeka kalazameM kauna zabda kisa bhAvako lakSyameM rakhakara prayukta kiyA gayA hai ise samajhane meM bar3I sahAyatA milatI hai / isa prakAra yaha TIkA pratyeka kalazake mAtra zabdAnugAmI arthako spaSTa karanevAlI TIkA na hokara usake rahasyako prakAzita karanevAlI bhAvapravaNa TIkA hai| meM jo tIsarI vizeSatA pAI jAtI hai vaha AdhyAtmika rahasyako na samajhanevAle mahAnubhAvoMko utanI rucikara pratIta bhale hI na ho para itane mAtra usakI mahattA kama nahIM kI jA sakatI / udAharaNArtha tIsare kalazako liijiye| isameM SaSThayanta 'anubhUteH' pada aura usake vizeSaNarUpase prayukta huA pada strIliMga honepara bhI use 'mama' kA vizeSaNa banAyA gayA hai| kavivarane aisA karate hue 'jo jisa samaya jisa bhAvase pariNata hotA hai, tanmaya hotA hai' isa siddhAntako dhyAnameM rakhA hai| prakRtameM sAra bAta yaha hai ki kavi apane dvArA kiye gaye arthadvArA yaha sUcita karate haiM ki yadyapi dravyAthika daSTise AtmA cinmAtramati hai, tathApi AnubhatimeM jo kalmaSatA zeSa hai tatsvarUpa merI parama vizuddhi hoo arthAt rAgakA vikalpa dUra hokara svabhAvameM ekatva buddhirUpa meM pariNama / samyagdRSTi dravyadRSTi hotA hai, isalie vaha svabhAvake lakSyase utpanna huI paryAyako tanmayarUpase hI anubhavatA hai| AcArya amRtacandra dvArA bheda vivakSAse kiye gaye kathanameM yaha artha garbhita hai yaha kavivarake ukta prakArase kiye gaye arthakA tAtparya hai| yaha gUr3ha rahasya hai jo tattvadRSTike anubhavameM hI A sakatA hai| isa prakAra yaha TIkA jahA~ arthagata aneka vizeSatAoMko liye hue haiM vahA~ isa dvArA aneka rahasyoMpara bhI sundara prakAza DAlA gayA hai / yathA namaH samayasArAya (ka0 1)-samayasArako namaskAra ho / anya pudgalAdi dravyoM aura saMsArI jIvoMko namaskAra na kara amuka vizeSaNoMse yukta samayasArako hI kyoM namaskAra kiyA hai ? vaha rahasya kyA hai ? prayojanako jAne binA manda puruSa bhI pravRtti nahIM karatA aisA nyAya hai / kavivarake sAmane yaha samasyA thii| usI samasyAke samAdhAna svarUpa ve 'samayasAra' padameM Aye hue 'sAra' padase vyakta honevAle rahasyako spaSTa karate hue likhate haiM 'zuddha jIvake sArapanA ghaTatA hai| sAra arthAt hitakArI, asAra arthAt ahitkaarii| so hitakArI sukha jAnanA, ahitakArI dukha jAnanA / kAraNa ki ajIva padArtha pudgala, dharma, adharma, AkAza, kAlake aura saMsArI jIvake sukha nahIM, jJAna bhI nahIM, aura unakA svarUpa jAnane para jAnanahAre jIvako bhI sukha nahIM,
Page #485
--------------------------------------------------------------------------
________________ 448 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana grantha jJAna bhI nahIM, isalie inake sArapanA ghaTatA nahIM / zuddha jIvake sukha hai, jJAna bhI hai, unako jAnane paraanubhavane para jAnanahAreko sukha hai, jJAna bhI hai, isalie zuddha jIvake sArapanA ghaTatA hai / ' ye kavivara saprayojana bhAvabhare zabda haiM / inheM par3hate hI kavivara daulatarAmajI ke chahaDhAlAke ye vacana cittako AkarSita kara lete haiM tIna bhuvanase sAra vItarAga vijJAnatA / zivasvarUpa zivakAra namahu~ triyoga samhArake ||1|| Atamako hita hai sukha, so sukha AkulatA bina kahiye / AkulatA zivamAMhi na, tAteM: zivamaga lAgyo cahiye || mAlUma par3atA hai ki kavivara daulatarAmajIke samakSa yaha TIkA vacana thA / use lakSyameM rakhakara hI unhoMne ina sArarUpa chandoMkI racanAkI hai / pratyagAtmanaH (ka0 2 ) - dUsare kalaza dvArA anekAnta svarUpa bhAvavacanake sAtha syAdvAdamayI divyasafai stuti kI gaI hai / ataeva prazna huA ki vANI to pudgalarUpa acetana hai, use namaskAra kaisA ? isa samasta prasaMgako dhyAna meM rakhakara kavivara kahate haiM 'koI vitarka karegA ki divyadhvani to pudgalAtmaka hai, acetana hai, acetanako namaskAra niSiddha hai / usake prati samAdhAna karaneke nimitta yaha artha kahA ki vANI sarvajJasvarUpa anusAriNI hai / aisA mAne binA bhI bane nahIM / usakA vivaraNa - vANI to acetana hai / usako sunane para jIvAdi padArthakA svarUpa jJAna jisa prakAra upajatA hai usI prakAra jAnanA - vANIkA pUjyapanA bhI hai / ' kavivarake isa vacanase do bAteM jJAta hotI haiM - prathama to yaha ki divyadhvani usIkA nAma hai jo sarvajJake svarUpake anurUpa vastusvarUpakA pratipAdana karatI hai / isI tathyako spaSTa karaneke abhiprAya se kavivara 'pratyagAtman ' zabda kA artha sarvajJa vItarAga kiyA hai jo yukta hai / dUsarI bAta yaha jJAta hotI hai ki sarvajJa vItarAga aura divyadhvani ina donoMke madhya nimita naimittika sambandha hai / divyadhvanikI prAmANikatA bhI isI kAraNa vyavahAra padavIko prApta hotI hai / svataH siddha isI bhAvako vyakta karanevAlA kavivara daulatarAmajIkA yaha vacana jJAtavya hai vasAya | bhavibhAgani tuma dhuni vacijoge suni vibhrama nasAya || jinavacasi ramante (ka0 4 ) -- isa padakA bhAva spaSTa karate hue kavivarane jo kucha apUrva arthakA udghATana kiyA hai vaha hRdayaMgama karane yogya hai / ve likhate haiM 'vacana pudgala hai usakI ruci karane para svarUpakI prApti nahIM / isaliye vacanake dvArA kahI jAtI hai| jo koI upAdeya vastu usakA anubhava karane para phala prApti hai / ' kavivarane 'jinavacasi ramante' padakA yaha artha usI kalazake uttarArddhako dRSTimeM rakhakara kiyA hai / isase spaSTa jJAta hotA hai ki donoM nayoMke viSayako jAnanA eka bAta hai aura jAnakara nizcayanayake viSayabhUta zuddha vastukA Azraya lekara usameM ramamANa honA dUsarI bAta hai / kavivara ne ukta zabdoM dvArA isI Azayako abhivyakta kiyA hai /
Page #486
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturtha khaNDa : 449 prAkpadavyAM (ka0 5)-arvaaciinpdvyaaN'-vyvhaarpdvyaaN| jJAnI jIvako do avasthAe~ hotI haiM-savikalpa dazA aura nirvikalpa dazA / prakRtameM 'prAkpadavI' padakA artha 'savikalpa dazA' hai| isa dvArA yaha artha spaSTa kiyA gayA hai ki yadyapi savikalpa dazAmeM vyavahAranaya hastAvalamba hai, parantu anubhUti avasthAmeM (nirvikalpa dazAmeM) usakA koI prayojana nhiiN| isI bhAvako kavivara ina zabdoMmeM spaSTa karate hue likhate haiM 'jo koI sahajarUpase, ajJAnI (mandajJAnI) haiM, jIvAdi padArthoMkA dravya-guNa paryAyasvarUpa jAnaneke abhilASI haiM, unake liye guNa-guNI bhedarUpa kathana yogya hai|' navatattvagatatve'pi yadekatvaM na muJcati (ka0 7)-jIvavastu nau tattvarUpa hokara bhI apane ekattvakA tyAga nahIM karatI isa tathyako samajhAnekA kavivarakA dRSTikoNa anUThA hai| unhIM ke zabdoMmeM par3hiye 'jaise agni dAhaka lakSaNavAlI hai, vaha kASTha, tRNa, kaNDA Adi samasta dAhyako dahatI hai, dahatI haI agni dAhyAkAra hotI hai, para usakA vicAra hai ki jo use kASTha, tRNa aura kaNDekI AkRtimeM dekhA jAye to kASThakI agni, tRSNAkI agni aura kaNDekI agni aisA kahanA sA~cA hI hai / aura agnikI uSNatAmAtra vicArA jAye to uSNamAtra hai / kASThako agni, taNakI agni aura kaNDekI agni aise samasta vikalpa jhUThe haiN| usI prakAra nau tattvarUpa jIvake pariNAma haiN| ve pariNAma kitane hI zuddharUpa haiM, kitane hI azuddha rUpa hai / jo nau pariNAmameM hI dekhA jAye to nau hI tattva sA~ce haiM aura jo cetanAmAtra anubhava kiyA jAye to nau hI vikalpa jhUThe haiN|' isI tathyako kalaza 8 meM svarNa aura vAnabhedako dRSTAntarUpameM prastuta kara kavivarane aura bhI AlaMkArika bhASA dvArA samajhAyA hai / yathA 'svarNamAtra na dekhA jAye, bAnabhedamAtra dekhA jAya to bAnabheda hai; svarNakI zakti aisI bhI hai| jo bAnabheda na dekhA jAya, kevala svarNamAtra dekhA jAya to bAnabheda jhUThA hai| isI prakAra jo zuddha jIva vastumAtra na dekhI jAya, guNa-paryAyamAtra yA utpAda-vyaya-dhrauvyamAtra dekhA jAya to guNa-paryAya hai tathA utpAda-vyaya-dhrauvya hai: jIva vastu aisI bhI hai| jo guNa-paryAya bheda yA utpAda vyaya-dhrauvya bheda na dekhA jAya, vastumAtra dekhI jAya to samasta bheda jhuThA hai / aisA anubhava samyaktva hai|' udayati na nayazrIH (ka0 9)-anubhava kyA hai aura anubhavake kAlameM jIvakI kaisI avasthA hotI hai use spaSTa karate hue kavine jo vacana prayoga kiyA hai vaha adbhuta hai / rasAsvAda kIjiye 'anubhava pratyakSa jJAna hai / pratyakSa jJAna hai arthAt vedya-vedakabhAvase AsvAdarUpa hai aura vaha anubhava parasahAyase nirapekSa hai| aisA anubhava yadyapi jJAnavizeSa hai tathApi samyaktvake sAtha avinAbhUta hai, kyoMki yaha samyagdaSTike hotA hai, mithyAdRSTike nahIM hotA hai aisA nizcaya hai / aisA anubhava hone para jIvavastu apane zuddhasvarUpako pratyakSarUpase AsvAdatI hai, isaliye jitane kAlataka anubhava hotA hai utane kAlataka vacana vyavahAra sahaja hI banda rahatA hai / ' isI tathyako spaSTa karate hue ve Age punaH likhate haiM 'jo anubhavake Ane para pramANa-naya-nikSepa hI jhUThA hai / vahA~ rAgAdi vikalpoMkI kyA kathA / bhAvArtha isa prakAra hai-jo rAgAdi to jhUThA hI hai, jIvasvarUpase bAhya hai| pramANa-naya-nikSeparUpa buddhi ke dvArA eka hI jIvadravyakA dravya-guNa-paryAyarUpa athavA utpAd-vyaya-dhrauvyarUpa bheda kiyA jAtA hai, ve samasta jhUThe haiM / ina sabake jhUThe hone para jo kucha vastukA svAda hai so anubhava hai|' 1. padmanandIpaMcaviMzatikA ekattvasaptati adhikAra zloka 16 / 2. usako TIkA / 57
Page #487
--------------------------------------------------------------------------
________________ 450 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana-grantha isI tathyako kalaza 10 kI TIkAmeM ina zabdoMmeM vyakta kiyA hai'samasta saMkalpa-vikalpase rahita vastusvarUpakA anubhava samyaktva hai / ' rAgAdi pariNAma athavA sukha-duHkha pariNAma svabhAva pariNatise bAhya kaise hai isakA jJAna karAte hue kalaza 11 kI TIkAmeM kavivara kahate haiM 'yahA~ para koI prazna karatA hai ki jIvako to zuddhasvarUpa kahA aura vaha aisA hI hai, parantu rAga-dveSamoharUpa pariNAmoMko athavA sukha-duHkha Adi rUpa parimANoMko kauna karatA hai, kauna bhogatA hai ? uttara isa prakAra hai ki ina pariNAmoMko kare to jIva karatA hai aura jIva bhogatA hai| parantu yaha pariNati vibhAvarUpa hai, upAdhirUpa hai| isa kAraNa nijasvarUpa vicArane para yaha jIvakA svarUpa nahIM hai aisA kahA jAtA hai|' zuddhAtmAnubhava kise kahate haiM isakA spaSTIkaraNa kalaza 13 kI TIkA par3hiye'nirUpAdhirUpase jIva dravya jaisA hai vaisA hI pratyakSarUpase AsvAda Ave isakA nAma zuddhAtmAnubhava hai|' dvAdazAGgajJAna aura zuddhAtmAnubhavameM kyA antara hai isakA jina sundara zabdoMmeM kavivarane kalaza 14 kI TIkAmeM spaSTIkaraNa kiyA hai vaha jJAtavya hai _ 'isa prasaGgameM aura bhI saMzaya hotA hai ki dvAdazAGgajJAna kucha apUrva labdhi hai| usake prati samAdhAna isa prakAra hai ki dvAdazAGgajJAna bhI vikalpa hai| usameM bhI aisA kahA hai ki zuddhAtmAnubhUti mokSamArga hai, isalie zuddhAtmAnubhUtike honepara zAstra par3hanekI kucha aTaka nahIM hai|' mokSa jAnemeM dravyAntarakA sahArA kyoM nahIM hai isakA spaSTIkaraNa kavivarane kalaza 15 kI TIkAmeM ina zabdoMmeM kiyA hai 'eka hI jIva dravya kAraNarUpa bhI apane meM hI pariNamatA hai aura kAryarUpa bhI apane meM pariNamatA hai / isa kAraNa mokSa jAnemeM kisI dravyAntarakA sahArA nahIM hai, isalie zuddha AtmAkA anubhava karanA caahie|' zarIra bhinna hai aura AtmA bhinna hai mAtra aisA jAnanA kAryakArI nhiiN| to kyA hai isakA spaSTIkaraNa kalaza 23 kI TokAmeM par3hiye 'zarIra to acetana hai, vinazvara hai| zarIrase bhinna koI to puruSa hai aisA jAnapanA aisI pratIti mithyAdRSTi jIvake bhI hotI hai para sAdhyasiddhi to kucha nhiiN| jaba jIva dravyakA dravya-guNa-paryAyasvarUpa pratyakSa AsvAda AtA hai taba samyagdarzana-jJAna-cAritra hai, sakala karmakSaya mokSa lakSaNa bhI hai|' jo zarIra sukha-duHkha rAga-dveSa-mohakI tyAgabuddhiko kAraNa aura cidrapa AtmAnubhavako kArya mAnate hai unako samajhAte hue kavivara ka0 29 meM kyA kahate haiM yaha unhIke samarpaka zabdoMge par3hiye 'koI jAnegA ki jitanA bhI zarIra, sukha, dukha, rAga, dveSa, moha hai usakI tyAgabuddhi kucha anya haikAraNarUpa hai / tathA zuddha cidrUpamAtrakA anubhava kucha anya hai-kAryarUpa hai| usake prati uttara isa prakAra hai ki rAga, dveSa, moha, zarIra, sukha, duHkha Adi vibhAva paryAyarUpa pariNati hue jIvakA jisa kAlameM aisA azuddha pariNAmarUpa saMskAra chUTa jAtA hai usI kAlameM isake anubhava hai| usakA vivaraNa-jo zuddhacetanAmAtrakA AsvAda Aye binA azuddha bhAvarUpa pariNAma chUTatA nahIM aura azuddha saMskAra chUTe binA zuddha svarUpakA anubhava hotA nahIM / isalie jo kucha hai so eka hI kAla, eka hI vastu, eka hI jJAna, eka hI svAda hai|' jo samajhate haiM ki jainasiddhAntakA bArabAra abhyAsa karanese jo dRr3ha pratIti hotI hai usakA nAma anubhava hai / kavivara unakI isa dhAraNAko kalaza 30 meM ThIka na batalAte hue likhate haiM
Page #488
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturtha khaNDa : 451 'koI jAnegA ki jainasiddhAntakA bArabAra abhyAsa karanese dRr3ha pratIti hotI hai usakA nAma anubhava hai so aisA nahIM hai / mithyAtvakarmakA rasapAka miTanepara mithyAtva bhAvarUpa pariNamana miTatA hai to vastusvarUpakA pratyakSarUpase AsvAda AtA hai, usakA nAma anubhava hai|' vidhi pratiSedharUpase jIvakA svarUpa kyA hai ise spaSTa karate hue kalaza 33 kI TIkAmeM batalAyA hai__'zuddha jIva hai, TaMkotkIrNa hai, cidrUpa hai aisA kahanA vidhi kahI jAtI hai / jIvakA svarUpa guNasthAna nahIM, karma-nokarma jIvake nahIM, bhAvakarma jIvakA nahIM aisA kahanA pratiSedha kahalAtA hai|' heya-upAdeyakA jJAna karAte hae kalaza 36 kI TIkAmeM kahA hai'jitanI kucha karmajAti hai vaha samasta heya hai / usameM koI karma upAdeya nahIM hai / isalie kyA kartavya hai isa bAtako spaSTa karate hue usImeM batalAyA hai 'jitane bhI vibhAva pariNAma haiM ve saba jIvake nahIM haiN| zuddha caitanyamAtra jIva hai aisA anubhava kartavya hai|' kalaza 37 kI TIkAmeM isI tathyako punaH spaSTa karate hue likhA hai 'varNAdika aura rAgAdi vidyamAna dikhalAI par3ate haiN| tathApi svarUpa anubhavane para svarUpamAtra hai, vibhAva-pariNatirUpa vastu to kucha nhiiN|' karmabandha paryAyase jIva kaise bhinna hai ise dRSTAnta dvArA samajhAte hue kalaza 44 kI TIkAmeM kahA hai 'jisa prakAra pAnI kIcar3ake milanepara mailA hai / so vaha mailApana raMga hai, so raMgako aMgIkAra na kara bAkI jo kucha hai so pAnI hai| usI prakAra jIvakI karmabandha paryAyarUpa avasthA meM rAgAdibhAva raMga hai, so raMgako aMgIkAra na kara bAkI jo kucha hai so cetana dhAtumAtra vastu hai| isI kA nAma zuddhasvarUpa anubhava jAnanA jo samyagdRSTike hotA hai / ' isI tathyako spaSTa karate hue kalaza 45 kI TIkAmeM likhA hai "jisa prakAra svarNa aura pASANa mile hae cale A rahe haiM aura bhinna-bhinnarUpa haiN| tathApi agnikA saMyoga jaba hI pAte haiM tabhI tatkAla bhinna-bhinna hote haiN| usI prakAra jIva aura karmakA saMyoga anAdise calA A rahA hai aura jIva karma bhinna-bhinna haiM / tathApi zuddhasvarUpa anubhava binA pragaTarUpase bhinna-bhinna hote nahIM, jisa kAla zuddhasvarUpa anubhava hotA hai usa kAla bhinna-bhinna hote haiN|' viparIta buddhi aura karmabandha miTaneke upAyakA nirdeza karate hue kalaza 47 kI TIkAmeM likhA hai 'jaise sUryakA prakAza honepara aMdhakArako avasara nahIM, vaise zuddhasvarUpa anubhava honepara viparItarUpa mithyAtva baddhikA praveza nahIM / yahA~para koI prazna karatA hai ki zuddha jJAnakA anubhava honepara viparIta buddhimAtra miTatI hai ki karmabandha miTatA hai ? uttara isa prakAra hai ki viparIta buddhi miTatI hai, karmabandha bhI miTatA hai|' kartA-karmakA vicAra karate hue kalaza 49 kI TIkAmeM likhA hai 'jaise upacAramAtrase dravya apane pariNAmamAtrakA kartA hai, vahI pariNAma dravyakA kiyA huA hai vaise anya dravyakA kartA anya dravya upacAramAtrase bhI nahIM hai kyoMki ekasattva nahIM, bhinna sattva haiN|' jIva aura karmakA paraspara kyA sambandha hai isa tathyako spaSTa karate hue kalaza 50 kI TIkAmeM likhA hai 'jIva dravya jJAtA hai, pudgala karma jJeya hai aisA jIvako karmako jJeya-jJAyaka sambandha hai, tathApi vyApyavyApaka sambandha nahIM hai, dravyoMkA atyanta bhinnapanA hai, ekapanA nahIM hai|'
Page #489
--------------------------------------------------------------------------
________________ 452 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana-grantha kartA-karma-kriyAkA jJAna karAte hue kalaza 51 kI TIkAmeM punaH likhA hai 'kartA-karma-kriyAkA svarUpa to isa prakAra hai, isaliye jJAnAvaraNAdi dravya piNDarUpa karmakA kartA jIvadravya hai aisA jAnanA jhUThA hai, kyoMki jIvadravyakA aura pudgaladra vyakA eka sattva nahIM; kartA-karma-kriyAkI kauna ghaTanA ?' isI tathyako kalaza 52-53 meM punaH spaSTa kiyA hai 'jJAnAvaraNAdi dravyarUpa pudagalapiNDa karmakA kartA jIvavastu hai aisA jAnapanA mithyAjJAna hai, kyoMki eka sattvameM kartA-karma-kriyA upacArase kahA jAtA hai / bhinna sattvarUpa hai jo jIvadravya-pudgaladravya unako kartA-karmakriyA kahA~se ghaTegA ?' 'jIvadravya-pudgaladravya bhinna sattArUpa haiM so jo pahale bhinna sattApana chor3akara eka sattArUpa hoveM to pIche kartA-karma-kriyApanA ghaTita ho| so to ekarUpa hote nahIM, isaliye jIva-pudgalakA ApasameM kartA-karmakriyApanA ghaTita nahIM hotaa|' jIva ajJAnase vibhAvakA kartA hai ise spaSTa karate hue kalaza 58 kI TIkAmeM likhA hai "jaise samudrakA svarUpa nizcala hai, vAyuse prerita hokara uchalatA hai aura uchalanekA kartA bhI hotA hai, vaise hI jIva dravyasvarUpase akartA hai| karma saMyogase vibhAvarUpa pariNamatA hai, isaliye vibhAvapanekA kartA bhI hotA hai / parantu ajJAnase, svabhAva to nahIM / ' jIva apane pariNAmakA kartA kyoM hai aura pudagala karmakA kartA kyoM nahIM isakA spaSTIkaraNa kalaza 61 kI TokAmeM isaprakAra kiyA hai 'jIvadravya azuddha cetanArUpa pariNamatA hai, zuddha cetanArUpa pariNamatA hai, isaliye jisa kAlameM jisa cetanArUpa pariNamatA hai usa kAlameM usI cetanAke sAtha vyApyavyApakarUpa hai, isaliye usa kAlameM usI cetanAkA kartA hai / to bhI pudgala piNDarUpa jo jJAnAvaraNAdi karma hai usake sAtha to vyApya-vyApakarUpa to nahIM hai| isaliye usakA kartA nahIM hai|' jIvake rAgAdibhAva aura karma pariNAmameM nimitta-naimittikabhAva kyoM hai, kartA-karmapanA kyoM nahIM isakA spaSTIkaraNa kalaza 68kI TIkAmeM isaprakAra kiyA hai 'jaise kalazarUpa mRttikA pariNamatI hai, jaise kumbhakArakA pariNAma usakA bAhya nimitta kAraNa hai, vyApya-vyApakarUpa nahIM hai usIprakAra jJAnAvaraNAdi karma piNDarUpa pudgaladravya svayaM vyApya-vyApakarUpa hai / tathApi jIvakA azuddhacetanArUpa moha, rAga, dveSAdi pariNAma bAhya nimitta kAraNa hai, vyApya-vyApakarUpa to nahIM hai|' vastumAtrakA anubhavazIlI jIva parama sukhI kaise hai ise spaSTa karate hue kalaza 69 kI TIkAmeM kahA hai___ 'jo eka sattvarUpa vastu hai, usakA dravya-guNa-paryAyarUpa, utpAda-vyaya-dhrauvyarUpa vicAra karanepara vikalpa hotA hai, usa vikalpake honepara mana Akula hotI hai, AkulatA duHkha hai, isaliye vastumAtrake anubhavane para vikalpa miTatA hai, vikalpake miTanepara AkulatA miTatI hai, AkulatAke miTanepara duHkha miTatA hai, isase anubhavazIlI jIva parama sukhI hai|' svabhAva aura karmopAdhimeM antarako dikhalAte hue kalaza 91 kI TIkAmeM likhA hai 'jaise sUryakA prakAza honepara aMdhakAra phaTa jAtA hai usIprakAra zuddha caitanyamAtrakA anubhava honepara yAvata samasta vikalpa miTate haiM / aisI zuddha caitanyavastu hai so merA svabhAva, anya samasta karmakI upAdhi hai|'
Page #490
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturtha khaNDa : 453 naya vikalpake miTaneke upAyakA nirdeza karate hue kalaza 92-93 kI TIkAmeM likhA hai 'zuddha svarUpakA anubhava honepara jisaprakAra nayavikalpa miTate haiM usIprakAra samasta karmake udayase honevAle jitane bhAva hai ve bhI avazya miTate haiM aisA svabhAva hai|' _ 'jitanA naya hai utanA zrutajJAnarUpa hai, zrutajJAna parokSa hai, anubhava pratyakSa hai, isaliye zrutajJAna binA jo jJAna hai vaha pratyakSa anubhavatA hai|' ___jIva ajJAna bhAvakA kaba kartA hai aura kaba akartA hai isakA spaSTIkaraNa karate hue kalaza 95 kI TIkAmeM likhA hai 'koI aisA mAnegA ki jIva dravya sadA hI akartA hai usake prati aisA samAdhAna ki jitane kAla taka jIvakA samyaktva guNa pragaTa nahIM hotA utane kAla taka jIva mithyAdRSTi hai| mithyAdRSTi ho to azuddha pariNAmakA kartA hotA hai / so jaba samyaktva guNa pragaTa hotA hai taba azuddha pariNAma miTatA hai, taba azuddha pariNAmakA kartA nahIM hotaa|' __ azubha karma burA aura zubha karma bhalA aisI mAnyatA ajJAnakA phala hai isakA spaSTIkaraNa karate hue kalaza 100 kI TIkAmeM likhA hai 'jaise azubhakarma jIvako duHkha karatA hai usI prakAra zabhakarma bhI jIvako duHkha karatA hai| karmameM to bhalA koI nahIM hai / apane mohako liye hue mithyAdRSTi jIva karmako bhalA karake mAnatA hai / aisI bheda pratIti zuddha svarUpakA anubhava huA tabase pAI jAtI hai|' zubhopayoga bhalA, usase kramase karmanirjarA hokara mokSa prApti hotI hai yaha mAnyatA kaise jhUThI hai isakA spaSTIkaraNa karate hae kalaza 101 kI TIkAmeM likhA hai ___'koI jIva zubhopayogI hotA huA yatikriyAmeM magna hotA huA zuddhopayogako nahIM jAnatA, kevala yatikriyAmAtra magna hai / vaha jIva aisA mAnatA hai ki maiM to munIzvara, hamako viSaya-kaSAya sAmagrI nisiddha hai / aisA jAnakara viSaya kaSAya sAmagrIko chor3atA hai, Apako dhanyapanA mAnatA hai, mokSamArga mAnatA hai / so vicAra karanepara aisA jIva mithyAdRSTi hai / karmabandhako karatA hai, kA~I bhalApana to nahIM hai|' kriyA saMskAra chaTanepara hI zuddhasvarUpakA anubhava saMbhava hai isakA spaSTIkaraNa kalaza 104 kI TIkAmeM isaprakAra kiyA hai 'zubha-azubha kriyAmeM magna hotA huA jIva vikalpI hai, isase duHkhI hai| kriyA saMskAra chUTakara zuddhasvarUpakA anubhava hote ho jIva nirvikalpa hai, isase sukhI hai|' kaisA anubhava honepara mokSa hotA hai isakA spaSTIkaraNa kalaza 105 kI TIkAmeM isa prakAra kiyA hai 'jIvakA svarUpa sadA karmase mukta hai / usako anubhavane para mokSa hotA hai aisA ghaTatA hai, viruddha to nahIM / ' svarUpAcaraNa cAritra kyA hai isakA spaSTIkaraNa kalaza 106 kI TIkAmeM isa prakAra kiyA hai 'koI jAnegA ki svarUpAcaraNa cAritra aisA kahA jAtA hai jo AtmAke zuddha svarUpako vicAre athavA cintave athavA ekAgrarUpase magna hokara anubhave / so aisA to nahIM, usake karane para bandha hotA hai, kyoMki aisA to svarUpAcaraNa cAritra nahIM hai| to svarUpAcaraNa cAritra kaisA hai ? jisa prakAra pannA (suvarNa patra) pakAnese suvarNameM kI kAlimA jAtI hai, suvarNa zuddha hotA hai usI prakAra jIva dravyake anAdise azuddha cetanArUpa
Page #491
--------------------------------------------------------------------------
________________ 454 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana-grantha rAgAdi pariNama thA, vaha jAtA hai, "zuddha svarUpamAtra zuddha cetanArUpa jIva dravya pariNamatA hai, usakA nAma svarUpAcaraNa cAritra kahA jAtA hai, aisA mokSamArga hai|' zubha-azubha kriyA Adi bandhakA kAraNa hai isakA nirdeza karate hue kalaza 107 kI TIkA likhA hai 'jo zubha-azubha kriyA, sUkSma-sthUla antarjalpa bahiHjalparUpa jitanA vikalparUpa AcaraNa hai vaha saba karmakA udayarUpa pariNamana hai, jIvakA zuddha pariNamana nahIM hai, isalie samasta hI AcaraNa mokSakA kAraNa nahIM hai, bandhakA kAraNa hai|' viSaya-kaSAyake samAna vyavahAra cAritra duSTa hai isakA spaSTIkaraNa karate hue kalaza 108 meM likhA hai 'yahA~ koI jAnegA ki zubha-azubha kriyArUpa jo AcaraNarUpa cAritra hai so karane yogya nahIM hai usI prakAra varjana karane yogya bhI nahIM hai ? uttara isa prakAra hai-varjana karane yogya hai| kAraNa ki vyavahAra cAritra hotA huA duSTa hai, aniSTa hai, ghAtaka hai, isalie viSaya-kaSAyake samAna kriyArUpa cAritra niSiddha hai|' (kalaza 109) jJAnamAtra mokSamArga kahanekA kAraNa 'koI AzaMkA karegA ki mokSamArga samyagdarzana-jJAna-cAritra ina tInakA milA huA hai, yahA~ jJAnamAtra mokSamArga kahA so kyoM kahA ? -usakA samAdhAna aisA hai-zuddhasvarUpa jJAnameM samyagdarzana samyaktrAritra sahaja hI garbhita hai, isalie doSa to kucha nahIM, guNa hai / (kalaza 110) mithyAdRSTike samAna samyagdRSTikA zubha kriyArUpa yatipanA bhI mokSakA kAraNa nahIM hai isakA khulAsA 'yahA~ koI bhrAnti karegA jo mithyAdRSTikA yatipanA kriyArUpa hai so bandhakA kAraNa hai, samyagdRSTi hai jo yatipanA zuddha kriyArUpa so mokSakA kAraNa hai| kAraNa ki anubhava jJAna tathA dayA vrata tapa saMyamarUpa kriyA donoM milakara jJAnAvaraNAdi karmakA kSaya karate hai| aisI pratIti kitane hI ajJAnI jIva karate hai| vahA~ samAdhAna aisA-jitanI zubha-azubha kriyA, bahirjalparUpa vikalpa athavA antarjalparUpa athavA dravyoMkA vicArarUpa athavA zuddha svarUpakA vicAra ityAdi samasta karma bandhakA kAraNa hai / aisI kriyAkA aisA hI svabhAva hai / samyagdRSTi mithyAdRSTikA aisA bheda to kucha nhiiN| aisI karatUtise aisA bandha hai| zuddhasvarUpa pariNamanamAtrase mokSa hai / yadyapi eka hI kAlameM samyagdRSTi jIvake zuddha jJAna bhI hai, kriyArUpa pariNAma bhI hai| tathApi kriyArUpa hai jo pariNAma usase akelA bandha hotA hai, karmakA kSaya eka aMzamAtra bhI nahIM hotA hai| aisA vastukA svarUpa, sahArA kisakA / usI samaya zuddha svarUpa anubhava jJAna bhI hai| usI samaya jJAnase karmakSaya hotA hai, eka aMzamAtra bho bandha nahIM hotA hai / vastukA aisA hI svarUpa hai|' (kalaza 112) samasta kriyAmeM mamatvake tyAgake upAyakA kathana 'jitanI kriyA hai vaha saba mokSamArga nahIM hai aisA jAna samasta kriyAmeM mamatvakA tyAgakara zuddhajJAna mokSamArga hai aisA siddhAnta siddha huaa|' (kalaza 114) svabhAvaprApti aura vibhAvatyAgakA eka hI kAla hai 'jisa kAla zuddha caitanya vastuko prApti hotI hai usI kAla mithyAtva-rAga-dveSarUpa jIvakA pariNAma miTatA hai, isalie eka hI kAla hai. samayakA antara nahIM hai|' __ (kalaza 115) samyagdRSTi jIvake dravyAsrava aura bhAvAsravase rahita honeke kAraNakA nirdeza
Page #492
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturtha khaNDa : 455 . 'Asrava do prakArakA hai / vivaraNa-eka dravyAsrava hai, eka bhAvAsrava hai| dravyAsrava kahanepara karmarUpa baiThe haiM AtmAke pradezoMmeM pudgalapiNDa, aise dravyAsravase jIva svabhAva hI se rahita hai| yadyapi jIvake pradeza, karmapudgalapiNDake pradeza eka hI kSetra meM rahate haiM tathApi paraspara eka dravyarUpa nahIM hote haiM, apane apane dravya-guNaparyAyarUpa rahate haiN| isalie pudgalapiNDase jIva bhinna hai ! bhAvAsrava kahanepara moha, rAga, dveSarUpa vibhAva azuddha cetana pariNAma so aisA pariNAma yadyapi jIvake mithyAdRSTi avasthAmeM vidyamAna hI thA tathApi samyaktvarUpa pariNamane para azuddha pariNAma miTA / isa kAraNa samyagdRSTi jIva bhAvAtravase rahita hai / isase aisA artha nipajA ki samyagdaSTi jIva nirAsrava hai|' (kalaza 119) samyagdRSTi karmabandhakA kartA kyoM nahIM isakA nirdeza 'koI ajJAnI jIva aisA mAnegA ki samyagdRSTi jIvake cAritramohakA udaya to hai, vaha udayamAtra hone para AgAmI jJAnAvaraNAdi karmakA bandha hotA hogA ? samAdhAna isa prakAra hai-cAritramohakA udayamAtra hone para bandha nahIM hai / udayake hone para jo jIva ke rAga, dveSa, moha, pariNAma ho to karmabandha hotA hai, anyathA sahasra kAraNa ho to bhI karmabandha nahIM hotaa| rAga, dveSa, moha pariNAma bhI mithyAtva karmake udayake sahArA hai, mithyAtvake jAne para akele cAritramohake udayake sahArAkA rAga, dveSa, moha pariNAma nahIM hai| isa kAraNa samyagduSTike rAga, dveSa, moha pariNAma hotA nahIM, isalie karmabandhakA kartA samyagdRSTi jIva nahIM hotaa|' (kalaza 121) samyagdRSTike bandha nahIM hai isakA tAtparya 'jaba jIva samyaktvako prApta karatA hai taba cAritramohake udayameM bandha hotA hai, parantu bandhazakti hIna hotI hai, isalie bandha nahIM khlaataa|' (kalaza 124) nirvikalpa artha kASThake samAna jar3a nahIM isa tathyakA khulAsA 'zuddhasvarUpake anubhavake kAla jIva kASThake samAna jar3a hai aisA bhI nahIM hai, sAmAnyatayA savikalpI jIvake samAna vikalpI bhI nahIM hai, bhAvabhutajJAnake dvArA kucha nirvikalpa vastumAtrako avalambatA hai, avazya avalambatA hai|' (kalaza 125) zuddha jJAnameM jItapanA kaise ghaTatA hai 'Asrava tathA saMvara paraspara ati hI vairI haiM, isalie ananta kAlase lekara sarva jIvarAzi vibhAva mithyAtvarUpa pariNamatA hai, isa kAraNa zuddha jJAnakA prakAza nahIM hai / isalie Asravake sahAre sarva jIva haiM / kAlalabdhi pAkara koI Asanna bhavya jIva samyaktvarUpa svabhAva pariNati pariNamatA hai, isase zuddha prakAza pragaTa hotA hai, isase karmakA Asrava miTatA hai, isase zuddha jJAnakA jItapanA ghaTita hotA hai / ' (kalaza 130) bhedajJAna bhI vikalpa hai isakA sakAraNa nirdeza-- 'nirantara zuddha svarUpakA anubhava kartavya hai| jisa kAla sakala karmakSaya lakSaNa mokSa hogA usa kAla samasta vikalpa sahaja hI chUTa jaayeNge| vahA~ bhedavijJAna bhI eka vikalparUpa hai, kevalajJAnake samAna jIvakA zuddha svarUpa nahIM hai, isalie sahaja hI vinAzIka hai|' (kalaza 133) nirjarAkA svarUpa___'saMvarapUrvaka jo nirjarA so nirjarA, kyoMki jo saMvarake binA hotI hai saba jIvoMko udaya dekara karmakI nirjarA so nirjarA nahIM hai|'
Page #493
--------------------------------------------------------------------------
________________ 456 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana grantha ( kalaza 139) heyopAdeya vicAra zuddha cidrUpa upAdeya, anya samasta heya / ( kalaza 141 ) vikalpakA kAraNa 'koI aisA mAnegA ki jitanI jJAnakI paryAya hai ve samasta azuddharUpa haiM so aisA to nahIM, kAraNa ki jisa prakAra jJAna zuddha hai usI prakAra jJAnakI paryAya vastukA svarUpa hai, isalie zuddhasvarUpa hai / parantu eka vizeSa - - paryAyamAtrakA avadhAraNa karanepara vikalpa utpanna hotA hai, anubhava nirvikalpa hai, isalie vastumAtra anubhavane para samasta paryAya bhI jJAnamAtra hai. isalie jJAnamAtra anubhava yogya hai / " ( kalaza 144 ) anubhava ho cintAmaNi ratna hai 'jisa prakAra kisI puNyavAn jIvake hAthameM ciMtAmaNi ratna hotA hai, usase saba manoratha pUrA hotA hai, vaha jIva lohA, tA~bA, rUpA aisI dhAtukA saMgraha karatA nahIM usI prakAra samyagdRSTi jIvake pAsa zuddha svarUpa anubhava aisA cintAmaNi ratna hai, usake dvArA sakala karmakSaya hotA hai / paramAtmapadakI prApti hotI hai / atIndriya sukhakI prApti hotI hai / vaha samyagdRSTi jIva zubha azubharUpa aneka kriyAvikalpakA saMgraha karatA nahIM, kAraNa ki inase kAryasiddhi hotI nahIM / ' ( kalaza 153) samyagdRSTike dRSTAnta dvArA vAMchApUrvaka kriyAkA niSedha - 'jisa prakAra kisIko roga, zoka, dAridra binA hI vAMchAke hotA hai usI prakAra samyagdRSTi jIvake jo koI kriyA hotI haiM so binA hI vAMchAke hotI hai / " ( kalaza 163) karmabandhake meTanekA upAya -- 'jisa prakAra kisI jIvako madirA pilAkara vikala kiyA jAtA hai, sarvasva chIna liyA jAtA hai, padase bhraSTa kara diyA jAtA hai usI prakAra anAdi kAlase lekara sarva jIvarAzi rAga-dveSa-moharUpa azuddha pariNAmase matavAlI huI hai / isase jJAnAvaraNAdi karmakA bandha hotA hai / aise bandhako zuddha jJAnakA anubhava meMTanazIla hai, isalie zuddha jJAna upAdeya hai / ' ( kalaza 175) dravyake pariNAma ke kAraNoMkA nirdeza -- 'dravyake pariNAmakA kAraNa do prakArakA hai - eka upAdAna kAraNa hai, eka nimitta kAraNa hai / upAdAna kAraNa dravyake antargabhita hai apane pariNAma paryAyarUpa pariNamanazakti vaha to jisa dravyakI usI dravyameM hotI hai, aisA nizcaya hai / nimitta kAraNa - jisa dravyakA saMyoga prApta honese anya dravya apanI paryAyarUpa pariNamatA hai, vaha to jisa dravyakI usa dravyameM hotI hai, anya dravyagocara nahIM hotI aisA nizcaya hai / jaise miTTI ghaTa paryAyarUpa pariNamatI hai / usakA upAdAna kAraNa hai miTTImeM ghaTarUpa pariNamanazakti / nimitta kAraNa hai bAhyarUpa kumhAra, cakra daNDa ityAdi / vaise hI jIvadravya azuddha pariNAma moha rAga dveSarUpa pariNamatA hai| usakA upAdAna kAraNa hai jIvadravya meM antargarbhita vibhAvarUpa azuddha pariNAmazakti hai / " ( kalaza 176 - 177) akartA - kartA vicAra 'samyagdRSTi jIvake rAgAdi azuddha pariNAmoMkA svAmitvapanA nahIM hai, isalie samyagdRSTi jIva kartA nahIM hai / ' 'mithyAdRSTi jIvake rAgAdi azuddha pariNAmoMkA svAmitvapanA hai, isalie mithyAdRSTi jIva kartA hai / ' ( kalaza 180) mAtra bhedajJAna upAdeya hai--
Page #494
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturtha khaNDa : 457 "jisa prakAra karoMtake bAra bAra cAlU karanese pudgala vastu kASTha Adi do khaNDa ho jAtA hai usI prakAra bhedajJAnake dvArA jIva pudgalako bAra-bAra bhinna-bhinna anubhava karane para bhinna-bhinna ho jAte hai, isalie bhedajJAna upAdeya hai|' (kalaza 181, jIva karmako bhinna karanekA upAya 'jisa prakAra yadyapi lohasArakI chainI ati painI hotI hai to bhI sandhikA vicArakara dene para cheda kara do kara detI hai usI prakAra yadyapi samyagdaSTi jIvakA jJAna atyanta tIkSNa hai tathApi jIva-karmakI hai jo bhItara sandhi usameM praveza karane para prathama to buddhigocara chedakara do kara detA hai| pazcAt sakala karmakA kSaya honese sAkSAt chedakara bhinna-bhinna karatA hai|' (kalaza 191) bhokSamArgakA svarUpa nirUpaNa sarva azuddhapanA ke miTanese zuddhapanA hotA hai / usake sahArAkA hai zuddha cidrUpakA anubhava, aisA mokSamArga hai| (kalaza 193) svarUpa vicArakI apekSA jIva na baddha hai na mukta hai 'ekendriyase lekara paJcendriyataka jIvadravya jahA~ tahA~ dravya svarUpa vicArakI apekSA bandha aise mukta aise vikalpase rahita hai / dravyakA svarUpa jaisA hai vaisA hI hai|' (kalaza 193) karmakA (bhAvakarmakA) kartApana-bhoktApana jIvakA svabhAva nahIM 'jisa prakAra jIvadravyakA anantacatuSTaya svarUpa hai usa prakAra karmakA kartApana bhoktApana svarUpa nahIM hai| karmakI upAdhise vibhAvarUpa azaddha pariNatirUpa vikAra hai| isalie vinAzIka hai| usa vibhAva pariNatike vinAza hone para jIva akartA hai, abhoktA hai|' (kalaza 203) bhoktA aura kartAkA anyonya sambandha hai 'jo dravya jisa bhAvakA kartA hotA hai vaha usakA bhoktA bhI hotA hai| aisA hone para rAgAdi azuddha cetana pariNAma jo jIva karma donoMne milakara kiyA hove to donoM bhoktA hoMge so donoM bhoktA to nahIM haiN| kAraNa ki jIva dravya cetana hai tisa kAraNa sukha duHkhakA bhoktA hove aisA ghaTita hotA hai, pudgala dravya acetana honese sukha duHkhakA bhoktA ghaTita nahIM hotA / isalie rAgAdi azuddha cetana pariNamanakA akelA saMsArI jIva kartA hai, bhoktA bhI hai|' (kalaza 209) vikalpa anubhava karane yogya nahIM 'jisa prakAra koI puruSa motIkI mAlAko ponA jAnatA hai, mAlA gUMthatA huA aneka vikalpa karatA hai so ve samasta vikalpa jhUThe haiM, vikalpoMmeM zobhA karanekI zakti nahIM hai| zobhA to motImAtra vastu hai, usameM hai / isalie pahinanevAlA puruSa motIkI mAlA jAnakara pahinatA hai, gUMthane ke bahuta vikalpa jAnakara nahIM pahinatA hai, dekhanevAlA bhI motIkI mAlA jAnakara zobhA dekhatA hai,gUMthaneke vikalpoMko nahIM dekhatA hai usI prakAra zuddha cetanAmAtra sattA anubhava karane yogya hai / usameM ghaTate haiM jo aneka vikalpa una sabakI sattA anubhava karane yogya nahIM hai|' (kalaza 212) jAnate samaya jJAna jJeyarUpa nahIM pariNamatA 'jIvadravya samasta jJeya vas ko jAnatA hai aisA to svabhAva hai, parantu jJAna jJeyarUpa nahIM hotA hai, jJeya bhI jJAnadravyarUpa nahIM pariNamatA hai aisI vastukI maryAdA hai|'
Page #495
--------------------------------------------------------------------------
________________ 458 : siddhAntAcAryaM paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana grantha ( kalaza 214) eka dravya dUsare dravyako karatA hai yaha jhUThA vyavahAra hai 'jIva jJAnAvaraNAdi pudgala karmako karatA hai, bhogatA hai| usakA samAdhAna isa prakAra hai ki jhUThe vyavahArase kahane ko hai / dravyake isa rUpakA vicAra karanepara paradravyakA kartA jIva nahIM hai / ' ( kalaza 222) jJeyako jAnanA vikArakA kAraNa nahIM 'koI mithyAdRSTi jIva aisI AzaMkA karegA ki jIva dravya jJAyaka hai, samasta jJeyako jAnatA hai, isalie paradravyako jAnate hue kucha thor3A bahuta rAgAdi azuddha pariNatikA vikAra hotA hogA ? uttara isa prakAra hai ki paradravyako jAnate hue to eka niraMzabhAtra bhI nahIM hai, apanI vibhAva pariNati karanese vikAra hai / apanI zuddha pariNati hone para nirvikAra hai / ' ityAdi rUpase aneka tathyoMkA anubhavapUrNa vANI dvArA spaSTIkaraNa isa TIkA meM kiyA gayA 1 TIkAkA svAdhyAya karanese jJAta hotA hai ki AtmAnubhUti pUrvaka nirAkulatva lakSaNa sukhakA rasAsvAdana karate hue kavivara yaha TIkA likhI hai / yaha jitanI sugama aura sarala bhASAmeM likhI gaI hai utanI hI bhavya janoMke cittako AhlAda utpanna karanevAlI hai / kavivara banArasIdAsa jI ne ise bAlabodha TIkA isa nAmase sambodhita kiyA hai / isameM saMdeha nahIM ki yaha ajJAniyoM yA alpajJoMko AtmasAkSAtkArake sammukha karane ke abhiprAya se hI likhI gaI hai| isalie isakA bAlabodha yaha nAma sArthaka hai / kavivara rAjamallajI aura isa TIkAke sambandha meM kavivara banArasIdAsajI likhate haiM 'pAMDe rAjamalla jinadharmI / samayasAra nATakake marmI / tinheM granthakI TokA konhI / bAlabodha sugama kari dInhI // isa vidhi bodha vacanikA phailI / samai pAi adhyAtama sailI // pragaTI jagata mAMhI jinavANI, ghara ghara nATaka kathA bakhAnI // kavivara banArasIdAsa jIne kavivara rAjamallajI aura unakI isa TIkAke sambandhameM thor3e zabdoM meM jo kucha kahanA thA, saba kucha kaha diyA hai / kavivara banArasIdAsajIne chandoMmeM nATaka samayasArakI racanA isI TIkA AdhArase kI hai / apane isa bhAvako vyakta karate hue kavivara svayaM likhate haiM nATaka samaisAra hitajIkA, sugamarUpa rAjamala TIkA // kavitabaddha racanA jo hoI, bhASA graMtha par3he saba koI || taba banArasI manameM AnI kIje to pragaTe jinavAnI // paMca purusakI AjJA lInI / kavitabandhakI racanA kIno || jina pA~ca puruSoM ko sAkSI karake kavivara banArasIdAsajIne chandoMmeM nATaka samayasAra kI racanA kI hai / ve haiM - 1. paM0 rUpacaMda jI, 2 caturbhujI jI, 3. kavivara bhaiyA bhagavatIdAsa jI, 4. korapAlajI aura 5. dharmadAsa jI / inameM paM0 rUpacaMda jI aura bhaiyA bhagavatIdAsa jI kA nAma vizeSarUpa se ullekhanIya hai / spaSTa hai ki ina pAMcoM vidvAnoMne kavivara banArasIdAsa jIke sAtha milakara kavivara rAjamalla jI kI samayasAra kalaza bAlabodha TIkAkA aneka bAra svAdhyAya kiyA hogA / yaha TIkA adhyAtmake pracArameM kAphI sahAyaka huI yaha isIse spaSTa hai / paM0 zrI rUpacanda jI jaise siddhAntI vidvAnko yaha TIkA akSarazaH mAnya thI yaha bhI isase siddha hotA hai /
Page #496
--------------------------------------------------------------------------
________________ puruSArthasiddhaya pAya: eka anuzIlana aisA ziSTa sampradAya hai ki sarvaprathama iSTadevakI dravya bhAva vandanApUrvaka prayojanIya kAryako prArambha karanA cAhie / prakRtameM ullekhanIya kArya grantha racanA hai, kyoMki kramase mUla zrutake vicchinna honepara isa kAlameM mokSamArgakI pravRtti akSuNNa banI rahe isa iSTa prayojanako sAmane rakhakara ArAtIya AcAryoMne bhavya jIvoM ke hitArtha AgamAnusArI vividha zAstroMkI racanAkara mokSamArgakI pravRttiko akSuNNa banAye rakhA hai / unameM caraNAnuyoga ke anusAra pravRtti banAye rakhaneke liye cAritrapAhuDa, mUlAcAra aura ratnakaraNDazrAvakAcAra Adi jitane mUla aura tadanusArI zAstra likhe gaye haiM, unameM anyatama grantha puruSArthasiddhaghupAya eka hai / yaha AcArya amRtacandra kI maulika kRti hai / maMgalAcaraNa isakA 'tajjayatiparaM jyotiH' ityAdi prathama maMgala zloka hai / isa dvArA sarvotkRSTa jyotisvarUpa kevalajJAna jaya-jayakAra karate hue isa dvArA samagra jinAgamake sArako sUcita kara diyA gayA hai / isa maMgalasUtra meM jJAnako darpaNakI upamA dI gaI hai / jo padArtha darpaNa meM pratibimbita hote haiM ve na to darpaNake pAsa Ate haiM, aura na hI darpaNa hI unake pAsa jAtA hai / kintu una padArthoM meM pratibimbita honekI sahaja yogyatA hai aura apane svaccharUpa guNake kAraNa darpaNa meM 'yogya' kSetrameM sthita una padArthoMko pratibimbita karanekI yogyatA hai / unake darpaNa meM pratibimbita honekA yahI kAraNa hai / ThIka yahI sthiti jJAnakI hai / tInoM kAloM aura tInoM jagat meM sthita jitane bhI padArtha the, haiM aura raheMge / unakA jJAnake sAtha sahaja hI jJeya-jJAyaka sambandha hai | jJAnameM sahaja hI aisI sAmarthya hai ki vaha svabhAva viprakRSTa, kAlaviprakRSTa aura kSetra viprakRSTa kisI prakAra ke padArtha kyoM na hoM una sabako vartamAnavat jAnatA hai| jJAnakI eka upamA dIpakakI bhI dI jAtI hai / jaise dIpaka parako prakAzita karate hue svayaMko bhI prakAzita karatA hai / jJAnakA bhI vahI svabhAva hai / vaha anya samasta jJeyoMko apane jJAna paryAya rUpase jAnaneke sAtha svayaMko bhI jAnatA hai / aise maMgalasvarUpa samyagjJAnako hameM prApti ho aura aisI kAmanA karanA hI usakA jaya-jayakAra hai / ekAntanayoM ke vilAsa ananta haiM / eka mAtra anekAnta hI unake virodhako dUra karanemeM samartha hai / yaha eka siddhAnta bhI hai aura svayaM vastukA svarUpa bhI / jainadarzanakA yaha prANa hai / jaina siddhAntako hRdayaMgama karane ke lie anekAnta ke svarUpakA samyagjJAna honA jarUrI hai / isI tathyako hRdayaMgama kara AcAryadevane jJAnasvarUpa AtmAkA yA kevalajJAnakA jaya-jayakAra karaneke anantara anekAnta siddhAntako dravya-bhAva namaskAra kiyA hai / Age tInoM lokoMke netrasvarUpa paramAgamako buddhipUrvaka jAnanekA nirdeza karake AcAryadevane puruSArtha siddhayupAya nAmaka zAstra ( Agama ) kA uddhAra karanekI maMgala sUcanA kI hai / isa zAstrako kahanekI pratijJA sUcaka zloka meM upAdhiyate' kriyAkA prayoga huA hai / isa dvArA zAstrakAra yaha sUcita kara rahe hai ki isa dvArA hama apane abhiprAyako nahIM vyakta kara rahe haiM / kintu bhagavAn mahAvIra aura gautama gaNadharase lekara AcArya paramparAse puruSa arthAt cetanasvarUpa AtmAke prayojanako siddha karanekA jo upAya nirUpita hotA A rahA hai, usakA hI maiM (amRtacandra AcArya) uddhAra karane vAlA hU~, isa dvArA koI naI bAta nahIM kahI jA rahI hai /
Page #497
--------------------------------------------------------------------------
________________ 460 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana-granthaM Age zloka 4 meM dharmatIrthakI pravRttikA nirdeza karate hue yaha spaSTa kiyA gayA hai ki vyavahAra aura nizcayake jAnakAra puruSa (AcArya) hI usakI pravRtti karane meM samartha hote haiM, kyoMki AgamameM nizcayanayako bhUtArtha aura vyavahAranayako abhUtArtha kahA gayA hai / parantu bhUtArthake jJAnase vimukha prAyaH sabhI saMsArI jIva haiM / phira bhI ajJAnIke ajJAnako dUra karAneke abhiprAyase vyavahAra dvArA paramArthakA jJAna karAyA jAtA hai / kintu jo mAtra vyavahArako hI mokSamArga mAnate haiM unake lie jinAgamakI prarUpaNA nahIM hai| isI tathyako dRSTAnta dvArA spaSTa karake Age dezanAke phalako kauna prApta hotA hai ise samajhAte hae isa granthakI utpattikA 8 maMgalasUtroM dvArA samApta kI gaI hai| samyak puruSArtha aura usakA phala granthake nAmake anusAra granthako prArambha karate hue sarvaprathama puruSa zabdake arthako spaSTa kiyA gayA hai, kyoMki jahA~ adhyAtmameM nizcayanayakI mukhyatAse puruSa (AtmA) kA artha svataHsiddha hai ataeva anAdi, ananta, vizada jyoti aura nitya udyotarUpa eka jJAyaka AtmA liyA gayA hai, vahA~ caraNAnuyogameM ubhayanayasAdhya aise AtmAko vivakSita kiyA gayA hai, jo cetana guNa-paryAyavAlA tathA utpAda-vyaya-dhrauvyasvarUpa hokara bhI sparzAdi guNavAle pudgala dravya Adi samasta paradravyoMse atyanta bhinna hai, kyoMki jahA~ adhyAtmameM dhyeya arthAt AlambanakI mukhyatAse AtmAko lakSita kiyA gayA hai vahA~ caraNAnuyogameM pravRtti-nivRttikI mukhyatAse kaisA AtmA apane iSTa prayojanakI siddhi karane meM saphala hotA hai isa tathyakI mukhyatA hai| yahI kAraNa hai ki isa zAstrameM ubhaya nayakI mukhyatAse puruSa zabdakA artha karake tathA use (jIvako) pariNAmasvarUpa siddha karake bhavakA bIja kyA hai, jisase yaha jIva caturgatirUpa paribhramaNakA pAtra banA huA hai, yaha spaSTa kiyA gayA hai / jaisA ki pUrva meM kaha Aye haiM ki jaise jIva dhruvasvabhAva hai vaise hI vaha svabhAvase utpAda-vyayarUpa bhI hai / eka jIva hI kyA pratyeka dravya apane anvaya svabhAvake kAraNa jahA~ nitya hai vahIM vaha apane vyatirekasvabhAvake kAraNa utpAdavyayarUpase pariNa manazIla bhI hai| nitya hokara pariNamana karate rahanA jar3a cetana pratyeka dravyakA svabhAva hai / isaliye jahA~ yaha jIva vyApya-vyApakabhAvase pratisamaya apane vivakSita pariNAmakA kartA hai vahIM vaha bhAvya bhAvaka bhAvase svayaM apane pariNAmakA bhoktA bhI hai| usake rahate hue bhI jaba yaha AtmA paralakSI rAgAdi bhAvoMse bhinna apane jJAna svarUpa AtmAke anubhavake dvArA nizcala apane caitanya svarUpako prApta kara letA hai, taba isane apanA karaNIya kArya kara liyA yaha nizcita hotA hai| isIkA nAma samyak puruSArthakI siddhi hai aura isIkA nAma apane aparAdhake kAraNa prApta hue saMyogI jIvanase mukti hai / svabhAvakI prApti isIkA dUsarA nAma hai / saMsAra aura usakA kAraNa - kintu isa jIvakA aura karmakA anAdi sambandha honese, saMsAra avasthAmeM yaha jIva svayaM apane jJAna svabhAvako bhUlakara ajJAna aura rAgAdirUpase pariNamana karatA rahatA hai| ataH ina bhAvoMko nimittakara kArmaNavargaNAyeM svayaM jJAnAvaraNAdi karmarUpase pariNamana karatI rahatI haiM aura una jJAnAvaraNAdi karmoko nimittakara jIvabhI svayaM ajJAna rAgAdirUpase pariNamana karatA rahatA hai / yaha saMsArakI anAdi paraMparA hai / isakA mala kAraNa apanA ajJAna hai| usa kAraNa yaha jIva apane jJAnadarzana svabhAvake kAraNa parase bhinna honepara bhI usase tanmaya jaisA apaneko anubhava karatA rahatA hai / yahI saMsArakA mUla kAraNa hai /
Page #498
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturtha khaNDa : 461 puruSArthasiddhikA upAya lokameM jar3a aura cetana donoM prakArake padArtha pAye jAte haiN| unakA svarUpa bhI bhinna-bhinna hai / apane ajJAnake kAraNa anAdise yaha jIva viparItAbhinivezake vazIbhUta hokara nijatatvako bhUlA huA hai / kintu jaba yaha jIva para aura parake nimittase honevAle parabhAvoMse bhinna, apane jJAtAdRSTA svarUpako jAnakara usameM avicala sthitiko prApta hotA hai taba hI isa jIvane puruSArthakI siddhikA upAya apanemeM hRdayaMgama kiyA, yaha kahA jA sakatA hai / jo pUrvarUpase ratnatraya svarUpa honese, pApa kriyAse bhinna AtmakAryako sAdhanemeM samartha muniyoMmeM pUrNarUpase lakSita hotA hai / samyak prakArase puruSArthakI siddhikA, isase bhinna, anya koI dUsarA mArga nahIM hai / upadeza denekA krama jinAgamameM jina cAra anuyogoMkI prarUpaNAkI gayI hai, unameMse prathamAnuyogameM to puNya puruSoM kI kathA kI mukhyatAse prarUpaNA hai| isakA prayojana itanA hI hai ki saMsArI jIva puNya-pApake phalako jAnakara, unase virakta ho paramArthake mArgameM lge| karaNAnuyogameM lokAlokakI prarUpaNAke sAtha guNasthAna aura mArgaNA sthAna Adiko mAdhyama banAkara pariNAmoMkI jAti kI prarUpaNA mukhyatAsekI gayI hai| caraNAnuyogameM kaise uThe kaise baiThe, kaise bole, dUsarese kaisA vyavahAra kare AdikI mukhyatAro vaha saba pravRtti prarUpita kI gayI hai jo nimittarUpase svarUpa prAptimeM vyavahArase sAdhaka mAnI gayI hai| dravyAnuyogakA kSetra bar3A hai| usameM cha dravya pA~ca astikAya AdikI vivecanAke sAtha adhyAtmake rUpameM sAkSAt mokSamArgako prarUpaNA bhI usakA viSaya hai| ina cAroM anuyogoMmeM paThana pAThanakI dRSTise bhI caraNAnuyogako prathama sthAna prApta hai / tathA mokSamArga meM praveza karanekI dRSTise bhI jIvanakA nirmANa ho isameM caraNAnuyogake anusAra pravRtti karanA prathama kartavya mAnA gayA hai| kyoMki AgamameM upayogako tIna prakArakA nirUpita kiyA gayA hai-azubhopayoga, zubhopayoga aura shuddhopyog| viSayakaSAyarUpa pravRtti kAryo meM upayogakA laganA hI azubhopayoga hai| zubhopayogameM zubhAcArakI mukhyatA hai / azubhopayogI to mokSamArgakA adhikArI hotA hI nhiiN| yadyapi zubhAcArarUpa pravRtti svayaM dharma athavA paramArtha mokSamArga nahIM hai aura na zuddhopayogakA sAkSAt sAdhaka hI hai, phira bhI zubhopayoga zuddhopayogakA vyavahArase sAdhaka honese mokSamAgameM usakI upayogitA pramukhatAse svIkArakI gayI hai| paddhatiko dhyAnameM rakhakara prAraMbhase hI garujana apane ziSyoMko sarvaprathama pUrNa AcArakI zikSA to dete hI the| usameM pravatta honeke liye preraNA bhI karate the| isI tathyako dhyAnameM rakhakara A0 amavacandra devane pApa kriyAse viruddha vratarUpa cAritrako aMgIkAra karanekA aura usakI zikSA denekA nirdeza prastuta graMthameM kiyA hai| yaha maniyoMkI Alaukika vRtti hai| jo ziSya kadAcit ise dhAraNa karane meM apanI asamarthatA vyakta karatA hai use hI zrAvakAcArakA upadeza denekI paraMparA hai| kadAcit koI AcArya isake viruddha upadeza detA hai to vaha granthakArake abhiprAyAnusAra jinamArgameM gaNatIya aparAdha mAnA gayA hai| isa kathanase yaha spaSTa ho jAtA hai ki AcArakI zikSAko gauNa karake mAtra karaNAnuyoga yA dravyAnuyogagarbha adhyAtmakA paThana-pAThana karanA karAnA mokSamArgameM hitAvaha nahIM hai| usase kadAcita ziSyake unmArgI bananekI saMbhAvanA adhika lagI rahatI hai| prarUpaNAmeM kramabhaMgakA kAraNa Age samagra graMtha do adhyAyoM meM vibhakta hai| prathama adhyAyameM zrAvakadharmakI prarUpaNAkI gayI hai aura dUsare meM munidharmakI / savAla yaha hai ki svayaM granthakAra jaba yaha likhate haiM ki sarvaprathama munidharmakA upadeza denA cAhiye / aisI avasthAmeM ve hI svayaM munidharmakI prAthamikatAko gauNakara sarvaprathama gRhasthadharmake upadezakA nirdeza
Page #499
--------------------------------------------------------------------------
________________ 462 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrau abhinandana grantha kyoM kara rahe haiM ? prazna mArmika haiM / samAdhAna yaha hai ki jinAgamameM jo jIvAdi sAta tattvoM aura puNya-pApa sahita nau padArthoMkI prarUpaNAkI gayI hai, unameM Asrava tattvake bAda hI saMvara tattvakI prarUpaNA AtI hai / saMvara tattvake svarUpa para jahA~ taka dRSTipAta karate haiM, usase bhI aisA hI phalita hotA hai ki Asrava tattvako prarUpaNA karaneke bAda hI, usake virodhI, saMvara tattvakI prarUpaNA karanA saMgata mAnA jA sakatA hai / isI AdhAra para saMvara tattvakA lakSaNa bhI isa prakAra kiyA gayA hai-Azrava nirodhaH saMvaraH / yahI kAraNa hai ki AcAryadevane pUrvokta kramako svIkAra karate hue bhI tattvArthasUtra ke anusAra Asava tattvagarbha zrAvakacArako prathama sthAna diyA hai| aura tadanaMtara isa graMtha meM saMvara tattvagarbha munidharmakI prarUpaNA kI gayI hai / samyagdarzanakI mukhyatA jaisA ki pahale nirdeza kara Aye haiM, usameM samyagdarzana aura samyagjJAna mukhya haiM yathArtha mAnA gayA hai / / koI cAhe munidharmaM aMgIkAra kare yA zrAvakadharma aMgIkAra kare / kyoMki inake honepara hI munidharma yA gRhasthadharma svIkAra karanA viparitAbhiniveza rahita jIvAdi padArthoMkA zraddhAna karanA samyagdarzana hai / vaha para aura parabhAvoMse bhinna AtmAkA nijarUpa hai / AgamameM isake karma saMyoga ke abhAvakI vivakSAmeM tIna bheda kiye gaye haiM-upazama samyagdarzana, kSayopazama samyagdarzana aura kSAyika samyagdarzana / ye tInoM hI upAdhike abhAva meM hI hote haiM, isaliye haiM to ve AtmA ke nijarUpa hI, phira bhI unameM kSAyika samyagdarzana upAdhike sarvathA abhAvameM hotA hai, isaliye usakA sadbhAva siddhoMmeM bhI pAyA jAtA hai / upazama samyagdarzanameM upAdhikA abhAva to pUrI tarahase rahatA hai paraMtu isameM upAdhi sattAke rUpameM AtmAke ekakSetrAvagAha meM banI rahatI hai / isaliye jabataka ( antamuhUrta taka) upAdhikI udaya udIraNA nahIM hotI hai, tabhItaka AtmAmeM samyagdarzanakA astitva svIkAra kiyA gayA hai / kSayopazama samyagdarzanakI utpatti hotI to upAdhike abhAvameM hI hai, phira bhI isake kAlameM dezaghAtI samyak prakRtikA udaya banA rahanese, samyagdarzanake sAtha AtmAmeM cala malina aura agADha doSa paidA hote rahate haiM / isa prakAra vicAra karanepara yaha spaSTa ho jAtA hai ki tInoM hI samyagdarzana AtmasvarUpa hI haiM / ni.zaMkitAdi ATha aMgoMkI prApti inhIMke sadbhAvameM samyak prakAra se hotI hai / isake honepara jo samyagjJAna anekAntagarbha jIvAdi padArtha viSayaka jJAna hotA hai, vaha samyakjJAna hai / samyagdarzana kAraNa hai aura yaha kArya hai / yadyapi ina donoMkI utpatti eka sAtha hotI hai phira bhI dIpa aura prakAza ke samAna ina donoMmeM kAryakAraNabhAva bana jAtA hai / jaise samyagdarzanake Agama meM niHzaMkitAdi ATha aMga kahe gaye haiM, usI prakAra samyakjJAnake bhI ATha aMga haiM-- unake nAma haiM--vyaMjanAcAra, arthAcAra, ubhayAcAra, kAlAcAra, vinayAcAra, upayAnAcAra, bahumAnAcAra, anihnavAcAra | isa prakAra jisane darzana mohanIyakA abhAva karaneke sAtha jIvAdi padArtha viSayaka samyakjJAna prApta kiyA hai, vahI bhale prakAra samyakcAritrake ArAdhana karanekA adhikArI mAnA gayA hai / cAritra sarva sAvadyayogake parihArapUrvaka hotA hai aura usameM kaSAyoMkA astitva anubhavameM nahIM AtA, aisA jo jIvakA para padArthoMse viraktatArUpa Atma pariNAma hotA hai vahI samyakcAritra hai / usIke sakalacAritra aura vikalacAritra ye do bheda haiM / yaha kramase muniyoMko aura gRhasthoM ko hotA hai /
Page #500
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturtha khaNDa : 463 vikalacAritra gRhidharmakI prarUpaNA AgamameM do prakArase parilakSita hotI hai-eka bArahavratoMke rUpameM aura dUsarI gyAraha pratimAke rUpameM prastuta granthameM bArahava tarUpa prarUpaNA mukhyarUpasekI gayI hai / usake tIna bheda hai-pA~ca aNuvrata, tIna guNavrata aura cAra zikSAvrata / inakI prarUpaNA karaneke bAda antameM sallekhanAkI svataMtrarUpase prarUpaNA dRSTigocara hotI hai| jabaki AcArya kundakundane svaracita cAritrapAhur3ameM sallekhanAko cAra zikSAvratoMmeM hI sammilita kara liyA hai| ina bAraha vratoMke mUlameM ahiMsA mukhya hai| jaise khetameM dhAnakI rakSAke lie bAr3I (bAgar3a) hotI hai vahI sthAna ahiMsAke parikarake rUpameM zeSa vratoMkA hai| ahiMsAkA artha apane nimittase kevala dUsare jIvoMkA prANoMse viyukta kara denA nahIM hai / usameM pramAdarUpa pariNatikA na honA mukhya hai / isI bAtako dhyAnameM rakhakara jinAgamake sArako saMkSepameM batalAte hue AcAryadevane ahiMsAkA lakSaNa karate hue likhA hai ki rAgAdi bhAvoMkA nahIM utpanna honA hI ahiMsA hai aura unakI utpatti honA hI hiMsA hai| aura isI AdhArapara hiMsya, hiMsaka, hiMsA aura hiMsA-phala-ina cAroMko samyaka prakArase jAnakara jisameM AtmAkI hAni na ho isarUpase pravRtti karanekA AcAryadevane nirdeza kiyA hai / zeSa vratoMke svarUpako isI paddhatise samajha lenA caahie| yahA~ 50veM maMgalasUtra meM prAMjala rUpase yaha sUcanA kI gaI hai ki jo nizcayako to jAnatA nahIM phira bhI usIko nizcayase aMgIkAra karatA hai vaha bAhyakaraNa caraNameM AlasI huA usakA nAza karatA hai| so isakI vyAkhyA paNDita pravara ToDaramalajIne do prakArase kI hai| prathama vyAkhyA karate hue ve kahate haiM ki 'jo koI kevala nizcayakA zraddhAnI hokara yaha kahatA hai ki yadi maiM parigrahAdi rakhU athavA bhraSTAcArarUpa pravartana karUM to isase kyA huA ? mere pariNAma ThIka honA caahiye| aisA kahakara jo svacchanda pravartana karatA hai usa jIvane dayAke AcaraNakA nAza kiyaa| vaha bAhyameM to nirdaya huA hI tathA aMtaraMga nimitta pAkara pariNAma azuddha hote hI hote haiM, isalie antaraMgakI apekSA bhI nirdaya huaa| kaisA hai vaha jIva ? bAhya dravyarUpa anya jIvakI dayAmeM AlasI hai, pramAdI hai|' yaha eka artha hai| isI zlokakA dUsarA artha karate hue ve likhate haiM-'jo jIva nizcayake svarUpako na jAnakara vyavahArarUpa bAhya parigrahAdike tyAgako hI nizcayase mokSamArga jAnakara aMgIkAra karatA hai vaha jIva zuddhopayogarUpa dayAkA nAza karatA hai|' ye do artha haiM jo yahA~ ukta maMgala zlokake kiye gaye haiM / so aisA karate hue yahA~ antima caraNameM jo 'karaNAlaso' pATha AyA hai so vahA~ ukta artha 'karuNAlaso' pATha mAnakara kiyA gayA hai / jinadezanAkA pAtra kauna __ zrAvakako jainadharmameM dIkSita honeke sAtha hI sarvaprathama ATha mUlaguNa aMgIkAra karane caahiye| inakA ullekha AcArya samantabhadrane bhI ratnakaraNDazrAvakAcArameM kiyA hai| mAtra vahA~ pA~ca udumbara phaloMke tyAgake sthAnapara ahiMsA Adi pA~ca aNuvrata liye gaye haiN| lagatA hai ki uttarakAlameM ahiMsA Adi pA~ca aNuvratoMkA vrata pratimAmeM aMgIkAra ho jAnese yahA~ unake sthAnapara pA~ca udumbara phaloMke tyAgako mukhyatA dI gaI hai, kyoMki ina pA~ca udumbara phaloMke bhakSaNameM spaSTataH trasahiMsA hotI huI dikhAI detI hai| isI prakAra jo doSa ina ATha padArthoke bhakSaNameM lagatA hai vahI doSa navanIta (makkhana) ke khAne meM bhI lagatA hai| yahI kAraNa hai ki isa granthameM madya, mAMsa aura madhuke sAtha navanItako bhI sammilita kara liyA gayA hai (73) / Age ina AThoMko aniSTa, dustara aura pApake Ayatana svIkAra karake yaha spaSTa sUcanA kI gaI hai ki jo vivekI ina AThakA tyAga kara detA hai vahI jinadharmakI dezanAko grahaNa karanekA pAtra hotA hai (74) /
Page #501
--------------------------------------------------------------------------
________________ 464 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana grantha yahA~ ATha mUlaguNa upalakSaNake rUpameM kahe gaye haiM / vicAra karake dekhA jAve to isa prakAra jina padArthoMko nimittakara trasa jIvoMkI hiMsA sambhava hai yA sthAvara kAyikoM sambandhI bahuta jIvoMkI hiMsA honA saMbhava hai, aise saba padArthoMke bhogopabhogakA niyamarUpa meM yA abhyAsarUpameM tyAga kara denA cAhiye / isI tattvako dhyAnameM rakhakara jinapadArthoM kA sevana karanese bahuta jIvoMkA ghAta hotA hai unake sevanameM lAbha kucha bhI nahIM hotaa| aise mUlI, gAjara, AlU, sakarakaMda, mIThA, adaraka, lahasuna, nIma va ketakI ke phUla AdikA niyamase tyAga kara denA cAhiye, zloka 39 / isake sAtha hI usameM jo prakRti viruddha AhAra hai tathA jo mUla zaMkha bhasma Adi aniSTa va anusevya padArtha haiM unheM bhI upabhogameM nahIM lAnA cAhiye / tathA maryAdAke bAhara acAra, pApar3a, bar3I AdikA grahaNa inhIM saba padArthoMmeM ho jAtA hai / yahA~ yaha prazna ho sakatA hai ki bhogopabhoga parimANavratakA nirdeza karate samaya A0 samantabhadrate ina saba padArthoMke tyAgakA vidhAna kiyA hai, phira yahA~ avirata samyagdRSTi ke ina sabake tyAgakA nirdeza kyoM kiyA jA rahA hai ? samAdhAna yaha hai ki jainadharmake anusAra zrAvakakI bhUmikA taba hI banatI hai jaba vaha zrAvakocita AhAra-vihAra meM sAvadhAna hotA hai| dUsarI bAta yaha hai ki bhogopabhoga parimANa vratakA niraticAra pAlana kiyA jAtA hai / jabaki abhyAsa dazAmeM vivekakI mukhyatA rahatI hai / prAyaH elopaithika paddhati Adise jo davAIyA~ taiyAra hotI haiM unameM prANiyoMke satva Adike mizraNakI adhika saMbhAvanA rahatI hai / inameM alakohalakA upayoga to hotA hI hai / aura alakohala zarAbakA choTA bhAI hai / Asava, ariSTa Adi bhI isI zreNI meM Ate haiM / isalie AhAra-vihAra meM ina sabakA vicAra karake hI zrAvakako apanA jIvanayApana karanA cAhiye / taba hI jAkara usake dvArA ahiMsA vratakA pAlana ho sakatA / bhale hI abhyAsarUpameM ho, AhAra-vihAra meM ina saba bAtoM kA dhyAna rakhanA Avazyaka hai dharma-dayA- sukhake nAma para hiMsAkA niSedha ahiMsAdharma, amRtatvakI prApti meM parama rasAyanake samAna hai / isaliye hamAre dvArA kisI bhI prayojanase hiMsA na ho jAye, isa bAtako dhyAna meM rakhakara devatAke nimitta bakare AdikI hiMsA nahIM karanI cAhiye / dUsare jIvoMkI dayA pAlane ke abhiprAyase hiMsra siMsrAdi jIvoMkI hiMsA nahIM karanI cAhiye / tathA paralokameM yaha adhika sukhakA bhoktA banegA, isa khoTe abhiprAyase guru AdikI hiMsA nahIM karanI cAhiye / tAtparya yaha hai ki kisI bhI prayojanase kI gaI hiMsA durgatikA hI kAraNa banatI hai / sakalacAritra pahale hama vikala cAritrakA saMkSepameM nirdeza kara Aye haiM / vaha apavAda mArga hai / utsarga mArga isase bhinna hai | sakala cAritra usakA dUsarA nAma hai| ise yadi pUrNa svAvalambanakI dIkSA kahA jAya to koI atyukti nahIM hogI / / zrAvakakI gyAraha pratimAe~ haiM / antima pratimAkA nAma uddiSTa tyAga hai | zrAvakane anya kisIko nimitta kara AhAra na banAkara usane svayaMke lie jo AhAra banAyA hai, isa pratimA vAlA aise AhArako hI svIkAra karatA hai, mAtra isIlie isa pratimAkA nAma uddiSTa tyAga hai isa pratimAke do bheda haiM- kSullaka aura ailaka / kSullakake uttarIya vastra ke sAtha laMgoTI mAtra parigraha zeSa rahatA hai / jaba ki ailakake uttarIya vastrakA bhI tyAga ho jAtA hai / phira bhI abhI usake gharase munikI zaraNa meM jAnepara bhI laMgoTIkA vikalpa banA huA rahatA hai / jaba ki jisane pUrNa svAvalambanakI dIkSAke sAtha muni usake laMgoTI bhI chUTa jAtI hai / vaha kisI jIrNa-zIrNa makAnameM rahe yA dharmako apanA jIvana banAyA hai| giri guphAmeM kintu vaha donoMko
Page #502
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturtha khaNDa : 465 pudgalakA pariNAma jAna kara unameM mamatva nahIM krtaa| vaha vratI jIvanakA bAhya sAdhana jAna kara prAzuka AhAra letA avazya hai, para usameM khaTTe-mIThekA vikalpa nahIM karatA / vaha khar3e-khar3e bhale hI AhAra le letA hai, para isake lie Asanako svIkAra nahIM karatA / vaha sammUrcchana jIvoMkA Azraya sthAna jAnakara do se lekara cAra mAhake bhItara svayaM hAthoMse ukhAr3akara bhale hI bAloMko alaga kara detA hai, para isake lie kaiMcI yA ustarekA sahArA nahIM letaa| yaha hai muniyoMkI svAvalambana pradhAna alaukikI vRtti / jisake bhItara parakA Azraya to rahatA hI nahIM, pravRttimeM bhI bAhara bhI pIchI kamaNDalu aura pustakako chor3akara anyakA Azraya nahIM raha jAtA hai| prastuta granthameM munidharmake 28 mUlaguNoMkA vidhivat vivecana to dRSTigata nahIM hotA phira bhI usameM sakala cAritrake vivecanake prasaMgase 12 tapa, 6 Avazyaka, 3 gupti, 5 samiti, 10 dharma, 12 bhAvanA aura 22 pariSahajayakA saMkSepameM nirvacana kiyA gayA hai / sAtha hI isI prasaMgase anya bAtoMkA nirdeza karate hue yaha spaSTa rUpase khulAsA kiyA gayA hai ki ratnatraya baMdhakA kAraNa nahIM hai| jo puruSa apUrNa ratnatrayakI upAsanA karate haiM, unako jo karma bandha hotA hai / kAraNa rAga hai / ratnatraya to mokSakA hI upAya hai bandhakA upAya nhiiN| isa prakAra samyak puruSArthakI siddhikA upAya pUrNa ratnatraya hI hai| aMzarUpameM ratnatrayakA udaya cauthe guNasthAnase prArambha hokara caudahaveM guNasthAnameM pUrNatA hotI hai, kyoMki aisA niyama hai ki jahA~ ina tInoMmeMse koI eka hotA hai vahA~ tInoM niyamase hote haiM / yaha kahanA ki cauthe guNasthAnameM samyagdarzanake sAtha samyagjJAna to hotA hai parantu avata honese usake cAritrako eka kaNa bhI nahIM pAyA jAtA hai, upayukta nahIM jAna par3atA, kyoMki cauthe guNasthAnameM saMyamAcaraNa cAritrakA niSedha avazya kiyA hai, parantu isase samyakcAritrakA niSedha ho gayA aisA nahIM samajhanA cAhie, anyathA usakI devapUjA, gurupUjA, svAdhyAya ATha mUla guNoMkA dhAraNa karanA dAna denA Adi saba AcAra mithyA hai A0 kundakundane apane cAritra pAhur3ameM cAritrake jo samyaktvAcaraNa cAritra aura saMyamAcaraNa cAritra ye do bheda kiye haiM, ve isI abhiprAyase kiye gaye haiM ki cauthe guNasthAnameM bhI aMzataH cAritrakA udaya ho jAtA hai| granthakartA ___ AcArya amRtacandra jainAkAzameM dhruvatArAkI taraha niraMtara prakAzamAna hote rheNge| yoM to sarvAMga sUtrako granthArUr3ha karanemeM A kundakunda nAma gautama gaNadharake bAda liyA jAtA hai parantu unake pUre sAhityakA AloDana kara unapara bhAvapUrNa sarasa TIkA likhanekA pUrA zreya sarvaprathama A0 amRtacandrako hI prApta hai / / yadyapi A0 gRddhapicchane apane tattvArthasUtrameM dravyake donoM lakSaNoMkA nirdeza karate hue A0 kundakundake pravacanasAra Adi granthoMkA hI anusaraNa kiyA hai, isI prakAra A0 samantabhadrane 'dharma-dharmyavinAbhAvaH' ityAdi kArikA likhakara pUre samayasArake bhAvako eka kArikAmeM hI abhivyakta kara diyA hai| A0 pUjyapAdakI sarvArthasiddhi-TIkA va samAdhitaMtra Adi granthoMpara dRSTipAta karanese bhI isI tathyakI puSTi hotI hai / yahI sthiti A0 akalaMkadeva aura vidyAnandakI bhI hai| isa prakAra hama dekhate haiM ki samagra jaina sAhityapara A0 kundakundakA hI padAnusaraNa kiyA gayA hai / isalie yaha likhanA to upayukta pratIta nahIM hotA ki A0 kuMdakuMdake bAda eka hajAra varSa taka kisIkI bhI dRSTi samayasAra jaise mahAnatama adhyAtma graMthapara nahIM gayI hogI / ina AcAryoM dvArA jitane bhI bhAvagrAhI sAhityakI racanA huI hai vaha saba samayasArase anuprANita hokara hI huI hai| yaha dUsarI bAta hai ki A0 amRtacandra devane eka hajAra varSa bAda ina granthoMkI TIkA kI hai|
Page #503
--------------------------------------------------------------------------
________________ 466 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana-grantha sAdhAraNataH inakA samaya 11vIM zatAbdikA prathama caraNa mAnA jAtA hai / inheM paM0 pra0 AzAdharajIne 'Thakkara' zabdase sambodhita kiyA hai| gujarAtameM aisI aneka jAtiyA~ pAyI jAtI thIM aura vartamAnameM bhI pAyI jAtI haiM jinameMse kaI gharAne apaneko Thakkura zabdase sambodhita karate rahe haiN| isalie yaha bahuta sambhava hai ki ye mUlataH gujarAtake rahanevAle hoN| sAdhAraNataH gujarAtakI purAnI tIna jAtiyAM mukhya haiMprAgvATa, osavAla aura zrImAla-inameMse osavAla aura zrImAla do jAtiyA~ to 10vIM zatAbdike lagabhagase hI yA unake parvase zvetAmbara sampradAyako mAnane vAlI rahI haiN| jo tIsarI jAti prAgvATa hai, vaha avazya hI zvetAmbara aura digambara-donoM paramparAoMko mAnane vAlI calI A rahI hai| paurapATa (paravAra) soraThiyA padmAvatI puravAla aura poravAla Adi-ye saba prAgvATa jAtike upabheda hai / inameM se eka paurapATa jAti avazya hI aisI hai jo prArambhase hI digambara paramparAmeM bhI kevala kuMdakuMda AmnAyakI hI upAsaka rahI hai / isalie bahuta sambhava hai ki A0 amRtacandrakA janma isa jAtimeM huA ho to koI Azcarya nahIM / yaha hama atizayokkimeM nahIM likha rahe haiM, kintu gujarAtakI pUrNa sthitikA adhyayana karake hI likha rahe haiM / isalie A0 amRtacandradeva kASThAsaMghI na hokara mUlasaMghI hI hone cAhie / inhoMne samyagdarzanake ATha aMgoMkA vivecana karate hue amUla dRSTi aMgakA jo svarUpanirdeza kiyA hai vaha hamAre isa tathyakI puSTi karaneke lie paryApta hai / isa aMgakA vivecana karate hue ve likhate haiM loke zAstrAbhAse samayAbhAse ca devatAbhAse / nityamapi tattvarucinA katavyamamaDhaSTitvam // 26 // tattvameM ruci rakhanevAle jIvako lokameM zAstrAbhAsameM, samayAbhAsameM aura devatAbhAsameM sadA hI mUr3hatA rahita hokara zraddhAna karanA cAhie / spaSTa hai ki AcArya amRtacandradeva ne amUr3ha dRSTike isa lakSaNa dvArA loka mUr3hatA, deva mUr3hatAkA aura guru mUr3hatAkA spaSTa zabdoMmeM niSedha kara diyA hai| ____ samyaktvake ATha aMga haiM isa paramparAko vizeSa prazraya mUlasaMghane hI diyA hai| merI dRSTimeM kASThAsaMghake granthoMmeM isa paramparAke vizeSa darzana nahIM hote| vaise samyaktvake 2. doSa haiM, uttara kAlameM isa viSayakA vizeSa ullekha poNData pravara AzAdharajIne svaracita anagAra dharmAmRtake a0 2 zloka 103 kI TIkAmeM avazya kiyA hai| aura vahIM samyaktvakI vizuddhike kAraNa rUpameM upagRhana, sthitIkaraNa, vAtsalya aura prabhAvanAkA bhI svarUpanirdeza kiyA hai tathA samyaktvake pA~ca atIcAroMkA kathana karaneke prasaMgase zaMkA, kAMkSA aura vicikitsA doSakA niSedha bhI kiyA hai / isase aisA niSkarSa avazya nikalatA hai ki samyaktvake ATha aMgoMkI paramparA sarvatra nivivAda rUpase svIkAra kI gaI hai| phira bhI jisa spaSTatAse mUlasaMghane isa paramparAko prathaya diyA hai vaha sthiti kASThAsaMghakI nahIM pratIta hotI hai| eka bAta vizeSarUpase ullekhanIya hai| vaha yaha ki zAsanadevatAke nAmapara kASThAsaMghameM rAga-dveSase mere vyaMtarAdika deva-deviyoMkI jo pUjA dRSTigocara hotI hai vaha sthiti puruSArthasiddhayupAya granthakI nahIM hai| isa liye puruSArthasiddhi upAyake racayitA A0 amRtacaMdradevako kASThAsaMghI svIkAra karanA unakA avarNavAda karanA hI khlaayegaa| inakI racanAyeM aneka haiM, jaise-samayaprAbhRta, pravacanasAra aura paMcAstikAyakI TIkAyeM aura tattvArthasUtra aura laghutatvasphoTa / puruSArthasiddhayupAya bhI unhIMkI sAragarbhita racanAyeM haiM /
Page #504
--------------------------------------------------------------------------
________________ vividha TIkAyeM (1) puruSArthasiddha yupAyakI saMskRtameM eka TIkA milatI hai / yaha zrI di0 jaina udAsIna Azrama, tukogaMja iMdaura ke zAstra bhaNDArakI anupama nidhi hai / isakI kula patra saMkhyA 55 hai, sAija 20x12 aMgula hai / pratyeka pRSTha meM 14 paMktiyA~ haiM / pratyeka paMkti meM lagabhaga 44-45 akSara haiM / bIca-bIca meM mUla zloka bar3e-bar3e akSaroMmeM likhe gaye haiM / usakA prathama maMgalAcaraNa hai caMdraprabhaM jinaM vANIM natvA gurupadAMbujam / puruSArthasiddhayupAye kurve TIkAM manoharAm // - isake bAda puruSArthasiddhayupAyake maMgala zlokakI utthAnikAkA nirdeza karake TIkAkAra likhatA hai"atha zrImannirgrathAcAryavaryaH zrImadamRtacaMdrabhaTTArakaH kalikAla gaNadharadevaH bhavyapuMDarikebhyaH puruSArthasiddhayupAyaM prakAzayanniSThadevatAvizeSaM AzirvAdAtmakamaMgalaM kathayannamaskaroti / " caturthakhaNDa : 467 TIkA antameM likhA hai "ayaM puruSArthasiddhayupAyaH granthaH iti / amRtacandrasUrINAM amRtacandrabhaTTArakANAM iyaM kRtiH yaM kartavyatA / asya puruSArthasiddhayupAyasyAparanAma jinarahasyakozaH vartate iti kathanena samAptam // 22 // iti vyAkhyA samAptA / ityamRtacandrasUrINAM kRti puruSArthasiddhayupAyo'yam / nAma jinapravacana rahasyakozaH / miti // 227 // | " samApta maMgalazlokI isa utthAnikA aura samApti sUcaka aMtima prazastise patA lagatA hai ki mUlagranthake lekhaka nirgranthAcArya the aura usa samaya inakI khyAti kalikAla gaNadharadeva ke rUpameM kI jAtI thI / isa utthAnikAse aisA bhI mAlUma hotA hai ki inakA mUla nivAsa gujarAta pradeza honA cAhiye, kyoMki 'AcArya' ke sthAnapara 'sUri' padakA upayoga gujarAta meM vizeSa rUpase hotA rahA hai / hamAre sAmane mUlasaMgha aura kASThAsaMgha donoM kI AcArya tathA bhaTTAraka paTTAvaliyA~ upasthita haiM / unake dekhanese yaha spaSTa ho jAtA hai ki inheM bhaTTAraka vizeSaNa pUjyake arthameM prayukta huA hai / ye kisI paTTake bhaTTAraka nahIM the / granthakA nAma puruSArthasiddhayupAya to hai hI / granthakArane svayaM hI isa nAmakA tIsare zloka meM ullekha kiyA hai / saMskRta TIkAkI antima prazastipara dRSTipAta karanese aisA bhI pratIta hotA hai ki isakA dUsarA nAma 'jina pravacana rahasyakoza' bhI rahA hai aisA isapara likhI gaI saMskRta TIkAkI antima prazastise jJAta hotA hai / prakRtameM aisA lagatA hai ki AcArya amRtacandradevane jitanI bhI apanI svatantra racanAoMko mUrta rUpa diyA hai unakI maulikatAko dhyAna meM rakhakara unako dUsarA nAma denekI purAnI paramparA rahI hai / kintu yahA~ yaha kahanA kaThina hai ki isakA nirvAha ve svayaM karate rahe yA anyake dvArA unakI svatantra racanAoM kA dUsarA nAma sUcita kiyA gayA hai / udAharaNArtha laghutattvasphoTa granthakA dUsarA nAma 'zaktimaNitakoza' usake pratyeka adhyAyakI samApti sUcaka aJcalikAmeM diyA gayA hai tathA prastuta grantha ( puruSArthasiddhayupAya) kA dUsarA nAma isapara likhI gaI saMskRta TIkAkI samAptisUcaka prazastise jJAta hotA hai / hai yaha mahattvakI bAta ki inakI jo yaha do racanAeM haiM unako dUsarA nAma denekI paramparA purAnI jAna par3atI hai / vaise inhoMne jo samayaprAbhRtakI AtmakhyAti TIkA likhI hai usake prathama maMgalasUtrakI TIkAmeM use ( samayaprAbhRtako) ye 'arhatpravacanakA avayava' jaise garimAgama zabdoM dvArA svayaM sambodhita kara rahe haiM / lagatA hai ki tattvArthavArtika meM 'guNa-paryayavaddravyam' (sU0 37) sUtrakI vyAkhyA karate hue jo zaMkA samAdhAna AyI hai,
Page #505
--------------------------------------------------------------------------
________________ 468 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana-grantha usameM 'uktaM hi' kaha karake jo 'arhatpravacanane dravyAzrayA nigurNAguNAH' kahA gayA hai, vaha anya kisI zAstrake viSayameM na kahakara pUrvokta nyAyase lagatA hai ki svayaM bhaTTAkalaMkadevane tattvArthasUtra a0 5ke 41veM zaMkAke isI sUtrake liye kahA hai| isa granthakI jo saMskRta TIkA hamAre sAmane hai, vaha sAdhAraNa saMskRtameM likhI gayI hai| phira bhI isase kucha mahattvapUrNa zlorkoke artha para jo prakAza par3atA hai , use saMkSepameM yahA~ de rahe haiM udAharaNArtha 5veM zlokakI TIkA karate hue likhA hai "ihAsmin granthe jinamate vA bhUtArthaM satyaM nizcayaM pradezabheda rahitaM varNayaMti / aparaM abhatArtha asatyaM vyavahAraM pradezabhedasahitaM varNayaMti |"nishcynyaa dravyasthitAH vyavahAranayA paryAyasthitAH / dravyasthitaM satyaM paryAyasthitamasatyam / / 64 zlokakI TIkA karate hue likhA hai-"abudhasya mUrkhasyabodhanArthaM jJAnArthaM abhUtArtha vyavahAramArga dezayaMti / yaH kevalaM ekaMvyavahArameva avaiti jAnAti tasyavyavahArajJasya dezanAnAsti upadezonAsti / " 8veM zlokakI TIkA karate hue likhA hai-"yaH ziSyaH buddhimAna vyavahAraM ca nizcayaM ca vyavahAranizcayo nayau prabuddhayajJAtvAtattvena nizcayena madhyasthaH bhavatikarmabhiH anAzrito bhavati sa eva ziSyaH dezanAyAH upadezasya avikalaM pUrNaphalaM avinazvaraM prApnoti labhate / bhAvArtho'yaM buddhimAn ziSyaH yathArtha rahasyena madhyasthobhatvA kamAnava rahito bhavati / sabaddhimAna paNyapAparUpapariNatityAgAta madhyastha: sana mokSAdirUpaM phalaM prApnoti ityarthaH / 218veM zlokakI TIkA karate hue likhA hai-"samyaktvecAritre sati tIrthakarasya AhArakazarIrasyabaMdhakaubaMdhaubhavataH samyaktva cAritrAbhyAMvinAMtIrthakarAhArakaunasyAtAM ityarthaH / yatra tau dvau yogakaSAyau nAsti na tiSThet / punarasmin darzanajJAnacAritre sati tat pUrvoktaM tIrthakarAhArakakarmabaMdharUpaMudAsInaM yogakaSAyAbhyAM darzanAdausatyapi tIrthaMkarAhAraka karmabaMdho na bhavatItyarthaH / / yaha katipaya zlokoMkI saMskRta TIkAkA Azaya hai| isapara dRSTipAta karanese yaha spaSTa ho jAtA hai ki saMskRta TIkAkAra mUla zlokoMke bhAvako spaSTa karane meM saphala rahA hai| mAtra 218veM zlokakA artha prAMjala zabdoMmeM spaSTa nahIM ho sakA / lipikArakI asAvadhAnIse aisA haA ho to koI Azcarya nhiiN| anya TIkAe~ (1) anya TIkAoMmeM sabase pramukha AcAryakalpa paNDita ToDaramala jI sA0 kI TIkA hai| yaha DhU~DhArI bhASAmeM likhI gaI hai| vaha hamAre sAmane nahIM hai| mAtra usakA hindI anuvAda hamAre sAmane avazya hai / gujarAtIse hindImeM isakA anuvAda zrI vaidya gambhIracanda jaina, alIgaMja eTA vAloMne kiyA hai / DhU~DhArIse gujarAtI bhASAmeM isakA anavAda bra0 bhAI zrI brajalAla giradharalAlajI zAhane kiyA thA / hindI anuvAda hamAre sAmane hai| isameM paM0 jI hI ke zabdoMmeM maMgalAcaraNa diyA gayA hai| usake bAda eka kavitta dvArA 'nizcaryakAnta aura vyavahAraikAntakA niSedha karake jo nizcaya mokSamArga aura vyavahAramokSamArgako bhinna-bhinna do jAnate haiM usakA niSedha karake dAna, pUjA, vrata Adiko mokSamArga mAnanA vyavahAra hai aisA jAnakara sAkSAt mokSamArgake nimittarUpameM unheM svIkAra karate haiM ve hI paramArthake bhAgI hote haiM" yaha tathya spaSTa kiyA gayA hai| Age granthake pratyeka zlokakA anvayArtha, TIkA aura bhAvArtha dekara granthakA hArda spaSTa kiyA gayA hai / pahile hama saMskRta TIkAke katipaya zlokoM kA Azaya spaSTa kara Aye haiN| yahA~ adhyayanakI dRSTise kramase unhIM zlokoMkA hArda paMDitajI hI ke zabdoMmeM de rahe haiM /
Page #506
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturtha khaNDa : 469 5veM zlokake Azayako spaSTa karate hue likhA hai-bhUtArtha nAma satyArthakA hai| bhUta arthAt jo padArthameM pAyA jAve, aura artha arthAt 'bhAva / " unako jo prakAzita kare tathA anya kisI prakArako kalpanA na kare use bhUtArtha kahate haiM !"abhUtArtha nAma asatyArthakA hai| abhUta arthAt jo padArthameM na pAyA jAve aura arthAt "bhAva" unako jo aneka prakArakI kalpanA karake prakAzita kare use abhUtArtha kahate haiM / veM zlokakI TIkAmeM paMDitajI likhate haiM-manIzvara arthAta AcArya ajJAnI jIvoMko jJAna utpanna karaneke liye abhUtArtha aisA jo vyavahAra usakA upadeza karate haiM / jo jIva kevala vyavahAra hI kA zraddhAna karatA hai usake liye upadeza nahIM hai| 8veM zlokakI TIkAmeM vaktA kaisA honA cAhiye aura zrotA kaisA honA cAhiye, isa prayojanako dhyAnameM paMDitajI likhate haiM-jo jIva vyavahAranaya aura nizcayanayake svarUpako yathArtha rUpase jAnakara pakSapAta rahita hotA hai vahI ziSya upadezakA sampUrNa phala prApta karatA hai| yahA~ yaha bAta dhyAna dene yogya hai ki saMskRta TIkAkArane "tatvena bhavati madhyasthaH" kA jo yaha artha phalita kiyA hai ki "jo jIva nizcayase madhyastha hotA hai arthAt karmose anAzrita hotA hai (nirvikalpa hotA hai) vahI dezanAke pUrNaphala avinazvara phalako prApta karatA hai|' vaha yathArtha hai / 217veM zlokakI TIkA karate hue paMDitajI likhate haiM-samyaktva aura cAritrake pragaTa honepara hI mana, vacana, kAyake yoga tathA anantAnubandhIko chor3akara zeSa tIna kaSAyoMkI upasthitimeM tIrthakara aura AhArakadvikakA bandha hotA hai / ataH ratnatraya hai vaha to bandhaka nahIM hai, bandhameM udAsIna hai| isakI saMskRta TIkAkA bhI yahI Azaya hai| jo hastalikhita prati hamAre sAmane hai, usameM jo vAkya racanA lipibaddha huI hai usase yaha bhAva spaSTa nahIM hotA, itanA avazya hai| (2) isa graMthakI paM0 zrI makkhanalAlajI zAstrI tathA bra0 paM0 zrI munnAlAlajI kAvyatIrtha rAMdhalIyakI TIkAyeM aura haiM, jo hamAre sAmane nahIM honese, hama unake AdhArapara tulanAtmaka rUpase likhane meM asamartha haiN|
Page #507
--------------------------------------------------------------------------
________________ jainasiddhAntadarpaNa : eka anucintana guru zrI paM0 gopAladAsajI varaiyA zrutadharoMkI usa zRMkhalAkI kar3I haiM, jisameM kundakunda, samantabhadra, akalaMka aura prabhAcandra jaise AgamAnusArI AcAryoMkI gaNanA kI jAtI hai aura jina AcAryoMkI amara lekhanIkA sparza pAkara zrutadevatAkA kArya saMvarddhana huA hai / gurujI vicAraka honeke sAtha zAstrIya vidvAna bhI the; unhoMne jahA~ suzIlA upanyAsa jaisA rasamaya kathA grantha likhA hai, vahA~ jainasiddhAntadarpaNa jaisI gahana zAstrIya, pANDityapUrNa racanA bhI likhii| sArvadharma, jaina jAgaraphI prabhRti aneka nibandhoM ke sAtha (1) jainasiddhAntadarpaNa (2) jainasiddhAntapravezikA aura (3) suzIlA upanyAsa ina tIna granthoMkI racanA bhI unhoMne kI hai| inameM prathama do racanAe~ saiddhAntika haiM aura tIsarI kathA kRti / prastuta nibandhameM prathama granthakA anucintana upasthita kiyA jA rahA hai / prAstAvika jainasiddhAntadarpaNameM siddhAnta aura nyAyake mahattvapUrNa viSayoMkA pratipAdana kiyA gayA hai / yaha gurujIkI sarvaprathama kRti hai, para bhASA aura pratipAdana zailImeM itanI prauDhatA samAviSTa hai, jisase ise prathama racanA svIkAra karane meM vipratipatti pratIta hotI hai| isa granthako gurujIne 'jainamitra' meM kramaza. prakAzita karanA Arambha kiyA thaa| pazcAt jainamitra kAryAlayameM apane pAThakoMko upahAra svarUpa vitarita karaneke liye 'jainasiddhAntadarpaNa-pUrvAdha' ke nAmase ise prakAzita kiyA / kucha varSoMke pazcAta mani zrI anantakIti di0 jaina granthamAlA bambaIko orase vIra nirvANa saMvat 2454, janavarI san 1928 I0 meM isakA saMzodhita aura parivardhita saMskaraNa prakAzita haA, jo anucintanake hetu hamAre samakSa hai| isa saMskaraNameM garujIkI likhI haI prastAvanA bhI hai| usameM batAyA hai ___'yadyapi jainasiddhAntakA rahasya prakaTa karanevAle bar3e-bar3e zrI kundakundAcArya samAna mahAnAcAyoMke banAye hue aba bhI aneka grantha maujUda hai, para unakA asalI jJAna prApta karanA asambhava nahIM, to dussAdhya avazya hai / isalie jisa taraha sucatura loga jahA~ para ki sUryakA prakAza nahIM pahu~ca sakatA, vahA~para bhI bar3e-bar3e camakIle da padArthoke dvArA rozanI pahu~cA kara apanA kAma calAte haiM, usI taraha jaTila jaina siddhAntoMke pUrNa prakAzako kisI taraha ina jIvoMke hRdaya-maMdirameM pahu~cAneke lie jainasiddhAntadarpaNakI AvazyakatA hai| zAyada Apane aise pahaladAra darpaNa (zairavAni) bhI dekhe hoMge, jinake dvArA ulaTa pherakara dekhanese bhinna-bhinna padArthoMkA pratibhAsa hotA hai / usI taraha isa 'jainasiddhAntadarpaNa'ke bhinna-bhinna adhikAroM dvArA siddhAnta viSayaka bhinna-bhinna padArthoMkA jJAna prApta kiyA jA skegaa|' gurujIke pUrvokta kathanase tattvajJAnakI jAnakArIke lie ukta granthakI upayogitA spaSTa hai / jise saMskRta prAkRta, apabhraMza Adi prAcIna bhAratIya bhASAoMkA samyak jJAna nahIM hai, aisA hindI bhASAkA jJAtA pAThaka bhI bar3e-bar3e saiddhAntika viSayoMkA jJAna isa granthake adhyayanase prApta kara sakatA hai| jainasiddhAntoMkI jAnakArI isa granthase sahaja meM prApta kI jA sakatI hai / prastuta saMskaraNameM viSaya-sUcIke pUrva gurujIkA nivedana mudrita hai, jisameM isa kRtike praNayanakA saMkSipta itihAsa aMkita kiyA gayA hai| gurujIne apane ukta vaktavyameM batAyA hai ki jainamitrakAryAlayase grantha saMzodhanaparivardhanake hetu patra milA, jisameM likhA thA
Page #508
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturtha khaNDa : 471 'jaina siddhAntadarpaNa dvitIya saMskaraNako ( dUsare bAra chapanekI) atyanta AvazyakatA hai, isalie Apa isameM hInAdhika karake aura jina bAtoMkI isameM truTi raha gaI, unako pUrNa karake isako zIghra hI bheja diijiegaa|' isalie aba isameM AkAzadravyake nirUpaNameM sRSTikartutvamImAMsA aura bhUgolamImAMsA kI gaI hai aura kAladravyakA vizeSarUpase varNana kiyA gayA hai| tathA aura bhI jahA~ kahIM hInAdhikatA karanI thI, kara dI gaI haiM / aba bhI jo kucha isameM truTi raha gaI ho, usake lie kSamAprArthI hU~ / isa saMskaraNa meM mujhako mere ziSya maharaunI (jhA~sI) nivAsI paNDita baMzIdharane bahuta sahAyatA dI hai jisakA mujhe atyanta harSa hai / ' gurujIke ukta vaktavyase spaSTa hai ki yaha grantha gurujIkI Adya racanA hai aura ise sarvAGgapUrNa banAne ke lie unhoMne paryApta zrama kiyA hai / pratipAdya viSayakA samIkSAtmaka paricaya prastuta grantha ATha adhikAroMmeM vibhakta hai / pratyeka adhikArakA nAmakaraNa nirUpita viSayake AdhArapara kiyA gayA hai / lekhakane jisa adhikAra meM jisa viSayakA pratipAdana kiyA hai, usa viSayake adhyayanase tadviSayaka jijJAsA zAnta ho jAtI hai / adhikAroMke nAma nimnalikhita haiM : (1) lakSaNa pramANa-naya-nikSepanirUpaNa, (2) dravyasAmAnyanirUpaNa, ( : ) ajIvadravyanirUpaNa, (4) pudgaladravyanirUpaNa, (5) dharma aura adharmadravyanirUpaNa, (6) AkAzadravyanirUpaNa, (7) kAladravyanirUpaNa aura (8) sRSTikartRtvamImAMsA / prathama adhikAra meM lakSaNa, pramANa, naya aura nikSepakI vistArapUrvaka ( pR0 1 - 38 taka) mImAMsAkI gayI hai / padArtho ke vizeSa svarUpakA vicAra ukta cAroM viSayoMko ThIka tarahase jAne binA sambhava nahIM hai / ataH gurujIne sarvaprathama AdhArabhUta siddhAntoM kA vivecana kiyA hai| dhavalATIkA ke nimna padyase bhI ukta kathanako siddhi hotI hai-- pramANa -naya- nikSeparyo'rtho nAbhisamIkSyate / yuktaM cAyuktavadbhAti tasyAyuktaM ca yuktavat // - dhavalA0 pu0 1 pR0 16 jisa padArthakA pramANa, naya aura nikSepake dvArA ThIka tarahase vicAra nahIM kiyA jAtA, vaha kabhI yukta - tarkasaMgata hote hue bhI ayukta-sA pratIta hotA hai aura kabhI ayukta hote hue bhI yukta-sA pratIta hotA hai / spaSTa hai ki kisI bhI padArthakI samIkSA ( mImAMsA) karate samaya vaha kisa nikSepakA viSaya yaha jAnakara hI pramANa aura nayadRSTise usakA nirNaya karanA cAhie / padArthakA vivecana karate samaya usake lakSaNakI anuvRtti to ho hI jAtI hai, ataeva kisI bhI padArtha ke nirNaya meM ukta cAroM upayogI haiM / isI tathyako dhyAna meM rakhakara gurujIne apane isa prathama adhikArameM lakSaNAdi cAroM viSayoMkA nirUpaNa kiyA hai / pratipAdana kI yaha zAstrIya zailI pAThaka aura vicAraka donoMke lie hI hRdayako AhlAdita karanevAlI hai / yahA~ prakaraNa saMgata honese yaha nirdeza kara denA upayukta pratIta hotA hai ki mUla Agama paramparAmeM kisI bhI viSayakI prarUpaNA ke pUrva ArambhameM usa viSayakA vAcaka zabda kitane arthoMmeM pAyA jAtA hai, nikSepavidhiseM prarUpaNa karanepara kauna nikSepArtha kisa nayakA viSaya hai, yaha dikhalAkara prakRta nikSepArthakI prarUpaNAkI jAtI rahI hai / " isase adhyetA usa grantha yA prakaraNake adhyayanake pUrva nimna tathyoMko spaSTa rUpase jAna letA hai / 1. dhavalATIkA pu0 13 pR0 3-4, pR0 38 tathA pR0 198 /
Page #509
--------------------------------------------------------------------------
________________ 472 siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana grantha 1. prakRta prarUpaNA kisa nikSepArthakA avalambana lekara kI jA rahI hai| 2. vaha nikSepArthaM kisa nayakA viSaya hai / adhyetA naya-nikSepakI ukta prakriyAkA avalambana grahaNa kara aprakRta arthakA nirAkaraNa aura prakRta arthakA grahaNa kara sake, yahI ukta kathanakA uddezya hai / prAcIna granthoMmeM isa paramparAkA nirvAha akSuNNa rUpase pAyA jAtA hai, kintu uttarakAlIna granthoMmeM isakA nirvAha kvacit kadAcit hI huA hai| para gurujIne apane isa granthameM lakSaNa, pramANa, naya aura nikSepArthakA jJAna karAnA Avazyaka samajhakara sarvaprathama ina viSayoMkA svarUpa vivecana kiyA hai| ataeva pratyeka vicAraka samIkSakako adhikAra niyojanake kramameM aucitya svIkAra karanA pdd'egaa| gurujI siddhAnta viSayake marmajJa vidvAn the, ataH viSayaniyojanameM unhoMne zAstrIya kramakA pAlana kiyA hai| siddhAntoMkI pratiSThApanA sarala aura sahajarUpameM kI gayI hai| sAmAnyastarake pAThaka bhI gUDha viSayoMko hRdayaMgama kara sakate haiN| kisI bhI vastukA jJAna do prakArase kiyA jAtA hai-eka to usake jJAna karAnemeM prayojaka svarUpakI jAnakArI dvArA aura dUsare usake avinAbhAvI parikara dvArA inameMse prathamakI AtmabhUta lakSaNasaMjJA hai aura dUsarekI anAmabhUta / vivakSita vastukA vartamAnameM jJAna karate samaya ye donoM hI lakSaNa avyApti, ativyApti aura asambhava ina tInoM doSoMse rahita hone cAhie; tabhI una dvArA vivakSita vastukA ThIka tarahase jJAna prApta kiyA jA sakatA hai| prastuta granthake prArambhameM (1-4 pR0 taka) gurujIne ukta tathyakA spaSTa nirUpaNa kiyA hai / 2 jJAnake do bheda haiM- samyagjJAna aura mithyAjJAna ye donoM hI jJAna pramANa aura nayake bhedase dodo prakArake haiN| AcArya pUjyapAdane samyagjJAna aura mithyAjJAnameM kyA antara hai isakA ThIka tarahase jJAna karAneke abhiprAyase tIna prakArake viparyAsoMkA nirdeza kiyA hai-- kAraNaviparyAsa, bhedAbhedaviparyAsa aura svarUpavipayasa " jo jJAna ina tIna prakArake viparyAsoMko liye hue hai usakI mithyAjJAnasaMjJA hai aura isase bhinna dUsare prakArake jJAnakI samyagjJAna saMjJA hai yaha ukta kathanakA tAtparya hai / isa dRSTise samyagjJAnake pA~ca bheda hai - matijJAna, zrutajJAna, avadhijJAna, mana:paryayajJAna aura kevalajJAna tathA mithyAjJAnake tIna bheda haiM- kumatijJAna kuzrutajJAna aura vibhaMgajJAna inhIM donoM prakArake jJAnoMko kramase pramANajJAna aura pramANAbhAsa kahate haiN| 'zrutavikalpo nayaH' isa vacana ke anusAra nayajJAnakA antarbhAva zrutajJAnameM hI hotA hai / tadanusAra zrutajJAna samyak aura mithyA ye do bheda honese nayajJAna bhI do bhAgoM meM vibhakta ho jAtA hai / unameMse prathamakI naya saMjJA hai aura dUsareko nayAbhAsa kahate haiM / 7 pramANajJAna aura nayajJAnako thor3emeM ina zabdoM dvArA samajhA jA sakatA hai-aMza, aMzIkA bheda kiye bimA samagra rUpa se vastukA jJAna karAnevAle samyagjJAnako pramANajJAna kahate haiM aura aMza dvArA vastukA jJAna karAnevAlA samyagjJAna nayajJAna kahalAtA hai / Agama paramparAmeM ina jJAnoMkA isI rUpameM nirUpaNa huA hai / pratyeka vastu anekAntasvarUpa hai, isalie tatsvarUpa vastuko samagra bhAvase grahaNa karanevAlA jJAna pramANajJAna hai aura vivakSita eka dharmako mukhyatAse vastuko grahaNa karanevAlA samyagjJAna nayajJAna hai yaha samagra kathanakA nicor3a hai / gurujIne prastuta grantha (4 se 290 taka ) meM pramANakI mImAMsA karate hue artha, Aloka, sannikarSa aura indriyavRtti me pramANa na hokara samyagjJAna hI pramANa hai isakA pramAName pramANatA abhyasta dazAmeM svataH ora anabhyasta dazAmeM parata Age pramANajJAna kitane prakArakA hai isa tathyakA spaSTIkaraNa karate 1. dhavalATIkA pu0 13 pR0 3-4, pR0 38 tathA pR0 198 / samyak prakArase mImAMsA karaneke bAda AtI hai isa tathyako sthApanA kI hai| hue usake pratyakSa aura parokSa ye do bheda 2. sarvArthasiddhi a0 1 sU0 32 /
Page #510
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturtha khaNDa : 473 karake pratyakSake do bheda kiye haiM-sAMvyavahArika pratyakSa aura pAramArthika pratyakSa / inameMse sAMvyavahArika pratyakSameM matijJAna aura usake avAntara bhedoMko liyA hai / tathA pAramArthika pratyakSake vikala aura sakala ye do bheda karake vikala pratyakSameM avadhijJAna aura manaHparyayajJAnako tathA sakalapratyakSameM kevalajJAnako liyA hai / parokSajJAnakA nirUpaNa karate hue usake smRti, pratyabhijJAna, tarka, anumAna aura Agama ye pA~ca bheda kiye haiM / prameyakamalamArtaNDa, prameyaratnamAla Adi nyAya-darzanazAstrake granthoMmeM ina jJAnoMkI jisa DhaMgase prarUpaNA kI gaI hai usI saraNiko apanAkara gurujIne ina jJAnoMkA nirUpaNa kiyA hai / yahI kAraNa hai ki unake isa nirUpaNameM matijJAna aura zrutajJAna ina do jJAnoMkA isa prasaMgase kahIM para nAmollekha bhI dRSTigocara nahIM hotaa| spaSTa hai ki unhoMne matijJAnako sAMvyavahArika pratyakSarUpase aura zrutajJAnako parokSajJAnarUpase svIkArakara ina jJAnoMkI pramANajJAnarUpase prarUpaNA kI hai| gurujI kisI bhI pramayakA avyabhicArI lakSaNa nirdiSTa karane meM bar3e paTu rahe hai yaha isa prakaraNapara dRSTi DAlanese spaSTa jJAta ho jAtA hai / 3. nayajJAnakA nirUpaNa (22 se 35 pR0 taka) karate hue sarvaprathama gurujIne anekAntasvarUpa vastukI sthApanA karake aura sAtha hI jJAnakI svArtha aura parArtha ina do bhedoMmeM sthApanA karake vAkyoMko sakalAdeza aura vikalAdeza ina do bhAgoMmeM vibhakta kiyA hai aura antameM batalAyA hai ki vikalAdeza vAkyakI hI navavAkya saMjJA hai tathA isase jo jJAna hotA hai use hI bhAvanaya kahate haiM / nayake nirUpaNameM gurujIne zrIdevasenake nayacakrako mukhya Alambana banAyA hai / Agama pramANoMko uddhRta karate hue AcArya pUjyapAdakI sarvArthasiddhi aura svAmI kArtikeyakI dvAdazAnuprekSAke uddharaNa bhI yatra-tatra dRSTigocara hote haiM / nayajJAna kyA hai isakI sAmAnya mImAMsA karaneke bAda usake uttara bhedoMkA nirUpaNa karate hue gurujIne jo vAkya aMkita kiye hai ve hRdayaMgama karane yogya haiM / ve likhate haiM 'nayake mUla bheda do haiM-eka nizcayanaya aura dUsarA vyavahAranaya / isa hI vyavahAranayakA dUsarA nAma upanaya hai| 'nizcayamiha bhUtArthavyavahAraM varNayantyabhUtArtham' isa vacanase nizcayakA lakSaNa bhUtArtha aura vyavahArakA lakSaNa abhUtArtha hai / arthAt jo padArtha jaisA hai usako vaisA hI kahanA yaha nizcayanayakA viSaya hai / aura eka padArthako parake nimittase vyavahArasAdhanArtha anyarUpa kahanA vyavahAranayakA viSaya hai|' yahA~para gurujIne vyavahArakI jo paribhASA dI hai vaha mukhyatayA asadbhUta vyavahAra yA upacarita vyavahAra para hI ghaTita hotI hai. sadabhata vyavahArakI paribhASA isase bhinna prakAra kI hai| yahA~ vyavahArakA prayoga upacAra ke arthameM haA hai / sadbhuta vyavahArameM akhaNDa dravyameM guNa-gaNI Adike bhedase bhedavivakSA mukhya hai / itanA avazya hai ki bhedavyavahArakA bhI yadi anyake sAtha sambandhako dikhalAte hae kathana kiyA jAtA hai to aisI avasthAmeM vaha sadabhatavyavahAra bhI upacaritasadbhatavyavahAra kahalAne lagatA hai| nayacakrameM asadbhUtavyavahAranayase upacaritanayako pRthak mAnakara usake tIna bheda kiye haiN| gurujIne bhI isI paddhatiko svIkAra kara ina nayoMkA vivecana kiyA hai| kintu AlApapaddhatimeM 'upacAraH pRthag nayo nAstIti na pRthak kRtaH / ' yaha likhakara usakA niSedha kiyA hai| asadbhUta vyavahArakA nAma hI upacAra hai,' isa tathyapara dRSTi denese vidita hotA hai ki vastutaH upacAra asadbhUta vyavahArakA hI dUsarA nAma hai / inakI paribhASAoM aura udAharaNoMko dekhanese bhI yahI jJAta hotA hai| 1. AlApapaddhati pR0 166 (banArasase mudrita guttikaa)| |
Page #511
--------------------------------------------------------------------------
________________ 474 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana-grantha nayoMke vibecanake prasaMgase Age (pR0 34-35 meM) gurujIne anya AcAryake upadezAnusAra saMkSepameM ina nayoMkA punaH svarUpanirdeza kiyA hai| kintu isa vivecanameM koI naI bAta nahIM kahI gaI / isapara apanA abhiprAya vyakta karate hue guru jIne (pR0 35 meM) svayaM likhA hai ___'yadyapi ye chaha bheda kisI AcAryane adhyAtmasambandhase saMkSepameM kahe haiM, parantu ye chaha bheda prathama kahe hue 36 bhedoMmeMse kisI na kisI bhedameM garbhita ho jAte haiM / ' Adi, (pR0 35) 4. nikSepakA nirUpaNa karate hue gurujIne sarvaprathama 'juttosu juttamagge' yaha prAcIna gAthA uddhRta kara nikSepa kise kahate haiM isakA spaSTIkaraNa kiyA hai| nikSepake aneka bheda hai| unameM nAma, sthApanA, dravya aura bhAva ye cAra bheda mukhya haiM / inakA sarvArthasiddhi aura gommaTasAra karmakANDameM vistRta vivecana kiyA hai / gurujIne unhIM granthoMke AdhArase yaha prakaraNa likhA hai| eka-eka zabda aneka arthoM meM pAyA jAtA hai unameMse aprakRta arthakA nirAkaraNa kara prakRta arthakA jJAna karAneke lie nikSepavidhi kI jAtI hai| jaina paramparAmeM eka mAtra isI abhiprAyase ise mukhyatA milI huI hai yaha isa prakaraNase spaSTa jJAta ho jAtA hai| dUsare adhikArakA nAma hai-dravyasAmAnyanirUpaNa (pa0 39 se 118) / yaha adhikAra paJcAdhyAyI, paJcAstikAya, tattvArthavArtika aura aSTasahasrI Adi aneka Agama granthoMke parizIlanakA supariNAma hai / sarvaprathama isa adhikArameM AgamakI prAcIna do gAthAe~ uddhRta kara dravyake tIna lakSaNa nirdiSTa kiye gaye haiN| yathA 1. jo svabhAva athavA vibhAva paryAyarUpa pariName hai. pariNamegA aura pariNamyA so AkAza, jIva, pudgala, dharma, adharma aura kAla bhedarUpa dravya hai / 2. jo tIna kAlameM utpAda, vyaya, dhrauvyasvarUpa satkari sahita hove use dravya kahate haiM / 3. tathA jo guNa-paryAyasahita anAdisiddha hove use dravya kahate haiN| ye dravyake tIna lakSaNa haiN| isa adhikArakA mukhya vivecya viSaya inhIMkA spaSTIkaraNamAtra hai| yA prathama lakSaNake anusAra dravyakI prasiddhi karate hae garujIne paryAyako lakSyameM rakhakara likhA hai-- (ka) 'dravyameM aMzakalpanAko paryAya kahate haiN| usa aMzakalpanAke do bheda kahe hai-eka dezAMza kalpanA, dUsarI guNAMzakalpanA (pR0 39) / ' Age dezAMzakalpanAko dravyaparyAya ora guNAMzakalpanAko guNaparyAya batalAkara guNaparyAyake do bheda kiye hai-arthaguNaparyAya aura vyaJjanaguNaparyAya / sAtha hI ina donoMkA spaSTIkaraNa karate hue likhA hai 1. 'jJAnAdika bhAvavatI zaktike vikArako arthaguNaparyAya kahate haiM / 2. pradezavattva guNarUpa kriyAvatIzaktike vikArako vyaJjanaguNaparyAya kahate haiN| isa hI vyaJjana guNaparyAyako dravyaparyAya bhI kahate haiM, kyoMki vyaJjanagu NaparyAya dravyake AkArako kahate haiM / so yadyapi yaha AkAra pradezavattva zaktikA vikAra hai, isalie isakA mukhyatAse pradezavattvagaNase sabandha honeke kAraNa ise vyaJjanagaNa paryAya hI kahanA ucita hai, tathApi gauNatAse isakA dezake sAtha bhI sambandha hai, isalie dezAMzako dravyaparyAyakI uktikI taraha isako bhI dravyaparyAya kaha sakate haiM (pR0 40) / ' Age ina donoM prakArakI paryAyoMmeMse pratyekake svabhAva aura vibhAva ye do bheda karake likhA hai
Page #512
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturthaM khaNDa : 475 'jo nimittAntarake binA hove use svabhAva kahate haiM aura jo dUsareke nimittase hoya use vibhAva kahate haiM ( pR0 40 ) / ' (kha) Age dUsare lakSaNa ke anusAra dravyakI prasiddhi karate hue sat, sattA aura astitva ina tInoMko ekArtha batalAkara paJcAdhyAyIkI 'tattvaM sallAkSaNika' ityAdi kArikA tathA paJcAstikAyakI 'sattA savvapayatthA' ityAdi gAthAkA avalambana lekara sattAkA vistArase vicAra kiyA hai (41 se 46 ) | isI prasaMgase utpAda, vyaya aura dhauvya kisake hote haiM isakA spaSTIkaraNa karate hue batalAyA hai ki'utpAda vyaya dhauvya ye tInoM dravyake nahIM hote kintu paryAyoMke hote haiN| parantu paryAya dravyakA hI svarUpa hai, isa kAraNa dravyako bhI utpAda vyaya - dhrauvyasvarUpa kahA hai (46) / ' Age (pR0 56) paryAyake vizeSa spaSTIkaraNake prasaMgase guNAMzakA nAma hI avibhAgapraticcheda hai yaha batalAkara usakA vizeSa spaSTIkaraNa karate hue eka mahatvapUrNa sUcanA kI hai 'kisI guNakI japanya avasthA aura usakA jadhanya antara samAna hote haiM, usa guNakI jaghanya avasthA tathA jaghanya antara ina donoMko avibhAgapraticcheda kahate haiN| parantu kisI guNameM usa guNakA jaghanya antara urA guNakI jaghanya avasthAke anantaveM bhAga hotA hai / usa guNameM usa jaghanya antarako hI avibhAgapraticcheda kahate hai| aisI avasthAmeM usa guNakI japanya avasthAmeM ananta avibhAgapraticcheda kahe jAte haiM (pu0 57 ) " (ga) dravyake tIsare lakSaNameM use guNa- paryAyavAlA prasiddha kara guNoMko sAmAnya aura vizeSake bheda se do prakArakA batalAyA gayA hai / sAmAnya guNoMmeM chaha guNa mukhya haiM-- astitva, dravyatva, vastutva, agurulaghutva, prameyatva aura pradezavatva (57) / AlApapaddhatimeM ina chaha sAmAnya guNoMke sivAya cetanatva, acetanatva, mUrtatva aura amUrtasva me cAra sAmAnya guNa aura parigRhIta kiye haiM / inameM se pratyeka dravyameM ATha-ATha sAmAnya guNa hote haiM / spaSTIkaraNa sugama hai| vahA~ vizeSa guNoMkI kula saMkhyA 16 dI hai unameM cetanatva Adi ukta cAra guNa vizeSa guNoMmeM bhI parigaNita kiye gaye haiM / yahA~ yadyapi dravyake ukta prakArase tIna lakSaNa kahe gaye haiM, parantu unameM ekavAkyatA kisa prakAra hai ise spaSTa karate hue gurujI likhate haiM 'yadyapi ina tInoM lakSaNoM meM paraspara virodha nahIM hai aura paraspara eka-dUsareke abhivyaJjaka haiM, tathApi ye tInoM lakSaNa dravyako bhinna-bhinna zaktiyoM kI apekSAse kahe haiM / arthAt pahale dravyake chaha sAmAnya guNa kaha Aye haiM / unameM eka dravyatva, dUsarA sattva ora tIsarA agurulaghutva hai / so pahalA lakSaNa dravyatva guNakI mukhyatAse, dUsarA lakSaNa satva guNakI mukhyatAse aura tIsarA lakSaNa agurulaghutvaguNakI mukhyatAse kahA hai (62) / ' Age guNakI vizeSa mImAMsA karate hue lakSaNabhedase pratyeka guNa dravyake jitane kSetrako vyApa kara rahatA hai| utane hI kSetra meM samasta guNa rahate haiM yaha spaSTa kiyA gayA hai / guNa nitya haiM yA anitya isakI mImAMsA karate hue batalAyA hai ki -- ' jaba guNoM / bhinna dravya athavA paryAya koI padArtha nahIM haiM, kintu guNoMke samUhako hI dravya kahate haiM to jaise dravya nityAnityAtmaka hai usI prakAra guNa bhI nityAnityAtmaka svayaM siddha hai / ve 'guNa yadyapi nitya haiM tathApi binA yatnake pratisamaya pariNamate haiM aura vaha pariNAma una guNoMkI hI avasthA hai, una pariNAmoM (paryAyoM) kI guNoMse bhinna sattA nahIM hai (63) / ' guNoM ke samudAyako dravya kahate haiM, dravyake isa lakSaNake anusAra jitanI bhI paryAyeM hotI haiM unheM guNaparyAya kahanA hI ucita hai| unake dravyaparyAya aura guNaparyAya aise bheda karanA ucita nahIM hai ? yaha eka zaMkA hai| isakA
Page #513
--------------------------------------------------------------------------
________________ 476 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana-prentha parihAra karate hue vahA~ batalAyA hai ki 'una ananta zaktiyoM (guNoMmeM) dUsare do bheda haiM arthAt 1. kriyAvatI zakti, 2. bhAvavatI zakti / pradeza athavA deza parispanda ( caMcalatA ) ko kriyA kahate haiM aura zaktivizeSako bhAva kahate haiM / bhAvArtha - ananta guNoMmeMse pradezavattva guNako kriyAvatI zakti kahate haiM aura bAkIke guNoMko bhAvavatI zakti kahate haiM / isa pradezavattva guNake pariNamana ( paryAya) ko dravyaparyAya kahate haiM / isIkA dUsarA nAma vyaJjanaparyAya hai / zeSa guNoM ke pariNamana (paryAya) ko guNaparyAya kahate haiM / isahIkA dUsarA nAma arthaparyAya hai (55) / ' Age guNoMko sahabhAvI yA anvayI kyoM kahA gayA hai tathA paryAyoMko kramabhAvI yA vyatirekI kyoM kahA gayA hai isakA UhApoha kiyA gayA hai / sAtha hI vyatirekako dravya, kSetra, kAla aura bhAvake bhedase cAra prakAra batalAkara yaha siddha kiyA hai ki jaise paryAyoMmeM paraspara vyatirekIpanA ghaTita hotA hai usa prakAra guNoM meM vaha vyatirekIpanA ghaTita nahIM hotA ( 66 se 68 pR0 ) / Age paryAyake svarUpapara aura bhI spaSTa prakAza DAlate hue vyatirekIpana aura kramavartitva ye donoM ho paryAyake lakSaNa hote hue bhI inameM kyA antara hai yaha spaSTa karate hue batalAyA hai - 'sthUla paryAya meM jo AkAra prathama samayameM hai usa hI ke sadRza AkAra dUsare samayameM hai / ina donoM AkAroMmeM pahalA hai so dUsarA nahIM hai aura dUsarA hai so pahalA nahIM hai / isa hIko vyatirekIpana kahate haiM / aura ekake pIche dUsarA honA isako krama kahate haiM / yaha vaha hai athavA anya hai isakI yahA~ vivakSA nahIM hai / 'ekake pIche dUsarA honA' isa lakSaNarUpa krama 'yaha vaha nahIM hai|' isa lakSaNarUpa vyatirekakA kAraNa hai / isalie krama aura vyatirekameM kArya - kAraNa bheda hai (69) / ' Age sAmAnyarUpase dravya, guNa, paryAyakA vivecana karaneke bAda prasaMgase jaina siddhAntake AdhArabhUta anekAntakA vivecana kiyA gayA hai / pratyeka vastu aneka dharmasvarUpa hai, isalie anekAnta yaha pratyeka vastukA paryAya nAma hI hai / isakA vigraha karanepara bhI yahI tAtparya niSpanna hotA hai / yathA-- aneke antA dharmA yasmin bhAve so'yamanekAntaH - arthAt jisa padArthameM aneka dharma hote haiM use anekAnta kahate haiM / yaha anekAnta padakA sAmAnya nirUpaNa haiM / ise vizeSarUpase aura spaSTa samajhane ke lie isakA tAtparya hai ki pratyeka vastu sat-asat, nitya-anitya, eka-aneka tathA tat-atat ityAdi rUpase paraspara viruddha sarIkhe 'dikhanevAle' aneka arthAt do-do dharmayugaloMkA adhikaraNa hai, isalie vaha anekAnta svarUpa hai / jaise eka hI vyakti pitA bhI hotA haiM aura putra bhI, usI prakAra prakRtameM jAnanA cAhiye / ye dharma pratyeka vastukA svarUpa haiM, isalie paranirapekSa hI haiM / inake pratyeka vastumeM yugapat rahane meM koI virodha bhI nahIM hai, kyoMki apekSAbhedase pratyeka vastumeM inakA astitva siddha hotA hai / yahA~ gurujIne pratyeka vastuko anekAntAtmaka batalAneke bAda likhA hai- 'kyoMki ve dharma apekSA rahita nahIM haiM, kintu apekSA sahita haiM aura ve apekSA bhI bhinna-bhinna haiM / ' so unake aisA likhanekA yahI tApparya hai ki buddhi dvArA vicAra karanepara apekSA bhedase pratyeka vastumeM una sat-asat Adi dharmayugaloMkI samyaka prakAra siddhi hotI hai, isalie pratyeka vastuko tatsvarUpa mAnayemeM koI bAdhA nahIM AtI / gurujI yahA~ ( pR0 72 se 118 taka ) anekAntakA tattvArthavArtika aura aSTasahasrI Adi granthoMke AdhArase bar3A hI mArmika spaSTIkaraNa kiyA hai| unakA kahanA hai ki eka zabda eka samaya meM vastu ke aneka dharmokA pratipAdana nahIM kara sakatA aura zabdakI pravRtti vaktAkI icchApUrvaka hotI hai, isalie vaktA eka samayameM vastuke aneka dharmomeMse kisI eka dharmakI mukhya tAse vacanakA prayoga karatA hai / aise samaya meM kathanameM vivakSita dharmakI mukhyatA rahatI haiM aura zeSa dharmokI gauNatA, ataH ina gauNa dharmokA dyotaka syAt (kathaMcit ) zabda samasta vAkyoMke sAtha guptarUpase rahatA hI hai / Age zAstraprasiddha chaha janmAndhoMkA dRSTAnta dekara vastuke
Page #514
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturthakhaNDa : 477 anekAnta svarUpako spaSTa karaneke bAda tattvArthavArtika a0 4 sU0 42 meM diye gaye gyAraha hetuoM dvArA pratyeka vastuko anekAntAtmaka siddha kiyA gayA hai ( pR0 75 se 80 taka ) / tadanantara ( pR0 80 ) pratipAdana ke 1 'kramase aura 2 yugapat' ye do prakAra batalA kara likhA hai ki jisa samaya kAlAdise astitvAdika dharmokI bheda vivakSA haiM usa samaya eka zabda aneka dharmokA pratipAdana karane meM asamartha honete vastukA nirUpaNa kramase kiyA jAtA hai aura jisa samaya una hI dharmokA kAlAdise abhedavRttise nijasvarUpa kahA jAtA hai usa samaya eka hI zabda dvArA eka dharma pratipAdana mukhase samasta aneka dharmokI pratipAdakatA sambhava hai, isalie vastukA nirUpaNa yugapat rUpase kahA jAtA hai / yahA~ yugapat nirUpaNakA nAma hI makalAdeza hai, usa hIko pramANa vacana kahate haiM aura kramase nirUpaNakA nAma hI vikalAdeza hai, usa hIko naya vacana kahate haiM----'sakalAdezI pramANAdhInaH vikalAdezo nayAdhInaH' aisA AgamakA vacana bhI hai / yahA~ itanA vizeSarUpase jAnanA cAhie ki sakalAdezarUpa pramANa vacanakI pravRtti abhedavRtti aura abhedopacAra isa taraha do prakArase hotI hai / dravyArthikanaya se samasta dharma abhinna hai, isalie abhedavRttiko svIkAra kara pramANa vacanakA prayoga hotA hai aura paryAyAdhikanayase samasta dharma paraspara bhinna bhI haiM, isalie vivakSita dharmameM doSa dharmo adhyAropa karake pramANa vacanakA prayoga kiyA jAtA hai ( pR0 81 ) / itanA spaSTa karaneke bAda ina donoM prakArake vacanoMmeMse pratyekako sAta-sAta prakArakA batalAkara unakI kramazaH pramANasaptabhaMgI aura navasaptabhaMgI ye saMjJAe~ sUcitakara pramANasaptabhaMgI ke pratyeka bhaMgako vistArake sAtha spaSTa kiyA gayA hai ( pR0 82 se 108 taka ) / vikalAdezakI apekSA kathana karate samaya niraMza vastumeM guNabhedase aMzakalpanAkI mukhyatA rahatI hai / sakalAdeza aura bikalAdeza meM antara yaha hai ki sakalAdezameM zabda dvArA uccarita dharma dvArA zeSa samasta dharmokA saMgraha hai aura vikalAdezameM zabda dvArA uccarita dharmakA hI grahaNa hai| zeSa dharmokA na vidhi hai aura na niSedha hai| itanA avazya hai ki ekAntakA parihAra karaneke lie pratyeka vAkyameM 'svAt' pada dvArA unakA dyotana avazya kara diyA jAtA hai| sAtha hI pratyeka vAkyameM avadhAraNake lie 'evakAra'kA prayoga bhI avazya kiyA jAtA hai / pramANa vacana aura naya vacana sAta-sAta hI kyoM hote haiM isakA spaSTIkaraNa karate hue vahA~ batalAyA hai ki ' vastu kisI dharmakI apekSA kathaMcit astisvarUpa hai, usake pratiyogI dharmakI apekSAse nAstisvarUpa hai aura donoMkI yugapat vivakSAse avastavyasvarUpa hai| isa prakAra vastumeM kisI eka dharma aura usake pratiyogIkI apekSAse asti, nAsti aura avaktavya ye tIna dharma hote haiM / ina tIna dharmoke saMyukta aura asaMyukta sAta hI bhaMga hote haiM, na hIna hote haiM aura na adhika hote haiM (110) / ' Age anekAnta meM virodhako zaMkAkA parihAra karake bhAvakAnta abhAvakAnta, advartakAnta aura pRthaktvakAntakA nirasana kara isa adhyAyako samApta kiyA gayA hai / :3: tIsarA adhikAra hai--- ajIva dravya nirUpaNa ( pR0 118 se 135 taka) / yadyapi isa adhikArameM ajIva dravya nirUpaNakI pratijJA kI gaI hai, parantu alaukika gaNitako ThIka tarahase batalAye binA dravyoMke choTApana, bar3Apana tathA guNoMkI mandatA aura tIvratA AdikA nirUpaNa nahIM bana sakatA, isalie isa adhikAra meM sarva prathama alaukika gaNitakA kathanakara ajIva dravyakA nirUpaNa kiyA gayA hai|
Page #515
--------------------------------------------------------------------------
