Page #1
--------------------------------------------------------------------------
________________
T
NO())
– શ્રીમેરૂતુંગસુરિ વિરચિત :
શ્રુતજ્ઞાનના આરાધન-વિરાધન ઉપર પણ ( ૧ શ્રી કામદેવ નૃપતિ ચરિત્ર. તથા કે આ પૂર્વકૃત સુકૃતના ફળ ઉપર
" પૂર્વાચાર્ય વિરચિત , ૨ શ્રી દેવકુમાર ચરિત્ર ભાષાંતર.
-
ભાષાંતર કર્તાકુંવરજી આણંદજી.
-
છપાવી પસિદ્ધ કરનાર શ્રી જૈન ધર્મ પ્રસારક સભા
ભાવનગર.
વીર સંવત ૨૪૫૫. વિક્રમ સંવત ૧૯૮૫.
ધી “શારદા વિય” પ્રી. પ્રેસ-ભાવનગર.
કિંમત છ આના.
TiIM
RDS (O)()
)
Page #2
--------------------------------------------------------------------------
________________
ખાસ સુચના,
* *
*
*
* *
*
આ બંને ચરિત્રવાળી બુક શ્રી જૈન ધર્મ પ્રસારક સભાના લાઈફ મેમ્બરોને ભેટ આપવાની છે.
ઉપરાંત આ બંને ચરિત્રની જુદી જુદી પ૦૦ બુકે બે ગૃહસ્થની સહાયથી છપાવીને બંધાવી છે તે શ્રી જૈન ધર્મ પ્રસારક સભાના વાર્ષિક મેમ્બરોને ભટ છે દાખલ આપવાની છે.
વેચાણ લેનારને આ બે ભેળા ચરિત્રવાળી બુક છ આનાની કિંમતે મળી શકશે.
Page #3
--------------------------------------------------------------------------
________________
પ્રસ્તાવના.
૧ શ્રી કામદેવ ચરિત્ર ભાષાંતર.
આ ચરિત્ર છે કે નાનું છે પરંતુ જ્ઞાનને આરાધન– વિરાધનથી થતી લાભહાનિને અંગે ઘણુંજ ઉપયોગી છે. એ ચરિત્રમાં ધ્યાન ખેંચવા લાયક બાબતે બહુ છે.
૧ કામદેવના પિતાને પુત્રપ્રાપ્તિ થયેલી ન હોવાથી તેને માટે પ્રયાસ કરતાં કેવળજ્ઞાની મુનિ પધારતાં તેમણે કહેલ પૂર્વભવ, તેમાં માત્ર એકજ વાક્ય વારંવાર બેલવાથી બાંધેલું પુત્રપ્રાપ્તિ માટે અંતરાયવાળું કર્મ.
૨ કેવળી ભગવંતે તે અંતરાયકર્મના ક્ષય માટે બતાવેલ તપ અને એક દેવે કેવળીને પૂછેલા પિતાના પૂર્વભવ ઉપરથી જાણેલું નમસ્કાર મહામંત્રનું અપૂર્વ મહાસ્ય અને તેના અમુક પદને કેવળીએ બતાવેલ જાપ. .
- ૩ કામદેવે કરેલા તાજપથી તેના અંતરાયકર્મને થયેલ ક્ષય અને તેથી થયેલ પુત્રપ્રાપ્તિ.
૪ સૌભાગ્યમંજરી ને પંડિત વચ્ચે થયેલ લઠ્ઠમી ને સરસ્વતીની મુખ્યતા વિષે વિચારવા લાયક સંવાદ.
Page #4
--------------------------------------------------------------------------
________________
પ એક મિથ્યાત્વી પરિત્રાજિકાનું સૌભાગ્યમંજરીએ” કરેલ અપમાન તેણે કરેલે પ્રપંચ.
૨ સ્વયંવરમંડપમાં સૌભાગ્યમંજરીએ કરેલા પૂર્વપક્ષને કામદેવનીવતી પાંચાળીએ આપેલ ઉત્તર તથા બીજા પ્રશ્નોત્તર - આ પ્રશ્નોત્તમાં પહેલા બે પ્રશ્નના ઉત્તર સૌભાગ્યમંજરીએ આપ્યા નથી. તે પ્રશ્નો-દિવસ પહેલે કે રાત્રી પહેલી? અને બીજ પહેલું કે અંકુર પહેલો?—આ પ્રશ્ન જેઓ સૃષ્ટિને અનાદિ માનતા નથી તેને પૂછવાના છે કે જેના ઉત્તર આપી ન શકવાથી તેઓ નિરૂત્તર થાય છે. ત્રીજો પ્રશ્ન ઉદ્યમ કે કર્મમાં બળવાન કેણ? એ છે. તેને ઉત્તર સૌભાગ્યમંજરી આપે છે, પણ પાંચાળી તેને નિરૂત્તર કરે છે. આ સૌભાગ્યમંજરીએ પ્રારંભમાં જે પૂર્વપક્ષ કર્યો હતો કે જેને ઉત્તર કે ઈ રાજાઓ આપી શક્યા નહોતા તે પૂર્વપક્ષ ત્યાં જણાવેલ નથી, પરંતુ પાંચાળીએ તેને પણ ઉત્તર આપેલ છે, તે વાંચતાં દેવ, ગુરૂ ને ધર્મરૂપ રત્નત્રયીનું સ્વરૂપ પૂછેલ હોય એમ જણાય છે.
૭ કામદેવને માર્ગમાં થયેલ કેવળી ભગવંતને લાભ, તેમણે બતાવેલું આઠ કર્મોનું સ્વરૂપ-અને જ્ઞાનાચારના આઠ આચારની આશાતના (વિરાધના) કરવાથી થયેલ હાનિ ઉપર જુદા જુદા દષ્ટાંતે.
૮ કામદેવને પૂર્વભવ-તે ભવમાં તેણે કરેલ જ્ઞાનના આરાધન ને વિરાધન સંબંધી હકીક્ત.
આટલી બાબત ખાસ ધ્યાન ખેંચે તેવી છે.
Page #5
--------------------------------------------------------------------------
________________
આ ચરિત્ર સંવત ૧૪૬ત્માં શ્રી મેરૂતુંગસૂરિએ સંસ્કૃત ગદ્યબંધ રચેલું છે. કર્તા પુરૂષ મેટા વિદ્વાન છે. તેમણે બીજા ગ્રંથ ને ચરિત્રે પણ ચેલા છે. જ્ઞાનના આરાધન-વિરાધન માટે આજ સુધી વરદત્ત ગુણમંજરીની કથાજ વિશેષ પ્રચલિત હતી, તેમાં આ ચરિત્રથી વધારે થયેલો છે. આમાં આઠે પ્રકારના જ્ઞાનાચાર માટે બહુ સ્પષ્ટતાથી અજવાળું પાડેલું છે.
વાંચનાર બંધુઓને ધ્યાનપૂર્વક વાંચી જ્ઞાનની આશાતના તજી તેના આરાધનમાં તત્પર થવા વિનંતિ છે. આ પ્રાણીનું સર્વસ્વ જ્ઞાન જ છે. આ સંબંધમાં કર્તાએ પ્રારંભમાં બહુ અસરકારક લખેલ છે અને જ્ઞાનના સાધન તરીકે લખેલા ( તેમજ છાપેલા ) પુસ્તકની સારી રીતે સંભાળ કરવાનું તેમજ બહુમાન કરવાનું સૂચવ્યું છે, જેથી અમારે વધારે લખવાની જરૂર રહેતી નથી.
એકંદર રીતે આ ચરિત્ર ખાસ વાંચવા લાયક ને ઉપકારક જાણુને જ તેનું અમારી સભાના પ્રમુખ કુંવરજી આણંદજીએ જાતે ભાષાંતર કર્યું છે અને તે પ્રસિદ્ધ કશ્વામાં આવેલું છે. તેની પ૦૦ નકલો ચી. પરમાણંદની માતુશ્રી એ. સી. બાઈ રૂપાળીના શ્રેયાર્થે ભેટ આપવા માટે છપાવેલ છે. તેને આ ૧૦ મે મણકે છે. પ્રથમ નવ બુકે તેના શ્રેયાર્થે છપાવેલી છે. અન્ય બંધુઓએ આ બાબત અનુકરણ કરવા લાયક છે.
શ્રી જૈન ધર્મ પ્રસારક સભા.
માર્ગશિર્ષ શુદિ ૧)
સં. ૧૯૮૫ ઈ
ભાવનગર,
Page #6
--------------------------------------------------------------------------
________________
(૪) ૨ શ્રી દેવકુમાર ચરિત્ર ભાષાંતર.
આ બુકમાં આ બીજું ચરિત્ર પણ સામેલ રાખ્યું છે. તેના કર્તાએ પિતાનું નામ આપેલ નથી, તેમ પૂર્વજન્મમાં કરેલ સુકૃતના ફળ ઉપર આ કથા કહેલ છે છતાં તેમાં દેવકુમારને પૂર્વભવ આપેલજ નથી, કે જેથી આપણે તેમણે પૂર્વભવમાં શું સુકૃત્ય કર્યું હતું તે સમજી શકીએ. માત્ર ફળપ્રાપ્તિ ઉપરથી તેણે ખાંચાવાળું સુકૃત પૂર્વે કર્યું હશે એમ અનુમાન થઈ શકે છે.
