________________
જૈનધર્મે તેના તીર્થકરો, ગણધરો, સાધુ સંત-સતીઓ શ્રાવક-શ્રાવિકાઓ – જેને શિલ્પ સ્થાપત્યકળા, જૈન કવિઓ અને સાહિત્યકારો, પ્રવર્તકો, સંરક્ષક મહાપુરુષો દ્વારા આર્યાવર્ત સંસ્કૃતિના ઘડતરમાં ખૂબ જ મહત્ત્વનો ફાળો, ઉત્કૃષ્ટ યોગદાન આપ્યું છે.
પ્રથમ તીર્થકર આદિનાથ ભગવાન ઋષભદેવે અસી મસિ અને કૃષિની કલા શીખવી. સ્વરક્ષણ માટે તલવાર-હથિયાર, લખવા માટે કલમ-શ્યાહી અને ભરણપોષણ માટે ખેતી કરવાનું શીખવ્યું. પુત્રી બ્રાહ્મી અને સુંદરી દ્વારા વિવિધ કલા શીખવી, લગ્ન અને કુટુંબજીવનના આદર્શો આપ્યા. અહીંથી માનવસંસ્કારના બીજ રોપાયા. પ્રથમથી ચરમ તીર્થકર ભગવાન મહાવીર સુધી ચોવીશે તીર્થકરના જીવનની ઘટના, સમય અને દેશના તપાસતાં જણાશે કે તે સર્વના જીવનમાં ત્યાગ, સદાચાર, સંયમ, સત્ય, પરોપકાર અને આત્મધર્મનો સાક્ષાત્કાર કરી સ્વપરનું કલ્યાણ કરવું તે જ આદર્શ નજરે પડે છે. વિવિધ ક્ષેત્રે, વિવિધ સમયે દેખાતા જીવનના વિધવિધ ક્રમોમાં રહેલી આ એકરાગતા જ આર્યસંસ્કૃતિના વિશાળ ફલક પર શ્રમણ સંસ્કૃતિની ઉપસતી તેજોમય મહોર જેવી છે.
ભગવાન મહાવીર અને ભગવાન બુદ્ધના સમયમાં સંસ્કૃતિ પર વિકૃતિએ અતિક્રમણ કરેલું. ધર્મના સૌમ્ય તત્ત્વો પર હિંસાની રૌદ્રતા તાંડવનૃત્ય કરી રહી હતી. એ સમયના યજ્ઞયાગના દિલ કંપાવનારાં વર્ણનો ઉપરથી આપણે જાણી શકીએ છીએ કે દેશમાં સુખશાંતિની વૃદ્ધિ અર્થે થતાં યજ્ઞો પ્રજાની સર્વશ્રેષ્ઠ સંપતિરૂપ પશુઓની “શ્વાહા” બોલાવતા. પશુવધ સુખ અને શાંતિ આપવાને બદલે સંતાપ અને વિલાપ જ આપી જાય. વર્ણવ્યવસ્થામાં ઊંચ-નીચ અને અસ્પૃશ્યતા, સામાજિક બહિષ્કાર શોષણ અને ગુલામ પ્રથા દ્વારા સૂક્ષ્મ અને સ્થળ હિંસા થતી હતી.
- “શાસ્ત્રજ્ઞાન અને દાનપ્રપ્તિનો અધિકાર માત્ર બ્રાહ્મણોનો” તે વાત ન્યાયનો છેદ ઉડાડતી તો “પુત્રપ્રાપ્તિ વિના મૃત્યુ પામનારની સગતિ નથી.” એ વાત બ્રહ્મચર્યની પવિત્ર ભાવનાનો છેદ ઉડાડનારી હતી. કહેવાતા સાધુઓ ચમત્કાર દ્વારા લોકોને અંધશ્રદ્ધાના કૂવા તરફ દોરતા.
આ સમયમાં ભગવાન મહાવીરે સંસ્કૃતિમાંથી વિકૃતિઓ દૂર કરવા અહિંસા અને સમ્યક શ્રદ્ધાનો ઝંડો ફરકાવ્યો.
= અમૃત ધારા