________________ 478 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana grantha isa adhikArameM laukika gaNitase alaukika gaNitake antarakA jJAna karAte hue gurujI likhate haiM ki 'laukika gaNitase sthUla aura svalpa padArthoMkA parimANa kiyA jAtA hai, kintu alaukika gaNitase sUkSma aura ananta padArthoMkI hInAdhikatAkA bodha karAyA jAtA hai / ' gurujIne mAnako do bhAgoM meM vibhakta kiyA hai - eka saMkhyAmAna aura dUsarA upamAna / saMkhyAmAna ke mUla bheda tIna hai - saMkhyAta, asaMkhyAta aura ananta / inake uttara bheda ikkIsa haiM / ekakI parigaNanA saMkhyAtameM nahIM hotI, kyoMki ekameM karane para labdha eka hI AtA hai, usameM vRddhi hAni nahIM hotI, hai / itanA avazya hai ki gaNanA ekase hI prArambha hotI hai / trilokasArakA vacana bhI hai- ekakA bhAga dene para yA ekako ekase guNA isalie saMkhyAtakA prArambha dose mAnA gayA eyAdIyA gaNanA vIyAdIyA havaMti saMkhejjA | tIyAdINaM NiyabhA kadi tti saNNA muNeyavvA // saMkhyAta mAnake ukta 21 bhedoMkA trilokasArAdi granthoMke AdhArase vistAra pUrvaka nirUpaNa karaneke bAda upamAmAnakA nirUpaNa kiyA hai| isakA spaSTIkaraNa karate hue unhoMne likhA hai- 'jo pramANa kisI padArtha kI upamA dekara kahA jAtA hai use upamAmAna kahate haiM / upamAmAnake ATha bheda haiM-- 1. palyopama ( yahA~ para palya arthAt khAsako upamA hai), 2. sAgaropama ( yahA~ para lavaNa samudrakI upamA hai), 3. sUcyaMgula, 4. pratarAMgula, 5. ghanAMgula, 6. jagacchreNI, 7 jagatpratara aura 8. loka / ina sabakA vistRta vivecana bhI gurujIne ukta granthoMke AdhArase kiyA hai / isa prakAra alaukika gaNitakA nirUpaNa karaneke bAda ajIva dravyake pA~coM uttara bhedoMkA nirUpaNa kiyA gayA hai / sAtha hI jIvadravyakA bhI nirdeza kara diyA hai| isameM kisa dravyakA kyA lakSaNa hai, kauna mUrta hai aura kauna amUrta hai, AkAzake kitane bheda haiM, lokAkAza kise kahate haiM aura vaha kahA~ haiM, saMkhyAmAna se dekhanepara kauna dravya kitane haiM, pudgalake uttara bheda kitane aura kisa prakAra haiM, paramANukA pramANa kitanA hai, astikA aura astikAyakA kyA tAtparya hai Adi bAtoMkA saMkSepameM spaSTIkaraNa karake yaha adhikAra samApta kiyA gayA hai / : 4 : cauthe adhikArakA nAma hai - pudgaladravyanirUpaNa ( pR0 135 se 150 taka ) / isameM batalAyA hai ki yadyapi pudgalameM anantaguNa haiM, para unameM rUpa, rasa, gandha aura sparza ye cAra guNa mukhya haiN| ye cAroM pudgalake AtmabhUta lakSaNa haiM / Age ina ina guNoMke uttara bhedoMkI caracA karake pudgalakI zabda, bandha Adi dasa vyaMjana paryAyoMkA nirUpaNa kiyA gayA / unameMse bandha paryAyakA nirUpaNa karate hue batalAyA hai ki 'bandhake bhI do bheda haiM- eka svAbhAvika aura dUsarA prAyogika / svAbhAvika ( puruSa prayoga anapekSita) bandha do prakAra haieka sAdi aura dUsarA anAdi / snigdha- rUkSaguNake nimitta se bijalI, meSa, iMdradhanuSa Adika svAbhAvika sAdibandha hai / anAdi svAbhAvika bandha dharma, adharma aura AkAzadravyoM meM eka ekake tIna-tIna bheda honese nau prakArakA hai / ' yahA~ gurujIne, jise AgamameM visrasA bandha kahA gayA hai, use hI svAbhAvika bandha kahA hai / rAgapUrvaka jo mana, vacana, kAyakI pravRtti hotI hai usIkA nAma puruSaprayoga hai /
Page #516
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturtha khaNDa : 479 isa prasaMgameM isa bAtakA saMketa karanA Avazyaka pratIta hotA hai ki yadyapi gurujIne (pR0 337) bhASAke bhedoMmeM divyadhvaniko sammilita kara antameM likhA hai ki 'isa bhASAtmaka zabdake samasta hI bheda parake prayogase utpanna hote haiM, isaliye prAyogika hai / para ise sAmAnya nirdeza hI samajhanA caahie| vizeSarUpase vicAra karanepara kevalIke rAgakA abhAva honemeM divyadhvaniko prAyogika na kaha kara svAbhAvika kahanA aura mAnanA hI ucita hai|' AgamakA bhI yahI abhiprAya hai| . yaha adhikAra tattvArthasUtra aura usakI TIkAoMkA AloDanakara likhA gayA hai| pudgala aura usake uttara bhedake sambandhameM ukta granthoMmeM jitanA vivaMcana pAyA jAtA hai usa sabakA isameM UhApoha kiyA gayA hai| pA~cavA~ adhikAra hai-dharma aura adharma dravyanirUpaNa (pR0 150 se 159 tk)| isa adhikArameM prakRtameM dharma aura adharma padase puNya-pApa nahIM liye gaye haiM isakA nirdeza karane ke bAda ina donoM dravyoMke svarUpakA nirdeza kiyA gayA hai| prazna yaha hai ki ye donoM dravya haiM ise kaise svIkAra kiyA jAya ? isIke uttara svara Agama aura anumAnapramANase inakI siddhi kI hai| AgamapramANase siddhi karate hue unhoMne tattvArthasUtra a0 5, sUtra 1 ko upasthita kiyA hai| anumAnapramANase siddhi karate samaya batalAyA hai ki lokameM jitane bhI kArya hote haiM ve saba kAraNapUrvaka hote hue hI dekhe jAte haiN| aisA eka bhI kArya dRSTigocara nahIM hotA jo bAhya aura Abhyantara kAraNoMke abhAvameM haA ho| itanA saba spaSTIkaraNa karaneke bAda unhoMne likhA hai-'gati aura gatipUrvaka sthiti ye do kArya jIva aura pudgala ina do hI dravyoMmeM hote haiM, anyameM nahIM hote / jIva aura pudgalake gati aura gatipUrvaka sthitirUpa kArya aneka kAraNajanya hai / unameM jIva aura pudgala to upAdAna kAraNa haiM aura dharma aura adharma dravya nimittakAraNa haiM / basa, jIva aura pudgalake gati aura gatipUrvaka sthitirUpa kAryase dharma aura adharmadravyarUpa nimittakAraNakA anumAna hotA hai / yadyapi machalI AdikakI gatimeM jalAdika aura azvAdikakI gatipUrvaka sthitimeM pathvI Adika nimittakAraNa haiM tathApi pakSiyoMke gamanAganAdika kAryoM meM nimittakAraNakA abhAva honese dharma aura adharma dravyakA sadbhAva siddha hotA hai| athavA jalAdi padArtha machalI Adikake gamanameM nimittakAraNa haiM kintu dharma aura adharma dravya yugapat samasta padArthoMkI gati-sthitimeM sAdhAraNa kAraNa haiM / ye dharma aura adharmadravya lokavyApI hai, isaliye ye sAdhAraNa kAraNa ho sakate haiM / anya padArtha lokavyApI na honese sAdhAraNa kAraNa nahIM ho sakate / ' Age AkAzadravyako jIva aura pudgaloMkI gati-sthitikA hetu mAnanemeM kyA Apatti hai isa praznakA samAdhAna kara loka aura alokake vibhAgake heturUpase bhI dharma aura adharma dravyakI siddhi kI gaI / loka aura alokakA vibhAga asiddha hai aisA prazna honepara lokakI sAntatA siddha kara loka aura alokakI sthApanA kI gaI hai| isa adhikArakA anta karate hae gurujIne SaTsthAnapatita vRddhi hAnikA svarUpa batalAkara antameM likhA hai ki kintu vRddhi aura hAnike upayukta chaha-chaha sthAnoMmeMse kisI eka sthAna rUpa vRddhi yA hAni hotI hai / ' chaThe adhikArakA nAma hai-AkAzadravyanirUpaNa (pR0 159 se 193 tk)| isa adhikArakA nirUpaNa karate hue gurujIne batalAyA hai--AkAza bhI eka dravya hai, kyoMki isameM 'utpAda-vyaya-dhrauvyayuktaM sat' aura 1. pravacanasAra gAthA 44 aura usakI amatacandra AcArya kRta ttiikaa|
Page #517
--------------------------------------------------------------------------
________________ 480: siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana-grantha 'sat dravyalakSam' dravyakA yaha lakSaNa avikala pAyA jAtA hai| AkAza dravyakA mukhya guNa avagAhahetutva hai| yaha pUre AkAzameM akhaNDabhAvase pAyA jAtA hai| yadyapi alokAkAzameM anya dravya nahIM haiM, mAtra isalie usakI vahA~ isa zaktikA abhAva nahIM ho jaataa| yaha AkAzakA svabhAva hai aura svabhAvakA kabhI nAza nahIM hotaa| 'AkAza' yaha zabda hI AkAzake astitvakA sUcaka hai / jaise anya dravyoMmeM svanimittaka aura parapratyaya utpAda bana jAtA hai usI prakAra AkAzameM bhI utpAdakA sadbhAva siddha hotA hai| vAstavameM AkAza akhaNDa eka dravya hai| phira bhI jitane AkAzameM jIvAdi anya pA~ca dravya pAye jAte haiM use lokAkAza kahate haiM aura zeSa AkAzakI alokAkAza saMjJA hai| AkAzakA yaha vibhAga mAtra parasApekSa kathana honese vyavahAranayase hI kahA gayA hai / yahA~ 'loka' yaha zabda jIvAdi dravyoMse yukta AkAzake lie AyA hai / isakA vyutpattilabhya artha hai - lokyante yatra jIvAdayaH asau lokaH-jahA~ jIvAdi pA~ca dravya dekhe jAte haiM use loka kahate haiM / ye chahoM dravya dravyAthikanayase kathaMcit nitya haiM, isalie loka bhI kacit nitya hai aura paryAyAthikanayase kathaMcit anitya hai, isalie loka bhI kathaMcit anitya hai| Age lokakI lambAI, caur3AI aura U~cAI batalAkara tathA usake adholoka, madhyaloka aura Urdhvaloka ye tIna bhAga karake kahA~ kaisI racanA hai aura kisa gatike jIva rahate haiM isakA vistArase vivecana kiyA gayA hai| sAtha hI prasaMga pAkara cAroM gatiyoMmeMse kisa gatike jIva mara kara kisa-kisa gatimeM utpanna hote haiM yaha bhI batalAyA gayA hai / madhyalokake varNanake prasaMgase 30 bhogabhUmi aura 15 karmabhUmi batalAkara utsarpiNI aura avasarpiNI kAlakA bhI varNana kiyA gayA hai / isa prakAra isa samagra vivecanake sAtha yaha adhikAra pUrNa hotA hai| sAtaveM adhikArakA nAma hai-kAladravya nirUpaNa (pR0 194 se lekara pR0 208 tk)| 'kAlo tti ya vavaeso sabbhAvaparUvao havadi Nicco / ' isa Agamavacanako uddhRta kara gurujIkA kahanA hai ki 'kAla' yaha svatantra zabda hai, ataH isakA vAcya avazya honA cAhie / isase kAladravyake astitvakI siddhi hotI hai / yaha vartamAnalakSaNa hai, dravyadRSTise nitya hokara bhI svayaM paryAyakramase utpAda-vyayazIla hai aura anya padArthoke parivartanameM hetu hai / lokAkAzake jitane pradeza haiM utane hI kAladravya haiN| yaha alokAkAzameM nahIM pAyA jAtA, phira bhI AkAzake akhaNDa honese usake paryAyarUpase parivartanakA hetu hai| - yahA~ yaha prazna hone para ki-dharma, adharma aura AkAza dravyake samAna kAlako akhaNDa eka dravya kyoM svIkAra nahIM kiyA-samAdhAna karate hae likhA hai ki 1. mukhya kAla aneka haiM / kAraNa ki pratyeka AkAzake pradezoMmeM vyavahAra kAla bhinna-bhinna rItise hotA hai, kyoMki kurukSetra laMkAke AkAzapradezoMmeM dina AdikA bheda vyavahArakAlake bhinna-bhinna hue binA bana nahIM sktaa|' 2. 'yadi kAlako sarvathA niravayava akhaNDa eka hI mAna liyA jAya to kAlameM atItAdi vyavahAra nahIM bana skegaa|' isase kAladravya aneka siddha hote haiM / jo samayarUpa hI nizcayakAla hai usase bhinna koI aNurUpa kAla dravya nahIM, aisA mAnate haiM unakA samAdhAna karate hue gurujI kahate haiM ki 'jo samaya hai vaha utpanna-pradhvaMsI honese paryAya hai aura jo paryAya hotI haiM vaha dravyake binA nahIM hotI', ataeva aNurUpa kAladravyakI siddhi hotI hai /
Page #518
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturtha khaNDa : 481 samaya Adiko pudgala dravyakA pariNAma mAnanA cAhie, aisA prazna honepara gurujIkA kahanA hai ki yadi samaya, sekaMDa Adi pudgala dravyake pariNAma mAne jAte haiM to unheM, jaise miTTIse banA huA ghaTa miTTIrUpa anubhava meM AtA hai usI prakAra pudgalarUpa anubhavameM AnA caahie| yataH ye pudgalarUpa anubhavameM nahIM Ate, ataH inheM pudgalarUpa mAnanA ucita nhiiN| kintu inheM svatantra dravyakA hI pariNAma mAnanA cAhie aura vaha svatantra dravya kAlANu hI hai| dUsare jaise billI AdimeM mukhya siMhake binA siMha vyavahAra nahIM kiyA jA sakatA vaise hI mukhya kAla dravyako svIkAra kiye binA kAla yaha vyavahAra nahIM bntaa| isa hetuse bhI kAla dravyake astitvakI siddhi hotI hai| isa prakAra aneka tarkoM aura AgamapramANoMse mukhya kAladravyakI siddhi karake gurujIne pariNAma, paratva, aparatva aura kriyA inake dvArA vyavahArakAlakA jJAna karAyA hai| tadanantara utsarpiNI-Adi kAloMke bheda aura unakA pramANa batalAte hue kahA~ kauna kAla pravartatA hai ityAdi vizeSa vicAra kara yaha adhikAra samApta kiyA hai| AThavA~ adhikAra hai-sRSTikartRtvamImAMsA (pR0 209 se 238 tk)| isa adhikArako prArambha karaneke pUrva gurujIne 'paramAgamasya bIjaM' ityAdi zloka uddhRtakara 'anekAnta' ko namaskAra kiyA hai| anantara praznottararUpase loka kyA hai, dravyakA sAmAnya vizeSa lakSaNa kyA hai ityAdi praznoMkA samAdhAna karate hue IzvarakA artha kyA hai isa praznakA muktAtmA hI Izvara hai yaha uttara dekara sRSTi kartAke rUpameM aneka tarkoM dvArA IzvarakA niSedha kiyA hai| sarva prathama Izvara sRSTikA upAdAna to ho nahIM sakatA isa tathyakA samarthana kiyA hai| usake bAda use loka nirmANakA nimittakartA svIkAra karanepara jo-jo ApattiyA~ AtI haiM unakA nirdeza kiyA hai| prathama Apatti upasthita karate hue batalAyA hai ki jisa prakAra lokameM ghaTAdi kAryoMke kumbhakArAdi nimitta kartA dekhe jAte haiM usa prakAra meghavRSTi aura ghAsAdikI utpatti Adi kAryoMke kumbhakArAdike samAna koI nimittakartA nahIM dekhe jAte, ataH sRSTikartAke rUpameM IzvarakI sattA svIkAra karane meM koI svArasya nahIM hai| yahA~ IzvaravAdiyoMkA kahanA hai ki jitane bhI kArya hai ve saba suvyavasthita dekhe jAte haiM, ataH unakA koI buddhimAna kartA avazya honA cAhie aura vaha buddhimAn Izvarake sivAya anya dUsarA nahIM ho sktaa| isakA samAdhAna karate hue gurujIkA kahanA hai ki lokarUpa kAryako suvyavasthita mAnanA yaha korI kalpanA hai, kyoMki lokameM acche-bure saba prakArake kArya dekhe jAte haiM / yadi sarvajJa, sarvazaktimAn aura buddhimAn koI isa lokakA kartA hotA to usameM yaha vicitratA nahIM dikhAI detI / isa vicitratAkA kAraNa bhale bure karmoko mAnanA bhI ucita nahIM hai, kyoMki ve bhI kArya haiM jo ukta vizeSaNoMse viziSTa kartAka svIkAra karanepara do prakArake bana hI nahIM sakate / dusare kArya-kAraNabhAva aura anvaya-vyatireka ina donoMmeM gamya-gamaka arthAt vyApya-vyApaka sambandha hai| isake anusAra Izvarako yadi loka (sa STi) kA kartA svIkAra kiyA jAtA hai to unameM anvaya-vyatireka bananA cAhie / parantu IzvarakA lokake sAtha kSetra aura kAlarUpa donoM prakArakA vyatireka nahIM banatA, isalie bhI Izvarako lokakA kartA mAnanA ucita nahIM hai / tIsare 'pRthivI Adika buddhimatkartRka haiM, kArya ho nese, ghaTAdikake samAna / isa anumitimeM jo kAryatva hetu hai usake cAra artha ho sakate hai-1. sAvayavatva, 2-prAk asat padArthake svakAraNasattA samavAya,
Page #519
--------------------------------------------------------------------------
________________ 482 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana grantha 3 - 'kRta' aisI buddhikA viSaya aura 4 - vikArIpanA / kintu inakA sAMgopAMga vicAra karanepara kAryatvahetuse buddhimAn kartAkI siddhi nahIM ho sakatI / vizeSa UhApohake lie pR0 221 se 225 taka dekhie / isa prakAra gurujI ne 'Izvara sRSTikA karttA hai' isa matakA bar3I sazakta yuktiyoM dvArA khaNDana karake isa adhikArako samApta karate hue anta meM sRSTikartRtva dharmase zUnya deva hI Adara karane yogya batalAyA hai / mUlyAGkana jaina-siddhAnta darpaNa ukta viSaya vivecanase spaSTa hai ki gurujIne tattvArtharAjavArtika, sarvArthasiddhi, prameyakamalamArttaNDa, aSTasahasrI, gommaTasAra labdhisAra, samayasAra aura pravacanasAra prabhRti ArSa granthoMke AdhArapara ukta granthakA praNayana kiyA hai| bar3e-bar3e gambhIra saiddhAntika viSayoM ko hindI bhASA dvArA saralarUpameM prastuta kara apanI maulikatAkA paricaya diyA hai / prAcIna bhASAoMse anabhijJa vyakti bhI isa granthake adhyayanase saiddhAntika viSayoMkA pANDitya prApta kara sakatA / maulikatA sambandhI mUlyAMkanako dRSTise isa granthakI tulanA AcAryakalpa paNDita ToDaramalajI ke 'mokSamArgaprakAza' se kI jA sakatI hai / ataH jitanA maulika mUlya 'mokSamArga prakAza' kA hai, utanA hI maulika 'jaina siddhAntadarpaNa' kA bhI / ToDaramalajIne aneka ArSa granthoMkA adhyayanakara viSaya sAmagrIko svAyatta kiyA aura mokSamArga sambandhI nizcita evaM vyavahAranayoMkI yathArtha rUpameM vivecanakara viSaya-sAmagrIko naye rUpameM prastuta kiyaa| unakA yaha kArya zrutaparamparA ke itihAsa meM eka nayI kar3Ike rUpameM mAnA jA sakatA hai| isI prakAra gurujIne bhI jainAgamake aneka granthoMse AdhArabhUta sAmagrI grahaNakara 'jaina siddhAntadarpaNa' kI racanAkara apanI maulikatAkA mAnadaNDa sthApita kiyA hai / pratipAdana aura grathanazailI gurujIkI apanI hai / 'nadyA nava ghaTe jalam' ke samAna unakA yaha grantha maulika hai tathA zrutAdhyayanake lie isakA mUlya kisI bhI prAcIna yA arvAcIna granthase kama nahIM hai / eka lambe samayataka aneka granthoMke adhyayanase jina viSayoMkA jJAna prApta kiyA jAyagA, una viSayoMkA pANDitya gurujIke akele 'jaina siddhAnta darpaNa' ke adhyayanase prApta kiyA jA sakatA hai / ataH pANDitya prAptikI dRSTise bhI isa granthakA mUlya kama nahIM hai / yahA~ isa bAtakA spaSTIkaraNa kara denA bhI Avazyaka hai ki yaha grantha kisI anya racanAkA anuvAda nahIM hai aura na aneka granthoMke mahattvapUrNa aMzoMkA anuvAda kara hI isakA kalevara ghaTita kiyA gayA hai| balki yaha to una zrutadharoMkI paramparAmeM AtA hai, jo AcArya paramparAse prApta viSayabhUta sAmagrIko lekara sarvajanopayogI racanAe~ nibaddha karate haiM / jinakI kRtiyoMkI AbhA sacce mArga - mANikyoMke samAna kabhI bhI kama nahIM hotI / jinakA mUlya zAzvatika hotA hai / prAcIna kRtiyoMmeM utsAhakA jo Adarza aura udAtta rUpa vartamAna hai, vahI isa racanA meM bhI nihita haiM / gurujIkI yaha racanAtmaka prakriyA zrutaparamparAmeM abhinnArthatA prastuta karanepara bhI navIna mUlyoM aura pratimAnoMko sthApita karatI hai / unake cintanake parivezameM zAstrArthoMkI gandha bhI samAviSTa hai aura unake yuga ke jvalanta prazna 'sRSTikartRtva' kI mImAMsA bhI nihita hai| ataH isa kRtikA mUlyAMkana nimna dRSTi sUtroM meM upasthita kiyA jA sakatA hai| 1. maulikatA 'nadyA navaghaTe jalam' ke samAna / 2. viSayabhUta sAmagrIkI kramabaddhatA aura gambhIra viSayoMkI saralarUpameM pratipAdana kSamatA | 3. zAstrIya durUha viSayoMkI spaSTatA / 4, tAttvika abhivyaJjanAkI bodhagamyatA /
Page #520
--------------------------------------------------------------------------
________________ sat prarUpaNA (dhavalA ke 93veM sUtrameM 'saMjada' pada zrI SaTkhaMDAgamake 93veM sUtrameM dhavalAkA saMpAdanapUrvaka mudraNa hokara prakAzanakI vyavasthA zrI DA0 hIrAlAlajIkI dekharekha meM ho aisA nirNaya honepara zrI paM0 hIrAlAlajI si0 zAstrI DAkTara sAhabake AmaMtraNa para amarAvatI pahu~ca kara isa kAmameM laga gye| satprarUpaNA prathama pustaka unhoMne maya TippaNake taiyAra kara lii| kintu samitikI orase mudraNakI svIkRti na milane ke kAraNa mujhe isa kAma meM sahayoga karaneke liye Amantrita kiyA gyaa| mere vahA~ pahu~canepara mujhase kahA gayA ki Apa isako dekheM aura isameM jo kamI ho usako pUrA kareM aura cAheM to alagase likhakara anuvAdakI presa kApI bhI taiyAra kara leN| DAkTara sAhabakI orase yaha sUcanA milanepara maiMne pahale likhe gaye anuvAdako sAmane rakhakara dUsarI bAra anuvAdakI presa kApI taiyAra kii| kintu usameM 93veM sUtrakA anuvAda likhate samaya 'saMjada' zabdako na dekhakara maiMne donoM vidvAnoMke sAmane isa sUtrameM 'saMjada pada aura honA cAhiye yaha prastAva rakhA / yadyapi DA0 hIrAlAlajI prakRta viSayase anabhijJa the| parantu maiM samajhatA thA ki paMDita zrI hIrAlAlajI si0 zAstrI mere isa prastAvase sahamata ho jaaveNge| parantu maiM apane prastAvameM unakI sahamati prApta na kara skaa| pariNAma svarUpa TippaNameM 'atra saMyata iti pAThazeSaH pratibhAti' yaha TippaNI denI pdd'ii| phira bhI maiMne apane anuvAdameM usa padakI AvazyakatA samajha kara 'saMyata' pada jor3a diyA aura isakI carcA dUsare sahayogI vidvAnoMse nahIM kii| jaisAki maiMne pUrvameM saMketa kiyA hai, dasarI bAra presakApI taiyAra ho jAnepara bhI prabandha samitise mudraNakI svIkRti kaise lI jAya isake liye maiMne DAkTara sAhabake sAmane dUsarA yaha prastAva rakhA ki yadi Apa svIkAra kareM to hama donoM dvArA taiyAra kiye gaye isa anuvAdako 10-15 dinameM kAraMjA jAkara A0 paM0 devakInaMdanajI si0 zAstrIko dikhalAyA kareMge / DAkTara sAhabane mere isa prastAvako sahaja hI svIkAra kara liyaa| isaliye maiM 10-15 dinameM kAraMjA jAkara paNDitajIko pUrA anuvAda par3hakara sunAtA rahA / carcA dvArA jo saMzodhana prApta hote the unake anusAra anuvAdameM saMzodhana bhI karatA jAtA thA aura isaprakAra saMzodhita presa kApIko presameM mudraNake liye de diyA gayA aisA karanese mudraNake liye prabandha samitikI bhI svIkRti AsAnIse mila gyii| yataH prUpha dekhanekA kArya svecchAse maiM hI karatA rahA, isaliye maiMne 93veM sUtrake mUla pAThako to vaisA rahane diyA, kintu anuvAdameM 'saMjada' pada jor3a diyaa| yahI kAraNa hai ki prathama saMskaraNake 933 sUtrameM 'saMjada' pada nahIM hai, kintu usake anuvAdameM 'saMjada' pada jor3A huA hai / pahale bArake prakAzanameM dekheMge ki sUtrameM 'saMjada' pada nahIM rakhA gayA hai| kintu usake anuvAdameM 'saMjada' pada rakha diyA gayA hai / pahale bArake mudrita granthameM mUla sUtra aura usakA anuvAda isa prakAra mudrita huA hai___sammAmicchAiTThi asaMjadasammAiTThi-saMjadAsaMjadaThThANe NiyamA pajjattiyAo // 13 // __ anuvAda-manuSyastriyAM samyagmithyAdRSTi, asaMyatasamyagdRSTi, saMyatAsaMyata aura saMyata guNasthAnoMmeM niyamase paryAptaka hotI haiM / / 93 //
Page #521
--------------------------------------------------------------------------
________________ 484 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana-prantha isa prakAra hama dekhate haiM ki mUla sUtrameM 'saMyata' padake na honese yahI sUtra mukhyarUpase vivAdakA viSaya bana gyaa| eka pakSakA, jisameM sva. paM0 makkhanalAlajI nyAyAlaMkAra mukhya the, kahanA thA ki yaha sUtra dravyamArgaNAkI apekSA likhA gayA hai, isaliye isameM 'saMyata' pada nahIM honA cAhiye, kyoMki AgamameM dravya manuSya striyoMke pA~ca hI guNasthAna batalAye gaye haiN| kintu yaha vastusthiti nahIM hai kyoMki sabhI guNasthAnoMmeM aura sabhI mArgaNAoMmeM jIvoMke bhedoMkI hI prarUpaNA AgamameM dRSTigocara hotI hai isaliye isa satrameM bhAvavedakI apekSA manuSyiniyoMkI apekSA hI guNasthAnoMkI prarUpaNA kI gayI hai isaliye isa sUtrameM 'saMyata' pada avazya honA caahiye| kintu sva0 zrI paM0 makkhanalAlajI sAhaba aura unake sahayogI vidvAn isake liye taiyAra nahIM hue| isake liye baMbaI samAjakI orase donoM pakSoM ke vidvAnoMko bulAkara carcA karanekA prastAva rakhA gayA / phalataH baMbaI samAjake AmaMtraNapara donoM pakSoMke vidvAn carcAke liye sahamata ho gye| 93 veM sUtra meM 'saMyata' pada honA cAhiye isa pakSake vidvAnoMmeM sva. zrI paM0 baMzIdharajI nyAyAlaMkAra, zrI paM0 kailAzacaMdajI si0 zAstrI aura mujhe AmaMtrita kiyA gayA thA tathA 93 veM sUtrameM 'saMyata' pada nahIM honA cAhiye isa pakSake vidvAnoMmeM sva. zrI paM0 makkhanalAlajI nyAyAlaMkAra, sva0 zrI paM0 balarAma prasAdajI zAstrI aura sva0 zrI kSu0 sUrasiMghajIko AmaMtrita kiyA gayA thA / niyata samayapara donoM pakSake vidvAn Aye, carcA prAraMbha hokara tIna dina taka clii| sva0 zrI paM0 makkhanalAlajI apane pakSakI orase apane pakSako eka kApImeM likhakara prastuta karate rahe aura maiM apane pakSakI orase likhita uttara detA rhaa| isa prakAra tIna dina taka likhita carcA calatI rhii| kintu antameM usa pakSake vidvAnoMne likhita carcAkI kApIko apane pAsa rakha liyA aura samAjase yaha ghoSaNA karA dI ki samAjane yaha sammelana tIna dinake liye bulAyA thaa| tIna dina pUre ho gaye haiM Age yaha carcA banda kI jAtI hai / phira bhI akhabArI duniyAmeM yaha carcA calatI rahI isaliye sva0 zrI paM0 makkhanalAlajI prabhRti vidvAnoMne zrI 108 AcArya zAMtisAgarajIse milakara yaha ghoSaNA karA dI ki 93 veM sUtra meM dravyadakA prakaraNa hai isaliye isameM 'saMjada' pada nahIM honA cAhiye / kintu jahA~ taka AgamakA sambandha hai usameM gatinAmakarmako jIva vipAkI kahA gayA hai / aura gatinAmakarmake udayase hI manuSyAdi gatiyoMkI utpatti hotI hai| jaisAki manuSyagatikI apekSA nirdeza karate hae vargaNA khaNDameM likhA bhI hai maNusagadIe maNuso NAma kadhaM bhavadi // 8 // maNusagadiNAmAe udaeNa // 9 // manuSyagatikI apekSA manuSya kisa kAraNase hotA hai // 8 // manuSyagati nAmakarmake udayase jIva manuSya hotA hai // 9 // yaha vargaNAkhaNDake do sUtroMkA abhiprAya hai / ye guNasthAna aura mArgaNAsthAna jIvoMke bheda prabheda hai / isaliye inameM dravyamArgaNAkA grahaNa na hokara bhAvamArgaNAoMkA hI grahaNa kiyA gayA hai aisA yahA~ samajhanA cAhiye / ___ itanA saba spaSTa hote hue bhI sva0 zrI paM0 makkhanalAlajI apane Agrahapara jame rhe| unake sahayogI vidvAn sva0 paM0 zrI pannAlAlajI sonIne apane nibandhoM dvArA 93 veM sUtrameM saMyata' pada avazya cAhiye anyathA pUrA jinAgama khaMDita ho jApagA / phira bhI paM0 makkhanalAlajIne apanA Agraha nahIM chor3A / ve itanA
Page #522
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturtha khaNDa : 485 karake hI cupa nahIM raha gaye kintu tADapatrIya pratiyoMke AdhArase jo tAmrapatra prati taiyAra kI gayI, usake 93 veM satrameM bhI zrI A0 zAntisAgarajI mahArAjako preraNAkara 93 veM sUtrakA 'saMyata' padase rahita hI aMkana kraayaa| isI bIca sAgarameM vidvatpariSadkI kAryakAriNIkI baiThaka ho rahI thI usameM pU0 zrI bar3e varNIjI-bAbA aura A0 sva. zrI paM0 devakInaMdanajI sAhaba bhI padhAre hae the| samasyA kaThina thii| 'saMjada' padake viSayameM nirNayakI paddhati kyA ho isa viSayameM UhApoha cala hI rahA thaa| vividha vidvAnoMke vividha mata A rahe the| isI bIca zraddheya sva0 paM0 devakInaMdajI sAhabako Avazyaka kAryavaza kAraMjA jAnA thA isaliye maiM unheM sTezana taka pahu~cAneke liye calA gyaa| antameM maiMne paMDitajIse pUchA ki 'isa viSayakA nirNaya kisa prakAra liyA jAya / anubhavI paMDitajIne batalAyA ki vidvatpariSadkA sthala zaMkA samAdhAnake rUpameM nirNaya karanekA nahIM hai kintu 'saMjada' pada cAhiye athavA nahIM cAhiye isa viSayameM UhApoha pUrvaka eka prastAva dvArA apanA mantavya pragaTa karanekA hai| paMDitajI to kAraMjA cale gaye, kintu vahA~se Akara hamane isI abhiprAyako dhyAnameM rakhakara 'saMjada' padake pakSameM vividha pramANoMke prakAzameM eka bhASaNa dvArA apanA abhimata vyakta kiyaa| sAtha hI vividha vidvAnoMkI orase jo zaMkAyeM AyIM unakA samAdhAna bhI kiyaa| isaliye isa AdhArapara vidvatpariSadane sataprarUpaNAke 93 veM sUtrameM 'saMjada' pada niyamase honA cAhie isa AzayakA sarvAnumatise eka prastAva pAsa kiyA / usa samaya merA vaha bhASaNa itanA prabhAvotpAdaka bana gayA jisakI ina zabdoMmeM pU0 zrI bar3e varNIjIne apanI 'merI jIvana gAthA' prathama bhAga pR0 546 para ullekha kiyA hai "inhIM cAra dinoMmeM vidvatpariSadakI kAryakAriNIkI baiThaka huii| 'saMjada' padakI carcA huI, jisameM zrI paM0 phUlacandrajI siddhAntazAstrIkA terAnaveM sUtrameM 'saMjada' padakI AvazyakatApara mArmika bhASaNa huA aura unhoMne sabakI zaMkAoMkA samAdhAna bhI kiyaa| isameM zrI paM0 varddhamAnajI solApurane acchA bhAga liyA thaa| antameM saba vidvAnoMne milakara nirNaya diyA ki dhavala siddhAntake terAnaveM satrameM 'saMjada' padakA honA Avazyaka hai|" vidvatapariSadakA prastAva "phAlguna zukla 3 vIra nirvANa saMvata 2476 ko gajapanthAmeM AcArya zrI 108 zAMtisAgarajI mahArAja dvArA kI gaI jIvasthAna prarUpaNAke 93 veM sUtrase tADapatrIya mUla pratimeM upalabdha 'saMjada' niSkAsanakI ghoSaNApara vicAra karaneke bAda bhAratavarSIya di0 vidvatpariSadkI yaha kAryakAriNI jUna san 40 meM sAgara Ayojita vidvat sammelanake apane nirNayako duharAtI hai tathA isa prakArase tAmrapatrIya evaM mudrita pratiyoMmeM 'saMjada' pada niSkAsanakI paddhatise apanI asahamati prakaTa karatI hai / " isa prakAra yadyapi terAnaveM sUtrameM 'saMjada' padakI AvazyakatApara vidvatpariSadane apanI mohara lagA dI phira bhI sva0 zrI paM0 makkhanalAlajIke parikara dvArA isa vivAdako jIvita banAye rakhA gyaa| isaliye iTAvAmeM vidvatpariSadake adhivezanake samaya usane terAnaveM sUtrameM 'saMjada' pada honA cAhiye isa AzayakA eka prastAva punaH pAsa kiyaa| isaprakAra punaH punaH vidhiniSedha rUpase isa carcAke cAlU rahanepara antameM A0 zrI 108 zAMtisAgarajI mahArAjane donoM pakSoMke vicAroMkA aura pramANoMkA adhyayana karake antameM apane pUrva vaktavyako vApisa lete hae pUre vidvat samAjakI jAnakArIke liye marAThImeM jo abhimata vyakta kiyA vaha isa prakAra hai
Page #523
--------------------------------------------------------------------------
________________ 486 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana-grantha "paNa 'saMjada' zabda sUtrAMta nAhIM vaheM mUla dravyastrIce varzana karaNora Ahe hI khAtrI mahArAjAMcI jhAsI hotI". yAnaMtara mahArAja kuMthalagiri kSetrAvara gele va tethe tyAnI sallekhanA dhAraNakelI. tyAveLI tyAMcI sevA zuzruSA karaNyAcyA hetumeM parama AcAryabhakta bra0 dharmaniSTha zrI bAlacandra sakhArAma gAMdhI hetetheM sakUTamba gele hote. AcArya mahArAjAMce antima darzanagheNyAsAThI mIhI bra0 zrI jIvarAja gautamacaMdadoSI yAMcyA barobara gelo hoto. mUlAAcArya mahArAjAMce antimadarzana gheNyAcI tIvra utkaNThA hotI paNamaLI tyAMcyA javaLa jAvyAsa loka pratibandha karIta hote. zrIbra gulAbacaMdajIMnA mahArAjAMce darzana gheNyAcI mAjhI tIvra utkaNThA sAMgitalI tevhAM tyAMnI malA eke divazI AcArya mahArAjAMce darzana gheNyA sAThI nele. mahArAjAMnA disata nasatyA maleM AvAja aikUna koNa Aha asA prazna kela. mI vinayAne vaMdana karUna mAjheM nAMva sAMgitale. tyAveLI AcArya mahArAja 'are jinadAsa dhavalAMtIla 23 veM sUtra bhAvastrIce varNana karaNAra Ahe va tethe 'saMjada' zabda avazya pAhije ase vATate. he paramapUjya mahArAjAMce vacana aikuna mahArAjAMcyA satyAnveSI va nirAgraha vattIbaddala malA va zrI bra0 gulAbacaMdajInA phAra Ananda vAhalA. zrImAna bra0 gulAbacaMdayAMnI azI sUcanA kelI Ahe. tAmrapatrAMtIla 400 bAtyA sUtrAMta saMjada zabda avazya joDAvI. jinadAsa pArzvanAtha phaDakule gulAbacaMda sakhArAma gAMdhI' tA0 22-7-79 000000 000000 DMRAAMADOI
Page #524
--------------------------------------------------------------------------
________________ saptatikA prakaraNa : eka vivecanAtmaka adhyayana paribhASA - jainadarzana meM pudgala dravyakI aneka prakArako vargaNAe~ batalAI haiM / inameMse audArika zarIra vargaNA, vaikriya zarIra vargaNA, AhAraka zarIra vargaNA, taijasa vargaNA, bhASA vargaNA, zvAsocchvAsa vargaNA, manovargaNA aura kArmaNa vargaNA ina vargaNAoM ko saMsArI jIvadvArA grAhya mAnA gayA hai / saMsArI jIva ina vargaNAoMko grahaNa karake vibhinna zarIra vacana aura mana AdikI racanA karatA hai / inameM se prArambhakI tIna vargaNAoMse audArika, vaikriya aura AhAraka ina tIna zarIroMkI racanA hotI hai / taijasa vargaNAoMse taijasa zarIra banatA hai / bhASA vargaNAe~ vividha prakArake zabdoMkA AkAra dhAraNA karatI haiM / zvAsocchvAsa vargaNA zvAsocchvAsake kAma AtI hai / hitAhita ke vicAra meM sAhAyya karanevAle dravyamanakI racanA manovargaNAoMse hotI hai / aura jJAnAvaraNAdi ATha prakAra ke karma kArmaNa vargaNAoMse banate haiM / ina sabameM karma saMsArakA mUla kAraNa mAnA gayA hai / vaidika sAhityameM jisakA liMga zarIrarUpase ullekha kiyA gayA hai vaha hI jainadarzanameM karmazabda dvArA pukArA jAtA hai / vaise to saMsArI jIvakI pratikSaNa jo rAga, dveSa Adi rUpa pariNati ho rahI hai usakI karma saMjJA hai / karmakA artha kiyA hai, yaha artha jIvakI rAga-dveSarUpa pariNatimeM acchI taraha ghaTita hotA hai / isalie ise hI karma kahA gayA hai, kyoMki apanI isa pariNatike kAraNa hI jIvakI dIna dazA ho rahI hai / para AtmAkI isa pariNatike kAraNa kArmaNa nAmavAle pudgalaraja Akara AtmAse sambaddha ho jAte haiM aura kAlAntara meM ve vaisI pariNati ke hone meM nimitti hote haiM, isalie inheM bhI karma kahA jAtA hai / ina jJAnAvaraNAdi karmo ke sAtha saMsArIjIvakA eka kSetrAvagAhI sambandha hai jisase jIva aura karmakA viveka karanA kaThina ho gayA hai / lakSaNabhedase hI ye jAne jA sakate haiM / jIvakA lakSaNa cetanA arthAt jJAna darzana hai aura karmakA lakSaNa jar3a acetana hai / isa prakArake karmakA jisa sAhitya meM sAMgopAMga vicAra kiyA gayA use karmasAhitya kahate haiM / anya Astika darzanoMne bhI karmake astitvako svIkAra kiyA hai / kintu unakI apekSA jaina darzanameM isa viSayakA vistRta aura svatantra varNana pAyA jAtA hai / isa viSayake varNanane jaina sAhitya ke bahuta bar3e bhAgako roka rakhA hai / mUla karma sAhitya - bhagavAna mahAvIrake upadezoMkA saMkalana karate samaya karmasAhityakI svataMtra saMkalana kI gaI thI / gaNadharoMne ( paTTaziSyoMne) samasta upadezoMko bAraha aGgoM meM vibhAjita kiyA thA / inameM se dRSTivAda nAmaka bArahavA~ aGga bahuta vizAla thA / isake parikarma, sUtra prathamAnuyoga, pUrvaMgata aura cUlikA ye pA~ca bheda the| inameMse pUrvagata ke caudaha bheda the, jinameM se AThaveM bhedakA nAma karmapravAda thA / karmaviSayaka sAhityakA isI meM saMkalana kiyA gayA thA / isake sivA agrAyaNIya aura jJAnapravAda ina do pUrvomeM bhI prasaMgase karmakA varNana kiyA gayA thA / pUrvagata karma sAhitya hrAsakA itihAsa - kintu dhIre-dhIre kAladoSase pUrva sAhitya naSTa hone lagA / bhagavAn mahAvIrake mokSa jAneke bAda jo anubaddha kevalI aura zrutakevalI hue una taka aMga-pUrvasambandhI 1. gommaTasAra jIvakANDameM 23 prakArako vargaNAe~ batalAI haiM / unameMse AhAra vargaNA, manovargaNA aura kArmaNa vargaNA ye saMsArI jIvadvArA prAhya mAnI gaI haiM /
Page #525
--------------------------------------------------------------------------
________________ 488 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana grantha / jJAna vyavasthita calA AyA, kintu isake bAda isakI yathAvat paramparA na cala sakI / dhIre-dhIre loga ise bhUlane lage aura isa prakAra mUla sAhityakA bahuta bar3A bhAga naSTa ho gayA Upara hama mUlabhUta jisa karma sAhityakA ullekha kara Aye haiM usameMse karmapravAdakA to lopa ho hI gayA / kevala agrAyaNIya pUrva aura jJAnapravAda pUrvakA kucha aMza baca rahA / taba zrutadhAraka RSiyoMko yaha cintA huI ki pUrva sAhityakA jo bhI hissA zeSa hai usakA saMkalana ho jAnA cAhiye / isa cintAkA patA usa kathA se lagatA hai jo ghavalA prathama pustakameM nibaddha hai / zvetAmbara paramparA meM pracalita aMga sAhityake saMkalana ke liye jina tIna vAcanAoMkA ullekha milatA hai ve bhI isI bAtakI dyotaka haiM / vartamAna mUla karmasAhitya aura usakI saMkalanakA AdhAra - abataka jo bhI pramANa mile haiM unake AdhArase yaha kahA jA sakatA hai ki karmasAhitya va jIvasAhityake saMkalanameM zrutadhara RSiyoMkI ukta cintA hI vizeSa sahAyaka huI thI / vartamAnameM donoM paramparAoMmeM jo bhI karmaviSayaka mUla sAhitya upalabdha hotA hai| vaha isIkA phala hai / AgrayaNIya pUrvakI pAMcavIM vastuke cauthe prAbhRtake AdhArase SaTkhaNDAgama, karmaprakRti, zataka aura saptatikA ina granthoMkA saMkalana huA thA aura jJAnapravAda pUrvakI dasavIM vastuke tIsare prAbhRtake AdhArase kaSAyaprAbhRtakA saMkalana huA thA / inameMse karmaprakRti yaha grantha zvetAmbara paramparAmeM mAnA jAtA hai| kaSAyaprAbhRta aura SaTkhaNDAgama ye do digambara paramparA meM mAne jAte haiM / tathA kucha pATha bhedake sAtha zataka aura saptatikA ye do grantha donoM paramparAoMmeM mAne jAte haiM / jaise isa sAhityako pUrva sAhityakA uttarAdhikAra prApta hai vaise hI yaha zeSa karmasAhityakA Adi srota bhI hai / Age TIkA, TippaNI va saMkalana rUpa jitanA bhI karmasAhitya likhA gayA hai usakA janaka uparyukta sAhitya hI hai / mUla sAhitya meM saptatikAkA sthAna jaisA ki hama pahale batalA Aye haiM ki vartamAna meM aise pA~ca grantha mAne gaye haiM jinheM karmaviSayaka mUla sAhitya kahA jA sakatA hai| unameM eka grantha saptatikA bhI hai / saptatikA aneka sthaloMpara matabhedoMkA nirdeza kiyA hai / eka matabheda' udayavikalpa aura padavRndoMkI saMkhyA batalAte samaya AyA hai aura dUsarA matabheda ayogikevalI guNasthAna meM nAmakarmakI kitanI prakRtiyoMkA sattva hotA hai isa silasile meM AyA hai / isase jJAta hotA hai ki jaba karmaviSayaka aneka matAntara pracalita ho gaye the taba isakI racanA huI hogI / - tathApi isakI prathama gAthAmeM ise dRSTivAda karate hue sabhI TIkAkAra agrAyaNIya pUrvakI pA~cavIM isakI mUla sAhitya meM parigaNanA kI gaI hai / saptatikAkI thor3I sI gAthAoM meM karmasAhityakA samagra nicor3a bhara diyA hai| isa hisAba se jaba hama vicAra karate haiM to ise mUla sAhitya kahaneke lie hI jI cAhatA hai / 2. saptatikA va usakI TIkAe~ aMgakI eka bU~dake samAna batalAyA hai aura isakI TIkA vastuke cauthe prAbhRtase isakI utpatti mAnate haiM, isalie nAma -- prastuta granthakA nAma saptatikA hai / gAthAoM yA zlokoMkI saMkhyA ke AdhArase granthakA nAma rakhane kI paripATI prAcIna kAlase calI A rahI | saptatikA yaha nAma isI AdhArase rakhA gayA jAna par3atA hai / ise SaSTha karmagrantha bhI kahate haiN| isakA kAraNa yaha hai ki vartamAnameM karma granthoMko jisa kramase gaNanA kI jAtI hai usake anusAra isakA chaThA nambara lagatA hai / 1. dekho gAthA 19-20 va unakI TIkA / 2, dekho gAthA 66-67 pR0 68 /
Page #526
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturtha khaNDa : 489 gAthAsaMkhyA --- prastuta granthakA saptatikA yaha nAma yadyapi gAthAoMkI saMkhyAke AdhArase rakhA gayA hai tathApi isakI gAthAoMkI saMkhyAke viSaya meM matabheda hai / abataka hamAre dekhane meM jitane saMskaraNa Aye haiM una sabameM isakI gAthAoMkI alaga-alaga saMkhyA dI gaI hai / zrI jaina zreyaskara maNDalakI orase isakA eka saMskaraNa mhesANAse prakAzita huA hai, usameM isakI gAthAoMkI saMkhyA 91 dI gaI hai / prakaraNa ratnAkara cauthA bhAga bambaI se prakAzita huA hai, usameM isakI gAthAoMkI saMkhyA 94 dI gaI | AcArya malayagirikI TIkAke sAtha isakA eka saMskaraNa zrI AtmAnanda jaina granthamAlAse prakAzita huA hai, usameM isakI gAthAoMkI saMga 72 dI gaI hai / aura cUrNike sAtha isakA eka saMskaraNa zrI jJAnamandira DabhoIse prakAzita huA hai, usameM isakI gAthAoMkI saMkhyA' 71 dI gaI hai / isake atirikta jJAnamandira DabhoIse prakAzita hone vAle saMskaraNa meM jina tIna mUla gAthA pratiyoMkA paricaya diyA gayA hai unake AdhArase isakI gAthAoMkI saMkhyA 91, 92 aura 93 prApta hotI hai / aba dekhanA yaha hai ki isakI gAthAoMkI saMkhyAMke viSaya meM itanA matabheda kyoM hai / chAnabIna karane ke bAda mujhe isake nimnalikhita tIna kAraNa jJAta hue haiM / 1. lekhakoM yA gujarAtI TIkAkAroM dvArA antarbhAna gAthAoMkA mUla gAthA rUpase svIkAra kiyA jAnA / 2. digambara paramparAmeM pracalita saptatikAkI katipaya gAthAoM kA mUla gAthArUpase svIkAra kiyA jAnA / 3. prakaraNopayogI anya gAthAoM kA mUla gAthArUpase svIkAra kiyA jAnA / jina pratiyoM meM gAthAoM kI saMkhyA 91, 92, 93 yA 94 dI hai unameM dasa antarbhASya gAthAe~, digambara paramparAmeM pracalita saptatikAkI pA~ca gAthAe~ aura zeSa prakaraNasambandhI anya gAthAe~ sammilita ho gaI haiM / isase gAthAoMkI saMkhyA adhika bar3ha gaI hai / yadi ina gAthAoMko alaga kara diyA jAtA hai to isakI kula 72 mUla gAthAe~ raha jAtI haiM / ina para cUrNi aura malayagiri AcAryakI saMskRta TIkA ye donoM pAI jAtI haiM / ataH isa AghArase mUla gAthAoMkI saMkhyA 72 nirvivAda rUpase nizcita hotI hai| muni kalyANavijayajIne AtmAnanda jaina granthamAlAse prakAzita honevAle 86 veM ratna 'zataka aura saptatikAkI' prastAvanA meM isI AdhArako pramANa mAnA hai / kintu muktAbAI jJAnamandira DabhoIse cUrNisahita jo saptatikA prakAzita huI hai usameM usake sampAdaka paM. amRtalAlajIne 'cau paNavIsA solasa' ityAdi 25 nambaravAlI gAthAko mUla gAthA na mAnakara saptatikAkI kula 71 gAthAe~ mAnI haiM unakA isa sambandhameM yaha vaktavya hai 'parantu amoe A prakAzanamAM sittarInI 71 gAthAoja mUla tarIke mAnI che / tenuM kAraNa e che ke uparyukta karmagrantha dvitIya vibhAgamAM 'cau paNuvIsA solasa' (gA - 25) e gAthAne tenA sampAdaka zrI e mUla gAthA tarIke mAnI lIdhI che parantu ye gAthAne cUrNikAre 'pADhaMtara' lakhIne pAThAntara gAthA tarIke nirdezI che; eTale 'cau paNuvIsA solasa' gAthA mUlanI nathI e mATe cUrNikArano sacoTa purAvo hovAthI sittarI prakaraNanI 1. yaha cUrNi 71 gAthAoM para na hokara 89 gAthAoM para hai / isase cUrNikAra ke matase saptatikAkI gAthAoMkI saMkhyA 89 siddha hotI hai / isameM antarbhASya gAthAe~ bhI sammilita haiM / 2. dekho prastAvanA paSTha 12 va 13 / 62
Page #527
--------------------------------------------------------------------------
________________ 490 : siddhAntAcArya paM0 phalacandra zAstrI abhinandana-grantha 71 gAthAoM ghaTita thAya che / Adya gAthAne maMgala gAthA tarIke samajavAthI sittarInI sittera gAthAo thaI jAya cha / ' kintu isa gAthAke antameM kevala 'pADhaMtaraM' aisA likhA honese ise mUla gAthA na mAnanA yukta pratIta nahIM hotaa| jaba isapara caNi aura AcArya malayagirikI TIkA donoM hai taba ise mUla gAthA mAnanA hI ucita pratIta hotA hai / hamane isI kAraNa prastuta saMskaraNameM 72 gAthAe~ svIkArakI haiN| inameMse antakI do gAthAe~ viSayakI samAptike bAda AI hai, ataH unakI gaNanA nahIM karane para granthakA sittarI yaha nAma sArthaka ThaharatA hai| granthakartA-saptatikAke racayitA kauna the, apane pAvana jIvanase kisa bhUmiko unhoMne pavitra kiyA thA, unake mAtA-pitA kauna the, dIkSAguru aura vidyAguru kauna the, ina saba praznoMke uttara pAneke vartamAnameM koI sAdhana upalabdha nahIM hai| isa samaya saptatikA aura usakI do TIkAe~ hamAre sAmane haiM / kartAka nAma ThAmake nirNaya karane meM inase kisI prakArakI sahAyatA nahIM miltii| yadyapi sthiti aisI hai tathApi jaba hama zatakakI antima 104 va 105 nambaravAlI gAthAoMse saptatikAkI maMgala gAthA aura antima gAthAkA kramazaH milAna karate haiM to yaha svIkAra karaneko jI cAhatA hai ki bahuta sambhava hai ki ina donoM granthoMke saMkalayitA eka hI AcArya hoN|| jaise saptatikAkI maMgala gAthAmeM isa prakaraNako dRSTivAda aMgakI eka baMdake samAna batalAyA hai vaise hI zatakakI 104 nambaravAlI gAthAmeM bhI use karmapravAda zrutarUpI sAgarakI eka bUMdake samAna batalAyA gayA hai / jaise saptatikAkI antima gAthAmeM granthakartA apane lAghavako prakaTa karate hue likhate haiM ki 'alpajJa maiMne truTita rUpase jo kucha bhI nibaddha kiyA hai use bahuzrutake jAnakAra pUrA karake kathana kareM / ' vaise hI zatakakI 105vIM gAthAmeM bhI usake kartA nirdeza karate haiM ki 'alpazrutavAle alpajJa maiMne jo bandhavidhAnakA sAra kahA hai use bandha-mokSakI vidhimeM nipuNa jana pUrA karake kathana kreN|' dUsarI gAthAke anurUpa eka gAthA karma prakRtimeM bhI pAI jAtI hai| gAthAe~ ye haiM vocchaM suNa saMkhevaM nIsaMdaM diTThivAyassa // 1 / / spttikaa| kammappavAyasuyasAgarassa NissaMdamettAo / / 104 // zataka / jo jattha apaDipUnno attho appAgameNa baddho tti / taM khamiUNa bahusuyA pUreUNaM parikahaMtu // 72 // saptatikA / baMdhavihANasamAso raio appasUyamaMdamaiNA u / taM baMdhamokkhaNiuNA pUreUNaM parikaheMti // 105 / / zataka / inameM NissaMda, appAgana, appasuyamaMdamai, pUreUNaM parikahaMtU ye pada dhyAna dene yogya hai / ina donoM granthoMkA yaha sAmya anAyAsa nahIM hai| aisA sAmya unhIM graMthoM meM dekhaneko milatA hai jo yA to eka kartRka hoM yA eka dUsareke AdhArase likhe gaye hoN| bahata sambhava hai ki zataka aura saptatikA inake kartA eka AcArya hoN| zatakakI cuNimeM ' zivazarma AcAryako usakA kartA batalAyA hai| ye ve hI zivazarma pratIta hote haiM jo 1. keNa kayaM ti, zabdatarkanyAyaprakaraNakarmaprakRtisiddhAntavijANaeNa aNegavAyasamAladdhavijaeNa sivasammAyariya NAmadhejjeNa kayaM, pR01|
Page #528
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturtha khaNDa : 491 karmaprakRtike kartA mAne gaye haiN| isa hisAbase vicAra karanepara karmaprakRti, zataka aura saptatikA ye tInoM graMtha eka kartRtva siddha hote haiN| kintu karmaprakRti aura saptatikAkA milAna karane para ye donoM eka AcAryakI kRti haiM yaha pramANita nahIM hotA, kyoMki ina donoM granthoM meM viruddha do matoMkA pratipAdana kiyA gayA hai| udAharaNArtha-saptatikAmeM anantAnubandhI catuSkako upazama prakRti batalAyA gayA hai / kintu karmaprakRtike upazamanA prakaraNameM 'naMtarakaraNaM uvasamo vA' yaha kahakara anantAnubandhI catuSkakI upazamavidhi aura antarakaraNa vidhikA niSedha kiyA gayA hai| isa parase nimna tIna prazna utpanna hote haiM 1. kyA zivazarma nAma ke do AcArya hue haiM-eka ve jinhoMne zataka aura saptatikAkI racanAkI hai aura dUsare ve jinhoMne karmaka tikI racanAkI hai ? 2. zivazarma AcAryane karmaprakRtikI racanA kI, kyA yaha kiMvadantImAtra hai ? 3. zataka aura saptatikAkI kucha gAthAoMmeM samAnatA dekhakara ekakartRka mAnanA kahA~ taka ucita hai ? yaha kI sambhava hai ki inake saMkalayitA eka hI AcArya ho / kintu inakA saMkalana vibhinna do AdhAroMse kiyA gayA ho / jo kucha bhI ho / tatkAla ukta AdhArase saptatikAke kartA zivazarma hI haiM aisA nizcita kahanA vicAraNIya hai| eka mAnyatA yaha mI pracalita hai ki saptatikAke kartA candrarSi mahattara haiN| kintu isa matakI puSTimeM koI sabala pramANa nahIM pAyA jAtA / saptatikAkI mUla tADapatrIya pratiyoMmeM nimnalikhita gAthA pAI jAtI hai 'gAhaggaM sayarIe caMdamahattaramayANusArIe / TIgAi niamiANaM egaNA hoi nauI o||' isakA Azaya hai ki candrarSi mahattarake matakA anusaraNa karanevAlI TIkAke AdhArase saptatikAkI gAthAe~ 89 haiN| kintu TavekArane isakA artha karate samaya saptatikAke kartAko hI candramahattara batalAyA hai| mAlUma par3atA hai ki isI bhramapUrNa arthake kAraNa saptatikAke kartA candraSimahattara haiM isa bhrAntiko janma milA hai| prastuta saptatikAke Upara jisa cUNikA ullekha hama aneka bAra kara Aye hai usameM 10 antarbhASya gAthAoMko va 7 anya gAthAoMko mala gAthAoMmeM milAkara kula 89 gAthAoM para TIkA likhI gaI hai| mAlUma hotA hai ki 'gAhaggaM sayarIe' yaha gAthA isI cUrNike AdhArase likhI gaI hai| isase do bAtoMkA patA lagatA hai-eka to yaha ki candraSimahattara ukta caNi TIkAke hI kartA haiM saptatikAke, nahIM aura dUsarI yaha ki candra Simahattara ina 89 gAthAoMko kisI na kisI rUpase saptatikAkI gAthAe~ mAnate the| ___isa prakAra yadyapi candrarSimahattara saptatikAke kartA haiM isa matakA nirasana ho jAtA hai tathApi kisa mahAnubhAvane isa apUrva kRtiko janma diyA thA isa bAtakA nizcayapUrvaka kathana karanA kaThina hai / bahuta sambhava hai ki zivazarma sUrine hI isakI racanA kI ho| yaha bhI sambhava hai ki anya AcArya dvArA isakI racanAkI gaI ho / racanAkAla-granthakartA aura racanAkAla inakA sambandha hai / ekakA nirNaya ho jAne para dUsarekA nirNaya karane meM bar3I sahAyatA milatI hai| Upara hama granthakartAke viSayameM nirdeza karate samaya yaha sambhAvanA prakaTa kara Aye haiM ki yA to zivazarmasurine isakI racanA kI hai yA isake pahale hI yaha likhA gayA thaa| sAdhAraNataH zivazarma sUrikA vAstavyakAla vikramako pA~cavIM zatAbdI mAnA gayA hai| isa hisAbase vicAra karanepara isakA 1. dekho prakaraNa ratnAkara 4 thA bhAga, pR0869 /
Page #529
--------------------------------------------------------------------------
________________ kartA , 3780 492 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana-grantha racanAkAla, vikramakI pAMcavIM zatAbdI yA isase pUrvavartIkAla ThaharatA hai / zrI jinabhadragaNi kSamAzramaNane apanI vizeSaNavatImeM aneka bAra mittarIkA ullekha kiyA hai| zrI jinabhadragaNi kSamAzramaNakA kAla vikramakI sAtavIM zAtAbdi nizcita hai, ataH pUrvokta kAlako yadi AnumAnika hI mAna liyA jAya taba bhI itanA to nizcita hI hai ki vikramakI sAtavIM zatAbdike pahale isakI racanA ho gaI thii| isakI puSTi digambara paramparAmeM pracalita prAkRta paMcasaMgrahase bhI hotI hai| prAkRta paMcasaMgrahakA saMkalana vikramakI sAtavIM zatAbdIke Asa-pAsa ho cukA thA / isameM saptatikA saMkalita hai. ataH isakI racanA prAkRta paMcasaMgrahake racanAkAlase pahale ho gaI thI yaha nizcita hotA hai| TIkAe~-yahA~ aba saptatikAkI TIkAoMkA saMkSepameM paricaya karA denA Avazyaka pratIta hotA hai| prathama karmagranthake pRSTha 175 para zvetAmbarIya karma viSayaka granthoMkI eka sUcI chapI hai| usameM saptatikAkI aneka TIkA TippaniyoMkA ullekha hai / pAThakoMkI jAnakArIke liye Avazyaka saMzodhanake sAtha hama use yahA~ de rahe haiM / TIkA nAma parimANa racanAkAla antarbhASya gA. gA0 10 ajJAta ajJAta bhASya gAthA 191 abhayadeva sUri vi. 11-12vIM za. cUrNi patra 132 ajJAta ajJAta zlo0 2300 candrarSi mahattara anu0 7vIM za0 vRtti malayagiri sUri vi. 12-13vIM za. bhASyavRtti " 4150 merutuMga sUri _ vi.saM. 1449 Tippana , 574 rAmadeva vi. 12 vI. za. avacUri dekho navya karma guNaratna sUri vi. 15vIM za. granthakI ava0 inameM 1 antarbhASya gAthA, 2 candrarSi mahattarakI cUNi aura 3 malayagiri sUrikI vRtti ina tInakA paricaya karAyA jAtA hai| __ antarbhASya gAthAe~-saptatikAmeM antarbhASya gAthAe~ kula dasa haiN| ye vividha viSayoMkA khulAsA karaneke liye racI gaI haiN| inakI racanA kisanekI isakA nizcaya karanA kaThina hai / sambhava hai prastuta saptatikA ke saMkalayitAne hI inakI racanAkI ho| khAsa khAsa prakaraNa para kaSAyaprAbhRtameM bhI bhASyagAthAe~ pAI jAtI haiM aura unake racayitA svayaM kaSAyaprAbhatakAra haiN| bahuta saMbhava hai isI paddhatikA yahA~ bhI anusaraNa kiyA gayA ho| ye candraSimahattarakI caNi aura malayagirikI TIkA ina donoM meM saMgahIta haiN| malayagiriva inheM spaSTataH antarbhASya gAthA kaha kara saMkalita kiyA gayA hai| caNimeM prArambhakI sAta gAthAoMko to antarbhASya gAthA batalAyA hai kintu antakI tIna gAthAoMkA nirdeza antarbhASya gAthArUpase nahIM kiyA hai / cUrNimeM ina para TIkA bhI likhI gaI hai| 1. sayarIya mohabaMdhaTThANA paMcAdao kayA paMca / aniaTTiNo chalattA NavAdaodIraNA pagae / / 90 // Adi / vishessnnvtii| 2. isakA ullekha jaina granthAvalimeM mudrita bRhaTTippanikAke AdhArase diyA hai| 3. isakA parimANa 2300 zloka adhika jJAta hotA hai| yaha muktAbAI jJAnamandira DabhoIse prakAzita ho cukI hai|
Page #530
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturthaM khaNDa : 493 cUrNi-yaha muktAbAI jJAnamandira DabhoIse prakAzita huI hai| jaisA ki hama pahale nirdeza kara Aye haiM isake kartA candraSimahattara pratIta hote haiM / AcArya malayagirine isakA khUba upayoga kiyA hai / ve cUrNikAra kI stuti karate hue saptatikAke Upara likhI gaI apanI vRttikI prazastimeM likhate haiM ___ 'yareSA viSamArthA saptatikA susphuTIkRtA samyak / anupakRtaparopakRtazcUrNikRtastAn namaskurve // ' jinhoMne isa viSama arthavAlI saptatikAko bhale prakAra sphuTa kara diyA hai, niHsvArtha bhAvase dUsaroMkA upakAra karanevAle una cUrNikArako maiM (malayagiri) namaskAra karatA huuN| sacamuca meM yaha cUNi aisI hI likhI gaI hai| isameM saptatikAke pratyeka padakA bar3I hI sundaratAse khulAsA kiyA gayA hai| khulAsA karate samaya aneka granthoMke uddharaNa bhI diye gaye haiN| uddharaNa dete samaya zataka, satkarma, kaSAyaprAbhRta' aura 'karmaprakRtisaMgrahaNIkA isameM bharapUra upayoga kiyA gayA hai / jaisA ki pahale batalA Aye haiM, isameM 89 gAthAoM para TIkA likhI gaI hai / 72 gAthAe~ ve hI haiM jina para malayagiri AcAryane TIkA likhI hai / 10 antarbhASya gAthAe~ haiM aura sAta anya gAthAe~ haiM / ye sAta gAthAe~ hama pahale granthakartAkA nirNaya karate samaya uddhRta kara Aye haiM / yadyapi granthake bAharakI prakaraNopayogI gAthAoMkI TIkA karanekI paripATI purAnI hai| dhavalA Adi TIkAoMmeM aisI kaI upayogI gAthAoMkI TIkA dI gaI hai| para vahA~ prakaraNa yA anya prakArase isakA jJAna karA diyA jAtA hai ki yaha mUla gAthA nahIM hai| kintu isa cUrNimeM aisA samajhanekA koI AdhAra nahIM hai / cUrNikAra mUla gAthAkA vyAkhyAna karate samaya gAthAke prArambhakA kucha aMza uddhRta karate haiM / yathA uvarayabaMdhe cau paNa navaMsa0 ti gAhA / ____ malayagiri AcAryane jina gAthAoMko mUlakA nahIM mAnA hai unakI TIkA karate samaya bhI cUNikArane usI paddhatikA anusaraNa kiyA hai| yathA sattaTTha nava0 gaahaa| sattAvIsaM suhume0 gAhA / aNiyaTTivAyare thoNa0 gAhA / etto haNai. gAMhA / ityaadi| isase yaha nirNaya karane meM bar3I kaThinAI ho jAtI hai ki saptatikAkI mUla gAthAe~ kauna kauna haiN| mAlUma hotA hai ki 'gAhaggaM sayarIe' yaha gAthA isI kAraNa racI gaI hai| isameM saptatikAkA itihAsa sannihita hai| vartamAnameM AcArya malayagirikI TIkA hI aisI hai jisase saptatikAkI gAthAoMkA parimANa nizcita karanemeM sahAyatA milatI hai| isIse hamane gAthA saMkhyAkA nirNaya karate samaya AcArya malayagirikI TIkAkA pramukhatAse dhyAna rakhA hai| vRtti-saptatikAke Upara eka vRtti AcArya malayagirine bhI likhI hai / vaidika paramparAmeM TIkAkAroM meM jo sthAna vAcasAtimizrakA hai| jaina paramparAmeM vahI sthAna malayagiri surikA hai| inhoMne jina granthoMpara 1. 'eesi vivaraNaM jahA syge|' 104 / 'eesi bheo sarUvanirUpaNA jahA sayage pa0 5 / ityAdi / 2. saMtakamme bhaNiyaM / ' 50 7 / aNNe bhaNati-sussaraM vigalidiyANa Natkhi, taNNa, saMtakamme uktatvAta / ' pa0 22 / ityAdi / 3. jahA kasAyApahaDe kammapagaDi saMgahaNIe vA tahA vattavvaM / ' pa0 62 / 4. uvvaTaNAvihI jahA kammapagaDIsagahaNIe ubvalaNasaMkame tahA bhANiyavvaM pa0 61 / 'visesapavaMco jahA kmmpgddisNghnniie|' pa0 63 / ityAdi /
Page #531
--------------------------------------------------------------------------
________________ 34000 5000 494 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana-grantha TIkAe~ likhIM haiM unakI tAlikA bahata bar3I hai| aisI eka tAlikA AtmAnanda jaina granthamAlAse prakAzita honevAle 86veM ratnakI prastAvanAmeM chapI hai / pAThakoMkI jAnakArIke liye use hama yahA~ de rahe haiM / nAma zlokapramANa 1. bhagavatI sUtra dvitIya zatakavRtti 3750 2. rAjapraznIyopAGgaTIkA 3700 mudrita 3. jIvAbhigamopAGgaTIkA 16000 // 4. prajJApanopAGgaTIkA 16000 , 5. candraprajJaptyupAGgaTIkA 9500 6. nandIsUtraTIkA 7732 // 7. sUryaprajJaptyupAMgaTIkA 9500 , 8. vyavahArasUtravRtti 9. bRhatkalpapIThikAvRtti apUrNa 4600 10. AvazyakavRtti , 18000 11 piNDaniyukta TIkA 6700 12. jyotiSkaraNDa TIkA 13. dharmasaMgrahaNI vRtti 10000 14. karmaprakRti vRtti 15. paMcasaMgrahavRtti 18850 , 16. SaDazItivRtti 2000 17. saptatikAvRtti 3780 18. bRhatsaMgrahaNIvRtti 5000 19. bRhatkSetrasamAsavRtti 9500 " 20. malayagirizabdAnuzAsana 5000 (?) alabhyagrantha 1. jambUdvIpa prajJapti TIkA 4. tattvArthAdhigama sUtra TIkA 2. oghaniyukti TIkA 5. dharmasAraprakaraNa TIkA 3. vizeSAvazyaka TIkA 6. devendranarakendrakaprakaraNa TIkA malayagiri sUrikI TIkAoMko dekhanese mana para yaha chApa lagatI hai ki ve pratyeka viSayakA bar3I hI saralatAke sAtha pratipAdana karate haiN| jahA~ bhI ve naye viSayakA saMketa karate haiM vahA~ usakI puSTimeM pramANa avazya dete haiN| udAharaNArtha mUla saptatikAse yaha siddha nahIM hotA ki strIvedI jIva marakara samyagdRSTiyoMmeM utpanna hotA hai| digambara paramparAkI yaha nirapavAda mAnyatA hai| zvetAmbara mUla granthoMmeM bhI yaha mAnyatA isI prakAra pAI jAtI hai| kintu zvetAmbara TIkAkAroMne isa matako nirapavAda nahIM mAnA hai / unakA kahanA hai ki isa kathanakA saptatikAmeM bahulatAkI apekSA nirdeza kiyA gayA hai| AcArya malayagirine bhI apanI vRttimeM isI paddhatikA anusaraNa kiyA hai| kintu isakI puSTimeM tatkAla unhoMne cUNikA sahArA le liyA hai| isameM saptatikA cUNikA upayoga to kiyA hI gayA hai, kintu isake alAvA siddhahema, tattvArthAdhigamakI siddha 8000
Page #532
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturtha khaNDa : 495 senIya TIkA, zatakabRhaccUrNi, satkarmagrantha, paMcasaMgrahamUlaTIkA, karmaprakRti, AvazyakacUNi, vizeSAvazyakabhASya, paMcasaMgraha aura karmaprakRticUNi ina granthoMkA bhI bharapUra upayoga kiyA gayA hai / isake alAvA bahutase granthoMke ullekha 'uktaM ca' kahakara diye gaye haiN| tAtparya yaha hai ki mUla viSayako spaSTa karaneke lie yaha vRtti khUba sajAI gaI hai| AcArya malayagiri, AcArya hemacandra aura mahArAja kumArapAladevake samakAlIna mAne jAte hai| inakI TIkAoMke kAraNa zvetAmbara jainavAGmayake prasAra karanemeM bar3I sahAyatA milI hai| hameM yaha prakAzita karate hue prasannatA hotI hai ki saptatikAkA prastuta anuvAda AcArya malayagirikA isI vRttike AdhArase likhA gayA hai| 3. anya saptatikAe~ paMcasaMgrahako saptatikA-prastuta saptatikAke sivA eka saptatikA AcArya candraSimahattara kRta paMcasaMgrahameM grathita hai| paMcasaMgraha eka saMgraha graMtha hai / yaha pA~ra prakaraNoMmeM vibhakta hai| isake antima prakaraNakA nAma saptatikA hai| ___eka to paMcasaMgrahake saptatikAkI adhikatara mUla gAthAe~ prastuta saptatikAse milatI-julatI haiM, dUsare paMcasaMgrahakI racanA prastuta saptatikAke bahuta kAla bAda huI hai aura tIsare isakA nAma saptatikA hote hue bhI isameM 156 gAthAe~ haiM / isase jJAta hotA hai ki paMcasaMgrahakI saptatikA AdhAra prakRta saptatikA hI rahA hai| digambara paramparAmeM pracalita saptatikA-eka anya saptatikA digambara paramparAmeM pracalita hai| yadyapi aba taka isakI svatantra prati dekhane meM nahIM AI hai tathApi prAkRta paMcasaMgrahameM usake aMgarUpase yaha pAI jAtI hai| prAkRta paMcasaMgraha' eka saMgraha grantha hai| isameM jIvasamAsa, prakRti-samutkIrtana, bandhodayasattvayukta pada, zataka aura saptatikA ina pAMca granthoMkA saMgraha kiyA gayA hai| inameMse antake do prakaraNoM para bhASya bhI hai| AcArya amitigatikA paMcasaMgraha isIke AdhArase likhA gayA hai| amitigatikA paMcasaMgraha saMskRtameM honeke kAraNa ise prAkRta paMcasaMgraha kahate haiM / yaha gadya-padya ubhayarUpa hai| isameM gAthAe~ 1300 se adhika hai| isake antake do prakaraNa zataka aura saptikAkA kucha pAThabhedake sAtha zvetAmbara paramparAmeM pracalita zataka aura saptatikAse milate-julate haiN| tattvArthasUtrake bAda ye hI do grantha aise mile haiM jinheM donoM paramparAoMne svIkAra kiyA hai| digambara paramparAmeM pracalita ina donoM granthoMkA svayaM paMcasaMgrahakArane saMgraha kiyA hai yA paMcasaMgrahakArane ina para kevala bhASya likhA hai isakA nirNaya karanA kaThina hai| isake lie adhika anusaMdhAnakI AvazyakatA hai| donoM saptikAoMmeM pAThabheda aura usakA kAraNa prastuta saptatikAmeM 72 aura digambara paramparAkI saptatikAmeM 71 gAthAyeM haiM, jinameMse 40 se adhika gAthAe~ ekasI haiM / 14-15 gAthAoMmeM kucha pAThabheda hai / zeSa gAthAe~ judI-judI hai / isake kAraNa do haiM, mAnyatA bheda aura varNana karanekI zailImeM bheda / mAnyatA bhedake hameM cAra udAharaNa mile hai / yathA 1. prastuta saptatikAmeM nidrAdvikakA udaya kSapakazreNimeM nahIM hotA, isa matako pradhAnatA dekara bhaMga 1. paMcasaMgrahakI eka prati hameM hamAre mitra paM0 hIrAlAla zAstrIne bhejI thI jisake AdhArase yaha paricaya likhA gayA hai / paMDitajIke isa kAryake lie hama unakA sampAdakIya vaktavyameM AbhAra mAnanA bhUla gaye hai, isalie yahA~ unakA vizeSa rUpase smaraNa kara lenA hama apanA kartavya samajhate haiM / zataka aura saptatikAkI cUNi bhI unhIMse prApta huI thiiN| unakA prastAvanAmeM bar3A upayoga huA hai /
Page #533
--------------------------------------------------------------------------
________________ 496 :siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana-grantha batalAye gaye haiM, kintu digambara paramparAkI saptatikAmeM kSapakazreNimeM nidrAdvikakA udaya hotA hai, isa matako pradhAnatA dekara bhaMga batalAye gaye haiN| ___2. prastuta saptatikAmeM mohanIyake udayavikalpa aura padabRnda do prakArase batalAye gaye haiM kintu digambara paramparAkI saptatikAmeM ve eka prakArake hI batalAye gaye haiN| 3. prastuta saptatikAmeM nAmakarmake 12 udayasthAna batalAye gaye haiN| karmakANDameM bhI ye hI 12 udayasthAna nibaddha kiye gaye hai| kintu digambara paramparAkI saptatikAmeM 20 prakRtika udayasthAna chor3a diyA gayA hai| 4. prastuta saptatikAmeM AhAraka zarIra va AhAraka aMgopAMga aura vaikriya zarIra va vaikriya aMgopAMga ina do yugaloMko udvelanA hote samaya inake bandhana aura saMghAtakI udvelanA niyamase hotI hai isa siddhAntako svIkAra karake nAmakarmake satvasthAna batalAye gaye haiN| gommaTasAra karmakANDake satvasthAna prakaraNameM isI siddhAntako svIkAra kiyA gayA hai, kintu digambara paramparAko saptatikAmeM udvelanA prakRtiyoMmeM AhAraka va vaikriya zarIrake bandhana aura saMghAta sammilita nahIM karake nAmakarmake satvasthAna batalAye gaye hai| gommaTasAra karmakANDake tribhaMgI prakaraNa meM isI siddhintako svIkAra kiyA gayA hai| mAnyatA bhedake ye cAra aise udAharaNa haiM jinake kAraNa donoM saptatikAoMkI aneka gAthAe~ judIjadI ho gaI haiM aura aneka gAthAoMmeM pAThabheda bhI ho gayA hai| phira bhI ye mAnyatAbheda sampradAyabheda para AdhArita nahIM haiN| isI prakAra kahIM-kahIM varNana karanekI zailImeM bheda honese gAthAoMmeM pharaka par3a gayA hai| yaha antara upazamanA prakaraNa aura kSapaNAprakaraNameM dekhaneko milatA hai| prastuta saptatikAmeM upazamanA aura kSapaNAkI khAsakhAsa prakRtiyoMkA hI nirdeza kiyA gayA hai / digambara paramparAkI saptatikAmeM kramAnusAra upazamanA aura kSapaNA sambandhI saba prakRtiyoMkI saMkhyAkA nirdeza karanekI vyavasthA kI gaI hai| . isa prakAra yadyapi ina donoM saptatikAoMmeM bheda par3a jAtA hai to bhI ye donoM eka udgamasthAnase nikalakara aura bIca-bIcameM do dhArAoMmeM vibhakta hotI huI antameM ekarUpa ho jAtI hai| digambara paramparAkI saptatikAkI prAcInatA-pahale hama aneka bAra prAkRta paMcasaMgrahakA ullekha kara Aye haiM / isakA sAmAnya paricaya bhI de Aye haiN| kucha hI samaya huA jaba yaha grantha prakAzameM AyA hai / amitigatikA paMcasaMgraha isIke AdhArase likhA gayA hai| amitigatine ise vikrama saMvat 1073 meM pUrA kiyA thaa| isameM vahI krama svIkAra kiyA gayA hai jo prAkRta paMcasaMgrahameM pAyA jAtA hai| kevala nAmakarmake udayasthAnoMkA vivecana karate samaya prAkRta paMcasaMgrahake kramako chor3a diyA gayA hai| prAkRta paMcasaMgrahameM nAma karmakA 20 prakRtika udayasthAna nahIM batalAyA hai| pratijJA karate samaya isameM bhI 20 prakRtika udayasthAnakA nirdeza nahIM kiyA hai / kintu udayasthAnoMkA vyAkhyAna karate samaya ise svIkAra kara liyA hai| gommaTasAra jIvakANDa aura karmakANDa meM bhI paMcasaMgrahakA paryApta upayoga kiyA gayA hai| karmakANDameM aise do matoMkA ullekha milatA hai jo spaSTataH prAkRta paMcasaMgrahakI saptatikAse liye gaye jAna par3ate haiM / eka mata anantAnubandhI catuSkakI upazamanAvAlA hai aura dUsare matakA sambandha karmakANDameM batalAye gaye nAmakarmake sattvasthAnoMse hai| digambara paramparAmeM ye donoM mata prAkRta paMcasaMgrahakI saptatikAke sivA anyatra dekhane meM nahIM aaye| 1. 'trisaptatyadhike'bdAnAM sahasra shkvidvissH| masUtikApUre jAtamidaM zAstra manoramam // ' a0 paMcasaM pra0 / 2. dekho a0 paMcasaM, pR0 168 / 3. dekho a0 paMcasaM0, pR0 179 /
Page #534
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturtha khaNDa : 497 yadyapi karmakANDameM anantAnubandhI catuSkakA upazama hotA hai isa bAtakA vidhAna nahIM kiyA hai tathApi vahA~ upazamazreNimeM mohanIyakI 28 prakRtiyoMkI bhI sattA' batalAI hai| isase siddha hotA hai ki nemicandra siddhAnta cakravartI anantAnubandhIke upazamavAle matase bhalIbhAMti paricita the| dUsare matakA vidhAna karate hue gommaTasArake tribhaMgo prakaraNameM nimnalikhita gAthA AI hai gaudI NaudI aDacaudoahiyasIdi sIdI ya / UNAsIdadvattari sattattari dasa ya Nava saMtA // 609 / / yaha gAthA prAkRta paMcasaMgrahakI saptatikAse lI gaI hai / vahA~ isakA rUpa isa prakAra hai tiduigiNaudi Naudi aDacaudgahiyamasIdimasIdiM ca / uNasIdiM aTThattari sattattari dasa ya Nava saMtA // 23 // ina gAthAoMmeM nAmakarmake sattvasthAna batalAye gaye haiN| ina sattvasthAnoMkA nirdeza karate samaya cAla kArmika paramparAke viruddha eka vizeSa siddhAMta svIkAra kiyA gayA hai| cAlU kArmika paramparA yaha hai ki bandha aura saMkrama prakRtiyoMmeM pAMca bandhana aura pAMca saMghAta pA~ca zarIroMse jude na ginAye jAkara bhI sattvameM jude ginAye jAte haiM / kintu yahA~ isa kramako chor3akara ye sattvasthAna batalAye gaye haiN| prAcIna granthoMmeM yaha mata prAkRta paMcasaMgrahakI saptatikAke sivA anyatra dekhane meM nahIM AyA / mAlUma hotA hai ki nemicandra siddhAntacakravartIne prAkRta paMcasaMgrahake AdhArase hI karmakANDameM isa matakA saMgraha kiyA hai / ye pramANa aise haiM jinase hama yaha jAna lete haiM ki prAkRta paMcasaMgrahakI racanA gommaTasAra aura amitigatike paMcasaMgrahake pahale ho cukI thii| kintu inake atirikta kucha aise bhI pramANa milate haiM jinase yaha bhI jJAta hotA hai ki isakI racanA dhavalA TIkA aura zvetAmbara paramparAmeM pracalita zatakakI caNikI racanA honeke bhI pahale ho cukI thii| dhavalA cauthI pustakake pRSTha 315 meM vIrasena svAmIne 'jIvasamAsae vi uttaM' kahakara 'chappaMcaNava udadhatakI gaI hai| yaha gAthA prAkRta paMcasaMgrahake jIvasamAsa prakaraNameM 159 nambara para darja hai / isase jJAta hotA hai ki prAkRta paMcasaMgrahakA vartamAnarUpa dhavalAke nirmANakAlake pahale nizcita ho gayA thaa| aisA hI eka pramANa zatakakI caNimeM bhI milatA hai jisase jAna par3atA hai ki zataka kI caNi likhe jAneke pahale prAkRta paMcasaMgraha likhA jA cukA thA / / zatakakI 93 veM gAthAkI cUNineM do bAra pAThAntarakA ullekha kiyA hai| pAThAntara prAkRta paMcasaMgrahameM nibaddha digambara paramparAke zatakase lekara udhata kiye gaye jAna par3ate haiM / zatakakI 93vIM gAthA isa prakAra hai _ 'Aukkassa paesassa paMca mohassa satta ThANANi / sesANi taNukasAo baMdhai ukkosage joge // 93 // ' prAkRta paMcasaMgrahake zatakameM yaha gAthA isa prakAra pAI jAtI hai 'Ausassa padesassa chacca mohassa Nava du ThANANi / sesANi taNukasAo baMdhai ukkassajogeNa // ' ina gAthAoMko dekhanese donoMkA matabheda spaSTa jJAta ho jAtA hai / zatakakI cUrNimeM isI matabhedakI carcA kI gaI hai| vahA~ isa matabhedakA isa prakAra nirdeza kiyA hai1. dekho go karma0 gA0 511 /
Page #535
--------------------------------------------------------------------------
________________ 498 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana-grantha "anne paDhaMti Aukkosassa cha ti |...."anne paDhaMti mohassa Nava uThANANi / " zatakakI cUNi kaba likhI gaI isake nirNayakA aba taka koI nizcita AdhAra nahIM milA hai / muktAbAI jJAnamandira DabhoI se prakAzita hone vAlI cUrNisahita sittarIkI prastAvanAmeM paM0 amRtalAlajIne eka pramANa' avazya upasthita kiyA hai / yaha pramANa khaMbhAtameM sthita zrI zAntinAthajIkI tADapatrIya bhaMDArakI eka pratise liyA gayA hai / isameM zatakakI cUNikA kartA zrIcandramahattara zvetAmbarAcAryako batalAyA hai| ye candramahattara kauna hai, isakA nirNaya karanA to kaThina hai| kadAcit ye paMcasaMgrahake kartA candraSimahattara ho sakate haiN| yadi paMcasaMgraha aura zatakakI cUNike kartA eka hI vyakti haiM to yaha anumAna kiyA jA sakatA hai ki digambara paramparAke paMcasaMgrahakA saMkalana candraSimahattarake paMcasaMgrahake pahale ho gayA thaa| isa prakAra prAkRta paMcasaMgrahakI prAcInatAke avagata ho jAnepara usameM nibaddha saptatikAkI prAcInatA to sutarAM siddha ho jAtI hai| premI abhinandana granthameM pa0 hIrAlAla jI siddhAntazAstrIkA 'prAkRta aura saMskRta paMcasaMgraha tathA unakA AdhAra' zIrSaka eka lekha chapA hai| usameM unhoMne prAkRta paMcasaMgrahako saptatikAkA AdhAra prastuta saptatikAko batalAyA hai| kintu jabataka isakI puSTimeM koI nizcita pramANa nahIM milatA taba taka aisA niSkarSa nikAlanA kaThina hai| abhI to kevala itanA hI kahA jA sakatA hai ki kisI ekako dekhakara dUsarI saptatikA likhI gaI hai| 4. viSaya paricaya saptatikAkA viSaya saMkSepameM usakI prathama gAthAmeM diyA hai / isameM AThoM mUla karmoM va avAntara bhedoMke bandhasthAna, udayasthAna aura sattvasthAnoMkA svatantra rUpase va jIvasamAsa aura guNasthAnoMke Azrayase vivecana karake antameM upazama vidhi aura kSapaNA vidhi batalAI gaI hai / karmoMkI yathAsambhava dasa avasthAe~ hotI haiM / unameMse tIna makhya hai-bandha, udaya aura sattva / zeSa avasthAoMkA ina tInameM antarbhAva ho jAtA hai / isalie yadi yaha kahA jAya ki karmokI vividha avasthAoM aura unake bhedoMkA isameM sAMgopAMga vivecana kiyA gayA hai to koI atyakti na hogii| sacamuca meM granthakA jitanA parimANa hai use dekhate hae varNana karanekI zailIkI prazaMsA karanI hI par3atI hai| sAgarakA jala gAgarameM bhara diyA gayA hai| itane laghukAya granthameM itane vizAla aura gahana viSayakA vivecana kara denA hara kisIkA kAma nahIM hai| isase granthakartA aura grantha donoMkI hI mahAnatA siddha hotI hai / isakI prathama aura dUsarI gAthAmeM viSayakI sUcanA kI gaI hai| tIsarI gAthAmeM ATha mUla karmoke saMvaidha bhaMga batalAkara cauthI aura pAMcavIM gAthAmeM kramase unakA jIvasamAsa aura guNasthAnoMmeM vivecana kiyA gayA hai / chaThI gAthAmeM jJAnAvaraNa aura antarAya karmake avAntara bhedoMke saMvaidha bhaMga batalAye haiM / sAtavIMse lekara nauMvIke pUrvArdha taka DhAI gAthAmeM darzanAvaraNa ke uttara bhedoMke saMvadha bhaMga batalAye haiM / nauvIM gAthAke uttarArdhameM vedanIya, Ayu aura gotra karmake saMvedha bhaMgoMke kahane kI sUcanA mAtra karake mohanIyake kahanekI pratijJA kI gaI hai| dasavIse lekara teIsavIM gAthA taka 14 gAthAoM dvArA mohanIyake aura 24vIM gAthAse lekara 32vIM gAthA taka 9 gAthAoM dvArA nAmaka ke bandhAdi sthAnoM va saMvadha bhaMgoMkA vicAra kiyA gayA hai| Age 33vIM gAthAse lekara 52vI gAthA taka 20 gAthAoM dvArA avAntara prakRtiyoke ukta saMvedha bhaMgoMko jIvasamAsoM aura guNasthAnoMmeM ghaTita karake batalAyA gayA hai / 53vIM gAthAmeM gati Adi mArgaNAoMke sAtha sat Adi ATha anuyoga dvAroMmeM unheM ghaTita karanekI sUcanA kI hai| isake Age prakaraNa badala jAtA 1. kRtirAcArya zrIcaMdramahattarazitAMvarasya zatakasya / prazastacU"..."di 6 zanI likhiteti / / 6 / /
Page #536
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturtha khaNDa : 499 haiM / 54vI gAthAmeM udayase udIraNAke svAmImeM kitanI vizeSatA hai isakA nirdeza karake 55vIM gAthAmeM ve 41 prakRtiyA~ batalAI hai jinameM vizeSatA hai| 56vIM se lekara 59vIM taka 4 gAthAoM dvArA kisa gaNasthAnameM kitanI prakRtiyoMkA bandha hotA hai yaha batalAyA gayA hai| 60vIM pratijJA gAthA hai| isameM gati Adi mArgaNAoMmeM bandhasvAmitvake jAna lenekI pratijJA kI gaI hai| 61vIM gAthAmeM yaha batalAyA hai ki tIrthaGkara prakRti, devAya aura narakAyu inakA sattva tIna tIna gatiyoMmeM hI hotA hai| kintu inake sivA zeSa prakRtiyoMkA sattva saba gatiyoM meM pAyA jAtA hai / 62vIM aura 63vIM gAthA dvArA cAra anantAnubandhI aura tIna darzana mohanIya inake upazamanA aura kSapaNAke svAmIkA nirdeza karake 64vIM gAthA dvArA krodhAdi cArakI kSapaNAke vizeSa niyamakI sUcanA kI gaI hai| ayogIke dvicarama samayameM kina prakRtiyoMkA kSaya hotA hai yaha 65vIM gAthAmeM batalAyA gayA hai / ayogI jina kitanI prakRtiyoMkA vedana karate haiM yaha 66vIM gAthAmeM batalAyA gayA hai / 67vIM gAthAmeM nAmakarmakI ve 9 prakatiyA~ ginAI haiM jinakA udaya ayogIke hotA hai / ayogIke antima samayameM kitanI prakRtiyoMkA udaya hotA hai yaha 68vIM gAthA batalAtI hai| 69vIM gAthAmeM ayogIke antima samayameM jina prakRtiyoMkA kSaya hotA hai unakA nirdeza kiyA hai| Age 70vIM gAthAmeM siddhoMke siddha sukhakA nirdeza karake upasaMhAra svarUpa 71vIM gAthA AI hai aura 72vIM gAthAmeM laghutA prakaTa karake grantha samApta kiyA gayA hai| yaha granthakA saMkSipta paricaya hai| aba Age prakRtopayogI samajha kara karma tattvakA saMkSepameM vicAra karate haiN| 5. karma-mImAMsA karmake viSayameM tulanAtmaka Dhagase yA svataMtra bhAvase aneka lekhakoMne bahata kucha likhA hai / tathApi jaina darzanane karmako jisa rUpameM svIkAra kiyA hai vaha dRSTikoNa sarvathA lupta hotA jA rahA hai / jaina karmavAdameM IzvaravAdakI chAyA AtI jA rahI hai| yaha bhala vartamAna lekhaka hI kara rahe haiM aisI bAta nahIM hai pichale lekhakoMse bhI aisI bhUla haI hai / isI doSakA parimArjana karaneke liye svataMtra bhAvase isa viSaya para likhanA jarUrI samajhakara yahA~ saMkSepameM isa viSayakI mImAMsA kI jA rahI hai| chaha dravyoMkA svarUpa nirdeza-bhAratIya saba Astika darzanoMne jIvake astitvako svIkAra kiyA hai| jainadarzanameM isakI carcA vizeSa rUpase kI gaI hai / samaya prAbhUtameM jIvake svarUpakA nirdeza karate hue ise' rasa rahita, gandharahita, rUparahita, sparzarahita, avyakta aura cetanA guNavAlA batalAyA hai / yadyapi tattvArthasUtra meM jIvako upayoga lakSaNavAlA likhA hai para isase ukta kathanakA hI samarthana hotA hai| jJAna aura darzana ye cetanAke bheda hai / upayoga zabdase inhIMkA bodha hotA hai| jJAna aura darzana yaha jIvakA nija svarUpa hai jo sadA kAla avasthita rahatA hai / jIvamAtrameM yaha sadA pAyA jAtA hai| isakA kabhI bhI abhAva nahIM hotaa| jo tiryaMca yonimeM bhI nikRSTatama yonimeM vidyamAna hai usake bhI yaha pAyA jAtA hai aura parama upAsya devatvako prApta hai usake bhI yaha pAyA jAtA hai| yaha sabake pAyA jAtA hai| aisA koI bhI jIva nahIM hai jisake yaha nahIM pAyA jAtA hai| jIvake sivA aise bahutase padArtha haiM jinameM jJAna-darzana nahIM pAyA jAtA / vaijJAnikoMne aise jar3a padArthoMkI saMkhyA kitanI hI kyoM na batalAI ho para jainadarzanameM vargIkaraNa karake aise padArtha pA~ca batalAye gaye haiM jo jJAnadarzanase rahita hai / vaijJAnikoM dvArA batalAye gaye saba jar3a tattvoMkA samAveza ina pA~ca tattvoMmeM ho jAtA hai| 1. 'arasamarUvamagaMdhaM avvattaM cedaNAguNamasadaM / jANa aliMgaggahaNaM jIvamaNiddiTThasaMThANaM |'-smypraabhRt gAthA 49 / 2. 'upayogo lakSaNam / ' ta0 sU0 2-8
Page #537
--------------------------------------------------------------------------
________________ 500 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana-grantha ve pA~ca tattva ye haiM-pudgala, dharma, adharma, AkAza aura kAla / inameM jIva tattvake milA dene para kula chaha tattva hote haiM / jaina darzana inheM dravya zabdase pukAratA hai / jIva dravyakA svarUpa pahale batalAyA hI hai / zeSa dravyoMkA svarUpa nimna prakAra hai jisameM sparza, rasa, gandha aura rUpa pAyA jAtA hai use pudagala' kahate haiN| jaina darzanameM sparzAdikakI mUrta saMjJA hai, isaliye vaha mUrta mAnA gayA hai| kintu zeSa dravyoMmeM ye sparzAdika nahIM pAye jAte, isaliye ve amUrta haiM / jo gamana karate hue jIva aura pudagaloMke gamana karanemeM sahAyatA pradAna karatA hai use dharma dravya kahate haiM / adharma dravyakA svarUpa isase ulaTA hai / yaha Thahare hae jIva aura pudgaloMke ThaharanemeM sahAyatA pradAna karatA hai / ina donoM dravyoMke svarUpakA spaSTIkaraNa karaneke liye jala aura chAyAkA dRSTAnta diyA jAtA hai| jaise machalIke gamana karane meM jala aura pathikake ThaharanemeM chAyA sahAyatA pradAna karate haiM ThIka yahI svabhAva kramase dharma aura adharma dravyakA hai| jo vastukI purAnI avasthAke vyaya aura nUtana avasthAke utpAdameM sahAyatA pradAna karatA hai use kAla dravya' kahate haiN| aura pratyeka padArthake Thaharaneke liye jo avakAza pradAna karatA hai use AkAza dravya kahate haiN| inameMse dharma, adharma, AkAza aura kAla ye cAra dravya sadA avikArI mAne gaye haiN| nimittavaza inake svabhAvameM kabhI bhI vipariNAma nahIM hotaa| kintu jIva aura padagala ye aise dravya hai jo avikArI aura vikArI donoM prakArake hote haiN| jaba ye anya dravyase saMzliSTa rahate haiM taba vikArI hote haiM aura isake abhAvameM avikArI hote haiM / isa hisAbase jIva aura pudgalake do-do bheda ho jAte haiN| saMsArI aura mukta ye jIvake do bheda haiM / tathA aNu aura skandha ye pudgalake do bheda haiM / jIva mukta avasthAmeM avikArI hai aura saMsArI avasthAmeM vikaarii| pudgala aNu avasthAmeM avikArI hai aura skandha avasthAmeM vikArI / tAtparya yaha hai ki jIva aura pudgala jaba taka anya dravyase saMzliSTa rahate haiM taba taka usa saMzleSake kAraNa unake svabhAvameM vipariNati huA karatI hai, isaliye ve usa samaya vikArI rahate haiM aura saMzleSake haTate hI ve avikArI ho jAte haiN| bandhakI yogyatA-ina donoMkA anya dravyase saMzliSTa honA inakI yogyatA para nirbhara hai| yaha yogyatA jIva aura pudgalameM hI pAI jAtI hai, anya meM nhiiN| aisI yogyatAkA nirdeza karate hue jIvameM use mithyAtva, avirati, pramAda, kaSAya aura yogarUpa tathA pudgalameM use snigdha aura rUkSa guNarUpa batalAyA hai| jIva mithyAtva Adike nimittase anya dravyase bandhako prApta hotA hai| aura pudagala snigdha aura rUkSa guNake nimittase anya dravyase bandhako prApta hotA hai yaha ukta kathanakA tAtparya hai| jIvameM mithyAtvAdirUpa yogyatA saMzleSapUrvaka hI hotI hai, isaliye use anAdi mAnA hai| kintu pudgalameM snigdha yA rUkSaguNarUpa yogyatA saMzleSake binA bhI pAI jAtI hai, isaliye vaha anAdi aura sAdi donoM prakAra kI mAnI gaI hai| isase jIva aura pudgala kevala ina donoMkA bandha siddha hotA hai| kyoMki saMzleSa bandhakA paryAyavAcI hai| kintu prakRtame jIvakA bandha vivakSita hai, isaliye Age usI carcA karate haiM1. 'sparzarasagandhavarNavantaH pudglaaH|-t0 sU0 5-23 / / 2. dravya0 gA0 18 / 3. dravya0 gA0 19 / 4. dravya gA0 20 / 5. dravya gA0 22 / 6. ta0 sU0 8-1 / 7. snigdharUkSatvAdbandhaH |-t0 sU0 5-33 / jota
Page #538
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturtha khaNDa : 501 jIvabandhavicAra-yoM to jIvakI baddha aura mukta avasthA sabhI Astika darzanoMne svIkArakI hai / bahutase darzanoMkA prayojana hI nizreyasa prApti hai| kintu jaina darzanane bandha-mokSakI jitanI adhika carcAkI hai utanI anyatra dekhaneko nahIM miltii| jaina AgamakA bahubhAga isakI carcAse bharA par3A hai| vahA~ jIva kyoM aura kabase ba~dhA hai, baddha jIvakI kaisI avasthA hotI hai, ba~dhanevAlA dUsarA padArtha kyA hai jisake sAtha jIvakA bandha hotA hai, bandhase isa jIvakA chuTakArA kaise hotA hai, bandhake kitane bheda haiM, ba~dhaneke bAda usa dUsare padArtha kA jIvake sAtha kaba taka sambandha banA rahatA hai, baMdhanevAle dUsare padArthake samparkase jIvakI vividha avasthAe~ kaise hotI haiM, ba~dhanevAlA dUsarA padArtha kyA jisa rUpameM ba~dhatA hai usI rUpa meM banA rahatA hai yA paristhitivaza usameM nyUnAdhika parivartana bhI hotA hai, Adi sabhI praznoMkA vistRta samAdhAna kiyA gayA hai| Age hama ukta praznoMke AdhArase isa viSayakI carcA kara lenA iSTa samajhate haiN| saMsArakI anAditA-jaisA ki hama pahale batalA Aye haiM ki jIvake saMsArI aura mukta ye do bheda hai / jo caturgati-yoniyoMmeM paribhramaNa karatA hai use saMsArI kahate haiM, isakA dUsarA nAma baddha bhI hai| aura jo saMsArase mukta ho gayA hai use mukta kahate haiM / ye donoM bheda avasthAkRta hote haiN| pahale jIva saMsArI hotA hai aura jaba vaha prayatnapUrvaka saMsArakA anta kara detA hai taba vahI mukta ho jAtA hai| mukta honeke bAda jIva punaH saMsArameM nahIM aataa| usa samaya usameM aisI yogyatA hI nahIM rahatI jisase vaha punaH karmabandhako prApta kara sake / karmabandhake mukhya kAraNa mithyAtva, avirati, pramAda, kaSAya aura yoga haiM / jaba taka inakA sadbhAva pAyA jAtA hai tabhI taka karmabandha hotA hai| inakA abhAva hone para jIva mukta ho jAtA hai / isase karmabandhake mukhya kAraNa mithyAtva Adi haiM yaha jJAta hotA hai| ye mithyAtva Adi jIvake ve pariNAma haiM jo baddhadazAmeM hote haiM / abaddha jIvake inakA sadbhAva nahIM pAyA jaataa| isase karmabandha aura mithyAtva AdikA kAryakAraNabhAva siddha hotA hai / baddha jIvake karmoMkA nimitta pAkara mithyAtva Adi hote haiM aura mithyAtva Adike nimittase karmabandha hotA hai yaha kAryakAraNa bhAvakI paramparA hai| isI bhAvako spaSTa karate hue samayaprAbhUtameM likhA hai 'jIvapariNAmahehU~ kammattaM pUggalA pariNamaMti / puggalakammaNimittauM taheva jIvo vi pariNamai // 8 // 'jIvake mithyAtva Adi pariNAmoMkA nimitta pAkara pudgaloMkA karmarUpa pariNamana hotA hai aura pudgala karmake nimittase jIva bhI mithyAtva Adi rUpa pariNamatA hai|' karmabandha aura mithyAtva AdikI yaha paramparA anAdi kAlase calI A rahI hai| AgamameM isake liye bIja aura vRkSakA dRSTAnta diyA gayA hai / isa paramparAkA anta kiyA jA sakatA hai para prArambha nhiiN| isIse vyaktikI apekSA muktiko sAdi aura saMsArako anAdi mAnA hai| saMsArakA mukhya kAraNa karma hai-saMsAra aura mukta ye jIvakI do dazAe~ hai yaha hama pahale hI batalA Aye haiM / yoM to ina donoM avasthAoMkA kartA svayaM jIva hai| jIva hI svayaM saMsArI hotA hai aura jIva hI mukta / rAga-dveSa AdirUpa azuddha aura kevalajJAna AdirUpa zuddha jitanI bhI avasthAe~ hotI haiM ve saba jIvakI hI hotI haiM, kyoMki jIvake sivA ye anya dravyameM nahIM pAI jaatii| tathApi inameM jo zuddhatA aura azuddhatAkA bheda kiyA jAtA hai vaha nimittakI apekSAse hI kiyA jAtA hai| nimitta do prakArake mAne gaye haiN| eka ve jo sAdhAraNa kAraNarUpase svIkAra kiye gaye hai| dharma, adharma, AkAza aura kAla ina cAra dravyoMkA sadbhAva isI 1. 'saMsAriNo maktazca |'-t0 sU0 2-10 /
Page #539
--------------------------------------------------------------------------
________________ 502 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana-grantha rUpase svIkAra kiyA gayA hai| aura dUsare ve jo pratyeka kAryake alaga-alaga hote haiN| jaise ghaTa paryAyakI utpatti meM kumhAra nimitta hai aura jIvakI azaddhatAkA nimitta karma hai aadi| jaba taka jIvake sAtha karmakA sambandha hai tabhI taka ye rAga, dveSa aura moha Adi bhAva hote haiM, karmake abhAvameM nhiiN| isIse saMsArakA mukhya kAraNa karma kahA gayA hai / ghara, putra, strI, dhana AdikA nAma saMsAra nahIM hai| vaha to jIvako azuddhatA hai jo karmaka sadbhAvameM hI pAI jAtI hai / isaliye saMsAra aura karmakA anvaya vyatireka sambandha hai aisA yahA~ jAnanA cAhiye / jabataka yaha sambandha banA rahatA hai tabataka yaha cakra yoM hI ghUmA karatA hai| isI bAtako vistArase spaSTa karate hue paMcAstikAyameM likhA hai 'jo khalu saMsArattho jIvo tatto du hodi prinnaamo| pariNAmAdo kamma kammAdo hodi gadIsu gadI // 128 / / gadimadhigadassa deho dehAdo iMdiyANi jAyate / tehiM du visayagahaNaM tatto rAgo va doso vA / / 129 / / jAyadi jIvassevaM bhAvo saMsAracakkavAlammi / 'jo jIva saMsArameM sthita hai usake rAga-dveSarUpa pariNAma hote haiN| pariNAmoMse karma ba~dhate hai| karmose gatiyoMmeM janma lenA par3atA hai| isase zarIra hotA hai| zarIrake prApta honese indriyA~ hotI haiN| indriyoMse viSayoMkA grahaNa hotA hai| viSaya grahaNase rAga aura dveSarUpa pariNAma hote haiN| jo jIva saMsAra-cakrameM par3A hai usakI aisI avasthA hotI hai|' isa prakAra saMsArakA mukhya kAraNa karma hai yaha jJAta hotA hai / karmakA svarUpa-karmakA mukhya artha kriyA hai| kriyA aneka prakArakI hotI hai| ha~sanA, khelanA, kRdanA, uThanA, baiThanA, ronA, gAnA, jAnA, AnA Adi ye saba kriyAe~ haiN| kriyA jar3a aura cetana donoMmeM pAI jAtI hai / karmakA sambandha AtmAse hai, ataH kevala jar3akI kriyA yahA~ vivakSita nahIM hai / aura zuddha jIva niSkriya hai| vaha sadA hI AkAzake samAna nirlepa aura bhittImeM ukIre gaye citrake samAna niSkampa rahatA hai / yadyapi jaina darzanameM jar3a cetana sabhI padArthoMko utpAda, vyaya aura dhrauvya svabhAvavAlA mAnA gayA hai| yaha svabhAva kyA zuddha aura kyA azuddha saba padArthoMkA pAyA jAtA hai| kintu yahA~ kriyAkA artha parispaMda liyA hai| parispandAtmaka kriyA saba padArthoM kI nahIM hotii| vaha pudgala aura saMsArI jIvake hI pAI jAtI hai| isaliye prakRtameM karmakA artha saMsArI jIvakI kriyA liyA gayA hai| Azaya yaha hai ki saMsArI jIvake prati samaya parispandAtmaka jo bhI kriyA hotI hai vaha karma kahalAtA hai| yadyapi karmakA mukhya artha yahI hai tathApi isake nimittase jo pudgala paramANu jJAnAvaraNAdi bhAvako prApta hote hai ve bhI karma kahalAte haiN| amRtacandrasUrine pravacana sArakI TIkAmeM isI bhAvako dikhalAte hue likhA hai 'kriyA khalvAtmanA prApyatvAtkarma tannimittaprAptapariNAmaH pudgalo'pi karma / ' pR0 165 / jainadarzanameM karmake mukhyatayA do bheda kiye gaye haiM dravyakarma aura bhaavkrm| ye bheda jAtikI apekSAse nahIM kiye jAkara kAryakAraNabhAvakI apekSAse kiye gaye hai / sadAkAlase jIva baddha aura azuddha inhIM ke kAraNa ho rahA hai| jo pudgala paramANu AtmAse sambaddha hokara jJAnAdi bhAvoMkA ghAta karate haiM aura AtmAmeM aisI yogyatA lAnemeM nimitta hote haiM jisase vaha vividha zarIra Adiko dhAraNa kara sake unheM dravyakarma kahate haiN|
Page #540
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturtha khaNDa : 503 tathA AtmAke jina bhAvoMse ina dravya karmoMkA usase sambandha hotA hai ve bhAvakarma kahalAte haiM / dravyakarmakI carcA karate hue akalaMka devane rAjavAtikameM likhA hai 'yathA bhAjanavizeSe prakSiptAnAM vividharasabIjapuSpaphalAnAM madirAbhAvena pariNAmaH tathA pudgalanAmapi Atmani sthitAnAM yogakaSAyavazAt karmabhAvena pariNAmo veditavyaH' / 'jaise pAtra vizeSameM DAle gaye aneka rasavAle bIja, puSpa aura phaloMkA madirArUpase pariNamana hotA hai usI prakAra AtmAmeM sthita pudgaloMkA bhI yoga-kaSAyake kAraNa karmarUpase pariNamana hotA hai / ' yoga aura kaSAyake binA pudgala paramANu karmabhAvako nahIM prApta hote, isaliye yoga aura kaSAya tathA karmabhAvako prApta hue pudgala paramANu ye donoM karma kahalAte haiM yaha ukta kathanakA tAtparya hai| karmabandhake hetu-yaha hama pahale hI batalA Aye haiM ki AtmA mithyAtva' (atattvazraddhA yA tattvarucikA abhAva) avirati (tyAgarUpa pariNatikA abhAva) pramAda (anavadhAnatA) kaSAya (krodhAdibhAva) aura yoga (mana, vacana aura kAyakA vyApAra) ke kAraNa anya dravyase bandhako prApta hotA hai| para inameM bandhamAtrake prati yoga aura kaSAyakI pradhAnatA hai| Age bandhake cAra bheda batalAnevAle haiM-unameMse prakRtibandha aura pradezabandha yogase hotA hai tathA sthitibandha aura anubhAgabandha kaSAyase hotA hai / AgamameM yogako garama lohekI aura kaSAyako goMdakI upamA dI gaI hai| jisa prakAra garama loheko pAnImeM DAlane para vaha cAroM orase pAnIko khIMcatA hai ThIka yahI svabhAva yogakA hai aura jisa prakAra goMdake kAraNa eka kAgaja duhare kAgajase cipaka jAtA hai ThIka yahI svabhAva kaSAyakA hai| yogake kAraNa karma paramANuoMkA Asrava hotA hai aura kaSAyake kAraNa ve ba~dha jAte haiM / isalie karmabandhake mukhya kAraNa pA~ca hote hue bhI unameM yoga aura kaSAyakI pradhAnatA hai| prakRti Adi cAroM prakArake bandhake liye ina do kA sadbhAva anivArya hai| jaba karmake avAntara bhedoMmeM kitane karma kisa hetuse baMdhate haiM ityAdi rUpase karmabandhake sAmAnya hetuoMkA vargIkaraNa kiyA jAtA hai taba ve pA~ca prApta hote haiM aura jaba prakRti Adi * cAra prakArake bandhoMmeM kauna bandha kisa hetuse hotA hai isakA vicAra kiyA jAtA hai taba ve do prApta hote hai / ye karmabandhake sAmAnya kAraNa haiM, vizeSa kAraNa jude-jude haiM / tattvArthasUtrameM vizeSa kAraNoMkA nirdeza Asravake sthAnameM kiyA gayA hai / karmake bheda-jainadarzana pratyeka dravyameM ananta zaktiyA~ mAnatA hai| jIva bhI eka dravya hai ataH usameM bhI ananta zaktiyA~ haiM / jaba yaha saMsAra dazAmeM rahatA hai taba usakI ve zaktiyA~ karmase AvRta rahatI haiN| phalataH karmake ananta bheda ho jAte haiN| kintu jIvakI makhya zaktiyoMkI apekSA karmake ATha bheda kiye gaye haiN| yathA-jJAnAvaraNa, darzanAvaraNa, vedanIya, mohanIya, Ayu, nAma, gotra aura antarAya / jJAnAvaraNa-jIvakI jJAnazaktiko AvaraNa karanevAle karmakI jJAnAvaraNa saMjJA hai| isake pA~ca bheda hai| darzanAvaraNa-jIvakI darzana zaktiko AvaraNa karanevAle karmakI darzanAvaraNa saMjJA hai| isake no bheda hai| vedanIya-sukha aura duHkhakA vedana karAne vAle karmakI vedanIya saMjJA hai / isake do bheda haiM / 1. 'mitvAtvAviratipramAdakaSAyayogAH bandhahetavaH'-ta0 sU08-1 / 2. 'jogA payaDipadesA TidiaNubhAgo kasAyado hodi |'-drvy0 gA0 31 /
Page #541
--------------------------------------------------------------------------
________________ 504 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana-grantha mohanIya-rAga, dveSa aura mohako paidA karanevAle karmakI mohanIya saMjJA hai| isake darzana mohanIya aura cAritra mohanIya ye do bheda haiM / darzana mohanIyake tIna aura cAritra mohanIya ke paccIsa bheda haiN| Ayu-narakAdi gatiyoMmeM avasthAnake kAraNabhUta karmakI Ayu saMjJA hai| isake cAra bheda haiN| nAma-nAnA prakArake zarIra, vacana aura mana tathA jIvakI vividha avasthAoMke kAraNabhUta karmakI nAma saMjJA hai| isake tirAnave bheda haiN| gotra-nIca, ucca santAna (paramparA) ke kAraNabhata karmakI gotra saMjJA hai| isake do bheda hai / jainadharma jAti yA AjIvakAkRta nIca ucca bheda na mAnakara ise guNakRta mAnatA hai| acche AcAravAloMkI paramparAmeM jo janma lete haiM yA jo aise logoMkI satsaMgati karate haiM yA jo mAnavocita AcArako jIvanameM utArate haiM ve uccagotrI mAne gaye haiM aura jinakI sthiti inake viruddha hai ve nIcagotrI mAne gaye haiN| nIcagotrI bure AcArakA tyAga karake usI paryAyameM uccagotrI ho sakatA hai| jainadharma ke anusAra aise jIvako zrAvaka aura muni honekA pUrA adhikAra hai / antarAya-jIvake dAnAdi bhAva prakaTa na honeke nimittabhUta karmakI antarAya saMjJA hai / isake pA~ca bheda hai| ye saba karma mukhyata. cAra bhAgoMmeM ba~Te hae haiM jIvavipAkI, padagalavipAkI, kSetravipAkI aura bhavovipAkI / jinakA vipAka jIvameM hotA hai ve jIvavipAkI hai / jinakA vipAka jIvase ekakSetrAvagAha sambandhakaprApta hue pudgaloMmeM hotA hai ve pudgalavipAkI haiN| jinakA vipAka bhavameM hotA hai ve bhavavipAkI haiM aura jinakA vipAka kSetra vizeSameM hotA hai ve kSetra vipAkI hai| ye saba karma puNya aura pApake bhedase do prakArake haiN| ye bheda anubhAga bandhakI apekSAse kiye gaye haiN| dAna pUjA, mandakaSAya, sAdhusevA Adi zubha pariNAmoMse jina karmokA utkRTa anubhAga prApta hotA hai ve puNyakarma haiN| aura madirApAna, mAMsasevana, parastrIgamana, zikAra karanA, juA khelanA, rAtri bhojana karanA, bure bhAva rakhanA, ThagI dagAbAjI karanA Adi azabha pariNAmoMse jina karmokA utkRTa anubhAga prApta hotA hai ve pApakarma hai| anubhAga-phaladAnazakti ghAti aura aghAtike bhedase do prakArakI hai| dhAtirUpa anubhAgazaktike tAratamya kI apekSAse cAra bheda ho jAte haiN| latA, dAru (lakar3I) asthi aura zaila / yaha pAparUpa hI hotI hai / kintu aghAtirUpa anubhAgazakti puNya aura pApa donoM prakArakI hotI hai / isameMse pratyekake cAra-cAra bheda haiM / gur3a, khA~r3a, zarkarA aura amRta ye puNyarUpa anubhAga zaktike cAra bheda haiM aura nimba, kaMjIra, viSa aura halAhala ye pAparUpa anubhAgazaktike cAra bheda haiM / jisakA jaisA nAma hai vaisA usakA phala hai / ___ jIvake guNa (zakti) do bhAgoMmeM baMTe hue haiM-anujIvIguNa aura pratijIvI guNa / jina guNoMkA sadbhAva kevala jIvameM pAyA jAtA hai ve anujIvI guNa haiM aura jinakA sadbhAva jIvameM pAyA jAkara bhI jIvake sivA anya dravyoMmeM bhI yathAyogya pAyA jAtA hai ve pratijIvI guNa haiN| ina guNoMke kAraNa hI karmoke ghAti aura aghAti ye bheda kiye gaye haiN| jJAna, darzana, samyaktva, caritra, vIrya, lAbha, dAna, bhoga, upabhoga aura sukha ye anujIvI guNa hai / jJAnAvaraNa, darzanAvaraNa, mohanIya aura antarAya ye karma ukta gaNoMkA ghAta karanevAle honese ghAtikarma hai aura zeSa aghAti karma hai|| karmakI vividha avasthAe~-jIvakI prati samaya jo avasthA hotI hai usakA nimitta karma hai| yadyapi jIvakI vaha avasthA usI samaya naSTa ho jAtI hai anya samayameM anya hotI hai para saMskArarUpase vaha karmameM
Page #542
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturtha khaNDa : 505 aMkita rahatI hai / prati samayake karma jude-jade haiN| aura jabataka ve phala nahIM de lete naSTa nahIM hote / binA bhoge karmakA kSaya nhiiN| 'nAbhuktaM kSIyate karma / ' karmakA bhoga vividha prakArase hotA hai| kabhI jaisA karmakA saMcaya kiyA hai usI rUpameM use bhoganA par3atA hai| kabhI nyana, adhika yA viparIta rUpase use bhoganA par3atA hai| kabhI do karma milakara eka kAma karate haiM / sAtA aura asAtA inake kAma jude-jude haiM, para kabhI ye donoM milakara sukha yA duHkha kisI ekako janma dete haiN| kabhI eka karma vibhakta hokara vibhAgAnusAra kAma karatA hai| udAharaNArtha mithyAtvakA mithyAtva. samyagmithyAtva aura samyakaprakRtirUpase vibhAga ho jAnepara inake kArya bhI jude-jude ho jAte haiN| kabhI niyata kAlake pahale karma apanA kArya karatA hai to kabhI niyata kAlase bahuta samaya bAda usakA phala dekhA jAtA hai / jisa karmakA jaisA nAma, sthiti aura phaladAnazakti hai usIke anusAra usakA phala milatA hai yaha sAdhAraNa niyama hai / apavAda isake aneka haiN| kucha karma aise avazya haiM jinakI prakRti nahIM badalatI / udAharaNArtha cAra Ayukarma / Ayu karmomeM jisa AyukA bandha hotA hai usI rUpameM use bhoganA par3atA hai| usake sthiti-anubhAgameM ulaTa phera bhale hI ho jAya, para bhoga unakA apanI-apanI prakRtike anusAra hI hotA hai| yaha kabhI sambhava nahIM ki narakAyuko tiryaMcAyurUpase bhogA jA sake yA tiyaMcAyuko narakAyurUpase bhogA jA ske| zeSa karmoke viSayameM aisA koI niyama nahIM hai| moTA niyama itanA avazya hai ki mUla karmameM badala nahIM hotaa| isa niyamake anusAra darzanamohanIya aura caritramohanIya ye mUla karma mAna liye gaye haiN| karmakI ye vividha avasthAe~ haiM jo bandha samayase lekara unakI nirjarA hone taka yathAsambhava hotI haiM / inake nAma ye haiM bandha, sattva, utkarSaNa, apakarSaNa, saMkramaNa, udaya, udIraNA, upazAnta, nidhatti aura nikAcanA / bandha-karma vargaNAoMkA AtmapradezoMse sambaddha honA tandha hai| isake prakRti, sthiti, anubhAga aura pradeza ye cAra bheda haiN| jisa karmakA jo svabhAva hai vaha usakI prakRti hai / yathA jJAnAvaraNakA svabhAva jJAnako AvRtta karanA hai| sthiti kAlamaryAdAko kahate haiN| kisa karmakI jaghanya aura utkRSTa kitanI sthiti par3atI hai isa sambandhameM alaga-alaga niyama haiN| anubhAga phaladAna zaktiko kahate haiN| pratyeka karmameM nyUnAdhika phala denekI yogyatA hotI hai| prati samaya ba~dhanevAle karmake paramANuoMkI parigaNanA pradezabandhameM ka jAtI hai| sattva-baMdhaneke bAda karma AtmAse sambaddha rahatA hai / tatkAla to vaha apanA kAma karatA hI nahIM / kintu jaba taka vaha apanA kAma nahIM karatA hai tabataka usakI vaha avasthA sattA nAmase abhihita hotI hai / utkarSaNa Adike nimittase honevAle apavAdako chor3akara sAdhAraNataH pratyeka karmakA niyama hai ki vaha ba~ dhaneke bAda kabase kAma karane lagatA hai| bIcameM jitane kAla taka kAma nahIM karatA hai usakI AbAdhAkAla saMjJA hai| - AbAdhAkAlake bAda prati samaya eka-eka niSeka kAma karatA hai| yaha krama vivakSita karmake pUre hone taka cAlU rahatA hai / AgamameM prathama niSekakI AbAdhA dI gaI hai| zeSa niSekoMkI AbAdhA kramase eka-eka samaya bar3hatI jAtI hai / isa hisAbase antima niSekakI AbAdhA eka samaya kama karmasthiti pramANa hotI hai / Ayukarmake prathama niSekakI AbAdhAkA krama judA hai / zeSa krama samAna hai / utkarSaNa-sthiti aura anubhAgake bar3hAnekI utkarSaNa saMjJA hai / yaha kriyA bandhake samaya hI sambhava hai / arthAt jisa karmakA sthiti aura anubhAga bar3hAyA jAtA hai usakA punaH bandha hone para pichale ba~dhe
Page #543
--------------------------------------------------------------------------
________________ 506 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstro abhinandana-grantha hue karmakA navIna bandhake samaya sthiti-anubhAga bar3ha sakatA hai| yaha sAdhAraNa niyama hai| apavAda bhI isake aneka haiN| apakarSaNa-sthiti aura anubhAgake ghaTAnekI apakarSaNa saMjJA hai| kucha apavAdoMko chor3akara kisI bhI karmako sthiti aura anubhAga kama kiyA jA sakatA hai| itanI vizeSatA hai ki zubha pariNAmoMse azubha karmoMkA sthiti aura anubhAga kama hotA hai / tathA azubha pariNAmoMse zubha karmoMkA sthiti aura anubhAga kama hotA hai / saMkramaNa--eka karma prakRtike paramANuoMkA sajAtIya dUsarI prakRtirUpa ho jAnA saMkramaNa hai yathA asAtAke paramANuoMkA sAtArUpa ho jAnA / mUla karmokA paraspara saMkramaNa nahIM hotaa| yathA jJAnAvaraNa darzanAvaraNa nahIM ho sktaa| Ayukarmake avAntara bhedoMkA paraspara saMkramaNa nahIM hotA aura na darzanamohanIyakA cAritramohanIyarUpase yA cAritramohanIyakA darzanamohanIyarUpase hI saMkramaNa hotA hai| udaya-pratyeka karmakA phala kAla nizcita rahatA hai| isake prApta honepara karmake phala denerUpa avasthAkI udaya saMjJA hai| phala deneke bAda usa karmakI nirjarA ho jAtI hai| AtmAse jitane jAtike karma sambaddha rahate haiM ve saba eka sAtha apanA kAma nahIM karate / udAharaNArtha sAtAke samaya asAtA apanA kAma nahIM krtaa| aisI hAlatameM asAtA prati samaya sAtArUpa pariNamana karatA rahatA hai aura phala bhI usakA sAtArUpa hI hotA hai| prati samaya yaha kriyA udaya kAlake eka samaya pahale ho letI hai| itanA sunizcita hai ki binA phala diye koI bhI karma jIrNa nahIM hotaa| udIraNA-phala kAlake pahale karmake phala denerUpa avasthAkI udIraNA saMjJA hai| kucha apavAdoMko chor3akara sAdhAraNataH karmokA udaya aura udIraNA sarvadA hotI rahatI hai / tyAgavaza vizeSa hotI hai / udIraNA unhIM karmoMkI hotI hai jinakA udaya hotA hai / anudaya prApta karmokI udIraNA nahIM hotI / udAharaNArtha jisa munike sAtAkA udaya hai usake apakarSaNa sAtA aura asAtA donoMkA hotA hai kintu udIraNA sAtAkI hI hotI hai| yadi udaya badala jAtA hai to udIraNA bhI badala jAtI hai, itanA vizeSa hai| upazAnta--karmakI vaha avasthA jo udIraNAke ayogya hotI hai upazAnta kahalAtI hai| upazAnta 'avasthAko prApta karmakA utkarSaNa, apakarSaNa aura saMkramaNa ho sakatA hai kintu isakI udIraNA nahIM hoto| nidhatti-karmakI vaha avasthA jo udIraNA aura saMkramaNa ina do ke ayogya hotI hai nidhatti kahalAtI hai| nidhatti avasthAko prApta karmakA utkarSaNa aura apakarSaNa ho sakatA hai kintu isakA udIraNA aura saMkramaNa nahIM hotaa| nikAcanA-karmakI vaha avasthA jo utkarSaNa, apakarSaNa, udIraNA aura saMkramaNa ina cArake ayogya hotI hai nikAcanA kahalAtI hai| isakA svamukhena yA paramukhena udaya hotA hai / yadi anudaya prApta hotA hai to paramukhena udaya hotA hai, nahIM to svamukhena hI udaya hotA hai / upazAnta aura nidhatti avasthAko prApta karmakA udayake viSayameM yahI niyama jAnanA caahiye| yahA~ itanA vizeSa jAnanA cAhiye ki sAtizaya pariNAmoMse karmakI upazAnta, nidhatti aura nikAcanArUpa avasthAe~ badalI bhI jA sakatI hai| ye karmakI vividha avasthAe~ haiM jo yathAyogya pAI jAtI haiN| karmakI kArya maryAdA-karmakA moTA kAma jIvako saMsArameM roka rakhanA hai| parAvartana saMsArakA dUsarA nAma hai| dravya, kSetra, kAla, bhava aura bhAvake bhedase vaha pA~ca prakArakA hai| karmake kAraNa hI jIva ina pA~ca prakArake parAvartanoMmeM ghUmatA phiratA hai| caurAsI lAkha yoniyA~ aura unameM rahate hae jIvakI jo vividha
Page #544
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturtha khaNDa : 507 avasthAe~ hotI hai unakA mukhya kAraNa karma hai / svAmI samantabhadra AptamImAMsAmeM karmake kAryakA nirdeza karate hue likhate haiM 'kAmAdiprabhavazcitraH karmabandhAnurUpataH / ' 'jIvakI kAma, krodha Adi rUpa vividha avasthAe~ apane apane karmake anurUpa hotI haiN|' bAta yaha hai ki mukta dazAmeM jIva kI prati samaya jo svAbhAvika pariNati hotI hai usakA alaga-alaga nimitta kAraNa nahIM hai, nahIM to usameM ekarUpatA nahIM bana sakatI / kintu saMsAradazAmeM vaha pariNati prati samaya judI-judI hotI rahatI hai, isaliye usake jude-jude nimitta kAraNa mAne gaye haiM / ye nimitta saMskAra rUpa meM AtmAse sambaddha hote rahate haiM aura tadanukUla pariNatike paidA karanemeM sahAyatA pradAna karate haiM / jIvakI azuddhatA aura zuddhatA ina nimittoMke sadbhAva aura asadbhAvapara AdhArita hai / jaba taka ina nimittoMkA ekakSetrAvagAha saMzleSarUpa sambandha rahatA hai taba taka azuddhatA banI rahatI hai aura inakA sambandha chUTate ho jIva zuddha dazAko prApta ho jAtA hai / jaina darzanameM inhIM nimitoMko karma zabdase pukArA gayA hai| aisA bhI hotA hai ki jisa samaya jaisI bAhya sAmagrI milatI hai usa samaya usake anukUla azuddha AtmAkI pariNati hotI hai| sundara susvarUpa strIke milanepara rAga hotA hai / jugupsAkI sAmagrI milanepara glAni hotI hai / dhana sampattiko dekhakara lobha hotA hai aura lobhavaza usake arjana karane, chIna lene yA curA lenekI bhAvanA hotI hai| Thokara laganepara duHkha hotA hai aura mAlAkA saMyoga hone para sukha / isaliye yaha kahA jA sakatA hai ki kevala karma hI AtmAkI vividha pariNatike hone meM nimita nahIM hai kintu anya sAmagrI bhI usakA nimitta hai, ataH karmakA sthAna bAhya sAmagrIko milanA cAhiye / parantu vicAra karanepara yaha yukta pratIta nahIM hotA, kyoMki antaraMgameM vaisI yogyatAke abhAvameM bAhya sAmagrI kucha bhI nahIM kara sakatI haiN| jisa yogIke rAgabhAva naSTa ho gayA hai usake sAmane prabala rAgakI sAmagrI upasthita honepara bhI rAga paidA nahIM hotaa| isase mAlUma par3atA hai ki antaraMgameM yogyatAke binA bAhya sAmagrIkA koI mUlya nahIM hai| yadyapi karmake viSayameM bhI aisA hI kahA jA sakatA hai para karma aura bAhya sAmagrI inameM maulika antara hai| karma vaisI yogyatAkA sUcaka hai para bAhya sAmagrIkA vaisI yogyatAse koI sambandha nhiiN| kabhIsI yogyatAke sadbhAvameM bhI bAhya sAmagrI nahIM milatI aura kabhI usake abhAvameM bhI bAhya sAmagrIkA saMyoga dekhA jAtA hai| kintu karmake viSayameM aisI bAta nahIM hai / usakA sambandha tabhI taka AtmAse rahatA hai jaba taka usameM tadanukUla yogyatA pAI jAtI hai / ataH karmakA sthAna bAhya sAmagrI nahIM le sktii| phira bhI antaraMgameM yogyatAke rahate hue bAhya sAmagrIke milanepara nyUnAdhika parimANameM kArya to hotA hI hai| isaliye nimittoMkI parigaNanAmeM bAhya sAmagrIkI bhI ginatI ho jAtI hai / para yaha paramparAnimitta hai isaliye isakI parigaNanA nokarmake sthAnameM kI gaI hai| itane vivecanase karmako kArya maryAdAkA patA laga jAtA hai| karmake nimittase jIvakI vividha prakArakI avasthA hotI hai aura jIvameM aisI yogyatA AtI hai jisase vaha yoga dvArA yathAyogya zarIra, vacana aura manake yogya pudgaloMko grahaNa kara unheM apanI yogyatAnusAra pariNamAtA hai| karmakI kAryamaryAdA yadyapi ukta prakArakI hai tathApi adhikatara vidvAnoMkA vicAra hai ki bAhya sAmagrIkI prApti bhI kamase hotI hai| ina vicAroMkI puSTimeM ve mokSamArga prakAzake nimna ullekhoMko upasthita karate haiM-'tahA~ vedanIya kari tau zarIra viSa vA zarIra tai bAhya nAnA prakAra sukha duHkhaniko kAraNa paradravyakA saMyoga jurai hai / ' pR0 35 /
Page #545
--------------------------------------------------------------------------
________________ 508 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana grantha usIse 'dUsarA pramANa ve yoM dete haiM 'bahu ra karmani viSa vedanIyake udayakari zarIra viSai bAhya sukha duHkhakA kAraNa nipaja haiN| zarIra viSai Arogyapanau rogIpanau zaktivAnapanau durbalapanau ara kSudhA tRSA roga kheda pIr3A ityAdi sukha duHkhanike kAraNa ho haiM / bahuri bAhya viSai suhAvanA Rtu pavanAdika vA iSTa strI putrAdika vA mitra dhanAdika" sukha duHkhake kAraka ho haiM / ' pR0 59 / ina vicAroMkI paramparA yahIM taka nahIM jAtI hai kintu isase pUrvavartI bahutase lekhakoMne bhI aise hI vicAra prakaTa kiye haiN| purANoMmeM puNya aura pApakI mahimA isI AdhArase gAI gaI hai / amitigatike subhASita ratnasandoha meM devanirUpaNa nAmakA eka adhikAra hai / usameM bhI aisA hI batalAyA hai / vahA~ likhA hai ki pApI jIva samudrameM praveza karanepara bhI ratna nahIM pAtA kintu puNyAtmA jIva taTapara baiThe hI unheM prApta kara letA hai / yathA jaladhigato'pi na kazcitkazcittaTago'pi ratnamupayAti / kintu vicAra karanepara ukta kathana yukta pratIta nahIM hotA / khulAsA isa prakAra hai karma ke do bheda haiM- jIvavipAkI aura pudgalavipAkI / jo jIvakI vividha avasthA aura parimANoMke / honemeM nimitta hote haiM ve jIvavipAkI karma kahalAte haiM aura jinase vividha prakArake zarIra, vacana, mana aura zvAsocchvAsakI prApti hotI hai ve pudgalavipAkI karma kahalAte haiM / ina donoM prakArake karmoMmeM aisA eka bhI karma nahIM batalAyA hai jisakA kAma bAhya sAmagrIkA prApta karAnA ho / sAtAvedanIya aura asAtAvedanIya ye svayaM jIvavipAkI haiM / rAjavArtikameM inake kAryakA nirdeza karate hue likhA hai 'yasyodayAdde vAdigatiSu zArIramAnasasukhaprAptistatsadvedyam / yatphalaM duHkhamanekavidhaM tadasadvedyam / ' pRSTha 304 / ina vArtikoMkI vyAkhyA karate hue vahA~ likhA hai-. 'aneka prakArakI devAdi gatiyoMmeM jisa karmake udayase jIvoMke prApta hue dravya ke sambandhakI apekSA zArIrika aura mAnasika nAnA prakArakA sukharUpa pariNAma hotA hai vaha sAtA vedanIya hai / tathA nAnA prakArakI narakAdi gatiyoMmeM jisa karmake phalasvarUpa janma, jarA, maraNa, iSTaviyoga, aniSTasaMyoga, vyAdhi, vadha aura bandhanAdise utpanna huA vividha prakArakA mAnasika aura kAyika duHsaha dukha hotA hai vaha asAtA vedanIya hai / ' sarvArthasiddhimeM jo sAtA vedanIya aura asAtA vedanIyake svarUpakA nirdeza kiyA hai| usase bhI ukta kathana kI puSTi hotI hai / zvetAmbara kArmika granthoMmeM bhI ina karmoMkA yahI artha kiyA hai| aisI hAlatameM ina karmoMko anukUla va pratikUla bAhya-sAmagrI ke saMyoga-viyoga meM nimitta mAnanA ucita nahIM hai / vAstavameM bAhya sAmagrIkI prApti apane-apane kAraNoMse hotI hai / isakI prAptikA kAraNa koI karma nahIM hai / Upara mokSamArga prakAzakake jisa matakI carcAkI usake sivA do mata aura milate haiM jinameM bAhya sAmagrIkI prApti ke kAraNoMkA nirdeza kiyA gayA hai| inameMse pahalA mata to pUrvokta matase hI milatA-julatA hai / dUsarA mata kucha bhinna hai / Age ina donoMke AdhArase carcA kara lenA iSTa hai ( 1 ) SaTkhaNDAgama cUlikA anuyogadvArameM prakRtiyoMkA nAma nirdeza karate hue sUtra 18 kI TIkAmeM vIrapena svAmIne ina karmokI vistRta carcA kI hai / vahA~ sarvaprathama unhoMne sAtA aura asAtA vedanIyakA vahI svarUpa
Page #546
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturtha khaNDa : 509 diyA hai jo sarvasiddhi AdimeM batalAyA gayA hai| kintu zaMkA samAdhAnake prasaMgase unhoMne sAtAvedanIyako jIvavipAkI aura pudgalavipAkI ubhayarUpa siddha karanekA prayatna kiyA hai| isa prakaraNake vAcanese jJAta hotA hai ki vIrasena svAmIkA yaha mata thA ki sAtAvedanIya aura asAtA vedanIyakA kAma sukha dukhako utpanna karanA tathA inakI sAmagrIko juTAnA donoM haiM / (2) tattvArthasUtra adhyAya 2 sUtra 4 kI sarvArthasiddhi TIkAmeM bAhya sAmagrIkI prAptike kAraNoMkA nirdeza karate hue lAbhAdiko usakA kAraNa batalAyA hai| kintu siddhoMmeM atiprasaMga dene para lAbhAdike sAtha zarIra nAmakarma AdikI apekSA aura lagA dI hai| ye do aise mata hai jinameM bAhya sAmagrIkI prAptikA kyA kAraNa hai isakA spaSTa nirdeza kiyA hai / Adhunika vidvAna bhI inake AdhArase donoM prakArake uttara dete hue pAye jAte haiN| koI to vedanIyako bAhya sAmagrIkI prAptikA nimitta batalAte hai aura koI lAbhAntarAya Adike kSaya va kSayopazamako / ina vidvAnoMke ye mata ukta pramANoMke balase bhale hI bane hoM kintu itane mAtrase inakI puSTi nahIM kI jA sakatI, kyoMki ukta kathana mUla karmavyavasthAke pratikUla par3atA hai| yadi thor3A bahuta ina matoMko prazraya diyA jA sakatA hai to upacArase hI diyA jA sakatA hai / vIrasena svAmIne to svarga, bhogabhUmi aura narakameM sukha dukhakI nimittabhUta sAmagrIke sAtha vahA~ utpanna honevAle jIvoMke sAtA aura asAtAke udayakA sambandha dekhakara upacArase isa niyamakA nirdeza kiyA hai ki bAhya sAmagrI sAtA aura asAtAkA phala hai / tathA pUjyapAdasvAmIne saMsArI jIvameM bAhya sAmagrImeM lAbhAdirUpa pariNAma lAbhAntarAya Adike kSayopazamakA phala jAnakara upacArase isa niyamakA nirdeza kiyA hai ki lAbhAntarAya Adike kSaya va kSayopazamase bAhya sAmagrIkI prApti hotI hai| tattvataH bAhya sAmagrIkI prApti na to sAtA asAtAkA hI phala hai aura na lAbhAntarAya Adi karmake kSaya va kSayopazamakA hI phala hai / bAhya sAmagrI ina kAraNoMse na prApta hokara apane-apane kAraNoMse hI prApta hotI hai / udyoga karanA, vyavasAya karanA, majadUrI karanA, vyApArake sAdhana juTAnA, rAjA mahArAjA yA seTha sAhukArakI cATukArI karanA, unase dostI jor3anA, ajita dhanakI rakSA karanA, use vyAjapara lagAnA, prApta dhanako vividha vyavasAyoMmeM lagAnA, khetI bAr3I karanA, jhAMsA dekara ThagI karanA, jeba kATanA, corI karanA, juA khelanA, bhIkha mAMganA, dharmAdAyako saMcita kara pacA jAnA Adi bAhya sAmagrIkI prAptike sAdhana hai / ina va anya kAraNoMse bAhya sAmagrIkI prApti hotI hai ukta kAraNoMse nahIM / zaMkA--ina saba bAtoMke yA inameMse kisI ekake karanepara bhI hAni dekhI jAtI hai so isakA kyA kAraNa hai ? samAdhAna-prayatnakI kamI yA bAhya paristhiti yA donoM / zaMkA-kadAcita vyavasAya Adike nahIM karanepara bhI dhanaprApti dekhI jAtI hai so isakA kyA kAraNa hai? samAdhAna-yahA~ yaha dekhanA hai ki vaha prApti kaise huI hai ? kyA kisIke denese huI yA kahIM par3A huA dhana milanese haI hai ? yadi kisIke denese huI hai to isameM jise milA hai usake vidyA Adi gaNa kAraNa haiM yA denevAlekI svArthasiddhi, prema Adi kAraNa haiM / yadi kahIM par3A huA dhana milanese huI hai to aisI dhanaprApti puNyodayakA phala kaise kahA jA sakatA hai / yaha to corI hai| ataH corIke bhAva isa dhana prAptimeM kAraNa hae na ki sAtAkA udaya / zaMkA--do AdamI eka sAtha ekasA vyavasAya karate haiM phira kyA kAraNa hai ki eka.ko lAbha hotA hai aura dUsareko hAni ?
