________________
તા. ૧-૩-૧૯૩૯.
જેન યુગ.
સોપારા–બંદર. છે. કેળવણી.
આ સપારા મુંબઈથી થોડા માઈલ દૂર ઉત્તર દિશામાં
આવેલ છે, અત્યારે તે તે એક નાના ગામ તરીકે વસેલું છે, લેખક–ચીમનલાલ દ, શાહ
પરંતુ ભૂતકાળમાં આજથી હજારો વર્ષ પહેલા તે ગામ અલૌસામાન્યતઃ કેળવણીની શરૂઆત સંજ્ઞાની ઓળખથી શરૂ કિક જાહે.જલાલી ભોગવતું હતું. હાલ જે સ્થાન મુંબઈ થાય છે. અમુક આકારને, અમુક વસ્તુને અમુક પ્રાણીને ભગાવે છે, તેવું સ્થાન તે વખતે સોપારા (સોપારક બંદર) અને અમુક અક્ષરને આ નામથી ઓળખાય છે તે રીતે બાળકને નું હતું. આ સોપારાની પ્રાચીનતાની શોધખેળ કરવાનું શરૂઆતમાં ઓળખાણ કરવામાં આવે છે.
હાલમાં સરકારી શોધખોળ ખાતાંએ શરું કર્યું છે, જે આ ત્યાંથી આગળ વધે છે ત્યારે તે પ્રશ્ન પૂછી માહિતી ભેગી
સાથે “જન્મભૂમિ' ના તા. ૨૪-૨-૩૦ ના અંકમાં પ્રસિદ્ધ કરે છે; શબ્દોના અર્થ પૂછવા, ઇતિહાસ ભૂગોળ જાગવાં થયેલા લેખને અહિં ટાંકવામાં આવ્યો છે તે ઉપરથી કેટલાક પ્રાણીઓના જુદાં જુદાં લક્ષણો અને તેમની ટેવે જાણવી તે માત્ર તેની આવી કરી. આ માહિતીને સંગ્રહ છે.
- આ લેખ અહિં છાપવાનું કારણ એ છે કે આ બંદર - ઉપરોક્ત બે પ્રકારની ચાલતી તૈયારી દરમિયાન તે જુદા
સાથે જૈન ઇતિહાસ પણ ગાઢ સંબંધ ધરાવે છે, અને જે જુદા પ્રસંગોના અવલોકન દ્વારા વિજય આદિ સશુણ મેળવે છે.
ઈતિહાસની સાંકળે મળી શકે છે, તે ઉપરથી સ્પષ્ટ અનુમાની
શકાય છે કે પૂર્વકાળે બૌદ્ધો અને જેની જાહોજલાલીના આ પ્રમાણે સંસાની ઓળખાણ દ્વારા અને મેળવેલી
સમયે આ બંદર અગત્યનું સ્થાન ભોગવતું હશે. આપણું માહિતી અને અનુભવ દ્વારા જે વિજય પ્રાપ્ત કરે છે ત્યાર
શાસ્ત્રોમાં શ્રીપાલ મહારાજની કથા સર્વમાન્ય છે, તે પછી તે પિતાની માહિતી અને વિનયને ઉપયોગ કર્યો અને
શ્રીપાલ મહારાજાને સબંધ થાણું સાથે હતા. અને એ કેમ કરવું તેનું મંથન કરે છે અને તેમાંથી તેને વિવેક
કથાના બીજા નાયક ધવલ શેઠ પારા બંદરે પિતાના વહાણો સાંપડે છે.
ઉતારતા એ વાત પણ જેને જનતામાં ઘેર ઘેર વંચાય છે. વિવેક એટલે સારા ખોટાની પારખ શક્તિ, આવી પારખ એ સોપારક બંદર બીજું કઈ નહિ પણું હાલનું સોપારા શક્તિમાંથી બાળક સાચા માર્ગે જઈ શકે છે. વિવેકને વિપર્યોસ બંદર જ હોવું જોઈએ. વળી જે સ્તૂપ ત્યાંની ટેકરી ઉપર મળે તે તે પેટે માર્ગે જાય છે.