આ ચરિત્ર સાવંત વાંચતાં ખરી રીતે તો તે અદત્તાદાનના ગ્રહણ-અગ્રહણથી થતી લાભહાનિ ઉપરજ હોય એમ જણાય છે. ચરિત્રની અંદર આપેલી પ્રાસંગિક કાળીસુત ને પરશુરામની કથા કે જેણે ભાષાંતરના ૧૪ પૃષ્ઠ ક્યા છે તે આ વિષય પર બહુ સારું અજવાળું પાડે છે. એ કથા ખાસ વાંચવા લાયક છે.
આ ચરિત્રમાં દેવકુમારનું બુદ્ધિચાતુર્ય અનેક વખત બતાવવામાં આવ્યું છે, તે પણ લક્ષ ખેંચે તેવું છે.
આ ચરિત્ર પર૩ અનુટુમ્ પ્રમાણ છે. પ્રાંતે જરા વિસ્તારની અપેક્ષા છતાં કર્તાએ બહુ ટુંકામાં સમાપ્તિ કરી છે, પરંતુ કર્તા તેને માટે સ્વતંત્ર છે. આ ચરિત્રનું ભાષાંતર પણ સભાના પ્રમુખે પોતે કરેલ છે. ચરિત્ર ખાસ વાંચવા લાયક છે. ઈત્યલમ. સં. ૧૯૮૫ | શ્રી જૈન ધર્મ પ્રસારક સભા. માર્ગશિષ શુદિ.ઈ
ભાવનગર,
Page #7
--------------------------------------------------------------------------
________________
=80 શ્રી મેરૂતુંગસૂરિ વિરચિત ©e=2 છે. * શ્રુતજ્ઞાનના આરાધન-વિરાધનનું ફળ.
છ0 છાત્ર પ્રદર્શિત કરનાર ©ects
श्री कामदेव नृपति कथा |
ભાષાંતર.
ઇચ્છિત પૂર્ણ કરવામાં કલ્પવૃક્ષ સમાન, સુરનર અને અસુરના ઈંદ્રાએ નમ્યા છે ચરણકમળ જેમના એવા, કુશળતારૂપ કમળને વિકાસ કરવામાં સૂર્યસમાન અને સુમતિવડે સંસારના પારને પામેલા એવા પરમેશ્વર–પરમાત્મા જયવંતા વર્તે છે. | સર્વ સામગ્રીથી સંપૂર્ણ એવા મનુષ્યભવને પામીને ભુક્તિને મુક્તિ સંબંધી સુખની સિદ્ધિને માટે પુષ્યજ એક કરવા એગ્ય છે. પુણ્ય જ્ઞાનથી પ્રાપ્ત થાય છે (બંધાય છે, જ્ઞાન ગુરૂના ઉપદેશથી પ્રાપ્ત થાય છે, ગુરૂને ઉપદેશ શાસ્ત્રપૂર્વક મળી શકે છે અને શાસ્ત્રને આધાર લખેલાં પુસ્તકો છે, તેથી સર્વ ક્ષેત્રમાં પુસ્તકોજ પ્રધાન પુણ્યક્ષેત્ર છે. કહ્યું છે કે-“પુણ્યના સર્વ ક્ષેત્રોમાં પુસ્તકજ ઉત્તમ ક્ષેત્ર છે. કેમકે
( ૧ સાંસારિક સુખ. ૨ મોક્ષસુખ.
Page #8
--------------------------------------------------------------------------
________________
(૨) શ્રી કામદેવ નૃપતિ કથા ભાષાંતર. સર્વ પ્રકારના પુણેની વ્યવસ્થિતિ પુસ્તકેવડે તેનાથી ઉત્પન્ન થતા જ્ઞાનવડે જ થાય છે. વળી સર્વ પ્રકારના જ્ઞાનમાં શ્રુતજ્ઞાન જ પ્રધાન છે, કે જેથી દેવ, દાનવ, માનવને પ્રતિબંધ થઈ શકે છે. તેથી તે પુસ્તકજ ગજાધિરૂઢની જેમ રાજલીલાને અનુભવતું સતું જગતમાં જયવંતુ વર્તે છે.
પ્રભુને મતિ, શ્રત, અવધિ, મન:પર્યવ ને કેવલ્યરૂપ પાંચ પુત્રો થયા, તેમાંથી શ્રુતજ્ઞાન નામના પુત્રને પ્રભુએ પિતાને પદે સ્થાપન કર્યો. તેથી અંગે પાંગયુક્ત એવું તે શ્રુતજ્ઞાન-પુસ્તક હસ્તિપર આરૂઢ થવાવડે ઉદયને પામીને સિદ્ધાંતભુપતિના નામથી ગણધર નામના અમાત્યયુક્ત
ચીરકાળ પર્યંત આનંદ (વૃદ્ધિ) પામે.” 1. આ કારણ માટે જ્ઞાનની એટલે તે સંબંધી પુસ્તકની
સ્થાશક્તિ ભક્તિ કરવી, જેથી આ ભવમાં ને પરભવમાં સર્વ પ્રકારની સુખસંપત્તિ પ્રાપ્ત થાય અને સર્વ કળાઓ પણ વિલાસ કરે અર્થાત્ તેને પણ લાભ થાય. જે પ્રાણુ એ જ્ઞાનના પુસ્તકની આશાતના કરે છે તે નિવિડ એવું જ્ઞાનાવરણીય કર્મ બાંધીને અનેક પ્રકારના દુઃખને ભાગી (ભાજન તથા મહામૂર્ણ થાય છે. (કામદેવરાજાની જેમ.) - જે જીવ પછીથી પણ જે જ્ઞાનની અને તે સંબંધી પુસ્તકની ભક્તિ કરે છે તે તે પાછો સુખી, ભેગી અને વિદ્વાન થાય છે. જેમ તેજ કામદેવરાજ પાછા પ્રૌઢ રાજ્ય, પ્રતાપ, વિદ્યા અને કળાના પાત્ર થયા છે. જે જીવ જન્મથીજ ચાવજ જીવ પર્યત સર્વ પ્રકારે જ્ઞાનની આરાધના કરે છે તે
Page #9
--------------------------------------------------------------------------
________________
શ્રી કામદેવ નૃપતિ કથા ભાષાંતર. (૩) સર્વદા સર્વ પ્રકારના સુખનું પાત્ર તેમજ મહાપ્રાણ થાય છે. જેમ કામદેવની ભાર્યા અભંગુર ભાગ્યવાળી સૌભાગ્યમંજરી સર્વ પ્રકારના સુખ પામી તેમ.
તે કામદેવ ને સૌભાગ્યમંજરીની કથા આ પ્રમાણે છે. - આ જંબૂ નામના દ્વીપમાં ભરતક્ષેત્રમાં શ્રી સુમતિનાથજીને વારે અયોધ્યા નામની નગરી હતી. તે અયોધ્યાની ઉત્પત્તિ આ પ્રમાણે–પૂર્વે શ્રી કષભદેવ પ્રભુને પ્રાજ્ય રાજ્યપર સ્થાપન કરવાને સમયે ઇંદ્ર યુગળિકને વિનીત જોઈને આ ભરતક્ષેત્રના દક્ષિણ બાજુના મધ્યખંડના મધ્યમાં વિનીતા નામની નગરી વસાવી દીધી. તે હકીકતને અસંખ્ય કાળ વ્યતિત થયા પછી લાખે સુભટથી પણ અયોધ્યા-યુદ્ધ ન થાય તેવી-ન છતાય તેવી અધ્યાએ તેજ સ્થાનકે વસી. તે પૈકી છેલી અયોધ્યા અત્યારે શ્રી સુમતિનાથજીને વારે વિદ્યમાન છે. - તે અયોધ્યા નગરીમાં શ્રેષ્ઠ કીરણના સમૂહવડે દેદીપ્યમાન ભાળવાળા, પ્રબળ પરાક્રમથી આકમ્યા છે અનેક ભૂપાધાને જેણે એવા, શત્રુરૂપી સમૂહના કાળ જેવા અને ઉજ્વળ એવા સમસ્ત ગુણેથી વિશાળ એવા શ્રી સુરદેવ નામે રાજા પ્રાજ્ય સામ્રાજ્યને ભેગવતા સતા વિચરે છે. જેના પ્રતાપરૂપ સૂર્યની ફેટ અને ભાવર એવી શેભા અને સંપૂર્ણ મંગળવાળા ચંદ્ર જેવી સૌમ્ય પ્રભા–એ બને એકત્રપણે અંધકાર માત્રને આ જગતમાંથી દૂર કરે છે. તે જોઈને કેને આશ્ચર્ય “ ન થાય ? સર્વને થાય.