Page #547
--------------------------------------------------------------------------
________________ 510 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana-grantha samAdhAna--vyApAra karane meM apanI-apanI yogyatA aura usa samayakI paristhiti Adi isakA kAraNa hai, pApa Nya nahIM / saMyukta vyApAra me / kako hAni aura dUsareko lAbha ho to kadAcit hAni lAbha pApa puNyakA phala mAnA bhI jAya / para aisA hotA nahIM, ataH hAni lAbhako pApa puNyakA phala mAnanA kisI bhI hAlatameM ucita nahIM hai| zaMkA-yadi bAhya sAmagrIkA lAbhAlAbha puNya pApakA phala nahIM hai to phira eka garIba aura dUsarA zrImAn kyoM hotA hai ? samAdhAna-ekakA garIba aura dUsarekA zrImAn honA yaha vyavasthAkA phala hai, puNya pApakA nahIM / jina dezoMmeM pu~jIvAdI vyavasthA hai aura vyaktigata saMpattike joDanekI koI maryAdA nahIM vahA~ apanI-apanI sAdhanoMke anasAra loga usakA saMcaya karate haiM aura isI vyavasthAke anasAra garIba-amIra ina vargoM kI suSTi haA karatI hai| garIba aura amIra inako pApa puNyakA phala mAnanA kisI bhI hAlatameM ucita nahIM hai| rUsane bahuta kucha aMzoMmeM isa vyavasthAko tor3a diyA hai, isaliye vahA~ isa prakArakA bheda nahIM dikhAI detA hai, phira bhI vahA~ puNya aura pApa to hai hI / sacamuca meM puNya aura pApa to vaha hai jo ina bAhya vyavasthAoMke pare haiM aura vaha hai AdhyAtmika / jaina karmazAstra aise hI puNya pApakA nirdeza karatA hai| zaMkA-yadi bAhya sAmagrIkA lAbhAlAbha puNya pApakA phala nahIM hai to siddha jIvoMko isakI prApti kyoM nahIM hotI? samAdhAna-bAhya sAmagrIkA sadbhAva jahA~ hai vahIM usakI prApti sambhava hai| yoM to isakI prApti jar3a cetana donoMko hotI hai / kyoMki tijor3ImeM bhI dhana rakhA rahatA hai, isaliye use bhI dhanakI prApti kahI jA sakatI hai| kintu jar3ake rAgAdi bhAva nahIM hotA aura cetanake hotA hai| isaliye vahI usameM mamakAra aura ahaMkAra bhAva karatA hai| zaMkA-yadi bAhya sAmagrIkA lAbhAlAbha puNya pApakA phala nahIM hai to na sahI para sarogatA aura nIrogatA yaha to pApa puNyakA phala mAnanA hI par3atA hai ? samAdhAna-sarogatA aura nIrogatA yaha pApa puNyake udayakA nimitta bhale hI ho jAya para svayaM yaha pApa puNyakA phala nahIM hai| jisa prakAra bAhya sAmagrI apane-apane kAraNoMse prApta hotI hai usI prakAra sarogatA aura nIrogatA bhI apane-apane kAraNoMse prApta hotI hai| ise pApa puNyakA phala mAnanA kisI bhI hAlatameM ucita nahIM hai| zaMkA-sarogatA aura nIrogatAke kyA kAraNa hai ? samAdhAna-asvAsthyakara AhAra, vihAra va saMgati karanA Adi sarogatAke kAraNa haiM aura svAsthyavardhaka AhAra, vihAra va saMgati karanA Adi nIrogatAke kAraNa hai| isa prakAra karmakI kAryamaryAdAkA vicAra karanepara yaha spaSTa ho jAtA hai ki karma bAhya sampattike saMyoga viyogakA kAraNa nahIM hai| usakI to maryAdA utanI hI hai jisakA nirdeza hama pahale kara Aye haiN| hA~ jIvake vividha bhAva karmake nimittase hote haiM aura ve kahIM kahIM bAhya sampattike arjana AdimeM kAraNa par3ate hai itanI bAta avazya hai| naiyAyika darzana-yadyapi sthiti aisI hai to bhI naiyAyika kAryamAtrake prati karmako kAraNa mAnate haiM / ve karmako jIvaniSTha mAnate haiM / unakA mata hai ki cetanagata jitanI viSamatAeM hai unakA kAraNa karma to hai ho / sAtha hI vaha acetanagata saba prakArakI viSamatAoMkA aura unake nyUnAdhika saMyogoMkA bhI janaka hai| unake
Page #548
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturthaM khaNDa : 511 matase jagatameM dvayaNuka Adi jitane bhI kArya hote haiM ve kisI na kisIke upabhogake yogya honese unakA kartA karma hI hai| naiyAyikoMne tIna prakArake kAraNa mAne hai-samavAyIkAraNa, asamavAyIkAraNa aura nimittkaarnn| jisa dravyameM kArya paidA hotA hai vaha dravya usa kAryake prati samavAyIkAraNa hai| saMyoga asamavAyIkAraNa hai / tathA anya sahakArI sAmagrI nimittakAraNa hai| isameM bhI kAla, dizA, Izvara aura karma ye kAryamAtrake prati nimittakAraNa haiM / inakI sahAyatAke binA kisI bhI kAryakI utpatti nahIM hotii| Izvara aura karma kAryamAtrake prati sAdhAraNa kAraNa kyoM hai isakA khulAsA unhoMne isa prakAra kiyA hai ki jitane kArya hote haiM ve saba cetanAdhiSThita hI hote haiM, isaliye Izvara sabakA sAdhAraNa kAraNa hai / isapara yaha prazna hotA hai ki jaba sabakA kartA Izvara hai taba phira usane sabako eka-sA kyoM nahIM bnaayaa| vaha sabako ekase sukha, ekase bhoga aura eka-sI buddhi de sakatA thaa| svarga mokSakA adhikArI bhI sabako ekasA banA sakatA thA / dukhI, daridra aura nikRSTa yonivAle prANiyoMkI use racanA hI nahIM karanI thii| usane aisA kyoM nahIM kiyA? jagatameM to viSamatA hI viSamatA dikhalAI detI hai / isakA anubhava sabhIko hotA hai| kyA jIvadhArI aura kyA jar3a jitane bhI padArtha haiM una sabakI AkRti, svabhAva aura jAti judIjudI haiM / ekakA mela dUsarese nahIM khAtA / manuSyako hI lIjie / eka manuSyase dUsare manuSyameM bar3A antara hai| eka sukhI hai to dUsarA dukhii| ekake pAsa sampattikA vipula bhaNDAra hai to dUsarA dAne-dAneko bhaTakatA-phiratA hai / eka sAtizaya buddhivAlA hai to dUsarA nirA mUrkha / mAtsyanyAyakA to sarvatra hI bolabAlA hai| bar3I machalI choTI machalIko nigala jAnA cAhatI hai / yaha bheda yahIM taka sImita nahIM hai, dharma aura dharmAyatanoMmeM bhI isa bhedane aDDA jamA liyA hai| yadi Izvarane manuSyako banAyA hai aura vaha mandiroMmeM baiThA hai to usa taka sabako kyoM nahIM jAne diyA jAtA hai| kyA una dalAloMkA, jo dusareko mandira meM jAnese rokate haiM, usIne nirmANa kiyA hai ? aisA kyoM hai ? jaba Izvarane hI isa jagatako banAyA hai aura vaha karuNAmaya tathA sarvazaktimAna hai taba phira usane jagatakI aisI viSama racanA kyoM kI? yaha eka aisA prazna hai jisakA uttara naiyAyikoMne karmako svIkAra karake diyA hai| ve jagatakI isa viSamatAkA kAraNa karma mAnate haiN| unakA kahanA hai ki Izvara jagatakA kartA hai to sahI, para usane isakI racanA prANiyoMke karmAnusAra kI hai| isameM usakA rattI bhara bhI doSa nahIM hai| jIva jaisA karma karatA hai usIke anusAra use yoni aura bhoga milate haiM / yadi acche karma karatA hai to acchI yoni aura acche bhoga milate haiM aura bure karma karatA hai to burI yoni aura bure bhoga milate haiM / isIse kavivara tulasIdAsajIne apane rAmacaritamAnasameM kahA hai karama pradhAna vizva kari rAkhA / jo jasa karahi so tasa phala cAkhA // IzvaravAdako mAnakara jo prazna uTha khar3A hotA hai, tulasIdAsajIne usa praznakA isa chandake uttarArdha dvArA samarthana karanekA prayatna kiyA hai| naiyAyika janyamAtrake prati karmako sAdhAraNa kAraNa mAnate haiN| unake matameM jIvAtmA vyApaka hai isaliye jahA~ bhI usake upabhogake yogya kAryakI sRSTi hotI hai vahA~ usake karmakA saMyoga hokara hI vaisA hotA hai / amerikAmeM bananevAlI jina moTaroM tathA anya padArthoMkA bhAratIyoM dvArA upabhoga hotA hai ve unake upabhoktAoMke karmAnusAra hI nirmita hote haiN| isIse ve apane upabhoktAoMke pAsa khiMce cale Ate haiM / upabhoga yogya vastuoMkA isI hisAbase vibhAgIkaraNa hotA hai| jisake pAsa vipula sampatti hai vaha usake karmAnusAra hai
Page #549
--------------------------------------------------------------------------
________________ 512 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana grantha aura jo nirdhana hai vaha bhI apane karmAnusAra hai / karma baTavAre meM kabhI bhI pakSapAta nahIM hone detA / garIba aura amIrakA bheda tathA svAmI aura sevakakA bheda mAnavakRta nahIM hai / apane-apane karmAnusAra hI ye bheda hote haiM / jo janma brAhmaNa hai vaha brAhmaNa hI banA rahatA hai aura jo zUdra hai vaha zUdra hI banA rahatA hai / unake karma hI aise haiM jisase jo jAti prApta hotI hai jIvana bhara vahI banI rahatI hai / karmavAdake svIkAra karanemeM yaha naiyAyikoMkI yukti hai / vaizeSikoM kI yukti bhI isase milatI julatI hai / ve bhI naiyAyikoMke samAna cetana aura acetana gata saba prakArakI viSamatAkA sAdhAraNa kAraNa karma mAnate haiM / yadyapi inhoMne prArambhameM IzvaravAdapara jora nahIM diyaa| para paravartI kAlameM inhoMne bhI usakA astitva svIkAra kara liyA hai / jaina darzanakA mantavya --- kintu jainadarzana meM batalAye gaye karmavAdase isa matakA samarthana nahIM hotA / vahA~ karmavAdakI prANapratiSThA mukhyatayA AdhyAtmika AdhAroMpara kI gaI hai / Izvarako to jainadarzana mAnatA hI nhiiN| vaha nimittako svIkAra karake bhI kAryake AdhyAtmika vizlepara adhika jora detA hai / naiyAyika- vaizeSikoMne kArya kAraNa bhAvakI jo rekhA khIMcI hai vaha use mAnya nahIM / usakA mata hai ki paryAyakramase utpanna honA, naSTa honA aura dhruva rahanA yaha pratyeka vastukA svabhAva' hai / jitane prakArake padArtha haiM una sabameM vaha krama cAlU hai / kisI vastu meM bhI isakA vyatikrama nahIM dekhA jAtA / anAdi kAlase yaha krama cAlU hai aura ananta kAlataka cAlU rahegA / isake mata se jisa kAla meM vastukI jaisI yogyatA hotI hai usIke anusAra kArya hotA hai / jo dravya, kSetra, kAla aura bhAva jisa kAryake anukUla hotA hai vaha usakA nimitta kahA jAtA hai / kArya apane upAdAnase hotA hai kintu kAryaniSpatti ke samaya anya vastukI anukUlatA hI nimittatAkI prayojaka hai / nimitta upakArI kahA jA sakatA hai, kartA nahIM / isaliye Izvarako svIkAra karake kAryamAtra ke prati usako nimitta mAnanA ucita nahIM hai / isIse jaina darzanane jagatko akRtrima aura anAdi batalAyA hai / ukta kAraNase vaha yAvata kAryoMmeM buddhimAnakI AvazyakatA svIkAra nahIM karatA / ghaTAdi kArya meM yadi buddhimAn dekhA bhI jAtA hai to isase sarvatra buddhimAnako nimitta mAnanA ucita nahIM hai aisA isakA mata hai / yadyapi jaina darzana karmako mAnatA hai to bhI vaha yAvat kAryoMke prati use nimitta nahIM mAnatA / vaha jIvakI vividha avasthAe~ zarIra, indriya, zvAsocchvAsa vacana aura mana inhIMke prati karmako nimitta kAraNa mAnatA hai / usake matase anya kArya apane-apane kAraNoMse hote haiM / karma unakA kAraNa nahIM | udAharaNArtha putrakA prApta honA, usakA mara jAnA, rojagArameM naphA nukasAnakA honA, dUsareke dvArA apamAna yA sammAnakA kiyA jAnA, akasmAt makAnakA gira par3anA, phasalakA naSTa ho jAnA, RtukA anukUla pratikUla honA, akAla yA sukAlakA par3anA, rAstA calate calate apaghAtakA ho jAnA, kisIke Upara bijalIkA giranA, anukUla va pratikUla vividha prakArake saMyogoMkA milanA Adi aise kArya haiM jinakA kAraNa karma nahIM hai / bhramase inheM karmoMkA kArya samajhA jAtA hai / putrakI prApti hone para manuSya bhramavaza use apane zubha karmakA kArya samajhatA hai| aura usake mara jAne para bhramavaza use apane azubha karmakA kArya samajhatA hai| para kyA pitAke azubhodayase putrakI mRtyu yA pitAke zubhodayase putrakI utpatti sambhava hai ? kabhI nahIM / saca to yaha hai ki ye iSTasaMyoga yA 1. utpAdavyayabhauvyayuktaM sat / tattvArthasUtra adhyAya 5 sUtra 30 /
Page #550
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturthakhaNDa : 513 iSTaviyoga Adi jitane bhI kArya haiM ve acche bure karmaki kArya nahIM / nimitta aura bAta hai tathA kArya aura bAta / nimittako kArya kahanA ucita nahIM hai / gommaTasAra karmakANDa meM eka nokarma prakaraNa AyA hai| usase bhI ukta kathanakI hI puSTi hotI hai / vahA~ mUla aura uttara karmo ke nokarma batalAte hue 'iSTa anna pAna Adiko asAtA vedanIyakA, vidUSaka yA bahurUpiyAko hAsya karmakA, suputrako ratikarmakA, iSTaviyoga aura aniSTa saMyogako arati karmakA, putramaraNako zoka karmakA, siMha Adiko bhaya karmakA aura glAnikara padArthoMko jugupsA karmakA nokarma dravyakarma batalAyA hai / gommaTasAra karmakANDakA yaha kathana tabhI banatA hai jaba dhana sampatti aura daridratA Adiko zubha aura azubha karmoMke udayameM nimitta mAnA jAtA hai / karmo ke avAntara bheda karake unake jo nAma ginAye gaye haiM unako dekhanese bhI jJAta hotA hai ki bAhya sAmagriyoMkI anukUlatA aura pratikUlatA meM karma kAraNa nahIM haiM / bAhya sAmagriyoMkI anukUlatA aura pratikUlatA yA to prayatnapUrvaka hotI hai yA sahaja hI ho jAtI hai / pahale sAtA vedanIyakA udaya hotA hai aura taba jAkara iSTa sAmagrIkI prApti hotI hai aisA nahIM hai / kintu iSTa sAmagrIkA nimitta pAkara sAtA vedanIyakA udaya hotA hai aisA hai / relagAr3Ise saphara karane para hameM kitane hI prakArake manuSyoMkA samAgama hotA hai / koI ha~satA huA milatA hai to koI rotA huA / inase hameM sukha bhI hotA hai aura dukha bhI / to kyA ye hamAre zubhAzubha karmoMke kAraNa relagAr3I meM saphara karane Aye haiM ? kabhI nahIM / jaise hama apane kAmase saphara kara rahe haiM vaise ve bhI apaneapane kAmase saphara kara rahe haiM / hamAre aura unake saMyoga aura viyoga meM na hamArA karma kAraNa hai aura na unakA hI karma kAraNa hai / yaha saMyoga yA viyoga yA to prayatnapUrvaka hotA hai yA kAkatAlIya nyAyase sahaja hotA hai / isameM kisIkA karma kAraNa nahIM hai / phira bhI yaha acche bure karmake udayameM sahAyaka hotA rahatA hai / naiyAyika darzanakI AlocanA - isa vyavasthAko dhyAna meM rakhakara naiyAyikoM ke karmavAdakI AlocanA karane para usameM aneka doSa dikhAI dete haiM / vAstavameM dekhA jAya to AjakI sAmAjika vyavasthA, Arthika vyavasthA aura ekatantra ke prati naiyAyikoMkA IzvaravAda aura karmavAda hI uttaradAyI hai / isIne bhAratavarSako cAlU vyavasthAkA gulAma banAnA sikhAyA / jAtIyatAkA pahAr3a lAda diyA / parigrahavAdiyoMko parigrahake adhikAdhika saMgraha karane meM madada dI / garIbIko karmakA durvipAka batAkara sira na uThAne diyA / svAmI sevaka bhAva paidA kiyaa| Izvara aura karmake nAma para yaha hamase karAyA gayA / dharmane bhI isameM madada kii| vicArA karma to badanAma huA hI, dharmako bhI badanAma honA pdd'aa| yaha roga bhAratavarSa meM na rahA / bhAratavarSa ke bAhara bhI phaila gayA / yadyapi jaina karmavAdakI zikSAoM dvArA janatAko yaha batalAyA gayA ki janmase na koI chUta hotA hai aura na achUta / yaha bheda manuSyakRta hai / ekake pAsa adhika pU~jIkA honA aura dUsareke pAsa eka damar3IkA na honA, ekakA moTaroMmeM ghUmanA aura dUsarekA bhIkha mA~gate hue DolanA yaha bhI karmakA phala nahIM hai, kyoMki yadi adhika pU~jIko puNyakA phala aura pU~jIke na honeko pApakA phala mAnA jAtA hai to alpasaMtoSI aura sAdhu donoM hI pApI ThahareMge / kintu ina zikSAoMkA janatA aura sAhitya para sthAyI asara nahIM huA / ajaina lekhakoMne to naiyAyikoMke karmavAdakA samarthana kiyA hI, kintu uttarakAlavartI jaina lekhakoMne jo kathA-sAhitya likhA hai usase bhI prAyaH naiyAyika karmavAdakA hI samarthana hotA hai| ve jaina karmavAdake adhyA1. gAthA 73 / 2. gAthA 76 / 3. gAthA 77 / 65
Page #551
--------------------------------------------------------------------------
________________ 514 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana grantha tmika rahasyako eka prakArase bhUlate hI gaye aura unake Upara naiyAyika karmavAdakA gaharA raMga car3hatA gayA / ajaina lekhakoM dvArA likhe gaye kathA sAhityako par3ha jAiye aura jaina lekhakoM dvArA likhe gaye kathA sAhityako par3ha jAiye puNya pApake varNana karanemeM donoMne kamAla kiyA hai| donoM hI eka dRSTikoNase vicAra karate haiM / ajaina lekhakoMke samAna jaina lekhaka bhI bAhya AdhAroMko lekara calate haiM / ve jaina mAnanyatA ke anusAra karmo vargIkaraNa aura unake avAntara bhedoMko sarvathA bhUlate gaye / jaina darzana meM yadyapi karmoMke puNya karma aura pApakarma aise bheda milate haiM, para isase garIbI pApakarmakA phala hai aura sampatti puNya karmakA phala hai yaha nahIM siddha hotA / garIba hokara bhI manuSya sukhI dekhA jAtA hai aura sampattivAlA hokarake bhI vaha dukhI dekhA jAtA hai / puNya aura pApakI vyApti sukha aura dukhase kI jA sakatI hai, garIbI amIrIse nahIM / isIse jainadarzanameM sAtAvedanIya aura asAtAvedanIyakA phala sukha-dukha batalAyA hai, amIrI garIbI nahIM / jaina sAhitya meM yaha doSa barAbara cAlU hai / isI doSake kAraNa jaina janatAko karmakI aprAkRtika aura avAstavika ulajhanameM pha~sanA par3A hai| jaba ve kathA granthoMmeM aura subhASitoMmeM yaha par3hate haiM ki 'puruSakA' bhAga jAgane para ghara baiThe hI ratna mila jAte haiM aura bhAgyake abhAva meM samudra meM paiThane para bhI unakI prApti hotI nahIM / ' 'sarvatra 'bhAgya hI phalatA hai, vidyA aura pauruSa kucha kAma nahIM AtA / taba ve karmake sAmane apanA mastaka Teka dete haiM / ve jaina karmavAdake AdhyAtmika rahasyako sadAke liye bhUla jAte haiM / 1. subhASitaratnasandoha, pR0 47 zloka 257 // 2. bhAgyaM phalati sarvatra na ca vidyA na ca pauruSam /
Page #552
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. jaina samAjakI vartamAna sAMskRtika paramparA 2. jinAgama ke pariprekSya meM jinamaMdira praveza 3. sonagar3ha aura jaina tattvamImAMsA 4. dharma aura devadravya 5. mUlasaMgha zuddhAmnAyakA dUsarA nAma terA pantha hai 6. varNa vyavasthAkA Antara rahasya 7. mahilAoM dvArA prakSAla karanA yogya nahIM 8. zikSA aura dharmakA mela 9. adhyAtma-samAjavAda 10. bundelakhaNDakA sAMskRtika vaibhava 11. mahilA mukti-gamana kI pAtra nahIM samAja evaM saMskRti ..
Page #553
--------------------------------------------------------------------------
________________
Page #554
--------------------------------------------------------------------------
________________ jaina samAjako vartamAna sAMskRtika paramparA' sAMskRtika aura sAmAjika kAryoMkI dRSTise vidvAnoMkA itihAsa gauravamaya hai / isa samaya vividha bhASAoMmeM uttarakAlavartI jo bhI jainasAhitya upalabdha hotA hai, usakI racanAmeM inakA bahuta bar3A hAtha | apane pUrvavartI vidvAnoMkA smaraNa karate samaya sabase pahale hamArA dhyAna paNDitapravara AzAgharajIkI ora jAtA hai / gRhastha hote hue bhI unake pAsa muni taka zikSA lene ke lie Ate the / unhoMne dharmazAstra, nyAya aura sAhitya Adi aneka viSayoMpara uccakoTikI maulika racanAe~ kIM / kavivara medhAvI aura apabhraMza bhASAmeM vividha viSayoMke racayitA kavivara raidhU bhI gRhastha hI the / Age calakara bhASA-sAhitya kI dRSTi se kavivara banArasIdAsajI, bhagavatIdAsajI, ToDaramallajI, daulatarAmajI aura jayacandajI Adi vidvAnoMne jo kArya kiye haiM, ve svarNAkSaroMmeM aGkita karane lAyaka haiM / vastutaH isa samaya jainadharmakA jo bhI pravAha dikhAI detA hai, vaha unakI punIta grantha racanAoM aura sAmAjika sevAoMkA hI phala hai / yadi hama vartamAna yugakA hI vicAra kareM, to bhI hameM nirAza honekA koI kAraNa nahIM dikhAI detA / vartamAna yugake vidvAnoMkI yaha paramparA pUjyapAda guruvaryya paM0 gopAladAsajI aura pUjyapAda zrI 105 guruvarya paM0 gaNezaprasAdajI varNIse prArambha hotI hai / ye donoM isa yugake aise prakAzamAn nakSatra haiM jinake punIta prakAzase dharma aura samAjakI cahu~mukhI unnati huI aura ho rahI hai / hamArI sAMskRtika aura sAmAjika paramparAke pratIka pUjya guru paM0 devakInandanajI sA0 to Aja hamAre bIcameM nahIM haiM, para jJAnavRddha pUjya guru paM0 vaMzIdharajI sA0 Adi jo dUsare vidvAn pratyeka kSetrameM kArya kara rahe haiM, unakI sevAe~ kyA kama haiM ? vastutaH ina saba vidvAnoMkI tapazcaryAkA hI yaha phala hai ki samAja Aja pratyeka anukUla-pratikUla paristhitimeM apaneko khar3A huA pAtA hai / saMgaThanako dRr3ha karane ke mUlabhUta AdhAra itanA saba hote hue bhI hameM yahA~ eka aise viSayapara gaharAIse vicAra karanA hai jo hamAre sAMskRtika aura sAmAjika jIvanase sambandha rakhatA hai / vaha viSaya hai hamArA saMgaThana / isake pahale bhI vidvAnoMkA eka saMgaThana thA, kintu usake DhIlA par3anepara vidvatpariSad ke rUpameM punaH saba vidvAnoMne milakara yaha saMgaThana banAyA hai / isa saMgaThanako sthApita hue bhI lagabhaga 11 varSa ho gaye haiM / isa bIca isake dvArA do bAra zikSaNazivira saMcAlita kiye gaye haiM-- eka mathurAmeM aura dUsarA sAgarameM / inase kucha vidvAnoMko apanI yogyatA bar3hAne meM sahAyatA to milI hI / sAtha hI eka dUsareke samparka meM Anese hameM eka-dUsare ko samajhane aura apanI guNonnati karane meM bhI sahAyatA milI hai / zikSaNazivira ke atirikta vidvatpariSad ne kucha aura bhI upayogI kArya kiye haiM jo isake zubhArambhako sUcita karaneke lie paryApta haiM / tathApi hameM itane mAtra se saMtuSTa nahIM honA cAhie / kintu hameM una bAtoM para bhI vicAra karanA cAhie jo saMgaThanako dRr3ha karaneke lie Avazyaka hotI haiM / saMgaThanako dRr3ha karaneke mukhya AdhAra ye haiM - eka dUsareke hitake lie kArya karanA, paricita yA aparicita apane kisI sAthIpara kisI prakArakI Apatti Anepara yathAsambhava yogya sahAyatA dvArA usake parihArake lie prayatnazIla honA, yogyatA aura niSThAke AdhArapara sAmAjika kAryakartAke rUpameM pratyeka vidvAnko Age 1. zrI bhAratavarSIya di0 jaina vidvatpariSadke tattvAvadhAna meM droNagiri ( ma0pra0) meM san 1955 meM hue saptama adhivezana meM paM0 phulacandrajI siddhAntazAstrI, vArANasI ke adhyakSIya bhASaNakA sAra prastuta hai /
Page #555
--------------------------------------------------------------------------
________________ 518 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana-grantha bar3hAnemeM sahAyatA karanA aura jina kAryoke karanese eka vidvAnako dUsare vidvAnake viSayameM zaMkA utpanna honA sambhava hai una kAryose apaneko dara rakhanA Adi / ye saMgaThanake kucha AdhArabhUta siddhAnta hai jo vyaktike jIvanameM to upayogI haiM hI, sArvajanika kSetrameM bhI upayogI haiN| inako jIvanameM svIkAra kara lene para bhI adhikatara manISiyoM dvArA kAryakSetrameM kucha aisI bhUleM hotI haiM jo parasparake manomAlinyakA kAraNa bana jAtI haiN| merI samajhase yahA~ unakI spaSTa carcA kara lenA anucita na hogaa| 1. prAyaH kucha vyaktiyoMmeM yaha manovRtti dekhI jAtI hai ki jisa saMsthAse unakA nikaTa sambandha hotA hai, mAtra usIke lie ve prayatna karate haiN| ve usa saMsthAkI unnatimeM lage raheM, yahA~ taka to ThIka hai, kyoMki usakI unnati aura saJcAlanakA bhAra unapara avalambita hai / parantu isake sAtha ve dUsarA kArya yaha unakI upasthitimeM anya saMsthAke lie koI prayatna hotA hai, to ve pratyakSa yA parokSameM kisI-na kisI prakArase usako dhakkA pahu~cAnemeM jarA bhI saMkoca nahIM krte| merI samajhameM isa prakArakI manovRtti sAMskRtika kSetra meM hitAvaha nahIM mAnI jA sktii| vastutaH jitanI bhI sArvajanika saMsthAe~ kArya kara rahI haiM ve saba eka hI sAMskRtika uddezyakI pUrtike lie sthApita kI gaI hai, isalie ve eka hai| yadi hama kisI anya saMsthA yA usake kAryakartAkI nindA karate haiM, to vaha kevala usa saMsthAkI nindA na hokara hamAre sAMskRtika udadezyakI hI nindA hotI hai| aisA kauna vidvAn hogA jo pUjya zrI 108 muni samantabhadrajI mahArAja aura pUjya zrI 105 kSullaka gaNezaprasAdajI varNIko nahIM jAnatA hogA / ina donoM mahAnubhAvoMmeM jo hameM sabase bar3I vizeSatA dikhAI detI hai vaha yaha ki ina donoMne apane jIvana meM kabhI bhI eka saMsthAse dUsarI saMsthAmeM bheda nahIM hone diyA / yadi jainatvake prANasvarUpa eka mandirase dUsare mandirameM bheda nahIM kiyA jA sakatA, to phira saMskRti kA saMrakSaNa aura saMvarddhana karanevAlI eka saMsthAse dUsarI saMsthAmeM bheda kaise ho sakatA hai ? yadi samAjake kucha vyakti isa prakArakA bheda karate haiM to kareM, para jina vidvAnoMpara saMskRti aura samAjake saMcAlanakA uttaradAyitva hai ve aise halake vicArase apaneko bacAkara caleM, yahI saMskRti aura samAjake hitameM ucita pratIta hotA hai| 2. prAyaH vidvAnoMmeM kaI viSayomeM matabheda dikhAI detA hai| kisI matabhedakA sambandha kevala Agamase hotA hai aura kisIkA sambandha Agama aura samAja donoMse / jisakA sambandha mAtra Agamase hotA hai, use to hama saha lete haiN| athavA vaha vizeSa burAIkA kAraNa nahIM banatA / vastutaH matabheda vahIM para ugra rUpa dhAraNa karatA hai jisakI pratikriyA spaSTataH samAjameM dikhAI detI hai| aise samayameM adhikatara vidvAn apane saMtu kho baiThate haiM aura apane sAthiyoMpara Aga barasAnA prArambha kara dete haiN| hama yaha to mAnate haiM ki nayA pratIta hotA hai, usakI AlocanA honI caahie| itanA hI nahIM, vaha vicAra sahasA kAryAnvita na ho sake, isake lie prayatna bhI honA cAhie / hameM isa viSayameM pUjya paM0 devakInandanajI sA0 kA smaraNa hotA hai| unake jIvanameM hameM bar3I vilakSaNatA dekhanemeM aa.| ve vicAraka the aura sAmAjika kAryakartA bhii| jahA~ taka vicArakA sambandha thA, ve nAka-mu~ha sikor3anA aura isa AdhArase samAjako bhar3akAnA jAnate hI nahIM the / vicArakake lie unake hRdayameM jo ucca sthAna thA, usase kahIM adhika ve sAmAjika kartavyakA anuvartana karate the / tatkAla samAjakA DhA~cA kyA ho? isa viSayake UhApohameM na par3a kara hama itanA to svIkAra karate haiM ki dravya, kSetra aura kAlake anusAra usameM jo bhI parivartana ho vaha soca-samajhakara hI honA cAhie / isalie hamArI samajhameM samAjake liye donoM prakArake manuSyoMkI AvazyakatA hai| eka ve jo mArgadarzana karAkara samAjako
Page #556
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturtha khaNDa : 519 Age bar3hAne meM sahAyaka hote haiM aura dUsare ve jo samAjako ucchRkhala honese bacAkara usakI sImAoMkI rakSA karate haiN| 3. laukika khyAti eka balA hai| isake pralobhanameM par3a kara kabhI-kabhI eka vidvAn apane dUsare sAthI ko pIche dhakelatA huA dekhA jAtA hai| yaha hama acchI tarahase jAnate hai ki aisI vRttise sthAyI lAbha nahIM hotA, pratyuta kAlAntarameM yaha visphoTakA bahuta bar3A kAraNa bana jAtA hai| yaha to hama mAnate haiM ki jo vyakti kartavyazIla hai, vyAkhyAtA hai aura netRtva karanekI kSamatA rakhatA hai, use Age bar3hanese koI bhI zakti nahIM roka sktii| para vyaktitvakI eka maryAdA hotI hai| yadi koI vyakti usa maryAdAkA ullaMghana karatA hai, to ye samasta guNa doSameM pariNata ho jAte haiN| vartamAna kAlameM prAyaH saba vidvAnoMne pUjya 105 guruvarya paM0 gaNezaprasAdajI varNIkA netRtva svIkAra kiyA hai| isalie hameM A~kha kholakara dekhanA cAhie ki unameM vaha kauna-sA guNavizeSa hai jisake kAraNa hama unheM apanA kendra banAte haiN| jahA~ taka hamane unake dainika vyavahArako dekhA hai ve kisI bhI sAmAjika kAryakartA yA vidvAnake unake samakSa pahu~cane para use hara prakArase samAjake samparkameM lAnekA prayatna karate haiN| itanA hI nahIM, usameM yadi koI acchAI unheM dikhAI detI hai, to ve use janatAke samakSa rakhanemeM bhI nahIM hicakicAte / vaha kisa matako mAnanevAlA hai, isa bAtako ve apane jIvanameM sthAna nahIM dete haiN| 4. hamameM kucha aise bhI manISI hai jo vivekako chor3akara mAtra samAjake anuvartanameM apanA lAbha dekhate haiM / netRtva kisake hAthameM rahe, isake lie sadAse prayatna hotA AyA hai| Aja bhI yaha samasyA sabake sAmane hai / isa samaya sAdhana aura zramake madhya netRtvakI jo hor3a cala rahI hai, usakA antima pariNAma kyA hogA, hama nahIM kaha skte| para jahA~ taka hamAre sAMskRtika dRSTikoNakA prazna hai, saba mAmaloMmeM tyAga aura vivekase kAma lie jAnekI AvazyakatA hai| isalie hameM sAdhana aura zramakA ucita Adara karate hue vivekako hI prAdhAnya denA hai aura yaha tabhI ho sakatA hai jaba aise vidvAn apamA dRSTikoNa bdleN| vidvAn samAjake mukha aura hAtha-pA~va saba kucha haiN| isa badalI haI paristhitimeM to unheM isa mAmalemeM aura bhI gambhIratApUrvaka vicAra karanA hai| aisA na ho ki hamameMse katipaya vidvAnoMke samAjakA andhAnukaraNa karaneke kAraNa vivekakA bala uttarottara ghaTatA jAya aura tyAga tathA vivekamaya isa paramparAke anta honekA durdina hameM dekhanA pdd'e| 5. hamameM eka doSa guTabandIkA bhI dikhAI detA hai| samAja aura saMskRtike hitameM kisI kAryakramako pUrA karaneke lie saMgaThanakI AvazyakatAko hama anubhava karate hai| kintu jaba kAryakramake viSayameM kisI prakAra kA matabheda na hone para bhI hama guTabandI karate haiM aura apane guTake vyaktiko chor3a kara anyakA anAdara karane para utArU ho jAte haiM, taba use zuddha svArthapUrtike sivAya aura kyA kahA jA sakatA hai / isa doSake kAraNa hamArI sAMskRtika aura sAmAjika pravRttiko jo hAni pahu~ca rahI hai, vaha kisIse chipI huI nahIM hai / isa kAraNa vidvAnoMkA bala ghaTatA hai, yaha bAta spaSTa hai| ye canda aise doSa haiM jo hamAre saMgaThanako pUrA nahIM hone dete haiN| pratyeka vidvAnkA dhyAna isa ora jAya aura vaha ina doSoMko dUra karane meM sakriya sahayoga karake vidvatpariSadke saMgaThanako dRr3ha karane meM sahAyaka bane, isa punIta abhiprAyako dhyAnameM rakhakara hI hamane yahA~ inakI vistRta carcAkI hai| kyoMki hama yaha bahuta hI acchI taraha jAnate haiM ki vartamAna kAlameM vizvakI bAta chor3ie, bhAratavarSameM jo sAmAjika aura sAMskRtika krAntike honeke lakSaNa dikhAI de rahe haiM, unameM hameM samucita sthAna grahaNa karaneke lie prayatnazIla honA hai /
Page #557
--------------------------------------------------------------------------
________________ 520 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana-grantha yaha kitanI bar3I viDambanAkI bAta hai ki bhAratavarSako svarAjya dilAne meM hamArA sAMskRtika kAryakrama saphala rahA aura vizvake Arthika, sAmAjika va rAjanaitika praznoMko sulajhAne meM bhAratavarSa usI saha-astitvamUlaka ahiMsaka va anekAntAtmaka dRSTikoNase kAma le rahA hai, phira bhI usakA zreya hameM yatkicit bhI nahIM mila rahA hai / yadyapi hama zreyake bhakhe nahIM hai, para pUre tathya janatAke samakSa na A sakaneke kAraNa kadAcit sArI paristhiti ke ulaTanekA bhaya hai| hamAre yahA~ akampana Adi 720 muniyoMkI kathA AtI hai| bali rAjAhArA unakI dhArmika svatantratAke chInanekA prayatna karane para unhoMne ahiMsaka satyAgraha dvArA ho to usakA pratIkAra kiyA thaa| kyA hameM isa ghaTanA yA isI prakArakI anya ghaTanAoMke AdhAra para satyako udghATita karanekA prayatna nahIM karanA cAhie, jo Aja bhAratavarSakI rASTrIya thAtI mAnI jAne lagI hai| hamArA vizvAsa hai ki hamAre saba sAthI va samAja ina tathyoMko dhyAnameM rakhakara apane dRSTikoNameM na kevala vizAlatA lAveMge, apitu ve aura adhika saMgaThita hokara usakA samacita upayoga karanekI dizAmeM yogya kadama uThAnekA bhI prayatna kreNge| samAjake prati apane bhASaNako samApta karaneke pahale yadi hama samAjase do zabda kaheM, to anucita na hogaa| bAta yaha hai ki vidvAn samAjake eka aGga hai / ve jo bhI kArya apane hAthameM lete haiM, use pUrA karaneke lie unheM samAjakA vAMchita sahayoga apekSita hai| ataH samAjakA bhI kartavya hai ki vaha vartamAna gatividhiko dekhate hue apane daSTikoNameM maulika parivartana kare / prathama to use dikhAU kAryokI apekSA sthAyI kAryoMke saJcAlanakI ora vizeSa dhyAna denA caahie| dUsare, use vidvAnoMke prati apane rukhameM samucita parivartana karanA cAhiye, kyoMki ye samAjake sakriya kAryakartA haiM; vetanabhogI nhiiN| yaha to apanI sAMskRtika paramparAke anurUpa vidvAnoM kA purohita-vRtti ko na svIkAra karanekA phala hai, jisase unheM isa sthitiko svIkAra kara nirvAha karanA par3a rahA hai / vastutaH yaha unake bar3appanakA sUcaka hai; hInavRttikA sUcaka nhiiN| yadi samAja kAryakartAke rUpameM unake prati samucita Adara vyakta karatI hai, to isase samAjakA hI hita hai| yaha itihAsasiddha bAta hai ki jo samAja apane kAryakartAkA Adara karanA bhUla jAtA hai, usakI bhagavAna hI rakSA karate haiN| tIsare, vaha aise logoMke (cAhe ve tyAgI hoM yA anya koI bhI) bahakAve meM na Ave jo matabhedakI yA dUsare prakArakI bAteM Age rakhakara saMsthAoMko pragati meM bAdhaka banate haiM / vartamAna kAlameM samAjako yaha anubhava karanA hai ki hamArI paramparA kI yaha gAr3I vidvAnoMko sArathI banAye binA Age nahIM bar3hAI jA sktii| yadi yaha bhAva usake cittameM aGkita ho jAtA hai, to saba samasyA sulajha jAtI hai aura vidvAna va samAja donoM milakara isa mahAna paramparAko Age le calane meM samartha hote hai jo ki donoMkA dhyeya hai|
Page #558
--------------------------------------------------------------------------
________________ jinAgamake pariprekSya meM jinamandira praveza zUdra jinamandirameM jAeM isakA kahIM niSedha nahIM Agama aura yuktise yaha siddha hai ki anya varNavAle manuSyoMke samAna zUdravarNa ke manuSya bhI jinamandirameM jAkara darzana aura pUjana karaneke adhikArI haiN| jisa dharmameM mandirameM jAkara darzana aura pUjana karanekI yogyatA tiryaJcoMmeM mAnI gaI ho, usake anusAra zUdroMmeM isa prakArakI yogyatA na mAnI jAye, yaha nahIM ho sakatA / kucha samaya pUrvataka dassAoMko mandirameM jAnekA niSedha thaa| kintu satya bAta janatAkI samajhameM A jAnese yaha niSedhAjJA uThA lI gaI hai| jaba niSedhAjJA thI, taba dassAbhAI mandira meM jAkara pUjA karanekI pAtratA nahIM rakhate the, yaha bAta nahIM hai| yaha vAstavameM dhArmika vidhi na hokara eka sAmAjika bandhana thA jo dUsaroMkI dekhAdekhI jainAcArameM bhI sammilita kara liyA gayA thaa| kintu yaha jJAta hone para ki isase na kevala dUsaroMke naisargika adhikArakA apaharaNa hotA hai, apitu dharmakA bhI ghAta hotA hai, yaha bandhana uThA liyA gayA hai| isI prakAra zUdra mandirameM nahIM jA sakate yaha bhI sAmAjika bandhana hai, yogyatAmUlaka dhArmika vidhi nhiiN| isakA tAtparya yaha hai ki Agamake anusAra to sabake lie samavasaraNake pratIkarUpa jinamandirakA dvAra khulA huA hai| vaha na kabhI banda hotA hai aura na kabhI banda kiyA jA sakatA hai, kyoMki jinamandirameM jAkara aura jinadevake darzana kara anya manuSyoM aura tiryaJcoMke samAna ve bhI jinadevake darzana dvArA AtmAnubhUti kara sakate haiN| yahI kAraNa hai ki AgamameM kahIM bhI zUdroMke mandira praveza niSedharUpa vacana nahIM miltaa| vaidika paramparAmeM zUdroMko dharmAdhikArase vaJcita kyoM kiyA gayA hai, isakA eka kAraNa hai| bAta yaha hai ki AryoMke bhAratavarSa meM Anepara yahA~ke manuSyoMko jIta kara jinako unhoMne dAsa banAyA thA unako hI unhoMne zUdra zabda dvArA sambodhita kiyA thaa| ve AryokI barAbarIse sAmAjika adhikAra prApta na kara sakeM, isalie unheM dharmAdhikAra (sAmAjika dharmAdhikAra) se vaJcita kiyA gayA thaa| kintu jainadharma na to sAmAjika dharma hai aura na hI isakA dRSTikoNa kisIko dAsabhAvase svIkAra karanekA hI hai| yadyapi tattvArthasUtrameM parigrahaparimANavatakA nirdeza karaneke prasaGgase dAsa aura dAsI ye zabda Aye haiM aura isa vratameM unakA parimANa karanekI bhI bAta kahI gaI hai| kintu usakA tAtparya kisIko dAsa-dAsI banAnekA nahIM hai| jo manuSya pahale dAsa-dAsI rakhe hue the, ve jaina upAsakakI dIkSA lete samaya parigrahake samAna unakA bhI parimANa kara leM aura zeSako dAsa-dAsIke kAryase mukta kara nAgarikatAke pUre adhikAra de deN| sAtha hI ve hI gahastha jaba samasta parigrahakA tyAga kareM yA parigrahatyAga-pratimA para ArohaNa karane lageM, taba cAhe dAsI-dAsa hoM yA anya koI sabako samAna bhAvase nAgarika samajheM aura dharmameM uccase ucca nAgarikakA jo adhikAra hai, vahI adhikAra sabakA mAne yaha bhI usakA tAtparya hai| prAcIna kAlameM jo nAgarika sAmAjika aparAdha karate the unameMse adhikatara daNDake bhayase ghara chor3akara dharmakI zaraNameM cale jAte the, yaha prathA pracalita thii| aise vyaktiyoMko yA to bauddhadharma meM zaraNa milatI thI yA jainadharmameM / buddhadevake sAmane isa prakArakA prazna upasthita hone para uttarakAlameM unhoMne to yaha vyavasthA dI ki yadi koI sainika senAmeMse bhAga Ave yA koI sAmAjika aparAdha 1. dekho manusmati a04 zloka 80 Adi /
Page #559
--------------------------------------------------------------------------
________________ 522 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana grantha karaneke bAda dharmakI zaraNa meM AyA ho to use buddhadharma meM dIkSita na kiyA jAya, parantu jainadharmane vyakti ke isa nAgarika adhikArapara bhUlakara bhI pratibandha nahIM lagAyA hai| isakA kAraNa yaha nahIM hai ki vaha doSako prazraya denA cAhatA hai / yadi koI isa para se aisA niSkarSa nikAle bhI to yaha usakI sabase bar3I bhUla hogI / vRkSako kATanevAlA vyakti yadi Atapase apanI rakSA karaneke lie usI vRkSakI chAyAkI zaraNa letA hai, to yaha vRkSakA doSa nahIM mAnA jA sakatA / ThIka yahI sthiti dharmakI hai / kAma, krodha, mada, mAtsarya aura mithyAtvake kAraNa parAdhIna hue jitane bhI saMsArI prANI haiM, ve saba dharmakI jar3a kATanemeM lage hue haiM / jo tathAkathita zUdra haiM ve to isa doSase barI mAne ho nahIM jAte, laukika dRSTise jo uccavarNI manuSya haiM ve bhI isa doSase barI nahIM haiM / tIrthaGkaroMne vyakti ke jIvanameM vAsa karanevAle isa antaraGga malako dekhA thA / phalasvarUpa unhoMne usIko dUra karanekA upAya batalAyA thA / zarIra aura vastrAdimeM lage hue bAhyamalakA zodhana to pAnI, dhUpa, havA aura sAbuna Adise bhI ho jAtA hai / parantu AtmAmeM lage hue usa antaraGga malako dhonekA yadi koI upAya hai to vaha ekamAtra dharma hI hai / aisI avasthAmeM koI tIrthaGkara yaha kahe ki hama isa vyakti ke antaraGga malako dhoneke lie isa vyaktiko to apanI zaraNameM Ane deMge aura isa vyaktiko nahIM Ane deMge, yaha nahIM ho sakatA / spaSTa hai ki jisa prakAra brAhmaNa Adi ucca varNavAle manuSyoM ko jinamandirameM jAkara paJcaparameSThIkI ArAdhanA karane kA adhikAra hai, usI prakAra zUdravarNake manuSyoMko bhI kisI bhI dharmAyatanameM jAkara sAmAyika, pramukha bhagavadbhakti, stavana, pUjana aura svAdhyAya Adi karanekA adhikAra hai / yahI kAraNa hai ki bahuta prayatna karaneke bAda bhI hameM kisI bhI zAstrameM 'zUdra jinamandirameM jAneke adhikArI nahIM haiM' isakA samarthana karanevAlA vacana upalabdha nahIM ho sakA / harivaMzapurANakA ullekha yaha jainadharmakA hArda haiM | aba hama harivaMzapurANakA eka aisA ullekha upasthita karate haiM, jisase isakI puSTi honemeM pUrI sahAyatA milatI hai / balabhadra vividha dezoMmeM paribhramaNa karate hue vidyAdhara lokameM jAte haiM aura vahA~ para bali vidyAdhara ke vaMzameM utpanna hue vidyudvegakI putrI madanavegA ke sAtha vivAha kara sukhapUrvaka jIvanayApana karane lagate haiM / isI bIca saba vidyAdharoMkA vicAra siddhakUTa jinAlayakI vandanAkA hotA hai / yaha dekhakara baladeva bhI madanavegAko lekara sabake sAtha usakI vandanA ke lie jAte haiM / jaba saba vidyAdhara jinapUjA aura pratimAgRhakI vandanA kara apane-apane sthAna para baiTha jAte haiM, taba baladevake anurodha karane para madanavegA saba vidyAdhara nikAyoMkA paricaya karAtI hai| vaha kahatI hai- ' jahA~ hama aura Apa baiThe haiM isa stambhake Azraya se baiThe hue tathA hAtha meM kamala lie hue aura kamaloMkI mAlA pahine hue ye gauraka nAmake vidyAdhara haiM / lAla mAlAko dhAraNa kiye hue aura lAla vastra pahine hue ye gAndhAra vidyAdhara gAndhAra nAmaka stambhake Azrayase baiThe haiM / nAnA prakArake raMgavAle soneke raMgake aura pIta raMgake rezamI vastra pahine hue ye mAnavaputraka nikAyake vidyAdhara mAnava nAmaka stambhake Azrayase baiThe haiM / kucha Arakta raMgake vastra pahine hue aura maNiyoM ke AbhUSaNoMse susajjita ye manuputraka nikAya ke vidyAvara mAna nAmaka stambhake Azrayase baiThe haiM / nAnA prakArakI auSadhiyoMko hAtha meM lie hue tathA nAnA prakAra AbharaNa aura mAlAoMko pahine hue ye mUlavIrya nikAyake vidyAdhara auSadhi nAmaka stambhake Azrayase baiThe haiM / saba RtuoMke phUloMse suvAsita svarNamaya AbharaNa aura mAlAoMko pahine hue ye antarbhUmicara nikAyake vidyAdhara bhUmimaNDaka nAmaka stambhake Azrayase baiThe haiM / nAnA prakArake kuNDaloM aura nAgAGgadoM tathA AbhUSaNoMse suzobhita ye zaMkuka nikAyake vidyAdhara zaMku nAmaka stambhake Azrayase baiThe haiM / mukuToM ko sparza karanevAle maNikuNDaloMse suzobhita ye kauzika nikAyake vidyAdhara kauzika nAmaka stambhake
Page #560
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturtha khaNDa : 523 Azrayase baiThe haiN| ye saba Arya vidyAdhara haiN| inakA maiMne saMkSepameM kathana kiyA / he svAmin ! aba maiM mAtaGga (cANDAla) nikAyake vidyAdharoMkA kathana karatI hU~ / suno ! nIle meghoMke samAna nIla varNa tathA nIle vastra aura mAlA pahine hue ye mAtaGga nikAyake vidyAdhara mAtaGga nAmaka stambhake Azrayase baiThe haiN| zmazAnase prApta huI haDDI aura camar3eke AbhUSaNa pahine hue tathA zarIrameM bhasma pote hue ye zmazAnanilaya nikAyake vidyAdhara zmazAna nAmaka stambhake Azrayase baiThe haiN| nIla vaiDUrya raMgake vastra pahine hue ye pANDuranikAyake vidyAdhara pANDuranAmaka stambhake Azrayase baiThe haiN| kAlahiraNake carmake vastra aura mAlA pahine hue ye kAlasvapAkI nikAyake vidyAdhara kAlanAmaka stambhake Azrayase baiThe haiN| piGgala kezavAle aura tapta soneke raMgake AbhaSaNa pahine hue ye zvapAkI nikAyake vidyAdhara zvapAkInAmaka stambhake Azrayase baiThe haiN| parNapatroMse AcchAdita mukuTameM lagI huI nAnAprakArakI mAlAoMko dhAraNa karanevAle ye pArvateya nikAyake vidyAdhara pArvata nAmaka stambhake Azrayase baiThe haiN| bA~sake pattoMke AbhUSaNa aura saba RtuoMmeM utpanna honevAle phUloMkI mAlAe~ pahine hue ye vaMzAlaya nikAyake vidyAdhara vaMzanAmaka stambhake Azrayase baiThe haiN| mahAbhujaMgoMse zobhAyamAna uttama AbhUSaNoMko pahine hue ye RamUka nikAyake vidyAdhara RkSamUlakanAmaka stambhake Azrayase baiThe haiN|" / yaha harivaMzapurANakA ullekha hai| isameM aise vidyAdhara nikAyoMkI bhI carcA kI gaI hai jo Arya honeke sAtha-sAtha sabhya manuSyocita ucita vezabhUSAko dhAraNa kiye hue the aura aise vidyAdhara nikAyoMkI bhI carcA kI gaI hai jo anArya ho neke sAtha-sAtha cANDAla karma se bhI apanI AjIvikA karate the tathA haDDiyoM aura camar3oM takake vastrAbhUSaNa pahine hue the| yaha to spaSTa hai ki vidyAdhara-loka meM sadA karmabhUmi rahatI hai, isalie vahA~ke nivAsI asi Adi SaTkarmase apanI AjIvikA to karate hI hai| sAtha hI uname kucha aise vidyAdhara bhI hote haiM jo zmazAna AdimeM zavadAha Adi karake, mare hue pazuoMkI khAla utArakara aura haDDiyoMkA vyApAra karake tathA isI prakArake aura bhI nikRSTa kArya karake apanI AjIvikA karate haiM / itanA saba hote hue bhI ve dUsare vidyAdharoMke sAtha jinamandirameM jAte haiM, saba milakara pUjA karate haiM aura apane-apane mukhiyoMke sAtha baiThakara parasparameM dharmacarcA karate haiM / yaha saba kyA hai ? kyA isase nahIM hotA ki kisI bhI prakArakI AjIvikA karanevAlA tathA nikRSTase nikRSTa vastrAbhUSaNa pahinanevAlA vyakti bhI mokSamArgake anurUpa dhArmika prAthamika kRtya karane meM AjAda hai| usakI jAti aura vezabhUSA usameM bAdhaka nahIM hotii| jina AcAryoMne samyagdarzanako dharmakA mUla kahA hai aura yaha kahA hai ki jo trasa aura sthAvara vadhase virata na hokara bhI jinokta AjJAkA zraddhAna karatA hai, vaha samyagdRSTi hai| unake usa kathanakA ekamAtra yahI abhiprAya hai ki kevala kisI vyaktikI AjIvikA, veza-bhUSA aura jAtike AdhArapara use dharmakA AcaraNa karanese nahIM rokA jA sktaa| yaha dUsarI bAta hai ki vaha Age-Age jisa prakAra vrata, niyama aura yamako svIkAra karatA jAtA hai, usI prakAra uttarottara usakA hiMsAkarma chUTakara vizuddha AjIvikA hotI jAtI hai, tathA antameM vaha svayaM pANipAtrabhojI banakara pUrI tarahase AtmakalyANa karane lagatA hai aura anya prANiyoMko AtmakalyANa karane kA mArga prazasta karatA hai| ve puruSa jinhoMne jIvana bhara hiMsAdi karma karake apanI AjIvikA nahIM kI hai, saba ke lie Adarza aura vandanoya to haiM hii| kintu jo puruSa prArambhameM hiMsAdi karma karake apanI AjIvikA karate haiM aura antameM usase virakta ho mokSamArgake pathika banate haiM, ve bhI sabake lie Adarza aura vandanIya hai| anya pramANa isa prakAra harivaMzapurANa ke AdhArase yaha jJAta ho jAnepara bhI ki cANDAlase lekara brAhmaNa taka
Page #561
--------------------------------------------------------------------------
________________ 524 : siddhAntAcArya paM0 phUlacacandra zAstrI abhinandana-grantha pratyeka manuSya jina mandirameM praveza kara jinapUjA Adi dhArmika kRtya karaneke adhikArI haiM, yaha jAna lenA Avazvaka hai ki kyA mAtra 'harivaMzapurANa'ke ukta ullekhase isakI puSTi hotI hai yA kucha anya pramANa bhI upalabdha hote haiM jo isakI puSTimeM sahAyaka mAne jA sakate hai| yaha to spaSTa hai ki 'mahApurANakI' racanAke pUrva kisIke sAmane isa prakArakA prazna ho upasthita nahIM huA thA, isalie mahApurANake pUrvavartI kisI AcAryane isa dRSTise vicAra bhI nahIM kiyA hai| zadra samyagdarzanapUrvaka zrAvaka-dharmako to svIkAra kare, kintu vaha jinamandira meM praveza kara jinendradevakI pUjana-stuti na kara sake, yaha bAta buddhigrAhya to nahIM hai / phira bhI, jaba mahApurANake kartA AcArya jinasenane jainadharmako varNAzramadharmake sA~cemeM DhAlakara yaha vidhAna kiyA ki ijyAdi SaTkarma karanekA adhikAra ekamAtra tIna varNake manuSyako hai, zUdrako nahIM; taba uttarakAlIna katipaya lekhakoMko isa viSayapara vizeSa dhyAna dekara kucha-na-kucha apanA mata banAnA hI par3A hai| uttarakAlIna sAhityakAroMmeM isa viSayako lekara jo do mata dikhalAI dete haiM, usakA kAraNa yahI hai / santoSakI bAta itanI hI hai ki unameM se adhikatara sAhityakAroMne devapUjA Adi dhArmika kAryoko tIna varNake kartavyoMmeM parigaNita na karake zrAvaka dharmake kAryoM meM hI parigaNita kiyA hai aura isa taraha unhoMne AcArya jinasenake kathanake prati apanI asahamati hI vyakta kI hai| somadevasUri nItivAkyAmRtameM kahate haiM AcArAnavadyatvaM zucirupaskaraH zArIrI ca vizuddhiH karoti zUdramapi devadvijatapasviparikarmasu yogyam / tAtparya yaha hai ki jisa zUdrakA AcAra nirdoSa hai tathA ghara, pAtra aura zarIra zuddha hai, vaha deva, dvija aura tapasviyoMkI bhakti pUjA Adi kara sakatA hai / nItivAkyAmRtake TIkAkAra eka ajaina vidvAn hai / unhoMne bhI ukta vacanakI TIkA karate hue eka zloka uddhRta kiyA hai / zloka isa prakAra hai gRhapAtrANi zuddhAni vyavahAraH sunirmalaH / kAyazuddhiH karotyeva yogyaM devAdipUjane // zlokakA artha vahI hai jo nItivAkyAmRtake vacanakA kara Aye haiN| isa prakAra somadevasUrike sAmane bAra upasthita honepara ki zadra jinamandirameM jAkara devapUjA Adi kArya kara sakatA hai yA nahIM? unhoMne apanA nizcita mata banAkara yaha sammati dI thI ki yadi usakA vyavahAra sarala hai aura usakA ghara, vastra tathA zarIra Adi zuddha hai, to vaha mandirameM jAkara devapUjA Adi kArya kara sakatA hai| yahA~para itanA spaSTa jAna lenA cAhie ki somadevasUrine isa praznako dhArmika dRSTikoNase sparza na karake hI yaha samAdhAna kiyA hai, kyoMki dhArmika dRSTise devapUjA Adi kArya kauna kare, yaha prazna hI upasthita nahIM hotA / kAraNa ki koI manuSya Uparase cAhe pavitra ho aura cAhe apavitra ho, vaha paJcaparameSThIkI bhakti, vinaya aura pUjA karanekA adhikArI hai| yadi kisIne paJcaparameSThIko bhakti, vi pUjA kI hai, to vaha bhItara aura bAhara saba taraphase zuddha hai aura nahIM kI hai, to vaha na to bhItarase zuddha hai aura na bAharase hI zuddha hai| hama bhagavadbhakti yA pUjAke prArambhameM 'apavitraH pavitro vA' isa Azayake do zloka par3hate haiM, ve kevala pAThamAtrake lie nahIM par3he jAte haiM / spaSTa hai ki dhArmika dRSTikoNa isase bhinna hai| vaha na to vyaktike karmako dekhatA hai aura na usakI bAharI pavitratA aura apavitratAko hI dekhatA hai / yadi vaha dekhatA hai to ekamAtra vyaktikI zraddhAko, jisameMse bhakti, vinaya, pUjA aura dAna Adi saba dhArmika
Page #562
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturtha khaNDa : 525 karma udbhUta hote haiM / AcArya amitigatine isa satyako hRdayaMgama kiyA thaa| tabhI to unhoMne AcArya jinasena dvArA prarUpita chaha karmoM se vArtAke sthAnameM gurUpAsti rakhakara yaha sUcita kiyA ki ye tIna varNake kArya na hokara gRhasthoMke kartavya hai / unhoMne guhasthake jina chaha karmoMkI sUcanA dI hai ve haiM devapUjA gurUpAstiH svAdhyAyaH saMyamastapaH / dAnaM ceti gRhasthAnAM SaTkarmANi dine-dine / paNDitapravara AzAdharajIne apane sAgAradharmAmRta, (adhyAya 1 zlo0 18) meM isa prakArakA saMzodhana to nahIM kiyA hai / unhoMne vArtAke sthAnameM use hI rahane diyA hai| parantu use rakhakara bhI ve usase kevala asi, maSi, kRSi aura vANijya ina cAra karmose apanI AjIvikA karanevAloMko grahaNa na kara sevAke sA apanI AjIvikA karanevAloMko svIkAra kara lete haiM / aura isa prakAra isa saMzodhana dvArA ve bhI yaha sUcita karate haiM ki devapajA Adi kArya tIna varNake kartavya na hokara gRhasthadharmake kartavya haiN| phira cAhe vaha gRhastha kisI bhI karmase apanI AjIvikA kyoM na karatA ho| isa prakAra hama dekhate haiM ki uttarakAlavartI jitane bhI sAhityakAra hue haiM, prAya unhoMne bhI yahI svIkAra kiyA hai ki jinamandirameM jAkara devapUjA Adi kArya jisa prakAra brAhmaNa Adi tIna varNakA gRhastha kara sakatA hai, usI prakAra cANDAla Adi zUdra gRhastha bhI kara sakatA hai| AgamameM isase kisI prakArako bAdhA nahIM aatii| aura yadi kisIne kucha pratibandha lagAyA bhI hai, to use sAmayika paristhitiko dhyAnameM rakhakara sAmAjika hI samajhanA caahie| AgamakI manasA isa prakArakI nahIM hai, yaha sunizcita hai / isa prakAra zAstrIya pramANoMke prakAzameM vicAra karanepara yaha spaSTa ho jAtA hai ki zUdroMko zrI jinamandirameM jAne aura pUjana-pATha karanekA kahIM koI niSedha nahIM hai / mahApurANameM ijyA Adi SaTkarma karanekA adhikAra jo tIna varNake manuSyoMko diyA gayA hai, usakA rUpa sAmAjika hai dhArmika nahIM aura uddezya va abhiprAyakI dRSTise sAmAjika vidhividhAna tathA dhArmika vidhividhAnameM bar3A antara hai, kyoMki kriyA eka prakArakI honepara bhI donoMkA phala alaga-alaga hai| aisI avasthAmeM AcArya jinasena dvArA mahApurANameM kaulika dRSTise kiye gaye sAmAjika vidhividhAnako AtmazuddhimeM sahAyaka mAnanA tattvakA apalApa karanA hai| yadyapi isa dRSTise bhagavadbhakti karate samaya bhI pUjaka yaha bhAvanA karatA huA dekhA jAtA hai ki mere duHkhoMkA kSaya ho, karmoMkA kSaya ho, samAdhimaraNa ho, ratnatrayakI prApti ho aura maiM uttama gati jo mokSa use prApta karU~ / jalAdi dravyase arcA karate samaya vaha yaha bhI kahatA hai ki janma, jarA aura mRtyu kA nAza karaneke lie maiM jalako arpaNa karatA haiM, aadi| kintu aisI bhAvanA vyakta karane mAtrase vaha kriyA mokSamArgakA aGga nahIM bana sakatI, kyoMki jo manuSya ukta vidhise pUjA kara rahA hai, usakI AdhyAtmika bhUmikA kyA hai, prakRtameM yaha bAta mukhyarUpase vicAraNIya ho jAtI hai| yadi bhagavadbhakti karanevAlA koI vyakti isa abhiprAyake sAtha jinendradevakI upAsanA karatA hai ki 'yaha merA kaulika dharma hai, mere pUrvaja isa dharmakA AcaraNa karate Aye haiM, isalie mujhe bhI isakA anusaraNa karanA cAhie / merA brAhmaNa, kSatriya aura vaizya kulameM janma huA hai, ataH maiM hI isa dharmako pUrNarUpase pAlana karane dhikArI haiN| jo zUdra haiM ve isa dharmakA usa rUpase pAlana nahIM kara sakate, kyoMki ve nIca hai / yaha mandira bhI maiMne yA mere pUrvajoMne banavAyA hai, isalie maiM isameM mere samAna AjIvikA karanevAle tIna varNake manaSyoMko hI praveza karane dUMgA, anyako nahIM / anya vyakti yadi bhagavadbhakti karanA hI cAhate haiM, to ve mandirake bAhara
Page #563
--------------------------------------------------------------------------
________________ 526 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana-grantha rahakara mandirakI zikharoMmeM yA daravAjoMke caukhaToMmeM sthApita kI gaI jinapratimAoMke darzana kara usakI pUrti kara sakate haiM / mandiroMke sAmane jo mAnastambha nirmApita kiye gaye haiM, unameM sthApita jinapratimAoMke darzana karake bhI ve apanI dhArmika bhAvanAkI pUrti kara sakate haiN| parantu mandiroM ke bhItara praveza karake unheM bhagavadbhakti karanekA adhikAra kabhI bhI nahIM diyA jA sakatA / ' to usakA yaha abhiprAya mokSamArgakI puSTimeM aura usake jIvanake sudhArameM sahAyaka nahIM ho sktaa| bhale hI vaha laukika dRSTise dharmAtmA pratIta ho, parantu antaraGga dharmakI prApti ina vikalpoMke tyAgameM hI hotI hai, yaha nizcita hai| kyoMki prathama to yahA~ yaha vicAraNIya hai ki kaulika dRSTise kI gaI yaha kriyA kyA saMsArabandhanakA uccheda karanemeM sahAyaka ho sakatI hai ? eka to aisI kriyAmeM vaise hI rAgabhAvako mukhyatA rahatI hai, kyoMki usake binA anya padArthake Alambanase pravRtti nahIM ho sakatI, isalie AgamameM isakA mukhya phala puNyabandha hI batalAyA hai, saMsArakA uccheda nahIM / yadi kahIM para isakA phala saMsArakA uccheda kahA bhI hai, to use upacAra kathana hI jAnanA caahie| aura yaha spaSTa hai ki upacAra kathana mukhyakA sthAna nahIM le sakatA / upacArakA spaSTIkaraNa karate hue anyatra kahA bhI hai mukhyAbhAve sati prayojane ca upacAraH pravartate / Azaya yaha hai ki mukhyake abhAvameM prayojana vizeSakI siddhike lie upacAra kathanakI pravRtti hotI hai / isalie itanA spaSTa hai ki anya padArthake Alambanase pravRttirUpa jo bhI kriyA kI jAtI hai, vaha upacAradharma honese mukhya dharmakA sthAna nahIM le sakatA / yadyapi yaha hama mAnate haiM ki gRhastha avasthA meM aise dharmakI hI pradhAnatA rahatI hai| kintu isakA yaha tAtparya nahIM ki gRhastha mukhya dharmase apanI cittavRttiko haTAkara ise hI sAkSAt mokSakA sAdhana mAnane lagatA hai| spaSTa hai ki jaba mokSake abhiprAyase kiyA gayA, vyavahAradharma bhI sAkSAt mokSakA sAdhana nahIM ho sakatA / aisI avasthAmeM jo AcAra kaulika dRSTise kiyA jAtA hai, vaha dharmakA sthAna kaise le sakatA hai ? use to vyavahAradharma kahanA bhI dharmakA parihAsa karanA hai| ataeva niSkarSarUpameM yahI samajhanA cAhie ki dharmameM varNAdikake bhedase vicArake lie raJcamAtra bhI sthAna nahIM hai aura yahI kAraNa hai ki jainadharmane vyaktikI yogyatAke Azrayase usakA vicAra kiyA hai, varNa aura jAtike Azrayase nhiiN| jaba yaha vastusthiti hai to aisI avasthAmeM anya varNavAloMke samAna zUdra bhI jina mandirameM jAkara jinadevakI arcA vandanA kareM, yaha mAnanA Agama sammata honese ucita hI hai|
Page #564
--------------------------------------------------------------------------
________________ sonagar3ha aura jainatatvamIsAMsA sonagar3ha ko lakSya kara sonagar3hake virodhI katipaya patroMmeM TIkA-TippaNI hotI rahatI hai / isake anya kaI kAraNa haiM, para maiM una sabakI isa lekhameM carcA nahIM karU~gA / jahA~ taka zastrIya dRSTise vicAra karane kI bAta hai usake ye tIna mukhya kAraNa pratIta hote haiM- 1. sonagar3ha kArya-kAraNa bhAvako svIkAra nahIM karatA / 2. sonagar3ha vyavahAra dharmako rAgarUpa batalAtA hai / 3 sonagar3ha vyavahAra dharmakA niSedha karatA hai / yahA~ sonagar3ha ko dRSTimeM rakhakara inhIM tInoM bAtoM para vicAra karanA hai 1. paramAgamameM kArya-kAraNa bhAvakA UhApoha do prakArase kiyA gayA hai-- upAdAna- upAdeya dRSTise aura nimitta naimittika dRSTise / virodhI patroMmeM abhI taka jitane bhI lekha mere dekhane meM Aye haiM, unameM upAdAnaupAdeya bhAvako to prAyaH sparza hI nahIM kiyA jAtA hai yadi kArya-kAraNa bhAvakA UhApoha karate samaya bAhya aura Abhyantara donoM prakArakI sAmagrI ke AdhArase kAryakA vicAra kiyA jAya to rupayAmeM pandraha AnA samasyA sulajha jAya / taba kevala eka mAtra itanA hI vicAra karanA zeSa raha jAya ki bAhya sAmagrI ke rahate hue bhI jIvana meM aisI kyA kamI raha jAtI hai jisase svayaM jIva upAdAna banakara mithyAtvAdike abhAvapUrvaka samyagdarzanAdi pariNAmako nahIM utpanna kara pAtA / mokSamArgakA prArambha abuddhipUrvaka hotA hai ise mere khyAlameM na to paramAgama hI svIkAra karatA hai aura na virodhI vidvAn hI mAnate hoMge / cAhe deva, guru aura zAstra AdikI bhakti Adi rUpa kArya hoM, cAhe nizcaya ratnatrayakI prAptirUpa kArya ho, hotA hai ina dAnoMkA prArambha buddhi pUrvaka hI / aba vicAra kIjie ki kudevAdikI bhakti-pUjA AdirUpa gRhIta mithyAtvakA buddhipUrvaka tyAgakara mAtra sacce devAdikakI hI zaraNa svIkAra karatA hai, yA usake sAtha gRhastha aura munike AcArako samyak prakArase pAlatA hai use nizcaya samyagdarzana aura samyagjJAnakI yA zrAvaka aura munike anurUpa nizcaya ratnatraya kI prApti usa bAhya kAraNoMke honepara bhI niyamase kyoM nahIM hotI ? yaha aniyama honekA kAraNa kyA hai ? yadi virodhI vidvAn isa lakSyapara gambhIratA se vicAra karane lageM aura isa mukhya kAraNako dRSTi ojhala na kara ukta kAraNake anusandhAnameM laga jAya~ to unheM sonagar3ha kI prarUpaNAkI yathArthatA bhI samajha meM Ane lage / nizcaya ratnatraya jIvakA svAzrita bhAva hai aura vyavahAra ratnatraya jIva kA parAzrita bhAva hai / Azaya yaha hai ki jaba yaha jIva buddhipUrvaka honevAle parAzrita zubhAzubha anya saba vikalpoMse nivRtta hokara bhI zrI samayasAra Adi dravyAnuyoga meM batalAe gae nija svarUpakI ora apane upayogako mor3akara usameM upayukta hotA hai, taba use yathAyogya nizcaya ratnatrayakI prApti hotI hai / yadi ukta jIva gRhIta mithyAtvakA buddhipUrvaka tyAgakara tathA sacce deva, zAstra, guru kI zraddhA sampanna hokara avratI zrAvakake anurUpa jainAcArakA pAlana karane vAlA hai to svAtmonmukha honepara vaha svAnubhUti svarUpa nizcaya samyagdarzana aura samyagjJAnako prApta karatA hai, isake anaMtAnubandhI krodha, mAna, mAyA aura lobhakA abhAva ho jAnese aMzataH vItarAgatA bhI pragaTa ho jAtI hai / yadi ukta jIva caraNAnuyogake anusAra aNuvratoMkA pAlana karane vAlA hai to svAtmonmukha honepara
Page #565
--------------------------------------------------------------------------
________________ 528: siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana-prantha vaha nizcaya samyagdarzana aura nizcaya samyagjJAnake sAtha viratAvirata guNasthAnako prApta kara letA hai aura yadi ukta jIva caraNAnuyoga paramAgama meM pratipAdita vidhise aTThAIsa mUlaguNoMkA dhArI hai to svAtmonmukha hone para vaha nizcaya samyagdarzana aura samyagjJAnake sAtha sAtaveM guNasthAnako prApta ho jAtA hai / mokSamArgameM ArUr3ha honekA eka mAtra yahI mArga hai, isake sivA anya mArga nahIM hai| jo isa vidhise mokSamArgapara ArUr3ha hotA hai usake yathAyogya nizcaya ratnatrayakI prApti hote samaya karaNAnuyogake anusAra tadanurUpa karmoMkI upazamAdi kriyA bhI avazya hotI hai| isI meM tInoM anuyogoMkI prarUpaNA kI sArthakatA hai| kArya-kAraNa bhAvako svIkAra karanekI AvazyakatA bhI isImeM hai| paramAgama hI ise svIkAra karatA hai ki vyavahAra ratnatraya parAzrita bhAva hai| kyoMki usakI prApti buddhimeM parakA Alambana lene para hI hotI hai| isameM gRhIta mithyAdarzana-jJAna-cAritrake tyAgapUrvaka paramArtha svarUpa-deva-guru-zAstra aura vratoMkA avalambana lekara mana, vacana aura karmakI pravRti karanA mukhya hai / ukta sacce devAdikakA apane upayogameM avalambana lie binA vyavahAra ratnatrayakI prApti ho jAya, yaha trikAlameM sambhava nahIM hai| isIlie paramAgamameM vyavahAra ratnatrayako prazasta rAgarUpa svIkAra kiyA hai| buddhipUrvaka aisA prazasta rAga pramatta saMyata guNasthAna taka pAyA jAtA hai, isalie vahIM taka vyavahAra ratnatrayakI prApti, pAlana aura samhAlakA vikalpa hotA hai| apane ukta prakArake vikalpakA abhAva hokara dasaveM gaNasthAna taka tadviSayaka rAga to pAyA jAtA hai| mana, vacana aura kAyakI usa rUpa pravRtti nahIM hotii| mUlAcAra Adi paramAgamameM prArambhake tIna guNasthAnoMmeM azubhopayoga batalAyA hai| yadyapi mithyAtva guNasthAnoMmeM hI kinhIMko avratI zrAvakake anurUpa vyavahAra ratnatrayakI prApti ho jAtI hai, kinhIM ko vratI zrAvakake anurUpa vyavahAra ratnatrayakI prApti ho jAtI hai aura kinhIMko munipadake anurUpa vyavahAra ratnatrayakI prApti ho jAtI hai| parantu unheM nizcaya samyagdarzanAdikI prApti na hone ke kAraNa unake isa vyavahAra dharmako yathArtha saMjJA nahIM prApta hotI / kAraNa ki yaha saba karate hae bhI usake jIvana meM eka to kisI na kisI jAtikI laukika abhilASA banI rahatI hai aura dUsare vaha usa bAhya pravRttiko hI apanA hitakArI mAnatA rahatA hai| sonagar3ha isa bAhya vyavahAra dharmako Agama bAhya mAnatA ho aisA bhI nahIM hai yA nizcaya dharmakI prAptike pUrva vyavahAra dharmako prApti hotI hai, aisA na mAnatA ho aisA bhI nahIM hai yA vahA~ isakA upadeza na hotA ho aisA bhI nahIM hai / vastusthiti yaha hai ki pratyeka anuyogake vyAkhyAnakI apanI maryAdA hai| sonagar3hameM usa maryAdAko khyAlameM rakhakara hI vyAkhyAna kiyA jAtA hai itanA avazya hai / udAharaNArtha jaba caraNAnuyogake anusAra vahA~ vyAkhyAna hotA hai taba yaha spaSTa kahA jAtA hai ki jo kudevAdikakI bhakti-pUjana karatA hai yA sAta vana karatA hai aura ATha mUlaguNoM kA pAlana nahIM karatA hai Adi, vaha nAmakA bhI jaina nahIM hai| vaha parama arhata vANIko sunanekA bhI pAtra nahIM / sabhAmeM Akara baiThe aura sune yaha dUsarI bAta hai / isa prakAra vahA~ caraNAnuyogake vyAkhyAnakI maryAdAko dhyAna meM rakhakara usakA vyAkhyAna kiyA jAtA hai| isa prakAra hama dekhate haiM ki jaise caraNAnuyogake vyAkhyAnakI apanI maryAdA hai vaise hI dravyAnuyogake vyAkhyAnakI bhI apanI maryAdA hai / parAzritako chur3Akara apane nijasvarUpa upayukta karAnA dravyAnuyogake vyAkhyAnakA mukhya prayojana hai isalie isake vyAkhyAnake samaya zubha aura azubha sabhI prakArake rAgabhAvakA niSedha kiyA hai| usameM jisa
Page #566
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturtha khaNDa : 529 prakAra azubha rAgasvarUpa paJcendriyoMke viSaya grahaNakA niSedha ho jAtA hai usI prakAra vyavahAra ratnatraya kA bhI niSedha ho jAtA hai / dravyAnuyogake vyAkhyAnake samaya yadi vyavahAra ratnatrayakA niSedha hotA hai to sunane vAleko aTapaTA nahIM laganA cAhie / unheM yaha samajhanA cAhie ki nirvikalpa avasthAke prApta karaneke abhiprAyase hI yahA~ upadezameM saba prakArake vikalpoMko chor3anekA upadeza diyA jAtA hai| yadi isa upadezako sunakara koI apane vyavahAra ratnatrayako hI pravRttimeM tyAga baiThatA hai to isase vaha apanA hI ahita karatA hai| isameM upadeSTAko doSa nahIM diyA jA sakatA aura na usa prarUpaNAko aikAntika hI kahA jA sakatA hai| nizcaya dharma aura vyavahAra dharmakA vyAkhyAna nayAzrita honese eka kAlameM eka dharmakA hI vyAkhyAna ho sakatA hai / jinavANIkA saMkalana bhI isI dRSTise bhinna-bhinna anuyogoMmeM mukhyatAse kiyA gayA hai hameM yaha nahIM bhUlanA cAhie / svAzrita kathana nizcayanayakA viSaya hai aura parAzrita kathana vyavahAranayakA viSaya hai, lae jIvanameM svAzritapanekI prasiddhike lie parAzrita vyavahArakA niSedha kiyA jAtA hai| dUsare vyavahAranaya aura usakA viSaya niSedhya isalie bhI hai, kyoMki vaha yathAvasthita vastusvarUpa nahIM hai / paramAgamameM isIlie nizcayanayako pratiSedhaka aura vyavahAranayako pratiSedhya kahA gayA hai / eka bAta yaha bhI hai ki jIvanameM vyavahAra dharma rUpa pravRttiko sAkAra rUpa deneke lie jaise azubha pravRtti aura azubha vikalpakA niSedha kiyA jAtA hai, use upAdeya nahIM mAnA jAtA vaise hI apane jIvanako nizcaya dharmasvarUpa banAneke lie usake vyAkhyAnameM zubha azubha donoM prakArakI pravRttiyoM aura unake vikalpoMkA bhI niSedha kiyA jAtA hai / unheM upAdeya nahIM batalAyA jaataa| zubha aura azubha bhAvakI nivRttikA nAma saMvara hai| dravyAnuyoga aura caraNAnuyoga donoM paramAgama svIkAra karate haiM / mUlAcArakI TIkAmeM ahiMsA Adiko vrata kahaneke kAraNakA nirdeza karate hue batalAyA hai ki sAvadyako nivRtti pUrvaka mokSamArgake nimitta rUpa AcaraNameM vrata vyavahAra kiyA jAtA hai| isase bhI yahI jJAta hotA hai ki jo svayaM mokSamArga to nahIM hai, kintu jo AcaraNa usakA bAhya nimitta hai use vyavahAra dharma kahate haiN| isa prakAra itane UhApohake AdhArase kArya kAraNa bhAvakA vicAra karanepara yaha sUtarAM phalita ho jAtA hai ki svabhAva sammukha huA AtmA mokSamArgakA upAdAna nimitta hai| darzana mohanIya Adi karmoMkA upazamAdi usakA antaraMga nimitta hai aura sacce deva-guru zAstrakI zraddhA va vratAdi pariNAma usakA bAhya nimitta hai| yahA~ karmake upazamAdiko antaraMga nimitta aura nokarmako bAhya nimitta kahA gayA hai / haiM ve donoM jIvase bhinna hI aura isa apekSAse ve donoM hI bAhya nimitta haiN| bAhya aura Abhyantara upAdhikI samagratAmeM kArya hotA hai, svAmI samantabhadrake isa vacanase bhI ukta lakSyakI puSTi hotI hai| yahA~ upAdAna nimittako Abhyantara upAdhi kahA gayA hai aura bAhya sabhI prakArakI sAmagrIko bAhya upAdhi kahA gayA hai, isameM karma aura nokarma donoMkA grahaNa ho jAtA hai| __ anyatra (zloka vArtikameM) upAdAnanimittako nizcaya kAraNa bhI kahA gayA hai| samartha upAdAna kAraNa yaha isakA dUsarA nAma hai| isase yaha sutarAM phalita ho jAtA hai ki nizcaya kAraNake atirikta kAryake prati nimittabhUta anya jitanI bhI bAhya sAmagrI hotI hai vaha saba jinAgamameM vyavahArase hI hetu mAnI gaI hai| isakA kAraNa yaha hai ki jaise upAdAna dravyase abhinna honeke kAraNa svayaM kAryarUpa pariNamatA hai vaise bAhya sAmagrI, jo pratyeka kAryameM nimitta vyavahArako prApta hotI hai, svayaM usa kAryarUpa na pariNama kara usase bhinna rahakara hI apanA anya kArya karatI hai| phira bhI usameM nimitta vyavahAra karanekA prathama kAraNa kAlapratyAsatti hai| arthAta ukta donoMke eka kAlameM honeke kAraNa inameM paraspara nimitta-naimittika vyavahAra kiyA jAtA
Page #567
--------------------------------------------------------------------------
________________ '530 : siddhAntAcArya paM0 phalacandra zAstrI abhinandana-grantha hai| dUsarA kAraNa yaha hai ki ukta donoMmeM bAhya vyApti ghaTita ho jAtI hai| aura isI AdhArapara ina denoMmeM anvaya-vyatireka ghaTita hotA hai| jahA~ bAhya sAmagrI yA antaraMga sAmagrI ho aura kArya na ho, vahA~ una donoMko usa kAryakA nimitta kahanA sthUla dRSTi hai| vastutaH jaba koI dravya nizcaya upAdAna padavIko prApta hotA hai taba usake anantara samayameM jisakA vaha upAdAna nimitta hotA hai vaha kArya avazya hotA hai aura usakA jisakI usa prakArake kAryake sAtha kAlika vyApti hotI hai aisA koI na koI bAhya nimitta bhI hotA hai| tIsarA kAraNa yaha hai ki upAdAnake anusAra jo kArya hotA hai, bAhya sAmagrI kA vyApAra / vahAranayase usake anukUla hI hotA hai| ye tIna kAraNa haiM jinheM lakSyameM rakhakara kArya aura usake anukUla bAhya sAmagrImeM nimitta-naimittika vyavahAra kiyA jAtA hai / naya sAta hai-naigamanaya, saMgrahanaya, vyavahAranaya, RjusUtranaya, zabdanaya, samibharUDhinaya aura evaM bhUtanaya / para aura apara sat saMgrahanayakA viSaya hai| saMgrahanayase gRhIta satmeM bheda karanA vyavahAranayakA viSaya hai / vartamAna paryAyako grahaNa karanA RjusUtranayakA viSaya hai tathA zabdAdike bhedase vatamAna paryAyako grahaNa karanA zabdAdi tIna nayoMkA viSaya hai| isase jJAta hotA hai ki kAryakAraNa bhAva ina chahoM nayoMkA viSaya to ho nahIM sakatA, kyoMki inameM se prArambhake do naya to sat aura satameM kiye gaye paramANa taka avAntara bhedako viSaya karate hai tathA antake cAra naya vartamAna paryAyako viSaya karate haiN| kArya-kAraNabhAva domeM banatA hai isalie yaha kAraNa hai aura yaha isakA kArya hai isa prakAra domeM sambandha sthApita karanA ina nayoMkA viSaya nahIM ho sakatA / aba kevala naigamanaya raha jAtA hai| so ukta saba nayoMkA jitanA viSaya hai vaha saba naigamanayakA viSaya hai, kyoMki isameM saMkalpakI mukhyatA rahatI hai / naigamanayako vyatpatti hai-'naikagamo naigamaH' isake anusAra zabda, zIla, karma, kArya, kAraNa, AdhAra, Adheya, sahacAra, mAna, meya, unmeya, bhUta, bhaviSyat aura vartamAnake Alambana dvArA kiyA gayA upacAra isa nayakA viSaya hai| isase yaha spaSTa ho jAtA hai ki yaha isakA kArya hai aura yaha isakA kAraNa hai isa prakAra doke Alambanase jitanA bhI vyavahAra kiyA jAtA hai 'vaha saba naigamanayakI apekSA hI banatA hai, ataH isa saba vyavahArako upacarita hI samajhanA cAhi kAraNa hai ki zrI samayasArameM vividha sthaloMpara AcArya amRtacandradevane aise saba vyavahArako vikalparUpa kahakara use upacarita hI batalAyA hai| isa prakAra paramAgama prasiddha nayoMke AdhArase vicAra karanepara bhI yahI siddha hotA hai ki prayojana vizeSase ekako nimitta aura dUsareko usakA naimittika kahanA vyavahAra (upacarita) kathana hI hai, paramArtha kathana nhiiN| yahA~ yaha prazna hotA hai ki aise upacarita kathanako paramAgamameM sthAna kyoM diyA gayA hai aura usa AdhArase kArya kAraNabhAvakI vyavasthA kyoM kI gaI hai ? samAdhAna yaha hai ki isa dvArA paramArthakI prasiddhi hotI hai isa prayojanako dhyAnameM rakhakara paramAgamameM isa upacarita kathana ko sthAna diyA gayA hai| isakI puSTi sthApanA nikSepa dvArA samyaka prakArase hotI hai| dhyAna madrAmeM sthApita mati svayaM paMcaparameSThI naha hai, kintu upacArase hama usameM yathA prayojana paMcaparameSThIkI kalpanAkara unakI ArAdhanA karate rahate haiM / yahA~ jisa prakAra jinabimba aura puNyabhAvameM paraspara nimitta-naimittika sambandha batalAyA gayA hai usI prakAra sarvatra samajhanA cAhie kyoMki anvaya-vyatirekake A-rapara kArya-kAraNa sambandhakI prakriyA sarvatra eka prakArase hI "svIkAra kI gaI hai| phira cAhe jisameM nimitta vyavahAra kiyA jAtA hai vaha apanI halana-calana rUpa kriyA vyApArake dvArA nimitta ho rahA ho yA buddhipUrvaka kriyA vyApArake dvArA nimitta ho rahA ho yA anya prakArase nimitta ho rahA ho / itanA sunizcita hai ki kisI bhI kArya ke honemeM usase bhinna jisameM vibhinna vyavahAra
Page #568
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturtha khaNDa : 531 kiyA jAtA hai vaha kAla pratyAsatti vaza bAhya vyAptiko lakSyameM rakhakara anvaya-vyatirekake AdhAra para hI kiyA jAtA hai aisA yahA~ samajhanA caahie| usameM tadvyatirikta vastuke kAryakA paramArtha rUpa kartA, karma, karaNa, sampradAna, apAdAna aura adhikaraNa rUpa eka bhI kAraka dharma pAyA jAtA ho aisA nahIM hai| yahI kAraNa hai ki usameM tadvyatirikta vastuke kAryake kartA Adi kAraNa dharmakA Aropa karake use vyavahAra hetu kahA jAtA hai| isa vivecanase yaha sutarAM phalita ho jAtA hai ki kisI eka vastuko kisI dUsare vastuke kAryakA preraka nimitta kahanA yA udAsIna nimitta kahanA yaha saba upacarita kathana hI hai paramArtha kathana nahIM, yaha vyavahAranayakA kartavya hai / nizcaya nayakA kartavya isa prakAra hai utpAda, vyaya aura dhruva svabhAva vastuko dravya kahate haiM / yaha dravyakA avyApti, ativyApti aura asaMbhava doSoMse rahita Atmabhuta sAmAnya lakSaNa hai| isake anusAra pratyeka dravya paryAyoM meM apane anvaya svabhAva ke kAraNa dravya dRSTise svayaM avasthita aura nitya hai tathA vyatiraka svabhAvake kAraNa paryAya dRSTise svayaM utpAda aura vyayako prApta honese anitya hai| pratyeka dravyoMko nityAnityAtmaka svIkAra karanekA yahI kAraNa hai / yaha traikAlika vastu vyavasthA hai| isa prakAra jaba isa tathyako svIkAra kiyA jAtA hai taba pratyeka dravya meM prati samaya utpAda, vyaya aura dhrauvyakI vyavasthA svayaM banatI hai yaha nizcita hotA hai / isIliye zrI samayasArameM pariNAmI, pariNAma aura pariNamana kriyA ina tInoMko tAttvika rUpase abhinna-eka kaha kara batalAyA hai ki para padArtha se bhinna raha kara sadA kAla eka hI vastu pariNamana karatI hai, eka hI pariNAma hotA hai aura ekakI hI pariNamana kriyA hotI hai, kyoMki ye aneka hokara bhI eka hI vastu hai-bheda nahIM hai / do drabya eka hokara pariNamana nahIM karate, do dravyoMkA eka pariNAma nahIM hotA aura do dravyoMkI eka pariNamana kriyA nahIM hotI, kyoMki jo aneka hai ve sadA aneka hI rahate haiM, ve badala kara eka nahIM ho jAte / eka pariNAmake do karma nahIM hote, eka dravyake do pariNAma nahIM hote tathA eka dravyakI do pariNAma kriyA nahIM hotI kyoMki eka karmI bhI anekarUpa nahIM hotA / yaha vastuvyavasthA hai| isIse pariNAma svabhAva vAlA hone para bhI pratyeka dravyako dravya dRSTise nitya aura avasthita svIkAra kiyA gayA hai| pratyeka dravya paramArthase apane guNa-paryAyoMmeM hI vyApta kara rahatA hai| vaha isa alaMdhya maryAdAkA ullaMghana trikAlameM nahIM kara sktaa| pratyeka dravyakI apane pariNAmoMke sAtha antaHvyApti svIkAra karanekA bhI yahI kAraNa hai / yaha nizcayanayakA vaktavya hai| isa prakAra asadbhUta vyavahAranaya aura nizcayanayake vaktavyakA vicAra karaneke bAda aba sadbhUta vyavahAranayake vaktavyakA nirdeza karaneke sAtha sadbhuta vyavahAranaya aura asadbhuta vyavahAranayake vaktavya meM paraspara sAmaMjasya kisa prakAra hai isakI mImAMsA kreNge| yaha to hama pahale hI batalA Aye haiM ki pratyeka dravya kathaMcit pariNAma svabhAva hai, isalie usameM prati samaya utpAda-vyaya hotA rahatA hai| yahA~ utpAdakA nAma ho kAryakI utpatti hai aura usake vyayakA nAma hI kAryakA dhvaMsa hai| yaha utpAda-vyaya kriyA pratyeka dravyameM pratisamaya hotI rahatI hai| udAharaNArtha apane zarIrako hI liijie| vaha prathama samayameM jisa rUpameM utpanna huA hai dUsare samayameM usameM kucha parivartana hotA yA nahIM ? yaha to hai nahIM ki prathama samayameM jisa rUpameM hai, dUsare samayameM bhI usI rUpameM banA rahatA hai, kyoMki ise svIkAra karane para zarIrameM bAla, yuvA aura vRddha Adi rUpa avasthAe~ nahIM bana sakatI haiN| isase vidita hotA hai ki jisa prakAra prati samaya zarIrameM sthUla-sUkSma parivartana hotA hai usI prakAra saba dravyoM utpAda-vyaya samajha lenA caahie| aba prazna yaha hai ki pratyeka dravyameM jo utpAda vyaya rUpa kArya hotA hai vaha kevala bAhya sAmagrIke milanepara hI hotA hai yA koI usakA antaraMga kAraNa bhI hai| isakA kAraNa kevala bAhya sAmagrI to ho nahIM sakatI
Page #569
--------------------------------------------------------------------------
________________ 532 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana-prantha kyoMki bAhya sAmagrIke balase kAryakI utpatti svIkAra karanepara gehU~se canekI bhI utpatti mAnanI par3atI hai kintu aisA dekhA nahIM jAtA, ataH isakA dravyagata koI antaraMga kAraNa honA caahie| yahA~ kevala bhAva pratyAsattiko to kAryakA kAraNa mAnA nahIM jA sakatA, kyoMki kevala bhAvapratyAsatti ko kAryakA kAraNa mAnanepara samAna AkAra vAle samasta padArthoM meM kArya-kAraNabhAva (upAdAnopAdeyabhAva) prApta hotA hai / kAlapratyAsatti bhI kAryakA kAraNa nahIM ho sakatA, kyoMki ise svIkAra karanepara pUrvottara samanantara kSaNavartI samasta padArthoMmeM kArya-kAraNabhAva prApta hotA hai| dezapratyAsatti bhI kAryakA kAraNa nahIM ho sakatA, kyoMki ise svIkAra karane para samAna dezavartI samasta padArthoMmeM kArya kAraNabhAva prApta hotA hai| dravyapratyAsatti bhI kAryakA kAraNa nahIM ho sakatA, kyoMki aisA svIkAra karanepara sat dravyatva Adi sAdhAraNa dravyapratyAsattise bhI kAryakI utpatti svIkAra karanI par3atI hai / ataH asAdhAraNa dravya pratyAsatti aura avyavahita pUrva samayavartI bhAva vizeSa pratyAsatti rUpa upAdAnako hI apane upAdeya (kArya)ke prati kAraNa rUpase svIkAra karanA cAhie / aura isIlie paramAgamameM avyavahita pUrva samayavartI dravyako upAdAna rUpase aura avyavahita uttara samayavartI dravyako upAdAna rUpase aura avyavahita uttara samayavartI dravyako upAdeya rUpase svIkAra kiyA gayA hai| ataH pratyeka samayameM pratyeka dravyameM paryAyarUpase utpAda-vyaya rUpa kArya kI prApti hotI hai, ataH vivakSAbhedase prati samaya vaha svayaM upAdAna bhI hai aura svayaM upAdeya bhI hai| avyavahita pUrvakSaNavartI paryAyakI apekSA upAdAna bhI hai aura avyavahita uttara kSaNavartI paryAyakI apekSA upAdeya bhI hai| yaha upAdAna-upAdeya svarUpa kAryakAraNa sambandhakI avyAhata vyavasthA hai| pratyeka samayameM jo dravyameM eka pariNAmakA vyaya hokara dUsare pariNAma kA utpAda hotA hai vaha isI AdhAra para hotA hai| yaha sadbhuta vyavahAra nayakA vaktavya hai| jo bhI kArya hotA hai vaha dravyameM avasthita apanI dravya-paryAyarUpa sahaja yogyatAke kAraNa hotA hai, isalie to isa nayake viSayako sadbhuta kahA hai aura kAraNa tathA kAryameM samaya bheda honese use vyavahAra kahA hai| isa prakAra upAdAna upAdeya bhAva sadbhUta vyavahAra nayakA viSaya hai yaha nizcita hotA hai / isa prakAra sadbhuta vyavahAranayake vaktavyakA vicAra karaneke bAda aba isake vaktavyake sAtha asadbhUta vyavahAranayake anusAra kArya-kAraNabhAvakI yugapat prApti kaise banatI hai isakA katipaya Agama prasiddha udAharaNoM ke AdhArase vicAra kreNge| [1] paramAgamameM sarvatra kisa karmake udaya, upazama, kSaya aura kSayopazamake sAtha jIvakA audayika, aupazamika, kSAyika aura kSAyopazamika kauna sA bhAva hotA hai isakI jisa prakAra bAhya vyApti batalAI hai usI prakAra upAdAnake sAtha Abhyantara vyAptikA nirdeza bhI dRSTigocara hotA hai| yathA-14veM guNasthAna ke antima samayameM ratnatraya pariNAmakI pUrNatAko prApta haA yaha jIva siddha paryAya yukta jIva dravyakA nizcaya upAdAna kAraNa hai aura agale samayameM siddha hote samaya cAra aghAti karmoMkA kSaya usakA bAhya nimitta hai / isa prakAra siddha paryAya rUpa kArya meM bAhya aura Abhyantara upAdhikI samagratA eka sAtha bana jAtI hai yaha siddha hotA hai /
Page #570
--------------------------------------------------------------------------
________________ dharma aura devadravya kisI bhI dharmako cirasthAyI rUpa deneke liye dhArmika saMsthAoMkI sabase pahile AvazyakatA hotI hai / saMsArameM aise bhI dharma hai jinhoMne pratimAke astitvakA niSedha kiyA hai| itanA hI nahIM ve pratimAko dharmakA aMga mAnaneke liye bhI taiyAra nahIM hai| jo kucha bhI ho, Aja hama pratimAkI upayogitAke Upara yahA~para kucha bhI nahIM likha rahe haiM, vaha svataMtra viSaya hai isaliye usake Upara svataMtra hI likhA jaavegaa| hameM to yahA~para pratimAko devarUpase svIkAra karake AgekA vicAra karanA hai| dharmaka sAdhanabhUta do aMga haiM eka bAhya aura dUsarA AbhyaMtara / AbhyaMtara sAdhana svayaM AtmAkI vikAsarUpa avasthA hai aura bAhya sAdhana jina aMgoMse Atmadharmake liye protsAhana hai, ve haiN| unameM maMdira yaha sabase bar3A sAdhana mAnA gayA hai| maMdira eka aisA sthAna hai jahA~para dharmake icchuka ekatrita hokara apane kalyANake mArgakA sAmudAyika rItise vicAra aura AcAra kara sakate haiM / isaliye use sthAyIrUpa denekI samAjako AvazyakatA pratIta huii| sthAyIrUpa dravyake binA kisI bhI saMsthAko denA kaThina hI nahIM asaMbhava hai| koI bhI saMsthA kevala sadbhAvanAke Upara adhika dina taka nahIM Tika sakatI hai| kAraNa mAnava jAtikA aisA svabhAva hI hai ki paristhitike anusAra usake svabhAvameM badala par3atA hI hai / ataeva vicAroMkI krAMtike honepara bhI saMsthAko avyAhata rUpase sthira rakhaneke liye dravya sabase bar3I poSaka sAmagrI hai| prAyaH yaha dekhA jAtA hai ki jisa nimittase dravyasaMgraha kiyA jAtA hai usako vahI nAma prApta ho jAtA hai / devadravya ko upapatti isase aura dUsarI kyA ho sakatI hai| bahajanasamAjake liye saMsthAkA nAma nikAlA ki usakI rakSAke liye saMcita honevAlA dravya bhI sArbajanika hI hogA / tisa para deva dravya to aisI vastu hai ki usameM sabhIkA thor3A bahuta aMza rahatA hai| isaliye devadravyakI rakSAke liye dharmagranthoMmeM svataMtra niyama kiye gaye hai| devadravyake apaharaNameM sabase adhika pApa batalAyA hai / eka nahIM aneka graMthoMmeM isake grahaNa karane kA niSedha kiyA hai| paraMtu isa dravyake grahaNa karanekA itanA niSedha kyoM kiyA hai, usa dravyameM aura dravyase kyA vizeSatA utpanna ho jAtI hai / isakA itanA hI uttara diyA jA sakatA hai ki dravyakA nAma liyA ki, pratyeka manuSyake mukhameM pAnI Aye binA nahIM rahatA hai| phira bhI manuSya pApase DaratA hai isaliye hI isakA grahaNa pApakA kAraNa batalAyA gayA hai| itanA saba kucha hote hue bhI loga kisI na kisI rUpa meM usako grahaNa karate hI haiM koI vyAja dekara to koI gahanA rakha kara usa dravya ko apane kAmake calAneke lie lete hI haiM / yadyapi isase bahuta jagaha aneka jhagar3e utpanna hote haiM / isalie bahutase bhAIyoMkA yaha bhI mata dikhatA hai ki devadravya kisI bhI zarta para nahIM denA cAhiye / parantu una bhAIyoMkI yaha sUcanA avyavahArya hI samajhanA cAhiye dravyakA upayoga saMcaya karanA na hokara usake dvArA loka kalyANa sAdhanA hI hai| dUsare jo tattva samAjameM mAnya ho cukA hai usako naSTa nahIM kiyA jA sakatA hai| tIsare dhArmika granthoMmeM deva dravyake grahaNa karanekA jo niSedha kiyA hai vaha mUla dravyake grahaNa karanekA niSedha kiyA hai| isaliye mUladravyake rahate hue yadi usa dravyase apanI samAjakA upakAra ho sakatA hai to isa lAbhake uThAne meM kisIko bhI niSedha nahIM karanA caahiye| dharmamaryAdAke andara
Page #571
--------------------------------------------------------------------------
________________ 534 siddhAntAcArya paM0 phulacandra zAstrI abhinandana grantha : raha kara jo kucha karaneko AtA hai usakA nahIM karanA bhI pApa hai| Upara isa kathanase itanA to patA cala jAtA hai ki deva dravyako grahaNa karanekA jo niSedha kiyA hai vaha svArthakI dRSTise hI kiyA hai athavA mUlako surakSita rakhane kI apekSAse bhI niSedha kiyA hai| yadi samAjakI icchA huI to vaha usa dravyako surakSita rakhakara bhI usase samAjakalyANake bahuta kucha kAma kara sakatI hai| jaina samAja dhIre dhIre pichar3atI jA rahI hai usakA vyApAra dUsare logoM meM ba~TatA jA rahA hai, bekAroMkI saMkhyA bar3ha rahI hai| phira bhI kisIkA usa ora dhyAna nahIM, yaha ciMtAkI bAta nahIM to aura kyA hai / 'na dharmo dhArmikavinA' dharmAtmA puruSoMke astitva ke binA dharma Tika nahIM sakatA hai / jaise dUsare dharmAyatana haiM usI prakAra dharmAtmA puruSa bhI dharmAyatana samajhanA cAhiye / yadi hama eka maMdirakI rakSAke liye lAkhoM rupayA kharca kara sakate haiM to dharmAtmA puruSakI rakSAke liye bhI utanA hI kharca karane kI apanI zakti honI caahiye| isakA tAtparya yahI hai ki devadravya dhArmikatA ke rakSaNake lie hI saMcita kiyA jAtA hai isalie yadi jaina samAja vicAra karake jisase apanI samAjameM kalA, vidyA, vijJAna aura rojagArakI vRddhi hokara samAja sampanna bane isa ora bhI devadravyakA upayoga karane lage to vaha sabase adhika dharmAtmA siddha hogI / jisadina samAja paisekI apekSA zrAvakakI adhika ciMtA karegI vaha sudina hogaa| jina bhAIyoMko zrAvakoMkI durdazA bekArI aura ajJAnakA patA lagAnA ho to unheM thor3A zahara chor3akara kher3oM meM jAkara dekhanA cAhie taba patA lagegA ki hamArI saMskRti kitanI adhika nikRSTa hotI jA rahI hai| kyA hamAre netAoMko isa paristhitike dekhane meM Ananda AtA hogA ? kyA ve samAjakI saMskRtike naSTa karane meM hI samAjakA kalyANa samajhate hoMge ? hamArI samajhase yaha vo sambhava nahIM hai phira ve samAjakI saMskRtike sudhAranekA prayatna kyoM nahIM karate hai ? ina praznoMkA yahI uttara diyA jA sakatA hai ki samAjako abhI apane bhAIyoMkI rakSA, unnati aura saMskRti sudhArakA mahattva samajhameM hI nahIM AyA hai athavA vaha usa bhUla gaI hai| tabhI to vaha isa ora dhyAna nahIM detI hai / AzA hai - samAja deva dravyako bhI samAjake utthAna ke lie kharca karanemeM adharma na samajhakara isa ora vicAra karegI /
Page #572
--------------------------------------------------------------------------
________________ mUlasaMghazuddhAmnAyakA dUsarA nAma hI terApantha hai digambara paramparAmeM do AmnAya makhya haiM-eka malasaMgha aura dUsarA kASThAsaMgha / isa paramparAmeM zeSa jitane bhI bheda-prabheda pracalita haiM ve saba ina do bhedoMmeM hI garbhita ho jAte haiN| una sabameM mUlasaMgha yaha apane nAmake anusAra sabase prAcIna hai| isase jina zAsanakI anAdi paramparAkA bodha hotA hai| kASThAsaMgha madhyakAlameM jaba laukika AcArase prabhAvita ho digambara sAdhuoMne jaina samAjameM apanA sthAna banA liyA thA, usa samayase pracalanameM AyA hai| zithilAcAra isakI apanI vizeSatA hai| phira bhI isa kAla meM mUlasaMgha yaha nAma kabase pracalita huA to mAlUma par3atA hai ki zrutakevalI bhadrabAhake kAlameM zrIsaMghake do bhAgoMmeM vibhakta ho jAneke bAda hI yaha nAma pracalanameM AyA hai| isase siddha hai ki pUre zrI saMghameM isake pahale jo AmnAya pracalita thI use hI uttara kAlameM 'mUlasaMgha' isa nAmase abhihita kiyA jAne lgaa| zilApaTTa aura mUrtilekha AdimeM isa nAmakA kabase ullekha kiyA jAne lagA yaha kahanA to thoDA kaThina hai| parantu hamAre pAsa jo matilekha AdikA saMkalana zeSa bacA hai usameM eka aisA bhI lekha hai jisase yaha nizcayapUrvaka kahA jA sakatA hai ki 7vIM zatAbdIke pUrva hI mUrtilekhoM AdimeM 'mUlasaMgha' kA ullekha kiyA jAne lagA thA / vaha lekha isa prakAra hai vi0 saMvat 610 varSe mAgha sudI 11 mUlasaMghe paurapATAnvaye pATana (la) putthsNghhii| sADhorA (gunA) m0pr0| jaisA ki hama pahale likha Aye haiM, isa saMghake prazasti AdimeM ullekha karanekI paddhati bhadrabAhuke kAlameM hI cAlU ho gayI thI / uttara kAlameM isa nAmake pIche tIna vizeSaNa aura lage hue dRSTigocara hote haiN| kisI lekhameM 'balAtkAragaNe, sarasvatIgacche, kundakundAcAryAnvaye ye tInoM vizeSaNa lage hae haiN| __ hamAre pAsa jo lekha saMgraha zeSa bacA hai usameM sarvaprathama mUlasaMghake vizeSaNarUpase 'sarasvatIgaccha balAtkAragaNa' ye do vizeSaNa lage hue dRSTigocara hote haiM / pUrA lekha isa prakAra hai _ vi. saMvat 1007 mAsottamamAse phAlgunamAse zuklapakSe tithau caturthyAM budhavAsare zrImUlasaMgha sarasvatIgaccha balAtkAragaNa ThAkurasI dAsa pratiSThitaM / ' bUDhI canderI (gunA) sthita 12vIM zatAbdIkA eka lekha bhI hamAre saMgrahameM hai| usameM mAtra kundakundAnvaya nandisaMghakA ullekha hai / lekhakA vaha aMza isa prakAra hai 'zrI kundakundAnvaya nandisaMghe jAto muniH zrIzubhakotisUriH / ' ye do ullekha haiN| unake AdhArase yaha spaSTa ho jAtA hai ki prArambhameM aura bAdameM bhI mUlasaMghake vizeSaNake rUpameM ukta vizeSaNoMkA lagAyA jAnA aicchika rahA hai| jaise jaise naI paristhitiyA~ utpanna hotI gaI vaise-vaise ina vizeSaNoMkA prayoga vizeSarUpase hone lgaa| 1. bhaTTAraka sampradAya pR0 44 meM pro0 vI0 pI0 joharApurakarane yaha saMketa kiyA hai ki "14vIM sadIse malasaMghake sAtha sarasvatIgaccha aura usake paryAyavAcI bhAratI, vAgezvarI, zAradA Adi nAma jur3e haiN|' yaha ukta pratimAlekhako dekhanese ThIka pratIta nahIM hotaa|
Page #573
--------------------------------------------------------------------------
________________ 536 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana-grantha nItisArake ullekhase bhI jJAta hotA hai ki saba saMghoMkA mUla srota mUlasaMgha hI hai / ' bAdameM eka aMgadhArI jinakA dUsarA nAma guptigapta hai| arhadbaline deza, kAla aura paristhitikA vicArakara mUlasaMghake antargata siMha, nandi, sena aura devasaMghakI sthApanA kii| vartamAnameM jo zuddhAmnAyake nAmase prasiddha hai yaha usIkA dUsarA nAma hai| isa samaya ise terA-bhagavan ApakA pantha bhI kahA jAtA hai| yadyapi mUrtilekha AdimeM isakA kahIM ullekha to dRSTigocara nahIM hotA hai| para Ajakala zuddhAmnAyako isI nAmase jAnA jAtA hai| zuddhAmnAyake jo mUrtilekha hamAre dekhanameM Aye haiM unameM se eka mUrtilekha pAlItAnAke digambara jaina mandirameM sthita jinamUrtipara aMkita hai| vaha pUrA lekha isa prakAra hai vi0 saM0 1734 varSe mUlasaMghe sarasvatIgacche balAtkAragaNe zrI kundakundAcAryAmnAye bhaTTAraka sakalakIti tatpaTTe zrI padmanandI tatpaTTe bha0 zrI devendrakIrti tatpaTTe bha0 zrI kSemakortizuddhAmnAye vAga'deza zItapAr3Anagare hU~mar3ajJAtIya laghuzAkhAyAM kamalezvaragotre doSI zrI sUradAsa tat sUramada tayoH pUtradozI sAMgItA sarajANa etayoH putrii| zuddhAmnAyake poSaka isa lekhase yaha spaSTa ho jAtA hai ki bhagavAn kundakunda AmnAya, zuddhAmnAya aura terApantha ye tInoM eka hI hai| yadyapi kaI zatAbdI pUrvase lekara isa AmnAyake jitane bhI bhaTTAraka paTTa rahe haiM una sabane apane vyavahArameM zuddhAmnAya paramparAkA pUrI tarahase tyAga kara pUjA-pAThameM kASThAsaMgha paramparAko bhale hI apanA liyA thA, para apanI zuddhAmnAya paramparAse anabhijJa aura yazake bhakhe zrAvakoM aura paNDitoMkA bhI isa sthitiko utpanna karane meM bahuta bar3A hAtha rahA hai / yaha hamArI korI kalpanA nahIM hai| vartamAna kAlameM isa AmnAyake zrAvakoM dvArA muni AcArameM zithilAcArako jisa prakAra bar3hAvA diyA jA rahA hai usase hI isa tathyakI puSTi hotI hai| yadi vicAra kara dekhA jAya to patA lagegA ki 10-11vIM zatAbdIse hI isa burAIne mUlasaMgha zuddhAmnAyako rAhukI taraha grasanA prArambha kara diyA thaa| yahI kAraNa hai ki samayasamayapara aise sadgRhastha aura apanI zramaNocita caryAke prati niSThAvAn muni hote Aye haiM jinhoMne zithilAcArI muni aura unake anuvartI zrAvakoMkI cintA na kara apanI pUrI zakti isa burAIko dUra karane meM lagAI hai| yahA~ hama aise do udAharaNa upasthita karate haiM jinase hamAre isa kathanakI puSTi hotI hai / pahalA udAharaNa pacarAI (khaniyAdhAnA) kSetrakA hai, jise upayogI jAnakara yahA~ diyA jA rahA hai . zrI kundakundasantAne desike saMjJike zubhanandiguroH ziSyaH sUriH zrI lIlacandrakaH / harIva bhUtyA harirAjadevo bhImeva hi tasya bhImaH / sutastadIyo raNapAla nAma etaddhirAnvaye kRtirAjatasya / parapATAnvaye zuddhe sAdhuH nAmnA mheshvrH| mahezvara pareva vikhyAtastatsuto bodhasaMjJakaH / satputro rAjano jJeyaH kiirtistsyaivmdbhutaa| jinendravatzubhAtyantaM rAjate bhuvanatraye / tasminnevAnvayai divye goSThi kAvaparau zubhau / paMcamAse sthito hyeko dvitIyAdazabhAsake || Adyo'sihaDo jJeyaH samasAjasasAM nidhiH / bhaktojinavarasyAdyo vikhyAto jinshaasne| maMgalaM mahAzrIH / bhadramastu jinazAsanasya / saMvat 1122 / yaha vi0 saM0 1122 kA lekha hai| isa lekhameM AcArya kundakunda AmnAyameM hue parapaTa (paravAra) anvayako zuddha kahA gayA hai| isase isa tathyako puSTi hotI hai ki zuddhAmnAyakI paramparAko lokameM banAye rakhanA paravAra (paurapATa) anvayakI apanI vizeSatA to hai hI, dUsare AmnAyako bundelakhaNDameM praveza na karane 1. tIrthakara mahAvIra aura unakI AcArya paramparA bhAga 4, pRSTha 358 /
Page #574
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturtha khaNDa : 537 denA yaha bhI isa anvayakI apanI vizeSatA hai / sAtha hI isase yaha bhI siddha honA hai ki zuddhAmnAyakA pracalana na to zrI paM0 banArasIdAsajIne hI kiyA hai aura na paNDitapravara ToDaramalajIne hI isako martarUpa diyA hai| kintu isase aisA lagatA hai ki ina donoM vidvAnoMke kAlameM bhI AgarA aura jayapura meM zuddhAmnAyake jinamandira aura usakA pracAra avazya rahA hai / ataH jainadharmakA mUlarUpa samajhakara inhoMne bhI ise na kevala svIkAra kiyA apitu isa AmnAyake pracArameM apane jIvanakA bahubhAga vyatIta kiyaa| vastutaH isa kAlameM yaha hajAroM varSase calI A rahI sarvAdhika prAcIna paramparA hai / yadyapi madhyakAlameM janmI kASThAsaMgha paramparAko, apane prabhAva jamAnemeM upayogI jAnakara, bhaTTArakoMne avazya hI use svIkAra kara liyA thA aura isa kAraNa isa (zuddha) AmnAyameM bhI zithilAcArane kisI hadataka apanA sthAna banA liyA thaa| para zuddhAmnAyakA pUrI tarahase lopa na kiyA jA sakA / _ isakI puSTimeM eka lekha to hama pahale hI uddhRta kara Aye haiM / aisA hI eka lekha bUr3hI canderImeM bhI upalabdha huA hai / isameM kundakundAnvaya nandisaMghake eka upAsakako zuddhAmnAyake anusAra hI yama niyamake pAlana karanemeM dakSa kahA gayA hai / lekhakA vaha aMza isa prakAra hai zrI kundakundAnvayanandisaMghe jAto muniH zrI zubhakItisUriH / caraNAMbujApondumarIcigaure vibhrAjitAnAM tiNoyazobhiH / / samabhavat zubhanandI tasya ziSyaH rAmAbudhajananayAlokaikabhAnuH / yamaniyama... " zuddha siddhAntavalI parigatabhavakItiH vItasaMsAracittaH / babhUva bhadro vanijAM sanetA kaSAyadoSaprasarasya hantA | hama pahale pacarAImeM prApta eka zilAlekhakA ullekha kara Aye haiM usa lekhase bhI usa lekhameM varNita viSayakI puSTi hotI hai| sambhavataH ina donoM lekhoMmeM aMkita prazastiyA~ lagabhaga eka hI kAlameM Age-pIche likhI gaI haiM / pacarAIke zilAlekhameM adhikatara lekha saMskRta chandameM likhA gayA hai| yaha lekha usIkA anusaraNa karatA hai / donoMmeM hI zrI zubhanandi gurukA ullekha huA hai| jAna par3atA hai ki ye eka hI vyakti haiM / jaise pacarAIke lekhameM zuddha zabdake dvArA zuddhAmnAyako sUcita kiyA gayA hai vaise hI isa lekhameM bhI yama-niyamako zuddha kahakara zuddhAmnAyako hI sUcita kiyA gayA hai / tathA isa prazastimeM bhadranAmake vyApAriyoMke jisa netAkA ullekha huA hai, jAna par3atA hai ki ye bhI paurapATAnvayI (paravAra) hone cAhiye, kyoMki inake guru bhI vahI sUri haiM jo pacarAIke zilAlekhake lekhake guru hai / donoMke liye vizeSaNa bhI eka samAna hai / ye donoM una mahAnubhAvoMmeMse ho sakate haiM jinake netRtvameM isa anvayake katipaya kuTumba mevAr3a aura gujarAtako chor3akara isa pradezameM Akara base haiN| yaha to hama pahale hI likha Aye haiM ki kundakundAnvaya, zuddhAmnAya aura terApantha ye eka hI hai / kevala inameM nAmabheda avazya hai| paramparAvalI hai jo isa kAlameM tIrthakara bhagavAna mahAvIrake kAlase calI A rahI hai / phira bhI mUlasaMghako pahale kundakundAcAryAnvaya kahA gyaa| bAdameM kASThAsaMghake lokameM pracalita ho jAnese ise zuddhAmnAya kahA gyaa| phira bhI mUlasaMgha kundakundAcAryAnvayako mAnanevAle bhaTrArakoM dvArA kASThAsaMghakI paripATIke anusAra devI-devatAkI upAsanA karanA, baiThakara pUjA karanA, nirgrantha mudrAko gandha-puSpa Adi lagAkara parigrahI banAnA Adiko svIkAra kara liyA gayA taba jAkara nirdoSa AcAravAle muniyoM aura gRhasthoMne zuddhAmnAyako aMgIkAra kara yaha kahanA prArambha kiyA ki he bhagavan ! devI-devatA AdikI pUjA karanA yaha terA arthAt ApakA mArga nahIM hai| isase vahI mUlasaMgha jo pahale kundakundAcAryAnvayake antargata zuddhAmnAya kahA 68
