________________
તા. ૧-૫-૧૯૩૯.
જૈન યુગ.
લેખકઃ
નામે
દિલવા મા દિવા જ
માં .
“અણહિલપુર પાટણની રાજવંશાવલી.”
મુનિ કાન્તિસાગરજી
લેખાંક ૧ લે ગુજરાતનાં ઇતિહાસમાં અણુહિલપુર “પાટણનું” અભિ- નામો નેધે છે, જયારે “ અલઈદ્રીસી” અગ્યારના સકાના ધાને સારી રીતે પ્રસિદ્ધ છે. તથા જૈન સાહિત્યમાં ઉક્ત અંતમાં અણહિલવાડને મહુલ તથા નરવાલ કહે છે અબેનગરનું વર્ણન સમ્યક પ્રકારે દ્રષ્ટીગોચર થાય છે. પરંતુ તે રૂની તેનું યથાર્થ ભિધાન અણુહિલવાડ જણાવે છે. આમ નગરની સ્થાપના વિષે ભિન્ન બે ગ્રન્થમાં જુદા જુદા ઉલેખ જુદાજુદા મુસાફરોએ અણહિલપુરનાં અનેક નામો પાડયાં છે. મળી આવે છે.
પણ તે બધા અણહિલપુરનાં મકલ્પિત ઉચ્ચારી છે. રાસમાળા ”માં એક કવિતને આધારે પાટણની સ્થાપ- જે બહારના મુસાફરોએ પોતાની ભાષા પ્રમાણે તેને ઉચ્ચાર નાની મિતિ સં. ૮૦૨ ના માઘ વદ ૭ શનિવાર આપવામાં કરતાં સાચા નામથી દૂર લાગે છે (જુ ગુજરાતી સાહિત્ય આવી છે.
પરિષદને બારમો રીપેટ ) પ્રબંધ ચિન્તામણિ” પ્રમાણે ૮૨૧ ના વૈશાખ સુદ ચાવડા વંશના નરેન્દ્રોની વંશાવલી. ૨ સેમવાર અને ધર્મારણ્ય પ્રમાણે સંવત ૮૦૨ ને આસાડ અણહિલપુરનાં સંસ્થાપક વનરાજના પિતા અને પૂર્વાસુદ ૩ ને શનિવાર.
વસ્થા વિષે વાદ-વિવાદ ચાલે છે. કૃષ્ણકવિ કૃત “રત્નમાળા” વિચારણિ પ્રમાણે” ૮૨૧ના વૈશાખ સુદ ૨ સેમવાર નામના ગ્રન્થને આધારભૂત માનીને વનરાજને પંચાસરના અને પાટણની રાજાવલીમાં સં. ૭૮૨ ને શ્રાવણ સુદ ૨ જયશિખરી રાજા કે કેરને પુત્ર મનાય છે “ ફાર્બસ કૃત” સમવાર જણાવવામાં આવ્યું છે પણ ઉપરોક્ત રાસમાલા અને ગેઝેટીઅર બજેમાં ઉપરોકત કથન સ્વીકૃત રાજવંશાવલીમાં ” જે સંવત આપવામાં આવ્યું છે તે કરવામાં અાવ્યું છે પણ ગુજરાતના ઇતિહાસનાં મુખ્ય સાધન જગ્યાએ સં. ૮૦૨ જોઈએ.
જેવા “પ્રબંધ ચિન્તામણિ” અને કુમારપાળ પ્રબંધ આદિ (અહિં લેખકની ભૂલ થયેલી જણાય છે) ગ્રન્થમાં વનરાજનાં એ પિતાનું અભિધાન કયાંએ નિર્દોષ * “અભિધાન.”
કર્યું નથી પરંતુ વનરાજને ખરો પિતા ચામુંડા ચાવડે હો, અણહિલપુર નામ વનરાજે અણહિલ નામના રબાડીએ અને તે આંબાસણને વતની હતા. ચામુંડન મેટ બંધ હતે. શ્રેષ્ઠ રત્નગર્ભા બતાવવાથી પાડયું હતું એમાં તે કોઈ જાતનો ( વિશેષ માટે જુઓ ગુજ. સાહિત્ય પરિષદને ૧૨મો રીપોર્ટ) સંશય નથી છત્તાં પણ ભિન્ન ભિન્ન ગ્રંથકારે તે નગરને અણહિ- વનરાજને બાલ્યાવસ્થામાં ચૈત્યવાસી શીલગુણસૂરિજી એ લપુર પત્તનપુર વગેરે નામથી સંબોધે છે. પરંતુ પુર પત્તન અને બીજા મત પ્રમાણે દેવસૂરિજીએ આશ્રય આપી તેને ઇત્યાદિ એકજ નામના જુદા જુદા પર્યાય હોવાનું કવિ અમર- પાળી પિલી મેટ કર્યો હતો અને તે સૂરિએ વનરાજને સિંહ સૂચવે છે. એટલે તે બધા નામે એક પર્યાયવાચી પંચાસરમાં રાજ્યાભિષેક કર્યો તે ઉપકારના બદલામાં વનરાજે હેવાને લઈને જુદા જુદા વિદ્વાનોએ તે મૂક્યાં હશે જેથી સંપ્રદાય વિરોધના ભયથી પાટણમાં ફકત ચૈત્યવાસીઓએ જ અણહિલપુર નામમાં કંઈ ફેર પડતો નથી.