Page #10
--------------------------------------------------------------------------
________________
રાત
નારી અને પ્રકારના સાંસળી એક
(૪) શ્રી કામદેવ નૃપતિ કથા ભાષાંતર
તે સુરદેવ રાજાને સહજ નિર્મળ અંત:કરણવાળી, પાપ માગે ચાલવા માટે પરિશ્રાંત થયેલી-થાકેલી-નહીં ચાલનારી, શીતળ છાયાવાળા વૃક્ષની જેવા શીળરૂપી વૃક્ષની શીતળ છાયામાં રહેનારી મુરજંતા નામે પટ્ટરાણી છે. તે રાણી ભર્તારની પૂર્ણ કૃપાથી સર્વ પ્રકારના સાંસારિક સુખને ભેગવતી હતી, છતાં તેને પૂર્વકૃતકના વેશથી એક અપત્ય સંબંધી સુખ પ્રાપ્ત થયું નહોતું. અન્યદા તે મનને હર્ષ પમાડવા માટે ક્રીડા કરવા સારૂ પિતાના આવાસની બારી વડે તેની પાછળની અશોકવાડીમાં ગઈ. ત્યાં અશક, પુન્નાગ, નાગ, પ્રીયંગુ, પાટલ અને સહકાર વિગેરે સારાં સારાં વૃક્ષોને જેતી એક પ્રૌઢ પ્રાસાદમાં કામદેવની પ્રતિમાને નમસ્કાર કરી તેના ગોખમાં શીતળ પવનને ઉપભાગ લેવા બેઠી.
. તે વખતે તેણે ગવાક્ષના વિવરમાંથી જોતાં એક વૃક્ષ નીચે પિતાના બાળકને રમાડતી કુકડીને જોઈ. તે કુકી
પોતાના ચરણાગ્રવડે ભૂમિને જરા જરા ખેદે છે, બાળક સામું જુએ છે, પોતાની પાંખવડે બચ્ચાંઓને ઢાંકે છે, તેની પીઠ ઉપર પિતાના પગ વડે પંપાળે છે, બચ્ચાંઓના મોઢામાં પિતાના મેઢામાંથી થોડી થોડી ચણ આપે છે અને કુ કુ કુ શબ્દ કરે છે. આ પ્રમાણે પિતાના બાળકો સાથે ક્રીડા કરતી તે કુકડીને જોઈને પિતાના અનપત્યપણાના દુઃખને સંભારી મહા દુખા થયેલી રાણી મનમાં આ પ્રમાણે ચિંતવવા લાગી કે- “આ કુકડીને પણ ધન્ય છે કે જે તિર્ય ચાણી છતાં પોતાના બાળકો સાથે આ પ્રમાણે નિરંતર ક્રીડા કરી આનંદ મેળવે છે. તે ઘરને જ ધન્ય જાણવાં કે જે ઘરમાં
Page #11
--------------------------------------------------------------------------
________________
શ્રી કામદેવ નૃપતિ કથા ભાષાંતર. (૫) શુળથી ધૂસર થયેલા તેમજ ઉઠતા, પડતા, રડતા ને આનંદ કરતા બે ત્રણ બાળકે દેખાય છે. અથવા કહ્યું છે કે –“જ્યાં -ગુણવડે ગૌરવવાળા જનેની પૂજા થતી નથી, જ્યાં ઉચ્ચ પ્રકારના સજજનેની સંગતિ નથી તેમનું આવાગમન નથી અને જ્યાં નાના નાના બાળકે રમતા નથી તે ગૃહ અગ્રુહ છે. વળી “અપુત્રનું ગૃહ શૂન્ય છે, બંધુ વિનાની દિશા શૂન્ય છે, મૂર્ખનું હૃદય શૂન્ય છે અને દરિદ્રનું સર્વ શૂન્ય છે. તેમજ પાણી વિનાનું સરોવર, ઇંદ્ર વિનાનું દેવભુવન, દાન વિનાને શ્રીમંત, ન્યાય વિનાને રાજા, વિનય વિનાને શિષ્ય, પત્ર પુષ્પ ને ફળ વિનાનું વૃક્ષ, બુદ્ધિ વિનાને છાત્ર, જીવ વિનાનું ગાત્ર અને નાક વિનાનું મુખ શેલતું નથી તેમ પુત્ર વિનાનું ઘર શોભતું નથી.” - રાણી વિચારે છે કે “તે કારણથી હું સર્વથા મંદભાગ્યવાળી છું, નમતા એવા અનેક રાજાઓ વડે શેભતા ભૂપા
ના પણ પ્રસાદનું પાત્ર છતાં અને ચિંતવવા માત્રથી સર્વ વસ્તુની પ્રાપ્તિ સુલભ છતાં જે એક જરા જેટલું અપત્યનું સુખ હું પામી નથી તે મારે આ પ્રાજ્ય એવા રાજ્યથી શું? અનેક સારવસ્તુવાળા સ્થાનેથી શું ? મનહર એવા નગરાથી શું ? સર્વ સ્ત્રીઓથી સુંદર એવા સ્વરૂપથી શું ? કલ્પવૃક્ષની જેમ મનવાંચ્છિત આપનારા મહારાજાના પ્રસાદ (કૃપા) થી શું? ઉદાર ને સ્કાર એવા શૃંગારથી શું ? શરીરને અનુકૂળ એવા દુકૂળ વાથી શું? સર્વ પ્રકારના આજવાદવાળા તાંબૂળથી શું? સ્ફાર એવા બીજા અલંકારોથી શું? અને સ્નેહના ગેહરૂપ દેહથી પણ શું? હા ઈતિ ખેદે! આ
Page #12
--------------------------------------------------------------------------
________________
(૬) શ્રી કામદેવ નૃપતિ કથા ભાષાંતર સુંદર એવા જીવિતવ્યથી પણ શું? હું સર્વથા કેઈ સ્થાને સુખે રહી શકતી નથી. પાકાં ચીભડાંની જેમ મારું હૃદય. મહા દુખવડે ફાટે છે. હું શું કરું? કયાં જાઉ? અને કેની પાસે જઈને દુઃખની વાત કહું? હા માતા ! મને શા માટે જન્મ આપે? હા પિતા! શા માટે મને ઉછેરી ? હા ભર્તા ! તમે શા માટે મને પરણ્યા ? હું તો આવી રીતે દુઃખી સ્થિતિમાંજ કાળ નિગમન કરૂં છું.” ઝી ટુટી કિં ન મુઈ, કિં ન હઈ છારહ પુંજ ન સહિત જિમ હું એવડી, દુઃખ દાવાનળ ગુજ. : આ પ્રમાણે મહાકથી વ્યાપ્ત ચિત્તવાળી, ચિંતાના કલ્લોલથી ચપળ જીવિતવાળી, મહાઆર્તધ્યાનમાં પડેલી, ભૂમિપર સ્થાપના કરી છે દષ્ટિ જેણે એવી, હાથના તળ ઉપર સ્થાપન કર્યું છે મુખ જેણે એવી, પગના અંગુઠાવડે પૃથ્વીને ખેતરતી, દીર્ઘ શ્વાસેવાસવડે ઓષ્ટસંપુટને ધમતી મેટા મેટા અશ્રુઓની ધારાવડે જમીનને સીંચતી અને મહા દુઃખને અનુભવતી પોતાની પટ્ટદેવી સુરકાંતા રાણીને તેના પરિવારના મુખેથી જાણીને સુરદેવ રાજા પણ ઝાંખા થઈ. ગયેલા મુખવાળા તેમજ આકુળવ્યાકુળ મનવાળે થયે. પછી, તરતજ પોતાના સિંહાસન ઉપરથી ઉઠીને ઉતાવળે પગે જ્યાં રાણી છે ત્યાં આવ્યો. તેણે દુઃખના સમૂહવડે પ્રપૂરિત ચિત્તવાળી અને નીચું મુખ કરીને રહેલી રાણીને જોઈ. તેને
હાથવડે પકડી, આગળ બેસી, મુખ ઊંચું કરી, પૂછયું કે-. - “હા દેવી! આમ અકસ્માતુ આટલે બધે શેક શા માટે. ' કરે છે? તારા આવા અતિ શેકનું કારણ શું છે?”