Page #575
--------------------------------------------------------------------------
________________ 538: siddhAntAcArya paM0 phulacandra zAstrI abhinandana-grantha jAtA thA vahI isa kAlameM terApantha kahA jAne lgaa| jaina nibandha ratnAvalImeM terApanthako dhyAnameM rakhakara likhA hai terApantha bhayo haraSe bar3ho citacAva / viSamapantha aba sugama karAva / / yaha saMkhyAvAcI nhiiN| vahAM bIsapanthako dhyAnameM rakhakara bhI likhA hai bIsapantha arthAt viSamapantha-Ter3hApantha jinamatameM mAnya nhiiN| yaha bhI saMkhyAvAcI nahIM / viSamakA bIsa kahA jAne lagA hai| jJAnAnanda zrAvakAcAra meM bhI terApanthake viSayameM likhA hai terApanthI hoM / te sivAya aura kudevAdikakauM hama nahIM seve haiN| tuma hIne sevoM to terApanthI / so mhAM tumhArau AjJAkArI hauN| jodharAma godIvAne pravacanasArake antameM likhA hai __ kahe jodha aho jina ! terApantha terA hai| yaha saba hote hue bhI 12-13vIM zatAbdI meM eka muni yA bhaTTAraka ho gaye haiM jinhoMne apanA nAma candrakIti likhA hai| ve mUlasaMghako dhyAnameM rakhakara likhate hai mUla gayA pAtAla mUla nayane na dIse / mUlahiM savrata bhaMga kima uttama hose / / mula piThAM paravAra tene saba kaaddhii| zrAvaka yativara dharma teha kiya Ave ADhI / / sakala zAstra nirakhatAM yaha pantha dIse nhiiN| candrakIrti evaM vadati morapIcha koThe kahI // isase spaSTa hai ki bIsapantha (kASThAsaMdha) mUlasaMghakA sadAse virodhI rahA hai| itanA hI nahIM, kintu isa kAlameM mUla saMghake sthAnameM jo terApantha pracalita hai usameM bhI 'terA' padakA artha viparyAsa dvArA teraha artha karake usakA khaNDana karate hue zrI paM0 pannAlAlajI jayaparI gadyameM 'terA pantha khaNDana' meM likhate hai dasa dikpAla utthApi guru caraNAM nahiM lAgai / kesara caraNAM nahiM dharai puSpapUjA phuni tyAgai // dIpaka arcA chAMDi AsikA bhAla na karahiM / jina nhavana na kare rAtripUjA pariharahiM / jinazAsana devyA taji rAMdhyo anna cahoDe nahiM / phala na car3hAvai harita phuni baiThi pUjA kara nahiM / / ye teraha ura dhari pantha tere ura thApye / jinazAsana sUtra siddhAMta mAMhilA vacana uthApai / / hama pahale terAkA artha likha Aye haiM / jabase mUlasaMgha kundakundAcArya aura zuddhAmnAyake arthameM terApantha zabda prayukta hone lagA tabase hI 'terA' padakA artha he bhagavan ! ApakA yahI artha hotA A rahA hai / isake poSaka kaI pramANa hama pahale de hI Aye haiN| phira bhI bosapanthI isakA kyA artha karate haiM isakA paNDita
Page #576
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturthakhaNDa : 539 pannAlAlajI dvArA likhita ukta kavitA eka namUnA hai| isameM terAkA kisa prakAra teraha artha karake terApanthakA khaNDana kiyA gayA hai yaha terApanthiyoMko samajhane lAyaka bAta hai / paNDita pannAlAlajIkA kahanA hai ki terApanthI loga ( 2 ) dasa dikpAloMko ardha nahIM car3hAte, (2) bosapanthI muniyoMkI caraNa vandanA nahIM karate, (3) jinamUrti ke caraNoMpara kezara nahIM lagAte, (4) phUloMse pUjA nahIM karate, (5) do pakase pUjA aura AratI nahIM karate ( 6 ) AsikAko mastakase nahIM lagAte, (7) abhiSeka nahIM karate, (8) rAtrimeM jinadevakI pUjA nahIM karate, ( 9 ) zAsanadevatAko nahIM mAnate, (10) dAla, bhAta aura roTI nahIM car3hAte, (11) hare phala nahIM car3hAte, (12) baiThakara pUjA nahIM karate, tathA (13) striyAM sUtra siddhAnta granthoM kA paThana-pAThana aura pravacana nahIM kara sakatIM / ye teraha bAteM terApanthI nahIM mAnate, isaliye hI inheM terApanthI kahA gayA hai / kintu vicAra kara dekhA jAya to ye saba kriyAe~ mithyAtvakI poSaka honese jinadharmameM mAnya nahIM hai / kAraNa ki hamAre samAna dasa dikpAla aura zAsanadevatA saMsArI hI haiM, mokSamArgI nhiiN| phira bhI hama saba unakI pUjA kareM yaha hamArA ajJAna hai / svAmI samantabhadrane ratnakaraNDa zrAvakAcAra meM isIliye inakI upAsanA karanekA niSedha kiyA hai / jinadharmake zAsanadevatA vAstavameM jinadeva hI haiM saMsArameM rulAnevAle devI-devatA nahIM / nirgrantha pA~ca prakAra ke hote haiM - pulAka, vakuza, kuzIla, nirgrantha aura snAtaka / inako jaise sacitta vastukA sparza nahIM karAyA jA sakatA vaise hI snAtakoMke aura striyoMke pratikRtirUpa jinabimbako bhI sacitta vastukA sparza karAnA yogya nahIM hai, isI kAraNa terApanthI bhAI sacitta puSpa aura phaloMse pUjA nahIM karate aura nahI puSpoMko bhagavAnke caraNoMpara car3hAte hI haiM / kezara parigrahakA pratIka hai, isaliye terApanthI bhAI bhagavAn ke caraNoM meM kezara nahIM lagAte / vItarAga sAdhukA koI pantha nahIM hotA / vaha sadA vItarAga mArga sAdhukA hI upAsaka hotA hai / phira bhI jo bIsapathakI puSTi karatA hai vaha sacce artha meM vItarAgI sAdhu nahIM hai, isaliye jo gRhastha aise sAdhukI vandanA nahIM karate ve ThIka hI karate haiM, kyoMki bIsapanthameM jina 13 bAtoMko svIkAra kiyA hai ye saba ajJAnakI pratIka haiM / dIpakase sUkSma jIvoMkA vadha hotA hai, kabhI-kabhI bAdara (sthUla) jIva bhI usakI capeTameM A jAte haiM, isaliye yadi terApanthI, pUjA-AratImeM dIpakakA prayoga nahIM karate to ve ThIka hI karate haiM / aise AcaraNake liye unakI hameM prazaMsA hI karanI cAhiye / vItarAga jina to sadA hI vItarAga haiM / unakI cAhe koI nindA kare yA prazaMsA, unheM usase koI prayojana nahIM / donoMke prati ve samAna haiM / itanA avazya hai ki jisa vidhi se ve arahanta aura siddhapadako prApta hue haiM vaha zikSA unase sahaja hI mila jAtI hai / ise yadi AsikA mAnA jAya so aisA kauna vyakti hai jo ise lenA nahIM cAhatA / usake liye sadA ho mastaka jhukA huA hai / isake sivA dUsarI koI AsikA nahIM hai, jisake liye yaha apanA mastaka jhukAtA phire / sijA huA anna eka maryAdA taka hI ThIka rahatA hai / usake bAda usameM trasa jIvoMkI utpatti hone lagatI hai / yahI kAraNa hai ki terApanthI bhAI-bahana prAsuka dravyase hI pUjA karate haiM / hama to kaheMge ki puNya kisameM hai isakA vicArakara bIsapanthI bhAiyoM ko bhI aisA hI karanA cAhie / jina pratimA arahanta aura siddha padakA pratIka hai| aura ina do padoMkA abhiSeka hotA nahIM, ata: zuddhike khyAla se unakA prakSAla hI kiyA jAtA hai, abhiSeka nhiiN| yaha vastusthiti hai / bIsapanthI bhAiyoMko isa vidhikA anusaraNa karanA cAhiye /
Page #577
--------------------------------------------------------------------------
________________ 540 : siddhAntAcAyaM paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana-grantha rAtrimeM jaba zrAvaka hI saba prakArake Arambhase virata ho jAtA hai, aisI avasthAmeM vaha pUjAkA Arambha kaise karegA, arthAta nahIM karegA, kyoMki isa kAlameM sthUla-sUkSma jIvoMkA adhika saMcAra hone lagatA hai| ise bIsapanthI bhAI bhI samajhate haiN| haTha aura vivekameM bar3A antara hai / hama to yahI cAhate haiM ki ve haThakA mArga chor3akara vivekakA mArga aMgIkAra kreN| aisA niyama hai ki pUrvokA adhyayana zrAvikAkI bAtako chor3iye AyikAko bhI nahIM karanA cAhiye aisI AgamakI AjJA hai / pravacana use bahinoMmeM hI karanA cAhiye, kyoMki jisa gAdI para baiThakara puruSa pravacana karate haiM vaha paramparAse prApta AcAryoMkI gahI hai| vartamAna kAlameM isa niyamakA pAlana to zvetAmbara bhAI. bahina bhI karate haiN| phira bIsapanthakA nAma lekara digambara usakA ullaMghana kareM yaha jinamArga nahIM hai| Aja kala bIsapanthI bahinoMne ye saba maryAdA tyAga dI hai| isakA vicAra unhIMko karanA hai ki kisa bAtameM hamAre dharmakI rakSA hotI hai| viduSI honA aura bAta hai aura AgamakI AjJAkA ullaMghana kara calanA aura bAta hai| isa prakAra vicArakara dekhA jAya to mUlasaMgha kundakundAcAryake AmnAyake antargata zuddhAmnAya terApantha hI jinadharmakI upAsanAkA saccA mArga hai, anya nahIM yaha siddha huA /
Page #578
--------------------------------------------------------------------------
________________ varNa vyavasthAkA Antara rahasya anya dezoMse bhAratavarSakI sthiti sarvathA bhinna hai / vaidika dharmakI kRpAse yahA~kA mAnava samAja mukhyataH cAra varNoM aura aneka jAtiyoM va upajAtiyoMmeM vibhakta ho gayA hai jaba ki anya dezoMmeM aisA koI vibhAga nahIM dikhAI detA hai| hajAroM varSoMse bhAratavarSakI kamajorI aura paratantratAkA eka kAraNa yaha bhI hai| isa jAtIya caDhAor3hane dezake naitika balakA to nAza kiyA hI hai sAtha hI vaha bhaugolika dRSTise eka hokara bhI bhItarase aneka bhAgoMmeM ba~Ta gayA hai| idhara kAMgresakI bAgaDora samhAlaneke bAda mahAtmA gA~dhIne jIvanameM zrama, zama aura samakI pratiSThA karaneke liye kucha samAna bhUmikA taiyAra karanekA prayatna kiyA thA aura aMzataH ve usameM saphala bhI hue the, kinta kAMgresakI vartamAna nIti itanI kamajora aura lacara hai jisase tatkAla isa samasyAkA hala honA kaThina hI dikhAI detA hai| kAMgresa harijanoMkA jIvanastara to sudhAranA cAhatI hai para vaha zeSa tIna varSoM meM Aye hue antarako dUra karaneke liye kucha bhI prayatna nahIM kara rahI hai / isase dezake sAmAjika jIvanameM thor3A bahata sudhAra hokara bhI usameM krAntikArI parivartana nahIM ho skegaa| bhAratIya sAhityakA AloDana karanese jJAta hotA hai ki dezakI vartamAna sAmAjika vyavasthAkA mukhya AdhAra manusmRti hai / usameM cAra varNoM kI utpatti brahmAse batalA kara unake alaga-alaga kartavya nizcita isake anusAra adhyayana, adhyApana, dAna aura pratigraha ye brAhmaNoMke kartavya hai, prajAkI rakSA, dAna, pUjA, adhyayana aura indriyoMke viSayoMmeM anAsakti se kSatriyoMke kartavya haiM, pazuoMkI rakSA, dAna, pUjA adhyayana, vANijya, dhanakI vRddhi karanA aura kRSi ye vaizyoMke kartavya hai tathA asUyA rahita hokara brAhmaNa Adi tIna varSoM kI sevA karanA yaha zUdroMkA kartavya hai| manusmRtimeM dUsare vargoM kI apekSA brAhmaNako anirbandha adhikAra diye gaye haiN| caritrabalameM hIna honepara bhI ve sabase zreSTha mAna liye gaye haiN| sAdhAraNataH jaina purANoMmeM bhI cAra varNoMkI carcA dekhaneko milatI hai| Adi purANameM batalAyA hai ki yugake AdimeM bhagavAn RSabhadevane guNa karmake anusAra kSatriya, vaizya aura zUdra ina tIna vargoM kI sthApanA kI thI / isa avasthAke anusAra jo zastra dhAraNa kara AjIvikA karate the ve kSatriya isa nAmase abhihita kiye gaye the, jo khetI, vyApAra aura pazuoMkA pAlana kara AjIvikA karate the ve vaizya isa nAmase abhihita kiye gaye the aura jo kSatriyoM va vaizyoMkI zuzrUSA kara AjIvikA karate the ve zUdra isa nAmase abhihita kiye gaye the| AdipurANake anusAra brAhmaNa varNakI sthApanA RSabhadevane nahIM kI thI kintu kucha kAla bAda unake prathama putra bharatane vratI zrAvakoMko brAhmaNa saMjJA dI thI aura unheM brAhmaNa varNakA kahA thaa| isI prakAra bauddha paramparAmeM bhI cAra varNoMkA ullekha dekhaneko milatA hai| dhammapadameM eka gAthA AI hai| usakA Azaya yaha hai ki brAhmaNa, kSatriya, vaizya aura zUdra ye nAma alaga alaga karmake anusAra rakhe gaye the / yaha gAthA jaina Agama uttarAdhyayana sUtra meM bhI pAI jAtI hai| yadyapi varNa vyavasthAke sambandhameM jaina aura bauddha paramparAkA Azaya eka hai para vaidika paramparAse usameM maulika antara hai|
Page #579
--------------------------------------------------------------------------
________________ 542 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana-grantha vaidika paramparAke anusAra pratyeka varNakI prApti janmase hotI hai| jo jisa varNameM utpanna hotA hai use jIvana bhara usa varNake kartavyoMkA pAlana karanA par3atA hai| usakA yahI svadharma hai| cAra puruSArthoM meM ullikhita dharma puruSArtha bhI yahI hai / mokSa puruSArtha isase bhinna hai / isa vyavasthAke anusAra dAnakA svIkAra aura adhyApana ye kArya brAhmaNa hI kara sakatA hai| anya tIna varNake loga na to dAna le sakate haiM aura na adhyApana kArya hI kara sakate haiN| zUdra to zuzrUSA karane ke sivA aura kisI bAtakA adhikArI mAnA hI nahIM gayA hai / adhyayana, dAna aura pUjA ye kArya aise haiM jo bAhmaNoMke sivA kSatriya aura vaizya bhI kara sakate haiM para zUdrako ina kAryoMke karanekA bhI adhikAra nahIM diyA gayA hai / ve sadA mUrkha aura paMgu bane raheM isakI pUrI vyavasthA kI gaI hai| yoM to aba vaidika paramparAke anusArakI gaI vyavasthAkA anta ho rahA hai| zUdroMko ve saba adhikAra mila rahe haiM jo unase chIna liye gaye the / ve aba mandira jA sakate haiM, adhyayana adhyApanakA kArya kara sakate haiM, Adara satkArameM hissA baTA sakate haiM, sabake sAtha barAbarIse baiTha kara bhojana, pAna kara sakate haiM, sadAcArakA svayaM pAlana kara sakate hai aura dUsaroMse isakA pAlana karA sakate haiN| unake prati brAhmaNa dharmane jo ghRNA paidA kI thI vaha aba dUra hone lagI hai| aba adhikatara loga yaha samajhane lage haiM ki jaise hama manuSya haiM vaise ve bhI manuSya haiN| hamase unameM koI antara nahIM hai| phira bhI abhI aise kitane hI manuSya zeSa haiM jo ina parivartanoMkA virodha kara rahe haiM aura apanI purANI prabhutAko jIvita rakhanA cAhate haiN| kintu aba sthiti itanI adhika badala gaI hai jisase dezakA pIche lauTanA asambhava hai / ve rAjA, jo isa vyavasthAko dRDhamUla karane meM sahAyaka the aba dhUlidhUsarita ho kone meM par3e sisaka rahe haiM / sAmantoM aura parigrahavAdiyoMkI bhI yahI dazA honevAlI hai aura AzA hai ki nikaTa bhaviSyameM Izvarako bhI aparAdhiyoMke kaThagharemeM lA kara khar3A kiyA jAyagA / aba usake nAmapara nikalanevAlI vijJaptiyoMko sunanevAlA koI nahIM rahegA / saba use upekSA aura tiraskArakI dRSTise dekhane lageMge / aba to aise samAjakA udaya hokara hI rahegA jisameM sabako samAna rUpase vikAsa karanekA avasara milegaa| itane vivecanase yadyapi yaha spaSTa ho jAtA hai ki vaidika paramparAke anusAra jo varNavyavasthA cAlU hai vaha sarvathA anupayukta hai / usase mAnava samAjakA na to kabhI kalyANa huA hai aura na ho sakatA hai / phira bhI vizvameM kisI prakArakI sAmAjika vyavasthA hI na ho yaha hamArA mata nahIM hai| pazcimIya dezoMmeM brAhmaNa, kSatriya, vaizya aura zUdra ina zabdoMkA vyavahAra na bhI kiyA jAtA ho to bhI vahA~ koI na koI vyavasthA to hai hii| hama aisI hI vyavasthAke pakSapAtI haiM jisase mAnava samAjakA pratyeka vyakti apanI vaiyaktika svataMtratAkA anubhava karane meM pUrNa samartha ho / isameM sandeha nahIM ki pahile hama AdipurANake anusAra jisa vyavasthAkA nirdeza kara Aye haiM usameM bahuta kucha aMzameM yaha guNa maujUda hai / Adi purANameM varNa vyavasthAkA nirdeza karate hue prArambhameM jo chaha karma batalA Aye haiM, ve haiM-asi, maSi, kRSi, vidyA, vANijya aura zilpa / ina chahoMmeM pUjA, dAna, adhyayana, adhyApana aura pratigraha inakA antarbhAva nahIM hotA / asikarma Adi AjIvikAke sAdhana haiM aura pUjA Adi dharmake sAdhana haiM mukhyatA AjIvikAko hai dharmakI nahIM / varNakA artha hai bAhirI rUpa rNg| jisase bAharI raMga DhaMgakI pahicAna hotI hai vaha varNa hai aura jisase AtmAkI Antara pariNati jAnI jAtI hai vaha dharma hai| varNa aura dharmameM yahI antara hai| AdipurANake anusAra kI gaI varNa vyavasthAko samajhaneke liye isa antarako jAnanA jarUrI hai| usameM kisIke vaiyaktika adhikAra para kuThArAghAta na ho isa bAta para pUrA dhyAna rakhA gayA hai| isake anusAra
Page #580
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturthakhaNDa 543 jo jaba jisa karmako karatA hai usa samaya vaha usa varNakA mAnA jAtA hai / AjIvikA ke sAdhana badala jAne para varNa bhI badala jAtA hai / varNa koI bhI ho para dAnakA lenA denA, adhyayana adhyApana karanA aura pUjA karanA ye kArya kisIke liye varjita nahIM haiM / kevala itanI vizeSatA hai ki brAhmaNa isa saMjJAkI prApti meM cAritra bhI nimitta hai| isIse usakA koI bhI karma nizcita nahIM kiyA gayA hai| vaha apane cAritrakA avirodhI koI bhI karma kara sakatA hai / kSatriya, vaizya yA zUdra jo bhI zrAvaka vratako svIkAra karatA hai vaha brAhmaNa varNakA kahalAne lagatA hai / mAnA ki uttarakAlavartI kucha AvAra granthoMmeM aneka dUSita paramparAoMne praveza pA liyA hai aura adhikatara vidvAn unake anusAra vartana karanA hI dharma samajhane lage haiN| Aja jaina saMghameM jo vividha mata dikhAI dete haiM ve isIke pariNAma haiN| para yadi ve kiMcit vivekase kAma leM to unheM apane matake badalanemeM jarA bhI dera na lage / unheM kevala itanA hI viveka karanA hai ki brAhmaNa kahe jAne vAle manuSyase zUdra kahe jAnevAle manuSyameM tattvataH koI antara nahIM hai / jisa prakAra eka manuSyakA pagar3I bA~dhanA aura dUsare manuSyakA TopI pahinanA yaha rucikA prazna hai, isase una donoM manuSyoMko Antara yogyatAmeM koI antara nahIM aataa| usI prakAra bAhya paristhitivaza karmabhedase bhI manuSyoMkI Antara yogyatAmeM koI antara nahIM aataa| donoM hI mokSake adhikArI haiM aura donoM hI svarga naraka Adike bhI adhikArI haiM / ataH yahI nizcita hotA hai ki manuSyakA varNa arthAt vyavasAya kucha bhI kyoM na ho isase vaha anya isase vaha anya manuSyoMse kisI bhI bAtameM na to hIna hI samajhA jA sakatA hai aura na UMca hI / jaina paramparAke anusAra varNa vyavasthAkA yaha Antara rahasya hai| hama samajhate haiM ki AjakA mAnava samudAya isa prakArakI vyavasthA karanemeM pUrI taraha hAtha ba~TAyegA /
Page #581
--------------------------------------------------------------------------
________________ mahilAoM dvArA prakSAla karanA yogya nahIM / isa kAlameM kolhApura nivAsI DA0 e0 ena0 upAdhye eka manISI vidvAn ho gaye haiM / ve sAhityika goSThiyoMmeM sammilita honeke lie prAyaH uttarapradeza meM bhI AyA karate the| kaI mandiroMke garbhAlayoMmeM ghusakara mahilAoMko bhagavAnkA abhiSeka-prakSAla karate hue dekhakara ve ApasameM kahA karate the ki uttarapradezameM yaha prathA kabase cala par3I hai| hamAre pradeza meM to mahilAe~ garbhAlayameM kabhI bhI praveza nahIM krtiiN| jaba unheM batalAyA jAtA ki bIsapanthakA pracAra karanevAle sAdhuoMne hI yaha prathA calAI hai| taba unheM bar3A Azcarya hotA aura ve yaha bAta sunakara avAk raha jAte / isa kAlameM aise bhI kaI munisaMgha hai jinakA saMcAlana mahilAe~ hI karatI haiN| itanA hI nahIM, unheM sparza karanemeM bhI ve nahIM hickicaatii| sAdhu bhI aisA karanese unheM nahIM rokate / Agama kyA hai isa ora ve thor3A bhI dhyAna nahIM dete / zAyada unheM paralokakA jarA bhI bhaya nahIM hai tabhI to ve aisA karate-karAte rahate haiN| yahA~ yaha kahA jA sakatA hai ki mahilAe~ jinadevakA pUjana-vandana kareM, muniyoMko AhAra deM, ve bhojana banAnekA saba kAma bhI kareM, phira unameM aisI kaunasI kamI hai ki ve zrI jina mandirameM jAkara jinabimbakA na to prakSAla-abhiSeka hI kara sakeM aura na use sparza hI kara skeN| puruSa sAdhuoMkI vaiyAvRtya to kare aura mahilA na kare yaha kaisI bAta hai / bhagavAnkA prakSAla karanA sAdhuoMkI vaiyA vRtya karanA ye pUjana-vandanake samAna hI jaba dharmasAdhanake aMga haiM taba phira unheM aisA karanekA niSedha kyoM kiyA jAtA hai / yaha eka samasyA hai jisapara Agamake prakAzameM vicAra karanA Avazyaka pratIta hotA hai / mUlAcArakA eka samAcAra nAmakA adhikAra hai| usameM likhA hai evaMguNavadiritto jadi gaNadhArittaM karedi ajjANaM / cattArikAlagA se gacchAdivirAhaNA hojja / jo AcArya kSamAdi guNoMse vibhUSita nahIM hai, dharmameM sthira nahIM hai, vairAgyapravaNa nahIM hai, saMgraha aura anugraha karane meM kuzala tathA apane saMghakI saMmhAla karanemeM bhI samartha nahIM hai, vaha yadi AyikAoMkA AcArya banatA hai to vaha gaNapoSaNa, AtmasaMskAra, sallekhanA AdikI virAdhanA karanevAlA hotA hai| isase mAlUma par3atA hai ki jisa prakAra pitA kanyAkI bhale prakAra rakSA karatA hai usI prakAra pitA sthAnIya AcArya bhI AryikAoMkI rakSA karane vAlA honA cAhiye / isIliye AcAryako cirakAlakA dIkSita honA cAhiye AgamameM yaha kahA gayA hai / yaha saba jAnate haiM ki jisa samaya kanyA yauvana sampanna ho jAtI haiM usI samaya vahI pitA kanyAke zarIrako sparza taka nahIM karatA / jahA~ gRhasthAvasthAmeM yaha sthiti hai vahA~ sAdhuko kaise rahanA cAhiye isakA bhI vicAra karake vahA~ likhA hai kaNNaM vidhavaM aMteuriyaM taha sairiNI saliMgaM vA / acireNAlliyamANo apavAdaM tantha pappodi / / 182 // |
Page #582
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturtha khaNDa : 545 jo sAdhu kanyA, vidhavA, gRhaNI, svairiNI aura vratadhAriNIke sAtha sambhASaNa karatA hai, unake sAtha baiThatA uThatA hai vaha lokameM nindAkA pAtra hotA hai / jahA~ puruSa sAdhuoMke liye yaha maryAdA sthApitakI gaI hai vahIM AryikAe~ caura gRhastha sthiyAM bhI sAdhuoMke sAtha kisa prakAra vartana kareM isakA vicAra bhI AgamameM kiyA gayA hai vahA~ likhA hai paMca cha satta hatthe sUrI ajjhAvago ya sAdhU ya / parihariUNajjAo mavAsaNeNeva vaMdaMti // 195 / / AcAryase pA~ca hAtha dUra, upAdhyAyase chaha hAtha dUra aura sAdhuse sAta hAtha dUra baiThakara AyikAne unake samakSa kramase apanI AlocanA, adhyayana aura unakI vandanA karanI cAhiye / / 195 / / isase spaSTa hai ki AyikAoMke liye AgamameM jaba itanI kar3I vyavasthA hai taba anya gahastha striyoMto isa maryAdAkA aura bhI kar3AIse pAlana karanA caahiye| aisI avasthAmeM ve jinabimbako sparza kareM yaha phaise bana sakatA hai| pUjana karanA, vandanA karanA aura bAta hai aura prakSAla-abhiSeka karanA aura bAta hai| ina donoM kriyAoMmeM bar3A antara hai| vandanA pUjana kriyA dara raha hI kI jAtI hai aura prakSAla ati nikaTa rahakara kI jAtI hai| prakSAla-abhiSeka kriyAmeM kevala kalaza DhAranA hI paryApta nahIM hai, kintu svaccha aMgochIse poMchakara jinabimbako sukhA kara denA bhI usakA aMga hai| ataH kisI bhI mahilAko puruSakA vigraha (zarIra) samajhakara jinabimbakA na to prakSAla hI karanA cAhiye aura na sparza hI karanA cAhiye / jinabimba vItarAgatAkA pratIka ho sakatA hai, mahilA vItarAga nahIM hotii| vaha puruSa zarIra hai, patA nahIM kaba kaise pariNAma ho jaayeN| yadi kahA jAya ki darzana karate samaya bhI aisA honA sambhava hai / yaha saca hai, parantu zakya kA hI parihAra kiyA jAtA hai, azakyakA nahIM aisA samajha kara mahilAko darzana-pUjana karanekA niSedha nahIM kiyA gayA hai, prakSAla-abhiSeka karanekA niSedha kiyA gayA hai| yahA~ yaha kahA jA sakatA hai ki koI bhI mahilA bhagavAnakA prakSAla abhiSeka na kare isakA kathana kisa AgamameM kiyA gayA hai / so isakA samAdhAna yaha hai ki jaise puruSako svastrIko chor3akara sacitta aura acitta kisI bhI prakArakI strIko sparza karane aura rAgapUrvaka dekhane aura sparza Adi karanekA AgamameM niSedha hai usI prakAra strIko bhI svapuruSako chor3akara sacitta aura acitta kisI bhI puruSako sparza karane aura rAgapUrvaka dekhanekA AgamameM niSedha hai| isa prakAra jaba yaha vyavasthA hai to aisI avasthA meM mahilAoM dvArA bhagavAnkI pratikRtisvarUpa jinabimbake abhiSekakA Agamase svayaM niSedha ho jAtA hai| yaha Agama hI to hai jisakA sampradAya bhedake binA sabako pAlana karanA cAhiye / yaha kisI khAsa sampradAyakI bAta nahIM hai / jIvanako dharmamaryAdAke anukUla banAye rakhanekI bAta hai|| yahA~ koI kahe ki puruSake samAna strI bhI parapuruSako na to rAgapUrvaka dekhe hI, aura na sparza hI kare yaha to samajhameM AtA hai, parapuruSakI acitta mUrtiko strI na to sparza kare aura na rAgapUrvaka dekhe hI yaha bAta samajhameM nahIM AtI, kyoMki usa acitta mUrti ke sAtha jaba saMsArako bar3hAnevAlA kArya kiyA hI nahIM jA sakatA aisI avasthAmeM use sparza Adi karanekA niSedha kyoM kiyA jAtA hai ? so isakA samAdhAna yaha hai ki sparza karanese manovikArakA honA adhika sambhava hai isalie usakA sarvaprathama tyAga karAyA jAtA hai| jo sabakI utpattikA nimitta vizeSa hai usakA tyAga karanese hI vaha dharma uttama prakArase palatA hai| strI svapuruSameM santoSa rakhe aura puruSa svastrImeM santoSa rakhe yaha gRhastha dharmakI maryAdA hai| isakA nirvAha karane ke lie strIko paruSake samAna kASTha, pASANa aura lepa Adise nirmita acitta puruSa mUrtikA saba
Page #583
--------------------------------------------------------------------------
________________ 546 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana-grantha prakArase avazya hI tyAga kara denA caahiye| yaha vidhi hai| isa bAtako dhyAnameM rakhakara donoMke lie bahatase niyama banAye gaye haiN| zIlake jo aThAraha hajAra bheda AgamameM batalAye gaye haiM unake pIche yaha hetu mukhya hai| ve acchI tarahase tabhI pala sakate haiM jaba puruSa aura strI donoM hI apanI-apanI maryAdAmeM rahate hue inameMse jinakA pAlana karanA gRhasthake lie zakya hai unakA pAlana karane meM samucita dhyAna rakheM / yahA~ koI kahe ki ve to muniyoMke lie AgamameM batalAye haiM gRhasthoMke lie nhiiN| so aisI bAta nahIM hai, kyoMki jo dharma muniyoM ke lie kahA gayA hai, aMzataH gRhastha bhI usakA pAlana kare yaha vidhi hai / yadi muni samagra bhAvase usakA pAlana karate haiM to bhale kareM, gRhasthoMko unake pAlana karanemeM sAvadhAna to rahanA hI caahiye| jo strI-puruSa pA~ca aNuvrata lete haiM ve to unakA uttama prakArase pAlana karate hI haiM / kadAcit unake pAlana karane meM doSa lagatA hai to usakA parimArjana bhI karate haiN| para jo pA~ca aNuvrata bhI nahIM lete haiM to kyA unake lie yaha chUTa hai ki ve hiMsA AdimeM yadvA-tadvA pravRtti kareM, yadi nahIM, to sAmAjika dRSTise unheM bhI hiMsA AdikA aisA kAma na karanA hogA jise samAjameM nindya samajhA jAya aura svayaMko lokApavAdakA pAtra bananA pdd'e| isI dRSTiko dhyAnameM rakhakara laukika aura pAralaukikake bhedase dharmako do bhAgoMmeM vibhakta kiyA gayA hai| isI bAtako dhyAnameM rakhakara somadeva sUri yazastilakameM likhate bhI hai dvau hi dharmo gRhasthAnAM laukikaH pAralaukikaH / lokAzrayI bhavedAdyaH paraH syaadaagmaashryH|| laukika aura pAralaukikake bhedase dharma do prakArakA hai / laukika dharmakA AdhAra loka (samAja) hai aura pAralaukika dharmakA AdhAra Agama hai / isakA artha hai ki gRhastha cAhe ve strI ho yA puruSa jo pAralaukika dharma (guruko sAkSIpUrvaka vratAdi) svIkAra nahIM karate, unheM sAmAjika maryAdA banAye rakhaneke lie usa maryAdAke anurUpa AcArakA pAlana avazya hI karanA caahiye| isake lie pahale gA~vake starapara yA muhalle Adike starapara sAmAjika saMgaThana avazya rahatA thaa| usake mukhiyA sAmAjika maryAdAkA svayaM to pAlana karate hI the, una maryAdAoMkA dUsaroMse bhI pAlana karAte the| isake lie purAne kAlameM daNDa vyavasthA bhI thii| aura jo sadasya usa vyavasthAkA ullaMghana karatA thA vaha paMcAyata dvArA daMDakA bhAgI hotA thaa| zrI somadeva sUrine laukika dharmako laukAzrita kaha kara isIkI ora saMketa kiyA hai / isake laukika dharmakA to pAlana hotA hI thA, pAralaukika dharmakI ora bhI Ama strI-puruSakA jhukAva banA rahatA thaa| jaina mAtrako pratidina zrI jinamandira meM jAkara bhagavAnke darzana karane cAhiye, chAna kara pAnI pInA cAhiye aura rAtrimeM bhojana nahIM karanA cAhiye yaha isI sAmAjika vyavasthAkA sukhada phala hotA thaa| muni to mAtra pAralaukika dharmakA hI AcaraNa karate haiM / isa kAraNa ve mAtra AhAra-pAnIke nimitta gA~vameM Ate haiN| kauna sampanna hai aura kauna nirdhana, unheM isase koI matalaba nahIM rahatA thaa| jo dharmakA jijJAsu hai vaha unake pAsa jAya aura dharmakI zikSA le / ve vacana na bolate hue bhI apane zarIrase mokSamArgakA darzana karA dete the| kintu jo gRhastha strI-puruSa haiM unheM sAmAjika maryAdAoM kA avazya hI pAlana karanA cAhiye / isI AdhArapara ve pAralaukika dharma svIkAra karaneke adhikArI hote haiM / aura isI AdhArapara yaha paramparAse svIkAra
Page #584
--------------------------------------------------------------------------
________________ kiyA jAtA rahA hai ki jo sAmAjika maryAdAoMkA bhale prakAra pAlana karatA hai, unameM nahIM lagane denA vahI pAralaukika dharma svIkAra karanekA adhikArI hotA hai, anya nahIM / munike to mAtra pAralaukika dharma hI hotA hai / para gRhasthake laukika dharmake sAtha pAralaukika dharma bhI hotA hai aura nahIM bhI hotA / jo guru sAkSIpUrvaka vrata svIkAra karate haiM unake pAralaukika dharma avazya hotA hai / laukika dharma unake gauNa rahatA hai / isakA artha yaha ki dharma sambandhI jo kriyAe~ ve pahale laukika dRSTise pAlate the ve pAralaukika dharmakA aMga bana jAtI haiM / tathA laukika kriyAoM ko ve udAsIna bhAvase pAlana karate haiM, unakA ullaMghana nahIM karate / para jo apanI azaktivaza pAralaukika dharmako nahIM svIkAra kara pAte unheM for dharma meM dRr3hatA banAye rakhanI hotI hai, isake binA sAmAjika vyavasthA eka kSaNa bhI nahIM cala sakatI / isako dhyAna meM rakhakara yahI samajhanA cAhiye ki jo muni hote haiM unake to zIlake aThAraha hajAra bheda vrata rUpameM hote haiM, para gRhastha unakA laukika dRSTise pAlana karate haiM / ki jaise puruSa sacitta yA acitta strImUrtiko na to rAgabhAvase dekhate hI haiM aura na sparza hI karate haiM / usI prakAra striyA~ bhI citta aura acitta puruSamUrtiko na to rAgabhAvase dekhatI hI haiM aura na unheM sparza hI karatI haiM / zrI mandirajImeM virAjamAna tIrthaGkarakI dhAtu-pASANa Adise nirmita jinamUrti puruSamUrti hI hai, isaliye mahilAoM ko cAhiye ki ve unakA abhiSeka karaneke lie lAlAyita na hoN| jo strI dharma hai ve mana, vacana aura kAyase use bhalI prakAra pAlana kareM / isakA artha yaha hai 1 isake bAda eka savAla yaha avazya uThatA hai ki yadi aisA hai to phira striyA~ muniyoMko AhAra kaise detI haiM / so isakA uttara yaha hai ki jisa prakAra striyA~ atithi Adiko AhAra karAtI haiM usI prakAra muniko bhI AhAra karAneko adhikAriNI haiM / phira bhI ve ekAkinI rahakara AhAra nahIM detIM, kintu sabake sAtha rahakara AhAra detI haiM / usameM muni ke zarIrako sparza karane kA koI avasara hI nahIM AtA / muni AhArake zodhanameM aura usako lene meM vyasta rahatA hai isalie use patA hI nahIM calatA ki AhAra denevAlA kauna hai / aura mahilA sAdhuko antarAya na ho jAya, isalie usakI A~kheM AhArase zodhanameM lagI rahatI haiM isalie usakA citta bhI anyatra nahIM jAtA aura isa prakAra AhAra vidhi sampanna ho jAtI hai / isalie mahilA muniko / nahIM uThatA / AhAra detI haiM ataH vaha abhiSeka prakSAla bhI kara sakatI haiM yaha savAla hI para bhI ki viSaya para isa prakAra itane vivecanase yaha nizcita ho jAne karanekI adhikAriNI nahIM hai thor3A anya prakArase bhI isa hotA hai / `caturthaM khaNDa : 547 kisI prakArakA doSa bhAvapAhuDameM eka gAthA AtI hai jisameM dasa prakArake abrahmakA tyAga kara nau prakArake brahmacarya ke pAlanekA vidhAna kiyA gayA hai / vaha gAthA isa prakAra hai- NavavihabaMbhaM payaDahi abbaMbhaM mehuNasaNNAsanto bhamiosi mahilA bhagavAn ke abhiSeka - prakSAla vicAra kara lenA Avazyaka pratIta dasavihaM pamottUNa | bhavaNNave bhIme ||18|| he jIva hU~ ! dasa prakArake abrahmako chor3akara nau prakArake brahmacaryako pragaTa kara, kyoMki ta~ maithuna saMjJAmeM Asakta hokara bhayaMkara bhavArNavameM bhramaNa karatA rahA // 98 // yahA~ isa gAthAmeM dasa prakArake abrahma ke tyAgake sAtha nau prakArake brahmacaryake pAlana karanekA upadeza diyA gayA hai| dasa prakArakA abrahma kyA hai jisakA puruSa aura mahilAko tyAga karanA cAhiye isakA nirdeza
Page #585
--------------------------------------------------------------------------
________________ 548 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstro abhinandana grantha karate hue likhA hai ki ( 1 ) pahale eka- dUsarekA cintana honA, (2) pIche eka-dUsareko dekhanekI icchA honA, (3) pIche eka-dUsare ke prati nizvAsa chor3anA, (4) pIche jvara honA, (5) pIche dAha honA, (6) pIche kAmakI ruci honA, (7) pIche mUrcchA honA. (8) pIche unmAda honA, (9) pIche eka-dUsareke binA jInemeM sandeha honA aura (10) pIche eka-dUsareke binA maraNa ho jAnA / yaha dasa prakArakA abrahma hai / jo puruSa yA mahilA apaneko bhUlakara kAmake pIche lagate haiM unakI yaha dazA hotI hai / isIlie eka kavine likhA bhI hai ki balavAn indriyagrAmo vidvAMsamapakarSati / cAhe paNDita ho yA muni jo paJcendriyoMke viSayoMmeM ulajhatA hai usakI yaha dazA hotI hai / isaliye eka-dUsarako sparza karanekI bAta to chor3iye, eka-dUsareko rAgabhAvase dekhanA bhI jIvanako maTiyAmeTa karanevAlA hai / ataH brahmacaryakI jo nau vAr3e AgamameM likhI haiM unako jIvanakA apanA aMga banAte haiM unakA jIvana hI saphala hotA hai / brahmacaryakI ve nau vAr3e isa prakAra haiM ---- (1) puruSa aura mahilA meM eka-dUsareko sevana karanekI abhilASA na karanA, (2) kisI bhI prayojanase eka-dUsareke aMgoMko sparza nahIM karanA, (3) puSTa aura gariSTha rasakA sevana nahIM karanA, (4) eka-dUsare ke dvArA kAmameM lAye gaye zayyA AdikA sevana nahIM karanA, (5) eka-dUsareke mukha va zarIrake kAmako bar3hAnevAle aMgoMko dekhanekI icchA nahIM karanA, (6) eka-dUsarekA satkAra - puraskAra karanA, (:) pahale hama kaise bhoga bhogate the isako yAda nahIM karanA, (8) Age ve bhoga kaise prApta hoMge inakI abhilASA nahIM karanA aura ( 9 ) abhISTa viSayoMkA sevana nahIM karanA / ye brahmacaryakI nau bAr3eM haiN| jaise khetakI bAr3a khetameM boye hue dhAnya kI rakSA karanemeM nimitta hai vaise hI jo gRhastha puruSa yA mahilA sadAcArapUrvaka apanA jIvana vyatIta karanA cAhate haiM unheM brahmacaryakI ina nau vAr3oMko avazya pAlanA cAhiye / mAtra isI prayojanako dhyAna meM rakhakara mahilAoM ko jinabimbakA prakSAla abhiSeka nahIM karanA cAhiye yaha AgamakI AjJA hai / pUjana, svAdhyAya aura sAmAyika Adi karate samaya jaba apane bhAva ThIka nahIM rahate, unameM vikRti A jAtI hai taba prakSAla - abhiSeka karate samaya kisI bhI mahilAke pariNAma ThIka rahe AyeMge yaha vaha svayaM nahIM jAna sakatI, ataH mahilAko jinamUrtikA prakSAla Adi aise kAma nahIM karanA cAhiye, yahI rAjamArga hai /
Page #586
--------------------------------------------------------------------------
________________ zikSA aura dharmakA mela jaina samAjameM dhArmika zikSaNa saMsthAoMkA saba jagaha prasAra hai| dhArmika zikSaNake nAma para samAjakA bhI bahuta kucha paisA kharca hotA hai| parantu ina saMsthAoMse nikalanevAle zikSitoMkI manobhUmikA kaisI rahatI hai isa ora bahuta hI kama lakSya diyA jAtA hai| isakA sabase pradhAna kAraNa to yaha hai ki ina saMsthAoMkA kharca calAnevAlI samAja hI Aja una saMsthAoMkI mAlika hai| isaliye mAlika aura naukarameM jo vyavahAra honA cAhiye yA mAlikakA naukarake sAtha Aja kala jo vyavahAra cAlU hai prAyaH isI bhUmikAko lekara hamAre zikSita taiyAra hote haiN| isaliye jagaha-jagaha para zikSitoMmeM mAnasika durbalatA najara AtI hai| aise eka nahIM aneka udAharaNa diye jA sakate haiM jinase isa bAtakI puSTi bahuta hI acchI taraha hotI hai| jo zikSita isa manobhUmikAko chor3akara kAma karate haiM unheM saba jagaha dhakke khAne par3ate haiM yA unheM samAja racanAkI sabase nikRSTa sthitimeM rahakara apanA jIvana vyatIta karanA par3atA hai| saca pUchA jAve to dharmajJa vidvAn itane Adarza honA cAhiye jisase unakA samAjake Upara sabase adhika prabhAva rhe| parantu yaha bAta likhane meM jitanI sarala hai pratyakSa vyavahArameM usakA upayoga honA utanA hI kaThina hai| eka to samAja hI apane isa adhikArako chor3aneke liye taiyAra nahIM ho sakatI hai| dUsare vidvAnoMmeM saMgha zakti nirmANa hokara apane kartavyakA jJAna nahIM huA hai / samAjakI icchA isa viSayameM samAja yA samAjake netAoMkI yaha bhAvanA rahita hai ki Ajakala jo kucha bhI thor3I bahuta jAgRti dikhAI detI hai usakA kAraNa hamArA paisA hai isalie hamArI icchAke anusAra kAma karanA vidvAnoMkA kartavya hI hai| samAja yaha nahIM cAhatI hai ki vidvAn svataMtra hokara dharma aura samAjakA kAma kareM aura hama nispahatAse unake sahAyaka hoN| koI bhI taTastha vyakti, jahA~para sthAnIya yA prAdezika pAThazAlAyeM cAlU hai-jAkara isa bAtakA anubhava kara sakate haiM ki una pAThazAlAoM ke adhyApakoMko samAjake prasanna rakhaneke liye sabase adhika prayatna karanA par3atA hai / isase hamAre zikSitoMkA sabase adhika samaya yA to cApalUsImeM vyatIta hotA hai yA apanI AjIvikAko sthira rakhaneke liye uttaradAyitvapUrNa kAryase vimukha rahanemeM hI nikala jAtA hai / samAjako icchA bhI isase adhika nahIM rahatI hai / usako aisA vidvAn sabase adhika priya mAlUma par3atA hai jo svatantratA pUrvaka apane jIvanako vyatIta karatA hai| vidvAnoMkI manovRtti apanI isa jaghanya sthitimeM samaya vyatIta karane meM zikSita kucha kama doSI nahIM haiN| unakA zikSaNa bhI vizAla aura udAtta manobhUmikAko sAmane rakhakara nahIM hotA hai| koI vyakti kisI zikSaNasaMsthAmeM jAkara rahe to use Ajake zikSitoMkI manobhumikAkA usI samaya patA laga sakatA hai / vahA~ na to dhArmikatAke hI pATha par3hAye jAte haiM aura na samAjotthAnake / vahA~ pustakI jJAnake rUkSa vAtAvaraNake atirikta kisIko aura kucha bhI dikhAI nahIM degaa| kevala dhArmika pustakoMke par3ha lenese hI dhArmikatA aura samAjotthAnakI bhAvanA jAgRta nahIM huA karatI hai isake liye eka dUsare prakArake vAtAvaraNakI hI AvazyakatA lagatI hai jisakA hamArI zikSaNa saMsthAoMmeM bilkula hI abhAva hai|
Page #587
--------------------------------------------------------------------------
________________ 550 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana-grantha hamArI zikSaNa saMsthAoMmeM jo adhikArI hote haiM ve prAyaHkara zikSaNake jJAtA na hokara azikSita hI haA karate haiN| isaliye unakA zikSaNasaMsthAoMkI antaraMga vyavasthApara bilkula hI dhyAna nahIM jAtA hai / unakI sabase bar3I ciMtA bajaTakI pUrti hI rahatI hai| ve isakA thor3A bhI vicAra nahIM kara pAte ki isa saMsthAse bAlakoMke Upara kyA pariNAma hotA hai| isameM aura kyA sudhAra karanA cAhiye jisase isa saMsthAse nikale huye bAlaka prakhara vidvattAke sAtha samAjake netA baneM / isa vyavahArakA bAlakoMke Upara jo pariNAma honA cAhiye vahI hotA hai aura ve bhI apane samayako 'isako vajIphA adhika milatA hai mujhe kama milatA hai,' ityAdi kSudra bAtoMmeM vyatIta kara dete haiM / unheM apanI bauddhika aura mAnasika zaktike bar3hAneke liye thoDA bhI avasara nahIM milatA / sabhA sosAiTiyoMmeM kabhI yadi vidyArthI bhAga bhI lete hai to vahA~ para ve rUkSa viSaya rakkhe jAte hai jinakA unake jIvanase vizeSa kucha sambandha hI nahIM hotA hai / adhyApakoMkA kAma kitAbI zikSaNake de denemeM aura suparinTenDenTakA kAma rajisTara hAjirIke bharanemehI pUrA ho jAtA hai / yaha doSa kevala karmacAriyoMkA hI ho yaha bAta nahIM hai| saMsthAoMkI racanA hI isa DhaMgase kI gaI hai ki vahA~para dUsare viSayoMke vicArake liye guMjAIza hI nahIM hai| sarakArI saMsthAoM aura ina dhArmika saMsthAoMmeM yadi thor3A bahata bheda kahA jA sakatA hai to kevala itanA hI ki sarakArI saMsthAe~ sarakArake niyaMtraNameM cAlU haiM aura ye saMsthAe~ samAjake niyaMtraNameM calAI jAtI haiN| unakI kAryapaddhatimeM koI bhI antara nahIM dikhAI detA hai| jisa prakAra sarakArI saMsthAoMse gulAmavRttike aura svAbhimAnako khoye haye zikSita taiyAra hote haiM vahI sthiti to Aja hamArI dhArmika saMsthAoMkI hai| isase na to samAjakI hI bhUkha bhaga sakatI hai aura na dharmake sambandhameM koI Thosa kAma hI ho sakatA hai, aisI saMsthAoMse nikalanevAle vidvAnoMkI manovRtti yadi dubalI ho to isameM Azcarya hI kyA ? zikSaNakI kamajorI saMsthAoMmeM chAtroMko jina granthoMke AdhArase zikSaNa diyA jAtA hai ve graMtha praur3ha aura tAtvika vivecana karanevAle huye to bhI kevala itanese hI vidyArthiyoMkI buddhimeM praur3hatA thor3e hI A sakatI hai / jahA~ taka anubhavameM to yahI AtA hai ki darzanazAstrake ucca aura Adarza graMtha aSTasahasro jaise granthoM kA adhyayana kiyA haA bhI vidyArthI darzana zabdakI samagra vyAkhyA karane meM asamartha hI ThaharatA hai| isakA kAraNa kyA hai, idhara hamArI zikSaNa saMsthAoMkA bilkula hI dhyAna nahIM jAtA hai| manuSya eka prayogameM asaphala ho jAnepara bhI usameM vaha sudhAraNA karatA hai parantu hamArI saMsthAoMmeM isa ora bilkula hI dhyAna nahIM diyA jAtA hai| yahI kAraNa hai ki zikSaNakI kamajorI vidyArthiyoM ke zikSaNa saMsthAko chor3a kara kAryakSetrameM A jAnepara bhI aMta taka khaTakatI rahatI hai| hameM apane dharmagranthoMkA aura usakI vivecana paddhatikA abhimAna honA hI cAhiye parantu vidyArthI pratipAdya viSayako adhikase adhika kina tarIkoMse hRdayaMgama kara sakegA isa ora dhyAna denA aura tadanukUla sAdhana sAmagrIkA ekatrita karanA bhI to atyaMta jarUrI hai nahIM to zikSaNakA nikammApana zikSitoMke hRdayoMko khokhalA kiye binA nahIM rhegaa| AjakI bhUkha Aja kala vidvAnoMkA sambandha kevala apane dharma aura samAjase hI na hokara usakA kSetra bar3ha rahA hai| eka samaya thA jabaki manuSyakI bhAvanAe~ prAdezika yA apanI saMskRtike andara rahate hae bhI unakA kAma cala jAtA thaa| parantu Aja kevala utanI bhAvanAoMse koI bhI samAja yA dharma Age AnekA prayatna kare to yaha usakA aTTahAsa hogaa| Aja hameM parasparakI kalahake kAraNoMkI mImAMsAko chor3akara racanA
Page #588
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturthakhaNDa : 551 tmaka kAryoMkI ora adhika lakSya denA hogaa| Aja pratyeka jAti racanAtmaka kAryoMmeM hI apanI zaktikA vyaya karake apanI apanI saMskRtiko sudRr3ha karanemeM lagI huI hai / virodha yA matabheda kevala jainasamAjameM hI hai aisA thor3e hI hai / isakA kaTuphala to pratyeka samAjako bhoganA par3a rahA hai / parantu dUsarI samAjake vicArazIla zikSitoMne apane dRSTikoNako bilkula hI badala diyA hai / ve dekha rahe haiM ki Ajake jamAne se hamArI saMskRtikA mela kaise baiThegA | unheM aura bAtoMkI ciMtAkI apekSA Ajake jamAne meM apanI saMskRtiko sarvotkRSTa siddha karane kI sabase adhika ciMtA hai / parantu yaha bAta kevala saMskRti ke guNAnuvAdase kabhI bhI pUrI nahIM ho sakatI hai / isake lie hameM apanI saMskRtimeMse ve ucca AdarzarUpa sAdhAraNa tattva DhUMr3ha nikAlane hoMge jisakA bahujana samAja ke Upara prayoga karanepara anukUla pariNAma siddha hogA / yadi jaina vidvAn isa kAryako kara sakeM to saMbhava hai ki unakI saMskRtikA bahuta kucha aMza sArI samAjeM AtmasAt kara sakatI haiN| yahI to AjakI bhUkha hai / parantu yaha kaba ho, jabaki hamArI zikSaNa saMsthAoMmeM sudhAra kiyA jAve / zikSaNasaMsthAoMke saMcAlaka yogya vidvAn niyukta kiye jAveM / pUMjIpatiyoMkA kAma kevala dravya kharca karanekA ho aura zikSitoMkA kAma unameM yogya sudhArakA / / jaba hama itanA kara sakeMge tabhI yaha kahA jA sakatA hai ki hamane dharmakalpavRkSakI mUlako pAnI sIMcanekA kAma kiyA / isake binA hama dharmakI saccI upAsanAse kitane dUra haiM yaha bArIkIse vicAra karanevAle vyakti ko usI samaya mAlUma par3a sakatA hai mandiroMmeM hameM dharmakA zikSaNa milatA hai parantu usakA kevala paralokase hI sambandha hai / hameM apane jIvana meM vizeSatA utpanna karaneke liye ina zikSAlayoMke zikSaNakI hI AvazyakatA hai / samAja sudhAra aura saMskRtikA poSaNa yaha kAma kevala zikSitoMke dvArA hI ho sakatA hai / isaliye samAja kA kartavya hai ki usane yogya zikSita nirmANa karane ke liye ye ina dharmadinoM meM pratijJA karanI cAhiye / dharmAyatana samajhakara maMdiroMkI vyavasthAkI ora jitanA dhyAna diyA jAtA hai utanA hI dhyAna ina zikSAlayoMkI ora denekI AvazyakatA hai / dharma, zikSita aura samAjakA sudhAra isI prakAra ho sakatA hai| bAkI saba svAMga hI samajhanA cAhiye /
Page #589
--------------------------------------------------------------------------
________________ adhyAtma-samAjavAda bhAratako rAjanaitika svatantratA milaneke bAda jina paristhitiyoMkA nirmANa ho rahA hai unheM dekhate hue yaha Avazyaka pratIta hotA hai ki hama jaina saMskRtike mUla tattvoM para vicAra kareM aura dekheM ki ve tattva vartamAna paristhitiko samhAlanemeM kahA~ taka upayogI ho sakate haiM / yoM to jainasAhityameM granthoMkI kamI nahIM hai para sAMskRtika dRSTise jisa para adhika dRSTi jAnI cAhiye vaha hai bhagavAna kundakundakA samayaprAbhRta | isa samaya vargavAdamUlaka adhyAtmavAda aura bhautika samAjavAdako viphala karanekA hamAre pAsa eka hI mArga hai aura vaha hai adhyAtma samAjavAda / bhagavAna kundakundane apane isa grantharAjameM isI tattvakA sundaratAse nirUpaNa kiyA hai| saca pUchA jAya to jaina saMskRtikI yaha AtmA hai / tatkAla vartamAna samasyAoM kA hala samAjavAda mAnA jAne lagA hai| adhikatara logoMkA yaha khyAla hotA jA rahA hai ki ise svIkAra kiye binA saba prakArakI burAiyoMkA dUra kiyA jAnA asambhava hai / isameM sandeha nahIM ki unakA yaha khyAla bahuta kucha aMzoMmeM sahI hai, kyoMki isa samaya IzvaravAda, vargavAda aura Arthika viSamatAne mAnavasamAjako itanI burI taraha jakar3a rakhA hai ki jisase use sA~sa lene takakA avasara nahIM milatA / isa tantrajAlase kisa prakAra nikalA jA sakatA hai isakA use jJAna hI nahIM hai / ye burAiyA~ mAnava samAjakA kor3ha haiM, isameM jarA bhI sandeha nahIM / mArksane dharmako aphIma kahA hai isakA kAraNa yahI hai / usane dekhA ki ye burAiyA~ dharmake nAma para pracAritakI jAtI haiM aura janatAko pathabhraSTa kiyA jAtA hai / Izvara to hai hI nahIM / yadi vaha hotA to vizvakI itanI duravasthA kyoM hotI ? kyoM hindustAna aura pAkistAna banate ? kyoM mAnava mAnavameM itanA antara hotA ? kyoM garIbI aura amarIkA bheda hotA ? saca pUchA jAya to mArksane manuSyakI buddhipara lage hue tAleko khola diyA hai aura pratyeka manuSyako svatantra bhAvase socane kA avasara pradAna kiyA hai / kintu usakI vyavasthAmeM eka doSa hai / mArksavAda jahA~ Arthika viSamatA dUra karanekA prayatna karatA hai tathA isa vyavasthA ke AdhArabhUta IzvaravAda aura vargavAdako jar3amUlase ukhAr3a pheMkatA hai vahA~ vaha jIbana saMzodhanakI bAtako sarvathA bhulA detA hai / yaha to kaTTarase kaTTara mArksavAdIko bhI svIkAra karanA par3egA ki jo bhI vyavasthAkI jAtI hai vaha mAnava jIvanako sukhI banAneke liye hI kI jAtI hai / isake binA usakA koI mUlya nahIM / para kyA itane mAtrase jIvanameM AI huI bhItarI aura bAhirI saba prakArakI burAiyoMkA anta ho jAtA hai yaha eka gambhIra aura mArmika prazna hai jisakA samAdhAna mArksavAdake AdhArase honA kaThina hai / isaliye isakA samAdhAna pAneke liye jaba hama mArksavAdake sivA anyatra dRSTipAta karate haiM to hamArI dRSTi adhyAtma-samAjavAdake Upara jAtI haiM / hama dekhate haiM ki isameM mArksa ke ve saba siddhAnta to nihita haiM hI jinakA usane kepiTala (Capital) nAmaka pustakameM vicAra kiyA hai| sAtha hI usameM jIvana saMzodhanake mUla AdhAroM aura usakI tAttvika prakriyApara bhI gaharAI se vicAra kiyA gayA hai / adhyAtma-samAjavAdako dUsare zabdoM meM 'adhyAtma samatAvAda' bhI kaha sakate / isakA vyApakase vyApaka artha hai jar3a cetana sabakI svatantra sattA svIkAra karanA aura kAryakAraNa bhAvako sahayoga praNAlIke AdhAra para svIkAra karake vyaktikI svatantratAko A~ca na Ane denA /
Page #590
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturtha khaNDa : 553 yaha vartamAna kAlIna avyavasthAkA samucita uttara hai / isameM eka ora jahAM AtmAko svataMtratA svI. kArakI gaI hai vahA~ dUsarI ora jar3a tattvoMkI svatantra sattAko bhI nahIM bhulAyA gayA hai| yaha mukammila svatantratAkI pUrI gAraMTo ho jAtI hai / antaraMga samasyA hai vyaktigata unnati aura bahiraMga samasyA hai paraspara ke sambandha kI / yaha donoMkA sundaratama hala upasthita karatA hai| jaisA ki hama dekhate haiM vizva aneka tattvoMkA samudAya hai / isameM jar3a cetana sabhI tattva maujUda haiM / unake sahayoga aura sammizraNase hI isakI nirbAdha gati cala rahI hai| isameM kyA jar3a aura kyA cetana eka bhI tattva hIM hai| sabhI apanI apanI svatantratAkA upabhoga kara rahe haiN| aisI hAlata meM yaha mAnanA 'maiM bar3A hU~ vaha choTA hai, yaha merA bhogya hai maiM usakA bhoktA hU~, yaha achUta hai maiM chUta hU~, maiM svAmI hU~ vaha sevaka hai, meM rAjA hU~ vaha prajA hai, maiM rAva hU~ vaha raMka hai' nirA ajJAna hai, adhikatara ye vikalpa jIvanameM AI huI kamajorI ke kAraNa hote haiN| jinhoMne kamajorI para vijaya pAI hai ve inase sadA mukta rahate haiN| kamajorIse hamArA tAtparya rAga dveSa aura mohase hai| vizvameM jitanI bhI samasyAe~ ugrarUpa dhAraNa kiye hue hai yA jo naI naI samasyAe~ sAmane A rahI haiM unakA ekamAtra kAraNa yaha rAga, dveSa aura moha hI to hai / isIke kAraNa vizvako ye dina dekhane par3a rahe haiN| adhyAtma-samAjavAdakA AntararUpa jitanA nirmala aura vastusparzI hai usakA bAhyarUpa bhI utanA hI mohaka aura saba prakArakI kalpita viSamatAko dUra karanevAlA hai| yaha samatvakI bhAvanAoMmeMse prasUta hokara jIvanake pratyeka kSetrameM apanI chApa chor3atA jAtA hai| yaha aisI viSamatAko jIvanakI cIja nahIM mAnatA jise hama Uparase svIkAra karate hai / udAharaNArtha chata-achUta samasyAko liyA jA sakatA hai| vaidika dharmake prabhAvase kucha aisA praghAta par3a gayA hai jisase kucha bhAI chUta aura kucha bhAI achUta mAne jAne lage haiM / jo chUta mAne jAte haiM unake sAtha mAnavatAkA vyavahAra kiyA jAtA hai, unheM baiThaneke liye ucita sthAna diyA jAtA hai aura mandira AdimeM praveza karanepara rokA nahIM jAtA / kintu jo achUta mAne jAte haiM unheM na to apane pAsa baiThane diyA jAtA hai, na mandira meM jAne diyA jAtA hai aura na sparza hI kiyA jAtA hai| laghuzaMkAke bAda hAtha dhonese kAma cala jAtA hai para unakA sparza ho jAnepara sacela snAnakI AvazyakatA par3atI hai| kutte billIke chU jAnepara kisI prakArakI burAI nahIM mAnI jAtI para unake chu jAnepara sArA dharma karma bigar3a jAtA hai| ve tiyaMcoMse bhI badatara mAna liye gaye haiN| yaha samasyA dezake sAmane hajAroM varSase upasthita hai| isa kAraNa dezako jo hAni uThAnI par3I hai vaha avarNanIya hai| isa sAmAjika viSamatAke pariNAmasvarUpa hI dezako aneka bhAgoMmeM baTanA par3A hai| paMjAba aura baMgAlakA hatyAkANDa isIkA pariNAma hai phira bhI bhAratIyoMkI A~kheM nahIM khula rahI hai / mAnAki ve jaba azuci avasthAmeM hoM taba unase dUra rahanA cAhiye para snAna karaneke bAda jaba ve svaccha kapaDe pahina lete haiM taba aisI kauna sI bAdhA raha jAtI hai jisase unheM sparza nahIM kiyA jAtA? jahA~ taka vaidika dharmAvalambiyoMkA savAla hai yaha bAta kucha-kucha samajhameM bhI AtI hai ki ve apane hI samAjake eka aMgako apanese judA rakheM, kyoMki isa dharmakA mukhya AdhAra hai sAmAjika viSamatA / ve janmanA varNavyavasthApara jora bhI isI kAraNase dete haiM aura uccatva tathA nIcatvakA AdhAra karmako mAnate haiM / veda aura vedAnumodita smRti unakA mukhya dharmazAstra hai| isake anusAra manuSyako apane-apane varNakI prApti janmase hotI hai / ve brAhmaNatva Adi jAtiko nitya mAnate haiM isalie jisa vyaktise jisa jAtikA samavAya sambandha ho jAtA hai vaha jIvana bhara usI jAtikA banA rahatA hai| aneka prayatna karanepara bhI usakI jAti nahIM bdltii|
Page #591
--------------------------------------------------------------------------
________________ 554 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana-grantha brAhmaNa cAhe jitane bhrUNahatyA, corI hiMsA Adi nimnatama pApa kare isase vaha kabhI bhI brAhmaNase-abrAhmaNa nahIM ho sakatA aura zUdra cAhe jitane sadAcAra pAlana Adi uccatama karma kare isase vaha kabhI bhI zUdrase azUdra nahIM ho sktaa| para jaina dharmAnuyAyiyoMne tIrthaMkaroMke upadezoMko bhulAkara paradharmako kaise svIkAra kara liyA hai yaha bAta jarA bhI samajhameM nahIM aatii| jaina tattvajJAna unheM kyA AjJA detA hai yaha bAta unheM A~kha khola kara de caahiye| ve cAlU vyavasthAke vyAmohameM par3akara khIMjheM nahIM kintu isake vAstavika kAraNoMpara jAya / ve dekheM ki kyoM hama apane hI samAna eka bhAIko chUta aura dUsare bhAIko achuta mAnate haiN| eka bhAImeM aisI kaunasI vizeSatA hai jisase vaha chUta mAnA jAtA hai aura dUsare bhAImeM usakI kyA kamI hai jisase vaha achUta mAnA jAtA hai yadi sacamuca meM ve antardRSTi hokara dekheMge to unheM mAlUma par3egA ki yaha kevala hamAre rAga, dveSa aura mohakA pAka hai jo hamase aisA manavA rahA hai| una bhAiyoMmeM aisI chata aura achatapaneko koI nisAnI nahIM hai, donoM hI samAna haiM / yaha mAlUma par3anepara ki yaha achUta hai hama glAni karane lagate haiM, parantu isake pahale aisA kucha bhI bhAva nahIM hotA / isaliye AvazyakatA apane ina vikAroMko tyAgane kI hai| ina vikAroMke dUra ho jAnepara yaha samasyA sutarAM sulajha jAtI hai / hamameM vaha samAnatAkA bhAva Ane lagatA hai jisakI Aja vizvako AvazyakatA hai aura jisakA nirdeza hajAroM kyA lAkhoM varSa pahale jaina tIrthaMkaroMne kara diyA thaa| unhoMne spaSTa ghoSaNA kI thI ki dharma to pazuoM takake liye hai vaha manuSya-manuSyameM antara kaise kara sakatA hai ? yahI sabaka hai ki unakI sabhAoM meM sabako samAnabhAvase Ane diyA jAtA thA aura saba unake upadezoMse lAbha uThAneke liye svatantra the| kahA yaha jAtA hai ki ve saMskArahIna hai ataH unake samparkase sadAcArake lopa honekA bhaya hai / para isa yuktivAdameM koI tathya nahIM / yaha bhAva kevala apane jIvanakI kamajorIko vyakta karanevAlA hai| vaise dekhA jAya to samparka to unake sAtha banA huA hai hI aura usake binA kAma bhI nahIM calatA / kevala chUnekA paraheja karake baiThe haiM aura aisA mAna liyA hai ki yaha na chU nA hI dharma hai| dharmakI yaha kitanI uthalI paribhASA hai / jisa dharmakA upadeza jIvanameM Aye hue vikArako dUra karake apane svabhAvakI ora le jAneke liye diyA gayA thA vaha dharma svayaM vikArIbhAvameM caritArtha ho rahA hai / hamane apane mithyA abhinivezake vazIbhUta hokara dharmake svarUpakI dizA hI badala dI hai / isa vyavahAra dvArA yA to hama retameMse tela nikAlanA cAhate hai yA rAtriko dina banAnA cAhate haiM / aura majA yaha ki gAliyAM dete hai maarksvaadko| mArksavAda hamArI ina bhUloMkA hI to phala hai / yadi hama cAhate haiM ki adhyAtma-samAjavAda jIvita rahe to hameM usake anusAra apanA jIvana bhI banAnA hogaa| hameM isa saMkucita manovRttiko chor3a kara vistRta AdhArase vicAra karanA hogaa| yadi thor3I derako yaha mAna bhI liyA jAya ki ve saMskArahIna hai to bhI hamArA kartavya unase pRthak rahane kA nahIM honA caahiye| hameM vizvAsa aura dRr3hatAke sAtha unake jIvanako sudhAranekA prayatna karanA cAhiye, unheM mandirameM Ane denA cAhiye aura tIrthaMkaroMke upadezoM dvArA unake cAlU jIvanako badalanekA prayatna karanA caahiye| isake liye hama IsAI misanariyoMse kAphI zikSA le sakate haiN| jina bhAratavarSIya IsAIyoMkA hama loga Adara karate haiM unheM baiThane ke liye kursI dete haiM ve kala bhaMgI aura camAra hI to the / phira ve Aja aise kaise bana gaye ? eka sahavAsa aura sadupadeza hI to isakA kAraNa hai| yadi bhAratavarSane jaina tattvajJAnake AdhArase isa samasyAko sulajhAnekA prayatna kiyA hotA to isameM sandeha nahIM ki isa samasyAke hala honemeM jarA bhI dera nahIM lgtii| jainadharmane karmake AdhArase uccatA aura
Page #592
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturtha khaNDa : 555 nIcatA mAnanekI kabhI bhI zikSA nahIM dI hai| vaha to garbhaja manuSyamAtrameM samAna yogyatA mAnatA hai| kamase na koI U~ca hotA hai aura na koI nIca / uccatA aura nIcatAkA yadi koI AdhAra hai bhI to vaha Antarika pariNati hI hai jo kisI bhI manuSyake ho sakatI hai| isake liye jAti pAMtikA bandhana Avazyaka nahIM hai| saca to yaha hai ki svayaM jainiyoMne isa mahAn tattvajJAnako tilAMjali de dI hai aura jisa jAti pAMti yA sAmAjika uccatva aura nIcatvakA virodha karane ke liye unake pUrvajoMne aneka saMkaToMkA sAmanA kiyA thA Aja ve hI una burAiyoMke pujArI bana rahe haiN| kyA hama AzA kareM ki Ajake jaina bandhu apane isa udAra aura vastusparzI tattvajJAnakI ora samacita dhyAna deNge| merA to vizvAsa hai ki yadi unhoMne isa ora dhyAna diyA aura isake anusAra AcaraNa kiyA to eka chata-achUta samasyA hI kyA vizvakI anya samasyAe~ bhI hala ho sakatI haiN| sAdhAraNata. vizvake sAmane chata-achUta samasyAke sivA dUsarI mukhya samasyA Arthika viSamatA kI hai| isa samaya vizvameM jo saMgharSa dikhalAI de rahA hai usakA mUla kAraNa yahI hai| isa kAraNa vizva spaSTataH do guToMmeM baTatA jA rahA hai| yadi hama adhyAtma samAjavAdake AdhArase isa samasyAko bhI sulajhAnekA prayatna karate haiM to isameM sandeha nahIM ki yaha samasyA AsAnIse sulajha jAtI hai| adhyAtma samAjavAdake siddhAntAnusAra koI bhI manuSya AvazyakatAse adhikakA saMcaya nahIM kara sakatA kyoMki saMcaya karanA aura saMcita dravyakA apaneko svAmI mAnanA kaSAyakA pariNAma hai kintu vaha isakI zikSA nahIM detaa| usake anusAra to pratyeka manuSyako parigrahakA tyAga yA parimANa kara lenA cAhiye kyoMki parigraha para hai aura vaha mokSamArgameM bAdhaka hai| jaisI ki tIrthakaroMkI zikSA hai tadanusAra svAvalambana hI jIvanakA sAra hai| vinA svAlambanake koI bhI manuSya AtmadharmakA abhyAsI nahIM ho sakatA / yaha dUsarI bAta hai ki koI manuSya ise pUrI tarahase jIvanameM utAranekA abhyAsa karatA hai aura koI azaMtaH / para dharmAtmApanakI yaha kasauTI hai ki vaha svAvalambanake sAtha jIvana bitAnekA prayatna kre| aba dekhanA yaha hai ki jo uttarottara adhikAdhika parigrahake saMcayameM lagA rahatA hai vaha kyA svAvalambanakA abhyAsI kahA jA sakatA hai| saca pUchA jAya to aisA manuSya dharmakA drohI honA caahiye| ise svAvalambI arthAta dharmAtmA mAnanA to trikAlameM bhI sambhava nahIM hai| dharmakA vastumeM mamakAra aura ahaMkAra karaneke sAtha tIvra virodha hai / jahA~para vastumeM mamakAra aura ahaMkAra hai vahA~ dharma nahIM aura jahA~ dharma hai vahA~para vastumeM mamakAra aura ahaMkAra nahIM / isaliye parigrahakI prApti dharmakA phala na mAnakara kaSAyakA hI pariNAma mA nA cAhiye / yahI sababa hai ki tIrthaMkaroMne isake tyAgakA upadeza diyA hai| aura yaha batalAyA hai ki jo vyakti jIvanameM Aye hue vikArake kAraNa parigrahakA pUrNa tyAga nahIM kara sakatA vaha usakA parimANa avazya kara le / usakA kartavya hai ki vaha AvazyakatAse adhikakA saMcaya na kare / hama dekhate haiM ki vizva yadi ina zikSAoMke anusAra kAma karane lage to isa samasyAke hala karane meM thor3I bhI dera na lage aura taba rAjyako isa samasyAke sulajhAnemeM apanI zakti na lagAno par3e / tIsarI samasyA striyoM kI hai| striyoMkA bhI samAjameM vahI sthAna honA cAhiye jo puruSoMkA hai / ve kisI bhI bAtameM puruSoMse hIna nahIM hai / yaha nahIM ho sakatA ki puruSa uttarottara vikArako prazraya dete jA~ya aura ve jIvana bhara avikArI banI rheN| kauna manuSya vikArapara vijaya pAtA hai aura kauna nahIM yaha vyaktikA prazna hai| samAjakA nirmANa to vyaktiyoMke jIvanameM AI huI kamajorIke phalasvarUpa samajhauteke rUpameM hI kiyA jAtA hai / yaha to kamajoriyoMko svIkAra karatA hai| kamajoriyoMkA uccheda karanA isakA kAma nahIM / samAja
Page #593
--------------------------------------------------------------------------
________________ 556 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana-pranthaM aura dharmameM yahI antara hai| isaliye jahAMtaka samAjakA prazna hai hameM vahI adhikAra striyoMke bhI mAnane cAhiye jo puruSoMko prApta hai| ye haiM adhyAtma-samAjavAdakI shikssaaeN| adhyAtma-samAjavAda adhyAtmamUlaka samAjavAdakA saMkSipta rUpa hai / isameM adhyAtma zabda vyaktiko svataMtratAkA sUcaka hai aura samAjavAda sahayoga praNAlIke AdhArapara svIkRta kAryakAraNa bhAvako sUcita karatA hai| kahIM-kahIM ise adhyAtmavAda bhI kahA gayA hai| isake dvArA jahA~ hama eka ora vikAroMko dUra karanemeM samartha hote haiM vahIM dUsarI ora parasparake samajhaute dvArA vikAroMpara niyaMtraNa sthApita karate haiN| isake svIkAra karanese vyakti to pratiSThita hotA hI hai para samAjako bhI apane vyavahArakI dizA nizcita karanemeM sahAyatA milatI hai| aisA sarvopayogI hai yaha adhyAtma-samAjavAda / merI samajhase yadi vizva atItameM kI gaI bhUloMpara vijaya pAnA cAhatA hai to use isake svIkAra karanemeM jarA bhI hicakicAhaTa nahIM honI caahiye| hama usa dinakI pratIkSAmeM hai jisa dina isa bhAvanAko caritArtha hote hue dekheNge|
Page #594
--------------------------------------------------------------------------
________________ bundelakhaNDakA sAMskRtika vaibhava bhAratIya paramparAmeM bundelakhaNDakA mahatvapUrNa sthAna hai / yahA~ke suramya upavana, kalakala karatI huI askhalita dhArAse bahane vAlI nadiyA~, saghana vRkSoM aura manohArI upatyakAoMse vibhUSita parvata zreNiyA~ tathA upajAU maidAna inakI zobhAmeM cAra cA~da lagA dete haiM / bhaugolika dRSTise to isakA mahatva hai hI, rAjanaitika aura sAmAjika dRSTise bhI isakA mahatva hai| dillI aura AgarAkA samIpavartI pradeza hone para bhI isa pradezameM muslima saMskRtikA vizeSa prabhAva dRSTigocara nahIM hotA isakA kAraNa isakI apanI sabhyatA aura svAdhIna vattike prati vizeSa AsthA hI hai| bandelakhaNDa to hamArA nivAsa sthAna hI hai / anya pradezoMko bhI hamane nikaTase dekhA hai, kintu yahA~ke jainoMmeM hamane jo AcAra zuddhi aura vicAra zuddhi dekhI hai usake anyatra sarvAMgINa darzana nahIM hote / bhagavAna mahAvIra aura zrutakevalI bhadrabAhake bAda jaina paramparAmeM AcArya zrI kundakundakA vizeSa sthAna hai| unake dvArA pratipAdita mokSamArgake anurUpa bAhya kriyAkANDako apane jIvanakA aMga banAnekI yadi kisIkI icchA ho to bundelakhaNDase hI isakI zikSA lenI hogii| isa dRSTise isakA sthAna sarvopari hai| ___ yadyapi bundelakhaNDameM AjIvikAke sAdhana svalpa haiN| isa kAraNa yahA~ke jaina samAjakI Arthika sthiti bahuta samunnata nahIM kahI jA sktii| phira bhI yahA~kA jaina samAja kaSTasahiSNu jIvana bitAkara bace hue arthakA upayoga saMskRti nirmANake kAryoM meM sadAse karatA A rahA hai / zrIpapaurAjIke uttuMga jinAlaya tathA anya tIrthakSetra isake prAMjala udAharaNa haiM / yahA~ke tIrthakSetroMkI mUrti nirmANakalA aura vAstunirmANakalA bejor3a hai / vaha bhavyajanoMko apanI vizeSatAke kAraNa sahaja hI apanI ora AkarSita kara mokSamArgakA patha prazasta karatI rahatI hai / Apa bundelakhaNDake zrI papaurAjI, AhArajI, kSetrapAla lalitapura, devagar3ha, caMderI, bUr3hI caMderI, thUbonajI, khajurAho, droNagiri, nainAgiri, kuNDalagiri, svarNagiri Adi kisI bhI tIrthakSetra para cale jAiye vahA~ke darzana karane mAtrase Apako apUrva zAMtikA anubhava hogA / dhanya haiM ve tIrthakSetra aura dhanya haiM ve puNya-puruSa jinhoMne apanI dharmabhAvanAvaza ina tIrthakSetroMko vartamAna rUpa pradAna kiyA hai| usake sAmane ve mahAzaya ati tuccha haiM jo laukika kAmanAvaza yA yazakI lipsAvaza apane Apako cirasthAyI banAneke abhiprAyase dhArmika manovRttiko dUSita karate rahate haiM / terApaMtha koI paMtha nahIM hai / kintu yaha mokSamArgakI dRSTise anAdikAlase pracalita gRhasthoMkI upAsanAkA sAdhana mAtra hai| vartamAna kAlameM yadyapi ise AcArya kundakundakA zuddhAmnAya kahA jAtA hai| kintu isa kAlameM ise AcArya kundakundane calAyA hai aisI jisakI samajha hai vaha bhUla hai / mUlAcAra Adi Agama granthoMkA adhyayana karanese yaha spaSTa ho jAtA hai ki yaha gRhasthoMkI mokSamArgake anurUpa vaha pUjApaddhati hai jo jainAcAra aura vicArake anurUpa honeke kAraNa anAdikAlase jaina paramparAmeM pracalita rahI hai| bundelakhaNDane apane nityanaimittika jIvanameM nirapavAdarUpase ise apanAyA hai / ataeva vizvAsa hai ki vaha pratyeka avasthAmeM isakI rakSA karegI / isameM guNa adhika hai aura doSa kama, yaha isakI vizeSatA hai /
Page #595
--------------------------------------------------------------------------
________________ 558 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana-grantha bundelakhaNDako jaina samAjane jaise jaina-saMskRtike anya sAdhanoMke saMrakSaNakI ora vizeSa dhyAna diyA hai vaise hI usane zikSA pracArakI ora bhI vizeSa dhyAna diyA hai| vartamAna samayameM saMskRta, prAkRta aura dhArmika zikSAke pracArakA bandelakhaNDa gar3ha hai| yahA~ke bahatase gA~voM meM Apako dhArmika aura saMskRta pAThazAlAe~ daSTigocara hoMgI / isa viSayameM pUjya zrI gaNezakIrti manirAja (pajya zrI gaNezaprasAdajI varNI) cirasmaraNIya hai ho| pajya bra0 motIlAlajI varNI, zreSThivarya lakSmIcandajI bamarAnA, zreSThivarya matharAdAsajI lalitapura aura siMghaI nAyUrAmajI bInA-iTAvA Adike nAma bhI vizeSa rUpase ullekhanIya haiN| ina mahAnubhAvoMne isa kSetrameM jo mahAn sevA kI hai vaha sadA kAla avismaraNIya rhegii| bundelakhaNDakA pratyeka gRhastha apanI usa AcAra-vicAra aura pUjA vidhiko akSuNNa banAye rakhegA jisane abhI taka use anuprANita hI nahIM kiyA, kintu sadgRhastha bhI banAye rakhA hai / bunde khaNDa dhanya hai aura usakI mokSamArgake anurUpa AcAra-vicAra aura upAsanA vidhi bhI dhanya hai| bundelakhaNDakA jaina-saMskRtike lie jo yaha yogadAna hai vaha pUre jaina samAjako anuprANita karatA hai isameM sandeha nahIM / OUR
Page #596
--------------------------------------------------------------------------
________________ mahilA mukti gamanakI pAtra nahIM digambaroMse zvetAmbaroMmeM matabhedake mukhya viSaya tIna haiM / (1) savastra siddhi / zvetAmbara mAnate haiM ki buddhipUrvaka vastrake svIkAra karanepara bhI muktilAbha karanemeM usase koI bAdhA nahIM AtI / jaba ki vastu sthiti yaha hai ki svAvalambanake binA jIvakA parase mukti prApta karanA asambhava hai, isalie buddhipUrvaka svIkAra kiye gaye vastrakA buddhipUrvaka tyAga honA hI cAhiye / isalie jaise ghara, jamIna, strI, putra AdikA buddhipUrvaka tyAga kiyA jAtA hai vaise hI vastrakA bhI buddhipUrvaka tyAga honA cAhie / yaha muktikA mArga hai jise digambara paramparAne sadAse svIkAra kiyA hai| (2) kevalI kavalAhAra / zvetA bara mAnate haiM ki bhUkha-pyAsakI bAdhA kevalIko bhI hotI hai, isalie kevalI bhagavAn hama-Apake samAna bhojana karate haiM aura pAnI pIte haiN| kintu digambara paramparA unakI isa mAnyatAko svIkAra nahIM krtii| isake kAraNa kaI hai / (ka) asAtAvedanIyakI udIraNA chaThe guNasthAna taka hI hotI hai / aura asAtA vedanIyakI udIraNAke binA bhUkha-pyAsakI bAdhA ho nahIM sakatI, isalie kevalI bhagavAn kavalAhAra grahaNa nahIM karate / (kha) asAtAvedanIya azubha prakRti hai, isakA bandha chaThe guNasthAna taka hI hotA hai. Age isakA bandha nahIM hotaa| yadyapi asAtAvedanIyakA udaya 14veM guNasthAna taka hotA hai / para samyaktvake sanmukha hue jIvake kSayopazama labdhike prathama samayase hI isakA anubhAga ghaTate-ghaTate 13veM guNasthAnake prathama samayameM jarI huI rassIke samAna anubhAga itanA kama zeSa bacatA hai ki vaha apanA kArya karane meM asamartha rahatA hai| isalie bhI kevalI bhagavAnke kavalAhArako kalpanA karanA asambhava hai / (ga) kSapakazreNipara ArUr3ha hue jIvake 10veM guNasthAnake antima samayameM mohanIya karmakA samUla nAza ho jAtA hai / tathA jJAnAvaraNIya Adi karmoMkA bandha bhI isI guNasthAna taka hotA hai| akelA sAtAvedanIya karma zeSa rahatA hai jisakA bandha 13veM guNasthAna taka hotA hai| parantu kaSAyake binA usakA bandha eka samayakI sthiti vAlA hotA hai / ataH isakA nAma sAtAvedanIya hai, ataH use jo anubhAga milatA hai vaha yadyapi utanA to nahIM milatA jitanA kaSAyake sadbhAvameM kamase kama milanA sambhava hai| phira bhI vaha sattAmeM zeSa rahe asAtAvedanIyake anubhAgase anantaguNA avazya hotA hai| aura vaha prati samaya udayavAlA hotA hai, isalie asAtAvedanIyake udayakAlameM bhI isakA udaya rahanese asAtAvedanIyakA udaya sAtAvedanIya rUpase pariNama jAneke kAraNa bhI kevalI jinako bhUkha-pyAsakI bAdhA nahIM hotI, isalie bhI kevalI jina kavalAhAra grahaNa nahIM karate / yahA~ hamane kevalI jina kavalAhAra nahIM lete isakI puSThimeM jo tIna hetu upasthita kiye haiM unheM donoM paramparAe~ svIkAra karatI haiM, kyoMki isa viSayameM donoM paramparAoMmeM karmazAstrakI prarUpaNA eka samAna hai| (3) strImukti / zvetAmbara mAnate haiM ki yoni-kuca Adi zarIrarUpa strI-paryAyake milanepara bhI usa paryAyase mukti lAbha ho sakatA hai| parantu digambara paramparA ise svIkAra nahIM karatI kyoMki ukta prakArakI strI kabhI bhI buddhipUrvaka vastrakA tyAga kara pUrNa svAvalambanakI dIkSA grahaNa karane meM asamartha rahatI hai, isalie use muktikA lAbha milanA usI prakAra asambhava hai jaise sUrya kI kiraNoMkA zItala honA asambhava hai||
Page #597
--------------------------------------------------------------------------
________________ 560 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana-grantha phira bhI zvetAmbara paramparAmeM apane hI Agamako durlakSya karake dravya strIkA mokSalAbha karanA kisa prakAra svIkAra kiyA hai aura vaha unake hI Agamake anusAra kaise nahIM banatA, Age isa viSayapara vistArase vicAra kiyA jAtA hai| isa avasarpiNI kAlameM jo 24 tIrthakara hue haiM unameM 19veM tIrthaMkarakA nAma mallinAtha hai / kintu mallinAtha tIrthakara mallibAI (strI) kaise mAna lie gaye isa viSayameM unake yahA~ likhA hai ki jaba ye mahAbalake bhavameM the taba inhoMne isa kAraNase strI nAma gotra karmakI racanA kI thI arthAt strI nAma gotra karmakA bandha kiyA thA / vaha uddharaNa isa prakAra hai tate NaM se mahabbale aNagAre imeNaM kAraNeNaM itthiNAma goyaM kammaM nivvattesu / abhidhAnarAjendrakoSa bhAga0 6 mahabbala shbd| aba savAla yaha hai ki jaba mahAbala anagAra the arthAt 63 7vaM guNasthAnako prApta the aisI avasthA meM unake strI nAma gotra karmakA bandha kaise ho sakatA hai, kyoMki yahA~ jise strI nAma gotra karma kahA gayA hai vaha audArika zarIra AMgopAMga nAmakarmakA eka bheda hai aura manuSyagatimeM audArika zarIra AMgopAMga nAma karmakA bandha dUsare guNasthAna taka hI hotA hai| aisA avasthAmeM zvetAmbaroMke karmazAstrake anusAra bhI 63 7veM guNasthAnavartI mahAbalake audArika zarIra strI AMgopAMga nAma karmakA bandha kaise ho sakatA hai, arthAt nahIM ho sakatA hai| yadi kahA jAya ki usa samaya ve mithyAdRSTi anagAra the to yaha kahanA bhI ThIka nahIM hai, kyoMki jo tIrthakara prakRtikA bandha karane vAlA hotA hai vaha niyamase kamase kama samyagdaSTi to hotA hI hai aisA karma zAstrakA niyama hai, jise donoM paramparAe~ svIkAra karatI haiN| yadi kahA jAya ki jo manuSya narakAyukA bandha karaneke bAda samyagdRSTi hokara tIrthaMkara prakRtikA bandha karatA hai vaha maraNa kara yathAyogya narakameM jAneke pUrva antama hartake liye antameM mithyAdaSTi ho jAtA hai to yaha kahanA bhI ThIka nahIM hai, kyoMki mahAbalake jIvane narakAyukA bandha na karake devAyukA hI bandha kiyA thaa| isaliye ve strI nAma gotra karmakA bandha karate samaya mithyAdRSTi ho gaye the yaha kahanA Agamake viruddha hai| - isI prakAra carNikAra aura malayagirikA yaha kahanA nahIM banatA ki samyak daSTi jIva striyoM aura napuMsakoMmeM utpanna nahIM hote yathA maNussesu sammaddiTTI itthInapuMsakesu na / uvvajjai tti-gAcuryavacanam kAdAcitkAd bhavati // __ si0 cU0 pR0 43 / tiryaga-manuSyeSu strIveda-napuMsakavediSu, madhye'viratasamyagdRSTerutpAdAbhAvAt / etacca prAcuryamAzrityoktam, tenamallisvAminyAdibhirna vyabhicAraH ?-sapR0 TI0 pR. 217 / isa prakAra itane vicArase yaha to nizcita ho jAtA hai ki anagAra samyagdRSTi avasthAmeM mahAbalake strI nAmagotra karmakA bandha honA to sambhava nahIM hai / phira bhI yadi aisA mAna bhI liyA jAya ki mahAbalake anagAra ho jAnepara bhI jaba taka unake samyagdRSTi hokara tIrthakara prakRtikA bandha nahIM huA thA taba usake pahale ve mithyAdRSTi the, isaliye unake donoM bAteM bana jAtI hai mithyAdaSTi avasthAmeM strI nAma gotra karmakA bandha bhI bana jAtA hai aura bAdameM samyagdRSTi honepara tIrthakara prakRtikA bandha bhI bana jAtA hai| aura aisA mAnane meM kisI bhI Agamase bAdhA bhI nahIM aatii|
Page #598
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturtha khaNDa : 561 so aisA mAnanA bhI ThIka nahIM hai, kyoMki aisA mAnanepara yadyapi mahAbalake jIvanameM donoM bAteM bana to jAtI haiM, para unakA devaparyAyase Akara yoni-kuca sahita strI (mahilA) liMgameM utpanna honA nahIM bana sakatA, kyoMki jo samyagdRSTijIva strIveda sahita bhAva strI paryAyameM utpanna honekI yogyatA nahIM rakhatA vaha yonikucavAlI mahilA paryAyameM utpanna ho jAya yaha kaise bana sakatA hai / arthAt nahIM bana sakatA hai| yadi kahA jAya ki veda nokaSAyakI apekSA usa devacara mahAbalake jIvake veda nokaSAyakI apekSA bhale hI puruSaveda rahA Ave, para usake yoni-kucavAlI mahilA paryAyako lekara utpanna honemeM koI bAdhA nahIM AtI, kyoMki karmabhUmike jIvAmeM vedavaiSamyake mAnane meM Agamase usakA samarthana hotA hai| jaisA ki unake yahA~ hI karma zAstrakA vacana hai puruSaH puruSavedaM vedayati, puruSaH strIvedaM vedayati, puruSaH napuMsakavedaM vedayati / evaM strI napuMsakayorapi vedatrayo mntvyH| -abhidhAna rAjendrakoSa mahAbala zabda / jo bhAvase puruSavedI hai vaha dravyase puruSa vedakA to vedana karatA hI hai, dravyase strIveda aura napuMsakavedakA bhI vedana karatA hai| isI prakAra bhAvase strIveda aura napuMsakaveda vAle jIvoMke bhI jAna lenA caahiye| ____ ataH devacara mahAbalakA jIva yadi karmazAstrake niyamAnusAra puruSaveda nokaSAya sahita puruSa paryAyameM utpanna hotA hai to bhale hI ho jAo, para isase usakA yoni-kuca sahita mahilA paryAyameM utpanna honemeM karmazAstrake anusAra koI bAdhA nahIM aatii| so aisA kahanA bhI ThIka nahIM hai, kyoMki ise eka to ApakA (zvetAmbara paramparAkA) Agama hI svIkAra nahIM karatA / dUsare kadAcit aisA mAna bhI liyA jAya to carNikArakA 'kayAi hojja ithiveyagesu vi' yaha kahanA nirarthaka ho jAtA hai / / ataH ina donoM prakArako ApattiyoMko TAlaneke liye yahI mAnanA ucita hai ki devacara mahAbalakA jIva jaba tIrthakara nAma karma sahita manuSya paryAyameM Aye taba ve bhAva aura dravya donoM prakArase puruSavedako anubhavanevAle puruSa hI the / na ve strI hI the aura na napuMsaka hii| - yadi kaho ki parabhavase AnevAlA samyagdRSTi deva puruSaveda sahita manuSya paryAyameM hI utpanna hotA hai, karmazAstrakI yaha mAnyatA nirapavAda nahIM hai, anyathA devacara mahAbalake jIvako dravyase strIparyAyameM nahIM utpanna karAyA gayA hotA / so isa mAnyatAkA donoM sampradAyoMke mUla karmazAstrase to samarthana hotA nhiiN| mUla karmazAstrameM to manuSya paryAyakI apekSA yahI kahA gayA hai ki avirata samyagdaSTike audArika mizra kAyayogameM strIveda aura napuMsakaveda nahIM hotaa| cUrNikAra aura TIkAkAroMne avazya hI isake viruddha mArga nikAlanekI ceSTA kI hai para savastra muktike samarthanameM strImuktikI siddhike liye hI kI gaI hai| jabaki donoM sampradAyake granthoMse yaha siddha hai ki karmabhUmikI mahilAoMke antake tIna saMhanana hI hote haiM, Adike tIna saMhanana hote hI nhiiN| aisI avasthAmeM devacara mahAbalake jIvakA samyagdarzana aura tIrthakara nAmakarma sahita mahilAparyAyameM utpanna honA kaise bana sakatA hai, arthAt nahIM bana sktaa| donoM sampradAyoMkI apekSA karmabhUmikI mahilAke antake tIna saMhanana hI hote haiM isakA poSaka vaha bacana isa prakAra hai aMtimatiyasaMha'Nassudao puNa kammabhUmimahilANaM / AdiNatiyasaM haNaNaM Nasthitti jiNehi NiDheiM //
Page #599
--------------------------------------------------------------------------
________________ 562 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana-grantha pravacanasAroddhArameM kahA hai arahaMta cakki kesava bala saMbhinneya puvvA / gaNadhara pulAya AhAraMga ca na du bhaviya mahilANa // -pravacanasAroddhAra 3 patra saM0 5 / 7 / 7-5 / arthAt mahilAoMko arahaMta pada, cakrI, nArAyaNa, balabhadra, sabhinna zrotA, cAraNaRddhi, pUrvazruta, gaNadhara, pulAka, AhArakake pada nahIM hote haiN| isa pramANake AdhArapara kahA jA sakatA hai ki jaba mahilAoMke uparyukta pada prApta nahIM kara sakatIM taba tIrthakara pada prAptikI kalpanA kaise kI jA sakatI hai| yaha kalpanA to kAphI bAdakI pratIta hotI hai| yadyapi zvetAmbara paramparAmeM upasarga, garbhaharaNa, strIkA tIrthakara honA Adi dasa accheraga (Azcaya) mAne haiM, yathAdasa accheragA paNNattA-uvasagga gabbhaharaNaM, itthItitthaM " / -(sthAnAMgasUtra 10 / 160) para isa AdhArase bhI yaha siddha hotA hai ki uparyukta kalpanA bAda kI hai, kyoMki aMgoMkI racanA zvetAmbaroMne bAdameM kI hai / isakA vizeSa khulAsA lekhameM kiyA ho hai / aba Age samartha samAdhAna bhAga 2 meM strImuktike samarthanameM jo tarka aura pramANa upasthita kiye gaye haiM unake AdhArase vicAra karate haiM / usa pustakake pRSTha 32meM likhA hai 'bharata aura airAvata kSetra sambandhI avasapiNI aura utsapiNI kAlake suSama-suSama, suSama aura suSamaduSama Areke do bhAgoMke aura akarmabhami kSetrake sabhI manuSya, manuSyaniyoMke eka vajra vRSabha nArAca saMhanana hI jambUdvIpa prajJaptimeM batalAyA hai / isI prakAra jIvAbhigamameM antaradvIpoMke viSaya meM bhI batalAyA hai|' so jambUdvIpa prajJapti aura jIvAbhigama sUtrake ukta kathanase yadi ukta pustakakA lekhaka strImuktikI siddhi karanA cAhe so banatA nahIM, kyoMki bharata aura airAvata kSetrake saSama-suSama, suSama aura suSama-dra kramase uttama bhogabhUmi, madhyapa bhogabhUmi aura jaghanya bhogabhUmi hI rahatI hai, isaliye isase yaha kahA~ siddha hotA hai ki usa kAlake manuSya aura manuSyiniyoM ke samAna duSama- suSama, duSama aura duSama-duSama kAlake manuSya aura manuSyiniyoMmeM bhI kevala eka vajravRSabhanArAca saMhanana hI hotA hai| jaba ki duSama-suSama kAlameM niyamase chahoM saMhanana hote haiM aura maktigamana bhI isI kAlameM sambhava hai| yahA~ manaSyiniyoMke jo chahoM saMhanana kahe haiM so ve aise dravya puruSoM ke hI kahe haiM jinake strIveda nokaSAyakA udaya pAyA jAtA hai| jo dravyase manuSyaniyA~ hotI hai unake mAtra antake tIna saMhanana hI hote haiN| isa viSayakA poSaka pramANa hama pahale hI de Aye haiM / ata. jambUdvIpaprajJapti aura jIvAbhigama sUtrase to aisI maSyiniyoMke muktigamana siddha hotA nhiiN| Age ukta pustakake lekhakane jo yaha likhA hai ki 'binA sune va sunakara yAvat kevalajJAna taka paidA karanevAloMkA varNana bhagavatI za. 9 u0 31 meM AyA hai| usameMse sunakara kevalI honevAloMmeM strIveda bhI AyA hai| una sabhImeM saMhanana to eka prathama hI batAyA hai| arthAt tInoM vadavAle caramazarIrI vajraRSabhanArAca saMhananavAle hI hote haiM / ataH tInoM hI vedoMmeM yaha saMhanana kAyama hotA hai|' yahA~ ukta pustakake lekhakane caramazarIrI tonoM veda bAloMkA jo vajraRSabhanArAcasaMhanana likhA hai so isakA niSedha kauna karatA hai| digambara paramparA bhI ise svIkAra karatI hai| prazna yaha nahIM hai ki tInoM vedoMvAle mokSa jAte haiM yA nhiiN| prazna yaha hai ki tInoM vedavAle jo mokSa jAte haiM so yaha kathana kisa apekSAse banatA hai ? vedanokaSAyakI apekSA yA AMgopAMga nAmakarmakI apekSA / vedanokaSAyakI apekSA mAnane meM to koI Apatti hai nahIM / Apatti AMgopAMga nAma karmakI udayakI apekSA mAnane meM hai| jisa mahilAke yogya AMgopAMga
Page #600
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturya khaNDa : 563 nAmakarma yA napuMsaka (hijar3A) ke yogya AMgopAMga nAmakarmakA udaya hai usa mahilAke yogya aura napuMsaka (hijar3e) ke usake yogya yadi AMgopAMga hai so ve to muktigamanake yogya hote nahIM, kyoMki una donoMke prathama saMhanana na hokara anta meM tIna saMhananoMmeMse koI eka saMhanana hI hotA hai aisA zvetAmbara Agama bhI kahatA hai / aba rahA puruSake yogya mehana Adi AMgopAMga nAmakarmake udayakI bAta so aise manuSyake puruSaveda nokaSAyake udayase puruSaveda bhI bana jAtA hai aura mehana Adi AMgopAMga nAmakarmake udayase mehana Adi puruSa cihnoMke sAtha prathama saMhanana bhI bana jAtA hai, ataH yadi aisA manuSya caramazarIrI hai to vaha usI bhavase muktikA adhikArI hotA hai| yahA~ hama yaha bAta avazya likhanA cAheMge ki yadi zvetAmbara paramparA napuMsakavedase muktigamana mAnatA hai aura usakA vaha paramparA hijar3A artha karatI hai to vaha use dIkSAke yogya kyoM nahIM svIkAra karatI ? jaise vaha paramparA mahilAko mukti gamanake yogya mAnakara bhI use dIkSAke yogya bhI mAnatI hai vaise napuMsaka arthAt hijar3eko use yogya kyoM nahIM maantii| isase to yahI siddha hotA hai ki AgamameM jo strIveda aura napuMsakavedase muktigamanakA ullekha milatA hai to vaha vedanokaSAyake udayase hue strIveda aura napuMsakavedakI apekSAse hI milatA hai, AMgopAMga nAmakarmake udayase hue dravya strIveda aura dravya napuMsakavedakI apekSAse nhiiN| Age AgamameM jo yaha likhA hai ki strIvedameM AhAraka kAyayoga aura AhArakamizrakAyayoga nahIM hote, kyoMki AhAraka samudghAta caudaha pUrvadhArI jIvake hI hotA hai / parantu strIke caudaha pUrvokA jJAna nahIM pAyA jAtA / kyoM nahIM pAyA jAtA isake uttarameM unakA kahanA hai ki 've tuccha, gAravabahula, caMcala iMdriya aura buddhi se durbala hotI haiM, ve bahuta adhyayana nahIM kara sakatIM / ataH unake dRSTivAda aMgakA jJAna nahIM pAyA jaataa|' saptatikA prakaraNa, pR0 242 / so isakA samAdhAna yaha hai ki jaba mahilA dRSTivAda aMga nahIM par3ha sakatI to vaha mukti lAbha karane ke liye pAtra kaise ho jAtI haiM, kyoMki usako pAtra honeke liye pUrvavid honA Avazyaka hai| ataH yahI mAnanA cAhiye ki bhagavatI sUtrakA ukta kathana vedanokaSAyake udayase hue bhAvavedakI apekSAse hI vahA~ kiyA gayA hai, dravyavedako apekSA nhiiN| Age ukta pustakakA lekhaka likhatA hai ki 'strImukti gamana to sUtroMmeM aneka sthAnoMpara AyA hai| jaise sthAnAMga (marudevI Adi) samavAyAMga, bhagavatI, jJAtA dharmakathA aura annagar3a Adi sUtroMmeM sabhI tIrthakaroMke zAsanameM striyA~ mokSa jAtI hai| kisIke zAsanameM jyAdA aura kisIke zAsanameM km| mallinAtha aura marudevI bharata aura airAvata kSetrake 19veM tIrthakara bhI svayaM strI hI the| anuttara vimAnameM jAnevAle jIvoMmeM kevala vajra RSabhanArAca saMhanana hI bhagavatI za0 24 u024 meM batAyA hai aura paNNavaNA pada 23 u0 2 meM strI utkRSTa (33 sAgarakA) Ayubandha kara sakatI hai aisA batAyA hai| ataH strImeM vajraRSabhanArAcasaMhanana honA siddha hai| dUsare karma granthakI 18vIM gAthAkI TIkA va arthameM prathama saMhanana vAlA hI kSapakazreNI kara sakatA hai aura prathamake tIna saMhanana vAle upazamazreNI kara sakate haiM aisA batAyA hai|' yaha ukta pustakake lekhakane dravya strIke muktisiddhiko lakSyameM rakhakara likhA hai| kintu isa pUre kathanapara dRSTipAta karanese dravya strIkA mukti jAnA siddha nahIM hotA / yathA (1) yahA~ jina sthAnAMga, samavAmAMga, bhagavatI AdikA ullekha kara dravya strIkA muktigamana lekhakane likhA hai / yahA~ aisA samajhanA cAhie ki pUrvoko racanA anAdise sadA kAla ekasI calI A rahI hai, jaba
Page #601
--------------------------------------------------------------------------
________________ 564 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana grantha ki gyAraha aMgoMkI racanAmeM pratyeka tIrthakarake kAlameM kisI hada taka parivartana hotA AyA hai / aura karma zAstrakA antarbhAva jJAnapravAda pUrva aura karmapravAda pUrvameM hotA hai, isalie karmazAstra meM isa sambandhameM jitanA bhI kathana kiyA gayA hai usase aMgoMkA kathana bAdhita ho jAtA hai| ataH purAnI vastusthiti yahI samajhanI cAhiye ki karmazAstra meM strImukti aura napuMsaka muktikA jo vidhAna kiyA gayA hai vaha bhAva vedakI apekSAse hI kiyA gayA hai, dravyavedakI apekSAse nahIM, kyoMki caudaha guNasthAna aura caudaha mArgaNAoMkI prarUpaNA jIvoMke bheda-prabhedoM ko dRSTimeM rakhakara hI kI gaI hai, zarIrake AMgopAMgoMko dhyAna meM rakhakara nahIM / isalie veda nokaSAyoMke udayase hue bhAvavedoMko artha AMgopAMga nAmakarmake udayase hue dravyaveda paraka karanA ThIka nahIM hai aisA yahA~ samajhanA cAhie / isa prakAra aMgoMke AdhArase dravyastrI aura dravya napuMsakakA mukti gamana siddha karanA to banatA nahIM / rahI karmazAstra kI bAta so karmazAstra ke TIkAkAroMne AMgopAMga nAmakarmake udayase hue dravyastrI aura dravya napuMsakake muktigamanakA vidhAna bhale hI kiyA ho, para mUla karmazAstra se isakI siddhi nahIM hotI aisA yahA~ samajhanA cAhiye / zvetAmbaroMkI orase dravyastrIke muktigamanake samarthanameM savastra muktiko siddha karate hue eka bAta yaha kahI jAtI hai ki jaise digambara paramparAke muni (zramaNa) ke pIchI, kamaNDalu aura zAstra rakhanA svIkAra kiyA gayA hai vaise hI zvetAmbara paramparA yadi ina tInoMke atirikta zramaNake Agamake anusAra vastra pAtra rakhanekA aura samarthana karatI haiM to isase zramaNako svAvalambI honA cAhiye aisA mAnanemeM kahA~ bAdhA AtI hai ? yaha zvetAmbara paramparAkA kathana hai para yahA~ dekhanA yaha hai ki jisa prakAra digambara paramparAke Agamane prayojana vizeSako dhyAna meM rakhakara zramaNako pIchI, kamaNDalu aura zAstra rakhanekI anumati dI hai vaise zvetAmbara paramparA kisa prayojanako dhyAna meM rakhakara vastra pAtra rakhanekI svIkRti dI yaha use batalAnA cAhiye / vaha kahe ki lajjA ke nivAraNake liye zramaNa vastra rakhatA hai aura AhAra grahaNa karaneke liye vaha pAtra rakhatA hai / so usakA yaha kahanA to banatA nahIM, kyoMki zramaNako yadi strI-puruSoMke madhya nagna rahanemeM lajjA kA anubhava hotA hai to vaha zramaNa kahA~ rahA, vaha to gRhastha ho gayA / isI prakAra yadi zramaNa apane hAthoMko hI pAtra banAkara AhAra grahaNa nahIM kara sakatA, use isake lie pAtra rakhanA Avazyaka ho jAtA hai to bhI vaha gRhastha ho jAtA hai / ataH ye donoM pIchI, kamaNDalu aura zAstra ke samAna saMyama aura jJAnArAdhanAke anivArya aMga nahIM hai, ataH zramaNake prayojana vizeSako dhyAnameM rakhakara inakA honA Avazyaka nahIM hai aisA yahA~ samajhanA cAhiye / isa prakAra isa pUre vivecanase yahI siddha hotA hai ki mahilAkA usI paryAyase mukti lAbha karanA unake Agamase siddha nahIM hotA / yadyapi yahA~ hamane isa viSayako saMkSipta karake likhA hai, para yadi samaya milA aura pUrA sAhitya sAmane rahA to kabhI viSayako vistArase likheMge yaha hamArA vicAra hai /
Page #602
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. Aja kA prazna 2. zrI vIrasvAmIkA janma aura unake kArya 3. dhavalAdi graMthoMke uddhArakA satprayatna aura usameM bAdhAe~ 4. bha0 mahAvIra svAmIkI jayaMtI manAiye 5. phalaTaNa bIsAbaMDa paMcoMke nAma patra 6. samAjakA durbhAgya 7. harijana maMdira praveza carcA 8. mahAvIra janmadina 9. sampradAya jAti aura prAntavAda 10. sevA vrata 11. ahiMsAkA pratIka rakSAbandhana 12. mahAvIra nirvANa dina : dIpAvalI 13. bhAvanA aura viveka 14. dazadharma 15. caramazarIrI bha0 bAhubalI 16. mere janmadAtA varNIjI 17. maMgala svarUpa gurujI patrakAritA evaM vividha
Page #603
--------------------------------------------------------------------------
________________
Page #604
--------------------------------------------------------------------------
________________ AjakA prazna isa bIsavIM zatAbdImeM kisI bhI dezameM jitanI adhika utkrAMti dikhAI detI hai saMbhava hai isa utkrAMtikA itanA adhika vyApakarUpa pahile kabhI bhI nahIM huA hogaa| yaha ThIka hai ki pahile bhI utkrAMtiyA~ aura saMgharSa hote the parantu una sabakA uddezya kucha aura hI thaa| eka kAla aisA thA jaba eka jAti dUsarI jAtipara apanI dhArmika bhAvanAoM ke pracAra karaneke lie atikramaNa karatI thI / kahIM kahIMpara ina atikramaNoMkA kAraNa sAmrAjyapipAsA bhI rahA karatI thii| yaha saba hote hue unakA pariNAma vyApaka aura sudUra pradeza taka nahIM hotA thA / parantu AjakI paristhiti kucha nirAlI hai| AjakI sabhyatAne hameM rela, tAra, havAI jahAja Adi saba kucha diye, pahilekI dAsyapaddhatimeM kucha parivartana bhI dikhAI detA hai / pratyeka jAti aura deza svatantra honA cAhie yaha bhAvanA bhI jAgRta ho uThI hai| prayatna bhI usI dizAmeM cAlU haiM / phira bhI jo deza jitanA adhika svatantratAkI dhaDapaDa karatA hai vaha utanA hI adhika dAsyatAke bandhanoMmeM ba~dhatA jA rahA hai / jo deza Aja hameM svatantra dikhAI dete haiM ve aura kitane dina apanI svataMtratAko sthira rakha sakeMge isameM Aja sandeha utpanna hone lagA hai / ve balADhya rASTra jinakI zaktiyA~ dUsare dezoMke bhavitavyakA bhI nizcaya karatI haiM yahI khela unako aura kabataka khelaneke lie mila sakegA isameM Aja sandeha utpanna hone lagA hai / jahA~ dekho vahIM saMzayakA vAtAvaraNa phailA huA hai| rAjyakArabhArakI antima duherI nItikA sarvatra upayoga hone lagA hai / kisI bhI rASTrakA dUsare dezapara vizvAsa nahIM rhaa| eka dUsare dezoMke paraspara taha bhI hote haiM parantu ve zAntike taha na hokara apane cAroM ora phaile hue dUSita vAtAvaraNake visphoTa mAtra haiN| pariNAma bhI unakA jaisA honA cAhiye vaha na hokara ulaTA hI hotA hai| paraspara vizvAsa aura premako utpanna karaneke lie yUropakhaMDameM rASTrasaMgha isa saMsthAkA nirmANa huaa| amerikAko chor3akara prAyaH sabhI balADhya dezoMne usameM bhAga liyA paraMtu usase rakSAkA prazna hala na ho skaa| eka do jagaha rASTrasaMghako saphalatA nahIM milI hogI yaha bAta nahIM parantu usakA kAraNa rASTrasaMghakI saMghaThita zakti nahIM kahI jA sakatI hai / yadi saphalatA rASTrasaMghakI saMghaThita zaktikA pariNAma kahA jAye to jApAnake maMcUriyA aura iTalIne avasIniyAko apane polAdI paMjoMmeM jakar3ate samaya rASTrasaMgha kahA~ gayA thaa| majA to yaha hai ki iTalI avasIniyoMke Upara tANa karate samaya bhI vaha rASTrasaMghakA sadasya hI banA rhaa| rASTra saMgha meM iTalIkI sadasyatA naSTa karanekI bhI sAmarthya utpanna na ho sakI / Aja spenameM aMtaHkalaha hote hue bhI jarmanI aura iTalI spaSTa rUpase spena sahakArake viruddha sahAyatA pahu~cA rahA hai phira bhI unheM taTastha kameTImeM sthAna prApta hai| isIse patA cala jAtA hai ki AjakI rAjanIti kyA hai / Aja pratyeka deza jo itanI adhika ulajhanoMmeM par3atA jA rahA hai isakA kyA kAraNa hai / kyA sabhI dezoMko kevala eka sAmrAjyakI hI icchA hai yA isa sAmrAjyakI vRddhimeM unakA aMtastha koI dUsarA hetu hai / jinhoMne AjakI paristhitikA sUkSmatAse adhyayana kiyA hogA unheM yaha samajhane meM kucha bhI derI nahIM lagegI ki isa samaya to kamase kama koI bhI rASTra sAmrAjya lipsAkI apekSA apane dezake Arthika praznako hala karaneke lie adhika ciMtAtura hai| sAmrAjya vRddhi kevala vaibhavake lie na hokara apane garajoMke dUra karanekA vaha eka sAdhana hokara baiThA hai| amuka deza kamajora hai, usake Upara paracakrakA bhaya hai, vaha apane pairoM khar3e honekI sAmarthya nahIM rakhatA hai yaha saba bhUlabhulayA hai / saca pUchA jAve to AjakA jhagar3A pU~jIvAda
Page #605