રહેવું અને બીજા શ્વેતાંબર સાધુઓએ ત્યાં રહેવું નહિ, એ આ સિવાય અણહિલપુરનાં જુદાં જુદાં નામો " અરબ” લેખ કરી આપ્યો હતો એ આખરે જીનેશ્વરજીએ ચૌલુક્ય મુસાફરોએ પિતાની નોંધ પિથીમાં નેધ્યાં છે. હી. સ. ૩૪૦ સેલંકી દુર્લભરાજના સમયમાં ચૈત્યવાસી સૂરાચાર્ય સાથે ઈ. સ. ૯૫૧માં આવેલ મુસાફર “ અલ આ ઈસ્તષ્ઠીઅમ્મલ રાજસભામાં શાસ્ત્રાર્થ કરી જૈન શ્વેતાંબર સાધુઓએ માટે
કા—લ ' અને ફાલ નામે અણહિલપુર માટે જણાવે છે વિહાર ખુલ્લો કરાવ્યું હતું તેની વિસ્તૃત હકિકતને આગળ ઈન્ડન હોકલ ઈ. ૯૭૬ માં ફાલ્ડલ કાસ્કલ અને કહુલ ઉલેખ કરવામાં આવશે. ૧ જુઓ હેમચંદ્રાચાર્યનું સંસ્કૃત તથા પ્રકૃતિ “યાશ્રય”
» વનરાજે “પંચાસરા પાર્શ્વનાથને” પ્રાસાદ પણ ત્ય(Government Serieઠ ) કુમારપાળ પ્રતિબંધ, કીર્તિ
* આ વાસી શીલગુણસરિના ઉપદેશથી બંધાવવામાં આવ્યા હતા કૌમુદિ (સેમેશ્વરની) સુકૃત સંકીર્તન ( અમરસિંહ) હમ્મીર
અને તેમાં વનરાજ ચાવડાની આરાધક મૂર્તિ કરાવી તેમાં મદમર્દન, (જયસિંહરિ ) મહ૫રાજ્ય નાટક, બાલભારત,
સ્થાપી હતી તે અદ્યાવધિ પાટણમાં મૌજુદ છે. તેમજ વન(પ્રશસ્તિ ) વસંત વિલાસ, (બાલચંદ્રસૂરિ ) નરનારાયણાનંદ
( અનુસંધાન પુષ્ટ ૬ ઉપર ) (વસ્તુપાળ તેજપાળ) સુકૃત કીર્તિ કલેકલિની, જનમંડન અને ૩ સચાઉનું ભાષાંતર ૉ. ૧ પૃષ્ટ ૧૩ મું ચારિત્ર સુંદર ગણિતાં કુમારપાળ ચરિત્ર, પ્રબંધ ચિંતામણી. ___x पुरा श्री वनराजो भूग्चापोत्कटवरान्वयः (મેરૂતુંગ ) પ્રભાવક ચરિત્ર (પૂરાતન પ્રબંધ સંગ્રહ ) (By स बाल्ये वद्वितः श्रीमद्देवचद्रेणसूरिणा સાક્ષરજિન દિવ્ય) વિગેરે પ્રન્થ રત્નોમાં અણહિલપુરનાં નામવાર બાવરાહપમાં છુશT. પ્રચ પૃ.૨૬૫ વર્ણન વિસ્તાર પૂર્વક કરેલા દષ્ટિગોચર થાય છે. -લેખક
* चैल्यगच्छयतिवातसंमती वसतान्मुनिः २ पुः स्त्री पुरी नगीवा; पतन पुरभेदनं; स्थानीय निठा- નર મુનિમર્તાત્ર વસ્તબ્ધ તહંમતઃ પ્ર.ચપૃ. ૨૬૬ मोऽन्थतु यन्मलनगरात्युग्म् अ. को.
જુઓ પુરાતન પ્રબંધ સંગ્રહ યાતે વનરાજ પ્રબંધ.