Page #13
--------------------------------------------------------------------------
________________
શ્રી કામદેવ નૃપતિ કથા ભાષાંતર. (૭) ' આ પ્રશ્ન સાંભળીને મહા દુઃખ ને ચિંતાથી સંકુચિત, લેનવાળી રાણીએ નેત્ર ઉઘાડી રાજા સામે જોઈને કહ્યું. કે-“હે સ્વામી ! મેં શોકન્યપણાથી આપ પૃથ્વી પતિને પણ અહીં પધારેલા જાણ્યા નહીં, તેમજ કુળસ્ત્રીને ઉચિત એ અભ્યસ્થાનાદિ વિનય પણ કર્યો નહીં.” આમ બેલતી અને દાઝયા ઉપર ડાંભની જેમ દુઃખ ઉપર દુઃખને ધારણ કરતી તે એકદમ ઉભી થઈ. પ્રાણપ્રિયના ચરણ ઉપર લેચ : નેને સ્થાપન કરી, સૂર્યાસ્ત સમયે કમલિની જેમ સંકુચિત મુખવાળી થઈ સતી પૂર્વની જેમજ અત્યંત શેકના કલેશને અનુભવતી હાથ જોડીને પુતળીની જેમ સ્થિર થઈને ઉભીજ. રહી. રાજા પિતાના વસ્ત્રના છેડાવડે રાણીના નેત્રને લુહીને નેહથી ભરપૂર અને અમૃત જેવી મધુર વાણીવડે છે . કે-“હે દેવી! આટલે અપરિમિત શોક અકસ્માત્ શા કારણથી કરે છે? હું જરાપણ શેકનું કારણ જોઈ શકતું નથી. કેમકે તારા પિયરમાં તારા માતા પિતા વિગેરે કુશળ છે, ભાઈઓ આનંદમાં છે અને સઘળા સ્વજને સુખી છે. અહીં પણ હું. તારાપર પૂર્ણ પ્રસન્ન હોવાથી કેણ સેવક તારે હુકમ ઉપાડતે નથી? મનથી પણ તારું વિરૂપ કેણ ચિંતવનાર છે? તારા કયા મારથ અપૂર્ણ રહેલ છે ? એવું કાંઈપણું ન છતાં હે દેવી! કહે તને શું દુઃખ છે? કે જેથી બાષ્પથી હણાયેલા દર્પણની જેમ ઝાંખા પડી ગયેલા મુખવાળી તું દેખાય છે? પાણીથી પલળેલા વસ્ત્રની જેમ તારાં બંને નેત્રમાંથી આંસુઓ : ટપકી રહ્યા છે, દાવાનળમાં રહેલા કાષ્ટની જેમ તારૂં હૃદય બન્યા કરતું જણાય છે. ગ્રીષ્મઋતુના તાપથી તપેલી રેતીની જેમ તારાં અંગે તપી રહ્યા છે, નિદ્રામાં પડેલી છે તેમ;
Page #14
--------------------------------------------------------------------------
________________
(૮) શ્રી કામદેવ નૃપતિ કથા ભાષાંતર તારું મન શૂન્યતાને પામી ગયું છે, તેથી શિધ્રપણે મૌન તજી દે અને શેકનું કારણ કહે.”
આ પ્રમાણે ઘણું આગ્રહપૂર્વક વારંવાર રાજાએ પૂછયે સતે નિઃશ્વાસ મૂકીને ગગ૬ સ્વરે મહાપ્રયાસે રાણું બેલી કે-“હા ઈતિ ખેદે! હું મંદભાગી પુત્ર વિનાની છું!” આ પ્રમાણેના શબ્દો સાંભળીને નિર્મળ દર્પણની પાસે રહેલા પદાર્થની જેમ તેનું સર્વ દુઃખ પોતાના હૃદયમાં સંક્રમી જવાથી સુરદેવ રાજા બહુ વખત સુધી વિચાર કરીને નેહવાળી દૃષ્ટિથી દુધની ધારાની જેમ રાણીના હૃદયને સિંચતે સતે બે -“હે દેવી! હે પ્રાણપ્રિયા! હું પણ આપણે એ મહાશલ્યને જાણું છું. કુળદીપક એવા એક પુત્રવિના આપણી પછી સર્વ ધર્મકર્મના માર્ગ મૂળથી વિચછેદ પામશે, ઉત્તરોત્તર વૃદ્ધિ પામતા મનેર નાશ પામી જશે, પૂર્વજોના કરેલા પુણ્યના પ્રબ બંધ થઈ જશે એમ લાગે છે, પરંતુ શું કરીએ કર્મનું પ્રતિમલ–તેનું નિવારણ કરે તેવું આ સંસારમાં કઈ નથી.' કહ્યું છે કે – - “જેણે જ્યારે જેવું શુભ કે અશુભ કર્મ કર્યું હોય છે તેને તેવું જ ફળ ઉદય સમયે મળે છે.” વળી “કદાચિત સૂર્ય પશ્ચિમ દિશામાં ઉગે, મેરૂપર્વત ચળિત થાય, અગ્નિ શીતળ થઈ જાય અને પર્વતની શિલા ઉપર કમળ ઉગે તે પણ ભાવી એવી કમની રેખા મિથ્યા થતી નથી. ” “જે ભાવી બનવાનું હોય છે તે બને જ છે અને ન બનવાનું હોય તે કદાપિ બનતું નથી. જુઓ! પર્વતાદિકના શિખર પરથી
Page #15
--------------------------------------------------------------------------
________________
શ્રી કામદેવ નૃપતિ કથા ભાષાંતર. (૯) -ઇન્દ્રધનુષ્યા થાય છે, રત્નાકરમાંથી થતું નથી. ” માટે “હે દેવી! તું રૂદન ન કર, ધેયને ધારણ કર, મનને પ્રસન્ન રાખ, અધું ઠીક થઈ રહેશે.” ( આ પ્રમાણેના રાજાના વચને સાંભળીને કાંઈક રેષથી. રાણું બોલી કે –“હે નાથ ! એવા ઉદાસિનતાના વચને ન એલે. વિચક્ષણ પુરૂએ ભવિતવ્યતા ઉપર ભાવીને આધાર ન રાખે; પરંતુ કાર્યસિદ્ધિને માટે યાચિત પ્રયત્ન કર. કહ્યું છે કે-ઉપક્રમ(ઉદ્યમ)થીજ કાર્યસિદ્ધિ થાય છે, ઉપક્રમથીજ કુટુંબની વૃદ્ધિ થાય છે, ઉપક્રમથીજ કષ્ટ નાશ પામે છે અને ઉપક્રમથીજ હિતની પ્રાપ્તિ થાય છે.” તેથી હે મહારાજ ! આ બાબતમાં સારા નિમિત્તિઓને બેલાવી પૂછો, તીર્થે જાઓ, દાન ઘો, તપ કરે, મંત્રજાપ કરે ને કરાવે, કુળદેવતાને આરાધે અને વિદ્યાને સાધે કે જેથી આપણું અંતરાય કર્મ ક્ષીણ થાય, કેઈ દુષ્ટની કરેલી માયા હોય તે ક્ષય પામે, કલ્યાણની વાર્તા વિસ્તરે અને સર્વે મને રથ સિદ્ધ થાય.” - આ પ્રમાણે સાંભળીને રાજા બે કે-“ હે દેવી! તેં બધું યેાગ્ય કહ્યું છે, તે હવે હું એ પ્રયત્ન કરીશ કે જેથી આપણા સર્વ મનોરથ સિદ્ધ થશે.” રાજા આ પ્રમાણે કહે છે તે જ વખતે આરામપ્રદેશમાં થતા ગંભીર દુંદુભીને ધ્વનિ અકસ્માત રાજાએ સાંભળ્યો, તેથી અત્યંત ખુશી થયેલા રાજાએ માન્યું કે- જરૂર આવા આકસ્મિક શુકન થવાથી અમારા મનેરની સિદ્ધિ થશે.” - રાજા આ પ્રમાણે ચિંતવે છે તેવામાં કાંતિના સમૂહવડે.
Page #16
--------------------------------------------------------------------------
________________
(૧૦) શ્રી કામદેવ નૃપતિ કથા ભાષાંતર.
આકાશતળને પૂરતી અને ચળાયમાન પતાકાઓવડે નૃત્ય કરતી તેમજ બહારના ઉદ્યાનમાં ઉતરતી દેવવિમાનાની પંક્તિ રાજાએ જોઈ. તે જોઈને ‘ આ શું ?’ એમ ખેલતા રાજા તત્કાળ રાજસભામાં આવીને બેઠા. એટલામાં આરામપાલકે આવી પ્રણામ કરીને નિવેદન કર્યું. કે– હે દેવ ! કોઈક કેવળજ્ઞાની મુનીશ્વર હમણાજ આપના ઉદ્યાનમાં પધાર્યાં છે. અને દેવોએ નિર્માણ કરેલા સુવર્ણમય કમળ ઉપર મીરાજ્યા છે. તેમને વંદન કરવા માટે અનેક દેવે વિમાનમાં બેસીને આકાશમાર્ગથી ઉતરે છે. ” આ પ્રમાણેની હકીકત સાંભળી તેને પારિતાષીક દાન આપીને રાજા વિચારવા લાગ્યું કે“ અહે! મારા ભાગ્યના ઉદયથીજ અત્યારે કેવળી ભગવત મારા ઉદ્યાનમાં પધાર્યા છે; તેા હું તેમને વાંદીને નિષ્પાપ, . નિઃસદેહ અને સિદ્ધાવસ્થાને સાધ્ય કરનારો થાઉં.