--------------------------------------------------------------------------
________________ 568 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana grantha aura lokasattAkA hai aneka dezoMkI sarakAroMne paristhiti hI aisI nirmANa kara rakkhI hai jisase unakA dUsare azakta dezoMpara hamalA kiye binA aura unako apane kAbUmeM lAye binA kAma hI nahIM calatA hai| yaha sthiti kevala pratyeka sarakArakI hI hai yaha bAta nahIM kintu jitane bhI pUMjIpati haiM ve bhI usI mArgakA anusaraNa kara rahe haiN| utpAdanazakti majadUroMke hAthameM hote hue bhI sampattike bhoktA mAtra ye pUMjIpati hai / kabhI-kabhI ye apane isa doSake chipAneke lie dAnakI bar3I-bar3I rakameM bhI nikAlate haiM, phira bhI unase bahujana samAjakA jitanA adhika phAyadA honA cAhie vaha kabhI bhI sambhava nahIM hai| parantu isa paddhatise bhI garIboMke kaivArI Apako kitane pUMjIpati mileMge isakA yadi sarAsara vicAra kiyA jAve to saumeMse eka isa zreNImeM A sakegA yA nahIM isameM bhI saMdeha hai / ekako rahane ke lie sundara makAna, ArAma aura sUkha bhoganeke lie dUsarI sAmagriyA~, pahinaneke lie rezamI kapar3e aura paryaTanake lie moTara Adi sAdhana upasthita hai to dUsareko apanA zarIra DhAMkaneke lie vastrakA eka Tukar3A aura peTa bhara anna bhI nahIM milatA hai / parantu ina saba sAdhanoMke utpAdaka kauna yadi yaha prazna kiyA jAve to yaha koI bhI kaha sakatA hai ki inake kartA ve jinheM apanA jIvana rote hue bitA denA par3atA hai| pUrvaRSiyoMne AmadanIkA vibhAga karate hue usakA eka caturthAMza dharmameM kharca karaneke lie kahA hai / vaha bhI dikhAU na hokara jisase ananta anAtha prANiyoMkA upakAra ho aise kAmoMmeM kharca honA cAhie / kisI bhI rUpameM Aja jo kucha bhI pUMjIpati dharmameM kharca kara rahe haiM vaha aneka mArgoMse saMgraha kI huI saMpattikA zatAMza / bhI nahIM hogA yaha unakI AmadanI aura kharcake anupAtase sahaja hI samajhameM A sakatA hai| bahutase to aise udAharaNa mileMge ki dharmAdAyake nAmase ye pU~jIpati garIboMse eka eka paisA ikaTThA karate hai / parantu vaha unake vaibhava bar3hAnemeM sahAyaka hotA hai| yA usa saMgrahakI huI dravyakA ve apane nAmase viniyoga karate haiN| bahutase bhAI bhI isa dravyake dvArA hI tIrthATana Adi karake puNya saMcaya karanA cAhate haiM / yaha doSa sabake liye lAgU hai yaha bAta nahIM parantu adhikAMza Apako aise udAharaNa mileNge| idhara pasekI kImata bar3ha jAneke kAraNa garIboMko apanI garIbIkA adhika anubhava hone lagA hai| unheM apanI pratidinakI sAdhAraNase sAdhAraNa AvazyakatAoMkI pUrti karanA kaThina hotA jAtA hai / jo mAla garIba taiyAra karate the| vaha saba yaMtroMse taiyAra hokara ina pU~jIpatiyoM ke dvArA videzoMse lAkara bAjAra bhare jAne lage haiN| isalie Aja garIboMko pUMjIpatiyoMse Takkara lenekI AvazyakatA pratIta hone lagI hai| eka dina vaha thA ki majUra svayaM saba tarahakI AvazyakatAoMke anusAra kacce aura pakke mAlake utpAdaka the aura pUMjIpati usakA viniyoga karanevAle the ataeva majUra aura zrImaMtoMmeM eka dUsareko gajarake anusAra kAryabhAga hotA thaa| pratyekako dUsareke astitvako AvazyakatA pratIta hotI thii| parantu AjakI paristhitimeM zrImaMta majUroMkA vahI kAma yaMtroMse karane lage / thoDaM majUroMse adhika kAma hone lgaa| ataeva svabhAvataH viruddha do zaktiyA~ nirmANa hone lagI eka dUsareko eka dUsarese Takkara denekI AvazyakatA pratIta hone lgii| zrImatIkA artha zoSaNakA kAma barAbara cAlU hai / idhara garIba usake liye dina dina muhatAja hote jAte haiN| Aja zrImaMta majaroMkA mahatva bhala gaye / unheM majUroM ke sthAnameM paisekA mahatva adhika dikhane lgaa| ve manuSyakI apekSA paisekI adhika kImata karane lge| pratyeka sarakAra bho ina zrImaMtake hAthakI kaThaputalI hone ke kAraNa use bhI unhIM kI ciMtA hai| isa taraha yadi
Page #606
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturtha khaNDa : 569 vicAra kiyA jAve to yaha bilkula spaSTa hai ki AjakA prazna dUsarA kucha na hokara peTakA prazna hai| bahutase bhAI dharma kAraNa aura samAja sudhArako Age karate haiM parantu jinhoMne sUkSmatAse vicAra kiyA hogA unheM yaha bAta svIkAra karane meM thor3A bhI saMkoca na hogA ki ye donoM prazna bhI una vicAre dIna dubaloMse kucha bhI sambandha nahIM rakhate haiN| ina viSayoMkA AjakA vAda zrImaMtoMse yA unase sambandha rakhanevAle kucha zikSitoMse hI sambandha rakhatA hai / hamane dharmakAraNa aura samAjasudhArakA kitanA hI gaharA vicAra kyoM na kiyA ho parantu ina praznoMkA hala honA taba taka asaMbhava hai jabataka ki bahujana samAjakA Arthika prazna hala nahIM ho jAtA hai| kucha bhAI samAja sudhArakA prayatna karate haiM parantu unheM isa bAtakA thor3A bhI patA nahIM hai ki jabataka unakA kAryakrama bahujana samAjake Arthika praznako hala karanevAlA nahIM hogA taba taka hameM kisI bhI kAryakramameM saphalatA nahIM mila sakatI hai| mAnA ki Apane eka zrImaMtako vivAhameM phijUla kharcIse bacA diyaa| aba Apa dekheMge ki usa zrImaMtakI kharcakI garaja kama ho gii| isase usake pAsa jo adhika pU~jI zillaka rahegI usase use arthazoSaNake liye sahAyatA hI milegI isase bahujana samAjakA kaunasA phAyadA ho skegaa| isake uttarameM eka muddA upasthita kiyA jA sakatA hai ki zrImaMtoMne ina sAmAjika kAmoMmeM phijUla kharjI banda kara dI to garIboMko bhI kisI hadataka una sAmAjika kAmoMmeM kama kharca karanA par3egA garIboMkA yahI sabase bar3A phAyadA hai parantu isa samaya prazna to peTakA hai, jinheM bharapUra peTake liye hI nahIM milatA hai / unako tumhAre ina sAmAjika sudhAroMse kyA phaaydaa| ina sudhAroMse thor3A bahata yadi phAyadA hogA to kevala madhyamavargakA hI hogA / parantu AjakI paristhitiko lakSyameM rakhakara hameM sabase pahile una garIboMkA prazna hala karanA hai jo Aja daradarake bhikhArI banate jA rahe haiN| dUsare vartamAnake kAryakramase zrImaMtoMkA varcasva kamI nahIM hotA hai / Aja jarUrata to isa bAtakI hai ki sAmAjika racanA hI isa prakArakI ho jisameM dUsare praznoMko gauNa karate hue Athika praznake hala karanekI pradhAnatA rakkhI jaave| hama yaha jAnate haiM ki bahutase bhAI hamAre isa praznake upasthita karanepara ciddh'eNge| ve kuchakA kucha artha bhI karane lageMge parantu unheM yaha dhyAnameM rakhanA cAhie ki isa peTake praznako Aja hama yadi sulajhAne kA prayatna nahIM kareMge to vaha dina bahuta dUra nahIM hai jaba ki hameM usake hala karaneke liye majabUra honA pdd'egaa| hamAre zikSAlayoMmeM bhI isa prakArakI zikSA nahIM dI jAtI hai ki jo Arthika praznake hala karanemeM samartha ho| isIliye zikSAlayoMse zikSita nikala kara bhI ve sukha pUrvaka apanA jIvana vyatIta karaneke liye aura apanI zikSAkA svataHke liye tathA bahajana samAjake liye upayoga karaneke liye asaphala siddha hote haiN| azikSita garIboMkA to pUchanA hI kyA hai| isa taraha Uparake vivecanase yaha bhalI bhA~ti siddha ho jAtA hai ki AjakA prazna aura saba praznoMkI apekSA peTakA hai| Aja saMpUrNa samAjako ekacitta hokara isIke hala karaneke liye hI prayatna karanA cAhiye / 7
Page #607
--------------------------------------------------------------------------
________________ zrIvIra svAmIkA janma aura unake kArya eka samaya vaha thA jaba brAhmaNa dharmakA bolavAlA thA aura rAje loga unake hAthakI kaThaputalI the / yaha bAta kucha nirI gappa nahIM hai kintu isa bAtakI puSTi unake zAstroM aura purANoMro hI hotI hai / dekhiye zUdroMke liye manusmRtike AThaveM adhyAyameM kyA likhA hai / ekajAtidvijAtostu vAcA dAruNayA kSipan / jivhAyAH prApnuyAcchedaM jaganyaprabhavo hi saH // 270 / / nAmajAtigrahaM tveSAmabhidroheNa kurvataH / nikSepyo'yomayaH zaMkuvalannAsye dazAMgulaH // 271 // dharmopadezaM darpaNa viprANAmasya kurvataH / taptamAsaceyettailaM vaktre zrotre ca pArthivaH / / 272 / / artha-yadi zUdra brAhmaNoMkA kaThora vacanoMke dvArA tiraskAra kare to usakI jihvA kATa lenI cAhiye kyoMki vaha zUdra hai / usI prakAra yadi vaha IrSAse brAhmaNoMke nAmAdikA anukaraNa kare to tapAI huI daza aMgula lambI salAI usake mukha meM ghuser3a denA cAhie itanA hI kyoM yadi vaha abhimAnase brAhmaNoMko dharmakA upadeza kare to usake mukha aura kAnoMmeM tapAyA huA tela DAlanA caahiye| pitaroMke sambandhameM manusmRtike tIsare adhyAyameM likhA hai| tilaiIhiyaivarmApareddhirmalaphalena vA dattena mAsaM tRpyaMti vidhivatparo nRNAm // 267 / / bhAvArtha-tila Adike denese pitara loka eka mahInA saMtuSTa rahate haiM aura machalIke mAMsakA bhojana karAnese do mahInA, hariNake mAMsase tIna mahInA, bher3ake mAMsase cAra mahInA, pakSIke mAMsase pAMca mahInA, bakarAke mAMsase chaha mahInA, kabUtarake mAMsase sAta mahInA, vizeSa hariNake mAMsase ATha mahInA, rauravake mAMsase nava mahInA, bhaiMsA aura zuarake mAMsase daza mahInA, kharagoza aura kachavAke mAMsase gyAraha mahInA, dudha Adi pakvAnnase bAraha mahInA tapta rahate haiM yadi unheM sarvadAke liye tRpta karanA hai to lAlaraMgake meDhekA bhojana karAnA cAhiye usI prakAra madhu Adi bhI denA cAhiye / vyabhicArake sambandhameM daNDavidhAna karate haye manusmRtikAra AThaveM adhyAyameM likhate haiM / mauNDyaM prANAMtiko daMDo brAhmaNasya vidhIyate / itareSAM tu varNAnAM daMDaHprANAMtiko bhavet / / 379 / / zUdro guptamaguptaM vA dvaijAtaM varNamAvasan / aguptamaMgasarvasvaiguptaM sarveNa hIyate // 374 / / agupte kSatriyAvaizye zUdrAM vA brAhmaNo brajan / zatAti pazcAdaNDayaHsyAtsahasraM tvantyajastriyam / / __ bhAvartha-yadi brAhmaNane vyabhicAra kiyA ho to usake zirakA muMDana hI usakA prAyazcita hai aura yadi kSatriya yA vaizya tathA zUdrane vyabhicAra kiyA ho to isakA prAyazcita inheM prANAMta denA cAhiye / zUdrane
Page #608
--------------------------------------------------------------------------
________________ 'caturtha khaNDa : 571 yadi dvijakI strIkesAtha burA karma kiyA ho to liMgaccheda, saMpattikA haraNa athavA prANAMta zAsana karanA cAhiye parantu yahI kAma brAhmaNane kSatriya athavA vaizyastrI ke sAtha kiyA ho to so aura zUdrastrIke sAtha kiyA ho to eka hajAra rupayA daMDa karake use chor3a denA cAhiye / bhojanake sambandha meM dekhiye | amRtaM brAhmaNasyAnnaM kSatriyAnnaM payaH smRtam / vaizyasya cAnnamevAnnaM zUdrAnna N rudhiraM smRtam / laghu atrismRti 5 a. artha -- brAhmaNoM kA bhojana amRta, kSatriyoMkA bhojana dUdha, vaizyoMkA bhojana sAmAnya anna aura zUdroMkA bhojana rudhira hai / mahaMtatAke sambandhameM dekhiye / devAdhInaM jagatsarvaM mantrAdhInaM hi devatam / te mantrA brAhmaNAdhInA brAhmaNo mama daivatam / bhAga0 artha - sampUrNa saMsAra daivake AdhIna hai, daiva maMtroMke AdhIna hai aura maMtra brAhmaNoM ke AdhIna hai ataeva brAhmaNa hI merA devatA hai / ityAdi kahA~ taka likhA jAve | siMdhuke pAThakoMko svataMtra hI viSaya para rasAsvAda karaneko milegA / yahA~ para bhagavAn mahAvIra svAmI ke samaya kI paristhitikA digdarzana karAneke liye namaka mirca na milAkara sarala aura sIdhe zabdoMmeM unhIM ke granthoMkA AdhAra lekara likha diyA gayA hai / isase bilkula spaSTa ho jAtA hai ki bhagavAn mahAvIra svAmIke samaya dharmake nAmapara kyA ho rahA thA / bhagavAn mahAvIra svAmIko kina kina paristhitiyoMse jhagar3anA pdd'aa| yadyapi brAhmaNa dharmase Takkara leneke liye bhagavAn mahAvIrako bauddhoMkI thor3I bahuta sahAyatA avazya milI hogii| parantu bauddhoMke tAttvika vicAra zithila aura ekAMkI honeke kAraNa bhagavAn mahAvIrako unake virodhameM bhI khar3A honA pdd'aa| isa taraha bhagavAn mahAvIrake sAmane sAmAjika sudhAra aura satya tathA vaijJAnika DhaMgase dhArmika mImAMsAyeM ye do kArya the / unheM brAhmaNa dharmake viruddha yaha ghoSaNA karanI par3I ki samAja vyavasthAke lie cAra varNa hote huye bhI unakA sambandha guNase hai karma se nahIM / samAja vyavasthAkA bhaMga karanevAle samAna daNDake bhAgI haiM / isameM varNa bhedakA kucha bhI sambandha nahIM / dharma pAlana karanekA sabako adhikAra hai| tarpaNa karanese pitara saMtuSTa nahIM hote haiM / yaha brAhmaNoMkA kevala apanI upajIvikAkA sAdhana hai / yajJameM pazuoMke homa karanese na to ve pazu hI svarga jAte haiM aura na karane karAnevAle / yaha kevala brAhmaNI lIlA hai / azvamedha yajJameM yajJa karAnevAlekI strIko ghor3Ake sAtha anucita sambandha karAnA to isa dharmakI kAlimAko aura hI spaSTa pragaTa kara detA hai| gorakhapura ke rAjAne yajJameM apanI rAnIko yaha nIca karma karAneke lie lagAyA thA jisase vaha vicArI usa vedanAko sahana na kara sakane ke kAraNa vahIMpara tar3apa-tar3apa kara ke mara gaI thI / yajJameM ghor3eke sAtha anucita sambandhakA yajurveda mahIdhara bhASya ke teIsaveM adhyAyameM spaSTa rUpase varNana AyA hai / 'azvasyAtaM hi ziznaMtu patnIgrAhyaM prakIrtitam' satyArthaprakAza, marAThI bhASAMta pR0 473 / isI prakAra aura bahutasI rUr3hiyA~ dharmake nAmase brAhmaNoMne pracalita kara rakkhI thIM unake karane karAne meM hI ve apanI samasta zaktikA upayoga karate the / bhagavAn mahAvIrase yaha sAmAjika atyAcAra sahana nahIM huA unheM spaSTa rUpase isa anyAya ke viruddha apanI AtmIka zaktikA upayoga karanA pdd'aa| loga to pahilese hI trasta the / unheM yogya aise eka netAkI AvazyakatA thI hI ataeva bhagavAn mahAvIrake isa kAmameM pravRtta honepara janatAne ati zIghra unake upadezakA anukaraNa kiyaa| jahA~ tahA~ yajJa saMsthAe~ vidhvaMsakI jAne lagIM / dharmake
Page #609
--------------------------------------------------------------------------
________________ 572 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana grantha / viSaya meM sabako samAna adhikAra diye gaye zUdroMko bhI dharma zravaNa karake AtmakalyANa karanekA adhikAra diyA gayA / striyA~ bhI puruSoMke samAna apanI yogyatA ke anusAra dharmake pAlana karanekI adhikAriNI banAI gayIM / daNDavidhAna kI atirekatAkA spaSTa rUpase niSedha kiyA gayA tathA sabake sAtha samAna vyavahAra karanekI AyojanA kI gaI / brAhmaNoMke dvArA svarga aura mokSa prAptike kRtrima mArgakA niSedha karake usake sthAna meM sacce mokSamArgameM janatAko protsAhita kiyA gayA / buddhadeva apane jIvanakAlameM kaTTara sudhAraNApriya hote hue bhI svarga aura mokSa ke viSaya meM ve mugdha the / yA to ve svayaM hI isa viSayakA nirNaya nahIM kara sake hoMge athavA idhara unakA dhyAna hI nahIM gayA hogA / parantu bhagavAn mahAvIrakI yaha sthiti nahIM thI / ve bAhya sudhAraNAke sAtha AbhyaMtara sudhAraNAke kaTTara puraskartA the itanA hI kyoM apane kAryakAlake pahile unhoMne svayaM khaMDatara tapazcaryA aura manonigrahake dvArA Atmazuddhi karalI thI / ve pUrNatvAvasthAko prApta hokara vikArIbhAvoMke pare the / aba unake sAmane ekahI kArya thA aura vaha yaha ki ina garIba prANiyoM kA uddhAra kevala bAhya paristhitike badalane se na hokara unake bhAvoM meM bhI parivartana karanese hogA / unake jIvanacaritrake bA~ca lenese ina bAtoMkA bilkula spaSTa khulAsA ho jAtA hai / unake anuyAyI hama aura Apane unakI jayaMtIkA utsava kiyA hI hai / yaha AnandakI bAta hai / isase yaha patA laga jAtA hai ki unake kArya mAnya haiM, unameM hamArI zraddhA hai / parantu AjakI paristhiti hameM bAdhya karatI hai ki hama isase kucha Age bar3hakara kArya kareM isake liye hameM paraspara ke vidrohako to bhUlanA hI hogA sAtha hI hamameM jo anucita pravRttiyA~ pravRtta ho gaI haiM unako bhI nikAlakara dUra karanA hogA / hamAre mandira jainamAtroMke liye khule nahIM haiM ! hama usameM dasA - vIsAkA prazna upasthita karate haiM / daNDavidhAnakA yaha durupayoga aura kaba taka cAlU rahegA kise mAlUma / khuzIkI bAta hai ki dakSiNa prAMta meM yaha doSa dekhane ko nahIM milatA hai / yahA~para sabhI jainIdeva darzana Anandase kara sakate haiM / aSTa dravyase pUjA karanekA adhikAra bhI sabako hai / itanA hI kyoM bahutase ajaina bhAI bhI Akara deva darzana karate haiM / parantu unheM kisI prakArakI rukAvaTa nahIM kI jAtI / bahuta se sthAnoM para kucha bhAiyoMko devadarzana karanekI AjJA de dI jAtI hai isase yaha to spaSTa siddha hotA hai ki AjJAkA na denA zAstra viruddha hai / tabhI to AjJA denevAle bhAiyoMko zAstrIya mArgakA anukaraNa karaneke liye bAdhya honA par3atA hai / jo pApa hotA hai vaha vihita koTimeM kamI bhI nahIM A sakatA hai, parantu yahA~ yaha bAta nahIM hai ataeva isIse isa bAtakA nizcaya ho jAtA hai ki uttara prAntake jainiyoMne isa anucita mArgakA svIkAra kucha hI samayase kiyA hai / AzA hai isa doSako uttara prAMtIya bhAI nikAlanekA prayatna kareMge / aura bhI bahutasI bAteM likhI jA sakatI haiM jo dharma na hokara dharmake nAmapara jinakA pracAra cAlU hai / hama apane bhAiyoMse prArthanA karate haiM ki Age varSa vIra jayaMtI Anetaka ve unako nikAlakara virocita kAryoMse vIra jayantIkA utsava manAveMge /
Page #610
--------------------------------------------------------------------------
________________ dhavalAdi granthoMke uddhArakA satprayatna aura usameM bAdhAyeM jabaki isa bIsavIM zatAbdImeM pratyeka samAja aura jAtikA lakSya apane dharma aura samAjake prAcIna vaibhavakI samagra kathAko bahujana samAjake samakSa rakhakara usako prakAzameM lAnekA hai aisI hAlata meM hamArI jaina samAjakA idhara saMgaThita prayatnakA na honA yaha durbhAgyakI bAta nahIM to aura kyA hai ? phira bhI kucha dharmAtmA isa ora yadi prayatna bhI karate haiM to unako samAja aura paMcAyatoMkI jitanI sahAyatA milanI cAhiye vaha na milakara bAdhAyeM hI utpanna kI jAtI haiM / abhI hAla zrImAn dharmavIra, dAnavIra, jinavANI bhUSaNa seTha rAvajI sakhArAma dozI solApura vAloMke sAtha mUlavidrIkI paMcAyata aura bhaTTArakane isa sambandhameM jo ayogya vyavahAra kiyA vaha nindAke yogya hI hai / samAjako yaha vidita haiM ki mUlavidrIke bhaMDAra meM dhavalAdi grantha vidyamAna haiM / mUlavidrIkI paMcAyata unakI mAlika na hokara rakSaka hai parantu Aja vahI paMcAyata unakI rakSaka na hokara bhakSaka bana rahI hai / vahA~ paMca aura bhaTTArakane samasta jaina samAja ke pratinidhi svarUpa zrImAn ukta seThajI sA0 ke sAtha jo vyavahAra kiyA hai isase yaha bAta bilkula spaSTa ho jAtI hai / dharmasthalake zrImAn seTha majayyA hegar3ekA vyavahAra to aura bhI camatkArapUrNa dikhAI diyA / Apa jaise zikSita pratiSThita puruSane to isa kAmakA mukhiyApana grahaNa karake dhavalAdi granthoMke prakAzameM lAnekA zreya saMpAdana karanA cAhiye thA / parantu dUsare logoMkA bahAnA lekara Apa jaise prasiddha puruSa zrImAn seThajI sA0ke sAtha dharmakA saudA karane lage ise kyA kahA jAve / bhaTTArakakA vyavahAra to aura bhI nindA yogya hai / jisakA eka bAra bhI zrI seTha rAvajI sakhArAma dozIke sAtha paricaya huA hogA vaha bhI unakI namratA nigarvatA aura sahAnubhUti Adi guNoMko dekhakara unakA - zraddhAlu bane binA nahIM rahegA / parantu mUla vidrIke bhaTTArakako apane bhojana ke Age seThajI sA0se mahatvapUrNa viSayameM bAtacIta karanekA bhI avasara prApta na ho sakA yaha seThajI sA0 kA apamAna na hokara sArI jaina samAjakA apamAna samajhanA cAhiye / yaha nizcita hai ki mUlavidrIkI paMcAyata aura bhaTTArakane Aja kitanI hI arerAvIkA vyavahAra kiyA to bhI usakA Aja koI bhI samarthaka na hokara nindA hI karegA / hama to AzA karate haiM ki aba bhI samaya hai ki mUlavidrIkI paMcAyata, zrImAn seTha bhajjayyA hegar3e aura bhaTTArakako sArAsArakA vicAra karake dhavalAdi granthoMke prakAzameM lAnekA zreya saMpAdana karanA cAhiye / dharmAtmA puruSa yadi dharmakA saudA karane lage to phira dharmako Azraya milanA hI kaThina ho jAvegA /
Page #611
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhagavAna mahAvIra svAmokI jayaMtI manAiye bhagavAn mahAvIrake kArya apUrva the yaha unake lokottara cAritrake bAMca lenese hI mAlUma par3a jAtA hai / ve saMsArake liye eka apUrva aura sarvazreSTha denagI the yaha usa samayake mahApuruSoMne bhI kabUla kiyA hai| unakA jIvana sAmAjika aura dhArmika utkrAMtise bharA huA thA, unhoMne dharma aura samAjakA pAyA tarkazuddha aura bahujana samAjake liye kalyANakArI niyamoMke AdhArase kiyA thaa| isa avasarpiNIkAlameM bhagavAn mahAvIra svAmIke samAna 23 aura mahApuruSa ho gaye hai| unake aura inake dhArmika aura sAmAjika niyamoMmeM yadyapi antara nahIM hai phira bhI ve eka dUsareke anukartA na hokara una niyamoM aura siddhAntoMke puraskartA the| unake jIvanameM eka vizeSatA thI jo dUsareke jIvanameM milanA saMbhava nhiiN| unakA batAyA huA mArga isa paryAyameM to sukhadAI hai hI kintu usase pAralaukika aura avinAzika sukhakI bhI prApti hotI hai| aise lokottara mahApuruSakA kisI nimittase smaraNa karanA hamAre jIvanameM sphUrti aura pavitratA utpanna karanevAlA hai / Ajase 2535 varSa pahile mitI caitra zuklA 13 ke dina bhagavAn mahAvIrane janakalyANa aura AtmakalyANakI bhAvanA lekara isa bhUmaMDalako suzobhita kiyA thaa| aise punIta avasara para usa divyamUrtikA smaraNa karanA saMsArake pratyeka vyaktikA kAma hai| parantu duHkha hai ki unakI isa puNyatithikA mahatva unake upadezake anuyAyI jaina loga bhI nahIM samajhate haiM / yadyapi yaha ThIka hai ki bhagavAn mahAvIra svAmIkA upadeza kisI saMpradAya vizeSakI puSTike liye nahIM huA aura Aja bhI unake upadezakA vaha pavitra uddezya anavicchinnarUpase vidyamAna hai| phira bhI vaha saMsAra aneka dharmokI bajabajapurI bana gayA hai isaliye sAmpradAyikatA utpanna honA svAbhAvika bAta hai| loga dharmake mahatvako bhalakara sampradAyake pIche daur3ane lage haiN| una kaTTara dharmAtmAoMmeM bhI sAmpradAyikatAkA vikArI viSa Apako dekhaneke liye milegA / jisase dharmakA janakalyANa yaha vANI prAyaH lupta hotA jAtA hai| bhagavAn mahAvIra jaina lokopakArI mahApuruSake nAma lenemeM bhI dUsare loga apanA ahita samajhate hai / yadi jainI bhAI apane svArthatyAga aura dharma kI saccI bhAvanAse prerita hokara sAmpradAyikatAse pare bhagavAn mahAvIrakA upadeza saMsArake kone-kone taka pahu~cA sake to yaha sacce dharmako vijaya hogii| isake liye jainI bhAiyoMko kyA karanA cAhiye isake liye nIce kucha mArga sujhAye jAte hai| 1. mahAvIra jayaMtIke dina vyApAra sambandhI kAma banda karake sArvajanika sabhAyeM karanI cAhiye / 2. jahA~ taka sambhava ho aisI sabhAoMke sabhApati ajaina vidvAnoMko banAnA cAhiye / 3. jo ajaina vidvAn sabhApatikA pada svIkAra karaneke liye svIkAratA de de unake pAsa jaina dharmake mala tatvoMko paricaya karanevAlI pustakeM pahile hI bheja denI cAhiye jahA~para aisI pustakeM upalabdha na hoM vahA~ para ahiMsA karma siddhAMta aura syAdvAda ityAdi viSayoMkA saMkSiptasAra kisI yogya vidvAnase likhavA kara unake pAsa bheja denA cAhiye jisase ukta vidvAnoMko jaina siddhAntake sambandhameM manana karaneke liye madada milegii| 4. mahAvIra jayaMtI nimittameM sArvajanika chuTTIkA prayatna bhI aisI sabhAoMke dvArA karanA cAhiye tathA susaMgaThita madhyavartI sabhAoMke dvArA isakI sUcanA sarakArako denekI vyavasthA karanI caahiye| aise samAcAra dhArmika aura sArvajanika patroMmeM avazya prakAzita karanA cAhiye /
Page #612
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturthakhaNDa : 575 5. Ajakala jaina samAja meM vartamAna patra bAcanekI bahuta hI kama ruci dekhI jAtI hai / parantu samAjako yaha bAta dhyAna meM rakhanI cAhiye ki Ajake jamAnekI sampUrNa hAlacAla ina vartamAna patroMke dvArA hI vidita hotI hai / jainasamAja unakA grAhaka hokara vartamAna patroMke pracArameM jitanI adhika madada karegI, kalAkI dRSTi se ve utane hI Age A sakeMge / ataeva samAjakA kAma hai ki use aisI sabhAoMke dvArA jainapatroMke pracArakA kAma apane hAthameM avazya lenA cAhiye / jainasamAjameM uttama lekhaka, kavi aura patroMke abhAvakA doSa patrasaMcAlakoMkI apekSA samAjake Upara adhika hai / samAjakA paisA jitanA adhika dUsare kAmoMmeM kharca hotA hai utanA adhika vidheya kAmoM meM kharca nahIM hotA hai / kyA samAja ina vIrajayaMtI ke avasarapara vIra bhagavAnke saMpadezako saMsArameM prasRta karanevAle ina patroM ke prasArakI koI Thosa yojanAkA vicAra karegI / 6. vIra bhagavAnkA upadeza saMgaThana aura sahiSNutAkA pATha par3hAtA hai / samAjane vIra bhagavAn ke divya upadezakA smaraNa karake ApasI vaimanasya bhulAnekA aisI sabhAoM dvArA avazya hI prayatna karanA cAhiye / yahI ve mArga haiM jinake dvArA hama vIra bhagavAn ke sacce anuyAyI honekA haka apane meM pratthApita karake unakI jayaMtI ke sacce mAnanevAle ho sakate haiM / kk k
Page #613
--------------------------------------------------------------------------
________________ phalaTaNake bIsA huMbaDa paMcoMke nAma patra zrI dharmaparAyaNa, vAtsalyaguNadhAraka sarvopamAlAyaka sakala sukhadAyaka bIsA huMbaDa paMca phalaTaNa seTha hIrAlAla motIlAla gAMdhIkI sevAmeM paM0 phUlacaMda darayAvalAla zAstrIkA savinaya jayajineMdra | satya aura ahiMsA ye donoM jaina dharmake prANa haiM, isa tatva ko sAmane rakhakara jaba vicAra kiyA jAtA hai| to yaha likhane meM thor3A bhI saMkoca nahIM hotA hai ki jaina samAja apane ina prANoMko kho baiThA hai / kisI bhI gA~vako lIjiye vahA~para ApakA vidveSa aura parasparake kalahakI bhAvanA hI jAgRta dikhAI degI / aisA kyoM hotA hai isake kAraNoMkA yogya vicAra kiyA jAve to kitanI hI aisI bAteM batAI jA sakatI haiM / jinakA svarUpa atyaMta vikRta hai / yahA~para merA una saba kAraNoMke digdarzana karAnekA prayojana nahIM hai / ApakI sevAmeM jisaliye yaha patra likha rahA hU~ vizvAsa hai Apa aba bhI isakA sadupayoga kareMge / maiM koI upadeSTA athavA dharmAdhikArI nahIM hU~ kintu ApakA eka tuccha sevaka hU~ basa isI bhAvanAko lekara maiM Apake hRdayakA parivartana karanA cAhatA hU~ / apanI samAjane ananta doSa kiye jinake pariNAmasvarUpa jaina samAja satata nIca nIce jA rahI hai / kyA isa lokazAhI ke jamAne meM bhI vaha apanI isa bhUlakI ora durlakSya karake apane nidya pUrva padapara hI khar3I rahegI / samAja kalyANa ke liye niyama yA bandhana hote haiM, unake liye samAja nahIM hotI hai, yaha bAta aba bhI yadi samAjake netA samajha leM to aba bhI zAMtikA sAmrAjya dUra nahIM hai, aisI merI dhAraNA hai / jinako adharmI samajhA jAtA hai una samAjoMke kucha udAharaNa yadi apane sAmane rakkhe jAveM to aba bhI A~kheM khula sakatI haiM / aise udAharaNoMmeM pArasI boharA Adi jAtiyoM ke saMgaThanoM ke niyama samajhane ke liye paryApta haiM / ina saba bAtoM se maiM Apake sAmane yahI nivedana karanA cAhatA hU~ ki Apa svayaM antaradRSTi hokara vicAra kareM to Apako apanI akSamya bhula usI samaya samajhameM A jaavegii| ho sakatA hai ki Apa mere isa nivedanako tucchatAkI najara se dekheMge parantu vizvAsa rakhiye ki isase Apako hI aura adhika ar3acana meM par3anA hogA / saMgaThana rakhiye parantu saMgaThanakA durupayoga ApakI zaktiko naSTa bhraSTa kara rahA hai isa ora to ApakI dRSTi nahIM jAtI hai / merI samajhase to ApakI samAjameM itanA sAhasa honA cAhiye ki jina niyamoMke Agrahase samAjameM phUTakA viSa boyA jAtA ho una niyamoMko hI Apa udAra aMtaHkaraNase tilAMjali dekara sabake saba saMgaThita hokara eka bhUmikA para khar3e ho jAveM / aura kitane dina Apa isa taraha apanI samAjameM yaha virodhAgni dekhate raheMge / ekabAra Apa apane zAsanake durupayogako bhUlanekA prayatna kIjiye ki Apako ApakI samAjake saMgaThanake ananta mArga dikhAI deMge /
Page #614
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturthakhaNDa : 577 phalaTana yaha bIsA huMbaDa samAjakA kendra samajhA jAtA hai aisA hote huye bhI yadi Apa apane isa mahatvake sthAnako nahIM samajhate haiM to yaha ApakI samAjakA durdaiva hI kahanA cAhiye / ApakI samAjameM phUTa ke kAraNa ho sakate haiM parantu ve itane mahatvake nahIM ki jinake pIche Apako sarvadAke liye cikaTa kara rahanA hI cAhiye / yadi Apa saMkhyA aura balameM adhika haiM to kevala isako hI apanI vijayakA kAraNa banAnA bar3I bhArI bhUla hai aisA merA vizvAsa / apane virodhIko ucita mArgakA vicAra karake zAMtike mArgakA anveSaNa karanA ApakA hI kAma hai| isakA uttaradAyitva virodhI pakSapara na hokara ApakI samAja para hI hai / maiM utsukatApUrvaka uttarakI pratIkSAmeM hU~ ki Apa mere isa patrakA kisa dRSTise svAgata karate haiM / yadi Apa pichalI saba bAtoMko bhUlakara eka sUtrIpanAke mArgapara calate hue dikhAI deMge to merA mastaka vinayase ApakI samAjake caraNoMmeM namra huye binA nahIM rahegA / ( 2 ) zrI vAtsalya guNadhAraka dharmaparAyaNa sarvopamAlAyaka zreSThiguNavibhUSita zreSThivaryaM vIsAhumaDa paMca zeTha gAMdhI rAmacaMda lakSmIcaMda tarphe vahivATadAra hIrAcaMda gAMdhI yAMsI nAteputehUna paM0 phUlacaMda darayAvala zAstrI yAMcA savinaya juhAra. ApakA patra milA usako bAMcakara cAtakako jaise varSAta ke pAnIse aura mayUrako meghagarjanAse AnaMda hotA hai itanA AnaMda huaa| Apane mere liye aneka vizeSaNa lagA gauravAnvita kiyA hai isa sambandhameM mujhe kevala itanA hI nivedana karanA hai ki maiM ApakA aura ApakI samAjakA eka tuccha sevaka hU~ / sevAbhAva ke sivAya aura mere pAsa kucha bhI guNa nahIM hai / Apane pichalI saba bAtoMke bisaraneke vAvata likhA yaha jAnakara mujhe aura bhI adhika Ananda huA / isase ApakI samAja apane pUrvapadapara ArahI hai aisA mujhe vizvAsa hone lagA hai / phira bhI eka namra prArthanA aura hai / vaha yaha ki itanA saba kucha hote hue bhI ekI kyoM nahIM hotI haiM isake kAraNakA bhI Apa aura ApakI samAja patA lagA legI / samAjarUpI zarIrake kisI eka aMgameM doSa utpanna ho jAnepara vicArapUrvaka usakA parihAra karanA vivekiyoMkA kartavya hai / ho sake to isa viSayameM Apa patra dvArA khulAsA kareMge / mere Ane vAvata Apane likhA so ThIka hai dahigAMvakA rathotsava ho jAnepara maiM apane AnekI sUcanA dU~gA / parantu isake sAtha thor3I bahuta merI vinayasahita prArthanAke sunanekI jabAbadArI Apake aura ApakI samAjake Upara pahu~ca jAtI hai / mujhe vizvAsa hai ki ApakI dhArmika samAja merI isa namra prArthanAko dhyAna meM rakkhegI / merI orase kRpayA apanI samAjake sabhI bAla vRddha aura taruNa maMDalIko namaskAra kahiye aura unakA citta 'dharmIsauM gauvaccha prIta samakara nijadharma dipAve' isa ora AkarSita kriye| mujhe bharosA hai ki ve isa tatva ke liye saba kucha sahana karaneke liye taiyAra hoMge / jisa prakAra eka patra seTha usI prakAra eka patra seTha vIracanda 72 ( 3 ) hIrAlAla motIcanda gAMdhI tarphe bIsA huMbaDa paMca ko darajI gAMdhI tarphe vIsA hu~baDa paMca phalaTaNa ke paMDita phUlacandra zAstrI phalaTaNake nAmase diyA thA nAmase bhI diyA thA / ina
Page #615
--------------------------------------------------------------------------
________________ 578 : siddhAntAcArya paM0 phalacandra zAstrI abhinandana-grantha donoM patroMmeM vizeSa kucha antara nahIM thaa| thI-Dese antarako chor3a kara donoM patra samAna the / isaliye yahA~ para isa patrako chApanekI vizeSa AvazyakatA pratIta nahIM hotI hai| isa patrake uttarameM seTha vIracanda kodarajI gAMdhIkA jo patra AyA thA vaha khAlI diyA jAtA hai| zrImAn dharmapremI paM0 phUlacanda darayAvalAla zAstrI nAtepute yAMsI phalaTanahana vIsA hu~baDa paMca seTha pAnAcanda jayacanda tarphe gAMdhI vIracanda kodarajI yAMcA savinaya jayajinendra vi0vi0 Apale tA0 15-11-37 ce patra miLAle vAcUna Ananda jhAlA / ApaNa hAtI ghetalele kAma mahattvAce Ahe / Apale kAbhAMta yaza yevo azI dhI jinendra bhagavaMtAcaraNI AmacI prArthanA aahe| yeUna prayatna karAveM / nyAya ANi ucita koNatIhI goSTa AmhI aikaNyAsa kevhAhI tayAra Ahota / yAveM / kaLAve / mitI kArtika vadya 13 saM0 1994 / ApalA seTha pAnAcanda jayacanda tarphe vIracaMda kodarajI gAMdhI isa taraha donoM bAjUke paMcoMke sAtha patra vyavahAra ho jAnepara maiM phalaTaNa gayA thA / pahilI bAra isa ekIke sambandhameM mujhe ATha dina rahanA par3A thaa| bIcameM zrImAn seTha hIrAlAla motIcandajI gAMdhIkA kAma solApura hone ke kAraNa adhika dina rahanA pdd'aa| seTha jIke solApurase Anepara zrImAn seTha rAmacanda dhanajI dAvaDA nAtepute inake yahA~ ci. sau0 jayAvatIkA lagnasamArambha hone ke kAraNa yaha viSaya bIca meM hI sthagita karanA pdd'aa| lagnasamArambha ho jAnepara donoM bAjUke paMcoMke AmantraNa honese puna maiM phalaTana gayA / abakI bAra saphalatA milI jisakA khulAsA maiM pichale aMkameM de cukA hai| AzA hai phalaTanakI dhArmika samAja apane kartavyako samajhakara Age premabhAvase rahanekA prayatna kregii| yadi samAjameM prema na haA to niyamoM meM kyA rakkhA hai| saMgaThanake liye niyama hote haiN| usI prakAra prAcIna niyamoMmeM samayake anusAra badala bhI karanI par3atI hai ina saba bAtoMko lakSyameM rakhakara phalaTaNake paMca paraspara eka dUsare hitakI bAta sunanemeM saMkoca nahIM kareMge aura premase dUsaroMke liye saMgaThanakA pATha deneke yogya bananekA prayatna kreNge| merA to yaha nizcaya hai hI ki jaba taka yaha ekIkA paudhA dRr3ha nahIM huA hai taba usakI maiM sevA kruuNgaa| paM0 phUlacaMda darayAvalAla zAstrI 1000000 COMMARADIO OCRABADDITO
Page #616
--------------------------------------------------------------------------
________________ samAjakA durbhAgya samAjakI sAmayika paristhitiyoMko dekhakara socA gayA thA ki jAtIya yA upajAtIya sabhAyeM samAjako avanati dazAse Upara uThA deMgI / isI AdhArapara ina sabhAoM kA nirmANa huA thA / kauna jAnatA thA, ki abhI samAjake phUTe bhAgyameM unnatimaya jIvana bitAnA badA hI nahIM hai abhI bhI samAja avanati gartakI antima tahataka nahIM pahu~cI hai, samAjakI vartamAna romAMcakArI dazA hI avanatikA antima sthAna nahIM hai isase bhI bhayAnaka duravasthA jo hamArI kalpanA ke parekI vastu ho sakatI hai-- ko samAjake liye jAnA bhI zeSa hai / yahI bAta hai, ki ye sabhAyeM kalahake daladala meM pha~sakara samAjake liye kevala bhAra svarUpa bana rahI haiM jisase samAjonnatiko utkRSTa cAha rakhane vAloMko samAjakI cintA to dUra rahI, kevala sabhAoke utthAnakI cintAne hI ghera liyA hai / zAntipriya logoMke hRdaya meM to Aja yahI bhAvanA paidA hone lagI hai ki ina sabhAoMkA jIvana hI jaldIse jaldI niHzeSa ho jAya to samAjako caina mila sakatI hai / abhI-abhI lUNiyAbAsameM khaMDelavAla mahAsabhAkA jo adhivezana hone jA rahA thA usake jo samAcAra sunane meM Aye haiM isI prakArake aura bhI samAcAra jo Aye dina sunane va dekhane meM Ate rahate haiM unase yadi ullikhita vicAra sarva sAdhAraNameM paidA hone laga jA~ya to isameM Azcarya kI bAta hI kyA hai / khaMDelavAla jAti di0 jainoMmeM pramukha jAti hai di0 jaina samAja usake dhanabala aura janabalapara jitanA garva kare utanA thor3A hogA, aisI jAti meM yadi kalahake aMkura paidA ho jAya~, itanA hI nahIM, kalahAgni apanA ugra rUpa dhAraNa karake apanI lapaToMse samasta jAtiko bhasmasAt karaneke liye taiyAra ho aura jisakA duSpariNAma samasta samAjako atyanta zocanIya sthitiko pahu~cAne vAlA ho, to samAjakA kauna vivekazIla vyakti isakI kalpanAse bhayabhIta na hogA, tathA kauna sahRdaya di0 jaina samAjakI isa dayanIya sthiti para do A~sU nahIM girAyegA / 'isa adhivezanameM lohaDasAjana Adike praznako lekara mAra pITa huI aura yahA~ taka gar3abar3I paidA huI, ki rAjyake adhikArI vargako isa paristhitikA sAmanA karanA par3A aura usase bhI jaba paristhiti nahIM samhalI to adhivezanako hI sthagita kara denA par3A / ina samAcAroMmeM raMcamAtra bhI sandeha nahIM mAlama par3atA hai / yadyapi saMvAdadAtA loga virale hI aise hoMge jo apane adhikAra pUrNa mahattvako samajhate hue samAcAroMkA atizayoktipUrNa ekapakSIya citraNa na karake saMvAdoMmeM kevala ghaTita ghaTanAoMkA hI ullekha kareM, isaliye "amuka pakSane amuka prakArakI truTikI Adi, ina samAcAroMke vivAdameM na par3a karake samAjake pramukha vyaktiyoMke sAmane hama kevala isa bAtako rakha denA cAhate haiM ki (1) aisA hotA kyoM hai ? (2) kyA hamako aisA karanA zobhA detA hai ? (3) yadi nahIM to phira hamArA kartavya kyA hai ? ina praznoMpara ve gambhIratAse maMthana kareM /
Page #617
--------------------------------------------------------------------------
________________ 580 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana granthaM yadyapi ye prazna jaTila nahIM the, parantu hama logoMne apane svArtha vAsanApUrNa kAryoMse inako jaTila banA diyA hai aura kevala apane sAmane hI nahIM sAre samAjake sAmane jIvana maranakI samasyA upasthita kara dI hai| ina praznoMke viSayameM prakAza DAlanA ina thor3I sI paMktiyoM meM hama azakya samajhate haiM isaliye ina praznoMpara hama kramazaH prakAza DAlanekA prayatna kareMge phira bhI yahA~ para una logoMko jinake hAthameM Aja samAjako Upara uThAne kI yA usako kucalanekI sAmarthya hai- - sAvadhAna kara denA cAhate haiM ki ai ! samAjake pramukha netAoM ? jarA A~kheM kholo hRdaya para hAtha rakhakara vicAra karo, ki tuma samAjako kisa ora le jA rahe ho, tumhArI pakSapAtapUrNa ekAMgI vicAradhArAkA hI kyA yaha phala nahIM hai ki samAjameM cAroM ora vidveSAgni dhadhaka rahI hai / jo kArya samAjake hitake liye kiyA jA rahA ho, usase hI samAja meM kalaha paidA hone laga jAya to isameM isake atirikta ki tumhArI svArthapUrNa durbhAvanAyeM kAma kara rahI haiM - aura kyA kAraNa ho sakatA hai ? isaliye apanI pakSapAta pUrNa nItiko jaldI se jaldI jalAJjali do aura hRdayakI pavitra bhAvanAoMkA samAjake Upara prabhAva DAlane kA prayatna karo / virodhIpakSakA pakSapAta pUrNa virodha karake usake liye prema pUrvaka mArga pradarzaka bano, isImeM ApakI zAna aura samAjakA sukhapUrNa jIvana nihita hai | kyA samAjakA pramukha samudAya hamArI isa prArthanApara dhyAna degA /
Page #618
--------------------------------------------------------------------------
________________ harijana mandira praveza carcA jabase harijana mandira praveza bila pAsa huA hai tabhIse jaina samAjameM 'jaina hindU nahIM haiM' isa bilagAvavAdI vicAradhArAne jora pakar3A hai / isakA eka mAtra uddezya hai - isa kAnUnase jaina mandiroMko mukta karAnA / sthitipAlaka bhAI to yahA~ taka likhanekA sAhasa karate haiM ki 'bhagavAn mahAvIrakI varNavyavasthAko gharapatuA baccoMkA khela banA liyA hai / ' ye bandhu jaina saMskRtike isa mUla AdhArako hI bhulA dete haiM ki vaidika saMskRti jahA~ janmajAta varNavyavasthAko svIkAra karatI hai vahA~ jaina saMskRti kevala ise vyavahAra mAtra mAnatI haiM / eka hI paryAyameM gotra badala jAtA hai aura varNa bhI / bharatane trivarNomeMse hI jinhoMne vrata dhAraNa kiye the, unheM brAhmaNa banAyA thA aura isIlie gotra parivartanakA kAraNa sakalasaMyama aura saMyama-saMyama Agama granthoMmeM batAyA gayA hai / nIcagotrI sakalasaMyamI ho sakatA hai, mleccha kSapaka zreNI car3ha kara mokSa jA sakatA hai phira bhI ye bhAI janmajAta varNa vyavasthAse cipaTe hue haiM / ye bhAI zUdroMko aspRzya batA kara unheM mandirameM bhI nahIM Ane denA cAhate / hamAre kucha sudhAraka bhAI vyavahAra bartAva meM aspRzyatA haTAnekA samarthana karake bhI mandira kAnUnase mukti pAne ke lie 'jaina hindU nahIM hai' yaha nArA lagA rahe haiM / dakSiNa mahArASTra sabhAkA prastAva hamAre sAmane hai | usane aspRzyatA nivAraNake bambaI sarakArake prayatnakI sarAhanA karake bhI harijana mandira praveza kAnUnase jainiyoM ko barI karanekI mA~ga kI hai / aura usakA AdhAra yaha batAyA hai ki yadyapi jaina abhI taka prAyaH hindU lAse zAsita hote Aye haiM para jina bAtoMmeM jainiyoMkA vizeSa vidhi vidhAna hotA hai una bAtoMmeM jainoMpara vartamAna hindU lA bhI lAgU nahIM hotA, ve hinduoMse pRthak haiM / jahA~ taka bambaI sarakArake kAnUnakA sambandha hai vaha harijanoMkI ayogyatA nivAraNa karane vAlA hai / koI bhI vyakti mAtra harijana honeke kAraNa mandira meM jAnese rokA nahIM jA sakatA / bambaI ke pradhAna mantrIne spaSTa zabdoMmeM kahA hai ki yadi Apa mujhe mandirameM le jA sakate haiM to DaoN0 ambeDakara ko nahIM roka sakate' isameM pUjA pAThake saba adhikAra sabako denekI bAta kahA~ hai ? prazna itanA hI hai| ki harijanoMmeM aspRzya honeke kAraNa jo ayogyatA Aropita kara rakhI thI use haTA kara unheM mAnavAdhikAra diye gaye haiM / yadi hama kAnUnameM hindU zabdase jainako bhI liyA hai to bhI hameM kyoM Apatti hai ? jaba Aja taka hama aneka bAtoM meM hindUlAse zAsita hote Aye haiM taba isameM hindUlAse zAsita honemeM kyA khatarA hai jaba ki hamArI saMskRti hameM janmanA varNavyavasthA aura aspRzyatAke mUloccheda kI zikSA detI hai / hamAre zAstra zUdroMko mokSa takakA vidhAna karate haiM / zUdroMkA kSullaka padakA dhAraNa karanA to kaTTara rUr3hicusta bhI svIkAra karate hI haiM / aisI dazAmeM zUdroM dvArA mandirameM devadarzana kara lenekA kAnUnI haka bhI prApta kara lenemeM hameM kyoM bAdhA hai ? yaha to hamArI saMskRtikA hI pracAra huA / usase bacanekA drAviDI prANAyAma karanese kyA lAbha ? naye zAsana vidhAnakI 11vIM dhArAmeM nAgarikatA ke sAmAnya adhikAroMmeM hI aspRzyatA nivAraNakA maulika adhikAra diyA gayA hai / 26 janavarI san 1950 se isa kAnUna ke lAgU honepara savarNa aura asavarNa hindUmeM koI bheda nahIM raha jAyagA / hama kisIko harijana honeke kAraNa aspRzya yA nIca nahIM samajha sakeMge / isa mAnavAdhikArako samujjvala ghoSaNAse hameM to maMdiroMmeM ghIke diye jalAne cAhie ki Aja mahAvIra ke zAsanakI saccI prabhAvanA huI haiM, unake aura samavazaraNake pratIka ye jinAlaya Aja janAlaya hue / isapara chAyA huA vaidika dharmakA tamastoma Aja naSTa huA / para Aja jaina samAjake ye sudhAraka bandhu bhI kisI bahAnese isa sudhArase chuTaka jAnA cAhate haiM /
Page #619
--------------------------------------------------------------------------
________________ 582 : siddhAntAcAryaM paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana granthaM jaina dharmake vyApaka prabhutvako dekha kara ho pahile vaidika dharmako khatarA mAlUma huA thA aura usane yaha ghoSaNA kI thI ki "hastinA tADyaNAno pi na gacchejjaina mandiram' arthAt hAthIke paira ke nIce daba jAnA acchA para jaina mandira meM jAnA ucita nahIM / Aja bhI hamaloga isa ghoSaNAkA virodha karate haiM aura aisI ghoSaNA karane vAloMko bhalA burA kahate haiM para svayaM isa mAnava samAnAdhikAra ke ahiMsaka yugameM "netRbhiH preryamANo pi nAgacchejjaina mandiram" arthAt jana netAoMse preraNA ho nepara bhI jaina mandirameM mata Ao yaha dharmavirodhI, ahiMsA virodhI aura mAnavatA virodhI nArA lagAneko taiyAra haiM / hamArA sAMskRtika tattva yadi kAnUsase phalita hotA hai to use hama dharma meM hastakSepa kyoM mAnate haiM / bhagavAn mahAvIrane varNa-vyavasthAkA virodha sAmAjika kSetrameM utanI tIvratAse na bhI kiyA ho kyoMki sAmAjika vyavasthAe~ vyavahArAdhIna thIM para dhArmika kSetrameM to unhoMne isa varNa vyavasthAkI dhajjiyA~ hI ur3A dI thIM / unake saMghameM cAMDAlakA bhI vahI sthAna thA jo kisI brAhmaNakA / vrata dhAraNa karanepara yaha saba bheda hI naSTa ho jAtA hai / para Aja hamAre sudhAraka bandhu sAmAjika vyavahArameM aspRzyatAkA uccheda karaneko tatpara hokara bhI dhArmika kSetrameM use kAyama rakhanA cAhate haiM, kimAzcaryamataH param / mandirapraveza zuddha dhArmika prazna hai, isameM varNabhedake AdhArase koI samajhautA nahIM ho sakatA / vahA~ to mAnava mAtrako sam bhUmikApara baiThanA hI hogA / hA~, vahA~ jo niyama hoMge ve sabhIko pAlane hoMge, vahA~ janmagata jAti ke kAraNa kisIko vizeSa saMrakSaNa nahIM diyA jA sakatA / ataH kamase kama harijana mandira praveza vAle sAMskRtika praznapara jaina hindUke bhedakA nArA lagA kara usase nikala bhAganekA prayatna karanA na zAstrIya hai, na sAMskRtika hai aura na sAmayika hI / hameM Azcarya hotA hai jaba rASTrIya netA hamArI samAjako yaha kahate haiM ki "bhAI, jaina dharma to jAMti-pAMti mAnatA nahIM hai, phira kyoM Apa loga isa harijanodvArameM bAdhaka hote ho" jisa bAta ko hameM kahanA cAhie thA aura rASTrIya netAoMke isa mAnavotthAna ke prayatnakI sarAhanA karake unheM sahayoga denA cAhie thA vahA~ hama jaina jainadharmako vikRta rUpameM dezake sAmane upasthita karake mAnate haiM ki hamane jaina saMskRti kI sevA kI hai / hamAre kucha dakSiNI bhAiyoMne yaha bhaya utpanna kiyA hai ki isa bilase jaina hindU bana jAyeMge aura unheM vaidika bana jAnA hogaa| bairi0 sAvarakarake dvArA kI gayI jaina-bauddha-sikha saMgrAhaka 'hindU' kI paribhASA svIkAra karane meM bhI unheM yahI Dara hai ki jaina loga vaidika ho jAyeMge / hamane jJAnodayake cauthe aMkameM hI yaha spaSTa kara diyA hai ki " sAvarakara kRta vyAkhyA ke mAna lenepara bhaugolika dRSTise aura paramparAgata AryatvakI dRSTise hama hindU hokara bhI jaisI ki paM0 sukhalAla jI kI sUcanA hai - hindU mahAsabhA ke sadasya haragija nahIM bananA cAhate, kyoMki vartamAnameM usakA saMghaTana varNavyavasthA aura brAhmaNa prabhutvake vargoccatvako bhAvanApara hai, bhagavAdhvaja usI zrutismRtyanumodita paramparAkA pratIka hai / ataH hamArA hindU mahAsabhA ke karNadhAroMse anurodha hai ki yadi ve 'hiMdU' zabdakI ukta vyAkhyA jainoMse svIkAra karAnA cAhate haiM to vaidika saMskRtike pratIka bhagavAdhvajake sthAnapara sarvAnumodita dhvaja svIkAra kreN| usameM rahI vargoccatvakI bhAvanAko dUra kara samAna AdhAroMse sarva saMgrAhaka saMgaThana kareM / " jaba hama dekhate haiM ki hamAre ye bandhu svayaM Anakhazikha vaidika varNa-vyavasthAmeM DUbe hue haiM aura usI varNa-vyavasthAke ghRNita abhizApa rUpa aspRzyatAko kAyama rakhaneke asAMskRtika uddezyoMse jainoMko vaidika bana jAnekA bhaya dikhA rahe haiM / itanA hI nahIM 'jJAnodayakAroM' ko nIti aura dharmakA antara samajhane kI salAha de rahe haiM to hamAre AzcaryakA koI ThikAnA nahIM rahatA / 'jJAnodaya' ne prArambhameM hI isa praznako dhArmika mAnA hai aura isIlie zAstrAdhArase isakI vivecanA kI hai| aura bhAratake nava nirmANake samaya jaina dharmakA samujjvala patitapAvana svarUpa sAmane rakhanekA sAMskRtika prayatna kiyA hai| yadi hindU zabdakI musalamAna, IsAI, pArasI Adi
Page #620
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturtha khaNDa : 583 kA saMgraha karanevAlI paribhASA banAnekA prazna uThatA hai to jJAnodaya usakA svAgata kregaa| hamane dharma guruoMse bhI isIlie nivedana kiyA thA aura aba bhI kara rahe haiM ki ve isa vaidika varNa vyavasthAkA Agraha chor3a kara vizuddha mUla jaina saMskRtike punIta rUpakA pracAra kareM / jJAnodayane isa praznakA zAstrIya AdhAra upasthita kiyA hI hai / vaidika dharmake prabhAvase apanI rakSAke lie hameM Avazyaka hai ki jo burAiyA~ vaidikoMke saMsargavaza hamameM haiM unheM avilamba dUra karake apanI saMskRtike mUla tattvoMko jIvanameM lAe~ aura mAnava mAtrake samAnAdhikArako svIkAra kara prANimAtrake prati ahiMsAkI ucca bhAvanAkI upAsanA kreN| sAvakarakI paribhASAse vizAla AryasaMgha yA hindU saMghameM zAmila ho jAnese hama vaidika nahIM baneMge kintu harijanoddhAra aspRzyatA nivAraNa jaise jaina tattvoMkA virodha kara avazya hI hama sakriya vaidika ho rahe haiN| isa kAnanake virodhameM koI satyAgraha (?) karanA cAhate haiM to koI anna tyAga kara rahe haiM, koI pheDarala korTameM nyAya pAnekI salAha de rahe haiM / ina dharmake ThekedAroMkI isa karanIse jaina dharma, jaina saMskRti aura jaina samAjakA jo ahita hogA use bhAvI pIr3hI kSamA nahIM kara skegii| sI0 pI0meM isake lakSaNa dikhane lage haiN| vahA~ hindU TasToMkA upayoga jaina nahIM kara pAyeMge / hinda mandira, unase lage hae tAlAboM yA anya jalAzayoMpara jaina nahIM jA sakeMge / arthAt AjakA harijana to vahA~ jA sakegA, para ye jaina nahIM jA paayeNge| aura dhIre-dhIre yaha viSa Arthika aura anya sAmAjika kSetroMmeM vyApta hokara hameM yogyatAke balapara jo rAjanaitika svatva prApta ho jAte haiM ve isa bilagAvavAdI pravRttikI pratikriyAmeM samApta ho jAe~ge / ataH hamArA sthitipAlakoM aura jaina samAjake pramakhoMse nivedana hai ki ve zAstra saMskRti aura samayako pahicAnanekA prayatna kareM aura isa nava nirmANake samaya aise bIja na bo deM jisase bhAvI samAjakA jIvana dUbhara ho jAe /
Page #621
--------------------------------------------------------------------------
________________ mahAvIra janma-dina 2548 varSa pUrva Ajake hI dina bhagavAn mahAvIrane vaizAlIke kuNDagrAmameM janma liyA thaa| zramaNa paramparAmeM yadyapi sIdhA janmakA koI vizeSa mahattva nahIM hai kyoMki yahA~ koI sarvazaktimAn anAdi siddha prabhu avatAra nahIM letA, kintu sAdhAraNa AtmA hI apanI sAdhanAke dvArA antarAtmA bana kara antameM svarUpasthita siddhAtmA yA paramAtmA bana jAtA hai| isa paramparAmeM usakI vItarAgatA, samabhAvapariNati, prANimAtramaitrI aparigraha. tattvajJAna aura anekAntadaSTikA mahattva hai| inhIMke kAraNa vaha tIrtha zAstA banatA hai / kula, jAti, varNa, sampradAya Adike saMkucita bADoMse tIrthakaratvakI koI vizeSatA nahIM / usakA artha to zreyomArgAnabhijJAniha bhavagahane jAjvaladuHkhadAva skandhe cakramyamANAn aticakitamimAn uddhareyaM varAkAn // arthAt trividha duHkhakI dAvAgnise cAroM ora jalane vAle isa saMsArarUpI mahAbhayAnaka vanameM zreyomArga-AtmasvarUpako na samajhaneke kAraNa atyanta cakita hokara itastataH bhaTakane vAle vicAre ina prANiyoMkA AtmasvarUpa samajhA kara uddhAra karU~gA' isa vizvahitaiSitAkI sarvodayI bhAvanAmeM samAyA huA hai / yahI kAraNa hai ki mahAzramaNa vardhamAnane bAlyakAla yA javAnI meM kyA kiyA isakA vistata vivaraNa zAstroMmeM nahIM milatA / hA~ jabase unhoMne samatA-ahiMsAkI sAdhanArUpa sAmAyikatA vrata svIkAra kiyA tabase unake ihalokIya jIvanakA epha-eka kSaNa hamAre lie Adarza hai| a~gUThese merukampana huA, caNDakauzika sarpako vazameM kiyA, tathA indra Akara unakI sevA karatA thA Adi atizayoMse unake paramAtmatvakI pahacAna nahIM hotii| paramAtmatvakI pahacAna to jo unhoMne dhArmika sAmrAjya ke usa bhISaNa yugameM dharmakA pratyeka dvAra prANimAtrako jAti, varNa, kula, sampradAya AdikA koI bandhana nahIM mAnakara kholA thA, una tiraskRta, nirdalita, zoSita, pIDita, bilabilAte mAnavoMko gale lagAyA thA, yajJabalikA virodha karake ahiMsAkI bhAvanA jagAI thI aura buddhike paMkhoM para Asana jamAne vAlI pustakakI gulAmI ko ukhAr3a kara use svataH vicaranekA unmukta mArga prazasta kiyA thA, usase hotI hai| unhoMne dharmake punIta kSetrakI ThekedArIko samApta kara pratyeka prANIko apanA hita ahita samajhanekI svAvalambI pravRtti utpanna kI thI aura varNa vizeSako saMskRta bhASAke kRtrima bandhanoMse dharma ko mukta kara loka bhASAke dvArA ve jana-jana taka svayaM pahu~ce the| vihAra, vardhamAna, vIrabhUmi, nAthanagara jaise unake nAmAMkita kSetra Aja bhI unakI guNagarimAko pukAra-pukAra kara kaha rahe haiN| isa taraha purAne bandhanoMko tor3a kara apane zrama aura apanI sAdhanAse jIvanameM pUrNa zama aura samatva ko prApta kara ve kevalI (kevala akelA, parama svAvalambI) bane / tIsa varSa taka unhoMne ahiMsA samatA svatantratA aura zAntikA udbodhana kiyaa| unakI isa paramAtmadazAkI prAptike bAda unake janma dina upadeza dina aura nirvANa dinakI bhI mahattA prasthApita huii| svatantra bhAratameM Aja usa mahA-zramaNakI puNya jayantI manAI jA rahI hai jisake ahiMsA vizvamaitrI aura mAnavasamatvake AdhAra para bhAratakA vaha navavidhAna banA, jisameM jAti, dharma, liMga, kula Adike AdhArase
Page #622
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturtha khaNDa : 585 hathiyAye gaye saMrakSaNa samApta ho gaye aura mAnava kevala mAnava rhaa| janabhASA hindIko rASTrabhASAkA pada milaa| varNavyavasthAkA nikaSTatama ghRNita rUpa aspRzyatA daphanA dI gayI aura vizvake pratyeka mAnavakI svatantratAkA puNyanAda kiyA gayA / hamArI bhAvanA hai ki unakA sarvodaya tIrtha apane vAstavika rUpameM hamAre jIvanameM Ave aura unake dharmabIjako hama apane mAnasameM aMkurita, pallavita, puSpita aura phalita kreN| hamArA isa avasara para bhArata sarakAra se anurodha hai ki vaha ahiMsAke isa carama sAdhakake janmadinakI sArvajanika chuTTI ghoSita karake ahiMsaka tattvoMko protsAhita kare / 'saMjada' padakA bahiSkAra : sUtrocchedakA duSprayatna gajapanthAse ghoSaNA huI hai ki tAmrapatroMmeM lipibaddha kiye gaye jIvasthAna satprarUpaNAke 93veM sUtrameMse 'saMjada pada alaga kiyA jAtA hai / hetu yaha batalAyA gayA hai ki isa sUtra meM 'saMjada' padake rahanese dravyastrIko muktikA prasaMga AtA hai jo ki digambara paramparAke viruddha hai / patroM meM prakAzita huI vijJaptise jJAta hotA hai ki yaha ghoSaNA pIchI kamaNDaluko Age rakhakara kI gayI hai aura isameM mAyA zalya khula kara khelI hai / jaina paramparAmeM ina cihnoMkA kyA mahatva hai yaha kisIse chipI huI bAta nahIM hai / vyavahArataH jo vyakti ina cihnoMko dhAraNa karatA hai vahI Adarza mAna liyA jAtA hai / usake prati apanI zraddhA vyakta karanA pratyeka jainakA kartavya ho jAtA hai aura isa kartavyakA taba taka nirvAha karanA par3atA hai jaba taka ki ukta vyaktimeM cAritra aura samyaktvako kalaMkita karanevAlA vyavahArataH koI doSa nahIM dikhAI detA hai / yaha to prasannatAkI bAta hai ki isa kAlameM aise vyaktiyoMkA sadabhAva hai aura yaha bhI cAhate haiM ki unakA sadbhAva sadA kAla banA rahe, kyoMki vyaktikI muktikA antima mArga vahI hai| kintu jaba hama dekhate haiM ki ye vyakti jisa mahAna uddezyako lekara isa mArgake pathika banate haiM usa uddezyakI pUrti na kara apane padake sarvathA ayogya anadhikAra ceSTA karane lagate haiM taba hamArA mastaka lajjAvaza jhuka jAtA hai| vAstavameM dekhA jAya to isa vivAdameM koI sAra nahIM hai| isake do kAraNa haiN| prathama to yaha ki tADapatrIya pratimeM yaha pATha maujUda hai aura dUsarA yaha ki 93veM sUtrameMse isa padake nikAla dene para SaTakhaNDAgamake mUla sUtroMmeM visaMgati A jAtI hai / saMzodhanakI yaha vizeSatA mAnI gayI hai ki prAcIna pAThakI rakSA kI jAya / jaba DaoN0 hIrAlAla jI solApura gaye the taba unhoMne yahI salAha dI thii| phira bhI isa tathyapUrNa sthitikI ora dhyAna na dekara kucha bhAiyoMne yaha sUtrocchedaka avivekapUrNa ghoSaNA karAI hai| sAdhuke Adeza aura upadezakI carcA jaina granthoMmeM kI gayI hai| hara koI hara kisIko Adeza nahIM de sktaa| Adeza cAritrake viSayameM vyaktigata kAraNoMke upasthita hone para hI diyA jAtA hai / so bho vratI puruSoMke lie hii| kintu hama dekhate haiM ki yahA~ isa vyavasthAko pUrI tarahase avahelanAkI gayI hai| yaha socA jAtA hai ki AgamameM dravyastrIkI yogyatAkA vidhAyaka sUtra vacana honA cAhiye / isI vRttike pariNAmasvarUpa yaha aMga-bhaMgakA kArya kiyA gayA hai| jaisA ki SaTkhaNDAgama aura usako dhavalA TIkAke samyak avalokanase jJAta hotA hai ki AgamameM mAtra bhAva mArgaNAoMkA ho vicAra kiyA gayA hai / kSullaka bandhake mUla sUtroMmeM 14 mArgaNAoMkA vivecana kiyA hai| yadi isa AgamameM AcAryako dravya mArgaNAoMkA vivecana karanA iSTa hotA to ve vahA~ mAtra bhAva mArgaNAoMkA hI vivecana nahIM karate aura na hI AcArya vIrasena svAmI mArgaNAoMke svarUpa nirdezake prasaMgase yaha bhI kahate ki AgamameM bhAvamArgaNAoMkA hI grahaNa kiyA gayA hai, dravya mArgaNAoMkA nahIM / eka bAta yaha bhI kahI jAtI hai ki jahA~ bhI paryApta zabdake sAtha manuSyaNI zabda AyA hai 74
Page #623
--------------------------------------------------------------------------
________________ 586 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana grantha vahA~ dravya striyoMkA hI grahaNa hotA hai kintu satprarUpaNA ke AlApa adhikArameM paryApta manuSyiniyoMke AlApoM kA nirdeza karate samaya unake 14 'guNasthAna batalAye haiM / yaha bAta tabhI bana sakatI hai jaba ki paryApta zabdake sAtha manuSyanI padase bhAvastrIkA hI grahaNa kiyA jAtA hai / ina saba pramANoMse AgamakI sthiti spaSTa hote hue bhI kucha bhAiyoMne yaha avivekapUrNa kArya kiyA aura karAyA hai / yaha aisA kArya hai jo kisI bhI taraha kSamA karane yogya nahIM kahA jA sktaa| isase kevalI, zruta, saMgha aura dharmakA avarNavAda to huA hI, sAtha hI jaina paramparA aura bhAratIya paramparAkI zruta pratiSThAko bhISaNa dhakkA lagA hai / aura durAgraha tathA haThavAdake kAle itihAsameM 'digambara paramparA' ko nAma likhAnekA kuprasaMga upasthita huA hai / tADapatra yA tAmrapatrakA pudgala kisI vyakti yA vyaktiyoM ke adhikArakI vastu ho sakate haiM para usameM likhA gayA zruta aura dharma to una lokottara mahApuruSoMkI sAdhanAkA zreyamArga pradarzaka phala hai jisase mArgadarzana pAnekA prANI mAtrako adhikAra hai / hama yaha jAnate haiM ki jina bhAiyoMne yaha duHsAhasakA kAma kiyA hai ve apanI bhUlako kabhI bhI svIkAra karanevAle nahIM haiM / ataH isa sUtrocchedase aparAdhake parimArjana karanekA eka mArga yaha ho sakatA hai ki 10-15 aise tAmrapatra taiyAra kiye jAyeM jinameM tAr3apatrake AdhArase 93vA~ sUtra aMkita rahe aura ina bhAiyoMkI kAlI karatUtako prakaTa karanevAlA itihAsa bhI lipibaddha rahe / isase bhaviSya meM jaba bhI isa viSayakI gaveSaNA hogI taba yaha kArya kucha vyaktiyoMkI karanI taka ho sImita raha jAyegA / AcArya nemicandra siddhAnta cakravartIne gommaTasAra meM yaha gAthA to una vyaktiyoMko likhI hai jo samajhAne para bhI durAgrahavaza samyak - arthako nahIM mAnanA cAhate suttAdo taM sammaM darasijjaMtaM jadA Na sadRhadi / so ceva havai picchAiTThI jIvo to pahudI || arthAt sUtrase samyak artha dikhAne para bhI jo zraddhAna nahIM karatA vaha vyakti tabhI se mithyAdRSTi hai / para jinhoMne isase bhI Age bar3hakara sUtrocchedakA duSkRtya kiyA hai unheM mithyAdRSTi aura nihanavI kahanA bhI kama hai / santoSakI bAta itanI hI rahI ki, isa sUtrocchedaka jamAtameM zrI paM0 khUbacandrajI zAstrIne dRr3hatA se isa jaghanya kRtyakA virodha kiyA aura tyAgapatra dekara apane samyaktva kI rakSA to kI hI sAtha hI samAjakI pratiSThAko bhI bacAyA /
Page #624
--------------------------------------------------------------------------
________________ sampradAya jAti aura prAntavAda bhAratavarSake patanake kAraNoMmeM sampradAyavAda, jAtivAda aura prAntavAda mukhya haiM / purAne itihAsako dekha jAiye kahIM sampradAya kahIM jAti aura kahIM prAntavAdane apanA kAlA rUpa dikhA kara bhAratako bhaugolika akhaNDatA bhI prApta nahIM hone dii| sAmantavAdane apana panapaneke lie yahI stambha khar3e kiye aura saca pachA jAya to mAnavatAko khaNDakhaNDa karake vargavizeSake ahaMkAra aura use vizeSa saMrakSaNa deneke lie ye hI saste AdhAra rahe haiM / aMgarejoMne inhIM astroMke sahAre bhedanItise bhAratavarSako na kevala rAjanaitika gulAmImeM hI jakar3a kara apanA ullU sIdhA kiyA kintu ise sadAke lie sAMskRtikahInatA aura vinAzake gahare gartameM girAnekA rAstA khola diyA / pAkistAnakI sRSTi karake unhoMne sampradAya prAnta aura jAti ina tInoM viSabeloMkI jar3eM gaharI pahu~cA dI haiM / ___ina sabake bAvajUda pUjya bApuke netRtvameM bhAratavarSane khaMDita svatantratA prApta kii| bhAratavarSake nakzese pIlA kor3ha samApta hokara Aja vaha bhaugolika ikAI pA gayA hai| para, sampradAya jAti aura prAntavAdakI sahasramukhI jvAlAoMse svAtantryakA nava vikasita kusuma jhulasA jA rahA hai| kAMgresa kameTiyoMke cunAva, janapada nirvAcana, vidhAna sabhAoMke canAva, naukarI kanTrolake lAyaseMsa Adi jahA~ bhI dekhiye vahA~ inhIMke nAmapara apanA svArtha sAdhA jA rahA hai| zikSAkA punIta kSetra bhI isa gandagIse achUtA nahIM rahA hai / Akhira jo viSa bhAratake hRdaya aura mastiSkameM pIr3hiyoMse vyApta ho rahA hai vaha avasara Anepara apanA duSprabhAva dikhAye binA raha hI nahIM sktaa| itanI hI AzAkI navakiraNa hai, ki kAMgresa tathA bhAratakI vidhAna sabhAne siddhAntataH bhAratako asAmpradAyika rAjya ghoSita kiyA hai aura dharma-jAti vaMza aura paramparAgata saMrakSaNoMko samApta kara sabako samAna adhikAra diye haiN| jaina dharmane saMsArake pratyeka padArthako aneka dharmavAlA vividha vizeSatAoM aura vicitratAoMkA avirodhI AdhAra mAnA hai| usane ekameM anekatA aura aneka tAmeM ekatAkA sundara samanvaya kiyA hai / ahiMsAkI ucca bhUmikAkA nirvAha binA isa samanvayake ho hI nahIM sakatA thaa| usakI dRSTimeM bhAratavarSa aneka jAti sampradAya aura prAnta AdikA avirodhI akhaNDa AdhAra hai| yaha apane meM eka aura akhaNDa hai| pratyeka sampradAya jAti aura prAntakA usapara samAna adhikAra hai| hameM inameM naye dRSTise avirodha sthApita karake sabameM anusyUta akhaNDa bhAratIyatvakA darzana karanA hai / jAti, sampradAya aura prAntakA bheda burA nahIM hai, burA hai inakA ahaMkAra aura usake kAraNa panapane vAlA mAtavAda / eka sampradAya jaba apanI bAta kahatA hai Ara dUsara sampradAyokI burAI na kara unake prati taTastha bhAva rakhatA hai taba taka vaha satsampradAya hai| para jaba vaha dUsare sampradAyoMkA tiraskAra aura dveSa karatA hai taba vaha 'sat' kI sImAse 'asat' meM jA pahu~catA hai / asalameM sampradAyakI jar3a mastiSkameM na ho kara hRdayameM hotI hai aura hRdaya parivartanake binA dUsare sampradAyoMkI burAI yA unake prati ghRNAkA bhAva phailAnese hamArI akhaNDatAkA vinAza hI hotA hai| jAtikI jar3a raktameM hI pahu~cI hai / sabako apanI jAti arthAt raktazreSThatAkA abhimAna hai| vaise dekhA jAya to paudgalika jar3a raktase zreSThatAkA koI khAsa sambandha nahIM hai| eka hI raktase utpanna do bAlaka
Page #625
--------------------------------------------------------------------------
________________ 588 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana grantha vibhinna vAtAvaraNa aura paristhitiyoMke anusAra bhinna-bhinna saMskAravAle ho jAte haiM / jo choTA-moTA antara bhI hotA hai vaha itanA baddhamUla nahIM hotA ki usameM zikSA saMgati aura vAtAvaraNase badala na ho sake / jaina paramparAne usa antarako itanA bar3A to mAnA hI nahIM hai ki vaha mAnava samAnAdhikArameM bAdhaka bana sakatA ho / phira, anAdi kAlase Aja taka kisI eka paramparAkI zuddhatA meM vizvAsa kiyA jA sakatA hai ? aisI dazAmeM jAtikI zreSThatAkA DhiMDhorA pITa kara bhAratakI akhaNDa rASTrIyatAko chinna bhinna karanA apanI saMskRtikA hI ghAta karanA hai / pahile gA~va pezA Adike nAmase aneka jAti-upajAtiyoMkI sRSTi huI thI / usa samaya yAtAyAta ke sAdhana kama the aura sabakI apanI choTI-sI duniyA thI / usI meM khAnapAna zAdI-vivAha lenadena Adi hotA rahatA thA / para AjakI duniyA sabakI eka hai / yahA~ sUI paTakiye to usakI AvAja usI samaya amerikA kyA vizva ke kone-kone taka pahu~catI hai / ataH hameM aba na kevala bhAratIyatA kintu vizvamAnavatAko dRSTi se vicAra karanA hai / apanI zakti sAdhana sAmagrIko sImitatA Adike kAraNa mukhyarUpase apanI jAtike logoMkI unnatimeM vizeSa lakSya denA utanI burI bAta nahIM hai, para jaba dUsarI jAtiko hIna tuccha aura nIca samajha kara usake prati ghRNAkA bhAva phailAyA jAtA hai taba vaha 'durjAti' kA rUpa lekara 'sat' kI sImAko lAMgha jAtI hai / jAtikA AvaraNa lekara zAsanakI ekatAko dhvaMsa karanA to rASTrIya mahApApa hai / zAsanakI suvidhA ke lie prAntoMkI racanA hotI hai / isakI sImAe~ banatI - bigar3atI rahatI haiM ! jaba dezakI hI sImA sthira nahIM taba prAntakI to kathA hI kyA ? yaha ThIka hai ki vibhinna prAntoMkI saMskRtiyA~ judA-judA haiM | para isakA tAtparya yaha kadApi nahIM hai ki dUsare prAntakI saMskRti bhASA Adike prati hInatAkA bhAva darzAyA jAe aura bhAratIyatAke kSetrameM apane prAntake logoM ko bharanekI ceSTA karake pracchanna rUpase bhAratIyatA ko naSTa karanekI kuceSTA kI jaae| jaba eka prAnta dUsare prAntake prati ghRNA dveSa aura nIcatvake 'asat' ko prazraya detA hai / phailatA hai taba vaha 'sat' kI paridhise bAhara ho jAtA hai aura vaha sArAMza yaha hai ki jaina darzanake nayavAdameM jisa taraha pratyeka nayakA apane viSayabhUta aMzako mukhyatA denA to kSamya hai para dUsarekA nirAkaraNa yA tiraskAra kisI taraha kSamya nahIM hai, use dUsare nayake prati bandhubhAva aura taTasthatA ho rahanI hotI hai anyathA vaha sunaya nahIM, durnaya kahalAtA hai usI taraha sampradAya jAti aura prAntako bhI anyake prati bandhutva aura apanI mukhyatAke samaya dUsaroMke prati taTasthatAkA bhAva hI apanAne meM 'sat' - panA hai anyathA ye viSarUpa hokara akhaNDa bhAratIyatAkA vinAza hI karate raheMge aura isa taraha mAnava jAti vikAsake mahAn ror3e baneMge / zramaNadhArAke mahApuruSoMne sadAse inake viSa nAza karanekA upadeza diyA aura jIvanameM ahiMsAkI ucca sAdhanA dvArA samanvaya sahiSNutA, udAratA aura vizAlatA kA prakAza dekara mAnava ko mAnava banAye rakhanekA satata prayatna kiyA hai /
Page #626
--------------------------------------------------------------------------
________________ sevAvrata 'sevA' karanA sarala hai para 'sevAvrata' sAdhanAkI vastu hai / peTake lie naukarI-cAkarI karanevAle asaMkhya loga haiN| ye ucita anucitakA viveka kiye binA mAtra apane tuccha svArthakI siddhike lie 'jI-hajUrI' karate rahate haiN| ina peTapAlU logoMko sevAvratI nahIM kahA jA sakatA kyoMki sevAkA jo Ananda aura ahiMsAkI bhUmikA hai vaha ina AtmavismRta jIvoMko prApta nahIM hai| sevAdharma aura sevAvratakI bhAvanA usa ucca mAnavatAmeM panapatI hai jahA~ apane AtmatvakA dAyarA vistRta vistRtatara aura vistRtatama hotA jAtA hai / hama apane baccoMko pyAra isalie nahIM karate ki ve bacce haiM, kintu 'apane' hai / dUsareke bacceko tAMgese kucala jAne para bhI hama lAparavAhIse binA kisI anukampanake cale jAte haiM, yadi usakI jagaha 'apanA' baccA hotA to hamAre hoza hI gAyaba ho jAte aura aisI becainI paidA hotI jise dUra karaneke lie yadi apaneko miTAne takakA avasara AtA to bhI pIche nahIM httte| yaha anukampA (kaeNpate hue ko dekhakara hRdayameM ka~paka~pI utpanna honA) saca pUchA jAya to svayaM ka~paka~pI becainI miTAne ke lie hI kI gayI hai| para hotI tabhI hai jaba sAmanevAlemeM 'Atmasamatva'kI buddhi ho| to, apane bacceko uThAnekI bhAvanA isalie huI ki 'apanA' hai / yaha jarUrI nahIM hai ki pratyeka manuSyameM yaha svAbhAvika hI ho| aise bhI nikRSTa svArthiyoMkI kamI nahIM hai jo apane baccoM kI A~kha bacAkara rasagullA gappa kara jAte haiM, aura aise hI narapazuoMke mu~hase yaha zloka nIti (!) kA rUpa lekara nikalA hai "Apadarthe dhanaM rakSet dArAn rakSeta dhanairapi / AtmAnaM satataM rakSet dArairapi dhanairapi // " arthAt Apatti ke lie dhana bcaave| dhana dekara strIkI rakSA kre| para apanI rakSA dhana aura strI donoMse kre| nArI jAti aura dhanakA ThIkarA donoM ina nararAkSasoMke barAbara hai| aise hI nararAkSasa puruSottama rAmako bhI yaha salAha dene pahuMce the ki-'jAne dIjie eka sItAko, hajAra sItA mila jaayegii| eka strIke lie itanI parezAnI aura yuddha kyoM ?' para, ahiMsA aura kartavyako jIvantamUrti rAmane usa samaya yahI kahA thA, mukhoM, yaha sItAkA prazna nahIM hai, yaha AtmAkA prazna hai| mAnavatA aura kartavyakA prazna hai| yadi sItAkI rakSAke lie trailokya aura antataH apanA bhI balidAna karanA par3e to bhI rAma kregaa| jIvita rahakara AtmahatyA, AtmaparAbhava aura mAnavatAkA nirdalana rAma nahIM dekha sktaa| jinheM isake prati jIvanta zraddhA ho ve hamAre sAtha raheM, dUsare khuzIse cale jaayeN| Aja 'rAma'kA nAma usI karmaniSThA aura ahiMsAkA pratIka bana gayA / tAtparya yaha ki sevAvratake lie hameM apane 'Atmatva' ke dAyare kI putra, strI, parivAra, nagara, prAnta aura dezake choTe-bar3e dAyaroMko pAra kara kramazaH nirupAdhi mAnavatA taka bar3hAnA hogaa| itanA hI nahIM pazujagata aura prANimAtra takako hameM apane Atmaupamyake puNyasAgarameM samAnA hogaa| bhItarake saMkucita svArthakA
Page #627
--------------------------------------------------------------------------
________________ 590 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana-granga damana kiye binA yaha bhUmikA nahIM A sakatI / ataH sevAvratI aura sevAdharmIko prema, dayA, sahAnubhUti, saMvedana, sahiSNatA, sneha, kSaNa, vatsalatA paraduHkha-kAtaratA Adi ahiMsA parivArako jIvanama vikasa kahA hai "sevAdharmaH paramagahano yoginAmapyagamyaH" sevAdharma paramagahana hai, vaha yogiyoMke lie bhI agamya hai| apane lie kauA bhI jItA hai, para mAnava to vaha hai jisake 'sva' kA kSetra apanese Age bhI vistRta haA ho| Aja dezake lie kucha aise hI sevakoMkI AvazyakatA hai jo sevA sevAke lie karanevAle hoN| sva0 vizvakavi ravIndranAthase kisIne pUchA ki "dharma kisalie kiyA jAya?" unhoMne kahA ki "yadi dharmameM bhI 'kisaliye' ko samApta kara dharma dharmake liye, arthAt binA kisI kAmanAke kiyA jAne vAlA hai| dharma AtmAnanda hai, vaha svayaM sAdhya aura sAdhana hai / jisakA sevAke pIche koI anya hetu hai vaha sevAvRtti kahI jA sakatI hai sevAnata yA sevAdharma nhiiN| AzA hai hamArA samAja sevI aura dezasevI varga sevAdharmI aura sevAvratI bananekA prayatna kregaa|
Page #628
--------------------------------------------------------------------------
________________ ahiMsAkA pratIka rakSAbandhana rakSA bandhana parva jina mahAmuni viSNukumArako smRtimeM pracalita huA hai ve akiMcana niSparigrahI digambara sAdhu the| unheM apane tapobalase jo RddhiyA~ prApta huI thIM unakA bhI patA nahIM thA, aise the ve nispRha / para rAjA balike atyAcArase pIr3ita sAdhusaMghakI rakSAke liye jaba unase prArthanAkI gayI to ve apanI sArI sAdhanAoMkA bala lekara balike pAsa pahu~ce / vAmana rUpa lekara usa narameghake purodhA balise tIna paira pRthivIkA dAna mA~gA aura apane vyApaka rUpase use apane balitva-pazutvake tyAga karaneko bAdhya kiyaa| sAta sau maniyoMkI jo usa samaya naramedhake kuNDameM par3e the rakSA huii| aura unheM simaIkA mRdu AhAra gRhasthoMne 'rakSA' kA sUta hAthameM bA~dha diyaa| viSNukumArakA hRdaya 'Atmavat sarvabhUteSu' kI mahAmaitrI rUpase vyApaka ho cukA thaa| ve satvamaitrIke mahAn ahiMsaka pratIka the| aura bali, svArthakA putalA ahaMkArakI mUrti hiMsAkA kraratama pizAca / jisane apane durdAnta ahaMkArakI balivedI para nirIha sAdhuoMkI bali denekA duHsaMkalpa kiyA thaa| yaha dvandva ahiMsA aura hiMsA, 'utkRSTa sva' aura 'adhama sva' kA thaa| antameM 'ahiMsA' kI vijaya haI aura usI ahiMsA rakSAkI pratijJAmeM ba~dhaneke liye rakSAbandhana sUtra bAMdhA gayA jisakI puNya paramparA Aja taka pracalita hai| yaha ghaTanA hastinApurakI hai| Aja bhI zrAvaNIke dina jaina zrAvaka muniyoMke citra apane rasoI gharameM banAte haiM aura unheM simaI jimA kara pIche bhojana karate haiM / eka dina simaI jaise mRdu bhojanakI paramparA bhI uttara prAntake jainoMmeM pracalita hai| hameM isa parvakI isa mahAn sAMskRtika pRSThabhUmiko samajhanA cAhiye aura ahiMsA parvake rUpameM ise mAnanA cAhiye / isa rakSA sUtrane bhAIko bahinake prati karttavya aura snehakA pATha pddh'aayaa| bhAratIya itihAsake Alokamaya pRSThoMse aisI anekoM ghaTanAe~ aMkita hai jinameM jAti sampradAya Adi kI saMkucita dIvAroMko lA~dhakara bhI isa rakSA sUtrane ahiMsAkI puNya dhArA pravAhitakI hai| hamameM harijanoMke prati jo eka prakArakI ghRNA aura pazuse bhI badatara nIca bhAvanA vyApta hai usake sAmUhika prAyazcittakA yaha dina hai / hameM isa dina mithyA ahaMkArakA parityAga kara mAnavatAkI upAsanA kI ora bar3hanekA zubha prayala karanA caahiye|
Page #629
--------------------------------------------------------------------------
________________ mahAvIra nirvANa dina-dIpAvalI kArtika kRSNA amAvasyAke dina zramaNa mahAprabhu niggaMTha nAma putra vardhamAna mahAvIrako nirvANa gaye 2477 varSa pUrNa ho jaaeNge| isa dina unakA nirvANa pAvAmeM huA thaa| unhoMne antima samaya apane pramukha ziSya (gaNadhara) gautama Adiko yahI kahA thA-"samayaM goyama mA pamAyae"-he gautama, kSaNa mAtra bhI pramAda na kr| unakI isa eka apramAdakI cetAvanIne gautamakI AtmavINAke eka eka sUkSma tArako jhaMkAra diyA aura ve usI dina kevalajJAnI ho gaye, unheM 'ahaMta' pada prApta huaa| unhoMne mahAvIrake dharmacakrako samhAlA aura usI ahiMsA samatA aura vItarAgatAkI ucca bhUmise zama, sama aura zramakA jIvana sandeza diyaa| isI dina licchavi vajjI Adi gaNatantroMne ikaTThe hokara zramaNa mahAprabhukI nirvANa kriyAkI aura gaNadhara (gaNeza) kI jJAnalakSmIkI pUjA kI / dIpa jalAkara manameM santoSa kiyA ki saMsArase Aja 'bhAvadIpaka' bujha gayA para hama usI jyotiko ina dravyadvIpoM dvArA dekhate rheNge| usa amAvasyAkI kAlarAtrimeM mahAvIrake bameM sammilita honevAle gaNatantrAdhipa sura asura Adine dIpaka jalAye the aura gaNezakI jJAna lakSmIkI pajAkI thI jisakI paramparA Ajataka gaNezapUjA aura lakSmI pUjanake rUpameM bhAratIya sAMskRtika pavoMke itihAsakA samajjvala Aloka pRSTha hai| isa dina arthIke AkArakI dIvAlI banAnekA rivAja bhI isI aura saMketa karatA hai / lAjA aura miThAI bA~TanA isa kriyAkA Avazyaka aMga hai| Aja jo vibhinna prakArake pazu pakSiyoM ke khilaune, AtizabAjI AdikA rivAja hai vaha kramazaH bhagavAnkI dharma sabhAmeM paza pakSiyoM takake rahanekA tathA nirvANAgnikI yAda dilAtA hai| kArtika kRSNA trayodazIko dhanvantari pUjA usa ghaTanAkI yAda dilAnevAlI hai jaba bhagavAna mahAvIrakI jIvarakSAke lie isa dina bihArake sabhI dhanvantari vaidya jur3e hoMge aura unhoMne prayatna kiyA hogA ki mahAvIrakI jIvana rakSA ho, para AyukI samAptiko rokanA svayaM tIrthaGkarake liye bhI sambhava nahIM thA / aura caturdazI jisa dina mahAvIra nirvANa huA loga zokase vikala ho uThe unheM mahAvIrake binA yaha saMsAra 'naraka' ke samAna lagane lagA isIliye ise 'naraka caturdazI' saMjJA dI gayI / athavA yaha saMjJA sAmpradAyika vargane vidveSa vaza dI ho| amAvasyAkI zAma taka nirvANa kriyA sampanna huI aura usa samaya dIpaka jalAye gaye / sabane apane gharoMkI zaddhi kI, kUr3A karkaTa nikAlakara pheMkA, purAne bartana badale aura isa taraha zuddhi kriyA kI jisakA pratIka pratipadAke prAtaH loga 'daridra bhagAne kI kriyA karate haiM / isI samaya logoMne apane tarAjU bA~Ta kalama zastra Adi badale aura sApha kiye| aura annakUTa lagAkara miThAiyA~ bA~TI, dAna diyaa| dvitIyake dina hara taraha zaddha hokara bahina-beTiyA~ apane bhAiyoMko nava-varSakA TIkA karatI haiM / yama kA kArya-nirvANa ho jAneke bAda cU~ki yaha pahilI dvitIyA AtI hai ataH ise 'yama dvitIyA' nAma diyA gyaa| isa taraha kArtika-kRSNA trayodazIse kArtika zuklA doja takake sAre utsava mahAvIrakI nirvANa-kriyA zaddhi, nava varSArambha AdikI puNya smRtiyA~ haiM / yaha samUcA parva mahAvIra nirvANakriyAkA pratIka hai / ___ isa parvapara hamArA uttaradAyitva isaliye vizeSa rUpase bar3ha jAtA hai ki isa dina tIrthaGkara mahAvIra isa saMsArameM nahIM rahe the aura hamAre purakhAoMne dIpa-jyoti jalAkara pratijJAe~ kI thI ki jisa ahiMsA, samatA
Page #630
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturtha khaNDa : 593 aura vIrarAgatAkI puNya-jyotiko mahAvIrane apane jIvanameM jalAyA thA use hama barAbara 'jyotise jyoti jale' ke amara niyamAnusAra kAyama rakheMge aura apane jIvanase viSamatAoMko haTAkara mAnava samatva aura antaH sarvabhUta mahAmaitrI amRta Aloka phailAyeMge / aura mahAvIrake jIvana kAlakA varSa samApta kara apane kandhoMpara Aye hue sAMskRtika bhArako ullAsa pUrvaka samhAlaneke lie nava-varSakA Arambha kara rahe haiN| hama unhIMkI santAna dIpaka jalAte haiM, lakSmIpUjana karate haiM, nava-varSakA Arambha karate haiM para unakI ahiMsA jyotiko bhUla gaye / usa mahAvIra prabhukA nAma lekara hI zUdroMke mandira pravezakA virodha karate bhI nahIM lajAte / jisa parigraha pizAcase piMDa chur3Akara vaha jJAtRkulakA rAjakumAra apanI bharI javAnImeM nirdvandva svatantra aura bAhara bhItarakI saba gA~The kholakara parama nirgrantha banA usI parigraha-pizAcake AvezoMmeM aneka prakArake UTapaTAMga nATaka karate haiM aura dharmake kSetrameM usI parigrahakA pradarzana kara usIkI mahattA sthApanakara dharmakI, mahAvIrakI aura AtmAkI viDambanA kara rahe haiN| jisa janmanA varNavyavasthA jAti-pAti AdikI bhedaka hiMsAmaya dIvAloMse Upara uThakara usa sanmatiko saba manuSyoM ko hI nahIM pazu-pakSiyoM aura jIva-mAtrako samAna rUpase baiThane ke lie samavazaraNa (samAnatAse-samatAse baiThanekI dharma-sabhA) banAyA gayA thA Aja usI samavazaraNake pratIka mandiroMmeM hamane aneka prakArake niSedha lagA rakhe haiM, aura bolate haiM 'mahAvIrakI jaya' / dhig vyApakaM tpH| ___dIpAvalI hameM vahI jyoti dene AI hai yadi hamArI vivekakI A~kheM khulI hoN| vaha prativarSa AtI hai-aura kahatI hai-uttiSThata, jAgrata-uTho, jAgo aura isa dina mahAprabhuke antima upadeza 'samayaM goyama mA pamAyae' gautama, kSaNa bhara bhI pramAda na kara, puNya sandeza detI hai| hameM vaha jyoti mile, hamArA vaha navodaya ho jisase usa puNya puruSake samatAmaya samayasArase jIvanako zama aura samamaya banAveM aura zramase svAvalambanakI ora bddh'e| nirm
Page #631
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAvanA aura viveka bhAvanA manakI lahara hai aura viveka vastukA yathArtha vijJAna | bhAvanA satya ho sakatI hai paratathya hI nhiiN| bhaktako apanI bhAvanAvaza A~khoMke cAroM ora bhagavAn hI bhagavAn dikhAI dete hai| isIlie to kahA jAtA hai ki bhagavAnke darzanake liye bhaktakI bhAvanAmayI A~kheM cAhie / para vijJAnako prayogazAlAmeM to hAiDrojana aura AksIjanase hI pAnI bana sakatA hai| niyata kAryakAraNa bhAva aura padArtha sthitikI upekSA yahA~ nahIM ho sakatI / bhAvanAse kavitA ho sakatI hai aura usake zravaNa manana aura nididhyAsanase vyaktikI muktibhI ho jAya para yathArtha vijJAna aura vastu vyavasthA viveka yA vijJAnase hI ho sakatI hai| vivekakA sUrya kisI bhI konemeM andhakAra nahIM rahane denA cAhatA / bhAvanA bhavanAzinI bhI ho sakatI hai, para yadi use vivekase jyoti na mile to usake bhavapAtinI bhI hone meM sandeha nahIM hai| sarvadharma samabhAva bahuta sundara lagane vAlI bhAvanA hai aura vibhinna mata vAle dezameM buddhi bheda aura matabhaMdake vyAvahArika samAdhAnakA eka acchA rAstA bhI hai / yadyapi 'anekAnta darzana' ne vastuke virATa svarUpake AdhArase vastumeM aneka virodhI dharmoMkA samanvaya kiyA hai, para isane kAlpanika matavAdoMke vastu-sthiti-vihIna samanvayakA prayAsa nahIM kiyaa| isane vastumeM jo aneka virodhI dharma haiM unako dikhA kara yaha batAyA ki vibhinna daSTikoNoMse vastu ananta dharmoMkA AdhAra hai, unameM virodhI bhI dharma haiM / parantu saMgha racanA aura dharmakA sthAyI AdhAra ve hI tattva ho sakate haiM jinase vyaktikI mukti aura samAjameM sthAyI zAnti ho sakatI hai| unhIke samanvayase hI hama unnatikA dvAra khola sakate haiM / vastu sthitise viruddha dharmoke samanvayakA prayAsa sthAyI kalyANa nahIM kara sakatA / udAharaNArtha hama IzvarakartRtva aura vyaktisvAtantryako le leN| IzvaravAdI janmasiddha U~ca nIca vyavasthA aura ananta padArthoMpara prabhusattAmeM vizvAsa karate haiM aura usakA samasta matavAda zAstra paDita pracAra Adi varga saMrakSaNako dhruvakIla para ghUmatA hai jaba ki dravyasvAtantryavAdI pratyeka dravyako apane meM paripUrNa aura svatantra mAnatA hai / vaha eka dravyakA dUsare dravyapara naisargika adhikAra nahIM mAnatA hai / prabhusattA hI isake matase mithyAtva aura hiMsA hai, anadhikAra ceSTA hai, cAhe vaha janmasiddha ho yA karmasiddha / yaha to sahayogamUlaka guNasiddha vyavasthA para vizvAsa karatA hai| aba isakA samanvaya kIjie / eka aura prabhusattA hai aura dUsarI ora vyaktikI svatantratA / eka ora Izvara, usakA pratinidhi rAjA, usake sarvocca aMgase utpanna hone vAlA aura apaneko sarvazreSTha mAnane vAlA yajJajIvIvarga aura dUsarI ora svabhAvasiddha sRSTi, sahayoga paddhatise cunI huI gaNatantrIya vyavasthA, guNa karmAnusAra AjIvikAke liye svIkRta varNavyavasthA aura sabako samAna avsr| isa IzvaravAdameMse eka bhAvanA to nikAlI jA sakatI hai ki-'hama saba eka hI Izvarako santAna hai ataH hameM paraspara bhAIcArese rahanA caahie|" para isake tatvajJAnakA pAyA vargasvArthakA hI poSaNa karatA hai aura padArthoMko parAvalambanake muMhameM Dhakela detA hai| isaliye AvazyakatA viveka kI hai| hamArI bhAvanAko jyoti dene vAlA tatvajJAna yathArtha ho vastusparzI ho / bhAvanAoMse tatvajJAna niSpanna na ho kintu tatvajJAnakI jyotise bhAvanAyeM anuprANita hoM / buddhane 'jagat kSaNika hai, anitya hai, zUnya hai, nirAtmaka hai, azuci hai ye bhAvanAe~ bhAI thIM, aura AtmAdikA tatvajJAna
Page #632
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturtha khaNDa : 595 ziSyoMko anupayogI batAyA thA jisakA pariNAma yaha huA ki pIche pratyeka bhAvanAne kSaNikavAda zUnyavAda nairAtmyavAda Adi vAdoMkA rUpa le liyA aura AtmA loka Adike sambandhameM Aja bhI koI nizcita tatvajJAna nahIM milA / ataH aisA tatvajJAna aura viveka hameM pahale prApta karanA hogA jisake AdhArase zAnti aura muktikI bhUmikA taiyAra kI jA sake aura jisakI bhAvanAse apane jIvanako bhAvita kara bhAvanAko bhavanAzinI sAbita kara skeN| viparIta mata vAloMke prati mAdhyasthya bhAva rakhanA to ucita hai para viparItatA aura aviparItatAkA viveka to hameM karanA hI hogaa| paraspara virodhI do yA aneka dharmomeMse avirodhI sAmAnya tatva DhaMDhanA judI bAta hai para unakI ve vizeSatAe~ jina para ki unakI bhinnatA kAyama hai, dRSTise ojhala nahIM kI jA sktiiN| yadyapi anekAntadarzana aura syAdvAdane vastusthitike AdhArase vibhinna matavAdoMke nirIkSaNakA prayatna aura unake samanvayako sAkAra rUpa denekA advitIya prayAsa kiyA para usane vastu sthitikA ullaMghana kara kalpita kAma calAU samanvaya nahIM kiyA / jo dharma vastu meM nahIM hai unase inakAra kiyaa| AcArya haribhadra Adine bhI bauddha aura sAMkhyoMkA khaNDana kiyA para unake prati Adara bhAva rakha kara, unakI niyata para AkSepa na karake / eka vaidyako rogIke hitakI kAmanA rahane para bhI auSadhi viSayaka viparyAsa ho sakatA hai| ataH kevala bhAvanA hI nahIM vivekakI parama AvazyakatA hai| AdaraNIya pro0 becaradAsa jI dozIkA kevalI kauna' lekha hama isI aMkameM prakAzita kara rahe haiN| 'kevalajJAna yA sarvajJatA ho sakatI hai yA nahIM' yaha viSaya gambhIra paryAlocanakI apekSA karatA hai / unhoMne jo sabake prati Adara bhAva, paraspara maitrI, kaTutAkA abhAva Adi ahiMsaka niSkarSa nikAle haiM unase sahamata hokara bhI hama matavAdoMke vivekajJAnako gauNa sthAna para nahIM rakha sakate / samyagdarzana hameM vainayikavRttise Age le jA kara vijJAna jyotimeM khar3A karatA hai aura unake yathArtha bodhakI preraNA detA hai| ___ matakA ahaMkAra burA hai viveka burA nahIM / yaha ThIka hai ki apane apane dravya kSetra kAla bhAvake anusAra hitabuddhise una matoMkI pravRtti huI hogI aura hameM unhIM dravyakAla kSetra bhAvakI paridhimeM baiTha kara hI una matoMkI upayogitAko AMkanA cAhie para Aja kI dravya kSetra kAla bhAvakI paristhitimeM hameM koI eka yA kucha eka to cunane hI hoMge / itanA hI viveka hai aura yahI samyagdarzana hai|
Page #633
--------------------------------------------------------------------------
________________ caramazarIrI bhagavAn bAhubalI asti tAvadasmin deze dhana-dhAnya samRddhA bahujanasaMkulA dharmatIthaMsvarUpA ayodhyayA nAma nagarI / purAkAle tatra bhogabhUmisthitipracyutau karmabhUmivyavasthApravRttANAM ca vizvakSatragaNAgraNIH nAbhirAjo'ntyo kulakaro'bhavat / tasya janatAprANadAyinI paramasaubhAgyaM bhuMjantI sumaMgalA marudevI AsIt / kAlAntare zrI- hrI-dhRtibuddhi-kIrtilakSmyAdi vividhAbhiH devIbhiH pariveSTita jagaddhitakaraM prathamatIrthakarapadabhAjaM putraM lebhe / asminneva bhave'yaM dharmAmRtaM varSiSyatIti svajanaH saha indreNa sa vRSabha iti nAmnA AhUtaH / atrAntare yuvarAjapadabhAk sa bhagavAn svapitRpreSitasarvajanebhyaH asyAdikarmaNAM zikSAM pradAya gRhasthocitavaivAhikakarmaNi tena dve kanye parigRhIte / tatra jyeSThA devI yazasvatIti nAmnA kaniSThA devI sunandeti nAmnA khyAtiM gate / atha kramazaH yazasvI devI putrANAM zataM kanyAmekAM ca suSuve / tatra jyeSThaH putraH bharata iti nAmnA kanyA brAhmIti nAmnA ca khyAtiM gatau / tena kAraNena dezo'yaM bhAratavarSa iti nAmnA tathA purAtanalipiH brAhmIti nAmnA prasiddhi gatau / asminnevAvasare kaniSThA devI bAhubalIti nAmakaM putramekaM sundarIti kanyAmekAM suSa / evaM svajanaiH saMvRtaH sa yogirAT bhagavAn svapitRdattasAmrAjyapadaM bhuJjamAnaH prajArakSaNAdikarmaNi dattAvadhAnaH sukhena kAlamabhavat / athAnyedyuH rAjasabhAyAM siMhAsanArUDhaM taM deva devarAT sApsarAH sagandharvaH upAsadat / tataH bhaktinirbhara: sa devarAT saprayojanaM nRtyaM prAyUyujat / sa bhagavAn tad dRSTvA anyatamasaMsargAt zuddhaH sphaTika iva sAnurAgo jAtaH / etat dRSTvA indreNa cintitaM devo'yaM rAjyabhogAt kathaM virajyediti prakSINAyujaM nIlAMjanAnAmakaM pAtraM tasmin karmeNa prAyukta / rasabhAvalayopetaM naTantI sA AyurdIpasaMkSaye kSaNAdadRzyatAM prApa / tadA tasminneva kSaNe rasabhaMgabhayAt indro'nyAM devIM saMdadhe / etat kimiti vicAryamANasya nirvedabhAvanopetasya bhogAt virajyataH tasya bhagavataH mahatI vairAgyabhAvanA jAtA / tena cintitam - aho idaM jagat vinazvaram, lakSmIH taDidvallarIva caMcalA, yauvanaM vapuH ArogyaM aizvaryaM ca calAcalam iti saMsRtisvarUpaM parijJAya nirvedavairAgyaparaH bhavan sa bhagavAn laukAntikadevairanumanyamAnaH kramAdayodhyAyaH nAtidUre nAtyAsannaM siddhArthanAmakaM vanaM samprApya vyutsRSTAntaraMga - bahiraMgasaMtaH san paJcapuSTikaM kezAn luJcamAnaH vItarAgapravaNAM jinamudrAmupAdade / atrAyaM vizeSa: yat jinamudrAsvIkaraNAt pUrvaM tena bhagavatA sarvaputreSu sAmrAjyasya vibhAgaH kRta AsIt / tatra ayodhyAyAH bhoktA bharataH jAtaH / tathA dakSiNadezastha podanapurasAmrAjyasya bhoktA bAhubalI abhavat / I anantaraM yadA bhagavAn catuHghAti karmANi hatvA kevalajJAna vibhUtyA sampanno'bhavat tadaiva bharatarAjyasyAyudhazAlAyAM cakraratnaM samutpannam / tena bharatarAjaH bharatavarSasya SaTkhaNDAni vijitya yadAyodhyA parAvRtastadA cakraratnaM nagarAdvahiH avaruddha N dRSTvA cintitavAn - aho kena kAraNenedaM cakraratnaM nagare na pravizati / tadanantaraM samucita - kAraNaM jJAtvA mantribhiH niveditam - bho svAmin ! idAnIM yAvat tava bandhubhiH tavAjJA naiva svIkRtA ataH idaM cakraratnaM nagare na pravizati / etat rahasyaM jJAtvA tena cakavartinAjJApatraM datvA svabandhUnAM samIpe dUtAH preSitAH / anye sarve bAndhavaH AjJApatraM dRSTvA paramanirviNNAH santaH bhagavata RSabhadevasya samIpe gatvA jinadIkSAmAdAya muktimArge ratAH jAtAH / kevalaM bAhubalI taM dRSTvA vicArayati yadahaM mama pitrA dattaM rAjyaM bhuJjAmi, nAtra bharatarAjasya
Page #634
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturthaM khaNDa : 597 hastakSepaM yogyaH / ataH AjJApatraM asvIkurvatA tena dUtamuddizya proktam - gaccha tvaM svasvAminaM kathaya kaH kasya AjJAkArI bhavitumarhaH ? ityasya nirNayo yuddhAbhUmAveva bhaviSyati / tataH dUtenAgatyaM yathA jAtaM niveditam / etat zrutvA bharatarAjaH kruddhaH bhavat yuddhAya sannaddho jAtaH / tadanantaraM podanapurabahirbhAge yuddhocitaraNabhUmI ubhayoH sainyayoH sammelanaM yadA jAtaM tadobhayapakSavartibhiH mantribhirekatrIbhUya vicAritam - etau caramazarIrau yuddhena nAnayoH kAcit kSatiH bhaviSyati / etena yuddharatajanAnAmeva saMkSayaH syAditi nizcitya taiH tayoH mAtroranumati labdhvA dhamyaM yuddha ghoSitaM kathitaM ca janasaMhArakAriNA'kAraNaraNenAlam / etena mahAnadharmaH garIyAn yazovadhazca syAt / iyaM balaparIkSA'nyathApyupapadyate / ataH yuvayoreva madhye jalayuddha N dRSTiyuddha bAhuyuddhamititrayAtmakaM yuddha N bhavatu / anenopAyena yasya vijayaH syAt sa ubhAbhyAM svIkaraNIya iti / tataH evaM prakArake trayAtmake yuddha e sammatiM datvA tau bhrAtarau ubhayapramANIkRtya prathama jalayuddharatau jAtau / tataH kRcchrAdevaMprakArake trayAtmake yuddha sammati, datvA tau bhrAtarau ubhayapakSavartinaH rAjJaH pramANIkRtya prathamaM jalayuddharatau jAtau / asmin yuddhe ekau'parasyopari svadorbhyAM ativegena jalaM prakSipati / paraM bharatena muktaH jalaughaH prAzoH daurbalyazAlinaH mukhamaprApya ArAt samApatat / etena asmin yuddhe bharataH parAjito jAtaH / anenaiva kArana bharataH dRSTiyuddha muSTiyuddha e ca parAjito jAtaH / tadA krodhAndhena nidhIzinA cakriNA zatrukSayakaraM cakraM smRtam / smaraNamAtreNa cakraratnaM samupasthitam / svabAndhavAH cakraratnenAvadhyAH iti / niyamasyAvahelanAM kRtvA bAhubalI svAminaH upari tat prakSiptaH san tasya pradakSiNAM kRtvA tatraiva tasthau / etat kiM jAtamiti vicAryamANaH cakrI paraM anuzayaM jagAma / tadA kSINaprabhaM jyeSThabhrAtAraM dRSTvA bAhubalI samuddizya avadat - bhobandho ! vipAkakaroH sAmrAjyasya kRte bhavataitat kiM kRtam / ataH bhavAnevedaM sAmrAjyaM bhunaktu / etena mama kimapi prayojanaM nAsti / ahaM tu tIrthezvarasya bhagavataH samIpe gatvA mokSamArgarato bhavAmi / tataH sa svanandane mahAbalini nikSiptapodanapurarAjyadhigaH tIrthezvarasya guro: paramArAdhayan jinadImupAdade / tadanantaraM jinAgamAdhyayanaparAyaNaH saH guroranumati samprApyaikavihArI bhUtsA AvarSa pratimAyogamAtasthe / tadavasthAyAM tasya zarIraM vyAptakITa-pataMgAbhiH mAdhavIlatAbhiH niHsarpatsarpaH vAlmIkaizca vyAptaM jAtam / varSAnte yasminneva kSaNe cakravartinA bharatena tasya mahatI pUjA'rabdhA tasminneva kSaNe sa bhagavAn bAhubalI catuHghAtikarmANi hatvA kevalaM jJAnavibhUtyA sampanno'bhavat / tataH sa bhagavAn tIrthezvaravRSabhenAdhiSThitaM kailAzamacalaM samprApya krameNa samastakarmANi hatvA ca mokSalakSmyadhiSThito jAtaH / pekk k
Page #635
--------------------------------------------------------------------------
________________ mere jIvana-dAtA varNIjI vyakti Akhira vyakti hai / kAlakI gati ke sAtha pratyeka vyaktikI iha lIlA samApta honA svAbhAvika hai / phira bhI kucha vyakti aise avazya hote haiM jo kAlapara bhI vijaya pAte hue dekhe jAte haiM / iha lIlA samApta honepara bhI apane jIvita kAryoM dvArA unakA cirakAla taka astitva banA rahatA hai / isa kAlameM jo isa gaNanAke yogya haiM unameM zraddheya varNIjI anyatama haiM / ve aba hamAre madhya nahIM haiN| para ve samAjake dRSTi-ojhala ho jAyeMge yaha sambhava nahIM hai / unhoMne apane jIvanakAlameM racanAtmaka dRSTise jisa itihAsakA nirmANa kiyA hai| vaha yuga-yuga taka unakI jIvana kahAnI mukharita karatA rahegA / abhI merA zikSA - kAla pUrA nahIM huA thA ki jabalapurameM zikSAmandira khulanevAlA hai aura usake pradhAnAcArya zraddheya paM0 vaMzIdharajI nyAyAlaMkAra hone vAle haiM yaha susamAcAra mujhe jabalapura khIMcakara le gayA / jisa dina maiM jisa gAr3Ise apane ghara lauTa rahA thA, usI gAr3Ise zraddheya varNIjIne bhI sAgarake liye prasthAna kiyA / zraddheya paMDita jI unake sAtha cala rahe the| gAr3I kaTanI taka AtI thI, isaliye unake sAtha maiM bhI vahIM ruka gayA / mujhase yaha kahakara ki sAmAna chAtrAvAsameM rakhA Ao, ve zrI jinamandirajImeM cale gaye / sAmAna rakhAkara pIchese maiM bhI pahu~ca gayA / darzanavidhi sampanna honepara donoM mahAnubhAva sAmAyika karane lage / maiM karmakANDa granthakA svAdhyAya karane lagA / isI bIca khabara pAkara aneka zrAvaka aura zrAvikAe~ zraddheya varNIjIke mukhase amRtavANI sunane aura unakA punIta darzana karaneke liye vahA~ ekatrita ho gaye / sAmAyika vidhi sampanna honepara pravacana ke liye sabane zraddheya varNIjIse prArthanA kii| maiMne avasara dekhakara caukI unake sAmane rakha dI / kintu unhoMne svayaM pravacana na kara mujhase kahA - "bhaiyA ! kauna grantha hai ?" " maiMne kahA - " karmakANDa ve bole - "par3he ho ?" maiMne kahA - "hA~, par3hA hU~," paMDitajIkI ora saMketa karate hue punaH kahA - "gurujIne hI par3hAyA hai / " sunU~gA aura saba suneNge| kaho bhaiyA ! ThIka hai na / " kauna niSedha kare, sabane ve bole - " to sunAo, maiM saMkocavaza hA~ bhara dI / unakI yaha anugrahapUrNa vANI sunakara maiM to gadgad ho gayA / minaTa - do minaTa stabdha rahaneke bAda maiM apanI zakti anusAra vyAkhyAna karane lagA / mere usa vyAkhyAnako sunakara ve paNDitajIse bole, bhaiyA ! bAlaka to buddhimAna dikhAI detA hai / ise zikSAmandira meM sahAyaka adhyApaka banA lenA | Apake pAsa adhyayana bhI karegA aura madhyakI kakSAoMke chAtroMko adhyApana bhI karAyegA / phira mujhe lakSya kara bole, bhaiyA ! patrakI pratIkSA nahIM karanA / jisa dina zikSAmandirakA udghATana ho, A jaanaa| samajho, tumhArI niyukti ho gaI / abhI 25) ru0 mAsika milegaa| Age tarakkI ho jAyagI / unakA yaha prathama AzIrvAda hai jise pAkara maiM dhanya ho gayA / zikSAmandirakA udghATana kara zrAvaNamAsameM pUjya zrIkA nAgapura jAnA huA pake lie eka vidvAnkI yAcanA kI / paM0 phUlacandrako bulA lenA yaha kaha kara ve / samAjane unase dazalakSaNa sAgara lauTa Aye / mujhe
Page #636