ઉભે છે તેની રચના તથા આસપાસનો પ્રદેશ એ પૂર્વકાલીન આમ બાળકને જ્ઞાન આપવામાં જે ચાર વસ્તુ ભાગ જૈન સંસ્કૃતિને મળતાં આવે છે, તેથી જેને મેટો હિસ્સો ભજવે છે તેમાં સંતાની ઓળખ, માહિતીને સંગ્રહ, વિનય આ બંદરની ખીલવણીમાં ભૂતકાળમાં હોવો જોઈએ એ અને વિવેક એ બાળકને શુદ્ધ મળે તે માટે માતા પિતા અને નિર્વિવાદ છે. વડીલ વગે બાળકને આ વસ્તુઓ આપતાં ખૂબ સાવચેતીની
– મનસુખલાલ લાલન. જરૂર રહે છે. તે ઉપરાંત તે ખુબ જલદી ગ્રહણ કરવાની શક્તિ
જભૂમિ તા ૨૪-૨-૩૯ ના અંકમાં લખ્યું છે કે ધરાવતું હોવાથી તેની હાજરીમાં આપણું વર્તન પણ સાવચેતી
હિંદના પુરાતત્વ સંશાધન ખાતા તરફથી મુંબઈ નજીક ભર્યું રહેવું જોઈએ. આમ ન બને તે બાળકને જે શુદ્ધ
સોપારા ખાતે પ્રયોગીક ખેદકામ હાથ ધરવામાં આવ્યું છે. સંસ્કાર પ્રાપ્ત થવા જોઈએ તે થઈ શકે જ નહિ.
હાલમાં જે કે સોપારા એક નાનું સરખું ગામડું છે, પણ આ પરથી તારતમ્ય એ નીકળે છે કે કેળવણી શુદ્ધ રાખવા મ) કેળવણીની સંસ્થાઓ કેળવણીકારને હાથમાં હોવી
આજથી ૧૮૦૦ વર્ષ પર હાલના અફેદયોગીક હિંદમાં મુંબઈનું
જે સ્થાન છે તે સ્થાન પારાનું તે વખતના હદમાં હતું . જોઈએ અને તે દરેક કેળવણીકારનું જીવન પણ શુદ્ધ હોવું જોઈએ. આ બાબતમાં જેટલી બેદરકારી તેટલું જ તેનું પરિ
આજે તે સોપારામાં થોડીક નાની ટેકરીઓ. તાડનાં વૃક્ષો ણામ વિકૃત રૂપે આપણને મળવાનું.
અને કાંઠાળ વનસ્પતી સીવાય બીજા કોઈ અવશે જણાતાં કેળવણી સંસ્થા જેટલી પવિત્ર બને તેટલાંજ આપણાં ઘર
નથી, પણ આ પ્રાચીન ઇતીહાસીક સ્થળ વિષે બ્રાહ્મણ યુગના પણ પવિત્ર બને તે ઇષ્ટ છે; કારણ કે ઘરમાંથી પણ આપણાં
સાહિત્યમાં સુરપારક તરીકે ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે. બાળક અનેક પ્રકારના સંસ્કાર ગૃહણ તે કરે છે આમ હોવાથી
સોપારામાંથી અત્યાર પહેલાં પ્રાચીન અવશેષ તરીકે કેળવણી સંસ્થામાં આપણાં ઘરોને પણ સમાવેશ થવો અશોકનો શીપ-ફરમાનને એક ભાગ મળી આવ્યા હતા જે જોઈએ. અને આપણું ઘર પણ જે કેળવણીની સંસ્થા ચલી પાયલ એશીયાટીક સંસાયટીની મુંબઈની શાખામાં રાખવામાં અગત્ય ધરાવતાં અને તે આપણે બધાયે પણ કેળવણીકાર
આવ્યા છે. બનવું જોઈએ.
આંધ્રુયુગના લેખમાં પણ સોપારા વિષે ઉલ્લેખ થયેલો કેળવણીકાર બનવા માટે બહુ શ્રત બનવું જ પડે તેમ જોવામાં આવે છે. જે પરથી જણાય છે કે તે વખતે એ સ્થળ નથી. કેળવણીકાર બનવું એટલે સચારિત્ર્યશીલ બનવું. દુનિ- વેપારનું એક મોટું મથક હતું. થામાં જેટલા સદ્દગુણ ગણાય છે તે સદગુણ પ્રાપ્ત કરવા અને દક્ષીણના સઘળા પ્રદેશને સઘળો માલ પશ્ચિમ ઘાટના દંભ વિનાનું જીવન જીવવું તેજ કેળવણી.
નાના માર્ગે, હાલમાં કલ્યાણ અને વસાઈ પાસેથી વહેતી ઉહાસને માગે, સોપારામાં એકત્ર થતો.