,,
29
આ પ્રમાણે આનંદપૂર્વક ખેલતા રાજા અંતઃપુરના પરિવાર સહિત મેટી ઋદ્ધિવર્ડ તરતજ વનમાં ગયા અને વિધિપૂર્વક કેવળી ભગવંતને વાંઢીને તેમજ સ્તવીને પૃથ્વીપીઠ ઉપર યથાચિત સ્થાનકે બેઠા. પછી કેવળી ભગવતે અમૃતસમાન વાણીવડે દેશના આપવા માંડી. તે આ પ્રમાણે
“ સારાં કુળમાં જન્મ, અનેક પ્રકારની સ ંપદાની પ્રાપ્તિ, પ્રિયજનાના સમાગમ, સુખની શ્રેણિ, રાજકુળમાં મહુમાન અને નિર્મૂળ યશ વિગેરે ધરૂપી વૃક્ષનાં ફળેા છે; અને દુર્ભાગીપણુ‘, અનાથતા, વિકળતા, નીચકુળમાં જન્મ, દારિદ્ર, સ્વજનાથી પરાભવ, દુઃસ્થપણું, પરના સેવકપણું, અપત્યરહિતપણું, નિવૃત્તિ રહિતપણું, કુશય્યા, કુસ્રી, ફુલાજન અને
Page #17
--------------------------------------------------------------------------
________________
શ્રી કામદેવ નપતિ કથા ભાષાંતર. (૧૧), વ્યાધિઓ વિગેરે પાપરૂપ વૃક્ષના મોટા અને વ્યક્ત એવાં ફળે છે. ઇત્યાદિ.”
આ પ્રમાણેની દેશના સાંભળી રાજાએ મુનીશ્વરને નમીને પૂછ્યું કે-“હે ભગવદ્ ! કયા કર્મથી મને અને મારી રાણીને અનપત્યપણાનું દુઃખ પ્રાપ્ત થયું છે ?” કેવળી કહે છે કે-“હે રાજન ! આજ દ્વીપમાં ને આજ ભરતક્ષેત્રમાં અચળ નામના ગામમાં પૂર્વે વિકમ નામને કુટુંબી' વસતો. હતો. તેને વિકમદેવી નામે સ્ત્રી હતી. તેના બાળકે પાડોશી. બ્રાહ્મણના બાળકો સાથે કીડા કરતા હતા. અન્યદા પિતાના ખેતરમાં થયેલ પાક જોવા તેઓ પોતાને ખેતરે ગયા. ત્યાં પોતાના બાળકની સાથે પાડોશી બ્રાહ્મણના બાળકને સી. તથા ચીભડાં વિગેરે ખાતાં જોઈને કોપાયમાન થઈ તે વિક્રમ બે કે–રે રે દુરાચારીઓ ! તમને અહીં કોણે લાવ્યા હતા ? મારૂં બધું ક્ષેત્ર ખાઈ ગયા, હવે તમને શું શિક્ષા કરૂં? જેટલી કરૂં તેટલી ઓછી છે, પણ શું કરું તમે પાડોશીના છોકરાં છે, તેથી તેની દાક્ષિણ્યતા આડી આવે છે. હું તે. કહું છું કે કોઈ પાડોશીને છોકરાંજ ન હોય તે સારૂં.” આ પ્રમાણે વારંવાર કહેવાથી પુત્રપ્રાપ્તિ સંબંધી અંતરાયકર્મ બાંધ્યું. અજ્ઞાનપણું હોવાથી તેને પશ્ચાત્તાપ ન કર્યો તેમ તે પાપને આળાવ્યું પણ નહીં.
ત્યારપછી તેઓ ઘરે ગયા. અદા કેઈ માપવાસી મુનિ પધાર્યા. તેમને ઘી સાકર સહિત પાયસ (ક્ષીર) ભાવ
૧ કણબી–ખેડુત.
Page #18
--------------------------------------------------------------------------
________________
(૧૨) શ્રી કામદેવ નૃપતિ કથા ભાષાંતર.
ભક્તિપૂર્વક વહોરાવવાવડે ભેગફળ કર્મ ઉપાડ્યું. તેણે કરીને તમે આ ભવમાં રાજા રાણી થયા છે અને સંતાન સંબંધી અંતરાય કર્મ બાંધેલ હોવાથી તમને અનપત્યપણું પ્રાપ્ત થયું છે.”
- કેવળી ભગવંતના વચનથી આ પ્રમાણે પિતાને પૂર્વભવ જાણુને રાજા રાણી વિચારવા લાગ્યા કે- અહે! અજ્ઞાનપણથી છ લીલામાત્રમાં તીવ્ર કર્મબંધ કરી પિતાના આત્માને કલેશરૂપ સમુદ્રમાં પાડે છે. આપણને ધિક્કાર છે! આપણે પાડેશીના બાળકોને કેવા કટુ શબ્દો કહ્યા ? હવે આજથી મનવડે પણ કેઈનું વિરૂપ-અહિત ચિંતવશું નહીં.” આ પ્રમાણે વિચારીને પછી ગુરૂમહારાજને કહ્યું કે-“હે સ્વામી! હે પ્રભુ! હવે અમારાપર કરૂણા કરે અને અમને અમારા પાપનું પ્રાયશ્ચિત્ત આપો. આ મહા પાપમાંથી અમારે ઉદ્ધાર કરો.” આ પ્રમાણે વારંવાર મનશુદ્ધિવડે બોલતા અને પિતાના આત્માને નિંદતા એવા તેઓએ કેવળીને નમસ્કાર કર્યો. એટલે કેવળી બોલ્યા કે
- “હે મહાનુભાવે ! પ્રાણુઓ સુખે સુખે સહેજે કર્મ બાંધે છે, પણ તેના વિપાક ભેગવતાં આકરાં થઈ પડે છે. જુઓ ! સ્ત્રી હસતાં હસતાં ગર્ભ ધારણ કરે છે પરંતુ પ્રસવ વખતે રેવું પડે છે. પૃષ્ટ, બદ્ધ, નિધત્ત ને નિકાચીત-એમ કેમ ચાર પ્રકારે બંધાય છે. તેમાં જેમ સોયને ઢગલે પૃથ્વી- પર કર્યો હોય તે ત્યાં સુધી પરસ્પર મળેલ રહે છે કે જ્યાં - સુધીમાં કોઈને હાથ કે પગ લાગે નહી. હાથ કે પગ લાગે કે.
Page #19
--------------------------------------------------------------------------
________________
શ્રી કામદેવ નૃપતિ કથા ભાષાંતર. (૧૩) તરતજ તે સો વીખરાઈ જાય છે, તેમ જે કર્મ ઉપગવાળાથી પણ સહસત્કારે બંધાઈ ગયું હોય તે માત્ર આલેચના કરવાથીજ છુટી જાય છે. તે કર્મ સ્પષ્ટ કહેવાય છે. તેજ સાયને સમૂહ દોરાવડે બાંધેલ હોય તે હાથ પગ લાગવા માત્રથી વેરાઈ જતું નથી, પણ દોરે છોડીએ ત્યારે જ છુટે થાય છે, તેમ પ્રાણાતિપાતાદિ દેષથી બંધાયેલા કર્મ આલોચન અને પ્રતિક્રમણવડે જ છુટે છે. તેવા કર્મ બદ્ધ કહેવાય છે. તે જ સમયને સમૂહ જેમ જેમ દેરે બાંધેલે વધારે વખત સુધી રહે તેમ તેમ કાટ લાગવાથી તે એકરૂપ જે થઈ જાય છે, તે સમય બંધ છોડવાથી છુટી પડતી નથી, પરંતુ તેલવડે મૃક્ષણ કરવાથી, અગ્નિમાં તપાવવાથી અને પથ્થર સાથે ઘસવાથી ઘણા પ્રયાસે છુટી પડે છે, તેમ જ કર્મ બાવનવગનાદિ દર્પવડે અથવા કરણરૂપ આકુટ્ટીવડે (જાણી જોઈને) બાંધેલું હોય અને ઘણા કાળ સુધી ન આળવવાને લીધે જીવપ્રદેશની સાથે ગાઢ નિબદ્ધ થઈ ગયું હોય તે કર્મ તીવ્ર પશ્ચાત્તાપ, નિંદના અને ગુરૂએ આપેલા ઘોર છમાસાદિ તપવડે કરીને જ છુટી શકે છે. તેવું કર્મ નિયત કહેવાય છે. અને તેજ સેયને સમૂહ અગ્નિથી ધમી ઑઢાના ઘણથી ટી પી લેહના પિંડમય કરી નાખ્યું હોય છે તે તે બહુ ઉપક્રમ કરવાથી પણ છુટો પડી શકતું નથીપરંતુ જેમ લોહપિંડ કર્યો તેમ તેને પાછા ભાંગી ભાંગીને ફરીને ઘડવામાં આવે તે જુદી જુદી સાથે થાય છે, તેમ જે કમ જાણે બુજીને જીવે આકુટ્ટીવડે કર્યું હોય અને મહા દુષ્ટ ભાવથી “આ મેં બહુજ ઠીક કર્યું, ફરીને પણ આમ જ કરવું.” આમ વારંવાર તેની અનુમોદના કરી હોય, જરા માત્ર પણ
Page #20
--------------------------------------------------------------------------
________________
(૧૪) શ્રી કામદેવ નૃપતિ કથા ભાષાંતર. આગેવ્યું ન હોય તે કર્મ છવપ્રદેશની સાથે ગાઢ એકત્વ પામી જાય છે. તેવું કર્મ જેવું બાંધ્યું હોય તેવુંજ-તેજ પ્રકારે ભેગવવાથી અથવા ઘેર તપસ્યા કરવાથી છુટે છે– અન્યથા છુટતું નથી. આવું કર્મ નિકાચીત કહેવાય છે.'