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturtha khaNDa : 599 AmantraNa-patra milanepara maiM sAgara bhAgA gyaa| zrI caraNoMmeM nivedana kiyA maiM isa yogya nahIM huuN| bole, eka dina ruko, (bAIjIke hAthakA) premase bhojana karo, zAntise bAta kreNge| maiMne samajhA merI suna lI gaI, bar3I prasannatA huI / apane sAtha biThAkara premapUrvaka bhojana karAyA / zraddheya bAIjIke hAthakA susvAdu bhojana pAkara maiM dhanya ho gayA / bhojanake antameM vahIM bole-dekho bAIjI! yaha bAlaka kaisA haThI hai| maiM nAgapura vacana de aayaa| yaha manA karatA hai / yahA~ bhagA AyA / ise samajhA do / yaha apanA bhaviSya nahIM dekhatA / bAlaka honahAra hai, bana jAyagA to.... / maiM mu~ha dekhatA raha gayA / guru-kRpA mAnakara nAgapura gayA to, para sAthameM samajhA-bujhAkara zrI paM0 hIrAlAlajI siddhAntazAstrIko bhI le gyaa| zikSAmandira sucArurUpase calane lgaa| suparinTenDenTake padapara sva0 zrI choTelAlajI mAsTarakI niyukti huii| maMtrI sva0 zraddheya kanchedIlAlajI vakIla the| kucha dina to mAsTara sAhabane ThIka DhaMgase kAma claayaa| bAdameM apanA raMga jamAneke lie unhoMne kucha aisI nIti apanAI jisase zikSAmandirakI pragati ruka gii| unakI isI nItike kAraNa maiM zikSAmandira chor3akara banArasa calA AyA / usa samaya pUjya zrI vahA~ virAjamAna the hii| pUrA samAcAra jAnakara unhoMne mujhe anya darzanoMke zikSaNake lie vidyAlayameM sthAna de diyA aura 25) ru. mAha vRtti nizcita kara dii| kintu maiM unake isa zubhAzIrvAdakA adhika samaya taka lAbha na uThA skaa| apanI gaha-sambandhI Arthika kaThinAIke kAraNa mujhe adhyApakI jIvana vyatIta karaneke lie vivaza honA pdd'aa| madhyakA kAla aisA bahuta hai jo prakRtameM vizeSa ullekhanIya nahIM hai / san 41 me mathurAsaMghane zrI jaya prakAzanakA nirNaya liyaa| usakA anuvAdAdi kArya sampanna karaneke lie mujhe banArasa Amantrita kiyA gyaa| maiM jelayAtrAse haI zArIrika kSatiko pUrA kara punaH banArasa A gayA aura isa maMgala kAryameM juTa gyaa| isI bIca a0 bhA0di0 jaina vidvatpariSadakI sthApanA huI / maiM usakA saMyukta maMtrI huA / kAryAlayakA bhAra mujhe hI sauMpA gyaa| nizcaya huA ki kaTanImeM honevAle vizeSa utsavake samaya vahA~ isakA pUjya zrI kI adhyakSatAmeM prathama adhivezana kiyA jAya / usa samaya pUjya zrI panAgarameM virAjamAna the| nivedana karaneke lie maiM hI niyukta kiyA gayA / maiM panAgara gayA / pUjya zrIse nivedana kiyA / bahuta anunaya-vinaya karanepara svIkRti mila gayI / adhivezana to nizcita samayapara huA, para isa daur3a-dhUpa aura kAryAdhikyake kAraNa maiM lIvara jaise kaThina rogase itanA grasita haA ki lagabhaga sAta mAha taka annake darzana karanA bhI durlabha ho gyaa| kevala phaloMke rasa aura dUdha para hI mujhe rakhA gyaa| paNDitakI AjIvikA kitanI ? kAma karo, vRtti lo| AjIvikA banda ho gii| pAsameM jo sonA-cA~dI thA usameMse kucha hissA becakara kAma calAne lgaa| yaha samAcAra parama kRpAlu pUjya zrIke kAnoM taka phNcaa| unakI AtmA dravIbhata ho utthii| tatkAla unha.ne A0 bAba rAmasvarUpajI baruAsAgara vAloMko saMketa kara 600) ru. bhijvaaye| mujhe gurukRpAkA sahArA milA, acchA hokara punaH jayadhavalAke sampAdanameM juTa gayA / yaha pUjya zrIkI hI mahatI kRpA hai ki maiM Aja jIvita hU~ aura dharma-samAjake kAryoMmeM yogadAna kara rahA huuN| zrI gaNezaprasAda di0 jaina varNI granthamAlAkI maMgala sthApanA inhIM 600) ru. ke zubha-saMkalpase kI gaI thii| hAlAMki maiM una rupayoMko kucha kAla bAda hI granthamAlAmeM jamA karA sakA thaa| yaha merA jIvanavrata hai ki jahA~ taka sambhava hogA maiM apane jIvanake antima kSaNataka unakI puNyasmRtimeM kucha na kucha kArya karatA rhuuNgaa| caitrakA mahInA thaa| pUjya zrI sonAgira siddhakSetrapara virAjamAna the| maiM aura sva0 DA. mahendrakumArajI nyAyAcArya jhA~sIkI mahAvIra jayantI sampanna kara zrI siddhakSetrakI vandanA aura pUjya zrIke darzanoMke lie sonAgira gye| usa dina AhArake lie do caukAoMkI vyavasthA thii| unameMse eka caukA gayA nivAsinI
Page #637
--------------------------------------------------------------------------
________________ 600 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana-grantha bra0 patAsIbAIne lagAyA thA / zuddhike pazcAta jaba pUjya zrI AhArake lie uThe to dUsare caukevAlA praur3ha puruSa Age bddh'aa| yaha dekhakara brahmacAriNIjI bhI Age bar3hane lgiiN| donoM meM Age bar3hanekI eka prakArase hor3a-sI laga gaI / yaha dRzya dekhakara pUjya zrI ThiThaka gaye, usa bhAIse bole-bhaiyA ! kyA karate ho, kyA AhAra karAneke lie yahI dina hai, dUsare dina karA denaa| dekhate nahIM ho| ye bAIjI vRddhA mahilA hai, tapasyAke kAraNa kRzazarIra hai| thor3I to dayA kro| aura yaha kahakara lauTa aaye| kucha dera rukaneke bAda punaH zuddhi kara AhArako uThe / AhAra karaneke bAda hama donoMse bole-bhaiyA! AcArazAstra ke anusAra yadi hamase kucha pramAda huA hai to hama prAyazcita kara lete haiN| hamase vaha dRzya dekhakara rahA nahIM gayA, isalie do zabda mukhase nikala gaye / kaisI viDambanA hai, loga mAtra AhAra karAnemeM hI dharma samajhate haiM / jahA~ AkulatA ho vahA~ dharma kaisA ! hama donoM pUjya zrIke ye vacana sunakara avAk raha gye| ___ caurAsI-mathurAmeM paMcakalyANa-pratiSThAkA Ayojana thA / pUjya zrI vahA~ virAjamAna the| dezake konekonese bar3e-bar3e puruSa Aye hue the| hama paNDitoMkA bhI pUrA majamA ho gayA thaa| eka dina pramukha vidvAnoMne pUjya zrIko AhAra denekA saMkalpa kiyaa| pratigraha karaneke lie khar3A kise kiyA jAya / sabane vicAra kara parIkSAke taurapara mujhe khar3A kara diyaa| zrI mandirake prAMgaNameM zuddhividhi sampanna kara pUjya zrI AhArake lie utthe| kintu ve viruddha dizAmeM cale gaye / 30-40 cauke lage the| AzA-nirAzAke jhU lemeM maiM jhUlatA rahA / yaha to honahAra hI samajhiye ki pUjya zrI una saba caukoMmeMse hote hue vahA~ padhAra gaye jahA~ hama paNDitoMne caukA lagA rakhA thaa| merI zraddhA phalIbhUta huii| sollAsa vAtAvaraNameM AhAravidhi sampanna honepara AzIrvAdoMkI puSpavRSTise maiM dhanya ho gayA / vahIM dUsare dina pUjya zrIkA pravacana ho rahA thaa| usI samaya eka bhAIne Akara mere hAthameM tAra thamA diyA / maiMne use khole binA hI kurateke UparI jebameM rakha to liyA, kintu bAra-bAra hAtha usa ora jAne lgaa| mana hotA thA ki kholakara par3ha luuN| merI yaha manaHsthiti aura hAthakI halana-calana kriyA pUjya zrIke dRSTise ojhala na raha skii| pravacanakI dhArA banda kara bole-bhaiyA ! Akulita honese acchA to yaha hai ki kholakara par3ha lo / maiM siTapiTA gayA / punaH bole-ghabar3Ao nhiiN| tuma kholakara par3ha lo| usake bAda hI maiM pravacana kruuNgaa| guru AjJA mAnakara maiMne tArako kholakara pddh'aayaa| tArakA Azaya samajhate hI merA ceharA phIkA par3a gyaa| tArameM koI anahonI bAtakA saMketa hai, pUjya zrIko yaha samajhate dera na lgii| bole-bhaiyA ! aba tuma uTha jAo, apane kAryameM lgo| cintA na karo, saba acchA hogaa| ghaTanA to anahonI thI hI / merI choTI beTI ci. puSpA tIsare maMjilase gira par3I thI, kintu vaha pUjya zrIke AzIrvAdase pUrvavat punaH svastha ho gii| lalitapurameM pUjya zrIkA cAturmAsa prArambha huaa| cAturmAsakI samagra vyavasthA kSetrapAlajImeM kI gaI thii| maiM bInAmeM gharapara apanA sAmAna rakhakara eka jholA lekara pUjyazrIke darzanake lie lalitapura calA gyaa| mujhe AyA huA dekhakara pUjya zrIne vahA~ upasthita samAjako saMketa kara diyA-ise jAne nahIM denaa| maiM nirdezako TAla na skaa| pAMca mAha taka usI sthitimeM rahA AyA / varNI iNTara kAlejakI sthApanA usI cAturmAsakA suphala hai| mujhe apane pradezakI sevA karanekA suavasara milaa| maiMne ise pUjya zrIkA zubhAzIrvAda maanaa| cAturmAsa sAnanda sampanna ho rahA thA / bhAdrapadI dazalakSaNaparva sampanna huA hI thA ki isI bIca pUjya zrIko gudAke bagalameM adaSTa phor3ene daboca liyaa| calane-baiThane meM takalIpha hone lgii| taba kahIM patA laga sakA ki gudAke mukhadvArake bagalameM adRSTa phor3A apanA sthAna banA rahA hai| janatAmeM taraha-tarahakI bAteM hone lagIM / koI kahatA cIrA laganA cAhie, koI isakA niSedha krtaa| bahuta vicArake yAda cIrA lagAnA nizcita huA ki
Page #638
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturthakhaNDa : 601 iMjakzana lagAne na lagAneke vivAdane sabako A gherA / janatA iMjakzana lagAkara cIrA lagAyA jAya isa pakSa meM na thI / pUjya zrI ke sAmane bhI yaha prazna upasthita huA / ve bole - bhaiyA ! itanI cintA kyoM karate ho| maiM svayaM iMjakzana lekara cIrA lagavAneke pakSameM nahIM hU~ / taba kahIM janatAne saMtoSakI sA~sa lI / TIkamagar3ha se DAkTara bulAyA gayA / phor3A dekhakara usane kahA ki mahArAjajI binA iMjakzana lagAye cIrA lagAnA sambhava nahIM hai / kintu pUjya zrIne use samajhAkara kahA - bhaiyA ! Apa cintA kyoM karate ho, Apa nirdvandva hokara apanA kAma karo / mere kAraNa Apako cIrA lagAne, use sApha karane aura malahama paTTI karana meM koI dikkata nahIM hogI / bahuta samajhAne-bujhAneke bAda use taiyAra kiyA jA sakA / pUjyazrIko bhItarake eka kamare meM paTTepara oMdhA liTAyA gayA / mAtra maiM aura sva0 zrI lAlA rAjakRSNajI samhAla ke liye vahA~ raha gaye aura sabako alaga kara diyA gayA / maiM pairoMko samhAla rahA thA aura zrI rAjakRSNajI UparI bhAga ko| DAkTarane phor3ako sApha kara nastara lagAyA / durgandhamaya pU kA phuvvArA phUTa par3A / phor3ene lagabhaga cAra aMgula gaharA sthAna banA liyA thA / gherA 6 iMcase kama na hogA / itanA bar3A phor3A hote hue bhI sajIva zarIrameM cIrA lagAyA jA rahA hai yaha andAja lagAnA kaThina thA / samAdhistha puruSakI jo sthiti hotI hai usI sthitimeM pUjya zrIne svayaMko pahu~cA diyA thA / na hAtha hile, na paira hile aura na zarIrakA zeSa bhAga hI hilA / oMTha jaise prArambha meM banda the, anta taka usI taraha banda rahe Aye / lagabhaga isa pUrI kriyAko sampanna karane meM 20-25 minaTa lage hoMge / para jo kucha huA saba eka sA~sameM ho gyaa| DAkTarako Azcarya ho rahA thA ki aisA bhI koI puruSa ho sakatA hai ? saba kriyA sampanna kara antameM jAte hue vaha kahane lagA-ye puruSa nahIM, mahApuruSa haiM / mujhe aise mahApuruSakI yatkicit sevA karanekA suavasara mila sakA, maiM dhanya ho gayA / merA DAkTarI karanA Aja saphala huA / maiMne Aja jo pATha par3hA hai vaha jIvana bhara yAda rahegA / lalitapura cAturmAsa samayakA varNIjayantIkA najArA bhI dekhane lAyaka thA / na bhUto na bhaviSyati aisA vaha mahotsava thA / gajaratha jaise mahotsavake samaya jo janasaMmarda dRSTigocara hotA hai vahI dRzya varNIjayantIke samaya dRSTigocara ho rahA thA / pUjya zrI buMdelakhaNDakI janatA ke lie devatAsvarUpa rahe haiM / usa dina usane usI bhAvanAse unake zrI caraNoMme zraddhA sumana arpita kiye / pUjyazrI ke jIvana sambandhI aise ullekhanIya prasaMga to bahuta haiM / tatkAla mujhe eka hI prasaMgakA aura ullekha karanA hai jo unake antima jIvanase sambandha rakhatA hai / antima dinoMmeM pUjya zrIkA calanA-phiranA banda ho gayA thA / vAcA ne apanA sUkSmarUpa dhAraNa kara liyA thA / itanA saba honepara bhI pUjyazrIkI dRSTi, zravaNa aura smaraNa zakti barAbara unakA sAtha de rahIM thiiN| jisa zArIrika vedanAmeM pUjyazrIke antima dina vyatIta hue usameM zAyada 'koI apaneko sthira rakhane meM samartha hotA / kintu una dhIra-gambhIra mahApuruSakI bAta nirAlI thii| unakI Antarika vedanAko ve hI jAnate the / para unhoMne apanI vAcika yA kAyika kisI bhI ceSTA dvArA dUsaroM para use kabhI bhI prakaTa nahIM hone diyA / jaba unase munipada aMgIkAra karane ke liye nivedana kiyA gayA taba unake pichI grahaNa karaneke liye yatkicit hAtha uThe aura mukhase aspaSTa ye zabda prasphuTita ho uThe - AtmA hI AtmAke liye zaraNa hai aura pUrNarUpase parigraha rAhata hokara pUjyazrIne apanI ihalIlA samApta kI / ve aise mahApuruSa the, jinakI zatAbdi - mahotsavakI puNyabelAmeM puNyasmRtisvarUpa zraddhA sumana arpita karate hue hama saba yahI bhAvanA kareM ki jisa niSkAma bhAvase ve apane kartavya pathapara agrasara hote rahe, unake dvArA batAye gaye usa mArgapara calanekA hameM bhI bala prApta hove / maiM svayaM to pUjyazrI ko apane jIvanadAtAke rUpameM smaraNa karatA hU~ aura jIvana bhara smaraNa karata rahU~gA, yahI merI usa mahAna divaMgata AtmAke prati zraddhAMjali hai / 76
Page #639
--------------------------------------------------------------------------
________________ maMgalasvarUpa gurujI apanI zikSA samApta kara morenAke jaina siddhAnta vidyAlayako chor3e mujhe cAlIsa varSase adhika ho gayA hai| phira bhI mAtRsvarUpa usa zikSA saMsthAkA smaraNa hote hI cattameM vilakSaNa sukhakI anubhUti hone lagatI hai / maiMne apane jIvanameM yadi koI saMsthA dekhI hai to vaha morenAkA jaina siddhAnta vidyAlaya hI hai jahA~ saba prakArako vyavasthA hote hae bhI zAsya-zAsaka bhAvakA sarvathA abhAva thA / zikSAguru aura snAtaka saba svayaM sphUtise apane-apane kartavyakA samucita rItise pAlana karate the| vahA~ anuzAsana jIvanakA aMga banA huA thA, anuzAsana sikhAnA nahIM par3atA thaa| aisA udAtta-mukta vAtAvaraNa maiMne abhI taka anya kisI bhI jaina zikSA saMsthAmeM nahIM dekhaa| usa samaya jo gurujana the ve sabhI apane-apane viSayake niSNAta vidvAn the| unake nimitta una saba vidvAnoMkA jIvana banA hai jinhoMne unake pAdamUlameM baiThakara zikSA prApta kI hai| svargIya zraddheya paM0 khUbacandajI zAstrI saMsthAke maMtrI the| ve sabhI snAtakoMke prati putravat sneha karate the / unake sambandhameM svayaM anubhavI huI eka ghaTanA mujhe Aja bhI yAda hai| use bhUlanA sambhava bhI nahIM, kyoMki usase mujhe zikSA to milI hI, mArgadarzana bhI prApta huaa| dazalakSaNa parvake dina the| pratidina zrI jinamandirameM donoM samaya zAstra pravacana rakhA gyaa| svayaM paNDitajI pravacanake samaya niyamase upasthita rahate the| upasthita janatA cAhatI thI ki zAstra pravacana ve svayaM kreN| kintu unhoMne eka dina bhI zAstra pravacana svayaM na karake majhe vaha kArya karaneko lgaayaa| thA ki yaha zikSA saMsthA hai, yahAMkI pratyeka pravRtti aisI honI cAhie jisase hamAre snAtaka yogya zikSaka aura dharmopadeSTA baneM / unapara upasthita janatA bahuta nArAja hotI rahI, para unhoMne usakI cintA nahIM kii| zikSA aura upadezake kSetrameM jo kucha unheM denA thA ve isa kriyAke dvArA mujhe de gye| ve Aja hamAre bIca meM nahIM hai, para unakI yaha pariNati sabake lie mArgadarzaka hai / zrI paM0 manoharalAlajI zAstrI bhI usa samaya vahIM nivAsa karate the, ve bar3e bhadrapariNAmI the / yadAkadA maiM unake pAsa jAtA rhaa| AjIvikAme Atmanirbhara bananese hI vidyA sphurAyamAna hotI hai yaha maiMne unhIMse sIkhA hai| yadyapi Aja morenA vidyAlayakA vaha svarUpa to nahIM rhaa| usa samaya maiMne vahA~ eka vizeSatA aura dekhI / vaha yaha ki vahA~ke prabandhaka vargameM vidvAnoMkI hI pramukhatA rahI hai| merI upasthitimeM eka bAra prabandha samitikA adhivezana huA thaa| maiMne usameM Aye hue zreSThivargako mu~ha tAkanevAlA hI paayaa| yaha ukti hai to kaTaka, parantu kisI bhI zikSAsaMsthAmeM prAdhAnya zikSAsaMsthAke anurUpa unhoM zikSA vizAradoMkA hI honA cAhie, jinake kAraNa vaha zikSAsaMsthA kahalAnekI adhikAriNI hotI hai| usameM arthakA prAdhAnya hote hI zikSakoMmeM cATukArI Aye binA raha nahIM sktii| aisA hI inameM kArya-kAraNabhAva hai| yahA~ Aneke pUrva maiM zrI mahAvIra di0 jaina pAThazAlA sADhU malakA snAtaka rahA huuN| madhyamA takakI zikSA maiMne vahIMpara sva0 pUjya paM0 ghanazyAmadAsajI nyAyatIrtha Adi zikSA guruoMke pAdamUlameM pAI hai| pUjya paM0 ghanazyAmadAsajI vyutpanna aura svAbhimAnI zikSA vizArada vidvAn the / mujhameM jo yatkicit vyutpatti hai yaha unhIMkI dena hai|
Page #640
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturtha khaNDa : 606 adhikAriyoMke rukhake kAraNa parIkSA kAlameM jo avyavasthA banI usakI bharapAI karaneke abhiprAyavaza garmiyoMke avakAzake bAda pUjya paM0 baMzIdharajI nyAyAlaMkAra aura sva0 pUjya paM. devakInandanajI siddhAntazAstrI hama saba chAtroMkI parIkSA leneke lie sADhU mala bulAye gye| isa varSa maiMne dharmazAstrameM jIvakANDakI parIkSA dI thii| isalie mujhase anya praznoMke sAtha yaha pUchA gayA ki jIvakANDa isa nAmameM 'kANDa' zabda lagAnekA kyA matalaba hai ? maine kahA-'kANDa' pora (parva) ko kahate haiM / AcArya nemicandra siddhAntacakravartIne jisa mahAzAstrakI racanA kI hai usakA yaha eka hissA hai, isIlie 'jIvakAMDa' isa nAmameM 'kANDa' zabda jor3A gayA hai| merA uttara sahI thA yA galata, yaha vizeSa to maiM usa samaya nahIM samajhatA thA, kintu mere uttara jIvanake nirmANameM yaha hetu banA isameM sandeha nhiiN| mere morenA pahu~canekA yahI kAraNa bnaa| rAtrimeM maiM donoM vidvAnoMse milA / sva0 pUjya paM0 devakInandanajI bole-isameM sandeha nahIM ki tumhAre guru zrI paM0 ghanazyAmadAsajI vyutpanna aura kuzala adhyApaka haiN| kintu yahA~ tumhArA caturmukhI vikAsa nahIM ho sakatA / tuma pratyutpannamati mAlUma dete ho| morenA vidyAlayakA daravAjA tumhAre lie khulA huA hai / sUrA kyA cAhatA hai- do aaNkheN| kisI prakAra 1 mAhake bhItara maiM morenA pahu~ca gyaa| vahA~ kucha dina rahA, para citta na laganese bhAga nikalA aura punaH sAdamala phuNcaa| taba taka sADhUmala pAThazAlAkA nakazA hI badala gayA thaa| sva0 pUjya paM0 ghanazyAmadAsajI khedakhinna hokara sAr3hamala pAThazAlA chor3a cuke the| phira bhI isa pAThazAlAke saMsthApaka udAttamanA zreSThivarya lakSmIcandajIkI bImArIke kAraNa maiM vahA~ ruka gyaa| eka dina seThajIne mujhe dekha liyaa| bar3e nArAja hue aura tatkAla prabandha karAkara merI icchAke viruddha mujhe punaH morenAke lie ravAnA kara diyA / lAcAra maiM morenA vidyAlayakA sthAyI snAtaka bana gyaa| abhI taka maiM pUjya guru gopAladAsajIke viSayameM kucha nahIM jAnatA thA itanA hI mAlUma huA thA ki ve bahuta bar3e vidvAn the aura unhoMne hI isa saMsthAkI sthApanA kI hai / eka dina paryaTanake samaya sva0 pUjya paM0 devakInandanajIne gurujIke viSayameM eka saMsmaraNa sunAyA / bole-kucha varSa pUrva bAdameM parAsta karaneke abhiprAyase gurujIke sannikaTa eka vidvAn pahu~cA / bolA-maiM Apase vAda karanA cAhatA hU~, Apa saMskRta bhASA jAnate haiM kyA ? sAvadhAna hokara gurujI bole-apanA pakSa upasthita kIjie, anya bAtoMse Apako kyA matalaba ? apanA pakSa rakhate hue vaha vidvAn bolA 'Izvara jagatkA kartA hai, samartha honese, ghaTanirmANameM nipuNa kumbhakArake smaan| isase jagatkartAke rUpameM IzvarakA astitva siddha hotA hai|' gurujI yaha sunakara thor3e muskraaye| dhIrese uttara dete hae bole'Izvara jagatkA kartA nahIM hai, vyApaka honese, AkAzake samAna / abhI vAdakI eka hI koTi calI thI ki 'Izvara jagatkA kartA nahIM hai, vyApaka honese, AkAzake smaan'| yaha bubudAtA huA vaha cupa ho gyaa| isa anumAna vAkyakA kaise khaNDana kiyA jAya yaha usakI samajhameM kucha bhI nahIM AyA / praNata hokara vaha gurujIkI anunaya karane lagA / gurujIne use sAntvanA dI hai| merA yaha saMsmaraNa sananA thA ki merI garujIke prati zraddhA jAga utthii| kheda-khinna hokara maiM apane manameM vicAra karane lagA ki maiM kitanA mandabhAgya hU~ ki mujhe aise mahApuruSake darzana karanekA saubhAgya hI prApta na / maiMne kAryAlayameM unakA citra to dekhA hI thaa| manameM AyA ki jaba ekalavyane miTroke bhaneko droNAcArya mAnakara dhanurvidyAmeM arjunake samAna nipuNatA prApta kI to kyA maiM unake citrakA pratidina darzana
Page #641
--------------------------------------------------------------------------
________________ 604 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinaMdana-grantha karake dharmazAstrakA adhikArI nahIM bana sakU~gA ? mana kahane lagA-phUlacandra cintA kyoM karate ho, apane vicAroMko kAryAnvita karo, saphalatA avazya milegii| saca mAniye, jaba taka maiM morenAmeM rahA, kAryAlayake khulane para pratidina maiM usake sAmane jAtA aura unake citrakA darzana kara apaneko dhanya mAnane lgaa| merI dharmazAstrameM vizeSa ruci honekA yadi kisIko pUrA zreya diyA jA sakatA hai to ve hai guru gopAladAsajI / maiMne unake viSayameM aura bhI aneka saMsmaraNa sune haiN| kintu kisI bhI snAtakake lie apanI vidyAmeM nipuNatA prApta karaneke lie jitanA yaha saMsmaraNa upayogI hai utanA anya nhiiN| vaha kisI bhI viSayakA snAtaka kyoM na ho, yaha saMsmaraNa sabake lie upayogI hai| __ yahA~ maiM yaha spaSTa kara denA cAhatA hU~ ki isake bAda mere jIvana para amiTa chApa chor3anevAlA isake pUrva kAlIna vidvAnoMmeM yadi koI dUsarA vidvAn haiM to vaha mahApuruSa haiM--paNDitapravara ttoddrmljii| inake jIvana aura sAhityika kAryoMse bhI maiMne bahuta bar3I zikSA lI hai| Aja gurujI hamAre bIca meM to nahIM haiN| unakI smRti aura kAryamAtra zeSa hai| unhoMne zikSAke kSetrameM eka yugakA nirmANa kiyA hai / vastutaH saba vidvAn usIke suphala haiN| unhoMne apane jIvanameM jisa mArgakA anusaraNa kiyA usapara saba vidvAn to na cala sake / paristhitiko hI isake lie doSI ThaharAyA jA sakatA hai| kintu unhoMne jo prakAza diyA vaha Aja bhI saba vidvAnoMke hRdayoMko prakAzita kara rahA hai| unake divaMgata honeke bAda jisa utsAha aura niSThAvaza hama unako smaraNa kara rahe haiM vaha hama saba vidvAnoMkA mArga-darzaka bane yaha bhalA kauna nahIM caahegaa| maMgalasvarUpa gurujI hamAre maMgalapathake pradarzaka baneM, yaha manISA jIvanabhara hama sabako anuprANita karatI rahe yaha kAmanA hai|
Page #642
--------------------------------------------------------------------------
________________ ASURG SOURYA SHOROVE AURAT khaNDa 5 OC nAla
Page #643
--------------------------------------------------------------------------
________________
Page #644
--------------------------------------------------------------------------
________________ kRtitva samIkSA 1. dhavalA-jayadhavalAke sampAdana kI vizeSatAe~ 2. mahAbandhakI saiddhAntika samIkSA 3. tattvArthasUtraTIkA : eka samIkSA 4. paMcAdhyAyoTIkA : eka adhyayana 5. sarvArthasiddhi : samAlocanAtmaka anuzIlana 6. amRtakalazake TIkAkAra 7. jainatattvamImAMsA : eka prAmANika kRti 8. jainatattvamImAMsA : eka samIkSAtmaka adhyayana 9. jJAnapITha-pUjAJjali : eka adhyayana 10. varNa, jAti aura dharma : eka cintana 11. jayapura (khAniyA) tattvacarcA : eka samIkSA 12. labdhisAra-kSapaNAsAra : eka anuzIlana 13. AtmAnuzAsana : eka parizIlana 14. samyagjJAnadIpikA : zAstrIya cintana 15. saptatikA prakaraNa : eka adhyayana 16. AlApapaddhati : eka samIkSAtmaka adhyayana
Page #645
--------------------------------------------------------------------------
________________
Page #646
--------------------------------------------------------------------------
________________ dhavalA, jayadhavalAke sampAdanakI vizeSatAe~ ___DaoN0 phUlacandra jaina 'premI', vArANasI Agapake pakSadhara vidvAnoMmeM se paNDita phalacandrajI hI ekamAtra aise vidvAna haiM jo lagabhaga arddha zatAbdI se jinAgamoMke sampAdana, saMzodhana evaM anuvAda Adike vibhinna racanAmUlaka kAryoM saMlagna haiN| isa vRddhAvasthA meM bhI usI tatparatAke sAtha Apa sampAdanake kArya meM juTe rahate haiN| manuSyakA kisI-na-kisI kAryase saMyukta ho kara usameM vizeSa rUpase nirantara lage rahanA svAbhAvika hai / paNDitajIkA upayoga san 1939 se zaurasenI jainAgamoM yathA-SaTakhaNDAgama aura kaSAyapAhaDa jaina mahAna aura bahadakAya granthoMkI TIkAyeMbabala, javavavala ora mahAdhavala ina granthoMke sampAdana tathA anuvAdameM lagA hai| abhI kucha mAha pUrva hI 'jayadhavala' kA pandrahavA~ bhAga prakAzita huA hai / 'dhavala' kA bhAga 1 se lekara 6 taka punaH saMzodhanakara cuke haiN| prathama bhAgakA dvitIya saMskaraNa jIvarAja jaina granthamAlA, zolApurase san 1973 meM prakAzita huA thaa| tabase Ajataka chaha bhAga mudrita ho cuke haiN| jayadhavalAkA prathama bhAga bhAratIya digambara jaina saMgha, caurAsI mathurAse san 1944 meM prakAzita haA thaa| isake sampAdaka paNDita phulacandrajI zAstrI, paNDita kailAzacandrajI zAstrI aura paNDita mahendrakumArajI rahe haiM / 'jayadhavala' ke kula pandraha bhAga haiN| sabhI bhAga mathurAse prakAzita hue haiN| ina sabhIkA sampAdana tathA rASTra bhASAmeM anuvAda vizeSa rUpase paM0 phUlacandrajIne hI kiyA hai| mujhe pUjya paNDitajIko yaha kArya karate hue dekhane-samajhanekA kaI varSoMtaka nikaTase sAnnidhya prApta rahA hai / maiMne dekhA ki sampUrNa grantha aura usakA viSaya unheM jaise pratyakSa hai / mUla aura TIkA granthakI bhASA bhI unheM apanI mAtRbhASA jaisI hI lagatI hai| itane kliSTa viSayakA sarala zabdoMmeM vivecana virale hI kara pAte haiN| prUpha bhI ve svayaM isalie dekhate the tAki viSaya-bhASA ora pAribhASika zabdoMkI dRSTise koI azuddhi na raha jaae| inake isa sampAdana kAryakI kucha apanI maulika vizeSatAeM isa prakAra haiM 1. mudrita prati tathA hastalikhita tADapatrIya pratiyoMkA upayoga kiyA gayA hai / 2. jahA~-kahIM pAThameM vyatyaya lakSita huA hai vahA~ Adarza prati tathA prAkRta vyAkaraNakA Azraya liyA gayA hai| 3. pATha-bhedameM ekarUpatA banAye rakhanekA sarvatra dhyAna rakhA gayA hai| 4. karnATakIya lipimeM bhramavaza vAcanake kAraNa yA pratilipikArakI asAvadhAnIse jahA~ aise pATha parilakSita hue haiM unakA nirNaya gala granthake pAThoMse karaneke anantara hI amuka pATha-bheda kiyA gayA hai| 5. jo pATha mUlameM skhalita haiM yA tADapatrake gala jAnese jo naSTa ho gaye haiM unakA artha tathA prakaraNa kI dRSTise unake viSayameM vicArakara koSThakameM diyA gayA hai / 6. jo pATha mUlameM artha aura prakaraNakI dRSTise asaMgata pratIta hue, unako usI pRSThameM TippaNImeM dikhAkara mUlameM saMzodhana kara diyA gayA hai / 7. jahA~ mUla aura Adarza pratike pAThoMmeM krama-doSa hai unameM saMzodhana kara Agata pAThako pAda-TippaNImeM de diyA gayA hai| 8. mAtrAoMkI azuddhiko vyAkaraNake niyamAnusAra zuddha kara diyA gayA hai /
Page #647
--------------------------------------------------------------------------
________________ 608 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana-grantha 9. Adarza pratimeM kahIM saMzodhana rUpameM zuddha prayoga lakSita hue aura kahIM azuddha hI raha gaye, una sabameM ekarUpatA sthApita kI gii| . 10. vAkya yA zabdakI pUrti bindu rakhakara kI gaI hai / AvazyakatAke anurUpa pUrti kI gaI hai| jayadhavalAke anuvAda kAryakI bhI apanI vizeSatA hai / bhASA sarala honepara bhI viSayake anurUpa hai| vizeSa rUpase vizeSArtha atyanta mahattvapUrNa hai / ina vizeSArthoMmeM jabataka siddhAntakA samyaka adhyayana na ho, tabataka viSaya ke sAmAnya sUtra sajhameM nahIM Ate / jaise ki "jayadhavala" kI AThavIM pustakake chaThe adhikArameM yaha kahA gayA hai-"vaha zeSa ikkosa prakRtiyoMkA kadAcit saMkrAmaka hai aura kadAcit asaMkrAmaka hai|" ise vizeSArthameM isa prakAra spaSTa kiyA gayA hai-"sUtra meM yaha batalAyA hai ki jo mithyAtvakA saMkrAmaka hai vaha kadAcit apratyAkhyAnAvaraNacatuSka Adi 21 prakRtiyoMkA saMkrAmaka hai aura kadAcit asaMkrAmaka / jaba taka ina ikkIsa prakRtiyoMkA upazama nahIM hotA taba taka saMkrAmaka hai aura upazama ho jAnepara asaMkrAmaka hai| isapara yaha zaMkA huI ki jo dvitIyopazamasamyagdaSTi 21 prakRtiyoMkA upazama karatA hai usake darzanamohanIyatrikakA bhI upazama rahatA hai, ataH jaise usake 21 prakRtiyoMkA saMkrapa nahIM hotA vaise mithyAtvakA bhI saMkrama nahIM honA cAhiye, isalie mithyAtvakA saMkrAmaka ukta 21 prakRtiyoMkA asaMkrAmaka bhI hai yaha kahanA nahIM banatA hai| isa zaMkAkA jo samAdhAna kiyA hai, usakA bhAva yaha hai ki darzanamohanIyakI tIna prakRtiyoMkA udayameM na AnA yahIM unakA upazama hai, ataH unakA upazama rahate hue bhI saMkrama bana jAtA hai| isalie cUrNisUtrakArane jo yaha kahA hai ki 'jo mithyAtvakA saMkrAmaka hai vaha zeSa 21 prakRtiyoMkA kadAcit saMkrAmaka hai aura kadAcit asaMkrAmaka hai' so isa kathanameM koI bAdhA nahIM AtI hai / Azaya yaha hai ki upazamanAke vidhAnAnusAra 21 prakRtiyoMkA sarvopazama hotA hai, kintu tIna darzanamohanIyakA upazama ho jAnepara bhI unakA yathAsambhava saMkrama aura apakarSaNa ye donoM kriyAe~ hotI rahatI hai, ataH ukta kathana bana jAtA hai|" isa prakAra prakaraNa va sandarbhake anusAra aneka sUtroMkA sthAna-sthAnapara spaSTIkaraNa kiyA gayA hai / usake binA anuvAda mAtrase kucha samajhameM nahIM AtA / kahIM-kahIM viSayakA spaSTIkaraNa karaneke lie tulanAtmaka karaNase sambandhita tathyakI vyAkhyA kI gaI hai| udAharaNake lie, kAlAnuga kramakI dRSTise kahA gayA hai-'upazama samyagdRSTiyoMkA nAnA jIvoMkI apekSA jaghanya kAla antarmuharta aura utkRSTa kAla palyake asaMkhyAtaveM bhAga pramANa hai| ataH yahA~ saba prakRtiyoMkI alpatara sthitikA kAla ukta pramANa batalAyA hai| isI prakAra samyagmithyAdRSTiyoMkA bhI jAnanA caahie| kintu sAsAdana samyagdRSTiyoMkA jaghanya kAla eka samaya hai / ataH yahA~ jaghanya kAla eka samaya batalAyA hai| utkRSTa kAla pUrvavat hai| kArmaNakAyayoga aura anAhAraka jIvoMkA sarvadA kAla hai| yahI bAta audArikamizra kI hai / ataH yahA~ saba prakRtiyoMke sambhava padoMkA kAla audArikamizrake samAna bana jAtA hai| kintu samyaktva aura samyagmithyAtvakI alpatara sthiti vAloke kAlameM vizeSatA hai| bAta yaha hai ki eka jIvakI apekSA kArmaNakAyayoga aura anAhAraka avasthAkA utkRSTa kAla tIna samayase adhika nahIM hai aura samyaktva tathA samyagmithyAtvakI sattA vAle jIva asaMkhyAta hote hue bhI svalpa hai / aba yadi upakrama kAlakI apekSA vicAra kiyA jAtA hai to yahA~ Avalike asaMkhyAtaveM bhAgase adhika kAla nahIM prApta hotA / ataH yahA~ donoM prakRtiyoMkI alpatara sthiti vAloMkA jaghanya kAla eka samaya aura utkRSTa kAla Abalike asaMkhyAtaveM bhAga pramANa batalAyA hai|" .. ukta vizeSArthameM vibhinna apekSAoMse vicArakara AcAryake bhAvakA spaSTIkaraNa kiyA gayA hai jo niHsandeha saiddhAntika samIkSAkI dRSTise Agama anukUla tathA prakaraNocita hai| isI prakArase prakaraNake antargata jahA~ saMkSepameM kisI praznakA saMketakara usakA samAdhAna kiyA hai ( mUla meM ), vahIM anuvAdameM 'zaMkA' tathA 'samA |
Page #648
--------------------------------------------------------------------------
________________ paMcama khaNDa : 609 dhAna likhakara unako alaga-alaga prastuta kiyA gayA hai| inameM kaI mahatvapUrNa prazna tathA unake uttara sammi lita hai| jaiseki zaMkA-upazapasamyaktvake kAlameM tIna darzanamohanIyakI sthiti niSeka dvitIya sthitimeM avasthita rahate haiM, ataH unakA galana nahIM honeke kAraNa avasthita kAla antarmuhUrta pramANa prApta hotA hai, use yahA~ kyoM nahIM grahaNa kiyA ? - samAdhAna ---- nahIM, kyoMki vahA~ para tInoM karmokI karmasthitike samayoMke pratyeka samayameM galate rahanepara sthitikA avasthAna mAnanemeM virodha AtA hai| yadi kahA jAya ki niSekoMko sthitipanA prApta ho jAegA so bhI bAta nahIM hai, kyoMki dravyako paryAya rUpa mAnanemeM virodha AtA hai| arthAt niSeka dravya haiM aura unakA eka samaya taka karma rUpa Adi rahanA paryAya hai| cUMki dravyase paryAya kathaMcit bhinna hai, ataH paryAyake vicArameM dravyako sthAna nahIM / jisake samyaktvakarmakI sattA nahIM hai aisA mithyAdRSTi jIva jaba samyaktvako grahaNa karatA hai| taba usake samyaktvake grahaNa karane ke prathama samayameM eka samaya taka avaktavyasthitivibhakti hotI hai, kyoMki pahale avidyamAna samyaktva aura sampagmithyAtva kI inake utpatti dekhI jAtI hai| isa avakta vyasthitivibhaktikA kAla eka samaya hI hai, kyoMki dUsare samaya meM alpatara sthitivibhakti utpanna ho jAtI hai| karaNAnuyogake ina mahAn saiddhAntika granthoMmeM jinavANIkI sUkSmatAke sAtha atyanta gambhIratA pada-pada para lakSita hotI hai / yathArtha meM bhagavanta AcArya bhUtabalike gUr3ha rahasyako samajhakara sarala bhASAmeM prakaTa karanA apane Apa eka mahAn kArya hai jo sabhI dRSTiyoMse zlAghanIya hai, viSaya itanA sUkSma aura gahana hai ki hama tuccha buddhi vAle usakI kyA samIkSAkara sakate haiM? kevala prastutIkaraNa ke sambandhameM hI do-cAra zabda kahakara apane bhAva prastuta kara sakate haiM / ---- kahanA na hogA ki kyA bhAva, kyA artha, kyA sampAdana aura kyA siddhAntazAstra ? sabhI dRSTiyoMse dhavala, jayapavala Adi mahAn granthoMko apane vAstavika rUpameM prakaTakara paNDitajIne mahAn Adarza prastuta kiyA hai| hama unake prati prazaMsAke bhAva hI prakAzita kara sakate haiM / hamArA yaha abhiprAya kadApi nahIM hai ki itanA adhika kArya sarvAMga sundara hai phira bhI prathama bArameM eka sAtha itanA bar3A kArya dekhakara yaha Azcarya avazya hotA hai ki jo kArya eka samRddha bar3I saMsthAke mAdhyama se kaI vidvAn milakara eka yugameM sampanna kara pAte, vaha akele vyakti kucha hI varSa meM sampUrNa kara diyaa| isaliye yadi yaha kahA jAya ki jaina siddhAnta, Agama tathA adhyAtmake kSetrameM paNDita phUlacandra jI siddhAntAcArya kisI vizvakoSase kama nahIM hai, to atyukti na hogI tathA isa kAryake dvArA AdaraNIya paNDitajI svayaM isa paramparAkI mahatvapUrNa kar3I bana gaye haiN| AdaraNIya paNDitajIko yaha bhI vizeSatA rahI hai ki acche sampAdana, anuvAda aura vivecana Adi kAryoM hetu jahA~se jo sahAyatA mila sakatI hai, use lene ke lie hI sadA tatpara rahate haiN| mahAbandha pustaka tRtIyake sampAdakIyameM unhoMne sammAnanIya bandhu ratanacandrajI mustAra tathA sahAranapurake zrI nemicandrajI vakIla ke sahayoga ke prati AbhAra prakaTa kiyA hai aura likhA hai sthitibandhakA antima kucha bhAga avazya hI unhoMne dekhA hai aura unake sujhAvoMse lAbha bhI uThAyA gayA hai| AzA hai ki bhaviSya meM isa suvidhAke prApta karanemeM sudhAra hogA aura unakA Avazyaka sahayoga milatA rahegA / vAstavameM karaNAnuyogakA vAstavika pArakhI unakI hI parakha kara sakatA hai / hamane to jo kucha par3hA aura samajhA hai usake AdhArapara itanA hI kaha sakate haiM ki isa kSetra meM paNDitajIkA yogadAna sacamuca mahAn aura gauravapUrNa hai| vartamAna aura bhAvI pIr3hI jinavANI sevAke isa puNya kAryako isa samaya tathA Age sadA-sadA yAda karatI rhegii| 77
Page #649
--------------------------------------------------------------------------
________________ 610 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana-grantha mahAbandhakI saiddhAntika samIkSA DaoN. devendrakumAra zAstrI, nImaca yaha sunizcita hai ki bhAvakI dRSTise jinavANI svataHsiddha, anAdi va anidhana hai| isakA pramANa yaha hai ki Aja taka jitane bhI tIrthakara, vItarAga upadeSTA hae, una sabhI ananta jJAniyoMkA mata eka hai| ve antaraMga aura bahiraMga donoMmeM eka hai| zabdake dvArA jo artha prakAzita hotA rahA, usameM kisI bhI prakArakA virodha va visaMgati nahIM hai| sabhI jJAniyoMkA bhAva eka hI parilakSita hotA hai| yahI jinAgamakI pramukha vizeSatA hai| __ jinavANIkA mUla Agama hai / samprati jo upalabdha hai, vaha Agama hI hai / Agama, siddhAnta aura pravacana ina tInoM zabdoMkA artha eka hI hai| Agamake do bheda kahe gaye haiM-aMgapraviSTa aura aMgabAhya / aMgapraviSTa bAraha prakArakA hai| aMgapraviSTake bAraha bhedoMko dvAdazAMga kahate haiN| dvAdazAMgakA bArahavA~ bheda dRSTivAda hai| usake pA~ca bheda haiM-parikarma, sUtra, prathamAnuyoga, pUrvagata, culikaa| inameMse pUrvagata caudaha prakArakA hai / ataH jinavANI gyAraha aMga caudaha pUrvake nAmase bhI prasiddha hai / caudaha pUrvomeMse dUsarA pUrva agrAyaNIya hai| isake caudaha arthAdhikAra hai / pA~cavA~ arthAdhikAra cayanalabdhi hai jise vedanAkRtsna prAbhUta bhI kahate hai| isake caubIsa arthAdhikAra kahe gaye haiN| unameM se prArambhake chaha arthAdhikAra hai-kRti, vedanA, sparza, karma, prakRti aura bandhana / ina caubIsoMko anuyogadvAra kahA jAtA hai| anuyogadvArake prArambhika chaha arthAdhikAroMko "SaTkhaNDAgama" meM nibaddha kiyA gayA hai| divyadhvanise prasUta dvAdazAMga jinavANIke nibandhaka gaNadhara kahe jAte haiM / gaNadharoMko paramparAse poSita Agama-paramparAkA saMvahana karanevAle ArAtIya tathA sArasvata AcAryoMne hI Aja taka isakI racanA kI hai| grantha-lekhanakI paramparA AcArya puSpadanta aura bhUtabalise prArambha huii| unhoMne dvAdazAMga-sUtroMkA saMkalanakara chaha khaNDoMmeM nibaddha kiyA, jisase granthakA nAma "SaTakhaNDAgama" prasiddha haa| AcArya vIrasenane ise "SaTakhaNDasiddhAnta" nAmase abhihita kiyA hai / indranandike 'zrutAvatAra' ke anusAra 'SaTkhaNDAgabha' kA prArambha AcArya puSpadantane kiyA thA / 'dhavalA' TIkAse bhI isakA samarthana hotA hai ki satprarUpaNAke sUtroMke racayitA A0 puSpadanta haiM / dUsare khaNDase lekara chaThe khaNDa takakI racanA A0 bhUtabalinekI thii| unhoMne AcArya puSpadanta racita sUtroM ko milAkara pA~ca khaNDoMke chaha hajAra sUtroMkI racanA kI tathA mahAbandha nAmaka chaThe khaNDake tIsa hajAra sUtroMkI racanA kI / isa prakAra anuyogadvArake antargata SaTkhaNDAgama evaM pAhur3oM ( prAbhRtoM ) kI racanA kI gaI / akele agrAyaNI pUrvake paMcama prakaraNameM bIsa pAhuDoMkI saMkhyA kahI gaI hai| unameMse caturtha pAhuDakA nAma 'kammapayaDi' (karmaprakRti) hai / isa pAhuDake caubIsa anuyogadvAra haiN| dvAdazAMga tathA caudaha pUrvoke ekadeza jJAtA, parama prAta smaraNIya AcArya dharasenake pramukha ziSyadvaya AcArya puSpadanta aura bhUtabaline milakara jisa mahAn aMgabhUta 'SaTkhaNDAgama' kI racanA kI thI, usakA hI antima khaNDa 'mahAbandha' hai| ise 'mahAdhavala' bhI kahate haiN| 'mahAdhabala' kA lAkSaNika artha hai-atyanta vizada / vAstava meM A0 vIrasena kRta 'dhavalA' TIkAne 'SaTkhaNDAgama' ke sUtroMkI vizada tathA spaSTa vyAkhyA kara siddhAnta rUpI nirmala jalako sabake lie sulabha kara diyA hai / yadyapi aneka AcAryoMne 'SaTkhaNDAgama' kI TIkAe~ racI, kintu jo prasiddhi dhavalA, jayadhavalAkI hai, vaha anya kisIko nahIM milii| AcArya guNadhara kRta 'kasAyapAhuDa' aura usake cUrNisUtroMkI vizada TIkA 'jayazvalA' ke nAmase ATha hajAra zlokapramANa AcArya-vIrasena
Page #650
--------------------------------------------------------------------------
________________ paMcama khaNDa : 611 jinasena viracita upalabdha hotI hai / ina donoM TIkAoM ke nAma-sAdRzyapara mahAbandhako kAlAntara meM mahAghavala kahA jAne lagA / kyoMki A0 vIrasenake samayameM dhavala, jayadhavalakI prasiddhi thI / vastutaH mahAbandhapara koI TIkA Aja taka upalabdha nahIM hai / brahma hemacandra kRta 'zrutaskandha' meM kahA gayA hai sattarasahasvalo jayadhavalo saTThisahassa bodhavvo / mahabaMdha cAlIsaM siddhatatayaM ahaM vaMde // arthAt - dhavala TIkA sattara hajAra zlokapramANa hai, jayadhavala sATha hajAra zlokapramANa hai aura mahAbandha cAlIsa hajAra zlokapramANa hai / maiM ina tInoM siddhAnta granthoMkI vandanA karatA hU~ / yahA~para 'mahAdhavala' nAmakA ullekha nahIM hai / SaTkhaNDAgamake prathama khaNDakA nAma 'jIvaTThANa' (jIvasthAna ) hai / isameM caudaha guNasthAnoM tathA caudaha mArgaNAoM kI apekSA sat, saMkhyA, kSetra, sparzana, kAla, antara bhAva, alpabahutva ina ATha anuyoga dvArA jIvakA kathana kiyA gayA hai / dUsare khaNDa meM gyAraha prarUpaNAoM dvArA karmakA bandha karanevAle jIvakA varNana hai / tIsare khaNDa meM mArgaNAoM kI apekSA kisa guNasthAnameM kitanI prakRtiyA~ ba~dhatI haiM, kitanI bandha-vyucchitti hotI hai, ityAdi savistAra varNana milatA hai / cauthe khaNDameM vedanA anuyogadvAra meM jJAnAvaraNadika ATha karmoMkI dravya vedanA, kSetra vedanA, kAla vedanA, bhAva vedanA, pratyaya svAmitva vedanA tathA gati, anantara, sannikarSa, parimANa, bhAgAbhAga, alpabahutvakA kathana / pA~caveM vargaNA nAmaka khaNDameM karma prakRtiyoM tathA pudgalakI teIsa prakArakI vargaNAoM kA vistArase varNana kiyA gayA hai / bandhanake cAra bheda kahe gaye haiM--bandha, bandhaka bandhanIya aura bandhavidhAna / prazna yaha hai ki pA~coM khaNDoMmeM karma viSayaka lagabhaga sampUrNa sAmagrIkA nibandhana ho jAnepara chaThe khaNDa kI kyA AvazyakatA thI ? isakA samAdhAna karate hue paNDitajI apane lekhameM likhate haiM- 'isa prakAra ukta pA~ca khaNDoM meM nibandha viSayakA sAmAnya avalokana karanepara vidita hotA hai ki ukta pA~coM khaNDoMmeM karma viSayaka sAmagrIkA bhI yathAsambhava anya sAmagrI ke sAtha yathAsthAna nibaddhIkaraNa huA hai / phira bhI, bandhana arthAdhikArake bandha, bandhaka, bandhanIya aura bandhavidhAna ina cAroM arthAdhikAroMkA samagra bhAvase nibaddhIkaraNa nahIM ho sakA hai / ataH ina cAroM arthAdhikAroMko apane avAntara bhedoM ke sAtha nibaddha karaneke lie chaThe khaNDa mahAbandhako nibaddha kiyA gayA hai|' isase spaSTa hai ki 'mahAbandha' kA mUla AdhAra bandhana nAmaka arthAdhikAra hai / yaha pahale hI kahA jA cukA hai ki 'SaTkhaNDAgama' meM chaha khaNDa haiM / unake nAma isa prakAra haiM - 1. jIvaTThANa (jIvasthAna), 2. khuddAbaMdha ( kSullaka bandha ), 3. baMdhasAmittavicaya (bandhasvAmitva vicaya), 4. veyaNA ( vedanA ), 5. vaggaNA ( vargaNA ), 6. mahAbaMdha ( mahAbandha) | mahAbandha meM pramukha tattva bandhakA vizadatAse vivecana kiyA gayA hai / yadyapi pA~caveM khaNDa meM vargaNAoMke teIsa bhedoMkA sAMgopAMga vivecana ho cukA thA, kintu bandha, bandhaka, bandhanIya aura bandhavidhAnakA zrRMkhalA rUpameM kramabaddha vivecana nahIM ho pAyA thA, isalie use upanyasta karaneke lie isa khaNDakI AcArya bhUtabalIko alaga se saMyojanA karanI par3I / prazna yaha hai ki jIva dravya svatantra hai aura pratyeka pudgala dravya svatantra hai / jaba pratyeka dravya svatantra sattA sampanna hai, to bandha-avasthA kaise utpanna ho jAtI hai ? isI prakAra eka jIva dravyakI mukta aura saMsArI ye do avasthAe~ kaise hotI haiM ? yaha to sabhI jAnate haiM ki kisI bhI kAryake niSpanna honemeM eka nahIM, aneka kAraNa hote haiN| binA kAraNake koI kArya nahIM hotA / ve kAraNa do prakArake hote haiM--antaraMga aura bahiraMga | unameM antaraMga kAraNa prabala mAnA jAtA hai / AcArya samantabhadra kahate haiM ki pratyeka dravyake kArya meM bAhya
Page #651
--------------------------------------------------------------------------
________________ 612 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana grantha aura antaraMga upAdhikI samagratA hotI haiM / unakI mImAMsA kara AcAryaM bhUtabalIne ukta praznake uttara rUpameM mahAbandhako nibaddha kiyA hai / 'mahAbandha' meM mukhya adhikAra cAra haiM- prakRtibandha, sthitibandha, anubhAgabandha aura pradezabandha / ina cAroM adhikAroMkA vizada vivecana 'SaTkhaNDAgama' ke ise chaThe khaNDameM anuyogadvAroM meM vistAra pUrvaka kiyA gayA hai / yaha paramAgama grantha sAta pustakoM meM bhAratIya jJAnapIThase prakAzita ho cukA hai| 'mahAbandha' kA prathama bhAga san 1947 meM prakAzita huA thA / isakA sampAdana paM0 sumerucandra divAkara zAstrIne kiyA thA / mahAbandhakI pustaka 2 se lekara 7 taka chahoM bhAgAMkA sampAdana tathA hindI anuvAda paM0 phUlacandra siddhAntazAstrIne akele hI atyanta saphalatA pUrvaka kiyA / unake sambandha meM DA0 hIrAlAla jaina aura DaoN0 A0 ne0 upAdhyeke vicAra haiM - ' isa khaNDake sampAdaka paM0 phUlacandrajI zAstrI se vidvatsamAja bhalIbhA~ti paricita hai / dhavala siddhAntake sampAdana va prakAzana - kAryameM unakA bar3A sahayoga rahA hai aura aba punaH sahayoga mila rahA hai / unhoMne isa khaNDa ke sampAdanakA kArya saharSa svIkAra kiyA aura AzAtIta svalpa kAlameM hI itanA sampAdana aura anuvAda karake siddhAntoddhArake puNyakArya meM uttama yogadAna diyA hai / isa kAryake lie granthamAlAkI orase hama unheM hArdika dhanyavAda dete haiM aura AzA karate haiM ki ve aisI hI laganake sAtha zeSa khaNDoM kA bhI sampAdanakara isa mahAn sAhityika nidhiko zIghra sarvasulabha banAnemeM sahAyaka honekA puNya prApta kareMge / kArya vegase kiye jAne para bhI, siddhahasta hone ke kAraNa paNDitajIke sampAdana va anuvAda kAryase hameM bar3A santoSa huA hai aura bharosA hai ki pAThaka bhI isase santuSTa hoMge / yaha bhI eka vicitra saMyoga tathA gauravakI bAta hai ki jina-jina vidvAnoM ne dhavalA, jayadhavalA, mahAdhavalAdi granthoMke sampAdana evaM anuvAdameM sahayoga kiyA, unameMse paNDitajI Aja bhI sakriya haiM / unake anathaka adhyavasAyase bhI hI jinavANIkA avaziSTa bhAga rASTrabhASA ke mAdhyama se tathA mUla zuddha rUpameM jana-janako sulabha ho sakA hai / zrI bhagavanta bhUtabali bhaTTAraka praNIta mahAbandhake dvitIya bhAga meM sarvaprathama sthitibandhakA vivecana kiyA gayA hai / sthitibandha do prakArakA hai - mUlaprakRti sthitibandha aura uttaraprakRti sthitibandha | mUla prakRti sthitibandhakA vicAra sthitibandhasthAna- prarUpaNA, niSeka- prarUpaNA, AbAdhAkANDaka prarUpaNA aura alpabahutva ina cAra anuyogoM ke dvArA kiyA gayA hai / prathama bhAgameM prakRtibandhakA anuyogadvAroMmeM vivecana hai / prakRtibandhako ogha aura Adeza prathama arthAdhikArameM vividha anuyogoMke dvArA nibaddha kiyA gayA hai / isa paramAgamameM jIvase sambaddha hone vAle karma, unakI sthiti aura anubhAga ( phala- dAnakI zakti) ke sAtha hI saMkhyAmeM ve pradezoMkI apekSA kitane hote haiM, isakA varNana kiyA gayA hai / 'karma' zabdakA prayoga tIna arthameM kiyA gayA hai - ( 1 ) jIvakI spandana kriyA, (2) jina bhAvoM se spandana kriyA hotI hai unake saMskArase yukta kArmaNa pudgala tathA (3) ve bhAva jo kArmaNa pudgaloMmeM saMskAra ke kAraNa hote haiM / jina bhAvoMse spandana kriyA hotI hai ve bhAva aura spandana kriyA anantara samayameM nivRtta ho jAtI hai / lekina saMskArase yukta kArmaMNa pudgala jIva sAtha cira kAla taka sambaddha rahate haiM / apanA kAma pUrA karake hI ve nivRtta hote haiN| sabhI pudgala karma bhAvako prApta nahIM hote haiM / mukhya rUpase pudgaloMkI 23 jAtiyA~ kahI gaI haiM / unake nAma haiM- aNuvargaNA, saMkhyAtANuvargaNA, asaMkhyatANuvargaNA, anantANuvargaNA, AhAravargaNA, agrAhyavargaNA, taijasavargaNA, agrAhyavargaNA, bhASAvargaNA, agrAhyavargaNA, manovargaNA, agrAhyavargaNA, kArmaNa vargaNA, dhruvavargaNA, sAntara nirantara vargaNA, zUnyavargaNA, pratyekazarIra vargaNA, dhruvazUnya vargaNA, bAdaranigodavargaNA, zUnya vargaNA, sUkSmanigoda vargaNA, zUnya vargaNA, mahAskandha vargaNA / ye 23 prakArakI pudgala vargaNAe~ hI karma bhAvako prApta hotI haiM / ina vargaNAoMmeM se AhAravargaNA, taijasavargaNA, bhASAvargaNA, manovargaNA aura karmaNavargaNA
Page #652
--------------------------------------------------------------------------
________________ paMcama khaNDa : 613 ye pA~ca vargaNAe~ jIva grahaNa karatA hai| inake atirikta vargaNAeM agrAhya kahI gaI haiN| rAga, dveSa Adi pariNAmoMke nimittase jIvake AtmA-pradezoMke sAtha kArmaNa vargaNAoMkA jo saMyoga hotA hai use 'bandha' kahA gayA hai / bandhakA anya koI artha nahIM hai| . prazna yaha hai ki mithyAdarzana, rAgAdike nimittase karma bhAvako prApta honevAlI vargaNAe karma rUpa hokara jIvase sambaddha hokara rahatI haiM yA nahIM ? isakA samAdhAna vizeSa rUpase mahAbandhameM kiyA gayA hai| paNDitajI ne apane zabdoM meM use saMkSepameM isa prakAra likhA hai-'paramAgamameM bandha do prakArakA batalAyA hai-eka tAdAtmya sambandha rUpa aura dUsarA saMyoga sambandha ruup| inameMse prakRtameM tAdAtmya sambandha vivakSita nahIM hai| kyoMki pratyeka dravyakA apane guNa-paryAyake sAtha hI tAdAtmya rUpa bandha hotA hai; do dravyoM yA unake guNa-paryAyoMke madhya nahIM / saMyoga sambandha aneka prakArakA hotA hai| so usameM bhI do yA do se adhika paramANuoM AdimeM jaisA zleSa bandha hotA hai, vaha bhI yahA~ vivakSita nahIM hai / kyoMki pudgala sparzavAna dravya honepara bhI jIva sparzAdi guNoMse rahita amUrta dravya hai / ataH jIva aura pudgalakA zleSabandha bana nahIM sakatA / svarNakA kIcar3ake madhya rahakara donoMkA jaisA saMyoga sambandha hotA hai, aisA bhI yahA~ jIva aura karmakA saMyoga sambandha nahIM banatA / kyoMki kIcar3ake madhya rahate hue bhI svarNa kIcar3ase alipta rahatA hai| kIcar3ake nimittase svarNameM kisI prakAra kA pariNAma nahIM hotaa| mAtra paraspara avagAha rUpa saMyoga sambandha bhI jIva aura karmakA nahIM svIkAra kiyA jA sakatA, kyoMki jIva-pradezoMkA visrasopacayoMke sAtha paraspara avagAha hone para bhI visrasopacayoMke nimittase jIvameM narakAdi rUpa vyaMjana paryAya aura mithyAdarzanAdi bhAva rUpa kisI prakArakA pariNAma nahIM hotaa| taba yahA~ kisa prakArakA bandha svIkAra kiyA gayA hai ? aisA prazna hone para usakA samAdhAna yaha hai ki jIvake mithyAdarzanAdi bhAvoMko nimittakara jIva pradezoMmeM avagAhana kara sthita visrasopacayoMke karma bhAvako prApta hone para unakA aura pradezoMmeM paraspara avagAhana kara avasthita honA yahI jIvakA karmake sAtha bandha hai| aisA bandha hI prakRtameM vivakSita hai| isa prakAra jIvakA karmake sAtha bandha hone para usakI prakRtike anusAra usa bandhako prakRtibandha kahate haiM 'prakRtikA' artha svabhAva hai kintu vaha jIvakA svabhAva na hokara karmaparamANuoMkA svabhAva hai| Agata karma-paramANu jitane samaya taka AtmAke sAtha saMyoga sambandha rUpase rahate haiM, usa kAlakI avadhiko sthitibandha kahate haiN| una karma-paramANuoMmeM phala denekI zaktiko anubhAga bandha kahate haiN| AtmAke sAtha saMyoga sambandha rUpase rahane vAle karma-paramANuoMkA jJAnAvaraNI, darzanAvaraNI Adi ATha karma rUpase aura unakI uttara prakRtiyoMke rUpase jo ba~TavArA hotA hai, use pradezabandha kahate haiN| bandhake ina cAra bhedoMkA 'mahAbandha' meM vistArake sAtha varNana kiyA gayA hai| AcArya bhUtabaline itanA vizada vivecana kiyA hai ki prArambhake pA~ca khaNDoMkI tulanAmeM isakA parimANa paMcagunA ho gayA hai / sabhI dRSTiyoMse yaha jAnane, samajhane tathA hRdayaMgama karane yogya hai| 'mahAbandha' meM bandhaviSayaka sAMgopAMga spaSTa vivecana hai / isaliye kisI bhI paravartI AcAryako isa para TIkAbhASya yA vyAkhyA karanekI AvazyakatA pratIta nahIM huii| udAharaNake lie, SaTkhaNDAgamake chaThe khaNDake tIsare bhAgameM anubhAgabandhakI prarUpaNA hai / anubhAgakA artha hai-karmoMmeM phala-dAnakI zakti / guNasthAnoMkI paripATIke anusAra yogake nimittase mUla tathA uttara prakRtiyoMkA bandha hotA hai / kaSAyake anusAra unameM nyUnAdhika zaktikA nirmANa hotA hai| zaktikA kama-adhika honA hI anubhAga hai| pratyeka karmameM apanI-apanI prakRtike anusAra anubhAga-zakti prakaTa hotI hai / ataH prakRtiko sAmAnya tathA anubhAgako vizeSa bhI kahA jAtA hai / yadyapi mUla prakRtiyoMke bheda-prabheda vizeSa hI hai, kintu phala-dAnakI zaktikI tara-tamatAse ve sAmAnya bhI hai| vastutaH prakRtibandhameM jo vizeSatA lakSita hotI hai usakA kAraNa mukhya rUpase anubhAga bandha hI hai / bandhakI apekSA anubhAga do
Page #653
--------------------------------------------------------------------------
________________ 614 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana-grantha prakArakA hai-mUlaprakRti anubhAga bandha aura uttaraprakRti anubhAga bandha / mUla prakRtiyA~ ATha hai / bandhake samaya inameM phala-dAnakI zakti utpanna hotI hai use mUlaprakRti anubhAgabandha kahate haiN| isI prakArase uttara prakRtiyoMmeM jo anubhAga par3atA hai use uttaraprakRti anubhAgabandha kahate haiM / pratyeka samayameM jo karma ba~dhatA hai usakA vibhAga do hotA hai-sthitikI apekSA aura anabhAgakI apekssaa| pratyeka samayameM, AbAdhA kAlako chor3akara, sthiti kAlase lekara jo karma-puMja prApta hotA hai use sthitikI apekSA niSeka kahA jAtA hai| pratyeka samayameM vaha apanI sthitike anusAra vibhAjita ho jAtA hai| kevala AbAdhAke kAlameM niSeka-racanA nahIM hotii| anubhAgakI apekSA jaghanya anubhAga vAle karma-paramANuoMkI prathama vargaNA hotI hai| usake pratyeka paramANuko varga kahate haiN| krama-vRddhi rUpa phala-dAnakI zaktiko lie hue antara rahita vargaNAe~ jahA~ taka upalabdha hotI hai usako spardhaka kahate haiM / spardhaka dezaghAtI aura sarvaghAtIke bhedase do prakArake hote haiM / ina donoM prakArake spardhakoMkI sthiti niSeka-racanAke prArambhase lekara anta taka banI rahatI hai| ina spardhakoMmeM mukhya antara yaha hai ki dezaghAtI spardhaka AThoM karmoke hote haiM, kintu sarvaghAtI spardhaka kevala cAra ghAtikarmoke hI hote haiN| eka vargameM anantAnanta avibhAgI praticcheda parilakSita hote haiN| varga paraspara milakara eka vargaNAkA nirmANa karate hai| isa prakAra anantAnanta vargaNAe~ milakara eka spardhakakI racanA karatI hai| isa tarahase isa prakaraNakA vistArake sAtha vivecana kiyA gayA hai / saMkSepameM, nimnalikhita prakaraNa isa eka pustakameM samAviSTa haiM-1. niSeka-prarUpaNA, 2. spardhaka prarUpaNA, 3. saMjJA, 4. sarva-nosarva bandha, 5. utkRSTa anatkRSTa bandha, 6. jaghanya-ajaghanya bandha, 7. sAdi-anAdi-dhravaadhruva bandha, 8. svAmitva bandha, 9. bhujagAra bandha, 10. pada-nikSepa, 11. vRddhi, 12. adhyavasAnasamudAhAra, 13. jiivsmudaahaar| isI prakAra cauthI pustakameM sthitivibhakti adhikAra hai| sthiti do prakArakI kahI gaI hai-bandhake samaya prApta honevAlI aura saMkramaNa, sthitikANDakaghAta, adhaH sthiti galana hokara prApta honevAlI sthiti / ina sabhI bhedoMkA anuyogadvArase savizada vivecana kiyA gayA hai| anuyogadvAra isa prakAra hai-addhAccheda, sarvavibhakti, nosarvavibhakti, utkRSTavibhakti, anutkRSTavibhakti, jaghanyavibhakti, ajaghanzadavibhakti, sAdivibhakti, anAdivibhakti, dhruvavibhakti, adhruvavibhakti, eka jIvakI apekSA svAmitva, kAla, antara, nAnA jIvoMkI apekSA bhaMgavicaya, parimANa, kSetra, sparzana, kAla, antara, sannikarSa, bhAva aura alpabahutva / yadyapi mUla prakRti kI sthitivibhakti eka hai, unameM anuyogadvAra sambhava nahIM haiM; parantu uttaraprakRtiyoMkI apekSA asaMkhyAta bheda haiN| koI bhI karma ho vaha apanI sthitike saba samayoMmeM vibhAjita ho jAtA hai| kevala bandha-samayase lekara prArambhake kucha samaya aise hote haiM jinameM vaha karmarUpako prApta nahIM hotA, una samayoMko hI AbAdhAkAla kahate haiM / udAharaNake lie, mohanIya karmakA sattara kor3Akor3I sAgarapramANa sthita-bandha hone para bandha-sama sAta hajAra varSa taka sabhI samaya khAlI rahate haiM / pazcAt prathama samayake baTavAremeM jo bhAga AtA hai vaha sabase bar3A hotA hai, anantara hIna-hIna hotA jAtA hai / mohanIyakI jo utkRSTasthiti sattara kor3A-kor3I sAgara kahI gaI hai vaha antima samayake baTavAremeM prApta honevAle dravyakI apekSAse kahI gaI hai| mohanIyakI uttara prakRtiyoM kI apekSA mithyAtvakA utkRSTa addhAccheda mohanIya sAmAnyake samAna sattara koDAkor3I sAgara hai| tathA samyaktva aura samyagmithyAtvakA utkRSTa addhAccheda antarmuhurta kama sattara koDAkor3I sAgara hai, kyoMki ye donoM bandha prakRtiyA~ na hokara saMkrama prakRtiyA~ haiM / isalie jisa jIvane mithyAtvakA utkRSTa sthitibandha karake usakA kANDakaghAta kiye binA antarmuharta kAlake bhItara vedakasamyaktvako prApta kiyA hai, usake vedakasamyaktvako prApta karaneke prathama samayameM antarmuhUrta kama mithyAtvake saba niSekoMkA kucha dravya saMkramaNake niyamAnusAra samyaktva aura samyagmithyAtva rUpase saMkramita ho jAtA hai| isalie ina do prakRtiyoMkA utkRSTa addhAccheda antarmaharta
Page #654
--------------------------------------------------------------------------
________________ paMcama khaNDa : 615 kama sattara kor3Akor3I sAgara pramANa prApta hotA hai| solaha kaSAyoMkA utkRSTa addhAccheda cAlIsa koDAkoDI sAgara pramANa hai, kyoMki saMjJI paMcendriya paryApta jIvake ina karmoMkA itanA utkRSTa sthitibandha hotA hai / nau nokaSAyoMkA utkRSTa addhAccheda eka Avali kama cAlIsa koDAkor3I sAgara pramANa hai| yadyapi nau nokaSAya bandhaprakRtiyA~ haiM, parantu bandhase inakI ukta pramANa utkRSTa sthiti prApta nahIM hotii| viSaya-paricayake antargata paNDitajIne ukta sabhI vivaraNa diyA hai| ise par3hakara tathA adhyayana kara koI bhI vidvAn unake saiddhAntika jJAnakI gaharAIkA anumAna lagA sakatA hai| itanA hI nahIM, hindI anuvAdake sAtha unhoMne lagabhaga pratyeka pRSTha para jo vizeSArtha diyA hai, vaha vizeSa rUpase mananIya hai / inake adhyayanase jahA~ viSaya spaSTa ho jAtA hai, vahIM anya AcAryoMkA mata, tulanAtmaka TippaNI evaM prakaraNake antargata adhyAhRta bAteM bhI spaSTa ho jAtI hai| udAharaNake lie vizeSArtha hai-kSAyika samyaktvakA utkRSTa kAla sAdhika tetIsa sAgara hai| isalie isameM cAra ghAtikarmoMke utkRSTa anubhAgabandhakA utkRSTa antara sAdhika tetIsa sAgara kahA hai / upazamazreNimeM kSAyika samyaktva bhI hotA hai aura isameM cAra ghAtikarmoke anutkRSTa anubhAgabandhakA antarakAla antarmuhUrta bana jAtA hai / isalie kSAyika samyaktvameM ina karmoke anutkRSTa anubhAgabandhakA utkRSTa antara antarmuhUrta kahA hai / zeSa kathana sugama hai / .. yahA~ para antara-prarUpaNAkI dRSTise nirUpaNa kiyA gayA hai / AcArya yativRSabhane apane cUNi-sUtroMmeM oghase mithyAtvakI tIna vRddhi, cAra hAni aura avasthita sthitivibhaktikA jaghanya aura utkRSTa antarakAla batalAyA hai| AcArya vIrasena svAmIne isakA vistArase vivecana kiyA hai ki vaha antara kAla kaise prApta hotA hai ? "mahAbandha" meM anubhAgabandhake adhikArake antargata bhagavanta bhUtabaline utkRSTa aura jaghanya rUpoMmeM nAnA jIvoMkI apekSA bhaMgavicaya, bhAgAbhAga, parimANa, kSetra, sparzana, kAla, antara AdikI prarUpaNA kI hai| vahAM yaha kathana spaSTa hai ki anubhAgake bandhaka jIvoMkA jaghanya antara eka samaya hai aura utkRSTa antara chaha mahInA hai / anutkRSTa anubhAgake bandhaka jIvoMkA antarakAla nahIM hai / inameM Abhinibodhika jJAnI, zrutajJAnI, avadhijJAnI, manaHparyayajJAnI, saMyata, zukla lezyA vAle, bhavya, samyagdRSTi tathA kSAyika samyagdRSTi jIvoMkI parigaNanAkI gaI hai| bandhake samaya karmakA jo anubhAga prApta hotA hai usakA vipAka jIvame, pudgalameM yA jahA~ kahIM hotA hai, usakA vicAra vipAkadezameM kiyA gayA hai| vipAkakI dRSTise karmoke cAra bheda kiye gaye hai-jIvavipAkI, bhavavipAkI, pudagalavipAkI aura kSetravipAkI / yadyapi sabhI karmokI racanA pariNAmoMse hotI haiM: nimitta-bhedakI apekSA unameM bheda kiyA jAtA hai, kintu bandhake samaya prazasta pariNAmoMse jinako anubhAga adhika milatA hai unako prazastakarma aura aprazasta pariNAmoMse adhika anubhAga milane vAloMko aprazastakarma kahA jAtA hai| cAroM ghAtiyA karma aprazasta haiM aura aghAtiyA karma prazasta, aprazasta donoM prakArake hai| vizuddha pariNAmoMkI bahulatAkI dRSTise samyaktvake sanmukha mithyAdRSTi nArakImeM jitanI vizuddhatA ho sakatI hai, utanI vAyukAyika aura agnikAyika jIvoMmeM sambhava nahIM hai| isa prakAra gati, pariNAma, kAla AdikA vicAra ogha aura Adezase kiyA gayA hai| __kahIM-kahIM paNDitajIko vizeSArtha itanA lambA likhanA par3A hai ki mUla bhAga Adhe pRSThako pUre tIna tIna pRSThoM meM spaSTa karanA par3A hai / jinAgamameM kaI apekSAoMse vivecana kiyA gayA hai / akele kAlakI prarUpaNA jaghanya aura utkRSTake bhedase do prakArase kI gaI hai / phira, nirdeza bhI do prakArase hai-ogha aura Adezase / ataH vizeSArthameM vizeSa rUpase spaSTIkaraNa Avazyaka thA / kahA bhI hai
Page #655
--------------------------------------------------------------------------
________________ 616 : siddhAntAcArya paM0 phalacandra zAstrI abhinandana-grantha "saba karmoMkA utkRSTa pradezabandha utkRSTa yogake sadabhAvameM hotA hai| aura utkRSTa yogakA jaghanya kAla eka rahasyamaya aura utkRSTa kAla do samaya hai| isalie yahA~ oghase AThoM karmoke utkRSTa pradezabandhakA jaghanya kAla eka samaya aura utkRSTa kAla do samaya kahA hai| yaha sambhava hai ki anutkRSTa yoga eka samaya taka ho aura anutkRSTa yogake sadbhAvameM utkRSTa pradezabandha sambhava nahIM, isalie oghase AThoM karmAke anutkRSTa pradezabandhakA jaghanya kAla eka samaya kahA hai| aba zeSa rahA AThoM karmoke anatkRSTa pradezabandhakA utkRSTa kAla so usakA spaSTIkaraNa isa prakAra hai vizeSArthameM yaha dhyAna barAbara rakhA gayA hai ki jo bAta pahale likha Aye haiM usakI punarAvRtti na ho| isalie kahIM-kahIM saMketa yA ullekha bhI kiyA gayA hai| jaise ki kAla-prarUpaNAke prakaraNameM vizeSArtha meM likhA gayA hai 'kAlakA khulAsA pahale jisa prakArakara Aye haiM use dhyAnameM rakhakara yahA~ bhI kara lenA cAhie / mAtra bAdara paryApta nigodoMkA utkRSTa kAla antarmaharta jAnanA caahie|' isa prakAra Agama granthoke satata abhyAsase jinhoMne siddhAntake prarUpaNameM vizadatA prApta kI hai unake sampAdita grantha svataH siddhAntamaya haiM. isameM AzcaryakI kyA bAta hai? tattvArthasUtraTIkA : eka samIkSA DaoN0 pannAlAla sAhityAcArya, sAgara tattvArthasUtra ke pUrva jaina zrutameM tattvoMkA nirUpaNa bhagavanta puSpadanta aura bhUtabalike dvArA pracArita sat saMkhyA Adi anuyogoMke mAdhyamase hotA thaa| isakA ullekha tattvArthasUtrameM 'satsaMkhyA kSetra sparzana kAlAmtara bhAvAlpa bahutvaizca' sUtrake dvArA kiyA hai| isa zailIkA anugamana karanevAlA AcArya nemicandrajIkA gommaTasAra hai| umAsvAmI mahArAjane tatvArthasUtrameM jisa zaMlIko aMgIkRta kiyA, vaha sarala honese sabako grAhya hii| tattvArthasUtrapara digambara aura zvetAmbara donoM sampradAyoMmeM vividha saMskRta TIkAe~ likhI gaI hai| AcArya pajyapAdakI 'savArthasiddhi' akalaMkadeva kA rAjavArtika vidyAnandakA zlokavArtika aura umAsvAtikA tatvArthAdhigamabhASya atyanta prasiddha TIkAe~ haiM / samantabhadra svAmoke gandhahasti mahAbhASyakA ullekha mAtra milatA hai para grantha kahIM upalabdha nahIM ho rahA hai| yaha rahI saMskRta TIkAoMkI bAta. paranta tattvArthasatrakI zailIse tatvoMkA nirUpaNa karanevAle harivaMzapurANa, AdipurANa, padmapurANa tattvArthasAra tathA puruSArthasiddhayapAya Adi aneka svatantra grantha upalabdha hai| tAtparya yaha hai ki yaha tattva-nirUpaNakI zailI granthakAroMko itanI rucikara lagI ki pUrva zailIko ekadama bhulA diyA gayA hai / "tattvArthasUtra" para anekoM vidvAnoMne hindI TIkAe~ likhI haiM jo saMkSipta, madhyama aura vistRta saba prakArakI haiN| paM0 sadAsukharAyajI kAsalIvAlakI 'artha prakAzikA' nAmakI vistRta TIkA hai| usameM prasaGgopAnta aneka viSayoMkA samAveza kiyA gayA hai / Adhunika TIkAoMmeM siddhAntAcArya paNDita phUlacandrajI zAstrIkRta aura varNI granthamAlAse prakAzita TIkA 'tattvArthasUtra' hamAre sAmane hai| isa TIkAmeM paNDitajIne TippaNameM zvetAmbara
Page #656
--------------------------------------------------------------------------
________________ paMcama khaNDa : 617 sampradAyameM pracalita pATha-bhedoMkA bhI samullekha kiyA hai tathA praznottarakI paddhatiko apanAkara prasaGgAgata a viSayoMko spaSTa kiyA hai / paNDita phUlacaMdrajI dhavalAdi granthoMke mAne hue vidvAn haiM / ataH unhoMne bIca bIcameM usake Azrayase viSayako spaSTa kiyA hai / yathA prathamAdhyAya meM vyaJjanAvagraha aura arthAvagrahake svarUpa tathA bhedoMko spaSTakara yaha pratiphalita kiyA hai ki cakSu aura mana jahA~ aprApyagrAhI haiM, vahA~ zeSa cAra indriyA~ prApyagrAhI tathA aprApyagrAhI - donoM prakArakI haiM / pramANa aura nayoMkA vivecanakara unakA antara batalAyA hai tathA naigamAdi nayoMkA vizada vivecana kiyA hai / dvitIyAdhyAyameM vedoMke sAmya aura vaiSamyakA viSaya spaSTakara akAlamaraNake rahasyako udghATita kiyA hai / audArikAdi zarIroMkI viziSTatA prakaTa karate hue AhAraka aura anAhArakake svarUpakI carcAkI hai / vigrahagatike bheda aura usameM pAI jAnevAlI AhAraka tathA anAhAraka avasthAko spaSTa kiyA hai / bhavasthiti aura kAryasthitikA antara batalAyA hai / RjugativAlA jIva anAhAraka kyoM nahIM hotA hai ? isakA pratipAdana kiyA hai / tRtIyAdhyAyake prArambhameM lokakI AkRti tathA bhedoMkI carcAkara usake citra dete hue ghanaphala nikAlane kI vidhiko darzAyA hai / adholokakA vistRta varNana kara ratnaprabhA Adi pRthiviyoMke svarUpapara acchA prakAza DAlA hai / caturthAdhyAyameM vaimAnika devoMkI sthitikA varNana karate hue ghAtAyuSka aura aghAtAyuSka devoMkI carcA kI hai tathA ghAvAyuSka kahA~ taka utpanna hote haiM unakI Ayu anyadevoMkI AyukI apekSA kitanI adhika hotI hai, yaha spaSTa kiyA hai / paJcamAdhyAyameM jIvAjIvAdi dravyoMkI carcA karate hue Adhunika vijJAnakA Azraya lekara SaDdravyoMkA samarthana kiyA hai| khAsakara dharma adharmakI kalpanAko spaSTa kiyA hai / paJcamAdhyAyakA vivecana pravacanakarttA vidvAnoM ko khAsakara dekhanA cAhie isase aneka pravacanoMmeM rocakatA aura AkarSaNa utpanna hogA / paramANuoMkA paraspara bandha kyoM hotA hai aura kisa sthitimeM hotA hai yaha saba viSaya atyadhika spaSTa kiyA hai / prasaGgopAnta vibhinna upAdAnakI carcAkI gaI hai / SaSTha adhyAyameM sAtAvedanIya, asAtAvedanIya, darzanamoha aura cAritramohake AsravoMkI carcA karate hue kevalIke kavalAhAra kyoM nahIM hotA hai ? Adi viSayoMko spaSTa kiyA hai / saptamAdhyAyameM hiMsA-ahiMsA ke svarUpakA digdarzana karAte hue rAtribhojana- parityAgapara paryApta prakAza DAlA hai aura samAja meM bar3hate hue zithilAcAra para kheda vyakta kiyA hai / vratoMke aticAroMkA bhI svarUpa citraNa acchA huA / isI adhyAyameM sallekhanAkI carcA karate hue praznottaroMke mAdhyamase spaSTa kiyA hai ki sallekhanA karanevAlA AtmaghAtI nahIM hai / aSTamAdhyAyameM karma tathA usakI avAntara prakRtiyoMkI carcA karate hue sAtAvedanIya tathA asAtAvedanIya yatazca jIva kriyAkI prakRtiyA~ haiM / ataH sukha duHkhakA vedana to karAtI haiM, parantu unakI sAmagrI ekatrita nahIM karatIM / yaha sAmagrI anyAnya karmoMke udayase ekatrita hotI hai / isa viSayakI vizada carcAkI hai / pradezabandha kI carcA karate hue karma ke viSayameM viSada jAnakArI dI hai / navamAdhyAyameM, bAraha anuprekSAoM, bAIsa pariSahoM tathA dhammaMdhyAna aura zukladhyAnake bhedoMkI acchI carcAkI hai / sAmAyika, chedopasthApanA, parihAravizuddhi, sUkSmasAmparAya aura yathAkhyAtacAritra tathA anazanAdi tapoMkA vizada varNana kiyA hai / nirjarAke daza sthAnoMkA spaSTIkaraNa bhI uttama huA hai / 78
Page #657
--------------------------------------------------------------------------
________________ 618 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana-grantha dazamAdhyAyameM kevalajJAnakI prAptike kAraNoMpara prakAza DAlakara mokSakA svarUpa tathA mukta jIboMmeM jina kSetra, kAla Adi 12 anuyogoMse vaiziSTaya hotA hai unakA spaSTIkaraNa hai| "tattvArthasUtra" jinAgamakA mahattvapUrNa grantha hai, yaha sarvamAnya bAta hai| isameM prathamAnuyogako chor3akara zeSa tIna anuyogoMkA sAra saMgRhota hai| isake vidhivat svAdhyAyase jinAgamakA acchA jJAna ho jAtA hai / paryuSaNa parvameM isIkA pravacana sarvatra calatA hai aura atirikta samayameM bhI sabaloga isake prati apAra zraddhA rakhate hai / merI rAyameM paMDita phUlacandrajI dvArA racita isa hindI TIkAko eka bAra avazya par3hanA cAhie / paThana-pAThana ke lie to yaha chAtroMke lie bojhila hogI, para vidvAnoMko apanA jJAna paripakva karaneke lie paramasahAyaka siddha hogii| TIkAmeM kucha viSaya aise avazya hai jinapara vidvAn carcA kiyA karate haiM, para una alpa viSayoMko gauNakara TIkAkA svAdhyAya kareM aura pravacanakartA ise manoyoga pUrvaka par3heM to unake jJAnameM paripakvatA niyama se aavegii| paMcAdhyAyI TIkA : eka adhyayana paNDita nAthUlAla zAstrI, indaura dezake labdhapratiSTha prakANDa vidvAna siddhAntAcArya zrI paNDita phUlacandrajI siddhAntazAstrI, vArANasIkI sAhitya sevAoMke prati jitanI bhI kRtajJatA pradarzita kI jAve, thor3I hai / unakI aneka mahattvapUrNa racanAoMmeM eka paMcAdhyAyI hindI TIkA bhI hai / ajamera zAstra bhaNDArase prApta hastalikhita paMcAdhyAyIkA adhyApana zrI paNDita bAladevadAsajIke bAda gaha gopAladAsajI baraiyAne murainA mahAvidyAlayameM zrI paNDita vaMzIdharajI nyAyAlaMkAra, zrI paMDita makkhanalAlajI evaM zrI paMDita devakInandanajI vyAkhyAnavAcaspati Adi unake pramukha ziSyoMko par3hAte hue zrI paM0 makkhanalAlajIse usakA hindI anuvAda karAyA thA / vaha apUrNa grantha zAstrI parIkSAke pAThyakramameM ho jAnese va chAtroMke paThana-pAThanameM upayogameM Ane lagA hai| paMcAdhyAyI granthako granthakArane pA~ca adhyAyoMmeM likhanekA saMkalpa kiyA thA parantu upalabdha grantha kevala Der3ha adhyAyameM hI hai / sambhava hai likhate hue granthakArakA svargavAsa ho gayA ho|| isa granthake racayitAke sambandhameM zrI paMDita makkhanalAlajIne gambhIra aura mahattvapUrNa racanAkI dRSTise AcArya amatacandrake nAmakA ullekha kiyA hai| paMDitajIne apanI AlocanAtmaka grantha "Agama mArga prakAza" meM paMcAdhyAyIke sambandhameM vistArase vivecana kiyA hai| zrI paMDita jugalakizorajI mukhtArane paMcAdhyAyIke kartA paMDita rAjamalajIko mAnA hai / zrI paMDita phUlacandrajIne bhI inhIMko ukta granthakA kartA svIkAra kiyA hai| hamArI dRSTimeM bhI paMcAdhyAyokI racanA AcArya amRtacandrakI nahIM hai / paMcAdhyAyIke jo zaMkA samA'dhAnake rUpameM aneka zloka hai, unameM adhika vistAra ho gayA hai jo amRtacandra sUrIkI zailIke anurUpa nahIM / jabaki amatacandra sarIkI bhASAmeM prauDhatA aura sUtra rUpa zabdAvalI dRSTigocara hotI hai| granthakartA apanA nAma granthake antameM diyA karate haiN| jaba yaha grantha pUrNa hI nahIM ho sakA to granthakartAko apanA paricaya denekA avasara
Page #658
--------------------------------------------------------------------------
________________ paMcama khaNDa : 619 hI kahA~ mila sakA ? paMcAdhyAyImeM katipaya sthAnoMpara "tadAha sUriH" aise vAkya Anese yaha pratIta hotA hai ki kisI prAcIna AcArya (amRtacandra sUrI) kI racanAko paMcAdhyAyIkArane hRdayaMgama kara apanI isa kRtikI racanA kI hai / svayaM amRtacandra apaneko sUrI batAkara uttara deveM yaha asaMgata mAlUma hotA hai| zrI paMDita makkhanalAla jI zAstrIke paMcAdhyAyI hindI anuvAdake pazcAt san 1932 meM zrI paMDita devakInandana siddhAntazAstrIne paMcAdhyAyIkI hindI gItA racakara kAraMjA Azramase prakAzita karAI thii| usameM zabdAnugAmI artha aura tAtparya kA pUrA khyAla rakhA gayA hai| jabaki pUrva TIkAmeM bhAvArtha aura usake vistArako mahattva diyA gayA hai isase kahIM-kahIM mUlakA hArda chUTa sA gayA hai / tIsarI bAra paMcAdhyAyIkI TIkA zrI paM0 devakInandana aura usakA sampAdana zrI paNDita phUlacandra jIne kiyA jo san 1950 meM "zrI gaNezaprasAda varNI jaina granthamAlA", vArANasIse prakAzita huI / isameM mUlaviSayako sparza karate hue svatantra rUpase vivecana kiyA gayA hai| paMcAdhyAyIkA saMkSipta hindI bhASA anuvAda aura nayakI dRSTise vicAra karate hue zrI saranArAmajIne bhI kiyA hai / varNI granthamAlAkI isa paMcAdhyAyImeM viSayako khUba spaSTa kiyA gayA hai| jisameM zrI paMDita phUlacandrajIkA apane guru zrI devakInandanajIke prati kRtajJatA prakaTa karate hae vizeSa hAtha hai| isakI prastAvanA bhI paMDita phulacandrajIne 52 likhI hai usameM prastuta granthakA sAra A gayA hai| kavivara rAjamalajIke, jinhoMne paMcAdhyAyIke prArambhameM paMcama zlokameM apaneko kavi likhA hai, "lATI saMhitA" granthameM isake samyaktvake sambandhita 426 zloka samAna rUpameM pAye jAte haiN| prastAvanAmeM darzanakA mahattva aura darzanake vibhinna bhedoMmeM antara batalAte hue samyakaanekAMta mithyA anekAnta evaM samyakekAMtamithyA ekAntakA lakSaNa likhA hai| dravya aura usake bheda, jIvake svabhAva Adike viSayameM likhate hue Apane usakI kamajorI aura usake dUra karanekA upAyako ratnatraya batalAyA hai| yahA~ jaina darzana kA sAra-vyakti svAtantrya para adhika jora diyA hai| mUla granthakArane tattva kA lakSaNa sanmAtra mAtra batAte hue use svataMtra siddha, anAdi, anidhana, svasahAya aura akhaNDa siddha kiyA hai vaha sat yA sattA, dravya paryAya rUpa hai| dravyArthika aura paryAyarthika nayakA viSaya hai va nAnA padArthoM meM sthita hai ataH nAnA rUpa hai, sarva padArthoM meM anvaya rUpase pAyI jAtI hai, ataH eka hai| vivakSA bhedase vizva rUpa-eka rUpa, utpAdAdi trilakSaNAtmaka-trilakSaNAbhAva Adi pratipakSa rUpatA usameM pAI jAtI hai / isa viSayameM jagatake prANo apane manakA samAdhAna jagatakA kartA Izvara mAnakara karate haiM, usakA samucita uttara granthakArane vastuko svataH siddha anAdianaMta siddha karake diyA hai| use sva sahAya batAkara usakA svatantra pariNamana phala siddha kiyA hai| vastu nirvikalpa yAne akhaNDa hai isa prakAra sAmAnya yA abhedadRSTise nirUpaNa karaneke pazcAt vizeSa, paryAya yA vyavahAra dRSTise dravyakA lakSaNa-1. guNaparyayavada dravyam 2. guNasamudAyo dravyaM 3. samaguNaparyAyodravyam 4. utpAdavyayadhrauvyayuktam sat-sadravyalakSaNaM cAra prakAra kiyA hai| yahA~ dravya, tatva, satva, anvaya, vastu, artha, sAmAnya vividha ye paryAyavAcI zabda honase ukta dravyakA lakSaNa batalAyA gayA hai| dravyake prathama lakSaNameM dravya anaMta guNoM aura unakI paryAyoM kA piNDa mAnA hai| anvayIgaNa aura vyatirekI paryAyeM haiM / yaha guNa paryAya vAlA dravya, guNa aura paryAyoMkA samudAya mAtra hai isalie guNa samudAya bhI dravya hai / pahale donoM lakSaNa paraspara pUraka haiM / guNa aura paryAya vAlA yA guNa vAlA dravya hai, isa kathanase guNa aura paryAya bhinna dikhate haiM, isaliye tIsarA dravyakA lakSaNa samaguNa paryAya kiyA gayA hai| usameM deza dezAMsa, guNa guNAMza dravya hai / jaise skandha, zAkhA Adi vRkSa hai, usI taraha deza dezAMza yA guNa guNAMza dravya hai| ina tIna lakSaNoMke atirikta cauthe lakSaNa utpAdavyaya dhrauvya yuktam kI AvazyakatA isaliye hai ki nityatvakI guNake sAtha
Page #659
--------------------------------------------------------------------------
________________ 620 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana-grantha vyApti hai| ata gaNa vAlA dravya dhrauvyavAna siddha hotA hai| yahA~ gaNa lakSya hai aura dhrauvya lakSaNa hai isalie donoM lakSaNa vAlA sAdhya sAdhana bhAva hai / utpAda vyaya paryAyeM haiM aura dravya paryAya vAlA hai| yAne dravya utpAda vyaya paryAya vAlA hai| dravyake ye donoM lakSaNoMmeM se kisI ekake kAma cala sakatA hai isa praznakA samAdhAna karate hue granthakArane likhA hai ki donoM lakSaNa eka dUsareke abhivyaMjaka hote haiM inakA alaga-alaga nirdeza kiyA hai / donoM lakSaNa eka dUsareke pUraka haiM / anvaya honese guNoMkI vyApti nityatAke sAtha hai aura dravya nityatAkA paryAyavAcI hai| kramavartI aura vyatirekI honese paryAyoMkI vyApti anityatAke sAtha hai aura utpAda tathA vyaya anitya hote haiM / isa prakAra guruparyAya ye svabhAvavAna yA lakSya sthAnIya hai / aura utpAda vyaya aura dhrauvya ye svabhAva yA lakSaNa sthAnIya hai / kisI apekSAse guNa nityAnityAtmaka hai kyoMki sat athavA dravya va paryAya guNoMse sarvathA pRthak nahIM hai| Age anekAnta dRSTise vastuke vicArameM kathaMcit asti nAsti, nityAnitya, eka aneka, tat atat ina cAra yugaloMke vastu guMphita haiM, yaha siddha kiyA gayA hai / nayakA svarUpa granthakArane likhA hai ki udAharaNa, hetu aura phalake sAtha vivakSita vastu ke guNoMko usIkA kathana karane vAlA samIcIna naya hai / isase viparIta nayAbhAsa hai| isa lakSaNase jIva varNAdi vAlA, manuSya Adi zarIra rUpa, gRha kuTumba Adi sukhakA kartA bhoktA aura jJAnajJeyakA bodhya bodhaka sambandha / ye cAroM nayAbhAsa haiN| jabaki yaha anyatra upacarita, anupacarita, asadbhUta vyavahAranayake antargata batAye gaye haiN| kintu yahA~ granthakArane nayakA ukta lakSaNa batAkara inakA niSedha ThIka hI kiyA hai| ise adhyAtma dRSTise mAnA jAnA cAhie / isI prakAra sadbhUta anucarita aura upacarita tathA asadbhUta anUpacarita aura upacaritake lakSaNa aura udAharaNa bhI ukta dRSTise yahA~ diye gaye haiN| jo anagAradharmAmRta aura AlApapaddhatise bhinna haiM vyavahAra nayake cAroM bhedoMke udAharaNa nimna prakAra hai : 1. sadbhuta anupacarita - jJAna jIvakA hai| 2. sadabhUta upacarita - artha vikalpAtmaka jJAna / 3. asadabhUta anupacarita = abuddhipUrvaka krodhAdi jIvake haiM / 4. asadbhuta upacarita = buddhipUrvaka krodhAdi audayika bhAva jIvake haiN| isa granthake vyavahAra naya aura nizcaya nayako kramazaH pratiSedhya tathA pratiSedhaka yA bhUtArtha abhUtArtha honekA kAraNa yaha batAyA hai ki vAstavameM padArtha eka aura akhaMDa hai, taba dravya kSetra AdikI apekSA usameM bheda karate haiM, jo paramArtha bhUta nahIM hai / vyavahAra naya inakI apekSA vastuko niSedha karatA hai ataH vaha nizcayanayApekSayA pratiSedhya abhUtArtha aura mithyA hai / vastukA dravya guNa aura paryAyarUpa vibhAga karanA vAstavika nahIM hai aura usa eka akhaNDa vastuko viSaya karane vAlA nizcayanaya hai, jisakA anubhava karane vAlA samyakdRSTi hai / granthakArane nizcayanayameM zuddha-azuddha Adi bheda mAnane vAloMko mithyAdRSTi aura sarvajJakI AjJAkA ullaMghana karane vAlA mAnA hai kyoMki Atma zuddhike lie jo upayogI ho vahI mAnA jAnA caahie| vyavahAra nizcaya sambandhameM bhI Atma hitake sivAya vastu vicArake samaya jJAna donoM nayoMkA Azraya hokara pravRtta hotA hai| tathA nizcayameM anirvacanIya hai isalie tIrtha sthApana hetu vAvadUka vyavahAranaya zreyaskara hai| isa prakAra donoM nayoMkI sApekSatAko bhI nahIM chor3A hai| svAnubhUtike lie vyavahAranaya jaise vikalparUpa hai vaise nizcayanaya bhI niSedhAtmaka vikalpa rUpa hai ataH svAnubhUti nayapakSAtIta hai| svAnubhUtike samaya mati zruta jJAnoM (parokSa honepara bhI) se jitanA bhI jJAna hotA hai vaha pratyakSa jJAnake samAna pratyakSa hai| isake sivA zeSa mati zruta jJAna pratyakSa nhiiN| indriya viSayoMko grahaNa karane aura AtmA Adiko jAnate samaya ye donoM jJAna parokSa hI hai| avadhi aura manaHparyAyajJAna (pratyakSa honepara bhI) kA viSaya AtmA nahIM hai| Age dUsare
Page #660
--------------------------------------------------------------------------
________________ paMcama khaNDa : 621 adhyAyameM jIva aura karmake astitvakI siddhi karate hue granthakArane amUrta jIva kA mUrta karmase sambandha anAdi batAte hue vaibhAvika zaktikA ullekha vizeSa rUpase kiyA hai / jaise jala svabhAvase ThaNDA hotA hai para agnikA nimitta pAkara vaha garma ho jAtA hai vaise hI vaibhAvikI zakti kA vizeSa nimitta nirapekSa pariNamana siddha avasthA hai, para karmake nimittase usakA saMsAra avasthA rUpa vibhAva pariNamana ho rahA hai| isa prakAra vaibhAvika zaktike sadaiva pariNamana karate rahane se eka vibhAva pariNamana, jo karmake nimittase hotA hai, dUsarA svabhAva pariNamana jo vizeSa nimitta nirapekSa hotA hai / baMdhakA bhI, jo saMyoga vizeSa hai, sundara lakSaNa kiyA hai| baMdha jIva pudgalakI para guNAkAra arthAt paratantra hone rUpa kriyA arthAt svabhAva cyuti yA azuddhatAkA nAma hai / grantha sampAdakajIne yahA~ para guNAkAra yA svabhAva cyutiko jIva pudgalake bandhameM paraspara nimitta honA batAyA hai| isI prakAra ukta vaibhAvika zaktike sambandhameM bhI jIvake apane upAdAnakI yogyatAnusAra kArya honA batAyA hai / aise bahutase sthala hai jahA~ granthakArake zabdoMkA spaSTIkaraNa karate hue saMpAdakajI apane pAThakoMko viSayakA hArda samajhAte rahe haiM / cetanAke karma phala, karma aura jJAna cetanA ye tIna bheda kahe haiM / inameM prathama ekendriyameM asaMjJI paMcendrI taka hote haiM, dUsarI saMjJI paMcendra mithyAdRSTi se bArahaveM guNasthAna taka hotI hai / tIsarI mukhyataH kevalI aura siddha jIvakI hotI hai / gauNa rUpase jJAna cetanA svarUpAcaraNa cAritra ke samAna cauthe guNasthAnase prAraMbha hokara terahaveM guNasthAna taka kramase bar3hatI jAtI hai / samyakdarzanake pragaTa ho jAne para samyakjJAnakI vizeSa avasthAmeM Atmopalabdhi hotI hai vaha jJAna cetanA hai / svAnubhUti cauthe guNasthAna meM samyakdarzanake hone para hotI hai / paMcAdhyAyIke anusAra darzana mohake upazamakAdi honepara samyaka dRSTiko apane AtmAkA jo zuddha rUpa hotA hai usameM cAritra moha bAdhaka nahIM hai / yaha svAnubhUti jJAna vizeSa hai / jo samyakdarzanake sAtha rahatI hai / svAnubhUtikI samyaktvake sAtha labdhirUpase samavyApti hote hue bhI svAnubhUtikI upayogAtmaka dazAke sAtha samyaktvakI viSama vyApita banatI hai / kyoMki svAnubhUti upayoga meM niraMtara nahIM rahatI / paMcAdhyAyI kAryakI isa zuddhAtmAnubhUtiko AcArya jJAnasAgara jI ne eka Agamika Atmopalabdhi 2 mAnasika Atmopalabdhi 3. kevala Atmopalabdhi inameMse Agamika Atmopalabdhi mAnA hai, jahA~ zuddhAtmAke viSayakA zraddhAna hotA hai, para tadanukUla AcaraNa nahIM rahatA / isa grantha meM zaMkAke sAta samyaktvake prazama, saMvega, anukampA, Astikya guNa haiM yathA vistRta rUpase niHzaMkita Adi ATha aMga, bhaya tIna mUr3hatA, AcArya, upAdhyAya va sAdhuke svarUpa va unakI caryA tathA gRhastha dharmakI vivecanA karate hue pA~ca bhAvoM meM audayika AdikA nirUpaNa kiyA hai / vAtsalya aMgake prathamameM likhA hai ki jinAyatana aura catuH saMgha meM se kisI para ghora upasarga Ane para samyakadRSTi use dUra karane hetu sadA taiyAra rahatA hai yadi Atmika sAmarthya nahIM hai to apane pAsa maMtra, talavAra aura dhana hai taba taka una para usakI AI bAdhAko na dekha sakatA hai aura na suna sakatA hai| gRhasthakI yaha virodhI hiMsA aparihArya hai, jo AkramaNakA nahIM varan rakSAkA upAya hai| kucha vedake kathanameM granthakArane manuSyoMke eka hI bhavameM eka bhAva vedake parirvatanakA ullekha kiyA hai / jaba ki bhAvaveda eka bhavameM jIvana bhara eka rahatA hai| hA~ dravya bhedameM parivartana ho jAtA hai / zrI paMDita makkhanalAlajI yA paMcAdhyAyIkArako saMbhavataH dhavalATIkAke svAdhyAyakA avasara nahIM milA hogA / kyoMki paMDitajIne isa granthake saMpAdakakA ukta veda viSayaka mantavyakA khaMDana kiyA hai| isa prakAra prastuta paMcAdhyAyI grantha eka mahatvapUrNa grantha hai / isakI aneka vizeSatAyeM | dravyAnuyoga aura caraNAnuyoga pradhAna yaha grantha hai / vidvAn saMpAdaka mahodayane isakA sundara saMpAdana kara ise svAdhyAyopayogI banA diyA hai / vartamAna meM yaha tRtIya prakAzana bhI samApta ho cukA hai / caturtha prakAzana mudrita ho rahA hai /
Page #661
--------------------------------------------------------------------------
________________ 622 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstro abhinandana-grantha sarvArthasiddhi : samAlocanAtmaka anuzIlana DaoN. devendrakumAra zAstro, nomaca jaina sAhityameM mUla rUpase mokSa-mArgako prakAzita karane vAle aneka sata zAstroMkI racanA vigata do sahasra varSoMke antarAlameM anavacchinna rUpameM hotI rahI hai| prAkRta bhASAmeM race gaye granthoMmeM SaTkhaNDAgama, samayasAra, pravacanasAra, niyamasAra, paMcAstikAya mukhya haiN| sabhI AcAryone AtmAko kendrameM rakhakara sacce sukha yA mokSakI prAptike lie alaga-alaga zailImeM mokSa-mArgakA nirUpaNa kiyaa| saMskRtameM race gaye granthAmeM AcArya umAsvAmI kRta "tattvArthasUtra" yA mokSazAstra pramukha hai| isa sUtra granthoMkI racanA vikramakI dUsarI zatImeM huI thii| isake AdhAra para hI AcArya amRtacandra kRta "tattvArthasAra", zrutamuni kRta "paramAgamasAra" tathA bha0 sakalakIrti viracita "tatvArthasAradIpaka" Adi racanAoMkA nirmANa huA / "tattvArthasUtra" para sabase adhika TIkAe~ likhI gii| sabase bar3I TIkA "gandhahastimahAbhASya" caurAsI hajAra zlokapramANa AcArya samantabhadra svAmIne racI thI jo Aja anupalabdha hai| AcArya pUjyapAdasvAmI kRta "sarvArthasiddhi" cAra hajAra zlokapramANa hai| AcArya akalaMkadeva viracita "rAjavArtika" solaha hajAra zlokapramANa TIkA kahI gaI hai| upalabdha TIkAoMmeM sabase bar3I bIsa hajAra zlokapramANa "zlokavAtika" bhASya hai, jisake racayitA AcArya vidyAnanda svAmI haiN| inake atirikta brahma zrutasAgara kRta "tattvArthavRtti", paM0 vAmadeva kRta "tattvArthasAra", bhAskaranandi viracita "tattvArthasUtravRtti" tathA AcArya prabhAcandra kRta "tattvArthavRtti padavivaraNa ityAdi racanAe~ upalabdha hotI haiM / bRhatprabhAcandra kRta "tattvArthasUtra' AcArya umAsvAmokI chAyA hI pratIta hotI hai| itanA avazya hai ki kula 107 sUtroMmeM dasoM adhyAyoMkA sapramANa nirUpaNa kiyA gayA hai| pratyeka adhyAyameM sUtroMkI saMkhyA ghaTA dI gaI aura kahIM-kahIM spaSTIkaraNa tathA saMkSiptIkaraNakI pravRtti lakSita hotI hai| ___ "tattvArthasUtra" jainadharmakI bAibila kahI jAtI hai / yadyapi isameM adhyAtma aura Agama jaisA koI vibhAga nahIM hai, kintu jo bhI varNana kiyA gayA hai usameM AtmAko mUla bindu mAnA gayA hai / AtmAko zuddhatA aura azuddhatA bhAvoMse hai / jainadharmameM bhAvakI pradhAnatA hai / isakA hI vistRta varNana TIkA granthoM meM pAyA jAtA hai / AcArya prabhAcandra kRta "tattvArthavattipadavivaraNa" sarvArthasiddhikI vistata vyAkhyA hai| isase AcArya pUjyapAda kRta "sarvArthasiddhi" TIkAkA vizeSa mahatva dyotita hotA hai| yaha TIkA prAcIna hone para bhI kaI vizeSatAoM se yukta hai| TIkA saMkSipta honepara bhI sUtrake pratyeka padakI saTIka vyAkhyA prastuta karane vAlI hai| isameM na to ati vistAra hai aura na ati saMkSepa / dUsarI vizeSatA yaha hai ki sampUrNa TIkA Agamake pramANoMse saMvalita hai / kahIM-kahIM yathAvazyaka uddharaNa bhI uddhRta hai| tIsare, sUtrake pUrvApara sambandha, atyAvazyaka praznoMkA nirdeza tathA saMkSipta samAdhAna, nyAya hetu AdikA sarvatra paripAlana lakSita hotA hai / / TIkAkA mukhya srota- grantha hai-SaTkhaNDAgama / SaTkhaNDAgama aura kaSAyaprAbhRta digambara jaina AmnAyake mUla grantha mAne jAte haiM / "SaTkhaNDAgama" kA racanA-kAla IsvI pUrva prathama zatAbdI mAnA jAtA hai| vastutaH SaTkhaNDAgamakI racanA kisIne nahIM kI, kintu saMkalana kiyA gyaa| DaoN0 jyotiprasAda jainane AcArya bhUtabalikA samaya I0 san 66-90 mAnA hai aura SaTkhaNDAgamake saMkalanakA samaya san 75 nizcita kiyA hai| "sarvArthasiddhi" kI prastAvanAmeM paNDitajIne likhA hai-indranandine apane zrutAvatArameM SaTkhaNDAgama para A0 kundakunda kI TIkAkA bhI ullekha kiyA hai| isa AdhArase SaTkhaNDAgamakA racanAkAla prathama zatAbdIse bhI pUrva ThaharatA
Page #662
--------------------------------------------------------------------------
________________ paMcama khaNDa : 623 vAstavameM paM0 phalacandra siddhAntazAstrIne "sarvArthasiddhi" kI TIkA likhakara bhAvI pIr3hiyoMke lie digambara jaina siddhAMta-paramparAkA saccA mArga darzAyA hai / paNDitajIne kevala TIkAke lie TIkA nahIM likhI hai, varan sampAdanake mUla uddezyakA pAlana pUrNa rUpase kiyA hai / sampAdanakA uddezya hai-mUla rUpameM lekhakakI kRti kI punarracanAko mUlataH jyoMkA tyoM prastuta karanA / aisI sthitimeM yathArtha sampAdaka pratilipi karate samaya apane mAnasako mUla kRtike sAtha isa taraha saMyojita karatA hai ki unake sAtha pUrNa tAdAtmya sthApita ho jAtA hai / phira. sampAdakake manameM kevala yahI bhAva bAra-bAra udita hotA hai ki yadi maiM isa racanAko likhatA. to yahA~ para kyA pATha hotaa| anantara apane pAThakI prAmANikatAko sAmya pradarzita karanevAle anya pAThoMse yathA hastalikhita pratiyoMse tulanA kara mUla rUpa meM sthApita karatA hai| paNDitajIne "sarvArthasiddhi" kI prastAvanAke pUrva "do zabda" meM pATha-bhedakI samasyAko sAmane rakhakara saiddhAntika vivecanake dvArA samAdhAna khojA hai jo sampAdakIya dRSTise aisI racanAoMke sampAdana karate samaya dhyAnameM rahanA Avazyaka hI nahIM, anivArya bhI hai| isase kevala pATha-bhedakI samasyA hI nahIM sulajhatI hai, varan graMthake mUla srotakA bhI spaSTa patA laga jAtA hai / "tattvArthasUtra" ke aise kaI sUtra haiM jinakI prarUpaNA tathA vyAkhyA "SakhaNDAgama" ke AdhArase kI gaI hai| AcArya pUjyapAdane apane TIkA grantha "sarvArthasiddhi" meM "tattvArthasUtra" ke prathama adhyAyake "nirdezasvAmitva0" aura "satsaMkhyAkSetra0" isa do sUtroMkI vyAkhyA "SaTakhaNDAgama" ke AdhArase hI kI hai| itanA hI nahIM, "tattvArthasUtra" kA pUrA pA~cavA~ adhyAya "paMcAstikAya", "pravacanasAra" Adi granthoM para AdhArita hai| isakI vyAkhyA meM AcArya kundakundakI aneka racanAoMke uddharaNa milate haiM / "tattvArthasUtra" ke sUtroM para "mUlAcAra" tathA A0 samantabhadrake "ratnakaraNDazrAvakAcAra" kA spaSTa prabhAva lakSita hotA hai / paM0 jugalakizora mukhtArane "sarvArthasiddhi para samantabhadrakA prabhAva' zIrSaka lekhameM tulanA kara yaha siddha kiyA hai ki AcArya samantabhadrakI sabhI racanAoMkA "sarvArthasiddhi" kI vyAkhyA meM upayoga kiyA gayA hai| vAstavameM AcArya pUjyapAda aise sArasvAcArya hue jinhoMne sampUrNa jinAgamakA AdhAra lekara TIkA granthakI racanA kii| . "tattvArthasUtra' eka aisA grantha hai jo digambara aura zvetAmbara donoM hI paramparAoMmeM AgamakI bhA~ti mAnya hai| isakI racanA sUtra-zailImeM honeke kAraNa tathA vivecana "tattvArtha' viSaya para honese isakI "tattvArthasUtra' saMjJA sArthaka hai / kintu zvetAmbara-paramparAke anusAra vAcaka umAsvAtine sAtavIM zatAbdIke uttarArddha meM yA AThavIM zatAbdIke pUrvArddha meM 'tattvArthAdhigama' nAmaka laghu granthakI racanA kI thI jo kAlAntarameM "tattvArthAdhigamabhASya" nAmase prasiddha huaa| phira, tattvArthAdhigama sUtra nAma pracalita ho gayA / mUla tattvArthasUtra meM dasa adhyAya haiM aura tIna sau sattAvana sUtra haiM / "sarvArthasiddhi" kI prastAvanAmeM paNDitajIne isa para acchA vivecana kiyA hai| jo bhI "tattvArthasUtra" kA mUla pAThI hai, vaha niSpakSa dRSTise yaha vicAra kara sakatA hai ki zvetAmbaraparamparA kula 344 sUtroMko hI mUla rUpameM mAnatI hai, to yaha mUla sUtroMmeM kucha parivartana kara apanI anusAra svIkAra karatI hai| vidvAnoMne isa sambandhameM bahuta UhApoha kiyA aura isa para prakAza bhI DAlA / kintu paNDitajIne digambara aura zvetAmbara donoM hI paramparAoMko mUla rUpameM sAmane rakhakara yathArthataH mUlakA anusandhAna kiyA hai / ve likhate haiM-"vAcanake samaya mere dhyAnameM yaha AyA ki sarvArthasiddhimeM aise kaI sthala haiM jinheM usakA mUla bhAga mAnanemeM sandeha hotA hai / kintu jaba koI vAkya, vAkyAMza, pada yA padAMza lipikAra kI asAvadhAnI yA anya kAraNase kisI granthakA mUla bhAga bana jAtA hai, taba phira use binA AdhArake pRthak karane meM kAphI ar3acanakA sAmanA par3atA hai|" vAstavameM prAcIna racanAoMke sampAdanakI yaha mUla tathA antaraMga samasyA hai| isa samasyAko jo sampAdaka pUrI ImAnadArIke sAtha nibhAtA hai, vahI sampAdanameM saphala hotA hai /
Page #663
--------------------------------------------------------------------------
________________ 624 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana-grantha paNDitajIkI yaha samasyA maulika hai ki AcArya pUjyapAdane jaba "tattvArthasUtra" ke prathama adhyAyake "nirdezasvAmitva0" sUtrakI vyAkhyA 'SaTkhaNDAgama' ke AdhArase kI hai to phira kahIM koI paMktimeM antara kyoM hai ? kahIM vyAkhyAkArakI zithilatA yA asAvadhAnIse to aisA nahIM huA? koI bhI kAraNa ho sakatA hai / lekina yaha cihna bhI spaSTa hai ki AcArya pUjyapAdane cAroM gatiyoMke Azrayase samyagdarzanake svAmIkA nirdeza kiyA hai| taba phira, pUrva mudrita pratiyoM meM aisA likhA huA vAkya kyoM milatA hai ki tiryaciniyoM meM kSAyika samyagdarzanakA abhAva hai| yaha spaSTa hai ki digambara aura zvetAmbara donoM paramparAoMke Agama granthoMmeM yaha ullekha milatA hai ki samyagdRSTi marakara kisI bhI gatike strIvediyoMmeM utpanna nahIM hotaa| taba phira, malliko tIrthaMkara mAnane aura unake pUrvake mahAbalake bhavameM mAyAcAra karaneke kAraNa strI nAma karmakA bandha kara tIrthakarakI paryAyameM strI honeke aucityako kaise siddha kiyA jAye ? yaha prazna avazya zvetAmbara Agama granthoMkI TIkA likhane vAloMke samakSa rahA hogaa| yadyapi unhoMne vicArakara yaha spaSTIkaraNa kiyA bhI hai ki-"samyagdRSTi marakara strI nahIM hotA, yaha bAhulyakI apekSA kathana hai|" parantu isa prakArake kathanase vAstavikatAkA patA lagAne vAlekA samAdhAna nahIM ho sktaa| isI prakArase mudrita pratiyoMmeM visaMgata tathA bhramotpAdaka vAkyoMko bhI siddhAntakA jJAtA binA chAna-bIna kiye kaise svIkAra kara sakatA hai| ataH paNDitajIne jaba mudrita "sarvArthasiddhi" meM tiryaMcaniyoMmeM kSAyika samgyadarzanakA hetu "dravyavedastrINAM tAsAM kSAyikAsambhavAt" yaha vAkya par3hA, to asamaMjasameM par3a gye| kyoMki yaha vAkya Agamake anukUla nahIM hai / paNDitajI ke hI zabdoM meM "hamAre sAmane yaha prazna thA / hama bahuta kAlase isa vicArameM the ki yaha vAkya granthakA mUla bhAga hai yA kAlAntarameM usakA aMga banA hai| tAttvika vicAraNAke bAda bhI isake nirNayakA mukhya AdhAra hastalikhita prAcIna pratiyA~ hI thiiN| tadanusAra hamane uttara bhArata aura dakSiNa bhAratakI pratiyoMkA kA madrita pratiyoMse milAna karatA prArambha kiyaa| pariNAmasvarUpa hamArI dhAraNA sahI niklii| yadyapi saba pratiyoMmeM isa vAkyakA abhAva nahIM hai, para unameMse kucha prAcIna pratiyAM aisI bhI haiM jinameM yaha vAkya upalabdha nahIM hotA hai|" apane anuvAdake sambandhameM bhI paNDitajIne apratyakSa rUpase saMketa kiyA hai| unake hI zabdoMmeM-"isI sUtrakI vyAkhyAmeM dUsaro vAkya "kSAyikaM punarbhAvavedenaiva" mudrita huA hai| yahA~ manuSyiniyoMke prakaraNase yaha vAkya AtA hai| batalAyA yaha gayA hai ki paryApta manuSyiniyoMke hI tInoM samyagdarzanoMkI prApti sambhava hai, aparyApta manuSyiniyoM ke nahIM / nizcayataH manuSyanIke kSAyika samyagdarzana bhAvavedakI mukhyatAse hI kahA hai, yaha dyotita karaneke lie isa vAkyakI sRSTi kI gaI hai|" ___ bhAratIya jJAnapIThase prakAzita "sarvArthasiddhi" ke isa saMskaraNakI kaI vizeSatAeM haiN| prathama AcArya pUjyapAdane apanI vyAkhyAmeM jina Agamika granthoMke uddharaNa diye haiM unakA nAma-nirdeza nahIM kiyaa| paNDitajIne TippaNameM aneka sthAnoMpara mUlAcAra, gommaTasAra jIvakANDa, karmakANDa AdikA ullekha kiyA hai| jahA~ vRttimeM pATha-bhedakA nirdeza kiyA gayA hai, vahA~ bhI usake mUla-srotakA yA kisI nAmakA ullekha nahIM hai| paNDitajIne TippaNameM mUla pAThake sAtha granthakA nAmollekha kara isa kamIko pUrA kara diyA hai| prastuta saMskaraNa pA~ca hastalikhita pratiyoMke AdhArapara sampAdita tathA saMzodhita kiyA gayA hai| inake sivAya do mudrita saMskaraNoMke AdhArapara bhI sampAdana kara pATha-bheda nizcita kiye gaye haiN| apane prArambhika "do zabda" meM pR0 5, 6-7 para prathama adhyAyake tulanAtmaka pATha diye gaye haiM jinako dekhakara anumAna lagAyA jA sakatA hai ki mudrita granthoMmeM pAThoMmeM kitanI azuddhiyA~ haiM / paNDitajIke hI zabda unake sampAdana kAryake prati kitane saTIka haiN| ve likhate haiM
Page #664
--------------------------------------------------------------------------
________________ paMcama khaNDa : 625 "hama yaha to nahIM kaha sakate ki sarvArthasiddhikA prastuta saMskaraNa saba dRSTiyoMse antima hai, phira bhI ise sampAdita karate samaya isa bAtakA dhyAna avazya rakhA gayA hai ki jahA~ taka bane ise adhika parizuddha aura mUlagrAhI banAyA jaay|" isa sambandhameM itanA kahanA hI paryApta hai ki paNDitajIne yaha kArya atyanta saphalatAke sAtha niSpanna kiyA hai| unakI taraphase koI kamI nahIM dikhatI hai| isa saMskaraNakI yaha bhI vizeSatA hai ki isameM pratyeka zabda, pada, vAkyakA pUrNa rUpase sarala hindImeM anuvAda kiyA gayA hai| pratyeka pRSThapara nIcemeM pATha-bhedakA nirdeza kiyA gayA hai| anuvAdakI vizeSatA yaha hai ki yadi mUlakA vAcana na kara kevala anuvAda hI par3hA jAye, to aisA nahIM lagatA ki hama kisIkA anuvAda par3ha granthake antameM pariziSTa 1 meM pratyeka adhyAyameM samAviSTa sUtra tathA unake mudrita pRSThakI saMkhyAkA nirdeza kiyA gayA hai| isase satrakA patA lagAnemeM, DhaMDhane meM bahuta suvidhA jAna par3atI hai / "udadhata vA ke antargata sarvArthasiddhimeM hastalikhita pratiyoMke AdhArase jo gAthA, zloka yA vAkya uddhRta milate haiM, ve jina granthoMke haiM unakI sUcI dI gaI hai| antameM "zabdAnukramaNikA" saMlagna hai jo pratyeka zabda tathA aMgabhUta viSaya kI jAnakArI evaM zodha-kAryake lie viSaya-sAmagrIkA saMkalana karaneke lie vizeSa rUpase upayogI hai| isa prakAra prathama Avattike rUpameM maI. 1955 meM prakAzita "sarvArthasiddhi" kA yaha saMskaraNa bahuta upayogI siddha haA hai| samprati madraNa sambandhI parizaddhatA tathA anavAda viSayaka vizaddhatAke sAtha isa saMskaraNa bhAratIya jJAnapITha, naI dillIko mudraNa-prakriyAse nirgamita ho zIghra hI prakAzita hone vAlA hai| aise sundara prakAzanake lie jJAnapITha bhI niHsandeha gauravAnvita haA hai / amRtakalazake TIkAkAra paM. jaganmohanalAla zAstrI, kaTanI AcArya kundakundakA "samayasAra" adhyAtma viSayakA ekamAtra zreSTha grantha hai| yadyapi aura bhI aneka prantha bAdameM race gae haiM, para una saba para "samayasAra" kI hI chApa hai / yaha grantha usa mahApuruSakI sampUrNa jIvanakI anubhUtikA nicor3a hai| bhagavAna mahAvIrake bAda zrutakI paramparA maukhika rUpameM calatI rhii| jaba zrutakA bahata-sA aMza paramparAgata AcAryoMko vismRta ho gayA, taba zrI 108 AcArya dharasenane use lipibaddha karaneke lie apanA jJAna bhUtabali-puSpadanta do muniyoMko diyA, jinhoMne SaTkhaNDAgama sUtroMkI racanA kii| yaha lipi rUpameM AgamakI sarvaprathama racanA kii| isakA viSaya karaNAtuyoga hai; dravyAnuyogakA bhI varNana yathAsthAna hai jisake antargata adhyAtmake bhI kahIM-kahIM darzana hote haiM, para kundakundAcArya to bhinna prakArakI dhArAkA pravAha bahA gae / 79
Page #665
--------------------------------------------------------------------------
________________ 626 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana-grantha kahA jAtA hai ki AcArya kundakundadeva videha kSetra sthita vartamAna prathama tIrthakara sImaMdhara svAmIke samavasaraNameM gae the| unheM cAraNaRddhi prApta thI / sImaMdhara tIrthakarake mukhase samavazaraNameM sAkSAt upadeza zravaNa karanevAle isa yugake ve hI AcArya hue, zeSa jo guru paramparAse Agata Agamake abhyAsI hue / kundakunda deva dvArA racita granthoM meM jo viSaya varNita hai, usase aisA lagatA hai ki jainadharmakA sarvasva sAra usameM hai| "mokSamArga svAzrayase haiM parAzrayase nahIM / kitanA sApha siddhAnta hai| para chUTanA hI to mukti hai, taba vaha parake Azrayase kaise hogI? parakartRtvakA sarvathA niSedha jinazAsanameM hai / yaha para-kartRtvakA niSedha kevala jIva ke lie hI nahIM, SaDadravyoMmeM se koI vastu parake kAraNa nahIM paraNamatI / pariNamana vastukA hI svabhAva hai / jo svabhAva hotA hai, vaha para kI apekSAse nahIM hotA, svayaM svakA bhAva hai|" AcArya kundakundake samayasArapara pUjya zrI 108 AcArya amRtacandrajIkI AtmakhyAti nAmaka saMskRta TIkA hai, jisakI saMskRta bhASA bar3I hI prAJjala hai, utkRSTa koTikI hai| phira bhI sarala aura sarasa hai / isa granthakI TIkAne kundakundakA hRdaya hI khola diyA hai / aisA lagatA hai mAnoM kundakundake hRdayameM hI amRtacandrakA vAsa rahA ho / amRtacandra AcAryakI AtmakhyAti saMskRta TIkAmeM unake dvArA hI racita amRtamaya ghaTakI taraha kalaza rUpa kAvya haiM. jinameM una gAthAoMkA yA unakI TIkAkA hArda bhara diyA gayA hai / ina kalazoMke Upara khaNDAnvaya rUpase pratyeka padakA artha khulAsA karate hue TIkA zrI paM0 rAjamalajIne likhI hai| ye kavirAja suprasiddha adhyAtma vettA paM0 banArasIdAsajIke pahile ho gae haiN| kavivara banArasIdAsajIne isake adhyayanake pazcAt svayaM "nATaka samayasAra" kI utkRSTa chandabaddha racanAkI hai / paM0 rAjamalajI rAjasthAnake the| ataH rAjasthAnAntargata DhUMr3hA dRr3ha pradezameM pracalita DhU~DhArI hindI bhASAmeM unhoMne yaha TIkA likhI hai| ___ yadyapi TheTha ( Adhunika hindI ) meM bhI isakI TIkAe~ huI haiM / tathApi ye saba isa TIkAke pazcAt huI haiN| phalataH sabhI anya TIkAkAroMke lie paNDita rAjAlajIkI TIkA prakAza staMbha rahI hai / daNDAnvayI TIkAAmeM kartA-karma-kriyA isa kramase rakhe jAte hai ki vAkya vinyAsa ThIka-ThIka ho jAya, para khaNDAnvayI TIkAmeM pratyeka padakA artha isa kramase nahIM hotA / yaha kriyAse prArambha hotI haiM aura praznapUrvaka padastha vizeSaNoMkA artha khulatA jAtA hai| paNDita rAjamalajIne isa parAdhInatAko bhI svIkAra nahIM kiyA ki sarvatra khaNDAnvayake niyamoMkA hI pAlana kiyA jAya, kintu jahA~ jisa padakA yA vAkyakA adhika spaSTIkaraNa karanA abhISTa hai, vahA~ bhAvArthake sAtha-sAtha TIkAko gati dI hai| TIkAke antameM bhAvArtha bhI prAyaH likhA gayA hai aura usameM bhAvakA pUrA spaSTIkaraNa kara diyA hai| yaha digambara jaina svAdhyAya maMdira TrasTa sonagar3ha ( saurASTra) se prakAzita huI hai / isa TIkAke sampAdaka samAjake suprasiddha niSNAt vidvAn Agapa granthoMke TIkAkAra paNDita phUlacandra jI zAstrI, vArANasI haiN| bhASA TIkAkAra paNDita rAjamalajIkI svayaMkI bhASAko akSuNNa rakhate hue bhI paNDitajIne yatra tatra Adhunika hindImeM bhI bhAva spaSTa kiyA hai, jisase DhU~DhArI bhASAkI durUhatA bhI dUra ho gaI hai| paM0 rAjamalajI 17vIM zatIke vidvAna the / isI 17vIM zatImeM paNDita banArasIdAsajI, paM0 rUpacandajI, paM0 caturbhujajI, bhaiyAbhagavatIdAsajI Adi aneka gaNyamAnya adhyAtmarasika vidvAn hue / paNDita rAjamalajIkI aneka racanAeM haiM, unameM yaha racanA pramukha hai /
Page #666
--------------------------------------------------------------------------
________________ paMcama khaNDa : 627 paNDita rAjamalajI AdhyAtmika satpuruSa the / unake pratyeka grantha meM adhyAtmake darzana hote haiM / isa "samayasAra kalaza" TIkAmeM bhI aneka sthAna aise haiM jahA~ unakI zraddhA aura vidvattAkA camatkAra dekhaneko milatA hai / kucha namUne pAThakoMke sAmane prastuta haiM / samyagdarzana kyA hai ? isa praznakA uttara kalaza 6 meM diyA hai usakA vivaraNa paNDitajIke zabdoM meM par3hie "saMsArameM jIva dravya nau tattva rUpa pariNamA hai, vaha to vibhAva paraNati hai, isalie navatattva rUpa vastu kA anubhava bhI mithyAtva hai / jisa kAraNa yahI jIva dravya sakala karmopAdhirahita jaisA hai vaisA hI pratyakSapane usakA anubhava nizcayase yahI samyagdarzana hai / bhAvArtha isa prakAra hai -- samyagdarzana jIvakA guNa hai / vaha guNa saMsAra avasthAmeM vibhAvarUpa pariNamA hai / vahI guNa jaba svabhAvarUpa pariName taba mokSamArga hai / " isa vivaraNase paNDijI ne yaha spaSTa kiyA ki vartamAna avasthA jIvakI navatattvarUpa hai, yaha satya hai; tathApi yaha jIvakA svAbhAvika pariNamana nahIM hai / ataH navatattvarUpa jIvakI zraddhA samyagdarzana nahIM hai / taba navatattvarUpa jIvakA zraddhAna karanA ( samyagdarzana nahIM ) mithyAdarzana hai / samyagdarzanakA viSayabhUta AtmA ina saba karmajanita upAdhiyoMse bhinna zuddhAtmadarzana hai / karmajanita upAdhi yuktatA asatya nahIM hai vaha to hai, para vaha jIvakA zuddha svabhAva nahIM hai ataH isa dRSTise mithyA hai nayasApekSa kathanakI dRSTise mithyA hai, tathApi Age AThaveM kalazakI TIkAmeM paNDitajI spaSTa karate haiM ki "jIvavastu anAdi kAlase dhAtu pASANake saMyoga samAna karma paryAyase milI huI hokara vaha rAgAdi vibhAva pariNAmoMke sAtha vyApya - vyApaka rUpase svayaM pariNamana dekhA jAya, jIvakA svarUpa na dekhA jAya to jIva vastu nau tattva rUpa hai, bhI hai, sarvathA jhUTha nahIM he kyoMki vibhAvarUpa rAgAdi zakti jIvameM hI hai / " isa kathanase vyavahAra sApekSa arthAt vartamAna paryAya dRSTise jIvako dekhA jAya to navatattva rUpa kahanA satya hai, para usIkI jIva dravyake nirupAdhi svabhAvakI dRSTise dekhA jAya to vaha asatya haiM isa taraha nayavivakSAoM se bahuta spaSTa vivecana kiyA hai, vivAdako koI sthAna nahIM raha jAtA / aise zubhAnubhavanako paNDitajIne " pratyakSamane anubhava" likhA hai aura use mokSamArga kahA hai yahA~ unhoMne svayaM prazna uThAyA hai ki milI calI A rahI hai so pariNamana kara rahI hai / vaha aisA dRSTimeM AtA hai / aisA "yahA~ koI AzaMkA karegA ki mokSamArga to samyagdarzanajJAna - cAritra ina tInoMke milanese hotA hai" isakA uttara diyA hai ki zuddhajIva svarUpakA anubhava karanepara tInoM hI haiM / " .....jIvakA lakSaNa cetanA hai / vaha cetanA tIna prakAra kI hai-- eka jJAnacetanA - eka karmacetanA, eka karma phala cetanA / unameM se jJAnacetanA zuddhacetanA hai, zeSa azuddha cetanA haiM / unameM azuddha cetanA rUpa vastukA svAda to sarvajIvoM ko anAdise ( ye sArI mithyAdRSTi jIvoMko ) prakaTa hI hai / usa rUpa anubhava samyaktva nahIM hai, zuddha cetanA mAtra vastukA svAda ( anubhava ) Ave, to samyaktva hai / ukta kathanase paNDitajI spaSTa kara rahe haiM ki jisa zuddha cetanAkA anubhava jIvako jaba hotA hai, taba usa anubhavakA nAma hI samyagdarzana hai, vaha mokSamArga hai aura avirata samyagdRSTike samyaktvake sAtha jJAna cAritra bhI hai / bhale hI vaha saMyamAcaraNa na ho, para cAritra guNa vahA~ hai aura vaha mithyAcAritra nahIM hai, samyagcAritra hai / AcArya kundakundane saMyamAcaraNake na honepara bhI samyagdRSTi ( asaMyata ) ke cAritra haiM aura vaha samaya -
Page #667
--------------------------------------------------------------------------
________________ 628 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana-grantha cAritra haiM, mithyAcAritra nahIM, isakA spaSTIkaraNa usa cAritrako "samyaktvAcaraNa" nAma dekara kara diyA hai| "SaTkhaNDAgama" kI dhavalA TIkA khaNDa 1 bhAga 9 pustaka 6 ke 22 veM sUtra kI TIkAmeM AcArya vIrasenane yaha spaSTa kiyA hai| vahA~ cAritrakA lakSaNa pApanivRtti kriyA hai aura pApoMkI gaNanAmeM mithyAtvako sarvaprathama ginAyA hai| isase samyagdRSTike tInoM haiN| paNDita rAjamalajIkA kathana spaSTa Agamonumodita hai / ukta granthake zabda isa prakAra hai : "pApakriyAnivRttizcAritram / " ghAdi kammANi pApaM / nesi kiriyA micchattAsaMjamakaSAyAH / tesimabhAvo cAritram / arthAt pApakriyAkI nivRtti cAritra hai / ghAti karma pApa hai| unakI kriyA mithyAtva-asaMjama-kaSAya spaSTa hai ki mithyAtva pApake abhAvameM samyaktvAcaraNa cAritra hotA hai| ataH samyagdRSTike tInoM haiM, ataH vaha mokSamArga hai| AcArya amatacandra karuNAko bhIgakara 23veM kalazameM kahate haiM-ki he bhavyajIva ! tU kutUhalavaza hI athavA jaise bane vaise mara-pacakara bhI eka bAra zarIrakA moha chor3a, use apanA par3osI to mAna, tujhe usase pRthak svayaMkA svarUpa darzana hogaa| isa bhAvako paNDita rAjamalajIke zabdoMmeM par3hiye / "he bhavyajIva ! anAdi kAlase jIvadravya zarIrake sAtha eka saMskAra rUpa hokara calA A rahA hai| isalie use pratibodhita kiyA jA rahA hai| bho jIva ! jitanI zarIrAdi paryAya haiM ve saba pudgala kI hai terI nhiiN| isalie ina paryAyoMse apaneko bhinna jAna / bhinna jAna kara muhartamAtra ( thor3e kAla ) zarIrase bhinna apane zuddha cetana dravyakA pratyakSa rUpase AsvAda le |""""kaisaa bhI karake kisI bhI upAyase marakara bhI zuddha jIva svarUpakA anubhava karo / caitanyakA anubhava se sahaja sAdhya hai|" jisa kAla jIvako svAnubhava hotA hai usI kAla mithyAtva pariNamanakA abhAva hotA hai, jisa kAla mithyAtva pariNAmakA abhAva hotA hai, usa kAla avazya anumAna zakti prakaTa hotI hai / kucha aura bhI yatra-tatra paNDitajIne apane vicAra prakaTa kiye haiM jo nimnabhAMti hai1. paradravyakI abhilASA hI mithyAtvarUpa pariNAma hai / (kalaza 167 TIkA) 2. cAragatirUpaparyAya tathA paMcendriyoMke bhoga samasta AkulatA rUpa hai samyagdRSTi aisA hI anubhava karatA hai / sAtA-asAtA donoM kI sAmagrI samyagdRSTiko aniSTa rUpa hI hai / (kalaza 152 kI TIkA) 3. rAgAdipariNAmoMkA kA mithyAdRSTi jIva hai; samyagdRSTi jIva nhiiN| vaha unako nijapariNAma nahIM mAnatA, ataH svAmitva nahIM / ( kalaza 170) 4. jo dravya jisakA kartA hotA hai, vahI usakA bhoktA hotA hai, ataH rAgAdike kartRtvake kAraNa mithyAdRSTi hI usake phalakA bhoktA hotA hai / kartRtva-bhoktRtvakA anyonya sambandha hai| 5. isa saMsArameM bhramaNa karate hue kisI bhavya jIvakA nikaTa saMsAra A jAtA hai, taba jIva samyaktva kA grahaNa karatA hai ( kalaza 12) isa prakAra graMthake rahasyakA yatra-tatra paNDitajIne udghATana kiyA hai| zrI paNDita phUlacandrajI zAstrIne apanI bhASAmeM usakA spaSTIkaraNa kiyA hai / TIkA svAdhyAyapremiyoMke lie avazya paThanIya hai /
Page #668
--------------------------------------------------------------------------
________________ jainatattvamImAMsA : eka prAmANika kRti bhAratIya saMskRtikI mUla bhittike evaM vaiziSTyapUrNa haiM, isameM sandeha nahIM hai ve AcArya hoM yA dRSTi sampanna zrAvaka hoM, / rUpameM jaina saMskRti jina maulika tattvoMpara susthita hai, ve tattva svatantra prAcIna kAlameM tathA vartamAnameM bhI jo dArzanika vicAravaMta hue haiM; unhoMne jaina saMskRti evaM usake tattvajJAnapara maulika prakAza DAlA / usakI jo-jo vizeSatAe~ Agama, tarka tathA anubhUtike balapara unhoMne svayaM avagata kIM, unheM tattvajijJAsu janoMke sAmane dila kholakara rakhI haiN| unakA isa viSayakA prAmANika sUkSma parizIlana tathA suvyavasthita vivecana naI pIr3hI ke abhyAsiyoMke lie bahuta uparyukta evaM mananIya siddha huA hai / jJAna tathA anubhavavRddha zraddheya paNDitavara phUlacandrajI siddhAntazAstrIkI "jainatattvamImAMsA" yaha eka aisI hI maulika evaM anupama kRti hai, jo paNDitapravara ye ToDaramalajI ke sarvatobhadra "mokSamArgaprakAzaka" ke anantara na kevala tattvajijJAsuoMke lie, apitu jAnakara vidvAnoMke lie bhI samIcIna dRSTi pradAna karanevAlI atIva upayukta tathA punaH puna abhyAsakI vastu banI pratIta hotI hai / isa granthameM Agama tathA adhyAtmako sundara samanvaya karate hue jaina darzana sambandhI aneka mahattvapUrNa vizeSatAoMkA sUkSma vivecana huA hai, jisase kaI gutthiyA~ sahaja sulajhatI haiM, aneka bhrAnta dhAraNAe~ jar3a se dUra hotI haiM, aura jaina tattvakA vAstavika marma suspaSTa hotA hai / 3. bAhyakAraNa mImAMsA 4. nizcaya - upAdAna mImAMsA 5. ubhaya nimitta mImAMsA paMcama khaNDa : 629 zrI mANikacandra jayavaMtasA bhisIkara, bAhubalI pratyeka viSayakA vivecana karate samaya jagaha-jagahapara pUrvAcAryoMke talasparzI santulita cintanakA prAmANika AdhAra diye jAneke kAraNa viSaya suspaSTa to hotA hI hai, sAtha-sAtha usakI mahattA evaM vivecanakI prAmANikatA bhI dRggocara hotI hai / sandehakA pUrA nirAkaraNa ho jAtA hai / isa eka granthake abhyAsapUrNa manana evaM cintanase jaina darzanakI pUrI maulika jAnakArI pAThakoMko sahajameM hotI aura pUrvAcAryoMke aneka vistRta dArzanika granthoMkA sArabhUta nicor3a bhI sAmane AtA hai, jisase mana atyadhika prasannatAkA anubhava karatA hai / mAnyavara paNDita phUlacandrajI siddhAntazAstrI jaina siddhAntake uccakoTike dRSTi sampanna vidvAn haiM / jainAcAryoM ke prAcInatama SaTkhaNDAgamakA varSoM taka unhoMne adhyayana-manana karake usakA sugama hindI meM anuvAda bhI kiyA hai / kasAyapAhuDa ( jayadhavalA ) tathA mUlAcArakA bhI anuvAda kArya unake dvArA sampanna ho rahA hai / aise anubhavI vidvAnkI painI lekhanIse yaha kRtI banI hai, isIse usakI mahattA evaM prAmANikatA khyAla meM AtI hai / hamAre sAmane paNDitajIke isa mahattvapUrNa granthakA dUsarA saMskaraNa hai, jise unhoMne hI azoka prakAzana maMdira, ravIndrapurI, vArANasIse vIranirvANa saMvat 2504 meM prakAzita kiyA hai / isake "Atmanivedana" meM ve likhate haiM "isameM prathama saMskaraNakI apekSA viSayako vizadatAko dhyAna meM rakhakara paryApta parivardhana kiyA gayA hai | sAtha hI prathama saMskaraNakA bahuta kucha aMza bhI garbhita kara liyA hai / isalie ise dvitIya saMskaraNa yA viSayake vistRta vivecanakI dRSTise dUsarA bhAga bhI kahA jA sakatA hai / granthake kula bAraha prakaraNa hai, jinake nAma isa prakAra haiM / 1. viSaya praveza 2. vastusvabhAvamImAMsA
Page #669
--------------------------------------------------------------------------
________________ 630 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana-grantha 6. kartRkarmamImAMsA 7. SaT kAraka mImAMsA 8. krama niyamita paryAya mImAMsA 9. samyak niyati svarUpa mImAMsA 10. nizcaya vyavahAra mImAMsA 11. anekAnta-syAdvAda mImAMsA 12. kevalajJAna-svabhAva mImAMsA inameMse pratyeka prakaraNa apanI-apanI khAsa vizeSatA rakhatA hai, aura use dhyAnapUrvaka AdyopAnta par3hanese jaina darzanake vividha mUla aMgoMkA talasparzI jJAna hone meM bahuta sahAyatA milatI hai| unake sambandhameM vidvAnoMmeM bhI jo galata dhAraNAeM tathA vaisI prarUpaNAe~ dRSTigocara hotI haiM, una sabakA zaMkA-samAdhAnake rUpameM samyak prakArase nirasana kiyA gayA hai / aisA eka bhI viSaya nahIM hai jisapara jinAgamameM paryApta prakAza na DAlA gayA ho| kintu una sabakA suvyavasthita saMkalana tathA unapara pUrvAcAryoMke vacanAdhArase kiyA gayA saMtulita vivecana pAThakoM ke sAmane ekatra AnekI AvazyakatA thI, jo isa granthase pUrI huI hai| paNDitajI isa sambandhameM svayaM likhate haiM isameM hamArA apanA kucha bhI nahIM hai| jinAgamase jo viSaya avalokanameM Ae, unheM hI yahA~ grantharUpI mAlAmeM piroyA gayA hai / vaha bhI isalie ki mokSamArgameM tatvasparzake samaya ina saba tathyoMko hRdayaMgama kara lenA Avazyaka hai / anyathA svarUpa-viparyAsa, kAraNa-viparyAsa tathA bhedAbheda-viparyAsa banA hI rahatA hai, jisase aneka zAstroMmeM pAraMgata hokara aura prAMjala vaktA bana jAnepara bhI isa jIvakI mokSamArgameM gati honA saMbhava nahIM hai|' Age ve likhate haiM-"yaha grantha paramata-khaNDanakI dRSTise saMkalita nahIM kiyA gayA hai| isameM jina tathyoMko saMkalita kiyA gayA hai ve jainatattvamImAMsAke prANasvarUpa hai, isalie paramatakhaNDanameM jahA~ prAyaH vyavahAranayakI mukhyatA rahatI hai, vahA~ isameM paramArthaprarUpaNAko mukhyatA dI gaI hai, aura sAtha hI usakA vyavahAra bhI dikhalAyA gayA hai| niyama hai ki pUrNarUpase nizcayasvarUpa honeke pUrvataka yathAsambhava nizcaya-vyavahArakI yuti yugapat banI rahatI hai / yahA~se nizcaya mokSamArgakA prArambha hotA hai, vahA~se prazasta rAgarUpa vyavahAra mokSamArgakA bhI prAraMbha hotA hai / na koI pahale hotA hai, na koI pIche / donoM eka sAtha prAdurbhuta hote haiN| itanA avazya hai ki nizcaya svarUpa mokSamArgake udayakAlameM usake prazasta rAgarUpa vyavahAra mokSamArgakI caritArthatA lakSyameM na Ave, isa rUpameM banI rahatI hai| aura jaba yaha jIva arucipUrvaka haTe binA vyavahAra mokSamArgake anusAra bAhya kriyAkAMDameM pravRtta hotA hai, taba isake jIvanameM nizcaya mokSamArgakI jAgarukatA nirantara banI rahatI hai| vaha dRSTise ojhala nahIM hone pAtI / yaha isIse spaSTa hai ki nizcaya mokSamArgakA anusaraNa vyavahAra mokSamArga karatA hai| vyavahAra mokSamArgakA anusaraNa nizcaya mokSamArga nahIM krtaa| kyoMki jaisejaise nizcaya mokSamArgase jIvana puSTa hotA jAtA hai, vaise-vaise vyavahAra mokSamArga nizcaya mokSamArgakA pIchA karanA chor3atA jAtA hai|" ___ isa granthakA prathama saMskaraNa 1960 meM jaba prakAzita huA, taba isakA sAmUhika svAdhyAya paramapUjya gurudeva 108 zrI samantabhadra mahArAja tathA viduSI gajAbahanajIke sAtha karanekA avasara hameM prApta huA thaa| tabhIse isa granthakI maulikatA evaM upayogihA vizeSa rUpase pratIta huI thii| usake bAda isa granthake virAdhameM AlocanAtmaka kucha pustakeM prakAzita huii| lekina isa AlocanAmeM nirdoSa tattvamImAMsAke bajAya tattvakI
Page #670
--------------------------------------------------------------------------
________________ paMcama khaNDa : 631 viDambanA hI adhikatara pratIta hotI hai, jisase jainadarzanakI mUla bhUmikApara hI kuThArAghAta kiyA gayA ho| isapara paNDitajI likhate hai-"yaha saba dekhakara unakA citta karuNAse bhara uThatA hai|" saccA jinavANIkA sevaka isase adhika kyA likheM ? vidvAn loga jinAgamakA mukha rahate haiN| unheM cAhie ki ve Agamake anusAra samAjako sahI mArgadarzana kare / bhagavAna arihaMta devane vItarAga dharmakA hI upadeza diyA, jo AtmAkA vizuddha rUpa hai| paramArthasvarUpa zuddhAtma prApti ke lie eka mAtra jJAnamArgapara ArUr3ha hokara svabhAvase zuddha trikAlI AtmAkA apramAdabhAvase anusaraNa karanA yahI upAya hai| usakI prArambhika bhUmikAmeM jJAnadhArA aura karma ( rAga ) dhArAkA samuccaya bhale hI banA rahe, kintu usameM itanI vizeSatA hai ki jJAnadhArA svayaM-nirjarArUpa hai, isalie vahI sAkSAta mokSa kA upAya hai| karmadhArA baMdhasvarUpa honese usake dvArA saMsAra-paripATI bane rahanekA hI mArga prazasta hotA hai| paramArthase na to vaha mokSamArga hai, nahIM usake lakSyase sAkSAt mokSamArgakI prApti honA hI sambhava hai| jainatatvajJAnI sambandhI aise sabhI tathyoMko Agamake AdhArapara suspaSTa karanekA prAmANika prayatna isa granthameM lekhaka dvArA kiyA gayA hai| Aja vijJAnakI pragatise mAnava adhika cikitsaka evaM cintanazIla bana rahA hai| jIvanake pratyeka aMga kA bArIkIse abhyAsa karanekI pravRtti buddhivAdI logoMmeM bar3ha rahI hai| hara eka bAtakI kAraNamImAMsA kucha baniyAdI tatvoMke AdhArapara ve karanA cAhate haiN| aura tarkasaMgata vicAradhArAse unakA jitanA samAdhAna hotA hai, utanA anya vicAradhArAse nahIM hotA / unake sAmane pahalA prazna to yaha rahatA hai ki vartamAnameM vaha paratantra kyoM hai ? kyA apanI svayaMkI kamajorIke kAraNa yA parasattAke kAraNa athavA karmakI sattA mAnI jAnevAlI ho to usakI balavattAke kAraNa ? - isake bAda isImeMse dUsarA prazna khar3A hotA hai, ki vaha isa paratantratAse mukta hokara svatantra kaba aura kaise bana sakegA ? ina donoM mUlabhUta praznoMkA maulika samAdhAna usake antargata nAnA upaprazna evaM unake tarkasaMgata tathA AgamAdhArita vistRta uttaroMke sAtha isa granthameM kiyA gayA hai / isase subuddha pAThakoMkI aneka bhrAnta dhAraNAe~ dUra hokara jaina tattvakA samyak rUpa unake sAmane darpaNavat AtA hai, jise jAnakara jijJAsuoMko vizeSa saMtoSakA anubhava hotA hai / isa granthakI yahI vizeSatA hai| vastukA samyak nirNaya karanemeM aisI zaMkA samAdhAnarUpa zailIkA bahuta acchA upayoga hotA hai yaha paNDitapravara ToDaramalajIke "mokSamArga prakAzaka" granthase siddha huA hai| isa jainatattvamImAMsAmeM paNDitajIne una saba pramukha viSayoMkA samAveza kara liyA hai, jinakA ciMtana-manana AjakI sthitimeM atyAvazyaka thA, jinake sambandhameM abhyAsu vidvAnoMkI dRSTi bhI adhika spaSTa evaM nirmala honekI AvazyakatA thii| yaha grantha isa AvazyakatAkI pUrti karanemeM bahuta sahAyaka pratIta hotA hai, aura vaha bhI sarala tathA subodha bhASAmeM / paNDitajIkA yaha upakAra jijJAsu evaM vidvadvarga kabhI nahIM bhuulegaa| siddhAnta tathA AgamameM bhI vidvAnoMke lie to vaha nayA varadAna rUpa siddha hogA, isameM saMdeha nahIM hai / isa granthakA dUsarA saMskaraNa bhI aba aprApya huA hai, isIse usakI upayogitA evaM lokapriyatA spaSTa hotI hai / samAjake mAnyavara vidvAn paNDita jaganmohanalAlajI isa pustakake prAkkathanake antake nicoDa rUpase sahI likhate haiM-'paNDitajIke isa samayopayogI sAMskRtika evaM sAhityika sevAkI jitanI prazaMsA kI jAya thor3I haiN| hameM vizvAsa hai ki samAja isase ucita lAbha uThAkara apanI jJAnavRddhi kregii|" hameM to lagatA hai ki jJAnavRddhike sAtha zuddhAtmabodha bhI yaha grantha abhyAsakoMko sahAyaka siddha hogaa|
Page #671
--------------------------------------------------------------------------
________________ 632 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana grantha jainatattvamImAMsA : eka samIkSAtmaka adhyayana DaoN0 uttamacanda jaina, sivanI jaina AmnAyakI prAcInatama paraMparAkI eka kar3I ke rUpameM vizruta haiM - siddhAntAcArya, paMDitavarya, zrImAn paM0 phUlacandrajI siddhAntazAstrI, banArasa, jinhoMne Agama tathA paramAgama rUpa ratnAkarakI atala gaharAIyoM meM DubakiyAM lagAkara jinAgamasAra rUpa ratnoMko khoja-khojakara vidvajjanoM tathA sAmAnyajanoM ke samakSa prastuta kiyA, sAtha hI jainasiddhAnta evaM tattvajJAna paramparAko sampoSita evaM saMvaddhita bhI kiyA / isakA jvalaMta pramANa evaM amara smAraka svarUpa hai unakA prakRta graMtha "jainatattvamImAMsA" / yadyapi sarvotkRSTa siddhAntagraMtha SaTkhaNDAgamakI dhavalA TIkA tathA kaSAyapAhuDakI jayadhavalA TIkAke sampAdanakA gurutara kArya, khAniyAM tattvacarcAkA aitihAsika kArya tathA anya maulika sAhityakA sRjana ye sabhI kArya paMDitajI viziSTa vyaktitva evaM utkRSTa kRtitvake jIvanta smAraka haiM, tathApi inameM agraNI, advitIya aura amarakRti hai unakI " jaina tattvamImAMsA" / siddhAnta graMthoMke saMpAdana dvArA AdaraNIya paMDitajIne eka ora to zrutajJAna rUpa jinavANIkI prathama zrutaskaMdharUpa siddhAMtajJAnadhArAkA sampoSaNa kiyA dUsarI ora khAniyA tattvacarcAka sampAdana dvArA tArkika AcArya samaMtabhadrasvAmIkI tathoktiko yAda karAyA hai ki "vAdArthI vicarAmyahaM narapate' zArdUlavikrIDitam" / tIsarI ora maulika sAhitya sRjana dvArA apanI vartamAna pratibhA evaM vyaktitvakA prakAzana kiyA hai tathA cauthI ora jainatattvamImAMsA ke praNayana dvArA dvitIya zrutaskaMdha athavA paramAgamarUpa jaina adhyAtmake prayojanabhUta, mokSamArgopayogI jainatattvoM evaM siddhAMtoM kA marmodghATana kiyA hai / isa prakAra mAnanIya paMDitajIkI caumukhI pratibhA, bahuzrutajJatA, jinAgamatattvamarmajJatA evaM saiddhAMtika dRr3hatA kramazaH vijJoMko vAtsalyakArI, alpazrutajJoMko AzcaryakArI, kalyANecchukoM ko sanmArgaprakAzanahArI tathA anudArajanoMko IrSyAkArI siddha huI hai / yahA~ hama unakI amUlyakRti "jainatattvamImAMsA" kA paricaya, pratipAdya evaM samIkSaNa prastuta karanekA udyama karate haiM / jainatattvamImAMsA ke do saMskaraNa hamAre samakSa haiM - prathama 200 pRSThIya laghukAya pustaka tathA dvitIya 422 pRSThIya bRhadkAya graMtha / ukta donoM saMskaraNoMmeM Atmanivedanake mAdhyama se graMtha racanAkA apanA uddezya lekhaka mahodaya ne spaSTa kiyA hai / dvitIya saMskaraNameM prathama saMskaraNake varNita prakaraNoMmeM jo bhI parivardhana yA parivartana kiyA hai usakI spaSTa sUcanA kI hai - yathA prathama saMskaraNameM tIsare adhyAyakA nAma " nimittakI svIkRti" tathA cauthekA nAma " upAdAna aura nimittamImAMsA" rakhA thA kiMtu dvitIya saMskaraNa meM unake parivartita nAma kramazaH -- "bAhyasAdhanamImAMsA" tathA "nizcaya upAdAna mImAMsA" diye haiM / paMDitajIne ina prakaraNoMke nAma parivartanakA kAraNa sayuktika evaM sapramANa spaSTa kiyA hai| pAMcaveM "ubhayanimitta mImAMsA" svataMtra adhyAyake rakhanekA kAraNa spaSTa karate hue likhA hai ki "nizcaya upAdAnake anusAra pratyeka dravyake kAryarUpa pariNata hote samaya usake anukUla bAhya sAmagrIkA yoga niyamase banatA hI hai / " isa tathyako hRdayaMgama karAnA mukhya prayojana rahA hai / zeSa adhyAyoMko prathama saMskaraNa anusAra hI rakhA gayA hai| paMDitajIne apane nivedanameM yaha bhI spaSTa kiyA hai ki prakRta graMtha meM varNita viSayoMkA yAthAtathya parijJAna na honese svarUpa viparyAsa, kAraNa viparyAsa evaM bhedAbheda viparyAsa banA hI rahatA hai jisase aneka zAstroMmeM pAraMgata hokara prAMjala vaktA bana jAne para bhI usakI mokSamArga kI ora gati nahIM ho pAtI / yathArtha meM nizcaya vyavahAra mokSamArgakA prAraMbha Age pIche nahIM apitu eka sAtha hI hotA hai | nizcaya mokSamArgakA anusartA vyavahAramokSamArga hotA hai kiMtu vyavahAramokSa mArgakA anusartA nizcaya mokSa
Page #672
--------------------------------------------------------------------------
________________ paMcama khaNDa : 633 mArga nahIM hotA balki jaise-jaise nizcayamokSamArgase jIvana puSTa hotA jAtA hai vaise vaise vyavahAra mokSamArga chUTatA jAtA hai / uparyukta tathyoMke atirikta khAMniyA tattvacarcAkA saMkSipta itihAsa bhI prastuta kiyA hai / sAtha hI yaha bhI spaSTa ghoSaNA kI hai ki jo vidvAn vItarAga arhatakI Agama paramparAko nahIM dekhanA cAhate, ve bhaTTAraka paraMparAke samarthanake sAtha Ama janatAkA apane pakSapoSaNArtha durupayoga karate haiM, nikRSTa tarIkoMse adhyAtmake sAhityakA bahiSkAra karate haiM / anya kaI prakArake SaDyaMtra racakara adhyAtmapakSa para ajJAna AvaraNa DAlane kA prayAsa karate hai, jo khedakI bAta hai| isa prakAra graMthakA Atmanivedana apane ApameM graMthakA hArda evaM marma samAhita kiye hae hai| vayovRddha vidvAn paM0 zrImAn jaganmohanalAlajI zAstrI kaTanIne prAkkathana likhakara graMthakI mahattA para spaSTa prakAza DAlA hai| sAtha hI vidvAnoMko sAvadhAna karate hue dizAnirdezake rUpameM likhA hai ki vidvAn kevala samAjake mukha nahIM haiN| ve Agamake rahasyodghATana ke jimmedAra haiN| ataH unheM hamAre amuka vaktavyase samAjameM kaisI pratikriyA hotI hai, vaha anukUla hotI hai yA pratikUla yaha lakSyameM rakhanA jarUrI nahIM hai| yadi unheM kisI prakArakA bhaya ho bhI to sabase bar3A bhaya Agama kA honA caahie| vidvAnoMkA pramukha kArya jinAgamakI sevA hai, aura yaha tabhI saMbhava hai jaba ve samAjake bhayase mukta hokara siddhAMtake rahasyako usake sAmane rakha sakeM / kArya bar3A hai| isa kAlameM isakA unake Upara uttaradAyitva hai, isalie unheM yaha kArya saba prakArakI moha mamatAko chor3akara karanA hI caahie| samAjakA saMdhAraNa karanA unakA mukhya kArya nahIM haiM / ' ye zabda sacamucameM vidvAnoMko prakAzastambha samAna haiM / astu / ___ tatpazcAt viSayapraveza prakaraNase granthArambha hotA hai| samagra grantha 12 adhikAroMmeM vibhAjita hai, jo isa prakAra hai-(1) viSayapraveza, (2) vastusvabhAva mImAMsA (3) bAhyakAraNa mImAMsA, (4) nizcaya upAdAnamImAMsA, (5) ubhayanimittaMmImAMsA, (6) kartRkarmamImAMsA (7) SaTkArakamImAMsA, (8) kramaniyamita paryAyamImAMsA, (9) samyak niyatimImAMsA, (10) nizcaya vyavahAramImAMsA, (11) anekAMta-syAdvAdamImAMsA tathA (12) kevalajJAna svabhAva mImAMsA / pratyeka adhyAya apane-apane nAma dvArA apane pratipAdya viSayakI ghoSaNA karatA hai| pratyeka adhyAyagata pratipAdya viSayakA sArAMza isa prakAra hai . AcArya akalaMkadevane AptamImAMsA padya 5 meM vastukA svarUpa utpAda-vyaya tathA dhrauvyAtmaka arthAta tritayAtmaka hotA hai' yaha siddha karate hue eka udAharaNa diyA hai ki svarNa ghaTakA icchuka eka manuSya svarNakI ghaTaparyAyake nAza honepara duHkhI hotA hai, svarNa mukuTakA icchuka dUsarA manuSya svarNakI ghaTaparyAyake vyaya tathA mukuTa paryAyakI utpatti honepara harSita hotA hai aura mAtra svarNa (dravya) kA icchuka tIsarA manuSya s paryAyake nAza tathA mukuTa paryAyakI utpattimeM na to duHkhI hotA hai aura na hI harSita, kintu madhyastha rahatA hai / ina tIna manuSyoMke kArya ahetuka nahIM ho sakate / ataH siddha hai ki svarNakI ghaTa paryAyake nAza tathA mukuTa paryAyakI utpatti hone para bhI svarNakA na to nAza hotA hai aura na utpAda hI / svarNa to ghaTa yA mukuTa Adi avasthAmeM svarNa hI banA rahatA hai / yaha vastusvabhAvakI mImAMsAkA sAra hai / bAhyakAraNakI mImAMsA do dRSTiyoMse kI gaI hai prathama RjusUtranaya tathA dvitIya naigamanayakI dRSTi / RjusUtranaya paryAyAthika nayoMmeM pramukha hai / vaha-eka samayavartI paryAyako viSaya karatA hai ataH isa nayakI apekSA utpAda aura vyaya donoM nirhetuka hote haiN| yaha naya para sApekSa kathanako viSaya nahIM karatA / dekhiye jayadhavalA pustaka 1 pR0 206-207 / naigamanaya dravyArthika nayoMmeM pramukha hai| saMkalpapradhAna honese yaha naya sat-asat 80
Page #673
--------------------------------------------------------------------------
________________ 634 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana grantha donoMko viSaya karatA hai / sAtha hI gauNa mukhya bhAvase dravya aura paryAya donoMko viSaya karatA hai parantu mukhyarUpase isakA viSaya upacAra hai / dekhiye jayadhavalA pu0 1, pR0 201 / sAmAnyataH kAraNakA lakSaNa dhavalAkAra isa prakAra kiyA hai ki " jo jisake honepara hI hotA hai, nahIM honepara nahIM hotA / vaha usakA kAraNa kahalAtA hai / " dekhiye ghavalA pustaka 12 pR0 289 / isase spaSTa hai ki kAraNa tathA kAryameM avinAbhAva sambandha niyama rUpase ghaTatA hai cAhe vaha bAhya sAdhana ho yA antaraMga sAdhana / yadyapi sahakArIkAraNa bhinnadravya hai, bhinnadravyarUpa sahakArI kAraNake sAtha ekadravyapratyAsattikA abhAva hai tathApi unameM ekakAlapratyAsattikA sadbhAva honese kAraNa kAryabhAva svIkAra kiyA gayA hai / dekhiye prameyaratnamAlA adhyAya 3 sUtra 60 kI TIkA / uparokta kAraNa-kAryapanA paramArthabhUta nahIM hai apitu upacarita mAtra hai | udAharaNArtha - buddhimAna loga grahoM tathA hastarekhAoM Adise AgAmI ghaTanAoMkA anumAna kara lete haiM / usake ve jJApaka nimitta haiM, una honevAlI ghaTanAoMke kArakanimitta nahIM haiM / isa tathyakA samAdhAna ghavalA pu0 6, pR0 423 ke isa kathanase hotA hai ki nArakiyoM ko samyaktva kI utpattimeM jo vedanA kAraNa hotI hai. vaha vedanA jJApaka nimittamAtra hai, kAraka nimitta nahIM / anyathA vedanA nimittase sabhI nArakiyoMko niyamataH samyaktvakI utpattikA prasaMga banegA, jo asambhava hai / nizcaya upAdAnaM mImAMsA - nizcaya upAdAna kAraNakA svarUpa nirdeza AcArya vidyAnandasvAmIne apane grantha aSTasahasrImeM isa prakAra kiyA hai ki jo dravya tInoM kAloMmeM apane rUpako chor3atA huA aura nahIM chor3atA huA pUrvarUpase aura apUrvarUpase varta rahA hai, vaha upAdAna kAraNa hai / isase spaSTa hai ki dravyakA na to kevala sAmAnya aMza upAdAna kAraNa hotA hai aura na kevala vizeSa aMza upAdAna hotA hai kintu sAmAnya vizeSAtmaka dravya hI nizcaya upAdAna hotA hai / isa tathyakA samarthana AcArya kArtikeyakRta kArtikeyAnuprekSAkI gAthA 225 se 28 dvArA hotA hai / isI granthameM gAthA 230 meM spaSTa ghoSaNA kI gaI hai ki anantarapUrva pariNAmayukta dravya hI kAraNarUpase pravartita hotA hai aura anantara uttara pariNAmase yukta vahI dravya niyamase kArya hotA hai / ubhayanimitta mImAMsA - isa prakaraNameM yaha bAta spaSTa kI gaI hai ki nizcaya upAdAnakAraNa niyamase kAryakA niyAmaka hotA hai tathA vyavahAra (nimitta ) kAraNa usakA avinAbhAvI bAhya anukUla rUpameM upasthita hotA hai kintu vyavahArakAraNa nizcayakA sthAna nahIM le sakatA / ina donoMmeM vindhyagiri tathA himagiri samAna antara hai, kyoMki nizcayakAraNa kAryarUpadravyake svarUpameM antarnihita rahatA hai tathA vyavahArakAraNa bAhya vastu hai | AcArya samantabhadrasvAmIne to ghoSaNA kI hai ki bAhya ( nimitta) tathA antaraMga ( upAdAna) kI sannidhi meM hI sabhI kArya hote haiM aisA vastugata svabhAva hai, anya prakArase vastusvabhAvakI siddhi nahIM hotI, isalie Apa RSiyoM tathA buddhimAnoM dvArA pUjya ho / (dekhiye svayaMbhU stotra padya 60) unhoMne yaha bhI kahA ki guNa-doSa rUpa kAryakI utpatti meM jo bhI bAhyavastu kAraNa kahI jAtI hai vaha nimittamAtra hai, usa kAryakI utpattikA mUlahetu to abhyantara ( upAdAna) hI hai, isalie adhyAtma mArgI janoMko vaha abhyantara kAraNa hI paryApta hai arthAt nimittAdhIna - parAdhIna dRSTikA parityAga tathA upAdAna - svAdhIna dRSTike AzrayameM hI kalyANa nihita hotA hai / astu ! (dekhiye svayaMbhUstotra 59 ) / kartRkarmamImAMsA - yaha prakaraNa mokSamArgIko sarvAdhika mahattvakA hai kAraNa ki kartA-karma kI bhUla samasta tattvoMkI bhUloMkI mUla hai / karttA karmakI bhUla miTanepara samasta bhUleM miTa jAtI haiN| jo svataMtrapane apane
Page #674
--------------------------------------------------------------------------
________________ paMcama khaNDa : 635 kAryako kare use kartA kahate haiM, jo kArya hotA hai vahI karma hai| vAstavameM samasta dravya meM paraspara kartAkarma sambandha hai hI nahIM, phira bhI bhinna dravyakA bhinna dravyase kartAkarma sambandha kahanA vyavahAra kathanamAtra hai, nizcayase to kartA-karma sambandha eka hI vastumeM ghaTita hotA hai| jo pariNamana kare vahI kartA hai, jo pariNAma hai, vahI karma hai tathA jo pariNati hai vahI kriyA hai, paramArthase tInoM vastumaya hai, vastuse bhinna nahIM hai| isase spaSTa hai ki kartAkarma sambandha eka hI dravyameM tathA nimitta naimittika sambandha do dravyoMmeM ghaTita hotA hai| ataH jinAgamameM jahA~ bhI bAhyadravyako kartA kahA gayA ho, use upacarita (vyavahAra) kathanamAtra samajhanA cAhie / eka kAryake do kartA bhI nahIM hote, do kartAoMkA eka kArya nahIM hotA kyoMki eka eka hI rahatA hai, aneka nahIM ho sakatA / astu / dekhiye samayasArake kalaza kramAMka 200, 210, 51, 54) / / SaTkArakamImAMsA-kriyAke pratiprayojakako kAraka kahate haiM / kAraka 6 hote haiM-kartA, karma, karaNa, sampradAna, apAdAna aura adhikaraNa / ye SaTkAraka bhI eka hI dravyameM ghaTita hote haiM tathA paryAya dRSTise eka hI paryAyameM SaTakAraka hote haiM, anya dravyake sAtha kArakapanA kahanA upacAra mAtra jAnanA cAhie-para vAstavameM anAdikAlase jIva svAzrayapaneko bhalakara paradravyoMse kArakapanekA vikalpa karake parAzrita banA huA hai ata. AtmakalyANArtha, svAzrita SaTakAraka dRSTikA grahaNa tathA parAzrita SaTkAraka dRSTikA grahaNa hI kAryakArI hai| kramaniyamitaparyAya mImAMsA-yaha prakaraNa paMDitajIne savistAra, satarka tathA sapramANa spaSTa kiyA hai, jo spaSTIkaraNa unake bAda kramabaddhaparyAya para kalama calAne vAle lekhakoMko mArgadarzaka tathA mukhya AdhAra / kramabaddha paryAyakA artha hai. pratyeka kArya apane svakAlameM hI hotA hai| tAtparya yaha hai ki sabhI dravyoMkI unake sabhI guNoMkI trikAlavartI paryAyeM apane-apane niyata kAlameM hI hotI hai ise hI kramabaddha yA kramaniyamita paryAya kahate haiM / sarvajJa svabhAvakI svIkRtimeM sarvadravyoMkI kramabaddhaparyAyoMkI svIkRti bhI anivArya hai kyoMki kramabaddha paryAyake niSedhameM sarvajJasvabhAvake niSedha honekA prasaMga banatA hai| isa siddhAntako svIkAranese anAdi saMsArakA mUla jo vikalpajAla hai vaha svayameva vinaSTa hone lagatA hai, mukti, honahAra, kAlalabdhikA paripAka, pUrNasukha prAptikA avasara ityAdi sabhI kramabaddhameM samIpa Ane lagate haiM tathA isake asvIkArase muktikA mArga evaM mukti donoM kramabaddha meM atyanta dUra rahate haiM / kartApanekA jahara utarane lagatA hai tathA akartApanekA amRtapAna kA lAbha hotA hai| uparokta viSayoMkI mImAMsAke atirikta samyakaniyatisvarUpamImAMsA, nizcaya-vyavahAra mImAMsA, anekAnta-syAdvAda mImAMsA tathA kevalajJAna svabhAvamImAMsA ina prakaraNoMpara sUvizada, suspaSTa vivecanake sAtha yaha anokhA graMtha samApta hotA hai| sArAMza-sArarUpameM hama kaha sakate haiM ki "jainatattvamImAMsA" tattvase anabhijJa janoMko jJAnapradAtA, jinAgama abhyAsiyoMko muktimArgapradarzaka, vastusvarUpake gUr3hatama-siddhAntoMkI gutthiyA~ sulajhAnevAlA, vijJajanoMke hRdaya kamaloMko praphullita karanevAlA advitIya, ajor3a, amarakRti evaM paMDitajIke vyaktitvakA amara smAraka svarUpa grantha hai / yadi jinAgama sAgarake maMthanase prApta navanItakA rasAsvAdana karanA ho, jina pravacanoMkA paramAmRta cakhanA ho, darzanavizuddhi pAkara muktimArgameM gati karanA ho to pratyeka AtmA ke lie 'jainatattva. mImAMsA' avazya hI sadAzayatAke sAtha, gambhIratApUrvaka, adhyayana, manana evaM hRdayaMgama karane yogya hai 'ityalaM suvijJeSu / '
Page #675
--------------------------------------------------------------------------
________________ 636 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana-grantha jJAnapITha pUjAJjali : eka adhyayana zrI lakSmIcandra 'saroja' jAbarA bhAratIya jJAnapIThake saMsthApakoMkI yaha bhAvanA jJAnapITha-pUjAJjalike mAdhyamase prakaTa haI ki pUjA-dhyAna stotra-vAcana, sAmAyika, AlocanA pATha, AratI Adiko jisa paripATIne samAjakI dhArmika bhAvanAko jAgRta rakhA aura AdhyAtmika zAnti kI ora unmukha kiyA hai, vaha surakSita rahe, usakA saMvardhana ho / jJAnapITha pUjAJjali dvArA yaha prayatna vizeSa rUpase kiyA gayA hai ki zuddhapATha prastuta kiyA jAve aura saMskRta pUjAoMke hindI anuvAda dvArA unakI mahattAko-unake bhAvako bodhagamya banAyA jaave| sAmagrIkA vargIkaraNa dainika aura naimittika AvazyakatAoMke AdhAra para kiyA gayA hai jisakA sampAdana paMDita phUlacandra siddhAntazAstrIne uttama rItise kiyA hai| pUjAJjali nimnalikhita sAta vibhAgoMmeM vibhAjita hai (1) sAmAnya pUjA-pATha (saMskRta-hindI ), (2) parva pUjAdi (saMskRta-hindI), (3) tIrthakara pUjA, (5) naimittika pUjA pATha, (5) adhyAya pATha, (6) stotrAdi (saMskRta hindI) (7) AratI jApAdi / pUjAJjali' meM saMgrahIta saMskRta pUjAoMkA saMkala na bAbU choTelAlajI kalakattAne kiyA aura unakA sampAdana A0 ne0 upAdhyene kiyA / DaoN0 lAlabahAdura zAstrIne katipaya saMskRta pUjAoMkA anuvAda kiyA thA usase bhI yathocita yathAsambhava sahAyatA lI gii| zeSa sAmagrIkA saMkalana jJAnapIThake kAryAlayameM kiyA gyaa| ina pajAoMkA hindI anuvAda lalita tathA madhura bhASAmeM mUlagAmI bhAvAnusAra paM0 phUlacandra siddhAntazAstrIne kiyaa| saMskRta pUjAoMke sAtha honese saMskRta bhASAkA, pUjAke bhAvakA mahattva suspaSTa huA hai / prAcIna jinavANI saMgrahoMmeM jahA~ bar3A TAipa citra the vahA~ kAgajI kaMjUsIke kAraNa gadya-padya bheda nahIM thaa| pUjAJjali isakI apavAda hai sundara sampAdana-prakAzana hai| ___AlocanA pAThake racayitA jauharI lAla aura kalyANa mandira stotrake racayitA kumudacandra likhanA samucita lagA / kucha granthoMmeM bhUdharadAsa aura siddhasena divAkara likhA gayA anucita hI lgaa| sambhavataH sarvaprathama pUjAJjalimeM hI pUjAkI mahattA, mUlasrota aura kAla doSaja vikRtikA, prAcInaarvAcIna pUjAkA vidhivat sAdhAra vizleSaNa-vivecana kiyA gyaa| paMDita pravara phUlacandrajI siddhAntazAstrIne jo prAstAvika vaktavya prathama saMskaraNameM likhA thA, vaha aThAraha pRSThoMkI paridhimeM paThanIya-mananIya-cintanIya hai / 'kRtikarma-sAdhu aura gRhastha donoMke kAryoMmeM mukhya Avazyaka hai| yadyapi sAdhu sAMsArika prayojanoMse mukta ho jAtA hai, phira bhI usakA citta bhUlakara bhI laukika samRddhi, yaza aura apanI pUjA AdikI ora AkRSTa na ho aura gamanAgamana, AhAra-grahaNa Adi pravRtti karate samaya lage hue doSoMkA parimArjana hotA rahe, isalie sAdhu kRtikarmako svIkAra karatA hai| gRhasthakI jIvanacaryA hI aisI hotI hai ki jisake kAraNa usakI pravRtti nirantara sadoSa banI rahatI hai, isalie use bhI kRtikarma karanekA upadeza diyA jAtA hai| kRtikarmake mUlAcArameM cAra paryAyavAcI nAma die haiM-kRtikarma, citikarma, pUjAkarma aura vinayakarma / inakI vyAkhyA karate hue bhUmi kAmeM spaSTa kiyA gayA hai ki jisa akSaroccAra rUpa vAcanika kriyAke pariNAmoMkI vizuddhi rUpa mAnasika kriyAke aura namaskArAdirUpa kAyika kriyAke karanese jJAnAvaraNAdi ATha prakArake karmoMkA 'kRtyate chidyate' cheda hotA hai use kRti karma kahate hai| yaha puNya saMcayakA kAraNa hai isalie ise citikarma kahate haiM / isameM caubIsa tIrthaMkaroM aura pA~ca parameSThI AdikI pUjA kI jAtI hai, isalie ise pUjA kama
Page #676
--------------------------------------------------------------------------
________________ paMcama khaNDa : 637 bhI kahate haiM tathA isake dvArA utkRSTa vinaya prakAzita hotI hai isaliye ise vinaya karma bhI kahate haiM / yahA~ vinayakI "vinIyate nirAkriyate" aisI vyutpatti karake isakA phala karmokI udaya aura udIraNA Adi karake unakA nAza karanA bhI batalAyA gayA hai / tAtparya yaha hai ki kRtikarma jahA~ nirjarAkA kAraNa hai, vahA~ vaha utkRSTa puNya saMcayameM hetu hai aura vinaya guNakA mUla hai / isalie use pramAda rahita hokara sAdhuoM aura gRhasthoMko yathAvidhi karanA caahie| vicAraNIya viSayameM paMDitajIne pUjAke AhvAna-sthApana-sannidhikaraNake viSayameM saMketa kiyA hai / jaina paramparAmeM sthApanA nikSepakA bahuta mahattva hai; isameM sandeha nahIM / paMDita pravara AzAdharajIne jinAkArako prakaTa karane vAlI mattike na rahanepara akSatAdimeM bhI sthApanA karanekA vidhAna kiyA hai, kintu jahA~ sAkSAt jinapratimA virAjamAna hai, vahA~ kyA AhvAna Adi kriyAkA kiyA jAnA Avazyaka hai ? visarjana Akara pUjA svIkAra karane vAlekA kiyA jAtA hai, kintu jaina dharmake anusAra (na) koI AtA hai aura na pUjAmeM arpaNa kiye bhAgako svIkAratA hai / isa sthitimeM pUjAke antameM visarjana karanA kyA Avazyaka hai ? Apane visarjana pAThake AhvAnaM... mantrahInase milate-julate brAhmaNadharmake zloka dekara tulanAtmaka adhyayanako bala diyA hai / (1) samyagdarzana bodha-te maMgalam [maMgalASTaka dUsarA zloka nirdoSa samyagdarzana, samyagjJAna, samyakcAritra yaha pavitra ratnatraya hai / zrI sampanna makti nagarake svAmI bhagavAna jinadevane ise apavarga dene vAlA isa prakAra jo yaha tIna prakArakA dharma kahA gayA hai, vaha tathA isake sAtha sakti sUdhA, samasta jina pratimA aura lakSmIkA AdhArabhUta jinAlaya milakara cAra prakArakA dharma kahA gayA, vaha tumhArA maMgala kare / (:) dRSTaM jinendra ""nUpuranAdaramyam [dRSTASTaka stotra 5vA~ zloka Aja maiMne jo hilatI huI sundara mAlAoMse Akula hue bhramaroMke kAraNa lalita alakoMkI zobhAko dhAraNa kara rahA hai aura jo madhura zabda yukta vAdya aura layake sAtha nRtya karatI huI vArAMganAoMkI lIlAse hilate hue valaya aura nUpurake nAdase ramaNIya pratIta hotA hai aise jinendra-bhavanake darzana kie| (3) zrImajjinendra "mayAbhyadhAyi [laghu abhiSeka pATha 1lA zloka] tIna lokake Iza syAdvAda nItike nAyaka aura ananta catuSTayake dhanI zrIsampanna jinendradevako namaskAra karake maiMne mUla saMghake anusAra samyagdRSTi jIvoMke sukRtako eka mAtra kAraNabhUta jinendradevakI yaha pUjA-vidhi khii| (4) udakacandana' "jinanAthamahaM yaje (nityapUjA argha-zloka) maiM prazasta maMgalagAnake (maMgala jinendra stavanake) zabdoMse guMjAyamAna jinamandirameM jinendradevakA jala, candana, akSata, puSpa, naivedya, dIpa, dhUpa, phala tathA arghase pUjana karatA huuN| 5) prajJApradhAnA" paramarSayo naH (nityapUjA muni stavana 4 thA zloka) prajJAzramaNa, pratyeka buddha, abhinnadaza pUrvI, caturdaza pUrvo, prakRSTavAdI aura aSTAMga mahAnimittake jJAtA munivara hamArA kalyANa kreN| (6) devi zrI zrutadevate""saMpUjayAmo'dhunA (devazAstra gurupUjA 3rA zloka) he devi ! he zrutadevate ! he bhagavati !! tere caraNa kamaloMmeM bhauMrekI taraha mujhe sneha hai| he mAtA, merI prArthanA hai ki tuma sadA mere cittameM banI raho / he jinamukhase utpanna jinavANI! tuma mero sadA rakSA karo aura merI ora dekhakara mujhapara prasanna hoo / aba maiM ApakI pUjA karatA huuN| (7) bAraha viha saMjama""te taranti (devazAstraguru pUjAkI jayamAlA zloka (8vAM) jo bAraha prakArakA saMyama dhAraNa karate haiM, cAroM prakArakI vikathAoMkA parityAga karate haiM aura jo bAIsa parISahoMko sahana karate haiM, ve muni saMsAra rUpI mahAsamudra ko pAra karate haiM /
Page #677
--------------------------------------------------------------------------
________________ 638 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana-grantha (8) nija manomaNi "siddhamahaM paripUjaye (siddhapUjA bhAvASTaka 1lA zloka) apane mana rUpI maNike pAtrameM bhare hue samatA rasa rUpI anupama amRta rasakI dhArAse kevalajJAna rUpI kalAse manohara sahaja siddha paramAtmAkI maiM pUjA karatA huuN| (9) jinasnAnaM'"sanmArgaprabhAvanA (SoDazakAraNa pUjA zloka 17vAM) jinadevakA abhiSeka, zrutakA vyAkhyAna, gIta-vAdya tathA nRtya Adi pUjA jahA~ kI jAtI hai vaha sanmArga prabhAvanA hai| (10) sacceNa ji sohai tiyasa sevA vahati (dazalakSaNa pUjA gAthA 4 satyadharma) satyase manuSya janma zobhA pAtA hai, satyase hI puNya karma pravRtta hotA hai, satyase saba guNoMkA samudAya mahAnatAko prApta hotA hai aura satyake kAraNa hI deva sevA-vrata svIkAra karate haiN| anUdita aMzoMko dRSTipathameM rakhate hue kahA jA sakatA hai ki anuvAda bahuta acchA huA / anAvazyaka vistAra-saMkSepa donoM hI nahIM haiN| anuvAdakI bhASApara saMskRtaniSTha zailIkA prabhAva suspaSTa lakSita hotA hai / vAstavameM vidvAn sampAdakane jJAnapITha pUjAJjalike praNayanameM paryApta parizrama kiyA hai / pUjAJjali jaisA prayatna apanI dizAkA sudRr3ha sazakta caraNa hai aura usakI saphalatAkA bahuta kucha zreya paMDita phUlacandra siddhAntazAstrIko hai| unhoMne svatantra hokara jina granthoMke bhASya likhe, unameM ApakI uccakoTikI vidvattA paga-paga para lakSita hotI hai| isameM koI sandeha nahIM hai ki "jJAnapITha-pUjAMjali'ke prAstAvika vaktavyameM prakAzita paNDitajIke vicAra Aja bhI preraNAdAyaka, vatamAna paristhitimeM jaina samAjako jAgRta karane vAle, sphati pradAna karane vAle haiN| paNDitajIne niSkarSa rUpameM yaha tathya ujAgara kiyA hai ki vartamAna pUjA-vidhimeM kRti-karmakA jo Avazyaka aMza chUTa gayA hai, yathAsthAna use avazya hI sammilita kara lenA cAhie aura pratiSThA-pAThake AdhArase isameM jisa tattvane praveza kara liyA hai, usakA saMzodhana kara denA caahie| kyoMki paMcakalyANaka pratiSThA-vidhimeM aura devapUjAmeM prayojana AdikI dRSTise bahuta antara hai / pratiSThA-vidhimeM pratimAko pratiSThita karanekA prayojana hai aura deva-pUjAmeM pratimAko sAkSAt jina mAna kara usakI upAsanA karanekA prayojana hai| ataH samAjako isI dRSTise pUjA-pATha karanA cAhie / isa prakAra pUjAJjali kaI dRSTiyoMse upayogI evaM mahattvapUrNa hai / bhaviSyameM bhI jaina vidvAn isa prakArake saMkalana taiyAra kara jaina pajAvidhipara adhika-se-adhika zodhaparNa vicAra prakAzita kara skeNge| varNa-jAti aura dharma : eka cintana DaoN. jyotiprasAda jaina, lakhanaU 'varNa, jAti aura dharma' zrI paM0 phUlacandra jI siddhAntazAstrI praNIta eka aisI vicArottejaka, paThanIya evaM mananIya kRti hai, jisameM Adhunika yugakI eka jvalanta samasyAkA Agama aura yuktike AlokameM vizada vivecana tathA samAdhAna prastuta karanekA uttama prayAsa kiyA gayA hai| pustaka praNayanameM mukhya preraka sva0 sAhU zAntiprasAda jaina the, jo apane pragatizIla vicAroM, sulajhI huI samIcIna dRSTi, udArAzaya, dAnazIlatA aura
Page #678
--------------------------------------------------------------------------
________________ paMcama khaNDa: 639 samAjake sarvatonmukhI unnayanakI utkaTa laganake kAraNa na kevala prabuddha vargake, varan apane samayameM akhila jaina samAjake sarvAdhika janapriya netA rhe| pustakakA prakAzana bhI sAhajI dvArA saMsthApita bhAratIya jJAnapIThase usakI mUttidevI granthamAlAke granthAMka 8 ke rUpameM prathama bAra san 1963 I0 meM huA thA / pracArakI dRSTise isa sAdhika 450 pRSThoMkI sumudrita sajilda pustakakA mUlya mAtra tIna rupaye rakhA gayA thaa| pustakakI bhASA aura zailI viSayavastu ke anurUpa praur3ha, sarala-subodha, tArkika evaM samIkSAtmaka hai| prabuddhacetA varga meM pustakakA svAgata bhI acchA huaa| prAraMbhika 'do zabdoM meM vidvAna lekhakane pustaka-praNayanake hetukA saMketa karate hae batAyA hai ki bhAratavarSa meM sadyaH pracalita jAtiprathA, jo deza aura samAjake lie hAnikAraka siddha huI haiM aura ho rahI hai, mUlataH brAhmaNadharmase sambaddha haiM, usa dharmakA vaha vastutaH mUlAdhAra hI hai jabaki jainadharmakA jAtidharmake sAtha thor3A bhI sambandha nahIM hai / mala jaina sAhitya ikakA sAkSI hai| kintu madhyakAlameM jAtidharmakA vyApaka pracAra honeke kAraNa paravartI jaina sAhityameM usakI chAyA spaSTa dRSTigocara hotI haiM / tathApi jina AcAryoMne jAti, kula, gotra AdikI prathAko paristhitivaza dharmakA aMga banAnekA upakrama kiyA, unhoMne bhI use vItarAga bhagavAnkI vANI yA Agama kabhI nahIM kahA-yA to usakA niSedha kiyA athavA use gRhasthake laukika dharmakA aMga pratipAdita kiyA, jisameM brAhANIya vedoM, manusmati Adiko pramANa batAyA, na Agamako nhiiN| isa viSayapara jaina zAstrIya dRSTise abhI taka koI sAMgopAMga mImAMsA nahIM ho pAI thii| sva0 sAhajI jaise ka prabuddha sajjanoMko yaha kapI khaTakatI thii| ataH 50 phUlacandrajIse Agraha kiyA gayA aura unhoMne vicAra evaM zramapUrvaka isa pustakakA praNayana kiyA / pustakake do bhAga hai-prathama bhAgameM 15 upayukta zIrSakoMke antargata vivakSita prakaraNoMpara tulanAtmaka evaM samIkSAtmaka dRSTise vistRta UhApoha kiyA gayA hai; yathA-(1) dharma mahattA, vyAkhyA, avAntara bheda evaM unakA svarUpa, (2) vyaktidharma-Atmadharma yA jinadharma, (3) samAja dharma yA laukika dharma, (4) noAgama bhAva manuSyoMmeM dharmAdharma-mImAMsA, (5) gotramImAMsA, (6) kula mImAMsA, (7) jAtimImAMsA, (8) varNamImAMsA, (9) brAhmaNavarNa-mImAMsA, (10) yajJopavIta-mImAMsA (11) jinadIkSAdhikAra-mImAMsA, (12) AhAragrahaNamImAMsA, (13) samavasaraNapraveza-mImAMsA, (14) jinamandirapraveza-mImAMsA, aura (15) Avazyaka SaTkarmamImAMsA / tadanantara prakRtameM upayogI (17) paurANika AkhyAnoMkA saMkSepasAra apane mantavyoMke samarthanameM dRSTAnta rUpase prastuta kara diyA gayA hai| dUsare bhAgameM apanI uparokta mImAMsAoMke AdhArabhUta zAstrIya pramANoMke bhASAnuvAda sahita mUlapATha bhI de diye gaye haiM, jisase prabuddha pAThaka svayaM bhI dekha sakeM ki ukta madadoMke pIche zAstrAdhAra kyA aura kitanA hai| sAtha hI. "kSetrakI daSTise manuSyoMmeM dharmAdharma mImAMsA aura mImAMsApara bhI zAstrAdhAra nirdezita kara diye gaye haiN|" isa prakAra pustakameM jAti-samasyAse sambaddha prAyaH sabhI viSayoMkA vizada vivecana kiyA gayA hai| ukta vivecanoMse jo niSkarSa prApta kiye haiM athavA pratipattiyA~ pratiphalita kI hai, ve adhikatara nirvivAda evaM prAhya hai, aura jo koI vivAdastha bhI hai, ve bhI pAThakako punaH cintana karaneke lie vivaza karatI haiM / isa viSayameM sandehake lie avakAza nahIM hai ki bhAratIya paramparAmeM jainadharma apanI udAratA evaM vyApaka dRSTike kAraNa mahattvapUrNa sthAna rakhatA hai / 'dharma' zabdakI eka vyAkhyAke anusAra 'vaha aisA kartavya hai jo mAnavamAtrake hI nahIM, prANImAtrake aihilaukika aura pAralaukika jIvanako niyantrita karake sabako supathapara le calane meM sahAyaka hotA hai / vastutaH jinadharma, Atmadharma yA vyaktivAdI dharma hai, jo binA kisI bhI bhedabhAvake samasta
Page #679
--------------------------------------------------------------------------
________________ 640 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana-grantha prANiyoMkI aihika evaM pAralaukika unnati tathA sukhasuvidhAkA vicAra karatA hai, jabaki sAmAjika yA laukika dharma kevala manuSyoMke hI aihika hitasAdhana taka sImita hotA hai aura bahudhA anaginata vividha andhavizvAsoM evaM rUr3hiyoMpara avalambita rahatA hai / yahI kAraNa hai ki jinadharma rUpI AtmadharmameM jAti aura kulako sthAna nahIM hai / pratyeka manuSya usakI sAdhana dvArA Atmonnayana karanekA adhikArI haiN| varNa, jAti, kUla, gotra AdikA athavA anya bhI koI bhedabhAva usameM bAdhaka nahIM haiN| laukika-dharma yA samAja-dharma ina Atmadharmase bhinna hai| vaha mUlataH brAhmaNavaidika paramparAkI dena hai, jisane zanaiH zanaiH varNAzrama dharmakA rUpa le liyA / usa paramparAmeM brAhmaNa-kSatriyAdi varNabheda mUlataH guNakarmAnusArI hI the, kintu samayake sAtha unake janmataH hAnekI mAnyatA rUr3ha ho gaI / jaina gRhasthoMke sAmAjika yA laukika dharmapara kAlAntarameM ukta brAhmaNIya varNavyavasthAkA prabhAva par3A, aura unhoMne bhI dhIre-dhIre use apanA liyaa| kintu mUla jinadharmake svarUpa evaM prakRtise usakI koI saMgati nahIM haiN| isa prasaMgameM AcArya jinasenasvAmI praNIta 'AdipurANa'ko ukta brAhmaNa vaidika prabhAva-grahaNakA mukhyatayA uttaradAyI batAte hue vidvAn lekhakane ukta purANakI paryAlocanA kI hai| SaTkhaNDAgama siddhAnta, kaSAyaprAbhRta Adi digambara AgamoMke tathA mUlAcAra, bhagavatI ArAdhanA, ratnakaraNDazrAvakAcAra, sarvArthasiddhi, tattvArtharAjavArtika jaise prAmANika prAcIna zAstroMke AdhArase unhoMne niSkarSa nikAlA hai ki manuSyoMke brAhmaNa-kSatriya-vaizya-zUdrAdi bheda ukta sAhityameM upalabdha nahIM hote, yaha ki dravyastriyoM evaM dravya-napuMsakoMko chor3akara AgamapratipAdita pandraha karmabhUmiyoMmeM utpanna jitane bhI tathAkathita Arya aura mleccha manuSya haiM, unameM samyaktva, saMyamAsaMyama aura saMyama rUpa pUrNa dharmakI prApti saMbhava hai, aura yaha ki varNake AdhArapara dharmAdharmakA vicAra karanekI paddhati bahuta hI arvAcIna hai / (pR0 100) / gotra mImAMsAke saMdarbhameM nikAle gaye niSkarSoMke anusAra gotrakarma jIvavipAkI haiM, pudgala vipAkI nahIM haiN| gotrakarmake udayase huI jIvakI ucca aura nIca paryAyoMkA sambandha zarIrake Azrayase kalpita kiye gaye kula, vaMza yA jAtike sAtha nahIM haiM / lokameM jo ucca kula vAle mAne jAte haiM unameM bhI bahutase manuSya bhAvase nIcagotrI ho sakate haiM, aura nIcakulI mAne jAne vAloMmeM bahutase bhAvase uccagotrI ho sakate haiN| ikSvAkukula Adi laukika mAnyatAe~ kAlpanika hai; paramArtha sata nahIM haiN| eka hI bhavameM gotra parivartana bhI ho sakatA hai, yathA jo manuSya sakala saMyamako dhAraNa karate haiM unake niyamase nIcagotra badala kara uccagotra ho jAtA hai| isI prakAra jo tiryaMca saMyamAsaMyama svIkAra karatA hai, usakA bhI nIcagotra badala kara ucca gotra ho jAtA hai| gotrakA sambandha varNavyavasthAke sAtha na hokara, prANIke jIvanake sAtha hotA hai, aura usakI vyApti cAroM gatiyoMke jIvoMmeM dekhI jAtI hai| AgamameM uccagotrako bhava pratyaya aura guNapratyaya, donoM prakArakA batAyA hai / sArAMza yaha hai ki jinake jIvanameM svAvalambanakI jyoti jagatI rahatI hai, ve uccagotrI hote hai| aura inake viparIta zeSa manuSya yA prANI nIcagotrI hote haiN| lekhakakA kahanA hai ki madhyakAlake pUrva jaina vAGamayameM yaha vicAra hI nahIM AyA thA ki brAhmaNAdi tIna vargoM ke manuSya hI dIkSAyogya hai; anya nahIM haiM / vidvAn lekhakane 'gotra-mImAMsA'kA upasaMhAra karate hue eka bar3e hI mArkekI bAta kahI hai ki 'jo vyakti AtmAkI svatantratA svIkAra karake svAvalambanake mArgapara cala rahA hai, prakaTameM bhale hI vaha jaina sampradAyameM dIkSita na haA ho, to bhI prasaMga Anepara use jaina mAnanese asvIkAra mata kariye / dharma sanAtana satya hai| jainadharmameM; cAhe uccagotrI ho yA nIcagotrI; Arya ho yA mleccha, athavA brAhmaNa, kSatriya, vaizya,
Page #680
--------------------------------------------------------------------------
________________ paMcama khaNDa : 641 zUdra, koI bhI ho, saba manuSyoMke lie dharmakA dvAra samAna rUpase khulA huA hai / uccagotrI to ratnatrayake pAtra haiM hI, jo nIcagotrI haiM vaha bhI ratnatrayakA pAtra haiM / dharmakI mahimA bahuta bar3I hai / kula zuddhi jaise kalpita AvaraNoMke dvArA usake pravAhako rokanA asambhava hai ( pR0 135 va 138) " jAti-mImAMsA" meM vidvAn lekhakane pracalita jAtivAdake ahitakara pariNAmoM tathA usakI nissAratA para prakAza DAlA hai, aura pAThakoMkA dhyAna isa tathyakI ora AkRSTa kiyA hai ki kundakunda, samantabhadra, pUjya - pAda, prabhRti prAcIna prAmANika AcAryapuMgavoM tathA unake paravartI jaTAsiMhanaMdi, raviSeNa, akalaMka, jinasena punnATasaMghI, guNabhadra, amitagati, prabhAcandra, zubhacandra Adi aneka AcAryapravaroMne jAtivAdakA niSedha hI kiyA hai aura guNapakSakI hI sthApanA kI hai| vastutaH prAcIna AcAryoMne prAyaH sarvatra laukika jAtimada evaM kulamadako nIcagotrake Asrava-bandhakA mukhya kAraNa ghoSita kiyA hai / varNamImAMsA meM varNavyavasthA sambandhI brAhmaNadharma tathA jainadharmakI dRSTiyoMkI tulanAtmaka samIkSA karate hue vidvAna lekhakane SaTkarma vyavasthA, zUdra varNa aura unakA karma, varNa aura vivAha, spRzyAsparza vicAra Adi prasaMgopAtta praznoMkA jaina dRSTise samAdhAna kiyA hai / usI prakAra, brAhmaNa varNakI utpatti aura usake karmakA ubhaya paramparAoMkI dRSTise vivecana kiyA hai aura yaha bhI siddha karanekA prayAsa kiyA hai ki yajJopavIta bhI brAhmaNa paramparAkI hI dena hai / jaina paramparAmeM vaha kabhI svIkRta nahIM rahA / isa prasaMga meM pustakake pR 0 228 para kisI bhUlase paM0 banArasIdAsake sthAna meM paNDita AzAgharakA nAma chapa gayA hai - uddhRta ghaTanA evaM paMktiyA~ paM0 banArasIdAsa ke 'ardhakathAnaka' kI haiM / "jinadIkSAdhikAramImAMsA' meM Agama sAhitya, kundakundAcAryakI kRtiyoM, mUlAcAra, varAMgacarita, padmapurANa, harivaMzapurANa Adi granthoMke AdhArase niSkarSa nikAlA gayA hai ki zudravarNake manuSya bhI muni dIkSA lekara mokSa ke adhikArI haiM, aura yaha ki isa viSaya meM jaina paraMparAke jitane bhI sampradAya haiM, unameM matabheda nahIM rahA hai ( pR0 240 ) | AhAragrahaNamImAMsAmeM dAna denekA adhikArI kauna hai, deya dravyakI zuddhi, AhArake 32 antarAya AdikA vivecana hai / samavasaraNapravezamImAMsA tathA jinamandira praveza mImAMsAke prasaMga meM yaha siddha karanekA prayAsa kiyA gayA hai ki zUdra jinamandira meM jAyeM, isakA kahIM niSedha nahIM hai ( pR0 252 va 258 Adi) / Avazyaka-SaTkarma-mImAMsAmeM bhI mahApurANakArake matakI paryAlocanA kI gaI hai, aura kahA gayA hai ki 'jainadharma' varNAzrama dharmako prathA mahApurANake kartA AcArya jinasenane calAI hai / isake pahale jainadharmameM zrAvakadharma aura sunidharma pracalita thA, varNAzrama dharma nahIM / tIna varNake manuSya dIkSAke yogya haiM tathA ve hI ijyA Adi SaTkarmake adhikArI haiM, ye donoM vizeSatAe~ varNAzrama dharmameM hI pAI jAtI haiM, zrAvakadharma aura munidharmakA pratipAdana karanevAle jainadharmameM nahIM / isake anusAra to manuSyamAtra ( labdhaparyApta aura bhogabhUmijA manuSya nahIM ) zrAvakakSA aura munidIkSA adhikArI haiM / tathA ve ina dharmokA pAlana karate hue sAmAyika Adi SaTkarmo ke bhI adhikArI haiM ( pR0 287 ) / vidvAn lekhaka apane viSaya vivecanameM sarvamAnya prAmANika zAstrIya AdhAroM, paurANika dRSTAntoM tarka yuktiyoM yathocita avalambana liyA hai / unake kinhIM mantavyoM, niSkarSo tarkoM aura zAstrIya vyAkhyAoM se sambhava hai ki kahIM-kahIM kinhIM pAThakoMko koI madabheda bhI ho, tathApi samagra vivecanake unake isa antima niSkarSase ki --- ' AgamakA sambandha kevala mokSamArgase hai, sAmAjika vyavasthAke sAtha nahIM / sAmAjika vyava sthAe~ badalatI rahatI haiM, parantu mokSamArgakI vyavasthA trikAlAbAdhita hai / usameM parivartana nahIM ho sakatAkisI bhI prabuddha evaM vivekazIla vyaktiko koI Apatti ho sakatI hai, aisA pratIta nahIM hotA / 81
Page #681
--------------------------------------------------------------------------
________________ 642 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana-grantha vAstavameM pracalita jAtiprathA kabhI aura kahIM kaisI bhI rahI ho aura kinhIM paristhitiyoMmeM upAdeya yA zAyada Avazyaka bhI rahI ho, kintu kAla-doSa evaM nihita svArthoke kAraNa usameM jo kurUr3hiyA~, kurItiyA~, vikRtiyA~ evaM andhavizvAsa ghara kara gaye haiM, aura pariNAmasvarUpa dezameM, rASTrameM, samAjameM, eka hI dharmasampradAya ke anuyAyiyoMmeM jo Tukar3e-Tukar3e ho gaye hai, pArasparika phUTa, vaimanasya evaM bhedabhAva khulakara sAmane A rahe haiM, vaiyaktika yA samUha, sampradAya yA samAja, deza yA rASTra kisIke lie bhI hitakara nahIM, ahitakara hI hai, tathA pragatike sabase bar3e avarodhaka hai| dharmakI Ar3a lekara yA katipaya dharmazAstroMkI sAkSI dekara jo unakA poSaNa kiyA jAtA hai, aura unakA virodha karanevAloMkA mu~ha banda karanekA prayatna kiyA jAtA hai, usase yaha Avazyaka ho jAtA hai ki vyakti aura samAja, donoMke hI hitameM dharmake marmako dharmakI malAmnAyake prAmANika zAstroMse jAnA aura samajhA jAya / manuSya svayaMko sadaivase zreSThatama prANI kahatA AyA hai| usakA yaha dAvA anucita bhI nahIM hai / mAnavakI adamya jijJAsA evaM apratima baddhi vaibhavane prAkRtika-bhautika jagatamaiM hI nahIM, AdhyAtmika jagatameM bhI anaginata AviSkAra kiye haiN| dharma tattva bhI usIkI eka atyanta mahattvapUrNa upalabdhi haiN| dharma sabhI dezoM aura kAloMmeM jana-janake mAnasako sarvAdhika prabhAvita karanevAlA yahI tattva rahA hai| sAtha hI, prAyaH sabhI dharmapravartakoMne, unhoMne bhI jinhoMne manuSyetara anya prANiyoMkI upekSA kI, manuSyoMko U~ca-nIca Adike pArasparika bhedabhAvoMse Upara uThanekA hI upadeza diyaa| ataeva yahadI, IsAI, musalamAna, yahA~ taka ki bauddha evaM sikkha Adi kaI bhAratIya dharma mI, manuSyamAtrakI samAnatAkA-igeliTeriyanigamakA dAvA karate haiM, aura jAtivAdako svIkAra karate kevala brAhmaNa vaidika paramparAse udbhUta tathAkathita hindUdharma hI isakA apavAda hai / tathApi viDaMbanA yaha hai ki una mUlataH samAnatAvAdI evaM jAtivAda virodhI sampradAyoMmeM bhI U~ca-nocakA vargabhedaparaka jAtivAda kisI na kisI prakAra yA rUpameM ghara kara hI gayA / antara itanA hI hai ki unameM usakI jakar3a aura pakar3a itanI sakhta nahIM hai jitanI ki hindU dharma meM haiM / AjakA pragatizIla prabuddha vizvamAnasa aise bhedabhAvoMkI mAnavake kalyANa evaM unnayanameM bAdhaka samajhatA hai aura unakA virodha karatA hai| aisI sthitimeM yaha anveSaNa evaM gaveSaNA karanA ki nirgrantha zramaNa tIthaMkaroM dvArA puraskRta jainadharmakA isa viSayameM kyA dRSTikoNa hai, atyAvazyaka ho jAtA hai| sAtha hI yaha dekhanA bhI Avazyaka hai ki kyA sAmAjika saMgaThanake hitameM bhI ukta bhedAdikI koI upayogitA hai, aura haiM to kisa rUpameM tathA kisa sImA taka / isa prasaMgameM bhrAntike do mukhya kAraNa pratIta hote haiM-eka to yaha ki varNa-jAti-kula-gotrameMse pratyeka zabdake kaI-kaI artha haiM-jinAgamameM karma-siddhAntAnusAra unameMse pratyekakA jo artha hai vaha loka vyavahArameM pracalita arthase bhinna evaM vilakSaNa haiN| donoMko abhinna mAna lenese bhrAnta dhAraNAe~ bana jAtI haiN| dUsare, jo laukika, sAmAjika yA vyavahAra dharma haiM, vaha paristhitijanya haiM, dezakAlAnusAra parivartanIya yA saMzodhanIya haiM, isa sthUla tathyako bhUlakara use jinadharma-Atmadharma-nizcayadharma yA mokSamArgase, jo ki zAzvata evaM aparivartanIya haiM, abhinna samajha liyA jAtA hai| pakSavyAmoha evaM kadAgrahase mukta hokara bhrAntike janaka ina donoM kAraNoMkojinadharmakI prakRti, usake siddhAnta, tattvajJAna evaM maulika paramparAke pratipAdaka prAcIna prAmANika sAhityake AlokameM bhalIbhA~ti samajhakara prakRta viSayake sambandhameM nirNaya karane cAhie / isakA yaha artha bhI nahIM hai ki laukika, sAmAjika yA vyavahAra dharmako sarvathA nakAra diyA jAya-na vaisA sambhava hai aura na hitakara hii| parantu usameM yugAnusArI tathA kSetrAnusArI Avazyaka parivartana, saMzodhanAdi karane meM bhI saMkoca nahIM karanA cAhie / vyAvahArika, sAmAjika yA laukika dharmako vyavasthAeM, saMsthAe~ yA prathAe~ raheMgI hI, unakA rahanA
Page #682
--------------------------------------------------------------------------
________________ paMcama khaNDa : 643 apekSita bhI hai, kintu ve aisI haiM jo samyaktvako dUSita karane vAlI na hoM, usakI poSaka hoM-- mokSamArgameM bAghaka na hoM, usakI sAdhaka hoM / 1857 I0 ke svAtantrya samarake uparAnta jaba isa mahAdeza para aMgrejI zAsana suvyavasthita ho gayA to prAyaH samagra deza meM navajAgRti evaM abhyutthAnakI eka abhUtapUrva lahara zanai zanaiH vyApta hone lamI, jisase jaina samAja bhI aprabhAvita na raha sakA / phalasvarUpa lagabhaga 1875 se 1925 I0 ke pacAsa varSoMmeM zikSA evaM dharmapracArake sAtha-sAtha samAja sudhArake bhI aneka Andolana aura abhiyAna cale / dharmazAstroMkA mudraNa- prakAzana, zikSAlayoMkI sthApanA, strIjAtikA uddhAra, kurItiyoMke nivAraNake upakrama, kaI akhila bhAratIya sudhAravAdI saMgaThanoMkA udaya tathA dhArmika-sAmAjika patra-patrikAoMkA prakAzana Adi unhoMke pariNAma the / jAtiprathAkI kurItiyoM evaM hAniyoM para kevala tathAkathita bAbUpArTI (Adhunika aMgrejI zikSA prApta sudhAraka varga ) ne hI nahIM, tathAkathita paMDitadalake bhI guru gopAladAsa baraiyA jaise mahArathiyoMne AvAja uThAI / bA0 sUrajabhAna vakIla, paMDita nAthUrAma premI, bra0 zItalaprasAda AcArya jugalakizora mukhtAra prabhRti aneka zAstrajJa sudhArakoMne usa abhiyAnameM prabhUta yoga diyA / aneka pustakeM va lekhAdi bhI likhe gae / mukhtAra sA0 kI pustakeM jinapUjAdhikAra mImAMsA, zikSAprada zAstrIya udAharaNa, jainadharma sarvodaya tIrtha haiM, granthaparIkSAe~ Adi paNDita darabArI lAla satyabhakta kI vijAtIya vivAha mImAMsA, bA0 jayabhagavAnakI vIrazAsanakI udAratA, paNDita parameSThIdAsakI jainadharmakI udAratA, jaisI pustakeM tathA vibhinna lekhakoMke saikar3oM lekha prakAzita hue aura sudhArakoMke maMcIya jo bhI mile bhASaNoM meM samAjako jhakajhorA / mamAjameM vicAra parivartana bhI hone lagA / svatantratA prAptike uparAnta Adhunika yugakI naI paristhitiyoMse usameM aura adhika vega aayaa| aisI sthitimeM, jaisA ki sva0 sAhU zAntiprasAdajI ne anubhava kiyA thA, vivakSita viSayoM para jainazAstrIya dRSTise sAMgopAMga mImAMsAkI AvazyakatA thI, jisakI pUrti zrI paNDita phUlacandra jI siddhAntazAstrIkI isa pustaka 'varNa, jAti aura dharma mImAMsA' se bar3e aMzoM meM huI hai / pustaka talasparzI aura maulika haiM, aura vivecita viSayoM ke sambandhameM samAjako dizAdarzana denekI pUrI kSamatA rakhatI haiM / sabase bar3I bAta yaha hai ki vaha svatantra vicAraNAko preraNA aura protsAna detI hai / pAThaka paga-paga para punaH punaH socane aura apanI pUrva baddha dhAraNAoMmeM saMzodhana karaneke lie vivaza hotA hai / isa pustaka ke praNayanake lie paMDitajI sAdhuvAdake pAtra to haiM hI / jayapura (khAniyA) tattvacarcA : eka samIkSA AtmAkA kalyANa yA utkarSa mokSamArga para calanese prArambha hotA hai / usa mokSamArgako prazasta karane ke lie jinendrakI vANI pathakI prajjvalita pradIpa hai / yaha jinavANI cAra anuyogoM meM vibhakta haiN| ye cAroM hI anuyoga AtmotthAna ke lie atyanta upayogI vItarAga mArgako puSTa karate haiM / yadyapi unakI kathana paddhati eka dUsare se bhinna mAlUma par3atI hai / unameM naya dRSTise to antara dikhatA hai, kintu lakSya aura bhAva sabakA ekamAtra zrI prakAza hitaiSI zAstrI, dillI
Page #683
--------------------------------------------------------------------------
________________ 644 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana granthaM zAMti-pathakA pradarzana karanA hai / kucha anuyogoMmeM vyavahAra pradhAna kathana hai, to nizcaya usameM gauNa hai / kisI meM nizcaya pradhAna kathana hai, to usameM vyavahAra gauNa hai / nayoMkA abhAva kisI bhI anuyoga meM dekhane ko nahIM milegA / kyoMki vastusvarUpako samajhane ke lie donoM nayoMkA jJAna Avazyaka hai / jijJAsu yadi kisI bhI naya ko asvIkAra kara degA to vaha mithyAdRSTi hI banA rahegA / vaha AgamakA bhAva aura vastusvarUpako kabhI bhI nahIM samajha sakatA hai / vastusvarUpakA jJAna na honese use sukha zAntikA patha mokSa mArga kabhI prApta nahIM ho sakatA hai / jahA~ jJAna donoM nayoM kA Avazyaka hai vahA~ zraddhA donoM nayoMkI nahIM hotI hai| zraddhA usIkI hotI hai jo apanese pUjya aura bar3A ho / apaneko pUjya bhI vahI hai jisase apane sukhakI prApti rUpa prayojanakI pUrti ho / ataH zraddhA nizcayanayake viSayabhUta trikAlI dhruva svabhAvakI hotI hai / kyoMki usIkA Azraya lenese mokSamArga yA dharmakI prApti hotI hai / vyavahAranaya azuddha avasthA yA akhaNDa vastuko khaNDa karake batalAtA hai / arthAt trikAla vastukA svarUpa jaisA hai, vyavahAranaya vaisA nahIM batalAtA hai / ataH jJAnakA jJeya hokara bhI vaha dhyAnakA dhyeya yA zraddhAkA zraddheya nahIM hai / isalie zraddhAkI apekSA heya kahA gayA hai| kyoMki usakI zraddhA se yA dhyAnase muktikA mArga yA dharmakA prArambha nahIM hotA hai / yadyapi heya, upAdeyakA nirNaya jJAna hI karAtA hai, kintu jJAna yaha kabhI nahIM kahatA hai ki ye vikArAdi AtmAkA asalI svarUpa hai yA Azraya karane yogya hai / zuddhAzuddha paryAya yA guNabheda Adiko jAnakara bhI usase upekSita rahatA hai / isalie vyavahArako heya aura nizcayanayako upAdeya kahA gayA hai / samaya-samaya para aisA jarUra dekhA gayA hai ki dharmopadezakakI ruci ke anusAra kabhI-kabhI nizcaya pradhAna kathana-zailIko mukhyatA rahI to kabhI vyavahAra zailIkI pradhAnatA rahI hai, vahA~ dUsarA dharma gauNa rahatA hai / pahalA dharma mukhya ho jAtA hai / yadi isa dRSTise zrotAgaNa sunanekA prayAsa kareM to kabhI baira-virodha nahIM bar3ha sakatA hai| yahA~ gauNakA artha abhAva nahIM hai, kintu usakA sadbhAva hote hue bhI isa samaya usakA prayojana nahIM hai, jisakA prayojana hai, vaha kathanameM A rahA hai| jJAna donoMkA kiyA jAtA hai, kintu dhyAna ekakA hI kiyA jAtA hai / kyoMki upayoga eka samayameM ekako hI lakSya banAtA hai / eka samayameM do upayoga nahIM hote aura do samayameM eka upayoga nahIM hotA hai / dhyAna bhI usIkA kiyA jAtA hai, jisase apane prayojanakI pUrti ho / saMsArameM rahate hue jIvakA ekamAtra prayojana sukha prApti hai| vaha sukhakI prApti apane svabhAvake Azrayase hotI hai aura trikAlI zAzvata svabhAvako batAnevAlA nizcayanaya hai / vyavahAranaya to vastuke khaNDa rUpa yA mizrita avasthAkA jJAna karAtA hai| jisake dhyAnase rAga evaM saMsArakI nizcayanayako bhUtArtha aura vyavahAranayako abhUtArtha kahA hai / hI vRddhi hotI hai / ataH AcAryoM ne Ajase kucha dazAbdiyoM pUrva vyavahAra kriyA kANDakA hI bAhulya rahA hai / dekhA-dekhI paramparA evaM bhAvazUnya dharma kriyAe~, balki yahA~ taka ki gRhIta midhyAtvakA bhI poSaNa hotA rahA hai / loga dhIraNendra, padmAvatI Adi kudevoMkI pUjA jinendra mandirameM jinendra bhagavAn kI taraha karate the / ataH paNDita ToDaramalajIko satyakA pracAra karaneke lie mahAn saMgharSakA sAmanA karanA par3A thA, balki isI saMgharSako jhelate hue unheM apanA balidAna bhI denA par3A thA / aisA hI yuga isa bIsavIM zatAbdI meM AtmavettA, adhyAtma zailIke mahAn pracAraka satpuruSa zrI kAnajI svAmIke udbhavake samaya dekhA gayA hai / yadyapi inake pUrva brahmacArI zItalaprasAdajI evaM vidvadbhavara pUjya
Page #684
--------------------------------------------------------------------------
________________ paMcama khaNDa 645 gaNezaprasAdajI varNI adhyAtmakI jyoti jalA cuke the, kintu unake yuga meM itanA adhika pracAra-prasAra nahIM ho sakA thA, jitanA zrI satpuruSa kAnajI svAmI ke yugameM huA / inakI adhyAtmakI kathana zailI itanI AkarSaka evaM prabhAvazAlI pramANita huI ki bhAratake kone-kone se loga sunaneke lie unake pAsa cale Ate the aura sarala bhASAmeM adhyAtmakI kathanIko sunakara itane prabhAvita ho jAte the ki apane nagara aura gA~voMmeM jAkara adhyAtmakI carcA vArtA evaM svAdhyAyameM samayasArAdi adhyAtma granthoMkA paThana-pAThana, adhyayana manana hone lgaa| prati varSa inake zikSaNa zivira lagAye jAte jinameM hajAroM bhAI-bahineM jAkara adhyAtmakI gaharAiyoMmeM praveza karane lage, gA~va-gA~va meM adhyAtmakA zaMkhanAda gUMjane lagA / sabhI sthAnoMmeM nizcaya vyavahAra, nimitta upAdAna kartA-karma aura sAta tattvoMkI carcA digdigaMta vyApta hone lgaa| kintu jo vyavahAra dharmako hI saba kucha mAne baiThe the usameM hI apane dharma-kartavyakI itizrI mAnate the / unheM yaha adhyAtmakA pracAra-prasAra rucikara nahIM lagA / unakI apanI mAnyatAkI nAva DagamagAtIsI lagane lgii| ataH jisa tUphAnI DhaMgale adhyAtmakA pracAra-prasAra bar3hatA, usI tUphAnI DhaMgase usakA virodha bhI bar3hane lagA isake virodhake lie lupta prAyaH kucha saMsthAoMkA punarodaya huA / kucha patra-patrikAoMne virodha karanekA bIr3A hI uThA liyA thA / gajaToMke pUre panne virodhase bhare jAte the / isa virodhane itanA ugra rUpa dhAraNa kara liyA thA ki samAja do phirakoMmeM ba~Ta gayA / virodha karane vAle bhAiyoMne adhyAtma premiyoMkA nAma 'sonagar3hI' yA 'sonagar3hapaMthI' rakha diyA aura apaneko AgamapaMthI kahane lage / isa virodhakI pRSThabhUmi meM kucha mahAvratI muni vargakA bhI sahayoga prApta thA / aneka sthAnoMpara adhyAtma premiyoMkA bahiSkAra kiyA jAne lgaa| kahIM-kahIM para to bhayaMkara upadrava bhA kiye gaye, jisakI kabhI kalpanA bhI nahIM kI jA sakatI thii| isakI jAnakArI pUjya 108 AcArya zivasAgarajI mahArAjake saMghako huI, to AcAryazrIne yaha bhAvanA vyakta kI ki donoM orake vidvAn yadi eka sthAna para baiThakara tastvacarcA ke dvArA apane ApasI matabheda dUra kara leM to samAjameM anAvazyaka bar3hatA huA virodha zAnta ho sakatA hai| isa zubha saMkalpako lekara saMgha meM zrI pra0 seTha hIrAlAlajI aura 0 lAi malajIne mahArAjadhIkI preraNAse ApasameM sadbhAvanA sthApita karaneke lie eka sammelana bulAnekA nizcaya kiyaa| yaha sammelana di0 20-8-63 se 1-10-63 taka jayapura ke pAsa prAcIna sthAna khAniyAMmeM calA thaa| isa carcAkI pRSThabhUmimeM zrI paM0 phUlacandrajI siddhAntazAstrI dvArA likhita " jainatattvamImAMsA" granthakA prakAzana pramukha rUpase rahA hai / kyoMki jina viSayoMpara virodha kiyA jAtA thA unakA vivecana isa prakAzanameM vizada rUpase kiyA gayA thaa| AcArya zrI zivasAgarajI mahArAjake saMghakI upasthitimeM samAgata 17 vidvAnoMkI eka goSThI huI, kucha niyama isa tatvacarcA ke lie nirdhArita kiye gaye / jisameM ve isa prakAra the 1. carcA vItarAgabhAvase hogI / 2. carcA likhita hogI / 2. vastu siddhike lie Agama hI pramANa hogA / 4. prAkRta, saMskRta, apabhraMza aura hindIke grantha pramANa mAne jAyeMge / 5. carcA zaMkA samAdhAnake rUpameM hogI /
Page #685
--------------------------------------------------------------------------
________________ 646 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana-grantha 6. donoM orase zaMkA-samAdhAnake rUpameM jina likhita patroMkA AdAna-pradAna hogA, utameMse apane-apane patroMpara adhikase adhika 5-5 vidvAnoM aura madhyasthako sahI hogii| isake lie donoM pakSoMkI orase adhikase adhika 5-5 pratinidhi niyata hoNge| 7. kisI eka viSaya saMbaMdhI kisI vizeSa praznapara zaMkA-samAdhAnake rUpameM patroMkA AdAna-pradAna adhikase-adhika tIna bAra taka hogaa| dinAMka 22 aktUbara, 1963 se pUjya AcArya zrI zivasAgarajI mahArAjakI upasthitimeM 23 vidvAnoMkI upasthitimeM carcA viSayaka niyamoMmeM eka niyama yaha bhI svIkRta kiyA gayA-8. carcAmeM sAmAjika, paMthasambandhI tathA vyaktike sambandhameM koI carcA na hogii| pazcAta zrImAn paM0 vaMzIdharajI nyAyAlaMkAra iMdaura madhyastha cane gaye / pratinidhiyoMkA cunAva isa prakAra kiyA gayA, prathama pakSakI orase pAMca pratinidhiyoMke nAma isa prakAra prastuta hue 1.zrI paM0 mANikacaMdajI nyAyAcArya, phirojAbAda, 2. zrI paNDita makkhanalAlajI zAstrI, murainA, 3. paMDita jIvaMdharajI nyAyatIrtha, indaura, 4. zrI paMDita vaMzIdharajI vyAkaraNAcArya, bInA, 5. paMDita pannAlAlajI sAhityAcArya, sAgara / 2. dvitIya pakSakI orase sirpha tIna nAma prastuta kiye gaye-1. zrI paM0 phUlacandrajI siddhAMtazAstrI aura zrI nemicandajI pATanI, AgarA aura 3. zrI paM0 jaganmohanalAlajI zAstrI, kaTanI / carcA viSaya paM0 makkhanalAlajI dvArA prastuta 1. dravya karmoke udayase saMsArI AtmAkA vikArabhAva aura caturgati bhramaNa hotA hai yA nahIM? 2. jIvita zarIrakI kriyAse AtmAmeM dharma adharma hotA hai yA nahIM ? 3. jIvadayAko dharma mAnanA mithyAtva hai kyA ? 4. vyavahAra dharma nizcayadharma meM sAdhaka haiM yA nahIM? 5. dravyoMmeM honevAlI sabhI paryAyeM niyata kramase hI hotI haiM yA aniyata kramase bhii| 6. upAdAnakI kAryarUpa pariNatimeM nimitta kAraNa sahAyaka hotA hai yA nahIM? ina carcAoMke samAdhAnake lie tIna-tIna daura cale the| sarvaprathama pUrvapakSa zaMkA rakhatA thA, usakA samAdhAna paM0 phUlacandrajIko apane sahayogiyoMke sahayogase dUsare dinake 1 baje taka sauMpa denA hotA thaa| zaMkA 1-dravyakarmake udayase saMsArI AtmAkA vikArabhAva aura caturgati bhramaNa hotA hai yA nahIM ? samAdhAna--samayaprAbhUta gAthA 83 meM kahA gayA hai ki karmake udaya aura rAgAdi bhAvameM nimittanaimittika sambandha to haiM, kintu kartA-karma sambandha nahIM hai| vikAra karmake udayameM hotA hai, yaha bAta satya hai, kintu karmakA udaya vikAra nahIM karAtA hai| pravacanasArakI gAthA naM0 77 aura 169 meM bhI yahI kahA haiki karmake yogya kArmaNa vargaNA apane Apa jIvakI pariNatiko nimitta karake karmabhAvako prApta karate haiN| jIva karmoko pariNamAtA nahIM hai| samayasAra gAthA 105 kA aura usakI TIkAkA pramANa prastuta kara yaha siddha kiyA gayA hai ki karma jIvako vikAra karAtA hai, yaha mAtra upacAra kathana hai| isake pazcAt pUrva pakSane punaH pratizaMkA upasthita karate hue paMcAstikAya gAthA 55-58 Adike aneka pramANa dekara yaha batalAnekA prayatna kiyA ki karmameM bhI aisI apUrva zakti hai ki yaha kevalajJAnAdiko roke hae
Page #686
--------------------------------------------------------------------------
________________ paMcama khaNDa : 647 haiN| dravyasaMgraha, pravacanasAra, devAgama, samayasAra, samayasArakalaza, dhavalA, sarvArthasiddhi Adi granthoMke AdhArase karma aura vikArI bhAvoM meM kartA-karma sambandha batAnekA prayatna kiyA gayA aura unako vikAraka - vikAryaM siddha kiyA gayA tathA kArmaNa vargaNA svayaM karmarUpa pariNamana karatI hai| isameM zlokake 'svayameva' suprasiddha zabda kA artha 'apane Apa' na karake 'apane rUpa' pariNamana karatI haiM yaha artha prakaTa kiyA gayA hai / isa pratizaMkAkA samAdhAna karate hue paM0 phUlacandrajI aura sahayogiyoMne spaSTIkaraNa diyA ki hetukartA zabdakA vyapadeza nimitta kAraNameM hI kiyA gayA hai, kyoMki sabhI nimitta dharma dravyakI taraha udAsIna nimitta hI haiM / cAhe unheM preraka nimitta kaho, cAhe aMtaraMga nimitta kaho, vaha to paradravya hI haiN| iSTopadeza zloka 35 ke anusAra koI nimitta ajJAnIko jJAnI nahIM banA sakatA aura jJAnIko aneka ajJAnI milakara bhI ajJAnI nahIM banA sakate tathA koI bhI nimitta abhavyako bhavya aura bhavyako abhavya nahIM banA sakatA hai / "samayasAra kalaza" 51 meM kahA gayA hai ki jo pariNamana karatA hai, vahI usakA kartA hai / jo pariNamana hotA hai, vaha karma hai aura jo pariNati hotI hai vaha kriyA hai / vAstavameM ye tInoM bhinna nahIM hai / nizcayase ye tInoM eka hI dravya meM ghaTita hote haiM / nimittakartAko upacArase hI kartA mAnanA yuktisaMgata hai / jahA~para nizcaya upAdAna hotA hai vahA~ anya dravya usakA avinAbhAva sambandhavaza vyavahAra hetu kahA jAtA hai| dhavalA pustaka 6 0 59 meM kahA hai- karmasaMjJaka pudgala dravyameM upacArase kartApanekA Aropa kiyA jAtA hai / isake pazcAt tRtIya daura meM phirase pUrva pakSane pratizaMkA upasthita kI ki jo krodhAdi vikAra hote haiM, vaha binA karmodayake hote haiM kyA yA anya karmodaya ke anurUpa hote haiM saMsArI jIvakA caturgati rUpa bhramaNa pratyakSa dekhA jAtA hai ki yaha karmAdhIna ho rahA hai| yadi binA karmodayake vikAra svIkAra kiyA Ave to vaha jJAnAdikI taraha svabhAva bana jAyagA / " samayasArakalaza" meM bhI AtmAko bhAvya aura phaladAna zakti yukta karmako bhAvaka kahA gayA hai| isa prakAra kamoMkI zaktiko pradarzita karanevAle paramAtmaprakAza, mUlArAdhanA, svAmI kArtikeyAnuprekSA, iSTopadeza, upAsakAdhyayana, AtmAnuzAsana, samayasArakalA Avike pramANa dekara kamako vikArakA kartA svIkAra karanekI preraNA dI tathA upacAra kartAko nizcayakartA batalAnekA prayatna kiyA gayA tathA upAdAna aura nimittakI samagratAkA artha do prakArase kiyA gyaa| eka to padguNI hAnivRddhi rUpa pariNamana paranirapekSa hotA hai, dUsarA anukUla nimittoMke sahayogase vikArI pariNamana hotA hai / bhAvaliMga kI prApti ke lie dravyaliMgakI prApti anivArya kAraNa batalAkara upAdAnakI jAgRtimeM nimita kI anivAryatA siddha kI gaI hai / tathA yaha zaMkA bhI uThAI gaI hai ki jaba upAdAna apanA kAma kara letA hai, taba nimittakI AvazyakatA hI kyA raha jAtI hai ? ataH donoM kAraNoMne kArya hotA hai, aisA svIkAra karo / isa pratizaMkA 3 kA samAdhAna karate hue uttarapakSane kahA ki karmakA udaya nimitta mAtra hai, mukhya kartA nahIM hai / kyoMki "samayasAra kalaza" 53 meM kahA gayA hai- do dravya eka hokara pariNamana nahIM karate, tathA do dravyoMkA eka pariNAma bhI nahIM hotA hai, do dravyoMkI eka pariNati (kriyA) bhI nahIM hotI, kyoMki jo aneka dravya haiM ve aneka hI raheMge, eka nahIM hote / AgamameM kathana avazya hI kahIM nimittakI mukhyatAse hotA hai, kahIM upAdAnakI mukhyatAse parakA saMparka jIva apanI icchAse karatA hai, parapadArtha ise balAt apane rUpa nahIM pariNamA sakate haiN| nizcayanaya abhinna kartA-karma batalAtA hai, vyavahAranaya bhinna kartA-karma kahakara saMyogakI upasthitikA jJAna karAtA hai /
Page #687
--------------------------------------------------------------------------
________________ 648 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana-grantha bhAvaka bhAvyakA Azaya hai ki jaba taka jIva mohodayameM ekatvabaddhi karatA rahatA hai, taba taka mohodaya bhAvaka auraAtmAkA vikArI bhAva bhAvya kahalAtA hai| yadi mohodaya balAt vikAra karAve, to jIva kabhI bhI mohako naSTa kara hI nahIM sakatA hai| yaha bhAvaka bhAvya bhAva vyavahAra kathana hai| isI prakAra jJAnAvaraNa karma bhI kevalajJAna Adike ghAtanemeM nimitta mAtra hai / rAgAdiko pudgala kahanekA Azaya yaha hai ki ve jIvake svabhAva bhAva nahIM hai, tathA vikArI bhAvoMmeM jJAna na honese unheM padagala kahA hai, na ki ve rUpa, rasa, gaMdha, sparzavAle pudgala haiM aura na karmakRta pudagala haiN| "tattvArthasUtra" aura "puruSArthasiddhayupAya" meM use jIvakRta pariNAma bhI kahA hai / vahA~ jIvakI apanI kamajorIkA darzana karAyA hai / niyatanaya aura aniyata nayakA artha hai-saba avasthAoMmeM vyApta rahanevAlA trikAlI anvayarUpa dravya svabhAva niyatanaya hai aura parivartanazIla paryAya svabhAva aniyata hai tathA pUrvapakSane asadbhUta vyavahAranayako upacArita mAnanA asvIkRta kiyA hai, use Agamake pariprekSyameM dekheM, to upacArakA prasiddha lakSaNa hai-eka vastuke dharmako dUsaremeM Aropita karanA upacAra yA vyavahAra kahA hai / upacArake bAda bhI jo upacAra kiyA jAtA hai vaha upacarita asadabhata vyavahAranaya hai| jaise-kuMbhakArakA karma ghaTa khnaa| kuMbhakAra apane yoga aura upayogakA to kadAcit kartA kahA jA sakatA hai, kintu vaha ghaTarUpa pariNamita na honese ghaTakA kartA to upacArase hI kahA jAtA hai / zaMkA-2-jIvita zarIrakI kriyAse dharma-adharma hotA hai yA nhiiN| samAdhAna-zarIra pudgala dravyako paryAya hai ataH pudgalakI kriyAse AtmAkA dharma adharma nahIM hotA hai| chaha DhAlAmeM kahA bhI hai, 'dehajIvako eka gine bahirAtama tattva mudhA hai|" jo zarIra aura AtmAkI kriyAko eka mAnatA hai, vaha tattvajJAna rahita mUrkha bahirAtmA hai arthAt ajJAnI jIva zarIrakI kriyAse dharma adharma yA puNyapApa mAnate haiN| dharmAtmA jIva zarIrakI kriyAse AtmAko dharma-adharma nahIM mAnate haiN| isake pazcAt punaH pratizaMkA upasthita kI gaI ki pratizaMkA 2-jIvita zarIrako sarvathA jar3a mAna lenese kisIkI bhI hiMsA karanepara hiMsAkA pApa nahIM laganA cAhiye tathA jIvita zarIra calatA-phiratA hai, iSTa sthAnapara pahu~catA hai| pUjA, vrata, zIla, saMyama, dAna denA, tapa karanA, upadeza denA Adi saba kriyAyeM zarIrase hI hotI haiN| "kAyavAGmana. kamayogaH-sUtrake anusAra zarIra kI kriyAse Asrava hotA hai / "tattvArthasUtra meM ajIvAdhikaraNa Asrava zarIrAzrita kriyAse hotA hai| vajravRSabhanArAcasaMhananase zukladhyAna hokara mukti prApta hotI hai / usase sAtavA~ naraka bhI milatA hai / pratizaMkA 2 kA samAdhAna samayasAra, gAthA 19 meM kahA gayA hai jo karma, nokarmako apanA mAnatA hai, vaha ajJAnI hai / pravacanasAra, gAthA 160 meM kahA gayA hai-maiM zarIra, vANI aura mana nahIM huuN| "nayacakra" meM kahA gayA hai-zarIrako jIvakA kahanA vijAtIya asadbhUta vyavahAranaya hai| svayaMbhUstotra 59 meM kahA gayA hai-guNa-doSa kI utpattimeM bAhyavastu nimitta mAtra hai tathA sAvadhAnI vartate hue dravya hiMsA hone para bhI hiMsAkA pApa nahIM lagatA hai| ataH puNya-pApa, dharma-adharma pariNAmIke anusAra hI hotA hai / isa para punaH pratizaMkA kI gaI pratizaMkA 3-hamArA mUla prazna yaha thA ki dharma-adharmameM zarIrakI kriyA kAraNa hai yA nahIM ? isakA uttara na dekara mAtra zarIrako jar3a batalAyA hai, vaha to sabhI mAnate haiM / paM0 phUlacaMdra jI ne dhavalA pu. 1 pR.