તમે પૂર્વભવે “કઈ પાડોશીને છોકરાંજ ન હોય તે સારૂં.” આવું દુષ્ટ અને પાપકારી વાકય વારંવાર બેલવાથી અને પછી તેને બીલકુલ નહીં આગેવવાથી નિકાચીત જેવું અંતરાય કર્મ બાંધ્યું છે, તેમાંથી આજ સુધીમાં ઘણું ભેગવ્યું અને અત્યારે નિંદાગહપૂર્વક આલોચના કરવાથી ઘણું અપાવ્યું, હવે શેષ રહ્યું છે તે દશ પ્રકારના પ્રાયશ્ચિત્ત પૈકી છઠ્ઠા તરૂપ પ્રાયશ્ચિત્તથી ક્ષય જશે. ઉત્કૃષ્ટ તપપ્રાયશ્ચિત્ત શ્રી અષભદેવને વારે બારમાસી, મધ્યના બાવીશ તીર્થંકરને વારે આઠમાસી અને શ્રી મહાવીર પ્રભુને વારે છમાસી હોય છે. તપવડે નિકાચીત કમને પણ ક્ષય થાય છે, એવું સર્વાનું વચન છે. એ તપ કર્મની નિર્જરા માટે જ કરવાનું છે. કહ્યું છે કે-આ તપ આ લોક સંબંધી સુખને અર્થે ન કરે, પરલોક સંબંધી સુખની પ્રાપ્તિ માટે ન કર, કીર્તિ કે ચશાદિક મેળવવા માટે ન કરે; માત્ર નિર્જરા માટેજ કર.” તમારે અવશેષ રહેલા અંતરાય કર્મની નિર્જરાને માટે ૧૦૮ આંબેલ કરવારૂપ પ્રાયશ્ચિત્ત કરવું ઘટે છે. તે તપ સમ્યકત્વમૂળ બારવ્રતધારી મનુષ્યને અત્યંત ફળદાયક થાય છે.” આ પ્રમાણે કહીને કેવળી ભગવતે સમ્યકત્વનું
સ્વરૂપ તથા શ્રાવકના બારવ્રત સંબંધી વિચાર વિસ્તારથી કહ્યો. : હવે રાજાએ રાણી સહિત મોટા સવેગના રંગ સાથે
Page #21
--------------------------------------------------------------------------
________________
શ્રી કામદેવ નૃપતિ કથા ભાષાંતર. (૧૫) પિતાનું દુશ્ચરિત્ર બધું આળવીને તેમજ તેવા પ્રકારનું પાપ ફરીને ન કરવાનો નિર્ણય કરીને કેવળી ભગવંતને કહેલે તપ અંગીકાર કર્યો. તથા સમ્યકત્વમૂળ બાર વ્રતો પણ સ્વીકાર્યા. પછી અત્યંત ભક્તિપૂર્વક કેવળીને નમસ્કાર કરીને પિતાના નગર તરફ ચાલે છે તેવામાં તેના સમિપ ભાગે ઘણું આભૂષણેથી શોભતે એક દેવ પ્રગટ થયે. તે બે કે –“હે નૃપતિ ! હે મિત્ર! જુઓ, જુઓ, પરમેષ્ટિ મહામંત્રને કે પ્રભાવ છે? મારું ચરિત્ર એવું છે કે જે સાંભળવાથી કેને આશ્ચર્ય ઉત્પન્ન ન થાય? માટે હે મહીપતિ ! પાછા ચાલે ને કેવળી ભગવંતને જ તે પૂછે, અનપત્યપણના દુઃખને જળાંજળી આપે. સર્વ અંધકારને નાશ કરનાર સૂર્યને ઉદય થાય પછી દીપકનું શું કામ ? ”
આ પ્રમાણે કહી રાજાને બાવડે પકડી પિતાની સાથે કેવળી પાસે લઈ ગયે. ત્યાં ત્રણ પ્રદક્ષિણ દઈ જમીન સાથે ભાળ લગાડી ભક્તિપૂર્વક નમસ્કાર કરી હાથ જોડીને તે દેવે પિતાના પૂર્વભવને વૃત્તાંત પૂળ્યો. એટલે કેવળી રાજને ઉદ્દે‘શીને બેલ્યા કે-“આ જબૂદ્વીપને વિષે ભરતક્ષેત્રમાં અયોધ્યા નામે નગરી છે. જ્યાં પ્રથમ તીર્થકર શ્રી ત્રાષભદેવ અને ભરતચકી થયેલા છે. ભરતચક્રીએ સર્વ શ્રાવકોને બેલાવીને કહ્યું કે-“આજથી તમારે મારે ત્યાં નિરંતર જમવું અને ધર્મધ્યાન કરવું. ” અહીંથી જતી વખતે હું આદર્શમાં મારું રૂપ જેતે હઉં ત્યારે મારી પાસે તમારે આ પ્રમાણે બોલતા જવું કેfજતો મવાન, વૃદ્ધતે મા, તમન્મદિન મદન “ તમે છતાયેલા છે, ભય વધે છે, તેથી (આત્માને) ન હણે, ન
Page #22
--------------------------------------------------------------------------
________________
(૧૬) શ્રી કામદેવનપતિ કથા ભાષાંતર. હશે.” આ પ્રમાણે પ્રવૃત્તિ ચાલતાં જમનારાઓની સંખ્યા વધી પડી, એટલે રસેઈઆએ આવીને ભરતચકીને વિજ્ઞપ્તિ કરી છે-“હે સ્વામી ! અમારે કેટલા માણસની સેઇ કરવી ? આમાં સંખ્યા જાણવામાં આવતી નથી અને રોજ વધતી જાય છે; માટે ખરા શ્રાવકની ખબર પડે એવું કાંઈક કરો. પછી ચક્રીએ સમ્યગ પ્રકારે ધર્મની પરીક્ષા કરીને શુદ્ધ શ્રાદ્ધોના હૃદય ઉપર કાકિયું રત્નની ત્રણ રેખાઓ કરી, અને તેમને ભણવા માટે ચાર આર્યવેદે રચ્યા, તેમજ છ છ મહીને તેમની પરીક્ષા લેવાનું રાખ્યું. ભરતચક્રી મેક્ષે ગયા પછી આદિત્યચશા વિગેરેએ તેની આઠ પેઢી સુધી ત્રણ ખંડનું રાજ્ય ભગવ્યું અને પ્રથમની રીતેજ શ્રાવકને જમાડ્યા. ત્યારપછી તેમના વંશજોએ અજિતનાથ છ થયા ત્યાં સુધી શ્રાવકનું ગૌરવ કર્યું. તે શ્રાવકે દરરોજ મદન મોહન એમ બેલતા હતા તેથી કાળે કરીને બ્રાહ્મણે કહેવાયું. ત્યારપછી અસંખ્ય કાળ વ્યતીત થયે તે બ્રાહ્મણના વંશમાં હે રાજા! તારા પૂર્વભવમાં તારે પડેશી સેમશર્મા નામે બ્રાહ્મણ થર્યો. જેના બાળકે તારા ક્ષેત્રમાં ખાતા હતા અને જેને તે શ્રાપ આપ્યું હતું.
હવે તે બ્રાહ્મણ કિયાવાન હતું, છતાં ખાટા સંસર્ગથી માંસલુબ્ધ થયું. તેણે પોતાની ભાર્યાને કહ્યું કે તારે દરરોજ મારે માટે માંસ રાંધવું. ”તે તે પ્રમાણે કરવા લાગી. અન્યદા રાત્રીએ તેણે મયૂરનું માંસ રાંધ્યું હતું, તે બીલાડી ખાઈ ગઈ, તે વખતે બીજું માંસ ન મળવાથી અને કેઈ અનાથ બાળક મરણ પામેલું મળી જવાથી તેનું માંસ તેણે રાંધ્યું. તેને સ્વાદ અપૂર્વ આવવાથી તેણે “આ કેનું માંસ છે?
Page #23
--------------------------------------------------------------------------
________________
શ્રી કામદેવ નૃપતિ કથા ભાષાંતર. (૧૭), એમ સ્ત્રીને પૂછયું. તેણે ખરી વાત કરી, એટલે પછી દરરોજ મનુષ્યના બાળકે ચરાવી, મરાવીને તેનું માંસ ખાવા લાગે. આ વાત રાજાના જાણવામાં આવતાં રાજાએ તેને પિતાના નગરમાંથી કાઢી મૂકયે તે મનુષ્યરાક્ષસ થયે.