Page #688
--------------------------------------------------------------------------
________________ paMcama khaNDa :649 150 para svayaM likhA hai-ki bhavya hote hue bhI kucha jIva siddhatva prApta nahIM kara pAte haiM, usakA kAraNa tadanukUla sAmagrIkA na milanA hI hai| ataH yogyatA hote hue bhI bAhya sAmagrIke abhAvameM mukti na milatI hai| motiyAbiMda ho jAnese AtmA AMkhoMse nahIM dekha pAtI hai| "tattvArthasUtra" kI TIkAmeM bhI Apane pR. 218 para svIkAra kiyA hai ki chAtra aura adhyApakake milanepara hI jJAna prApta hotA hai| upAdAna ho aura nimitta na mile to kArya nahIM hotA hai / tapakI sAdhanAmeM Avazyaka zarIra balakI apekSA hotI hai tathA bahiraMga saMyamacheda kAya ceSTAko kahA gayA hai| tIna karmokI sthiti Ayu karmake barAbara karaneke lie binA icchAke kevalIkA samudghAta hotA hai| yaha zArIrika samudghAta saMsAra vicchedakA kAraNa banatA hai, ataH zarIrakI kriyAse dharma-adharma hotA hai| pratizaMkA 3 kA samAdhAna samayasAra, gAthA 167 meM rAgAdi bhAvoMko hI baMdhakA kAraNa kahA hai, rAgarahita bhAva baMdhake kAraNa nahIM hai| ratnakaraNDa zloka 3 meM ratnatrayako muktikA kAraNa aura mithyAtvAdiko hI saMsArakA kAraNa batalAyA hai / sAgAradharmAmRta a04 zloka 23 meM kahA hai ki yadi bhAva hI baMdha mokSake kAraNa na ho, to jIvoMse bhare isa lokameM kahAM vicaraNa karake mokSa prApta kara sakatA hai arthAta sUkSma jIvoMkI hiMsA niraMtara hote rahanese mokSa kaise prApta kara sakate haiM ? "sarvArthasiddhi" graMthameM kahA gayA hai zubha-pariNAmake nimittase zubhayoga aura azubha pariNAmake nimittase azubhayoga hotA hai / zarIrakI kriyA zubha-azubha nahIM hotI, kintu zubhAzubha pariNAma ke nimittase zubhAzubhayoga kahA jAtA hai| uttara pakSane jo udAharaNa diye hai, unase unakI mAnyatA puSTa nahIM hotI hai| kyA binA parizramake vidyArthI vidyA sIkha letA hai ? jaba vidyArthI saphala ho jAtA hai, taba guru ne jJAna diyA-yaha kahA jAtA hai / samudghAta bhI zarIramAtra kI kriyA nahIM, abuddhipUrvaka Atma puruSArtha se hotA hai| zaMkA naM0 3-jIvadayAko dharma mAnanA mithyAtva hai kyA ? isakA samAdhAna karate hue paramAtmaprakAza a. 2 zloka 71 meM kahA hai- zubha pariNAmase puNya baMdha, azubhapariNAmase pApabaMdha tathA zubhAzubha bhAva rahita vItarAga pariNAmase karmabaMdhana nahIM hotA hai| isI prakAra samayasAra gAthA 64 meM bhI kahA hai / isake pazcAt pUrva pakSane pratizaMkA upasthita kI-ki jIvadayA zubha bhAva hai yaha to ThIka hai, kintu usase saMvara, nirjarA hotI hai| ise bhI svIkAra kara lenA cAhie, kyoMki vrata, samiti Adi ko kArtikeyAnaprekSA, padmanaMdi paMcaviMzatikA, bodha pAhuDa, dhavalA Adi graMthameM bhI saMvaratattva aura dharma kahA hai| tathA dhavalA pu. 1 pR. 9 meM arahaMta namaskArako asaMkhyAtaguNI nirjarAkA kAraNa kahA hai / tathA "bhAvasaMgraha" meM pUjA vratAdiko mokSakA kAraNa kahA hai| tathA puNyako mokSakA kAraNa batAyA hai| 'paramAtmaprakAza meM ise mokSakA kAraNa kahA hai ataH puNyabaMdha saMsArakA kAraNa kahanA anucita hai| pratizaMkAke samAdhAnameM uttara pakSake 20 pramANoMkA vizleSaNa karate hue puruSArthasiddhayupAya zloka 212-213-214 kA pramANa upasthita kiyA ki samyagdarzanAdise nirjarA hotI hai, aura rAgase baMdha hotA hai| samayasAra gAthA 140 meM bhI kahA hai ki rAgase baMdha hotA hai, aura vItarAgatAse nirjarA hotI hai| ataH jIvadayA rAga rUpa hone se puNya baMdhakA kAraNa hai, usase nirjarA nahIM hotI hai| zubharAgakA antarbhAva karmacetanA meM hotA hai, aura yaha karmacetanA samyagdRSTi dharmAtmAke hotI nhiiN| usake sirpha jJAna cetanA hotI hai / ataH dayAbhAva zubharAga rUpa to hai, vItarAga dharma nahIM hai| pratizaMkA 3-isa uttarake pazcAta pUrva pakSa ne punaH apanI pratizaMkA rakhate hue kahA ki paramAtmAprakAzameM zubha pariNAmako dharma batalAyA hai, use Apa loga svIkAra kyoM nahIM karate ? Apa ArSa pramANoMko 82
Page #689
--------------------------------------------------------------------------
________________ -650 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana grantha 33 svIkAra na karake atisAhasa kara rahe haiM / bodhapAhuDa gA0 25 meM dayA se dharma tathA dhavalA pu. 13 pR. 362 meM karuNAko jIvakA svabhAva kahA hai "bhAvasaMgraha 404 meM svIkAra kiyA hai ki samyagdRSTikA puNya, baMdhakA kAraNa nahIM hai, niyamase mokSakA kAraNa hai / samyakadRSTise lekara sAtaveM guNasthAna taka mizrita zubhabhAva haiM, usase Asrava, baMdha aura saMvara, nirjarA bhI hotI hai ! sAtaveM taka zuddhopayoga to hotA hI nahIM hai, vahAM nirjarA hotI hai| samyaktva ke sammukha vAle jIvake bhI zubha pariNAmase asaMkhyAtaguNI nirjarA sthitikANDaka anubhAgakANDaka karate hI haiM / kA0 anu0 meM dayAmaya dharma kahA hai | niyamasAra gAthA 6 meM bhI dayAmaya dharma batalAyA hai| isa prakAra AtmAnuzAsana, yazastilaka, mUlAcAra, bhAvapAhuDa, zIlapADa, mUlArAdhanA Adi granthoMmeM dayAko dharma kahA hai| pA~ca pApoMke tyAgako samyagcAritra kahA hai tathA samyagvAritra sAkSAt mokSakA kAraNa hai| jahAM bhI vratoMko chor3anekA upadeza diyA gayA hai, vahA~ mAtra vratoMmeM rahane vAle rAgAMdAko chor3anekA upadeza hai, na ki vratoMko chor3ane kA / vrata to bArahaveM guNasthAna taka pAye jAte haiM / pratizaMkA 3 kA samAdhAna jIvadayA meM svadayA aura parakSyA garbhita hai / kintu mUla prazna paradayAko dhyAna meM rakhakara ho kiyA gayA hai| paradayAko puNya mAnanA mithyAtva nahIM hai| uttara pakSa ne dayAko dharma mAnaneke jo lagabhaga 20 pramANa diye haiM, aise aura bhI hajAroM pramANa mila sakate haiM / kintu jitane bhI rAgarUpa pariNAma haiM, ve kabhI bhI mokSa ke kAraNa nahIM ho sakate haiN| paravayA rUpa bhAva rAgarUpa hI hai ataH ve mokSake kAraNa kadApi nahIM ho sakate haiM / paramAtmaprakAza gAthA 71 meM bhAvoMke 3 bheda kiye haiM- dharma-adharma aura zuddha / yahA~ zubha bhAvako hI dharma kahA gayA hai| ataH zubhabhAvako dharma upacArase kahA gayA hai| paradayAke bhAva gRhasya muni sabako AtA hai| jIvadayA dharma hai, isake lie jo aneka pramANa diye gaye haiM, usameM kisa nayakA yaha kathana hai, usa para dhyAna na dekara vyavahAra dharmako nizcayadharma mAnakara apanI bAta siddha karanA cAhatA hai / kintu pravacanasAra gAthA 11 meM spaSTa kahA hai ki zuddhopayogase jIva mokSasukha aura zubhopayogase svarga sukha pAtA hai| isa gAyA ne Agama vAkyakA rahasya kholakara rakha diyA hai ataH zubha bhAva aura zuddhabhAvoM kA antara spaSTa ho jAtA hai isase yaha nirNaya ho jAnA cAhie ki svadayA vItarAga bhAva rUpa hai, aura paradayA zubhabhAva rUpa hai / paMcAstikAya gAthA 147 meM kahA hai, jaba vikArI AtmA zubha, azubha bhAva karatA hai, to vaha nAbA prakArake karmoM se baddha hotA hai| ataH zubhabhAvoM se karmabaMdha hotA hai, yaha billakula spaSTa ho jAtA hai| pravacanasAra gAthA 181 meM bhI zubha pariNAma puNya hai tattvArthasAra zloka 25-26 meM dayAko zubhAsrava batAyA hai / bodha prAbhRtake 'dhammo dayA vizuddho' kA artha svadayArUpa vItarAgabhAva hai jo ki nirjarAkA kAraNa hai / dhavalA pustaka 13 meM bhI 'karuNAe jIvasahAvassa' karuNA hI jIva svabhAva hai, isakA artha bhI svadayA hai / bhAva saMgrahakI gAyA 'sammAiTTI puSNaM... meM samyagdRSTikA puNya baMdha kAraNa nahIM hai, usa vyavahAra kathanakA Azaya itanA hai ki samyagdRSTi alpakAlameM mukti prApta karegA / usakA puNya anaMta saMsArakA kAraNa nahIM hai / isa sabakA sAra itanA hI hai ki dayA zabdakA vyavahAra do arthoM meM kiyA jAtA hai- eka svadapAke rUpameM, jo nirjarA kA kAraNa hai aura dUsarA paradayAke rUpameM, jo puNyabaMdhakA kAraNa hai / samayasAra kalaza 107 meM kahA hai- karmasvabhAvase vartanA jJAnakA honA nahIM hai, isalie zubhabhAva mokSakA hetu nahIM hai, kyoMki vaha pudgala svabhAvavAlA hai ataH Agama meM rAgAMza baMdhakA kAraNa aura ratnatrayAMza saMvara nirjarAkA kAraNa hai--yaha spaSTa ho jAtA hai| rAga aura jJAnako bhinna karanA yahI bhedajJAnakA phala hai| sUryodayase pUrva aura aMdhakAra mile hue pratIta hote haiM, kintu donoM kA svabhAva atyanta bhinna hai / prakAza /
Page #690
--------------------------------------------------------------------------
________________ paMcama khaNDa : 651 prathama pakSane bhojana aura kADhekA evaM mizra guNasthAnakA udAharaNa diyA hai| isase yaha siddha nahIM hotA hai, ki mile hue padArtha eka hI kArya karate haiM / bhojana yA kAr3hemeM jina dravyoMkA sammizraNa hai, ve saba apanA apanA kArya karate haiM tathA mizra guNasthAna sarvaghAti prakRti hone se vaha vibhAva bhAva hai| vedaka samyaktva svabhAvabhAva hai, ataH mizrakI tulanA vedaka samyaktvase nahIM kI jA sakatI hai| cauthe guNasthAnameM AMzika zuddhopayoga hotA hai, vaha nirjarAkA kAraNa aura jo rAgAMza zeSa hai, vaha baMdhakA kAraNa hotA hai|| paMcAstikAya gAthA 144 kI TIkAmeM kahA hai-zubha azubha bhAvakA nirodha karanA saMvara hai / ataH zubhabhAva saMvarakA virodhI hai, usase saMvara-nirjarA kaise ho sakatI hai| pravacanasAra gAthA 85 meM manuSya tiryaMcoMmeM ajJAnatApUrvaka karuNAko mohakA lakSaNa kahA hai| paMcAstikAya gAthA 170 kI TIkA meM karuNAko manaH kheda kahA hai| prathama pakSa ne samyagdRSTike zubhabhAvoMko vItarAgatA aura mokSa kA hetu kucha zAstrIya pramANa dekara siddha karanA cAhA hai aura samyagdRSTikA zubhabhAva karmacetanA na hokara jJAnacetanA mAnA gayA hai, jabaki karma cetanAkA lakSaNa hai-jJAna se bhinna anya bhAvoMko maiM karatA hai-yaha karmacetanA hai|' isa lakSaNa se zubhabhAvoM kA jJAna cetanA meM kaise aMtarbhAva ho sakatA hai ? kyoMki zubhabhAvako vibhAva bhAva AgamameM kahA hai| "tattvArthasUtra' meM vratoMko Asrava tattvameM svIkAra kiyA hai| ataH zubha bhAvarUpa jIvadayAko dharma mAnanA mithyAtva hI siddha hotA hai, kyoMki zubhabhAva Asrava tattva hai aura usako saMvara nirjarA tattva siddha karane kA prayatna kiyA gayA hai| zaMkA naM04 zaMkA--vyavahAra dharma nizcaya dharmameM sAdhaka hai yA nahIM ? samAdhAna-uttara pakSane usakA samAdhAna karate hue batalAyA ki nizcaya dharma para nirapekSa hotA hai aura vyavahAra dharma para sApekSa hotA hai, ataH yadi vAstavika dRSTise dekhA jAye, to vyavahAra dharma nizcaya dharmakA sAdhaka kaise ho sakatA hai| kyoMki vibhAva paryAya svapara sApekSa hotI hai aura svabhAva paryAya para nirapekSa hotI hai| aisA hI niyamasAra gAthA 13-14 aura 28 meM kahA hai / vyavahAra dharma nizcaya dharmake sAtha rahatA hai / isase usako sahacara honese nimitta mAtra kahA hai; sAdhaka nahIM hai| pratizaMkA-isa samAdhAnake bAda prathama pakSane punaH pratizaMkA karate hue batalAyA ki jaba svabhAva paryAya para nirapekSa hai, to vibhAva dharma sApekSa kaise mAnA jA sakatA hai ? kyoMki donoM hI AtmAke dharma hai| paMcAstikAya gA0 159 kI TIkAmeM nizcaya vyavahArako sAdhya-sAdhana svarNa aura svarNa pASANakI taraha mAnA hai| isIkI gA0 172meM bhI kahA hai ki 'jIva prathama vyavahAra ratnatrayase zuddhatA karatA hai / jaise dhobI malina vastrako bhinna sAdhya-sAdhana zilAke Upara sAbuna Adike dvArA vastrako svaccha karate haiN| pazcAt nizcayanayakI mukhyatAse rasmatrayameM sAvadhAna hokara aMtarameM baiThate haiN| isI granthakI gA0 105-160-161 meM jayasenAcAryane vyavahAra mokSamArgako nizcaya mokSamArgakA sAdhana kahA hai / pravacanasAra gA0 202meM paMcAcArase zuddhAtmAkI prApti kahI hai| paramAtmaprakAza, zloka 7 aura dravyasaMgrahameM bhI sAdhya-sAdhaka bhAva ina donoM meM batalAyA hai| Apane vyavahAra dharmako sahacara honese nimitta mAtra batalAyA hai, kintu padArthameM sahacara bhAva to bahutase vidyamAna rahate haiN| phira bhI unako sAdhya-sAdhaka bhAva nahIM mAnA jAtA hai| ataH vyavahAra dharma nizcaya dharmakA sAdhaka mAnane meM koI hAni nahIM hai|
Page #691
--------------------------------------------------------------------------
________________ 652 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana-grantha samAdhAna-nayacakra A0 77meM kahA hai-vyavahArase baMdha hotA hai aura svabhAvakA Azraya lenese mokSa hotA hai, isalie svabhAvakI ArAdhanA kAlameM vyavahArako gauNa karo / prathama pakSane pratizaMkAmeM pravacanasAra, paMcAstikAya, paramAtmaprakAza dravya-saMgrahake aneka pramANa upasthita kara yaha siddha kiyA hai ki vyavahAra dharma nizcaya dharmakA sAdhaka hai, kintu yaha kathana asadbhUta vyavahArase kiyA gayA hai / paM0 pravara ToDaramalajIne mokSamArga prakAzakameM kahA hai-samyagdRSTike zubhopayoga bhaye nikaTa zuddhopayoga prApti hoya aisA mukhya panA kari kahIM zubhopayogako zuddhopayogakA kAraNa bhI kahie hai / pR0 377 dillI saM0 bRhadravyasaMgraha, paMcAstikAya TIkA meM jo vyavahAra dharmako nizcaya dharmakA paraMparAse sAdhaka kahA hai, so vaha isI abhiprAyase kahA hai / vastutaH mokSamArga eka hI prakArakA hai, usakA kathana do prakArakA hai| jahA~ nizcaya mokSa mArga hotA hai, usake sAtha maMdarAga, rUpa vyavahAra dharmako bhI mokSamArga AgamameM kahA hai| mo0 mA0 pra0 pR0 3 5-66 meM bhI kahA hai-nirUpaNa apekSA doya mokSamArga jAnanA eka nizcaya mokSamArga eka vyavahAra mokSamArga hai| aise doya mokSamArga mAnanA mithyA hai| bahuri nizcaya vyavahAra doUnika upAdeya mAne haiM so bhI bhrama hai / jAta nizcaya vyavahArakA svarUpa to paraspara virodha lie hai ? pravacanasArameM kahA hai--vItarAga bhAvase mokSa prApta hotA hai aura sarAga bhAvase devAdi paryAyake vaibhava kleza rUpa baMdhakI prApti hotI hai| pratizaMkA -Apane jitane pramANa diye haiM unakA mala praznase koI saMbaMdha nahIM hai / vyavahAra ratnatraya ko vyavahAranayakA viSaya batAyA hai / kyA binA vyavahArake nizcaya ratnatraya prApta ho sakatA hai ? jabaki bheda ratnatrayako vyavahAra kahA hai aura abheda ratnatrayako nizcaya kahA hai| dravyasaMgraha 13vIM gAthAkI TIkAmeM kahA hai jo nizcayako sAdhya-sAdhaka bhAvase nahIM mAnatA hai, vaha mithyAdRSTi hai| niyamasAra gAthA 51 se 55 ratnatrayakA varNana karate hue kahA hai ki vyavahAranayake cAritrameM vyavahAra tapa hotA hai aura nizcaya cAritrameM nizcaya tapa hotA hai| isIkI TIkAmeM kahA hai--bhedopacAra ratnatraya bhI Atmasiddhike lie paraMparA kAraNa hai| __ AgamameM devazAstra guruke zraddhAnako samyagdarzana kahA hai| kyA yaha zraddhA mAtra rAgarUpa hai ? puruSArtha siddhayupAya zloka 22 meM kahA hai-nizcaya vyavahAra ratnatraya-paramAtmapada prApta karAtA hai / isI taraha paMcAstikAya, chahaDhAlA, bhAvapAhuDa, dravyasaMgraha, paramAtma prakAzameM vyavahAra ratnatrayako nizcayakA kAraNa kahA hai| samayasAra gAthA 12 meM bhI kahA hai--sAdhaka avasthA vAle jIva vyavahAra dvArA upadeza karane yogya hai| nizcaya to sAdhya hai aura bAhyAcAra rUpa vyavahAra sarvatra usakA sAdhana batalAyA gayA hai / samayasArameM bhI adhaHkarma aura auddezikakA nimitta bhUta AhArAdi haiM, usake tyAgake binA dravya pratikramaNa nahIM hotA aura dravya pratikramaNake binA bhAva pratikramaNa nahIM hotA hai--aisA nimitta naimittika sambandha hai| ataH vyavahAra nizcayakA kAraNa hai, yaha bAta siddha hotI hai / pratizaMkA 3 kA samAdhAna-nizcaya ratnatraya svabhAvabhAva hai aura nizcayakA sahacara honese vyavahAra ratnatraya sAdhaka to nahIM haiM, nimittamAtra hai| asadbhuta vyavahAranayase AgamameM use sAdhaka kahA hai / yahAM sAdhakakA artha nimitta mAtra hai| bRhadravyasaMgraha gAthA 45 kI TIkAmeM kahA hai-jo pAMcoM indriyoM ke viSayAMkA bAhya tyAga hai, vaha upacarita asadbhUta vyavahAranayase cAritra hai| vaha vAstavameM AtmakA dharma nahIM hai / nizcaya aura vyavahAra caturthAdi guNasthAnameM eka sAtha rahate haiM / AgamameM upacarita asadbhata vyavahAra nayase vyavahAra dharmako nizcayakA sAdhana kahA hai| yaha dRSTi hamezA dhyAnameM rakheMge, to Agamake bhAvako samajha skeNge| sacce deva, zAstra, gurukA zraddhAna bhI vyavahAra samyagdarzana hai-yaha nimitta kathana hai /
Page #692
--------------------------------------------------------------------------
________________ paMcama khaNDa : 653 rAgamAtra vyavahAra dharma nahIM hai, kintu nizcayake sAtha deva, zAstra, gurukA zraddhAna, svAdhyAya aura vratapAlanako vyavahAra ratnatraya kahA jAtA hai / zubhameM pravRtti aura azubhase nivRtti yaha vyavahAra cAritra hai / bRhaddravyasaMgraha, gAthA 45 aura paMcAstikAya gAthA 136 mUlAcAra gA0 73-74 paMcaparameSThIkI bhaktiko zubharAga kahA hai / vyavahArakA lakSaNa hai--jo jisa rUpa na ho usako usa rUpa kahanA vyavahAra hai / jisakA Azaya nikalA ki vaha vAstavameM dharma to nahIM hai, upacArase use dharma kahA gayA hai| yadi nizcaya aura vyavahAra donoM hI dharma haiM, to phira ve do kahA~ rahe ? eka hI hue| dharmakI paddhatikA kathana to yaha hai-'zubhameM na magana hoya na zuddhatA visrnii|' lakSyameM AtmaprApti rUpa dharmako lekara azubhase bacane ke lie zubha kriyA hotI hai| AtmAke avalaMbanase saMvara nirjarA mokSa hotA hai aura parAvalambanase Asrava-baMdha hotA hai| zubhAzubha pariNAmake nirodhako bhAvasaMvara kahA hai / paJcAstikAya Adi granthoMke jitane bhI pramANa diye haiM, una sabakA Azaya yahI hai| "bRhadravyasaMgraha" gAthA 13 meM kahA hai-vyavahAranayako sAdhyabhUta nizcayanayakA upacarita hetu svIkAra na kara use paramArtha mAnatA hai, vaha samyagdRSTi nahIM hai| samayasAra gAthA 272meM kahA hai-upacarita vyavahAranayase jo kucha kahA jAtA hai, vastu vaisI na honese yaha nizcayanayakI dRSTimeM sarvathA heya hai / prathama pakSane "puruSArthasiddhayupAya", "paJcAstikAya" aura "chahaDhAlAke jo pramANa upasthita kiye haiM, ve saba isI zreNImeM Ate haiN| padmanadi paJcaviMzatikA 71/16 kA yaha zloka mahattvapUrNa hai--savikalpa avasthAmeM pramANa-naya-nikSepa saba haiN| kevala nirvikalpa avasthAmeM eka cetana hI anubhavameM AtA hai / yahI Azaya samayasAra gAthA 12 kA hai| ___ jahA~ nizcayanayakA viSayabhUta AtmajJAnakA Azraya nahIM hai, vahA~ kisI bhI prakArakA vyavahAra hI nahIM hai; kyoMki 'mUlo nAsti kutoH zAkhA / ' jaba nizcaya nahIM, to vyavahAra kisakA nAma hai ? ajJAnI jIvako koI naya hotA hI nahIM hai| prathama pakSane nizcayadharmako lakSya batAyA hai, kintu aisA nahIM hai| vItarAga paraNatikA nAma hI nizcaya dharma hai / lakSyakA nAma hI nizcaya nahIM hai| prathama pakSakA yaha likhanA ucita nahIM ki cauthe pA~caveM aura chaThaveM guNasthAnameM bAhya puruSArtha hI hotA hai, kintu ina guNasthAnoMmeM bhI AtmasAdhanAke sAtha bAhya AcaraNa heya buddhise calatA hai / mUlAcArameM kahA hai-bAhya kriyA karate hue bhI munike jIvanameM nizcaya dharma gauNa nahIM ho sakatA hai / adhaHkarma aura auddezikake nimittoMke tyAgakA prayojana nimitta-naimittikakA jJAna karAnA hai / arthAt jaba rAga chUTa jAtA hai to rAgake sAdhana bhI chUTate cale jAte haiN| isa prakAra vyavahAranaya nizcayakA sAdhaka hai, yaha asadbhUta vyavahAra nayakA kathana hai| zaMkA 5-dravyoMmeM honevAlI sabhI paryAyeM niyatakramase hotI haiM yA aniyatakramase bhI? samAdhAna-dravyoMmeM honevAlI sabhI paryAya niyata kramase hI hotI haiM / svAmI kArtikeyAnuprekSA gAthA 321-22-23 meM kahA hai--jIvakA janma athavA maraNa jisa deza, jisa kAla, jisa vidhise honA hai-usI prakAra hokara rahatA hai, aisA jinendra bhagavAnne jAnA hai| use badalaneke lie indra ahamindra aura jinendra bhagavAn bhI samartha nahIM haiM / isa prakAra jo nizcayase saba dravyoM aura unakI paryAyoMko jAnatA hai, vaha zuddha samyagdRSTi hai, jo zaMkA karatA hai, vaha kudRSTi hai| . ataH isa ArSa vAkyase yaha siddha hotA hai ki sabhI dravyoMkI sabhI paryAya niyata kramase hI hotI haiN| isI granthameM gAthA 230meM kahA hai ki pUrva paryAyayukta dravya upAdAna kAraNa jaba hotA hai taba uttara paryAya kArya rUpa pragaTa hotI haiN| tattvArthazlokavAtika a0 1 pR0 71meM isI prakAra kahA hai /
Page #693
--------------------------------------------------------------------------
________________ 654 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana-grantha pratizaMkA 2. ina gAthAoMkA bhAva to nimitta-naimittika sambandhako batAtA hai ki janma-maraNa karmAdhIna hai, use koI nahIM badala sakatA hai| isase pUrva gAthA 311 se 320 taka kudevoMke prati bhaktibhAvake prati aruci paidA karaneke lie likhA hai ki koI devI devatA na to dhana detA hai aura na upakAra, apakAra karatA hai / yadi ye dhana dene lageM, to phira puNya kyoM kiyA jAve ? inameM sabase prathama yaha kahA hai ki samyagdRSTi tattvoMkA anekAnta rUpase zraddhAna karatA hai| isa vicArako dRr3ha karaneke lie ukta tIna gAthAe~ kahI hai / gAthA 219 meM kahA hai-padArtha nAnAzakti yukta hai, kintu vaha usI rUpameM utpanna hotA hai, jisake anukUla dravya, kSetrAdi nimitta kAraNa jaise mila jAte haiM / isI prakAra gAthA 223 kI TIkAmeM kahA hai| yadi paraNati niyata samayapara hotI hai, to phira kabhI avipAka nirjarA nahIM ho sakatI hai, jisase mokSakA abhAva ho jaaygaa| isa niyatavAdako paMcasaMgraha, gommaTasArameM mithyAtva kahA hai / tattvArtha sUtra meM bAhya nimitta kAraNa milanepara akAla mRtyu batalAI hai| tathA akAlameM divyadhvani khiranA, aniyatakAlameM nirjarA honA, saMsArI jIvakI aniyata guNaparyAya, krama-akrama pariNamana, dravyakarmakI aniyata paryAya Adise patA calatA hai ki paryAya aniyata bhI hotI hai| koI bhI kArya upAdAna aura nimittake binA utpanna nahIM hotA hai| svapara pratyaya paryAya nimitta kAraNake vyApArake anukUla hotI hai aura nimittakA vyApAra niyata ho, aisA ekAnta nahIM hai / jaise Ama dhUpa, chAyA Adike nimittase zIghra derase pakate haiM / kevalajJAnameM bhI paryAyeM aniyata aura niyata rUpase jhalakatI hai| kevalajJAna jJApaka hai; kAraka nhiiN| isI prakAra krama-akramake viSayameM ekAnta nahIM, anekAnta hai| amRtacandrAcAryane bhI kAlanaya, akAlanayakA ullekha kiyA hai / ataH paryAyeM krama aura akramase donoM tarahakI hotI hai| pratizaMkA 2 kA samAdhAna-isakA nizcaya aura vyavahArase samAdhAna karate hue dvitIya pakSane kAvya anuvAda gAthA 323 ke bhAvako samajhAte hue likhA hai svAmI kArtikeyane nizcayase aisA jo mAnatA hai, yaha kathana siddha karatA hai jo yathArthameM aisA mAnatA hai vaha nizcayase vastukA yathArtha svarUpa hai aura dravyakI saba paryAyeM kahanese zuddha athavA azuddha paryAyeM parakRta nahIM, svakRta haiM, aura ve saba niyatakramase hotI hai / 'samayasAra meM kahA hai jo aisA mAnatA hai ki maiM kisIko sukhI-dukhI karatA hU~ yA jIvana maraNa detA hU~, vaha ajJAnI hai / ataH azuddha paryAya bhI apane samayapara hotI hai| (1) nirjarA, utkarSaNa, apakarSaNa Adike lie yaha siddhAnta hai ki bandhakAlameM jo sthitibandha aura anubhAgabandha hotA hai, usa kAlameM hI una karmokI aisI yogyatA sthApita ho jAtI hai, jisase niyatakAla Anepara niyata pariNAmoM tathA bAhya nokarmoMkA nimitta kara una-una karmokA apakarSaNAdi rUpa pariNamana hotA hai| aisA na mAnanepara karmazAstrakI sArI vyavasthA hI gar3abar3A jAyagI aura upazamakaraNa, nidhattikaraNa, nikAcitakaraNakI vyavasthA hI nahIM bana skegii| (2) nimitta upAdAnakI upasthitimeM kAryakI utpatti hotI hai, kintu nimitta upAdAnakA kucha bhI kArya nahIM karatA hai / kyoMki do dravyoMkI eka paraNati nahIM hotI, yaha siddhAnta hai| tathA eka dravyakI sva rUpa aura pararUpa pariNati hotI ho, aisA bhI nahIM hai / kyoMki kartA-karma-kriyA bhAva nizcayase eka dravyameM hI ghaTita hotA hai / do padArthoMmeM kartA-karma-kriyAkA sambandha vyavahArase kahA jAtA hai; hotA nhiiN| (3) bhagavAnkI vANI akAlameM bhI khiratI hai, isakA uttara jayadhavalA pR0 76 meM kahA hai / divya
Page #694
--------------------------------------------------------------------------
________________ paMcama khaNDa : 655 dhvani jaba bhI khiratI hai, vaha usakA svakAla hai-arthAt paryAya apane samayapara hI pragaTa hotI hai; aniyatakAlameM nahIM hotI hai| (4) guNa, paryAyako niyata aura aniyata kahA hai| vahA~ apane svabhAvarUpa saMsArI jIva pariNamana nahIM karatA hai, use aniyata guNa, paryAya vAlA kahA hai / (5) prAgbhAvakA vinAza dravya, kSetra, kAla, bhAvapara nirbhara hai-isakA artha hai ki dravyakA svakAla Adi Anepara, paracatuSTaya nimitta rUpa hotA hai / kintu vaha kAryakA janaka nahIM hai| (6) yadyapi kArya nimitta-upAdAnake suyoga milanepara hotA hai, kintu kAryotpatti samartha upAdAnase hotI hai / nimitta usa samayapara upasthita avazya hai, kintu vaha niyAmaka kAraNa nahIM hai| ataH kArya apane niyata samayapara hI hotA hai| pratizaMkA 3-kevalajJAnakI apekSA paryAyoMkA pariNamana kramabaddha mAnakara bhI kArya-kAraNakI apekSA usakI siddhi karanA caahie| ataH yaha vicAraNoya hai ki vaha kArya apane pratiniyata kAraNoMse jisa kAlameM hotA hai, use hI kAryakA pradhAna kAraNa mAnA jAye ? athavA kArya jaba hotA hai, to apane pratiniyata kAraNoMse hI hotA hai aura jisa kAlameM vaha utpanna hotA hai, vahI usakA svakAla hai / isalie kAryake lie antaraMga aura bahiraMga donoM kAraNa mAnanA caahie| isalie vivakSita kAryake anurUpa upAdAna kAraNake hote hue bhI yadi anya kAraNoMkI avikalatA na hogI, to kArya sampanna nahIM hogaa| yadi sahakArI kAraNa akicitkara ho to usakA nAma sahakArI kAraNa nahIM ho sakatA hai| kyoMki jIva aura pudgaloMke pariNamana svapara pratyaya hI mAne gaye haiM / vastuke pariNamanameM vilakSaNatAkA niyAmaka nimitta kAraNa hI hai| nirjarA yA saMkramaNa Adike lie zAstrameM aisA koI niyama nahIM hai ki karmoke bandhake samaya hI una karmoM meM aisI yogyatA sthApita ho jAtI hai ki ve amuka samayapara hI nirjarita hoNge| hA~ yaha bAta avazya hai ki bandhake samaya kucha pradezoMkA upazama, nidhatti, nikAcita rUpa bandha honA sambhava hai| kintu kAraNa-kalApa bhI jAtA hai| Apane svakAla zabdakA prayoga kiyA hai. kintu amatacandrAcAryane 47 zaktiyoM meM akAla naya bhI batalAyA hai aura paNDita ToDaramalajIne kahA hai-kAlalabdhi aura niyati koI vastu ho nahIM / bhagavAnakI divyadhvani bhI nimitta pAkara aniyata samayameM bhI khirane lagatI hai| karma nirjarA vipAka, aura muktikA bhI koI niyata samaya nahIM hai| zaMkA 5 pratizakA 3 kA samAdhAna-kevalajJAnameM saba padArthoMkI paryAyeM jhalakatI haiM, ataH isaseo padArthoMkA pariNamana sunizcita to hai hii| tathA 'aSTasahasrI' meM yaha bhI kahA gayA hai ki jaisI bhavitavyata hotI hai, vaise hI saba kAraNa mila jAte haiM / alaMdhyazaktikA artha yaha spaSTa kiyA hai ki kArya dravya svabhAvako lAMghakara kabhI nahIM hotA hai| nizcayase kAryakAraNa-vyavasthA eka dravyameM hI ghaTita hotI hai| anya dravyake saMyogase kArya-kAraNa kahanA vyavahAra kathana hai / nimitta kathanako yathArtha kathana mAnanA do dravyoMkI ekatAko svIkAra karanA hai joki asambhava hai / nirjarA aura muktikA kAla sunizcita hai, upAdAna aura nimitta kI AgamameM samavyApti kahI hai / ataH samartha upAdAnakI upasthitimeM anya nimitta kAraNakI upasthiti bana jAtI hai|
Page #695
--------------------------------------------------------------------------
________________ 656 : siddhAntAcArya paM0 phalacandra zAstrI abhinandana-grantha pAMcavIM zaMkAmeM tIsarI pratizaMkA uThAkara prathama pakSane kahA paryAyakA svakAla Anepara kArya hotA, aisA mAnakara svakAlako pradhAnatA dete haiN| hama upAdAna aura nimitta donoM kAraNoMko pradhAna kahate haiM / azuddha paryAya svaparapratyaya AgamameM kahI hai| taba Apa parapratyayako gauNa kyoM kara dete haiM ? aSTasahasrI pR0 105 meM yadi sahakArI kAraNa akiMcitkara ho to usakA kAraNa nAma nahIM par3a sakatA hai| ataH jabataka nimitta tadanukUla vyApAra nahIM karatA, tabataka usa upAdAnakI vivakSita kAryarUpa paraNati nahIM hotI hai / ataH kAryako nimittAdhIna bhI kahA jAye, to kArya apane samayapara hI hotA hai, yaha siddhAnta siddha nahIM hotA hai| isa pratizaMkA 3 kA samAdhAna karate hue dvitIya pakSane uttara diyA ki kevalajJAna vastusvarUpakA jJApaka hai; kAraka nahIM / kArakasAkalyameM pA~ca samavAya svIkRta kiye gaye haiN| nizcayanayase AcAryAMne kahA hai-paryAya svayaM apanI kartA svayaM apanA karma aura svayaM apanA kArya hai| ataH kartA-karma-kriyAke svataHsiddha honepara anya sahakArI kAraNa hote haiM, kintu kAryotpatti sahaja svabhAvase hI hotI hai| ataH paryAya apane kramase apane samayapara prakaTa hotI hai| kyoMki paryAya vastukA apanA sahaja dharma hai| yaha motImAlAkI taraha kramase prakaTa hotI rahatI hai| zrutajJAna una saba paryAyoMko nahIM jAnatA hai| isase paryAyeM aniyata kaise ho gaI ? kevalajJAnameM prakaTa honevAlA paryAyakrama yathArtha pratibhAsita ho rahA hai taba kevalajJAnameM jJAta paryAyoMkA akrama, mAnA jAye, to kevalajJAna aprAmANika ho jaaygaa| aura kevalajJAnameM jJAta kramase hI paryAyeM hotI hai, to kramabaddha pariNamana siddha hI hai| isameM puruSArthahInatA bhI nahIM, kyoMki siddhoMkI taraha padArthakA mAtra jJAtA bana jAnA sabase bar3A puruSArtha hai| mana, vacana, kAyako rokanemeM sabase bar3A puruSArtha hai| niyatanaya aura aniyata nayakA artha hai guNa hamezA anAdi anaMta, zAzvata haiM / paryAya kramazaH AtI hai / yahA~ asthira honeko aniyata kahA hai| jo pAMca samavAyameMse sirpha niyatise kAryasiddhi mAnate haiM, unako gommaTasAra niyativAdI mithyAdRSTi kahA hai| kyoMki kArya pAMcoM samavAyakI upasthitimeM hotA hai / ataH paryAya niyatakrama mAnanA Agamasammata hai| khAniyA~ tattvacarcA dUsarA bhAga zaMkA 6-upAdAnakI kAryarUpa paraNatimeM nimittakAraNa sahAyaka hotA hai yA nahIM ? samAdhAna-nimittakAraNako AgamameM vyavahAra kAraNa kahA hai, vaha nizcaya (vAstavika) kAraNa nahIM hai| pratizaMkAantaraMga kAraNakA artha dravya zaktise hai aura bahiraMga kAraNakA matalaba balAdhAnameM sahAyaka honA hai| jaise miTTI meM ghar3e bananekI zakti hai, kintu kumhArakI sahAyatAke binA ghaTakA utpAda asambhava hai| donoM kAraNa milanepara kArya hotA hai ? isakA sIdhA matalaba hai ki kAryakI utpattimeM donoM kAraNa sahAyaka haiM; anyathA unameM kAraNa vyapadeza karanA vyartha ThaharatA hai / kAraNa kahate use haiM jisase kAryakI utpatti ho / - jaise-jIvakA rAga karmabandha karAtA hai aura karmodayase rAgotpatti hotI hai| samayasArameM bhI jIvakA vikAra hetu ajIva pudgala hai, aisA gAthA 13 kI TIkAmeM kahA hai| pratizaMkA 2 kA samAdhAna-ubhaya hetuse kArya hotA hai aura usameM yaha mAnA jAve ki nimittake anusAra kArya hotA hai, to antaraMga kAraNa upAdAnakA kArya raha jAtA hai ? prathamapakSake anusAra vyavahArakAraNa samartha kAraNa haA aura antaraMga nizcayakAraNa akiMcitkara siddha hotA hai| AgamameM sahakArI kAraNa sApekSa
Page #696
--------------------------------------------------------------------------
________________ paMcama khaNDa : 657 viziSTa paryAyazaktise yukta dravyazakti hI kAryakArI mAnI gaI hai| kyoMki paryAya dravyameMse prakaTa hotI hai; na bAharase AtI hai aura na nikalakara bAhara jAtI hai| parakartRtvako adhyAtmameM mithyotvakA mahApApa mAnA hai| AcArya samantabhadra kahate haiM; jaisI bhavitavyatA hotI hai vaise saba kAraNa mila jAte haiN| ataH kArya upAdAnake sAmarthya ke anusAra hotA hai / yadi nimittAdhIna kArya ho, to puruSArthakA koI mahattva hI nahIM raha jAtA hai| pratizaMkA 3-Apa nimittakAraNako vyavahArakAraNa mAnakara nimittakI upasthiti mAtra mAnate haiM, aura akiMcitkara kahakara usakI kucha upayogitA nahIM mAnate haiN| kAryako svapara sApekSa AgamavAkyakI avahelanA karanA kyA upayukta hai| kyA gehU~kI paidAvAra meM kisAna akiMcitkara hai aura yadi akiMcitkara hai, to AvazyakatA hI kyA raha jAtI hai| phira kisAnake binA parizramake gehUMkI utpatti ho jAnA cAhie jo ki sarvathA asaMbhava hai / akele nimittase kArya hotA hai, aisA hama bhI nahIM mAnate haiM kintu usake binA kArya bhI to nahIM hotA, ataH vaha Avazyaka aura anivArya kAraNa hai| usake abhAvameM athavA pratikUla kAraNoMke milane para upAdAnake rahate hae kArya nahIM hotA hai| upAdAnameM anaMta zaktiyAM haiM, unameM se jisa zaktike anurUpa nimitta mila jAte haiM, usa zaktikA vikAsa ho jAtA hai / pratizaMkA 3 kA samAdhAna-nizcayanaya kAryakAraNa eka hI dravyameM ghaTita hote haiN| vyavahAranaya gho kA ghar3A kahatA hai, kintu ghar3A ghI kA nahIM hotA hai / isI taraha anukUla nimitta kI upasthitimeM kArya hotA hai, kintu kArya upAdAna zaktise hI hotA hai| upacarita asadbhUta vyavahArase nimittako kartA kahA jAtA hai| eka dravyakA dUsare para Aropa karanA hI upacAra hai| jaba eka dravya guNa, paryAya dUsare dravya guNa paryAyameM praveza nahIM kara sakate, taba unameM pariNamana kaise karA sakatA hai ? upAdAna kAraNake kArya sanmukha honepara bAhya sAmagrIkA visrasA yA prayogase yoga milanA hI hai| yadi nimittase kArya hone lage, to samavasaraNameM sabako mukti prApta ho jAnA cAhiye; jabaki tIrthakarakI upasthitimeM hI mArIca bhraSTa ho gayA thA / para sApekSakA artha parakartRtva na hokara dharmadravyakI taraha udAsIna nimitta mAtra hai / nimitta nAmakI koI vastu nahIM hai, kintu jisakI anukUla upasthitimeM kArya banatA hai, usakA nAma nimitta par3a jAtA hai| eka pratimA kisIko samyaradarzanameM nimitta banatI hai, dharmavirodhIko dveSabhAvameM nimitta banatI hai aura coroMko corI karanemeM nimitta bana jAtI hai / kyoM ina tInoM kAryoM meM pratimAkA kartRtva hai| zaMkA 7-kevalI bhagavAnakI sarvajJatA nizcayase hai yA vyavahArase ? yadi vyavahArase hai to vaha satyArtha hai yA asatyArtha ? isa sabhI zaMkAoM ke tIna-tIna daura cale the, una sabakA sAra yahA~ vistAra bhayase kheNge| ____ AtmajJatA aura sarvajJatAkA kyA rUpa hai ? tathA jJeyoMkI apekSA Aropita sarvajJatA siddha huI aura yadi para kI apekSA sarvajJatA hai, to vaha asadbhUta vyavahAranayakA viSayabhUta sarvajJatA hai| kyoMki svabhAvakA anyatra Aropa so upacAra hai| tathA amatika AtmAmeM mUrtika padArtha kaise bhUla sakatA hai| ataH yaha bhI bAta nahIM baiThatI ki padArtha svayaM jhalakate haiM athavA jJAna jJeyAkAra ho jAtA hai / kyoMki amUrtika dravyoMkA AkAra na honese unakA AkAra AtmAmeM kaise jhalaka sakatA hai ? zaMkA 7 kA samAdhAna-yaha nirvivAda satya hai ki AtmAkA svabhAva svapara prakAzaka hai tathA ataH jo svabhAva hotA hai, vaha para nirapekSa hotA hai| AtmajJatAmeM hI sarvajJatA bharI hai| vItarAgI paramAtmA apane usa jJAna svarUpa AtmAko jAna rahe haiM, jisameM jJeya bhI pratibiMbita ho rahe haiN| amUrtika jJAna mUrtika, amUrtika sabhIko jAnatA hai / kSayopazama jJAna bhI mUrtika, amUrtika padArthoMko jAnatA hai| parajJAnako vyavahAra isalie
Page #697
--------------------------------------------------------------------------
________________ 658 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana-grantha kahA hai ki apanI taraha parako tanmaya hokara nahIM jAnate haiN| parakI apekSA A jAnese bhI parajJAnako vyavahAra kahA hai| jJAna svaparaprakAzaka hai| sva aura parakA bheda kiyA, yaha sadbhUta vyavahAranaya hai| 47 zaktiyoMmeM sarvajJatva zakti bhI eka Atmazakti hai| vaha asadbhUta vyavahAranaya viSaya AtmapadArtha vastu nahIM hai / ata: vyavahAranayakA viSaya honese sarvajJatA asatya nahIM hai| zaMkA 8 - divyadhvanikA kevalajJAna athavA kevalIkI AtmAse koI sambandha hai yA nahIM? yadi hai to kaunasA sambandha hai ? vaha satyArtha hai yA asatyArtha ? divyadhvani prAmANika hai yA aprAmANika ? yadi prAmANika hai to usakI prAmANikatA svAzrita hai yA kevalI bhagavAnkI AtmAke sambandhase ? . Apake vacana yukti aura zAstrase aviruddha haiM aisA kathana AgamameM AtA hai tathA vaktAkI pramANatAse vacanoMkI prAmANikatA hotI hai| arthAt divyadhvanikI prAmANikatA kevalajJAnIke Azrita hai; na ki svAzrita / dhavalameM bhI kahA hai-rAgI, dveSI asatya bolatA hai, vItarAgI satya hI bolatA hai| jinendrakA upadeza dravyazruta hai, ityAdi kathana AgamameM bharA par3A hai / ataH vacanoM dvArA padArthajJAna puruSa-vyApAra kI apekSA rakhatA hai| zaMkA 8 kA samAdhAna-divyadhvani aura kevalajJAnakA nimitta-naimittika sambandha to hai. kintu upAdAna-upAdeya sambandha nahIM hai| divyadhvani vItarAgIkI khiratI hai| ataH usameM puruSa prayatna to sambhava hI nahIM hai| vacana-vargaNAkA yoga aura bhavya jIvoMke bhAgyase sahaja hI vANI khiratI hai| AtmA cetana padArtha hai aura bhASA acetana padArtha hai / ataH AtmA vANIkA kartA kaise ho sakatA hai ? upacarita asadbhUta vyavahAranayase hI puruSa vANIkA kartA kahA jAtA hai / kyoMki bhinna do dravyoMmeM upacArase hI kartRtvakA kathana hotA hai / divyadhvanikI prAmANikatA apane upAdAnakI apekSA svAzrita hai| nimittakI apekSA parAzrita kahI gaI hai| satyabhASAkA upAdAna satyabhASA vargaNA hai| anubhaya bhASAkA upAdAna anubhaya bhASA vargaNA hai| kArya ke prati nimitta aura upAdAnakI samavyApti hotI hai| divyadhvaniko jJAnakA kArya kahanA nimitta kathana hai / pratyeka dravyakA pariNamana svataMtra honese vANI apanI yogyatAse apane svakAlameM svayaM khiratI hai| vANI vainasika aura prAyogika do rUpoMmeM prayukta hotI hai| use prAyogika kahanA yaha bhI nimitta kathana hai| nimitta pradhAna kathana to hotA hai, kintu kArya upAdAnakI apanI yogyatAse hotA hai| zaMkA 9-sAMsArika jIva baddha hai yA mukta ? yadi baddha haiM to kisase ba~dhA huA hai aura kisIse ba~dhA huA honese parataMtra hai yA nahIM ? yadi vaha baddha hai, to usake bandhanoMse chUTanekA upAya kyA hai ? kyoMki AgamameM spaSTa kahA hai-jaba AtmA mana vacana kAyakI kriyA karatA hai taba karmoMse ba~dha hI jAtA hai| aura isa baMdhake kAraNa darzana, jJAna, cAritra vikRta hokara mithyAtva ajJAna asaMyama rUpa pravRtti karate haiM / karmoMke abhAvase yaha jIva mukta ho jAtA hai| ataH karmabaddha hokara jIva saMsArameM paribhramaNa kara rahA hai aura karmose chaTakara mukta ho jAtA hai| AgamameM yaha bhI kahA hai-jaba karma balavAna hotA hai, to jIva dukhI ho jAtA hai aura jaba jIva balavAna hotA hai to sukhI ho jAtA hai| yaha bhI kahA gayA hai ki karma jIvako prerita karatA hai aura jIva karmako prerita karatA hai| isIlie jJAnAvaraNI karma jJAna ko rokatA hai Adi Agama spaSTa kaha rahA hai ki jIva karmoMse ba~dhA hai| aura karmodayake kAraNa hI sukhI dukhI hokara saMsAra paribhramaNa kara rahA hai| samAdhAna-azuddha nizcayanayase jIva rAgAdi bhAvoMse vikArI haiN| asadbhata vyavahAranayameM karmose baddha kahA jAtA hai| yaha saba upacArase paryAyakA kathana kiyA hai| nizcayanaya yA dravya svabhAvase to jIva abaddha-aspaSTa akhaNDa evaM trikAla zuddha hai jaisA ki samayasAra Adi adhyAtma granthoMmeM kahA gayA hai / karma aura
Page #698
--------------------------------------------------------------------------
________________ paMcama khaNDa : 659 vikArakA nimitta-naimittika sambandha to hai, kintu kartA-karma sambandha bilakUla nahIM hai| vikAra utpanna, nAza hotA hai, ataH vaha vikArI paryAya hai| dravya svabhAvameM rAgAdikA bhI praveza nahIM, taba karmAdikA praveza to asambhava hI hai / kyoMki sabhI dravya apane-apane catuSTayako chor3akara paradravyameM praveza nahIM karate haiM / apane hI catuSTayameM rahate haiN| karma vikAra bhI nahIM karAtA hai, jIva apanI kamajorIse svayaM karmAdike udayAnusAra para padArthoMmeM tanmaya hokara vikAra karatA hai| karma ghumAtA hai, yaha upacAra kathana hai| yadi ghumAtA ho to koI jIva saMsArase chUTa hI nahIM sakatA hai / saMsAra bhramaNa aura sukha-duHkhakA mUla kAraNa to ajJAnatA hai / kahA bhI hai"maiM bhramyo apanapo visari Apa, apanAye bahuvidha puNya pApa / ' zaMkA 10-jIva tathA pudgalakA evaM dvayaNaka Adi skandhoMkA baMdha vAstavika hai yA avAstavika ? yadi avAstavika hai, to kevalI use jAnate haiM yA nahIM? ... samAdhAna-praznottara 9 kI taraha jova aura pudgalakA yA skaMdhoMkA vyavahArase baMdha kahA jAtA hai| nizcayadRSTise pratyeka dravya va pratyeka paramANu apane dravya svabhAvako kabhI nahIM chor3atA hai / ataH svataMtra evaM abaMdha svarUpa hI hai / eka dravya dUsare dravya, eka guNa dUsare guNa rUpa pariNamana nahIM karatA ataH dravyasvabhAva abaMdha svarUpa hI hai| zaMkA 11-pariNamanameM svapratyaya aura svapara pratyaya do bheda haiM, unameM vAstavika antara kyA hai ? samAdhAna-samasta dravyoMkI agurulaghu guNa SaDguNa hAni vRddhi pariNamanasvabhAva paryAya yA svapratyaya hai, para nimitta pUrvaka jo paryAya hotI hai; vaha svapara pratyaya pariNamana hai / para nimittakI upasthitimeM honevAlI paryAyako svapara pratyaya pariNamana kahate haiN| pariNamanako para pratyaya kahanA upacAra kathana hai| kyoMki anyatra prasiddha dharmakA anyatra samAropa karanA, asadbhUta vyavahAranaya yA upacAra hai / __ zaMkA 12--kuguru, kudeva, kuzAstrakI zraddhAke samAna sudeva, suzAstra aura sugurukI zraddhA bhI mithyAtva hai, kyA aisA mAnanA yA kahanA zAstrokta hai ? samAdhAna-kuguru Adi zraddhAna gRhIta mithyAtva hai aura suguru Adi zraddhAna vyavahAra samyagdarzana hai| samyagdRSTike sacce deva, zAstra, gurukI zraddhA hotI hI hai / zaMkA 13-puNyakA phala jaba arahaMta taka honA kahA gayA hai jisase yaha AtmA tIna lokakA se sarvAtizAyI puNya batalAyA hai |aise puNyako hInopamA dekara tyAjya kahanA aura mAnanA kyA zAstrokta hai ? samAdhAna-upadeza prayojana aura Avazyaka hitakI dRSTise diyA jAtA hai / jahA~ mokSamArga aura samyagdarzana prApta karaneke lie sAta tattvoMkA yathArtha zraddhAna karanekA upadeza hai, vahA~ sabhI prakArake puNyako AsravameM hI ginAyA hai / tathA Asravase baMdha aura baMdhase saMsAra hotA hai, aisA jinAgamameM kahA gayA hai / kintu narakAdi adhogatike kAraNa pApase bacaneke lie puNya karanekA upadeza bhI jinAgamameM bahulatAse diyA gayA hai / Asrava tattvako Asrava svIkAra karanA, yahI upadeza to diyA gayA hai| usako saMvara, nirjarA tattva yA mokSamArga mata mAto, isI mAnyatAko chur3AnekA nAma heya hai| puNya nahIM chur3AyA hai, usako dharma mAnanekI galata mAnyatA chur3AI hai / koI bhI puNya ho, vaha Asrava tattva hai| Asrava tattva rAga bhAva hone se use rAga bhAva hI mAno, vItarAga bhAva mata mAno / tattvanirNaya karAne ke lie jinAgamameM aisA hI upadeza hai| puNyako jahA~
Page #699
--------------------------------------------------------------------------
________________ 660 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana granthaM kahIM mokSamArga yA dharma bhI kahA gayA hai, yaha upacarita kathana hI hai| nizcayase vaha zubharAgabhAva hai| vItarAga bhAva nahIM hai / puNyapApa rahita bhAva hI vItarAgabhAva hai / zaMkA 14 - puSya apanI carama sImAko pahu~cakara athavA AtmA - svataH chUTa jAtA hai yA usako chur3Ane ke lie kisI upadeza yA prayatna kI jarUrata hotI hai ? samAdhAna -- isakA samAdhAna bhI 13vIM zaMkAke samAdhAnameM diyA gayA hai ki pahale puNyakI galata mAnyatA chur3AI jAtI hai phira jaise-jaise zuddha paraNati bar3hatI jAtI hai, vaise-vaise hI puNya bhAva chUTatA jAtA hai / zuddhasvabhAva rUpa pariNata honepara zaMkA 15 - jaba abhAva catuSTaya vastu svarUpa hai, tA ve kArya va kAraNa rUpa kyoM nahIM mAne jA sakate ? tadanusAra ghAtiyA karmoMkA dhvaMsa kevalajJAnako kyoM utpanna nahIM karatA ? tattvArthasUtrameM cAra ghAtiyAke abhAvase kevalajJAnakI prApti svIkAra kI gaI hai| samAdhAna - abhAva catuSTayako jinAgamameM bhAvAntara svabhAva svIkAra kiyA gayA hai, kintu ghAtiyA karmoMke abhAvase kevalajJAnakI prApti hotI hai, yaha upacAra kathana hai / karma pudgala haiM, unake abhAvase cetanako lAbha ho, aisA vastukA svabhAva nahIM / hA~ ajJAnake abhAvase pUrNajJAna pragaTa huA hai, usa ajJAnameM jJAnAvaraNI karma nimitta the, ataH nimittake abhAva meM naimittika bhAvoMke abhAvase kevalajJAna prakaTa huA hai / pUrvakI ajJAna paryAyakA nAza, jJAna ke pUrNa vikAsa ye donoM eka samaya meM hue haiM / yathArtha bAta yaha hai ki jJAnakI pariNati jaise-jaise svabhAvameM sthira hotI jAtI hai, tase tase jJAnakA vikAsa hotA huA vaha pUrNatAko prApta huA hai / usI samaya ajJAna bhI kramazaH naSTa hokara pUrNa vilayako prApta ho jAtA hai / jaise sUryakA prakAza honepara andhakAra bhAga jAtA hai, andhakAra svataH nahIM bhAgatA hai, usa samaya karma bhI nAzako prApta ho jAtA hai / kevalajJAna apane puruSArthase utpanna huA hai; na ki kamakI kRpAse / zaMkA 16 - nizcaya aura vyavahAra nayakA svarUpa kyA hai ? vyavahAranayakA viSaya asatya hai kyA ? asatya hai to abhAvAtmaka hai yA mithyArUpa hai ? samAdhAna - jaina zAsana meM do nayoMse vastu svarUpakA nirNaya kiyA jAtA hai| usameM vastukA trikAla svabhAva kyA hai isakA nirNaya nizcayase hotA hai tathA guNabheda yA vividha avasthAoMkA nirNaya vyavahAra nayase hotA hai / ataH jJAna donoM nayoMkA karanA atyanta Avazyaka hai, kyoMki yadi nizcayanayakA jJAna nahIM hogA, to vyavahAranayakI viSayabhUta zuddhAzuddha paryAyoMko hI apanA svarUpa mAnakara paryAyabuddhi jo ki anAdi kAlase lagI huI hai, usImeM tanmaya hokara mithyAdRSTi hI banA rahegA aura yadi vyavahAranayakI viSayabhUta apanI vartamAna paryAyake aparAdhakA jJAna nahIM karegA, to phira kabhI aparAdha dUra karanekA bhI prayatna nahIM karegA / kintu vyavahAra nayakI viSayabhUta vartamAna paryAya AtmAkA asalI svabhAva nahIM hai / evaM vikArakA Azraya karane se vikAra naSTa nahIM hotA hai, kintu vikAra rahita AtmasvabhAvakA zraddhAna jJAna AcaraNa karanese vikAra naSTa hotA hai| ataH nizcayanayakA viSaya trikAlI svabhAvako upAdeya kahA hai| tathA vyavahArakA viSaya guNabheda yA paryAyabheda anubhava avasthAmeM chUTa jAtA hai, ataH vyavahAranayako heya kahA hai| kyoMki rAgAdi AtmAkA svabhAva nahIM hai / ataH vyavahAra zAna karane yogya hai, kintu Azraya karane yogya nahIM hai| isIse use hema kahA hai / jahA~ bhI nizcaya dharma aura vyavahAradharma isa prakAra do bheda kiye haiM, vahA~ vItarAgatAko nizcayadharma aura usake sAtha calane vAle zubhabhAvako vyavahAra dharma kahA hai| inameM se yathArtha dharma to vItarAgatA hI hai, sahacara honese zubharAgako Aropita dharma kahA jAtA hai /
Page #700
--------------------------------------------------------------------------
________________ paMcama khaNDa : 661 zaMkA 17 - upacArakA lakSaNa kyA hai ? nimitta kAraNa aura vyavahAranayameM yadi kramazaH kAraNatA aura nayatvakA upacAra hai, to inameM upacAra lakSaNa ghaTita kIjie / samAdhAna - parake saMbaMghase jo vyavahAra kiyA jAtA hai use upacAra kahate haiM, jaise miTTI ke ghar3eko ghIkA ghar3A kahanA upacAra hai / yA jIvako varNAdivAna kahanA upacAra kathana 1 vastuke bhinna kartA - karmAdi batalAnA vyavahAra yA upacAra hai, kintu abhinna kartA-karma batalAnA nizcaya hai / upacAra meM bhI kAraNa zabdakA prayoga isalie kiyA hai ki nimitta aura upacAra se sAtha kAryakI bAhya vyApti hai / nimittase kathana hotA hai / kArya nimittakI upasthitimeM upAdAnase hotA hai / jaise sampatti AdikI prApti apane bhAgyase hotI hai, usameM sahayogI nimitta bana jAte haiM / ataH vyavahAra isalie abhUtArtha kahA jAtA ki jaisA vaha kahatA hai, vastukA vaha asalI svarUpa nahIM haiM aura nizcaya isalie bhUtArtha kahA jAtA hai kyoMki usakA viSaya hI vastukA asalI svarUpa hai / isa prakAra khAniyA carcAke adhyayana mananase jJAta hotA hai, jitane bhI kucha tathya vivAdAspada banA diye gaye / yadi madhyastha hokara zAntise unakA nirNaya kareM to sabhI vivAda sulajha sakate haiM / pUjya AcArya zrI zivasAgara mahArAjane isIlie isa tatvacarcAke Ayojana karanekI preraNA dI thii| isa tattvacarcA meM AdaraNIya paNDita phUlacandra jI siddhAntazAstrIkI cAroM anuyogoMke adhikAra pUrNa vidvattAkA paricaya mila jAtA hai / aise vidvAn kama hI dekhaneko milate haiM, jinakA cAroM anuyogoMkA itanA sulajhA huA suspaSTa agAdha jJAna ho / tattvajJAnakA yathArthajJAna prApta karaneke lie jijJAsu baMdhuoMko khAniyA tattvacarcAkA adhyayana-manana avazya hI karanA cAhie / labdhisAra-kSapaNAsAra : eka anuzIlana paM0 narendrakumAra bhisIkara, zolApura cAra anuyogoMke rUpameM upalabdha jinAgamameM Atma-tattva aura usakI vizuddhikA hI mukhyatA se varNana kiyA gayA hai / karaNAnuyogakA mUlasAra lekara "labdhisAra" meM samyagdarzana aura samyakcAritra tathA usakI utpattike phalakA sAMgopAMga vivecana kiyA gayA hai / aupazamika, kSAyopazamika aura kSAyika tInoM prakArake samyagdarzanoMmeM Atmavizuddhi hI mukhya hai / yathArthameM samyagdarzana ke tIna bheda nimittakI apekSA varNita kie gaye haiM / ukta granthameM AtmA ke darzana aura cAritra guNa rUpa zaktiyoMke prakaTa honekI yogyatA rUpa labdhikA vizada vivecana kiyA gayA hai / isaliye isakA nAma "labdhisAra" sArthaka hai / mukhya rUpa se darzanalabdhi aura cAritralabdhikA svarUpa aura unake bhedoMkA tathA unakI kAraNa sAmagrIkA varNana chaha adhikAroMmeM kiyA gayA hai / adhikAroMkA vibhAjana isa prakAra kiyA gayA hai : ( 1 ) prathamopazama samyaktva labdhi, (2) kSAyika samyaktva labdhi, (2) dezasaMyama labdhi, (4) sakalasaMyama labdhi, (5) aupazamika cAritra labdhi, (6) kSAyika cAritra labdhi |
Page #701
--------------------------------------------------------------------------
________________ 662 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana-grantha ukta sampUrNa vivecana "kaSAyaprAbhRta" (kasAyapAhuDa) kI TIkA jayadhavalAke pandraha adhikAroM meM se pazcimaskandha nAmake pandrahaveM adhikArake anusAra kiyA gayA hai| yathArthameM mahAn siddhAnta granthake AdhAra para hI isakI racanA huii| kyoMki SaTkhaNDAgama jIvasthAnako chor3akara zeSa pA~ca khaNDoMkI AdhArabhUta vastu "mahAkammapayaDipAhaDa" hai / jIvasthAnakI sAmagrI anya mUla aMgapUrvakI hai / ataH Agamake anusAra inameM tattvaprarUpaNA / "paTakhaNDAgama" aura "kaSAyaprAbhata" mala Agama sAhitya hai| "labdhisAra"kI saMskRta TIkAse spaSTa ho jAtA hai ki racanAkAra ne mUla Agamake anusAra hI viSayako racanAbaddha kiyA hai / digambara jaina vAGmaya meM Agama-sAhitya guru-paramparAse kramika vAcanAke rUpameM upalabdha hotA hai / "mahAka mmapayaDipAhuDa" meM ATha karmoke vivecanakI prarUpaNA tathA "pejjadosapAhuDa meM kevala mohanIya karmakI vizada prarUpaNA upalabdha hotI hai / inake atirikta AcArya yativRSabha racita "kasAyapAhuDa'kI sUtra-gAthAoM para cUrNisUtroMkI racanA bhI samapalabdha hai| AcArya nemicandra siddhAntacakravartIne ina tInoM siddhAndha-granthoMke AdhAra para tIna racanAeM nibaddha kI, jinake nAma hai-gommaTasAra, labdhisAra aura trilokasAra / "kSapaNAsAra" koI svatantra racanA nahIM hai| isakA antarbhAva 'labdhisAra" meM hI ho jAtA hai| kSapaNAsAra-garbhita "labdhisAra'kI racanA 653 gAthAoM meM nibaddha hai| isa granthake samyak anuzIlanase yaha tathya spaSTa ho jAtA hai ki AcArya nemicandra siddhAntacakravartIne sATha sahana ilokapramANa "jayadhavalA" TIkAkA sAra grahaNa kara 653 gAthAoMmeM saMkalita kara diyaa| AcAryapravarakI yaha mahatI vizeSatA hai ki unhoMne gAgarameM sAgara bhara diyaa| "jayadhavalA"kA koI bhI viSaya isa granthameM nibaddha hone se chUTA nahIM hai| paNDitapravara ToDaramalajIne spaSTa rUpase ullekha kiyA hai ki isa granthakA prakAza dhavalAdi zAstroMke anusAra kiyA gayA hai| isa granthakA mahattva isase bhI spaSTa hai ki isa para saMskRta TIkAeM likhI gaI / kezavavarNIkI saMskRta TIkA prasiddha hai / "labdhisAra"ke chaha adhikAroMmeM se pAMcaveM cAritramohanIya upazamanA adhikAra taka saMskRta TIkA pAI jAtI hai| karma-kSapaNAke adhikArakI gAthAoMkA vizadIkaraNa mAdhavacandra vidyadevake saMskRta gadyarUpa "kSapaNAsAra"ke abhiprAyake anusAra isa granthameM sammilita kiyA gayA hai / isaliye isa granthakA nAma labdhisAra-kSapaNAsAra rakhA gayA hai| samyagjJAnacandrikA TIkA saMskRta TIkAoM kI bhA~ti AcAryakalpa paNDitapravara ToDaramalajI kRta "samyagjJAnacandrikA" mUla AgamAnusAriNI vizada tathA subodha TIkA hai / isa TIkA kA adhyayana karanese paNDitapravara ke talasparzI jJAnakA sahaja hI anumAna ho jAtA hai| siddhAntazAstrI paM0 phUlacandrajIke zabdoMmeM "paNDitajIne apanI TIkAmeM jitanA kucha lipibaddha kiyA hai, use yadi hama ukta saMskRta vRttiyoM aura "kSapaNAsAra''kA mUlAnugAmI anuvAda kaheM, to bhI koI atyukti nahIM hogii| itanA avazya hai ki jahAM Avazyaka samajhA vahA~ bhAvArtha Adi dvArA unhoMne use vizada avazya kiyA hai / "isameM koI sandeha nahIM hai ki vartamAna meM yadi "samyagjJAnacandrikA" TIkA na hotI, to karaNAnuyogakA durUha viSaya vidvAnoMkI samajhake bhI bAhara rhtaa| paNDitapravara ToDaramalajIkI hI dargama ghATImeM praveza kara adhyAtmake AlokakA prakAza kiyA, jise bhAvI pIr3hiyAM satata mArga-darzanake rUpameM 'samyagjJAnacandrikA'ko smaraNa karatI rheNgii| jo mahAn kArya zrImannemicandra siddhAntacakravartIne gAthAoMmeM 'labdhisAra'kI racanAko prakAzita kara kiyA, vahI kArya AcAryakalpa paNDita ToDaramalajIne dezI bhASA vaca nikAke mAdhyama se kiyA / yadi paNDitajIne yaha TokA na likhI hotI, to bIsavIM zatAbdIke vidvAn karaNAnuyogake gahana-gambhIra pArAvArameM praveza nahIM kara pAte / Adhunika yugameM vidvAnoMke guruoMke bhI guru paNDitapravara gopAladAsajI baraiyAse
Page #702
--------------------------------------------------------------------------
________________ paMcama khaNDa : 663 lekara Aja bhI yatra-tatra dRSTigocara hone vAle vidvAn karaNAnuyogakA rahasya samajhane vAle avazya hI "samyagjJAna candrikA" se upakRta hue haiN| paMDitapravara ToDaramala jIkI isa TIkAkI yaha vizeSatA hai ki mUla bhAvako surakSita rakha kara vaha gAthAke artha, bhAvArtha Adiko spaSTa karanevAlI prAcIna paddhatikA anukaraNa nahIM karatI, kintu navIna zailI meM bhAvoMke paratoMko sarala zabdoM meM na kama aura na adhika padoMkI racanA kara mUla viSayako vyavasthita kramase spaSTa karate hue Age bar3hate haiM / yahI kAraNa hai ki "labdhisAra" kI vacanikAmeM jahA~-kahIM saMskRtavRttikI chAyA lakSita hotI hai, vahIM koI bhI aisA sthala nahIM hai jahA~ artha saMdRSTi yA bIjagaNitIya paddhatikA anugamana kiyA gayA ho / sarvatra apanI bolacAlakI bhASAmeM bhAvoMko spaSTa kiyA gayA hai / san 1980 meM zrI paramazruta prabhAvaka maNDala, zrImadrAjacandra Azrama, agAsase paM0 phUlacandrajI siddhAntazAstrI dvArA sampAdita labdhisAra ( kSapaNAsAragarbhita ) kI paNDitapravara ToDaramalajI kRta "samyagjJAnacandrikA" bhASA TIkA sahita prakAzita huI hai| isa TIkAko sarvaprathama dekhakara mujhe yaha kutUhala huA ki samyagjJAnacandrikA TIkAke uparAnta paM0 phulacandrajIke sampAdanakI isameM kyA vizeSatA hai ? kyoMki paNDitapravara ToDaramalajIkI vizeSatA to unakI prastAvanA par3hate hI spaSTa ho jAtI hai / ve kahate haiM - " zaktikA avibhAga aMzatAkA nAma avibhAgapraticcheda hai / bahuri tinake samUha kari yukta jo eka paramANutAkA nAma varga hai / bahuri samAna avibhAgapraticcheda yukta je varga tinake samUhakA nAma vargaNA hai / tahA~ stoka anubhAga yukta paramANukA nAma jaghanya varga hai / tinake samUhakA nAma jaghanya vargaNA hai / " isI prakAra - cyA gati vAlA anAdi vA sAdi midhyAdRSTi sajJI paryApta garbhaja manda kaSAyarUpa jo vizuddhatA tAkA dhAraka, guNa-doSa vicAra rUpa jo sAkAra jJAnopayoga tA kari saMyukta jo jIva soI pA~cavIM karaNalabdhi viSai utkRSTa jo anivRttikaraNa tAkA anta samaya viSai prathamopazama samyaktvako grahaNa kareM / ihA~ aisA jAnanApaNDitapravara ToDaramalajI ise vizada karate hue kahate haiM " jo mithyAdRSTi guNasthAnate chUTi upazama samyaktva hoi tAkA nAma upazama samyaktva hai / bahuri upazamazreNI car3hatA kSayopazama samyaktva taiM jo upazama samyaktva tAkA nAma dvitIyopazama samyaktva hai, tAtaiM mithyAdRSTikA grahaNa kiyA hai / bahuri so prathamozama samyaktva tiryaMca gati viSai asaMjJI jIva haiM tinakaiM na ho hai / ara manuSya tiyaMcaviSai labdhi- aparyAptaka ara sammUrchana hai tinakaiM na ho hai / bahuri cyArayo gati viSai saMklezatA kari yukta jIvakai na ho hai / bahuri anAkAra darzanopayogakA dhArIkai na ho haiM, jAtaiM tahA~ tattvavicAra na saMbhava hai / bahuri Age tIna nidrA udayakA abhAva kaheMge, yAteM sUtA jIva ke na ho hai, tAteM abhavyakeM na ho hai| e bhI vizeSaNa ihAM saMbhava haiM // 12 // " samyagjJAnacandrikA" ke isa vivecanakA adhika spaSTIkaraNa karaneke nimitta siddhAntazAstrI paMDita phUlacandrajI ne aneka sthaloM para "vizeSa" tathA TippaNIke rUpameM hindI bhASAmeM TIkAkI hai / ukta sthala para ve likhate haiM- "vizeSa--yahA~ mukhya rUpase tIna bAtoMkA spaSTIkaraNa karanA hai - ( 1 ) jisa anAdi mithyAdRSTi bhavya jIvakA saMsAra meM rahanekA kAla adhika-se-adhika arddha pudgala parivartanapramANa zeSa rahatA hai, vaha ukta kAlake prathama samaya meM prathamopazama samyaktvake yogya anya sAmagrI ke sadbhAvameM use grahaNa kara sakatA / usa samaya use prathamopazama samyaktvako prApti niyamase hotI hai, aisA koI niyama nahIM hai / mukta honeke pUrva isa kAlake madhyameM kabhI bhI vaha prathamopazama samyaktvako prApta karatA hai / prathamopazama samyaktvake chUTanepara sAdi mithyAdRSTi jIva punaH palyopamake asaMkhyAtaveM bhAga pramANa kAlake jAnepara hI use prApta karaneke yogya hotA hai, isake
Page #703
--------------------------------------------------------------------------
________________ 664 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana-grantha pUrva nahIM / (:) saMskRta TIkAmeM 'zuddha' padakA zubha lezyArUpa artha kiyA hai| kintu narakagatimeM zubha lezyAoMkI prApti sambhava nahIM hai / jIvasthAna-calikAmeM 'vizuddha' padake sthAnameM 'sarvavizuddha' pada AyA hai / vahA~ isa padakA artha 'jo jIva adhaHpravRttakaraNa Adi tIna karaNa karaneke sanmukha hai' yaha jIva liyA gayA hai / prakRtameM 'vizuddha' padakA yahI artha grahaNa karanA caahie| (3) yahA~ gAthAmeM anivRttikaraNake antima samayameM yaha jIva prathamopazama samyaktvako prApta karatA hai, aisA kahA gayA hai so usakA Azaya yaha lenA cAhie ki anivRttikaraNake antima samayake vyatIta honepara agale samayameM yaha jIva prathamopazama samyaktvako prApta karatA hai| zeSa kathana sugama hai|" isI prakAra paNDitapravara ToDaramalajIne sthitibandhApasaraNake kAlakA mUla gAthAke anusAra yahI artha kiyA-"bahari sthitibandhApasaraNa kAla ara sthitikANDotkaraNa kAla e doU samAna antama harta mAtra haiN|" ise samajhAneke lie paM0 phalacandrajI likhate haiM-"vizeSa-karaNa pariNAmoMke kAraNa uttarottara vizuddhimeM vRddhi hote jAneke kAraNa apUrvakaraNase lekara jisa prakAra eka-eka antarmaharta kAlake bhItara eka-eka sthitikANDakakA utkIraNa niyamase hone lagatA hai, usI prakAra uttarottara sthitibandhameM bhI apasaraNa hone lagatA hai / ina donoMkA kAla samAna antarmaharta pramANa hai| usameM bhI prathama sthitikANDakaghAta aura prathama sthitibandhApasaraNameM jitanA kAla lagatA hai, usase dUsare Adi sthitikANDakaghAta aura sthitibandhApasaraNoMmeM uttarottara vizeSa hIna kAla lagatA hai| isase yaha spaSTa ho jAtA hai ki sthitikANDakaghAta aura sthitibandhApasaraNoMkA eka sAtha prArambha hotA hai aura eka sAtha samApti hotI hai| prakRtameM upayogI vizeSa vyAkhyAna TIkAmeM kiyA hI hai|" paM0 phUlacandrajIne vizeSa TippaNoMmeM jo khulAsA kiyA hai, usase unake karaNAnuyoga viSayaka viziSTa jJAna tathA jayadhavalAdi granthoMkA yathAvasara prAmANika upayoga bhalIbhA~ti lakSita hotA hai| svayaM paMDitajIne sthAna-sthAna para tulanAtmaka adhyayana prastuta kiyA hai / prastAvanAmeM ve svayaM likhate haiM-"isa prakAra labdhisArakI saMskRta TIkAmeM jahA~ yaha niyama kiyA gayA hai ki tithaMca aura manuSya prathamopazama samyaktvakA prArambha pItalezyAke jaghanya aMzameM hI karatA hai, vahIM 'jayadhavalA' meM 'jahaNNae teulessAe' padakA yaha spaSTIkaraNa kiyA gayA hai ki tiryaMca aura manuSya yadi atimanda vizuddhi vAlA ho to bhI usake kama-se-kama jaghanya pItalezyA hI hogii| isase nIcekI azubha lezyA nahIM hogii| tAtparya yaha hai ki prathamopazama samyaktvakA prArambha karanevAle tiryaMca aura manuSyake kRSNa, nIla aura kApotalezyA nahIM hotii|" itanA hI nahIM, svayaM paNDitajIne apane sampAdanake sambandhameM 'prAkkathana' meM spaSTa kiyA hai-"mujhe sUcita kiyA gayA thA ki saMskRta vRtti aura samyagjJAnacandrikA TIkA sahita hI isakA sampAdana honA hai| Apa jahA~ bhI Avazyaka samajheM, mUla viSayako spaSTa karate jAyeM aura zrI nemicandra siddhAntacakravartIne kisa mUla siddhAnta granthake AdhArase isakI saMkalanA kI hai, use bhI apanI TippaNiyoM dvArA spaSTa karate jaayeN| yaha merI ukta granthake sampAdanakI rUparekhA hai| ataH maiMne ukta granthake sampAdanameM isa maryAdAkA pUrA dhyAna rakhakara hI isakA sampAdana kiyA hai|" nizcita hI paNDitajIne apanI maryAdAkA pAlana kara aise sundara vizeSa TippaNa likhe haiM ki unake AdhAra para eka svataMtra graMtha bana sakatA hai| kahIM-kahIM para ye 'vizeSa' ekase adhika pRSThoMke mudrita rUpameM haiN| jaiseki pR0 32-33, 40, 49-50, 95, 99-100, 135-36, 37, 38, 140-41, 156-57, 16061, 163-64, 175-76, 205, 207, 211-12, 218-15, 261, 271-72-73, 349-50, 38283, 385-86-87, 404-5, 443.44, 476-77, ityAdi draSTavya hai / kahIM-kahIM paNDitapravara ToDaramala
Page #704
--------------------------------------------------------------------------
________________ paMcama khaNDa : 665 jIkI TIkA vizada tathA lambI hai| viSaya ko atyanta spaSTatAke sAtha prastuta kiyA gyaa| jahA~-kahIM adhika spaSTatA Avazyaka pratIta huI hai athavA saMketa mAtra mile haiM, vahIM vizadIkaraNa kiyA gayA hai / udAharaNake lie paM0 ToDaramalajI likhate haiM-ina aThAIsa gAthAnikA artha rUpa vyAkhyAna kSapaNAsAra viSa nAhIM likhyA / ihA~ mokuM pratibhAsyA taise likhyA hai|' paM0 phUlacandrajI isapara vizeSa likhate hue kahate haiM-'isakA cUrNisUtroM aura jayadhavalA TIkA dvArA isa prakAra spaSTIkaraNa kiyA hai-vivakSita samayameM pradezodaya alpa hotA hai| anantara samayameM asaMkhyAtaguNA hotA hai| isI prakAra sarvatra jAnanA cAhie / 'dravyakA saMkrama hotA hai, aisA yahA~ samajhanA caahie|' ye jo karaNAnayogako samajhane ke lie sthAna-sthAnapara paNDitajIne sUtra (kuMjI) die haiM. ve vAstavameM atyanta mahattvapUrNa haiN| usako dhyAnameM lie binA svAdhyAyI zAstra samajha nahIM sakate haiM / yaha avazya hai ki kahIM-kahIM vistArake bhayase tathA eka hI sthAnapara vizada varNana honese paNDitajIne yaha kahakara chor3a diyA hai ki isa bAtoMkA khulAsA amuka granthameM kiyA gayA hai| unake hI zabdoMmeM 'isake antameM kAryavizeSa Adiko sUcita karane vAlI cAra gAthAoMmeM nirdiSTa sabhI bAtoMkA khulAsA 'jayadhavalA' pu0 214-222 meM kiyA hI hai so use vahA~se jAna lenA cAhiye / yahA~ mukhyatayA upazamazreNimeM honevAle upayoga aura vedake viSayameM vicAra karanA hai| 'jayadhavalA' meM upayogake prasaMgase do upadezoMkA nirdeza kiyA gayA hai| vAstavameM prakaraNake anusAra jahA~ jitanA Avazyaka hai, vahA~ utanA hI spaSTIkaraNa, nirdeza tathA saMketa paNDitajIne kiyA hai| jinAgamake apane adhyayanakA pUrA-pUrA upayoga paNDitajIne isa TIkAmeM kiyA hai| aneka sthaloMpara jisa arthameM zabdakA prayoga huA hai, usakA prAmANika rUpase ullekha kiyA gayA hai / arthakA spaSTIkaraNa karate samaya paNDitajIne jayadhavalAdi mUla Agama granthoM, caNisUtroM, saMskRta TIkA tathA samyagjJAnacandrikA TIkAko sabhI sthaloMpara apane sAmane rakhA hai| isa prakArakA tulanAtmaka adhyayana karanevAle bahuta virala hai / yahI isa TIkAkI mahAn upalabdhi hai / gAthA 435 kA vizeSa likhate hue paNDitajI spaSTa karate haiN| unake hI zabdoMmeM 'prakutama hindo TIkAkAra paNDitapravara ToDaramalajI sA0 ne paryApta prakAza DAla hI diyA hai| yahA~ itanA batalA denA Avazyaka pratIta hotA hai ki bandhakI apekSA tInoM vedoMmeMse yahA~ eka puruSavedakA hI bandha hotA hai, kintu jo jisa vedake udayase kSapaka zreNI caDhatA hai. mAtra usIkA udaya rahatA hai| isaliye paruSavedake udayase zreNIpara car3he hae jIvake puruSavedakI apekSA bandha aura udaya donoM pAye jAte haiN| hA~, anya donoM vedoMmeMse kisI bhI vedakI apekSA zreNI para car3he hue jIvake puruSavedakA mAtra bandha ho pAyA jAtA hai| isI prakAra yathAsambhava cAroM saMjvalana kaSAyoMkI apekSA bhI vicAra kara lenA cAhie / ukta kaSAyoMmeMse kisI bhI kaSAyake udayase zreNi-ArohaNa kare, to bhI yathAsthAna bandha cAroMkA hotA hai| isa prakAra ina saba vyavasthAoMko dhyAnameM rakhakara yahA~ antarakaraNa sambandhI anya vyavasthAe~ ghaTita kara lenI caahie| vizeSa spaSTIkaraNa hindI TIkAmeM kiyA hI hai / ' isa prakAra paNDitajIne 'samyagjJAnacandrikA ke bhAvako sthAna-sthAnapara khola kara spaSTa kiyA hai| jahA~-kahIM paNDitapravara ToDaramalajIne saMskRta vRttike bhAvako apane zabdoMmeM likhakara spaSTa kiyA, vahIM paM0 phUlacandrajIne adhika-se-adhika spaSTa tathA vizada karane ke lie cUNisUtroM tathA jayadhavalAdi granthoMke anusAra vizeSa zIrSaka dekara spaSTIkaraNa kiyA hai| yadi zodha va anusandhAnakI dRSTise vicAra kiyA jAe, to paNDitajIne paNDitapravara ToDaramalajIke kAryako hI Age bar3hAyA hai| isameM koI sandeha nahIM hai ki jo sAhityika kArya unhoMne aThArahavIM zatAbdImeM kiyA thA, vahI kArya naI bhASA-zailI meM paM0 phUlacandrajIne kiyA hai|
Page #705
--------------------------------------------------------------------------
________________ 666 : siddhAntAcAryaM paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana grantha saMkSepameM, paNDitajI dvArA likhita isa TIkAko nimnalikhita vizeSatAe~ kahI jA sakatI haiM(1) yaha kisI TIkAkI TIkA-TippaNI na hokara TIkAkA vizadIkaraNa mAtra hai / (2) viSayake prAmANika vivecana tathA spaSTIkaraNa hetu sthAna-sthAnapara sIdhe zabdoM meM yA bhAvoMmeM jinAgamako uddhRta kiyA gayA hai| (3) TIkA-TippaNI karate samaya tulanAtmaka vivecana kiyA gayA hai / isa prakArakI TIkAse bhaviSya meM karaNAnuyogake tulanAtmaka adhyayanako bala milegA / (4) bhASAzAstrIya honepara bhI sarala hai / karaNAnuyogake kisI eka granthakA samyak svAdhyAyI saralatAse ise samajha sakatA hai| yadyapi paNDitapravara ToDaramalajIne hindI TIkAko bahuta sarala banA diyA hai, phira bhI kahIM viSaya kI gambhIratA raha gaI hai, to use spaSTa karanemeM paNDitajIkA adhyayana va zrama sArthaka huA hai / (5) jahA~-kahIM artha lagAne meM vidvAn bhI bhUla karate haiM, vizeSakara unakA spaSTIkaraNa paNDitajIkI isa TIkA ho gayA hai / ataH svAdhyAyI evaM vidvAnoMke lie yaha vizeSa rUpase upayogI hai / (6) apanI cauMtIsa pRSThIya prastAvanA meM grantha-paricayake sAtha hI 'saiddhAntika carcA' ke antargata mUla viSayakA paricaya tathA arthasaMdRSTikA pRthaka vivaraNa diyA gayA hai jo pratyeka svAdhyAyI ke lie par3hanA anivArya hai / (7) labdhisArakI vRttikI racanAke sambandhameM paNDitajIkI isa sambhAvanAko nakArA nahIM jA sakatA ki hamAre sAmane aisA koI tathya nahIM hai jisase siddhAntacakravartI nemicandrako isakA racayitA svIkAra kiyA jaae| itanA avazya kahA jA sakatA hai ki isakI racanAkI zailI Adiko dekhate hue usI kAlake ukta bhaTTArakoMke sammilita sahayogase isakI racanA kI gaI hogii| yadi kisI eka bhaTTArakakI racanA hotI to anya isakA ullekha avazya karate / (8) mUla gAthAoM ke sampAdanameM bhI paNDitajI ne apane dAyitvakA pUrNa nirvAha kiyA hai / ata mudrita pratimeM jahA~ jahA~ saMskRta zabda haiM, vahA~ vahA~ paNDitajIne svavivekazAlinI buddhise prAkRta zabdAntara vAle pAThoMkA adhigrahaNa kiyA hai / mUla gAthAke pAThoMmeM kie gaye isa parivartanakA ullekha paNDitajIne apane 'prAkkathana' meM kiyA hai / chanda tathA bhAvakI dRSTise ina pAThoMmeM adhikatara 'okAra' se prArambha hone vAloMke sthAnapara 'ukAra' bahula haiM / (9) gAthA 167 kI saMskRta vRtti aura hindI TIkA donoM nahIM haiN| paNDitajIne inakI pUrti kara dI hai| artha ke sAtha hI vizeSa bhI diyA hai| isI prakAra gAthA 475 kA uttarArddha truTita honese paNDitapravara ToDaramalajI samajha meM na Anese usakA artha nahIM likha sake / paM0 phUlacandrajIne 'jayadhavalA' se ukta aMzakI pUrti kara vizeSa meM sampUrNa gAthAke arthakA spaSTIkaraNa kiyA hai / ina vizeSatAoMko dekhakara yaha nizcita hI kahA jA sakatA hai ki TokAke sampAdanameM tathA TIkATippaNa likhane meM paNDitajIne jisa sUjha-bUjhakA paricaya diyA hai, vaha yathArtha meM sampAdana ke kSetrameM mAnadaNDa sthApita karane vAlA hai / vartamAna anusandhitsuoM ko isase preraNA grahaNa kara zodha va anusandhAna- jagatmeM naye kSitijoMko prakAzita karanemeM isakA bharapUra upayoga karanA cAhie /
Page #706
--------------------------------------------------------------------------
________________ pacama khaNDa : 667 AtmAnuzAsana : eka parizIlana DaoN0 darabArIlAla koThiyA, vArANasI "AtmAnuzAsana'' jaina vAGmayakA eka aisA grantha-ratna hai, jise samagrabhAvase jIvanameM utAra lene para vyakti svarNake samAna nirmala evaM Adarza bana sakatA hai| yaha 'SaTkhaNDAgama' ko dhavalA aura kaSAyapAhuDa' kI jayadhavalA TIkAoMke kartA AcArya vIrasenake pratibhAzAlI pradhAna ziSya AcArya jinasenake prajJAvAna vinIta ziSya bhadanta guNabhadrAcAryako zreSThatama kRti hai| dharma, nIti aura adhyAtma ina tInoMkA isameM prasAda guNa yukta saMskRta-bhASAmeM padya zailImeM pratipAdana kiyA gayA hai| isapara eka saMskRta-TIkA hai jo prabhAcandrakartaka hai / ye prabhAcandra kauna hai ? isa viSaya meM vidvAnoMmeM matabheda hai / kucha to ina prabhAcandra ko prameyakamalamArtaNDa aura nyAyakumudacandra ke kartA tArkika prabhAcandra batalAte haiM aura kucha unake uttaravartI 13vIM zatIke antima caraNameM honevAle prabhAcandrako isa TIkAkA kartA mAnate haiN| isakA vizeSa UhApoha hamane anyatra kiyA hai| saMskRta-TIkAke atirikta AtmAnuzAsana para tIna hindI TIkAe~ aura eka marAThI TIkA, ye cAra TIkAe~ likhI gayI haiN| inameM sabase prAcIna paNDita ToDaramalajI kI hindI-TIkA hai, jo rAjasthAnakI DhU~DhArI hindImeM hai aura jo prakAzita bhI ho cukI hai / dUsarI hindI-TIkA paNDita vaMzIdharajI zAstrI solApura dvArA racI gayI hai| yaha hindI-TIkA khar3I bolImeM hai aura jaina grantharatnAkara, bambaIse prakAzita huI hai| tIsarI hindITIkA paNDita bAlacandrajI zAstrI kRta hai, jo jIvarAja granthamAlA solApurase I0 1961 meM prakAzita hai| marAThI TIkA sva0 bra0 jIvarAja gautamacandajI dozI solApurane likhI hai, jo prAyaH paMDita ToDaramalajIkI hindI-TIkA para Adhata hai aura jo ukta jIvarAja granthamAlAse vI0ni0 saM0 2435meM prakAzita hai|| . prastutameM samIkSya hai-paMDita phUlacandrajI siddhAnta zAstrI dvArA sampAdita evaM zrI gaNeza varNI di. jaina saMsthAna, vArANasIse prakAzita paMDita ToDaramalakRta DhaMDhArI hindI TIkA sahita AtmAnuzAsana / isa saMskaraNakI apanI anya vizeSatA hai| vidvadvara paMDita phUlacandrajI ne isake sAtha jo prastAvanA dI hai, vaha vizeSa lambI to nahIM hai, kintu usameM jina muddoM para vimarza kiyA gayA hai vaha na kevala mahattvapUrNa hai, apitu gambhIratAke sAtha dhyAtavya bhI hai| hama yahA~ una muddoMmeMse do-eka muddoMkA saMketa karate haiM 1. Ajakala mithyAtva bandhakA kAraNa hai yA nahIM, isa viSayakI carcA vizeSa ho rahI hai| jo mithyAtvako bandhakA kAraNa nahIM mAnate unakA samAdhAna paMDitajIne Agamake vipula pramANa dekara siddha kiyA hai ki AgamameM mithyAtvako sabase sabala bandhakA kAraNa batalAyA gayA hai| unakA kahanA hai ki pahalA guNasthAna mithyAtva hai| usameM jina 16 prakRtiyoMkI bandhavyucchitti hotI hai unameM mithyAtva dhruvabandhinI prakRti hai| mithyAtvarUpa pariNAmake sAtha usakA bandha niyamase hotA hI rahatA hai| anantAnubandhIkI visaMyojanA karanevAlA jIva samyaktva AdirUpa pariNAmoMse cyuta hokara yadi mithyAtva guNasthAnameM AtA hai, to usake prArambhase hI anamtAnubandhI catuSkakA bandha hokara bhI eka AvalikAla taka apakarSaNapUrvaka usakI udaya-udIraNA nahIM hotI, aisA niyama hai| ataH aise jIvake eka Avali kAla taka anantAnubandhI krodhAdirUpa pariNAmake na hone para bhI mithyAtva pariNAma nimittaka mithyAtva prakRtikA bandha hotA hai / sAtha hI zeSa 15 prakRtiyoMkA bhI yathAsambhava bandha hotA hai /
Page #707
--------------------------------------------------------------------------
________________ 668 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana-granthe isI prakAra mithyAtva bandhakA pradhAna kAraNa hai, ise paMDitajIne kaI tarahase siddha kiyA hai| isase pUrva prakRti, pradeza, sthiti aura anubhAga bandhoMmeM Adike do bandhoMko yoga nimittaka aura anya do ko kaSAya nimitaka batalAneke Agamake abhiprAyako spaSTa karate hue kahA hai ki yaha RjusUtra nayakI apekSAse pratipAdana hai aura mithyAtva Adi pA~cako bandha-kAraNa batalAnemeM naigama, saMgraha aura vyavahAra nayakI vivakSA hai| donoM hI kathana naya-vivakSAse apanI-apanI jagaha AgamAnusAra hI hai / isa sambandhameM kiyA gayA vistRta vivecana unakI vizeSajJatAko spaSTa prakaTa karatA hai| 2. muni-mArgameM Aja jo zaithilya dRSTigocara ho rahA hai, usake sambandhameM bhI paMDitajI ne bar3e spaSTa rUpameM likhA hai ki sAdhuko AgamacakSu kahA gayA hai / ataH use sarvaprathama AgamakA abhyAsI honA cAhie / AtmAnuzAsanakI gAthA 169 Adike dvArA sAdhuko Agama-niSNAta hone para bala dete hue paMDitajIne batalAyA hai ki jo sAdhu apane manarUpI markaTako apane vazameM rakhanA cAhatA hai, use apane cittako samyak zratake abhyAsameM niyamase lagAnA caahie| rayaNasAra' ke AdhArase Apane likhA hai ki jaise zrAvaka dharmameM dAna aura pUjA mukhya haiN| inake binA vaha zrAvaka nahIM ho sakatA / vaise hI munidharmaseM dhyAna aura adhyayana ye do kArya mukhya haiM / inake binA muni nhiiN| isI prasaMgameM paMDitajIne likhA hai ki mokSamArgameM Agama sarvopari hai| usake hArdako samajhe binA koI bhI saMsArI prANI mokSamArgake prathama sopAnasvarUpa samyakdarzanako bhI prApta nahIM kara sktaa| - AtmAnuzAsanake prArambhameM samyakadarzanake jina dasa bhedoMkA kathana kiyA gayA hai, unamese avagAr3ha samyagdarzana to sakala zrutake dhArI zrutakevalIke hI hotA hai / isase hI sAdhukI zrutAdhAratA spaSTa ho jAtI hai / paramAvagAr3ha samyagdarzana kevaloke hI hotA hai| para unakA yaha kevalajJAna zrutase hI hotA hai aura zrutakA janaka hotA hai / yahI kAraNa hai ki samantabhadra svAmIne bhI guruko 'jJAna-dhyAna taporaktaH' batAte hue use 'jJAna-rata' prathamataH kahA hai| isI sandarbha meM muni-mArga meM Aye zaithilyake samarthaka ullekhoMko bhI prastuta karake AcArya akalaMka aura AcArya vidyAnandake vivecanoM dvArA unakI kar3I samIkSA kI hai jo ucita hai| isa saMskaraNakI eka vizeSatA yaha hai ki AcAryakalpa paM0 ToDaramalajI dvArA DhUDhArI bhASAmeM likhI gayI TIkAko hI isameM diyA gayA hai / use khar3I bolImeM parivartita nahIM kiyA gayA hai| isakA mukhya kAraNa usa bhASA-bolIko surakSita rakhanA hai, kyoMki DhUMDhArI bhASA bhI hindI bhASAkA eka upabheda hai / aura vividha pradezoMmeM bolI jAnevAlI ina hindI bhASAoM (hindI bhASAke upabhedoM) kI surakSA tabhI sambhava hai, jaba unameM likhe sAhityako hama jyoM-kA-tyoM prakAzita kreN| isa dizAmeM paNDitajI tathA zrI gaNeza varNI di. jaina saMsthAna vArANasIkA yaha prayatna nizcaya hI ilAdhya hai /
Page #708
--------------------------------------------------------------------------
________________ paMcama khaNDa: 669 samyagjJAna dIpikA : zAstrIya cintana DaoN. devendrakumAra zAstrI paNDitajIne jahA~ jayadhavala, mahAdhavala, mahAbandha, labdhisAra, sarvArthasiddhi Adi mahAn granthoMkA sampAdana tathA hindI anuvAda kiyA, vahIM AcArya amRtacandra sUri kRta "samayasArakalaza" tathA devasenasUri viracita "AlApaddhati" kA bhI sampAdana evaM saMzodhana kiyaa| saMzodhakake rUpameM paNDitajIkA sthAna viziSTa hai| isake atirikta bIsavIM zatImeM honevAle kSallaka dharmadAsajI racita "samyagjJAnadIpikA" kA AjakI bhASAmeM sarala anuvAda bhI Apane kiyaa| yaha dekhakara aura jAnakara kiMcita Azcarya avazya haa| kyoMki paNDitajIkI painI dRSTi hara kisI racanApara Thahara kara use apane adhyayana-lekhanakA viSaya nahIM bnaatii| kisI mahattvapUrNa racanA para hI unakI lekhanI calatI hai| vAstavameM Uparase ati sAmAnya dikhanevAlI "samyagjJAna-dIpikA" atyanta mahattvapUrNa racanA hai| ise eka bAra dhyAnase pUrA par3he binA koI isa bAtako svIkAra nahIM kara sktaa| yadi yaha sarvAzameM saca hai ki AcArya kundakunda kRta "samayasAra" ko samyak rUpase hRdayaMgama kie binA koI apanI dRSTiko nirmala nahIM banA sakatA, to yaha bhI saca hai ki "samyagjJAnadIpikA" ko pUrNataH svIkAra kie binA hamArA jJAna nirmala nahIM ho sktaa| pahale kabhI vidvAnoMkA dhyAna isa racanA kI ora nahIM gayA, isalie yaha upekSita rhaa| kSullaka bra0 dharmadAsane vi0 saM0 1946 meM mAgha kI pUrNimAke dina ise racakara prakAzita kiyA thaa| isakA dUsarA saMskaraNa amarAvatIse vi0 saM0 1990 meM prakAzita huA thaa| tadanantara zrI di0 jaina mumukSu maNDala, bhAvanagara ( saurASTra ) se vi0 saM0 2026 meM prakAzita huA / yaha racanA mUlameM purAnI hindImeM kahI gaI hai, jisakA hindI rUpAntaraNa paM0 phUlacandrajIne kiyA hai| isake pUrva gujarAtImeM anUdita do AvRttiyAM sonagar3hase prakAzita ho cukI thiiN| racanAke sambandhameM jijJAsAvaza sahaja hI kaI prazna uThate haiM / prathama jinakI racanAkI itanI prazaMsA kI jA rahI hai, ve kauna the? unhoMne svayaM prathama bhUmikAmeM apane sambandhameM isa prakAra likhA hai-"mere zarIrakA nAma kSa llaka brahmacArI dharmadAsa hai / "jhAlarApATanameM siddhasena muni mere dIkSA-zikSA, vrata-niyama aura vyavahAra vezake dAtA guru hai tathA varADa dezameM mukAma kAraMjA paTTAdhIza zrImatdevendrakIrtijI bhaTTArakake upadeza dvArA mujhe sva-svarUpa svAnubhavagamya samyagjJAnamayI svabhAva vastu kI prApta kI prApti denevAle zrIsadguru devendrakIrtijI haiM, isalie maiM mukta haiM, bandha-mokSase sarvathA prakAra vasarjata samyagjJAnamayI svabhAvavastu huuN| ''vahI svabhAvavastu zabda-vacana dvArA zrImatdevendrakIrti tatpaTTe ratanakItijIko maiM bheMTa svarUpa arpaNa kara cukA huuN| tathA khAnadeza mukAma pArolAmeM seTha nAnAzAha tatputra pItAmbaradAsajI Adi bahutase strI-puruSoMko tathA ArA, paTanA, chaparA, bAr3ha, phalaTana, jhAlarApATana, burahAnapura Adi bahutase zahara grAmoMmeM bahutase strI-puruSoMko svabhAva-samyagjJAnakA upadeza de cukA huuN| pUrvameM likhA huA saba vyavahAragarbhita samajhanA / tathA sarva jIva-rAzi jisa svabhAvase tanmayI hai, usI svabhAvakI svabhAvanA sarva hI jIva-rAziko hoo-aise mere antaHkaraNa meM icchA huI hai| usa icchAke samAdhAnake lie yaha pustaka banAI hai aura isakI pA~ca sau pustaka chapAI hai| kevala itanA hI unakA paricaya nahIM hai, vAstavika to yaha hai-"usa vastukA lAbha vA prAptakI prApti hone yogya thI, vaha hamako huI / yathA honI thI so ho gaI, aba hone kI nAhiM / dharmadAsa kSullaka kahe, isI jagatake mAMhi //
Page #709
--------------------------------------------------------------------------
________________ 670 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana-grantha kSullakajI prAkRta, saMskRta, hindI Adi bhASAoMke tathA sabhI anuyogoMke acche jJAtA the / saMskRta aura hindI padya-racanA para unakA samAna adhikAra thaa| rasa, alaMkAra, chandazAstra, nyAyazAstra Adike jJAtA vidvAn lekhaka the| ___ isa granthameM mukhya rUpase AtmAke zuddha svabhAvakA varNana kiyA gayA hai| kyoMki vahI AtmajJAna karAne ke lie prakaTa rUpase dIpakake samAna hai| AtmajJAnake mAyane samyagjJAna hai| samyagjJAnako bheda-vijJAna bhI kahA jAtA hai / bheda-vijJAna honepara AtmA svayaM svarUpase udbhAsita ho jAtA hai| sva-prakAzaka honese para-prakAzakatva sArthaka ho jAtA hai| apanI prastAvanAmeM granthakArane kaI mahatvapUrNa bAteM kahI haiM jisase sahaja hI anumAna ho jAtA hai ki yaha apUrva zAstra hai| unake hI zabdoMmeM-"isa granthameM kevala sva-svabhAva, samyagjJAnAnubhava sUcaka zabda-varNana hai / koI dRSTAntameM tarka karegA ki-"sUryameM prakAza kahA~se AyA ?" use sva-samyagjJAnAnubhava jo isa granthakA sAra hai, usakA lAbha nahIM hogaa|" isase spaSTa hai ki yaha eka AdhyAtmika zAstra hai| adhyAtmakI bhASA laukika bhASAse kucha vilakSaNa hotI hai| jahA~ bhASA sAmAnya hotI hai, vahA~ artha viziSTa hotA hai| kahIM-na-kahIM zabda yA arthameM sAMketika viziSTatA jhalakatI hai / jaisA ki AcArya kundakundadevane "aSTapAhuDa" meM varNana kiyA hai, ThIka vaisA hI yahA~ likhate hue kahate haiM-''jisa avasthAmeM sva-samyagjJAna sotA hai, usa avasthAmeM tana-mana-dhana vacanAdise tanmayI yaha jagat-saMsAra jAgatA hai tathA jisa avasthAmeM yaha jagat-saMsAra sotA hai, usa avasthAmeM sva-samyagjJAna jAgatA hai-yaha virodha to anAdi, acala hai aura vaha to hamase, tumase, isase yA usase miTanekA nahIM hai, miTegA nahIM aura miTA nahIM thA / " kSullakajIne yaha pustaka kevala jainoMke lie hI nahIM, sabhI par3hane yogya manuSyoMke lie likhI thii| yadyapi pUrI pustaka gadyameM hai, kintu sthAna-sthAnapara dohe-caupAImeM bhI bhAvoMko sameTa kara prakaTa kiyA hai| kahIM logoMko yaha bhrama na ho ki yaha pustaka to kevala jainoMke lie hai| ataH spaSTa karate hue ve likhate hai-"yaha pustaka jaina, viSNu Adi sabhIko par3hane yogya hai, kisI viSNuko yaha pustaka par3hanese bhrAnti ho ki yaha pustaka jainokta hai-usase kahatA hU~ ki isa pustakakI bhUmikAke prathama prArambhameM hI jo mantra namaskAra hai, use par3hakara bhrAntise bhinna honaa| svabhAvasUcaka jaina, viSNu Adi AcAryoMke race hue saMskRta kAvyabaddha, gAthAbaddha grantha aneka hai, parantu yaha bhI eka choTI-sI apUrva bastu hai / jisa prakAra gur3a khAnese miSTatAkA anubhava hotA hai, usI prakAra isa pustakako Adise anta taka par3hanese pUrNAnubhava hogaa| binA dekhe, binA samajhe vastuko kuchake badale kucha samajhatA hai / vaha mUrkha hai / jise paramAtmAkA nAma priya hai, use yaha grantha avazya priya hogaa|" isa granthakI pramukha vizeSatA hai-dRSTAntoMkA pramukhatAse prayoga / sthAna-sthAnapara pratyeka bAtako dRSTAnta ke dvArA samajhAyA gayA hai| likhanekI zailI hI dRSTAntamUlaka hai| udAharaNake lie, jaise hare raMgakI meMhadImeM lAla raMga hai parantu vaha dikhAI detA nahIM, pattharameM agni hai parantu vaha dikhAI detI nahIM, dUdhameM ghI hai parantu vaha dikhAI detA nahIM tathA phUlameM sugandha hai parantu vaha ( A~khoMse ) dikhAI detI nahIM, vaise hI jagatameM svasamyagjJAnamayI jagadIzvara hai parantu carmanetra dvArA vaha dikhAI detA nhiiN| para kisIko sadguruke vacanopadeza dvArA tathA kAlalabdhike pAka dvArA svabhAva-samyagjJAnase tanmaya ( jagadIzvara ) svabhAva-samyagjJAnAnubhavameM dikhAI detA hai|" isa prakAra eka hI bAtako samajhAneke lie vividha dRSTAntoMkA eka sAtha dRSTAnta-mAlAke rUpameM prayoga kiyA gayA hai / eka udAharaNa hai
Page #710
--------------------------------------------------------------------------
________________ paMcama khaNDa : 671 "pUrvakarmavaza vaha anya vRttimeM laga jAya, taba vaha sva-samyagjJAnAnubhavako bhUla bhI jAtA hai, parantu jaba yAda kare taba sAkSAt svAnubhavameM AtA hai / isI viSayameM tIna dRSTAnta haiM-( 1 ) jaise eka bAra candrako dekha leneke bAda candrakA anubhava jAtA nahIM, ( 2 ) eka bAra gur3ako khAneke bAda gur3akA anubhava jAtA nahIM, (3) tathA eka bAra bhoga bhoganeke bAda bhogakA anubhava jAtA nhiiN|" - sva-samyagjJAnako samajhAneke lie darpaNakA, peTI tijorImeM rakhakara bhUle hue ratnakA dRSTAnta dekara phira ye tIna dRSTAnta diye gae haiN| pratyeka bAtako lekhaka dRSTAntase prArambha karatA hai / jaise ki "jaise bAjIgara aneka prakArakA tamAzA, ceSTA karatA hai, parantu svayaM apane dilameM jAnatA hai ki maiM jo ye tamAze, ceSTAe~ karatA hU~, vaisA maiM mUla svabhAvase hI nahIM huuN| "jaise khar3iyA miTTI Apa svayaM hI zveta hai aura parako, bhIta Adiko zveta karatI hai, parantu svayaM bhIta Adise tanmaya hotI nhiiN| vaise hI samyagjJAna hai vaha sarva saMsAra Adiko cetanavat karake rakhatA hai, parantu svayaM saMsAra Adise tanmaya hotA nhiiN|" vidvAn lekhakane eka bAta hI kaI prakArake dRSTAntoMse vividha sthAnoMpara samajhAyA hai| pada-padapara ve apane samyagjJAnake anubhavako hI sunAte haiN| lagatA hai ki koI anubhavI nizchalatAke sAtha sahaja snehavaza sI -sarala zabdoMmeM apanI bAta sunA rahA hai / unake hI zabdoMmeM _ 'sva-samyagjJAnAnubhava suno / jaise koI puruSa pAnIse bhare hue ghaTameM sUrya ke pratibimbako dekhakara santuSTa thA, usase yathArtha sUryake jAnanevAle puruSane kahA ki tU Upara AkAzameM sUrya hai use dekha, taba vaha puruSa ghaTameM sUryako dekhanA chor3akara Upara AkAzameM dekhane lgaa| taba yathArtha sUryako dekhakara usane apane antaHkaraNameM vicAra kiyA ki jaisA sUrya Upara AkAzameM dikhAI detA hai, vaisA hI ghaTameM dikhAI detA hai / jaisA yahA~, vaisA vahA~ tathA jaisA vahA~, baisA yahA~, athavA na yahA~, na vahA~ arthAta jaisA hai, vaisA jahA~kA tahA~, vaisA hI svasamyagjJAnamayI sUrya hai, vaha to jaisA hai vaisA, jahA~kA tahA~ svAnubhava gamya hai| vaha jo hai, use naya, nyAya aura zabdase tanmaya ho rahe paNDita usa svAnubhavagamya samyagjJAnamayI parabrahma paramAtmAkI aneka prakArase kalpanA karate haiM, vaha vRthA hai|' kahIM-kahIM bahuta hI kama zabdoMmeM hRdayako chUtI huI bhASAmeM bhAva prakaTa kie gaye haiN| choTe-choTe vAkyoMse rasa TapakatA huA jAna par3atA hai| jaise ki___ 'jaisA bIja vaisA usakA phala / jaise jo netrase dekhatA hai parantu netrako nahIM dekhatA hai, vaha syAt andheke samAna hai : vaise hI jo jJAnase jAnatA hai parantu jJAnako nahIM jAnatA hai, vaha syAt ajJAnake samAna hai|' isI prakAra ___ 'jaise sUryake prakAzameM andhakAra kahA~ hai aura sUryako nikAla liyA jAye to pratibimba kahA~ hai ? AtmajJAnI jIvake liye jagat-saMsAra mRgajalake samAna hai, parantu sUrya na ho to mRgajala kahA~ hai ? vaise hI guruke upadeza dvArA ApameM ApamayI Apako ApameM hI kheMca leneke bAda AkAra kahA~ hai ? vaise hI yaha jagat-saMsAra hai so bhrama hai, bhrama ur3a gayA to jagat-saMsAra kahA~ hai ?' kahIM-kahIM dRSTAnta bhI tarkapUrNa tathA sarala zabdoMmeM sahaja bhAvase abhivyakta hae haiN| jaise ki-'jaise AkAzako dhuli-meghAdika nahIM lagate, vaise hI sva-samyagjJAnako pApa-puNya tathA pApa-puNyakA phala nahIM lgtaa|' isI prakAra __ 'jaise ghaTake bhItara, bAhara aura madhyameM AkAza hai, vaha ghaTako kaise tyAge aura grahaNa bhI kaise kare ? vaise hI isa jagata-saMsArake bhItara, bAhara aura madhyameM sva-samyagjJAna hai, vaha kyA tyAge aura kyA grahaNa kare?' tathA
Page #711
--------------------------------------------------------------------------
________________ 672 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana grantha 'jaise samudrake Upara kallola upajatI hai, vinazatI hai, vaise hI sva-samyagjJAnamayI samudra meM vaha svapnasamayakA jagat upajatA hai aura jAgrata samayakA jagat vinazatA hai, jAgrata samayakA jagat upajatA hai aura svapna-samayakA jagat vinazatA hai|' isa prakArake dRSTAntoMse sampUrNa grantha vyApta hai / ekake bAda ekA dRSTAntoMkA aisA saMgraha kiyA hai aura kahanekI zailI bhI aisI hai ki pAThaka par3hate hI vismita ho jAtA hai| granthake antameM akiMcana bhAvanA hai aura sabase anta meM hai-bheda-vijJAna / bheda-vijJAnameM punaH AtmAkI carcA kI gaI hai, AtmajJAna yA samyagjJAnako hI Adise anta taka eka hI zailImeM nirUpita kiyA gayA hai| granthake anuvAdakI yaha vizeSatA hai ki hameM yaha patA nahIM calatA hai ki yaha bhASA paNDita phUlacandrajIkI hai yA kSu0 bra0 dharmadAsajI kI hai| paNDita jIne yathAsthAna adhika-se-adhika grantha-lekhakake zabdoMko hI duharAyA hai| zailI bhI rUpAntaraNake pazcAt lekhakakI jyoM-kI-tyoM banI rahI hai| yaha anuvAdakI bahuta bar3I / bhASA sarala honepara bhI saMskRtaniSTha hai| lekina anuvAda se paNDitajIke saMskRtaniSTha honekA AbhAsa nahIM milatA, varan mUla lekhakake saMskRtaniSTha honekA pratibhAsa hotA hai| lekhakane yadyapi grantha gadyameM likhA hai, kintu usakI kavitva zaktikA paricaya bhI mila jAtA hai| saMskRtameM bhI kAvya racanAkA unakA acchA jJAna thaa| isakA pramANa unakA likhA haA nimnalikhita zloka hai zrIsiddhasenamuni-pAda-payoja-bhaktyA, devendrakIrti guruvAkya-sudhArasena / jAtA mativibudhamaNDanecchoH zrIdharmadAsamahato mahato vizuddhA // vidvAn lekhakane sabhI zAstrIya viSayoMko mahAna AdhyAtmika granthoMkA AdhAra lekara hI likhA hai| udAharaNake lie. "bhedajJAna-vivaraNa" kA prakaraNa "samayasAra" ke saMvara adhikArakI prathama do gAthAoMkI AtmakhyAti TIkApara AdhArita hai / lekhakane kaI sthAnoMpara "samayasAra-kalaza" ke zloka uddhRta kie haiM / eka sthAnapara zAstrakA pramANa zabdoMmeM na dekara bhAvarUpameM aisA likhate haiM-'zAstrameM likhate haiM ki muni bAIsa parISaha sahana karatA hai, teraha prakArakA cAritra pAlatA hai, dazalakSaNa dharma pAlatA hai, bAraha bhAvanAoMkA cintavana karatA hai aura bAraha prakArake tapa tapatA hai ityAdi muni karatA hai| aba yahA~ aisA vicAra AtA hai ki muni to eka aura parISaha bAIsa, cAritra teraha prakArakA, dazalakSaNa dharma va eka dharmake dazalakSaNa, bAraha tapa aura bAraha bhAvanA ityAdika bahata ? muni kucha aura hai tathA bAIsa parISaha kucha aura haiM, bAIsa parISahakA tathA munikA agni-uSNatAke samAna va sUrya-prakAzake samAna mela nahIM hai| " AkAzameM sUrya hai / usakA pratibimba ghI-telase tapta kar3hAI meM par3atA hai| to bhI usa sUrya ke pratibimbakA nAza hotA nahIM / kA~cake mahalameM kuttA apanA hI pratibimba dekhakara bhoM-bhoM karake maratA hai / sphaTikakI bhItameM hAthI apanI hI praticchAyA dekhakara svayaM hI bhItase bhir3a-bhir3Akara apanA dA~ta svayaM tor3akara duHkhI huaa| isa prakAra ekake pazcAt eka kaI dRSTAnta eka sAtha eka hI bAtako spaSTa karane ke lie diye gaye haiM / itanA hI nahIM isapara bhI yadi kisoko samajhameM na Aye, to sambandhita citra bho die gae haiN| pUrI pustakameM kula 22 citra die gae haiM / citrake nIce usa viSayakA zIrSaka bhI diyA gayA hai / udAharaNake lie, pR0 63 para "SaT matavAle' zIrSaka eka citra hai| usake nIce lekhakako apanI bhASAmeM nimnAMkita tIna paMktiyA~ haiM"svasvarUpasvAnubhavagamya samyakjJAnamayi svabhAvavastuko yathArtha svarUpAnubhava samaja karikai SaT janmAMdhavata ye haiM jaina, ziva, viSNu, bauddhAdika SaT matavAle paraspara vivAda virodha karate haiN|' isI prakAra pR0 129 para do citra
Page #712
--------------------------------------------------------------------------
________________ paMcama khaNDa: 673 mudrita haiM jo isa prakAra haiM- "siMdha Apako chAyA kUpamai deSa kArakai ApahI apaNAsvarUpa bhUli karikai ApahI kUpamai par3ake duSa anubhava bhoga maratA hai|" isakA hindI anuvAda hai-siMha apanI chAyA kueMmeM dekhakara tathA svayaM apanA svarUpa bhUlakara kueMmeM giratA hai aura duHkhI hokara maratA hai / dUsare citrake nIce likhA hai-"vAnara kuMbha mai mUTho bA~dhi so choDatA nAhI jANatA hai ke koI mokU pakaDa liyaa|" isakA anuvAda hai-bandarane ghar3e muTThI bA~dhI hai, use chor3atA nahIM aura mAnatA hai ki mujhe kisIne pakar3a liyaa| granthameM nayake dvArA AtmavastukA jo varNana kiyA gayA hai, vaha "pravacanasAra" kI tattvapradIpikA TIkAke anusAra hai| paM0 banArasIdAsakRta "samayasAra nATaka" ke aneka uddharaNa dohA-kavitta rUpameM jyoM-ketyoM uddhRta lakSita hote haiN| inake atirikta AcAryakalpa paM0 ToDaramala kRta "mokSamArgaprakAzaka" evaM "trilokasAra", "dravyasaMgraha", sarvArthasiddhi tathA samayasAra Adi granthoMke AdhArapara isa granthakI racanA parilakSita hotI hai / ataH kevala dRSTAntoMkA UhApoha yA AlocanA na kara hama viSayako gambhIratAkA vicArakara samajhanekA prayatna kareM, to niHsandeha "samyagjJAna" para prakAza DAlanevAlA yaha atyanta mahattvapUrNa grantha siddha hotA hai / samyagjJAnakI mahimA, usakA svarUpa aura prAptikA varNana bahata hI sarala aura sundara zabdoMmeM kiyA gayA hai / ataH svAdhyAyiyoMko avazya par3hanA cAhie / saptatikAprakaraNa : eka adhyayana DaoN0 devendra kumAra zAstrI, nImaca zraddheya paNDita phUlacandrajIkA sAhityika kSetra kevala digambara sAhitya taka hI sImita nahIM hai, varan zvetAmbarIya sAhityakA bhI unakA adhyayana gahana, manana pUrNa tathA tulanAtmaka hai| suprasiddha vidvAn paM0 sukhalAla saMghavIkI preraNAse unhoMne chaThe karmagranthakA sampAdana tathA hindI anuvAda atyanta saphalatAke sAtha sampanna kiyA / prakAzaka bA0 dayAlacanda jauharIne paNDitajIke sambandhameM apanA abhiprAya nimnalikhita zabdoMmeM vyakta kiyA hai "paM0 phUlacandrajI zAstrI apane viSayake gambhIra abhyAsI haiN| unhoMne digambarIya karmazAstroMkA to Akalana kiyA hI hai, parantu isake sAtha hI zvetAmbarIya karmazAstrake bhI pUrNa abhyAsI haiM / apane isa anuvAdameM unhoMne apane cirakAlIna abhyAsakA pUrNa upayoga kiyA hai aura pratyeka dRSTise granthako sarvAGga sampUrNa banAnekA pUrNa prayatna kiyA hai|" 85
Page #713
--------------------------------------------------------------------------
________________ 674 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana-grantha isa TIkAkI sabase bar3I vizeSatA hai-vizeSArtha / yadyapi vizeSArtha artha likhate samaya paNDitajIne zvetAmbara Agama-sAhityake saprasiddha TIkAkAra malayagiriko TIkAko sammakha rakhakara likhA hai. phira bhI, isakI apanI vizeSatA hai / kahIM-kahIM para paM0 jayasoma racita gujarAtI TabbAkA bhI upayoga kiyA gayA hai / itanepara bhI jahA~-kahIM viSaya spaSTa nahIM huA hai, vahA~ koSThakoMkA prayoga kiyA gayA hai| kyoMki karmazAstrakA viSaya aisA jaTila hai ki saralatAse sabako samajhameM nahIM aataa| ataH sarvatra sarala zabdoMmeM spaSTa karanekA pUrNa prayatna kiyA gayA hai| isa TIkAkI dUsarI vizeSatA hai-TippaNiyoMkA prayoga / TippaNiyA~ do prakArakI haiM- prathama ve TippaNiyA~ haiM jinameM sandarbhita viSayakA gAthAoMke sAtha sAmya sUcita hotA hai| dUsare prakArakI TippaNiyA~ ve haiM jinameM zvetAmbara-digambara viSayaka mata-bhedakI carcA kI gaI hai / ye sabhI TippaNiyA~ atyanta upayogI haiM / zodha tathA anusandhAna karane vAle isa viSayake zodhArthiyoMke lie isa prakArakI sAmagrI vizeSa rUpase mahattvapUrNa hai / sabhI TippaNiyA~ hindImeM haiM aura sambaddha viSayakI puSTimeM Agamake pramANa prastuta kiye gaye haiN| aise AlocanAtmaka tathA gambhIra viSayakA sAMgopAMga vivecana thor3e-se zabdoMmeM prastuta karanA sAdhAraNa lekhakakA kArya nahIM ho sakatA / itanA hI nahIM, matabhedase sambandhita viSayoM para santulita bhASAmeM niSpakSa rUpase yatra tatra saMketa yA nirdeza karanA prakANDa vidvAnakA hI kArya ho sakatA hai| vAstavameM binA bheda-bhAvake aneka digambara vidvAnoMne zvetAmbara tathA digambara donoM tarahake sAhitya kI bharapUra sevA kI hai| paM0 kailAzacandrajIne san 1940 ke lagabhaga paMcama karmagranthakA hindI anuvAda kiyA thA aura ukta SaSTha karmagranthakA anuvAda paM0 phUlacandrajIne san 1942 meM pUrNa kiyA / una dinoM prakAzana kI vyavasthA na honese san 1948 se pUrva prakAzita nahIM ho sakA / isakA prakAzana zrI AtmAnanda jaina pastaka pracAraka maNDala, rozana mahallA, kiyA gyaa| isameM koI sandeha nahIM hai ki vizva-sAhityameM 'karmake' sambandhameM jaisA svatantra evaM sAMgopAMga vizada vivecana jinAgamameM upalabdha hotA hai, vaisA anyatra nahIM hai / jainadarzana karmako svatantra rUpase svIkAra karatA hai / yadyapi bhAratIya darzana karmake astitvako svIkAra karate haiM, kintu usase sambandhita vistRta tathA svatantra varNana unameM nahIM pAyA jAtA / yaha sunizcita hai ki tIrthaMkara mahAvIrakI divyadhvanise prasUta upadezoMkA saMkalana karate samaya karma viSayaka sAhityakI bhI svatantra saMkalanA kI gaI thii| unake sampUrNa upadeza dvAdazAMgameM nibaddha hue the| antima bArahavAM aMga bahuta vizAla thaa| usake pAMca bheda the-parikarma, sUtra, prathamAnuyoga, pUrvagata aura cUlikA / inameMse pUrvagatake caudaha bheda the| ina bhedoMmeMse AThaveMkA nAma karmapravAda thaa| karma viSayaka sampUrNa hitya isIke antargata saMkalita kiyA gayA thaa| kintu kAlake sudIrgha antarAlameM dhAraNA-zaktike hrAsa honeke sAtha hI zanaiH-zanaiH karma-pravAdakA pUrNa lopa ho gayA / vAcanAkI kramika paramparAke AdhAra para kevala agrAyaNIyapUrva aura jJAnapravAdapUrvakA hI kucha aMza avaziSTa rahA / vartamAnameM upalabdha mala karma-sAhityako saMkalanAkA AdhAra agrAyaNIya aura jJAnapravAda kahA jA sakatA hai| kintu aisA nirNaya karate samaya bahuta chAna-bInakI AvazyakatA hai / paM0 phUlacandrajIke zabdoMmeM agrAyaNIya pUrvakI pAMcavI vastuke cauthe prAbhRtake AdhArase SaTkhaNDAgama, karmaprakRti, zataka aura saptatikA ina granthoMkA saMkalana huA thaa| aura jJAnapravAda pUrvakI dasavIM vastuke tIsare prAbhRtake AdhAra se kaSAyaprAbhRta kA saMkalana huA thaa| inameMse karmaprakRti, yaha grantha zvetAmbara paramparAmeM mAnA jAtA hai| kaSAyaprAbhUta aura SaTkhaNDAgama ye do digambara paramparAmeM mAne jAte hai tathA kucha pATha-bhedake sAtha zataka aura saptatikA ye do grantha donoM paramparAoMmeM mAne jAte haiN| vAstava meM samaya jyoM-jyoM bItatA
Page #714
--------------------------------------------------------------------------
________________ paMcama khaNDa : 675 jAtA hai tyoM-tyoM mAnyatA viSayaka bheda-paramparAkI khAI caur3I hotI jAtI hai aura hama bheda pradarzita karane vAle mAnya granthoMko bhI chor3ate jAte hai / kyoMki AjakI pIr3hIko itanA avakAza kahA~ hai jo yaha nirNaya kara sake ki samIcIna kyA-kauna hai ? ataH aisI racanAoMko dinoMdina bhUlate jAte haiM yA bhulAte jA rahe haiN| kyoM na bhUleM ? isa ulajhanameM kauna par3anA cAhatA hai ? bauddhika vivAda yA matabhedoMkA siranAmA purAne paNDitoMke mAthe hI thA / bhale hI paNDitajI isake apavAda rahe hoM ? vAstavikatAko kauna jAnatA huA sAmane nahIM rakhanA caahegaa| kalamake dhanI aura Agama tathA siddhAntake rahasyako hRdayaMgama karane vAle paNDitajIne ina sabhI tathyoMkA pUrNa vivaraNa prastuta karanemeM kisI prakArakI nyUnatA pradarzita nahIM hone dii| isa dRSTise unako prastAvanA atyanta mahattvapUrNa hai| lagabhaga sATha pRSThoMkI prastAvanAmeM paNDitajIne jahA~ karma-sAhityakI krama paramparAkA nirdeza kiyA hai, vahIM "saptatikA" saMjJaka anya racanAoMkA bhI vicAra kiyA gayA hai| kevala yahI nahIM, saptatikAoMmeM saMkalita viSayakA Apane sUkSmatA tathA gambhIratAke sAtha vivecana kiyA hai| udAharaNake lie, saptatikAkA nAma 70 gAthAoMke AdhAra para hone para bhI vibhinna sthAnoMse prakAzita gAthAoMkI saMkhyAkI bhinnatA, antarbhASya gAthAoMke sammilita ho jAnese caNiyoMmeM gAthAoMkI saMkhyAse TIkAoMkI gAthA-saMkhyAkI bhinnatA parilakSita honA, isa saptatikAmeM upazamanA aura kSapaNAkI kucha mukhya prakRtiyoMkA hI nirdeza honA, kintu digambara-paramparAko saptatikAmeM sambandhita sabhI prakRtiyoM kI saMkhyAkA nirdeza, prAkRta paMcasaMgrahako prAcInatA, digambara paramparAke paMcasaMgrahakA saMkalana sambhavataH dhavalAke pUrva hI ho gayA thA ye kucha ullekha aise tathya haiM jinake AdhAra para gommaTasAra (jIvakANDa, karmakANDa) kI prAmANikatA tathA viSayake sAMgopa kA vivaraNa digambara-paramparA meM hI upalabdha hotA hai / karma-mImAMsAke antargata paNDitajIne bandha honeke lie jIva aura pudgalakI yogyatAko hI mUla rUpameM mAnA hai| jIvameM mithyAtvAdi rUpa yogyatA saMzleSapurvaka hI hotI hai, isaliye use anAdi mAnA gayA hai| kintu pudgalameM snigdha yA rUkSa guNa rUpa yogyatA saMzleSake binA bhI pAI jAtI hai, isaliye vaha anAdi aura sAdi donoM prakArakI mAnI gaI hai| saMsAra aura karmakA anvaya-vyatireka sambandha hai| jaba taka yaha sambandha hai, taba taka jIvake rAga-dveSa rUpa pariNAma hote rahate haiN| pariNAmoMse karma baMdhate haiN| karmase gatiyoM meM janma lenA par3atA hai. bhava-bhramaNa hotA hai| saMsArI jIvake pratyeka samayameM jo parispandAtmaka kriyA hotI hai, vaha karma kahI jAtI hai / parispandAtmaka kriyA saba padArthoM meM nahIM hotii| yaha kriyA pudgala aura saMsArI jIvake ho pAI jAtI hai| jIva kI vividha avasthAoMke honekA mukhya kAraNa karma hai| apane-apane karmake anurUpa bhinna-bhinna avasthAe~ hotI haiN| ukta karma-mImAMsAke prasaMgameM paNDitajIne eka mahattvapUrNa muddA uThAyA hai ki karmakI kArya-maryAdA kyA hai ? kintu adhikatara vidvAnoMkA yaha vicAra hai ki bAhya sAmagrIkI prApti bhI karmase hotI hai| isa sambandhameM paNDitajIne "mokSamArgaprakAza'' tattvArtharAjavArtika, purANAdikA ullekha kiyA hai aura batAyA hai ki karmake do bheda hai-jIvavipAkI aura pada glvipaakii| jIvako vibhinna avasthAoM tathA pariNAmoMke honemeM jo nimitta hote haiM ve jIvavipAkI karma haiM / jisase vividha prakArake zarIra, vacana, mana aura zvAsocchavAsakI prApti hotI hai ve pudgalavipAkI karma hai| ina donoMmeM se eka bhI bAhya sAmagrIkI prApta karAnekA kArya nahIM karatA hai| ata. kisake pariNAmase bAhya sAmagrIkI prApti honA mAnI jAye? isakA samAdhAna karate hae svayaM paNDitajI niSkarSa rUpa meM kahate haiM zvetAmbara karma-granthoMmeM bhI ina karmokA yahI artha kiyA
Page #715
--------------------------------------------------------------------------
________________ 676 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana grantha gayA hai / aisI hAlata meM ina karmoMko anukUla va pratikUla bAhya sAmagrIke saMyoga-viyoga meM nimitta mAnanA ucita nahIM hai / vAstavameM bAhya sAmagrIkI prApti apane-apane kAraNoMse hotI hai| isakI prAptikA kAraNa koI karma nahIM hai / paNDitajIne AcArya vIrasena svAmI aura AcArya pUjyapAda svAmI donoMke matoMkA ullekha karate hue spaSTa rUpameM batAyA ( Aja se 42 varSa pUrva ) ki tattvataH bAhya sAmagrIkI prApti na to sAtA - asAtAkA phala hai aura na lAbhAntarAya Adi karmake kSaya va kSayopazamakA phala hai; parantu bAhya sAmagrI apane-apane kAraNoM se prApta hotI hai / apane-apane kAraNa kyA haiM ? inakA bhI paNDitajIne ullekha kiyA hai| hama saba jAnate haiM ki paisA kamAnA ho, to vyApAra yA udyogake sAdhana juTAnA, rakamako vyAja para lagAnA, seTha sAhukAra tathA vyApAriyoM se mitratA sthApita karanA Adi jitane bAhya sAdhana ho sakate haiM aura unameMse jitane, jo kucha hama apanA sakate haiM, una sabhI sAdhanoMse bAhya sAmagrI kI prApti hotI hai / laukika vyavahArakA apalApa nahIM kiyA jA sktaa| yadi bAharI sAmagrI dene vAle eka mAtra karma hoM, to auroMko to nahIM para jainoMko kama-se-kama hAtha para hAtha rakha kara baiTha jAnA cAhiye thA; kucha kamAne-dhamAnekI kyA AvazyakatA thI ? AgamameM vyavahArakI sarvathA avahelanA nahIM hai / isI bAtako spaSTa karate hue paNDitajI Age likhate haiM- - isa pratyakSa, 'yadyapi jainadarzana karmako mAnatA hai, to bhI vaha yAvat kAryake prati use nimitta nahIM mAnatA / vaha jIvakI vividha avasthAe~ - zarIra, indriya, zvAsocchvAsa, vacana aura mana inake prati karmako nimitta kAraNa mAnatA hai / usake tase anya kArya apane-apane kAraNoMse hote haiM / karma unakA kAraNa nahIM hai / udAharaNArtha, putra kA prApta honA, usakA mara jAnA, rojagAra meM naphA-nukasAna kA honA, dUsareke dvArA apamAna yA sammAna kiyA jAnA, akasmAt makAnakA gira par3anA, phasalakA naSTa ho jAnA, RtukA anukUla-pratikUla honA, akAla yA sukAlakA par3anA, rAstA calate-calate apaghAtakA ho jAnA, kisIke Upara bijalIkA giranA, anukUla va pratikUla vividha prakArake saMyogoM va viyogoM kA milanA Adi aise kArya haiM, jinakA kAraNa karma nahIM hai / bhrama se inheM karmoMkA kArya samajhA jAtA hai / vAstavameM jainadharmameM bhAvakI pradhAnatA hai, karmakI nahIM / ataH vidvAn lekhakane jo mantavya diyA hai, vaha jaina AgamoMse hI uddhRta hai jo mAnya hai / saMkSepameM, TIkAkI sabhI vizeSatAoMke sAtha hI vivecana bhI anusandhAnapUrNa tathA AgamakI samyak dRSTiko darzAne vAlA hai / AgamakA sahI nirNaya hI hamAre jIvanake lie aura dharma-pAlanake lie upayogI rahA hai, hai aura banA rahegA /
Page #716
--------------------------------------------------------------------------
________________ paMcama khaNDa : 677 AlApapaddhati : eka samIkSAtmaka adhyayana * DaoN. devendrakumAra zAstrI zrImaddevasenasUri viracita "AlApapaddhati" eka mahattvapUrNa saMskRta gadyameM likhita naya-prarUpaka racanA hai| sarvaprathama yaha racanA sana 1905 meM sanAtana jaina granthamAlAse prathama gacchakameM prakAzita huI thii| isakI bhASA sarala honeke kAraNa isakA pracAra bahuta adhika haa| mala AlApapaddhati kaI bAra madrita ho cukI / isakA eka saMskaraNa zrI sakala digambara jaina paMcAna, nAtepate (solApUra) se vIra saM0 2460 meM prakAzita huA thA / mUlake sAtha isameM hindI anuvAda bhI bhAvArtha sahita hai / anuvAdaka haiM - nyAyavAcaspati paM0 hajArIlAla nyAyatIrtha / isake sampAdaka va saMzodhaka haiM-paM0 phUlacandra siddhaantshaastrii| anuvAdameM paNDitajIne kahIMkahIM parivartana, parivarddhana tathA yathocita saMzodhana kiyA hai| prastAvanA paNDitajIkI likhI huI hai jo atyanta saMkSipta honepara bhI mahattvapUrNa hai / paNDitajI likhate haiM "vaise to jainadharma kA sAhityika bhaNDAra aparimita hai aura usameM guNa, paryAya aura svabhAva AdikA varNana karanevAle kaI mahattvazAlI grantha hai / parantu isa granthameM jisa paddhatike anusAra viSaya-vivecana kiyA gayA hai vaha paddhati nirAlI aura apUrva hai| isameM guNa, paryAya, svabhAva, upanaya guNoMkI vyutpatti, paryAyakI vyutpatti, svabhAvoMkI vyutpatti, svabhAva aura guNoMmeM bheda, padArthoM ko sarvathA asti Adi eka svabhAva mAnane meM dUSaNa, naya-dRSTise vastu-svabhAva-varNana, pramANakA lakSaNa, vyutpatti aura usake bheda, nayakA lakSaNa, vyutpatti aura usake bheda, dravyAthika aura paryAyArthika nayakI tathA unake bhedoM kI vyutpatti aura naya tathA upanayoMke svarUpakA varNana hai / isa granthakI racanA saMskRta gadyameM hai, bhASA sarala hai| bIca-bIcameM dUsare granthoMke bhI zloka rUpameM mala viSayakI puSTi karanevAle pramANa uddhata kiye haiN| isa granthake kartA zrI devasenasUri hai / AlApapaddhatike sivAya Apane darzanasAra, bhAvasaMgraha, ArAdhanAsAra aura tattvasAra Adi kaI mahattvapUrNa granthoMkI racanA kI hai|" paNDitajIkI TippaNiyA~ atyanta mahattvapUrNa haiM / "AlApapaddhati" meM nizcaya nayake nau bheda mAne gaye haiM-dravyArthika, paryAyArthika, naigama, saMgraha, vyavahAra, RjusUtra, zabda, samabhirUr3ha, evaMbhUta / isakI TippaNImeM Apa likhate haiM-paMcAdhyAyIkArane nizcayanayako eka hI mAnA hai, aneka nahIM / kyoMki jo puruSa eka nizcayanayako zuddha dravyArthika, azuddha dravyArthika Adi rUpase aneka aura sodAharaNa mAnate haiM, ve ajJAnI, mithyAdRSTi tathA sarvajJakI AjJAkA ullaMghana karanevAle haiM, aisA paMcAdhyAyIkArane kahA hai| isalie unhoMne zuddha dravyAthika, azaddha dravyAthika Adi sampUrNa bhedoMko vyavahAranayameM ho garbhita kiyA hai| aura usa vyavahAranayako mithyA tathA tyAjya mAnA hai| kevala eka nizcayanayako hI yathArtha aura upAdeya mAnA hai|" isa prakArakI TippaNiyoMke adhyayanase yaha spaSTa ho jAtA hai ki prArambhase hI paNDitajIkI pravRtti tulanAtmaka adhyayana kI rahI hai| bar3e nayacakrakI gAthAoMse "AlApapaddhati" ke sUtroMkA sAmya sthAna-sthAnapara darzAyA gayA hai / yathA-"karmopAdhisApekSo zuddhadravyArthikaH yathA-karmopAdhijabhAva AtmA / " isakI TippaNI hai-bhAve sarAyamAdI savve jIvaMmi jo du japedi / so hu asuddho utto kammANovAhi sAvekkho // naya0 21 kahIM-kahIM para "AlApapaddhati tathA mAilla dhavala 'nayacakra" meM atyanta sAmya hai| jaise ki-utpAdavyayagauNatvena sattAgrAhakaH zubadravyArthiko yathA-dravyaM nityam /
Page #717
--------------------------------------------------------------------------
________________ 678 : siddhAntAcArya paM0 phUlacandra zAstrI abhinandana grantha TippaNI hai-uppAdavayaM gauNaM kiccA jo gahai kevalA sattA / bhaNNai so suddhaNao iha sattAgAhao samae / naya0 gA0 191 nyAyavAcaspati paM0 hajArIlAlakA anuvAda kevala zabdArthamAtra nahIM hai| pratyeka viSayako unhoMne spaSTa kiyA hai| isake sAtha hI paM0 phUlacandrajIke TippaNoMse usameM navInatA parilakSita hone lagI hai| udAharaNake lie, mana paryayajJAnake sambandhameM paM. hajArIlAlane likhA thA-"dravya, kSetra, kAla aura bhAvakI maryAdA lie hue binA kisIkI sahAyatAke jo ciMtita, aciMtita, ardhaciMtita Adi aneka bhedarUpa dUsareke manameM sthitarUpI' arthako spaSTa jAnatA hai usako mana paryayajJAna kahate haiN| yaha jJAnarUpI pudgala dravyakI sampUrNa paryAyoMko na jAnakara kucha paryAyoMko jAnatA hai, isalie deza kahalAtA hai / aura jitanI paryAyoMko jAnatA hai, utanI paryAyoMko indriya va manakI sahAyatAke binA hI spaSTa rUpase pratyakSa jAnatA hai, isalie pratyakSa kahalAtA hai|" isa para paNDitajIkI TippaNI hai isI prakArase nayake prakaraNameM aneka pRSThoMpara "tattvArthazlokavArtika' ke uddharaNa dekara TippaNI likhe gaye haiM / anuvAdameM bhI itanA jor3A gayA dikhatA hai-' isa prakAra kAlAdikake bhedase bhI padArthameM bheda nahIM mAnanese jo dUSaNa Ate haiM, unakA yahA~para saMkSepameM hI ullekha kiyA gayA hai| jinako isa viSayameM vizeSa jAnaneko icchA ho ve 'ilokavArtika" ko dekheM / " kahIM-kahIM ina TippaNoMmeM vistAra ke bhayase saMkSepameM sAra prakaTa kiyA gayA hai jo sAdhAraNa pAThakoMke lie hI nahIM, vidvAnoMke lie bhI mahattvapUrNa hai / udAharaNake lie, anuvAdameM eka paMkti hai--"isake sivAya ina sAtoM hI nayoMmeM-se pUrvapUrvake naya vyApaka honese kAraNa rUpa tathA pratikUla mahAviSaya vAle haiN|" ise spaSTa karaneke lie paNDitajIne TippaNImeM 5-6 paMktiyA~ likhakara phira likhA hai-"sArAMza yaha hai ki sAtoM nayoMmeMse naigamanaya kevala kAraNa rUpa hai aura evaMbhUtanaya kevala kAryarUpa hai| tathA zeSa pA~ca naya pUrva-pUrvake nayoMkI apekSAse kAryarUpa aura Age-Ageke nayoMkI apekSAse kAraNa rUpa haiN|" prameyakA lakSaNa hai-pramANena svaparatvarUpaparicchedyaM prameyam / isakA TippaNI hai-1. "pramANena svaparasvarUpaparicchedakena paricchayaM prameyaM", aisA pATha hotA to bahuta acchA thA / isa prakArase kaI pATha sujhAye gaye haiN| TippaNiyoMmeM yathAsthAna pAThoMkA ullekha kiyA gayA hai| 1. mana paryayajJAnarUpI dravyake sambandhase saMsArI jIvako bhI jAnatA hai| . 2. "parakIyamanasi vyavasthito'rthaH manaH tat paryeti gacchati jAnAtIti manaHparyayaH" arthAt dUsareke manameM sthita arthako mana kahate hai| aura usa manako jo jAnatA hai usako manaHparyayajJAna kahate haiN| 3. paMcAdhyAyIkAra ne manaHparyayajJAnameM bhI manakI sahAyatA mAna karake manaHparyayajJAna manakI sahAyatAse utpanna hotA hai, isalie deza kahalAtA hai / aura zeSa indriyoMkI sahAyatAse utpanna nahIM hotA hai, isalie pratyakSa kahalAtA hai aisA mAnA hai| manaHparya yajJAnake anya do bheda haiM-pratipAtI, aprtipaatii| pratipAtI upazamazreNIkI apekSA kahA gayA hai / apratipAtI manaHparyayajJAna kSapakazreNIkI apekSA kahA gayA hai| isI prakAra-"kisI-kisIne atItavartamAla, vartamAnAtIta, anAgatavartamAna, vartamAnAnAgata, anAgatAtIta aura atItAnAgata isa taraha naigamanayake chaha bheda mAne haiM, parantu ye saba bheda naigamanayake bhUta, bhAvi Adi ukta tInoM bhedoMmeM hI bhita ho jAte haiM / zlokavAtikakArane dravyanagama paryAyanagama Adi rUpase naigamanayake 9 bheda mAne haiN|" (pR. 64 kI TippaNI)
Page #718
--------------------------------------------------------------------------
________________ paMcama khaNDa : 679 ukta granthakA anuvAda bhI bahuta sarala tathA sundara huA hai| zuddha svabhAva aura azuddha svabhAvakI vyutpatti kI gaI hai-zuddhaM kevalabhAvamazuddhaM tasyApi viparItam / isakA artha kiyA gayA hai-kevala bhAvako arthAt parakA jisameM kucha bhI sambandha nahIM hai aise bhAvako zuddha svabhAva kahate haiM / aura zuddha svabhAvase viparIta bhAvako azuddha svabhAva kahate haiN| bhAvArtha--zuddha bhAvoMkI apekSAse dravya zuddha svabhAvavAlA aura azuddha bhAvoMkI apekSAse dravya azuddha svabhAvavAlA kahalAtA hai| "lakSaNa" kA artha guNa kiyA gayA hai| TippaNameM isakA spaSTIkaraNa hai-yahA~ para "lakSaNa" zabdase guNakA grahaNa kiyA gayA hai, kyoMki lakSaNa, zakti, dharma, svabhAva, guNa aura vizeSa Adi ye saba zabda eka guNa rUpa arthake hI vAcaka haiM arthAt guNake nAma hai / paMcAdhyAyImeM bhI kahA hai zaktirlakSma vizeSo dharmo rUpaM guNaH svabhAvazca / prakRtiH zIlaM cAkRtirekArthavAcakA amI zabdAH / / 48 / / saMkSepameM, zAstrAkAra 139 pRSThoMmeM mudrita ukta grantha nayoMko samajhaneke lie eka mahattvapUrNa grantha hai / anuvAdakI dRSTise yaha eka saphala racanA hai / anuvAda karanevAloMkI isa prakArake granthoMko sAmane rakhakara Adarza mAnakakI avadhAraNA nirdhArita karanI caahie| isase saralatayA bhASAntaraNakA rahasya buddhigamya ho sakatA hai|
Page #719
--------------------------------------------------------------------------
________________
Page #720
--------------------------------------------------------------------------
________________ maTaka : kamala priTiga presa. bhelapura, vArANasA-10