*
* ક
* -
- અન્યદા માર્ગે જતા કેઈ સાધુને જોઈને તે તેને મારવા દેશે. સાધુએ પરમેષિમંત્રના પાઠથી તેને સ્થભિત કરી દીધું. પછી તેને પ્રતિબંધ પમાડી નમસ્કાર મંત્ર શીખવ્યું.” તે હિંસા તજી દઈને એક ગુફામાં રહ્યો. તેને ગુફામાં રહેલો જાણીને નગરના લેકેએ ત્યાં જઈને તેને મારી નાખે. પરમેષિમંત્રના ધ્યાનથી તે મરણ પામીને દેવ થયો. હે રાજા ! તે આ તમારી પાસે ઉભે રહેલ છે. તેણે ઉપજતી વખતે “મને આ દેવ સંબંધી ઋદ્ધિ કેમ પ્રાપ્ત થઈ ?”', તેને વિચાર કરી અવધિજ્ઞાનને ઉપગ દેતાં નમસ્કાર મહા- : મંત્રનું ફળ જાયું. તેથી તે અહીં અમને વાંદવા આવ્યું., ત્યાં તમને પૂર્વભવના મિત્ર પાડેશીને જોઈને નમસ્કારનું મહાભ્ય જણાવવા માટે તમને અહીં લઈ આવ્યું અને તમારી સાથેના સંબંધવાળે તેને પૂર્વભવ પૂગ્યો.”
આ પ્રમાણે કેવળી ભગવંત પાસેથી તે દેવને પૂર્વ ભવ સાંભળી સુરદેવ રાજા ચિત્તમાં ચમત્કાર પામીને વિચારવા લાગે કે- અહે! શું નમસ્કાર મહામંત્રને અપૂર્વ મહિમા! જેના ધ્યાનથી આ બાળહત્યા કરનારે મનુષ્પરાક્ષસ પણ વગે ગયે ! તેથી તે મહામંત્રનું જ ધ્યાન કરવું.” આ પ્રમાણે વિચારીને નમસ્કારનું સ્વરૂપ, ફળ અને તેના જાપની.
Page #24
--------------------------------------------------------------------------
________________
(૧૮)
શ્રી કામંદેવ નૃપતિ કથા ભાષાંતર.
વિધિ પૂછી. એટલે કેવળી ખેલ્યા કે− રાગ, દ્વેષ, કષાય અને પાંચ ઇંદ્રિયાને તેમજ પરિસહું અને ઉપસર્ગને જેમણે જીત્યા છે-નમાવ્યા છે તે અરિહંતને નમસ્કાર થા.’ આ પ્રમાણે આખા નમસ્કારના નવે પદનું સ્વરૂપ વિસ્તારથી કહ્યું. પછી તેના ફળ તરીકે કહ્યું કે- આ લેાકમાં અર્થ, કામ, આરાગ્ય અને અભિરતિની ઉત્પત્તિ અને પરલેાકમાં સુકુળમાં જન્મ, સ્વર્ગ અને મેાક્ષની પ્રાપ્તિ એ નમસ્કાર મંત્રના સ્મરણાદિકથી થાય છે. હવે તેના જાપના વિધિ કહે છે-.
એ મંત્રના જાપ કરનાર મનુષ્ય પ્રથમ દેહવસ્ત્રાદિકવડે શુદ્ધ થઈ ત્રણ કાળ શ્રી જિનેશ્વરની પૂજા કરીને, તેમની પાસે સુખાસનપૂર્વક એસી, એષ્ટપુટ બંધ કરી, નાસિકા ` ઉપર દૃષ્ટિનું સ્થાપન કરીને, પરસ્પર દાંત ન અડે તેવી ' રીતે, પ્રસન્ન મુખવાળા તેમજ અપ્રમત્ત ( અપ્રમાદી ) થઇને, સ્થિર ચિત્તે, ત્રણ શુદ્ધિવડે શુદ્ધ ચારિત્રી થઈને, વિશિષ્ટ પ્રકારના તપ કરીને, અખંડ ને ઊજવળ ૩૬-૩૬ અક્ષતાવડે ત્રણ ઢગલી કરીને ૧૦૮ વાર નવકાર મંત્રના જાપ કરે. તે મનુષ્ય સ્વર્ગની પ્રાપ્તિ તા દૂર રહેા (તે પામે તેમાં તે નવાઈ શી ?) પરંતુ પરિણામની નિળતા વિશેષ થવાથી તીર્થીકર નામકમ પણ ઉપાર્જન કરે. જે કેાઇ આ નિયંત્રણાવડે નિયંત્રિત થઈને જાપ ન કરી શકે તે પણ જે રીતે બની શકે તે રીતે લાખ જાપ કરીને લાખ અક્ષત પ્રભુ પાસે ઢાવે તે તે-નિર્મળ સમ્યગ્ દષ્ટિપણું પ્રાપ્ત કરે છે. ઘાર પાપકમી જીવ પણ પાપકમથી નિવૃત્ત થઈને ક્રેાડવાર જાપ કરીને ક્રોડ અક્ષત પ્રભુ પાસે ઢાવે તે તે પાપથી મૂકાઇ સાત આઠ ભવમાં
Page #25
--------------------------------------------------------------------------
________________
શ્રી કામદેવનપતિ કથા ભાષાંતર. (૧૯) સિદ્ધિ પદને પામે છે. મનની સ્થિરતાને અનુસાર સર્વત્ર ફળની પ્રાપ્તિ થાય છે એમ સમજવું.
- હવે મન સ્થિર કરવાને ઉપાય બતાવે છે-જાપ ત્રણ પ્રકારે થાય છે. પૂર્વાનુપૂર્વીએ, પશ્ચાતુપૂર્વીએ અને અનાનુપૂર્વીએ. તેમાં નવકારના નવે પદેને કમસર પાઠ કરવો તે પૂર્વીનુપૂર્વી. આ રીતને જાપ મન સ્થિર કરવા માટે કમળઅંધથી કર. કમળબંધ આ પ્રમાણે-નાભિપ્રદેશથી ઉદ્દભવેલી કમળની નાળ બ્રહ્મરંધ્રમાં પ્રતિષ્ઠિત થાય છે. તેના મધ્યમાં એક પદ ને તે કમળના આઠ દળે આઠ પર ધ્યાવા, તે કમળબંધ કહેવાય છે. તેમાં આદ્યપદના ઉચ્ચાર વખતે કમળના મધ્યની કર્ણિકામાં અષ્ટપ્રાતિહાર્યસમેત શ્વેતવર્ણી અરિહંતનું ધ્યાન કરવું. પછી બીજા પદના ઉરચાર વખતે લલાટના ઉપરલે ભાગે સિદ્ધાસને બેઠેલા રક્તવર્ણ સિદ્ધનું ધ્યાન કરવું. ત્રીજા પદના ઉચાર વખતે જમણુ કાનના ઉપરલે ભાગે પ્રવચન મુદ્રાએ
રિમંત્રને સંભારનારા સુવર્ણ (પીત)વણ આચાર્યનું ધ્યાન કરવું. ચોથા પદના ઉચ્ચાર વખતે ચીવા(ડેક)ની ઉપરના પશ્ચિમદને શિષ્યને આગમને પાઠ કરાવતા નીલવણું ઉપાધ્યાયનું સ્મરણ કરવું. પાંચમા પદના ઉચ્ચાર વખતે ડાબા કાનના ઉપરલા ભાગે કાર્યોત્સર્ગમાં સ્થિત શ્યામવર્ણવાળા સાધુઓનું મરણ કરવું. અથવા પાંચે પરમેષ્ઠિનું કમળના પાંચ સ્થાનમાં સ્ફટિકવણે ધ્યાન કરવાથી તે ધ્યાન સર્વ કર્મના તેમજ સર્વ વ્યાધિ ઉપાધિના ક્ષય માટે થાય છે. બાકીના ચાર પદ ચાર - વિદિશાના ચાર દળ પર દષ્ટિ રાખીને ગણવા.” . આ પ્રમાણે કેવળી ભગવંતના વચનેને સાંભળીને રાજાએ
Page #26
--------------------------------------------------------------------------
________________
(૨૦) શ્રી કામદેવ નૃપતિ કથા ભાષાંતર.
વિધિપૂર્વક લક્ષ જાપ કરીશ.” એમ નિશ્ચય કરી કેવળી ભગવંતને નમીને પેલા દેવપ્રત્યે બેલ્યા કે- તમે બહુજ ઉત્તમ કાર્ય કર્યું–મારાપર પરમ ઉપકાર કર્યો કે મને પરમેષ્ટિ મંત્ર જાપ કરવાનું શીખવ્યું. આ તમારા ઉપકારને પ્રત્યુપકાર કોડેભવે પણ હું કરી શકીશ નહી અને તમારે અનુણ પણ થઈ શકીશ નહીં. ” આ પ્રમાણે પ્રીતિપૂર્વક કહીને તે દેવને વિસર્જન કર્યો. પછી પિતાના નગરમાં આવીને પિતાના દેશ આખામાં અમારી પડહ વગડાવ્યું. અને પિતે સ્વસ્થ ચિત્તવાળા થઈને સ્ત્રી સહિત કેવળી ભગવંતે કહેલા વિધિ પ્રમાણે પરમેષ્ઠિ મહામંત્રને લક્ષ જાપ કરવાને પ્રારંભ કર્યો. તે આ પ્રમાણે - -
પ્રભાતે સ્તક જળવડે સ્નાન કરી, પવિત્ર અને વેત વસ્ત્ર ધારણ કરી, આંબેલને તપ કરી, સર્વજ્ઞ પરમાત્માની પૂજા કરી, અખંડ શીળવાળા રાજાએ અખંડ અક્ષતે મૂકી ૩૨૪ વાર નવકાર મંત્ર જાપ કર્યો. એજ રીતે મધ્યાહે તેમજ સંધ્યાકાળે પણ જાપ કર્યો. એ પ્રમાણે ૧૦૮ આંબેલ કરી ૧૦૮ દિવસે લાખ ઉપરાંત જાપ પૂર્ણ થવાથી તેનું બાકી રહેલું અંતરાયકર્મ ક્ષય પામ્યું. પછી પારણાને દિવસે સર્વ જિનચૈત્યમાં મહાપૂજા (આંગી વિગેરે) કરાવીને દીનાદિકને ઉચિત દાન આપ્યું. ધાર્મિક જનને શ્રેષ્ઠ અને સ્નિગ્ધ અશનવડે ભેજન કરાવી, સાધુ મુનિરાજને શુદ્ધ આહારવડે
૧ ત્રણ બાધાપારાની નવકારવાળી ગણવાથી ૩૨૪ નવકારને જાપ થાય. એ પ્રમાણે ૧૦૮ દિવસ ત્રણ ટંક જાપ કરવાથી એક લાખ ઉપરાંત ૪૯૭૬ નવકારને જાપ થાય,
Page #27
--------------------------------------------------------------------------
________________
શ્રી કામદેવ નૃપતિ કથા ભાષાંતર. ( ૨૧ ) પડિલોભી, ઘી સાકર ને દુધ વિગેરેથી પારણું કરી સર્વ સંસારવ્યાપાર તરફ એગ્ય ધ્યાન આપી સુખે નિદ્રાવશ થયા.
તેજ રાત્રીએ કેઈ પુણયવાન છવ રાણુના ઉદરમાં ગર્ભપણે ઉત્પન્ન થયે સતે કામદેવ ત્યાં આવીને “કાંતિના સમૂહવડે દિશાઓને પ્રકાશિત કરતા પરંતુ અંતઃધૂસર એવા સૂર્યના બિંબની જેવા અને ધીમે ધીમે સર્વ બાજુથી દેદીપ્યમાન થતા એ પુત્રને તું ધારણ કર.” એવું વરદાન આપીને અદશ્ય થયા. આવું સુખે સુતેલી રાણીએ સ્વપ્ન દીઠું. તે દેખીને રાજા પાસે જઈ મધુર વાણવડે રાજાને જગાડને પિતાને આવેલા સ્વપ્ન સંબંધી હકીકત કહી સંભળાવી. તે સાંભળીને રાજા બે કે-“ભાસ્કર જે દેદીપ્યમાન પુત્ર તને થશે, પરંતુ રવીના બિંબની અંદર ઘૂસરતાને હેતુ હું સમજી શકતા નથી.” રાજા આમ કહે છે તેવામાં શંખના ધ્વનિવડે સર્વ નગરને પૂરી દેતે મંગળપાઠક આ પ્રમાણે
–“કાંઈક ધૂસર એવું જે ભાસ્કરનું બિંબ કાંતિવડે દિશા એને પ્રકાશિત કરતું સતું અનુક્રમે પૂર્ણ કાંતિવાળું થાય છે. તે સૂર્ય તમને હર્ષને માટે થાઓ.”
હવે તે સ્વપ્નનું રાજાએ કહેલું ફળ તથા તેજ વખતે થયેલી મંગળપાઠકની વાણી સાંભળી પ્રમાદવડે વ્યાપ્ત થયેલી રાજપત્ની શકુનગ્રંથી બાંધીને પિતાને સ્થાને આવી અને પૂર્વની જેમ ધર્મકાર્ય કરતી સતી ગર્ભનું પ્રતિપાલન કરવા લાગી. અનુક્રમે ગર્ભ સ્થિતિ પૂર્ણ થયે સારે સમયે સર્વ લક્ષણ સંયુક્ત પુત્રને પ્રસજો. પિતાને-અપુત્રીયાને પુત્રની
Page #28
--------------------------------------------------------------------------
________________
(૨૨) શ્રી કામદેવ નૃપતિ કથા ભાષાંતર. ઉત્પત્તિ થઈ તેથી રાજાને વિશેષ પ્રમોદ થયો. તેથી તેણે અનેક પ્રકારના મહોત્સવ કર્યા. સૂતકના દિવસે વ્યતિત થયા પછી, સ્વપ્નને અનુસરે માતાપિતાએ પુત્રનું “કામદેવ નામ પાડ્યું.. છે. તે પુત્ર શુક્લપક્ષમાં ચંદ્રની જેમ અને નંદનવનમાં કલ્પવૃક્ષની જેમ વૃદ્ધિ પામવા લાગ્યા. કમળમાં રાજહંસની જેમ રાજાઓના ખોળામાં રમતે સતે તે સર્વને આનંદ. આપવા લાગ્યો. અનુક્રમે પાંચ વર્ષ થયે એટલે રાજાએ તેને લેખશાળામાં ભણવા મૂકો. તેજ અરસામાં શત્રુના સૈન્યાદિકથી પીડાતા પિતાના દેશને જાણીને ભંભા વગાડવાપૂર્વક સંન્નદ્ધબદ્ધ થઈ સારસાર સૈન્ય સહિત સુરદેવ રાજા દેશરક્ષા કરવા ચાલ્યા. અહીં કામદેવ કુમાર પંડિતે યથોચિત તાડનાપૂર્વક ભણાવવા પ્રયત્ન કર્યા છતાં પૂર્વના અશુભ. કર્મના ઉદયથી અક્ષર માત્ર પણ શીખી શકે નહીં. એમ અનુક્રમે તે સેળ વર્ષને થયો. એ અરસામાં રાજા વૈરીઓને પરાસ્ત કરીને દેશમાં સ્વસ્થતા ઉપજાવી, પરરાજ્યમાં પણ પિતાની આજ્ઞા પ્રવર્તાવી વિજેતાપણે પિતાની રાજધાનીમાં પાછા આવ્યા.
કામદેવ કુમારે માંચાઓ, પતાકાઓ તથા તેણે વિગેરેથી નગરને શણગારીને પિતાની સામે જઈ પૃથ્વીતળપર ભાળ લગાડીને નમસ્કાર કર્યો. રાજા પગલે પગલે અપૂર્વ મહોત્સવ સાથે નગરમાં પ્રવેશ કરીને રાજમહેલના સિંહદ્વારે હાથી ઉપરથી નીચે ઉતરી સર્વોત્તમ વેળાએ અંતઃપુરમાં. પ્રવેશ કરી સિંહાસન શોભાવીને બેઠા. તે વખતે પ્રણામ
Page #29
--------------------------------------------------------------------------
________________
શ્રી કામદેવ નૃપતિ કથા ભાષાંતર. (૨૩) કરીને સામે બેઠેલા, સ્પષ્ટ એવા લાખે રાજલક્ષણથી શોભતા, અત્યંત તેજસ્વી, રૂપવડે જીતેલ છે કામદેવને જેણે એવા કામદેવ પુત્રને જોઈને “સર્વગુણ સંપૂર્ણ એવે આ મારો પુત્ર યૌવન પામે છે, હવે કેણ એવી ધન્ય કન્યા છે કે જેની સાથે એનું પાણગ્રહણ થશે?” આ પ્રમાણે રાજા ચિંતવે છે તેવામાં પ્રતિહારીએ નિવેદન કરેલ કેઈ દૂત સભામાં આવી રાજાને પ્રણામ કરીને પિતાના આગમનને હેતુ આ પ્રમાણે જણાવ્યું.
“હે રાજન ! વણારસી નગરીમાં સર્વ શત્રુરૂપ હસ્તિઓને ત્રાસ પમાડવામાં સિંહસમાન શ્રી વૈરીસિંહ નામને રાજા પૃથ્વીનું પાલન કરે છે. તે રાજાને સર્વ અંતઃપુરીમાં રત્નસમાન, શીલગુણમાં યત્નવાળી અને પ્રભૂત ગુણવાળી ગુણવી નામે રાણી છે. તેમને નિરૂપમ રૂપ, લાવણ્ય, શીલ, કાંતિ, મતિ અને પ્રજ્ઞાવાળી સૌભાગ્યતરૂની મંજરી સમાન સૌભાગ્યમંજરી નામે પુત્રી છે. તે સકળ કળામાં કુશળ થયા પછી નવતત્ત્વાદિ જિનેક્ત વિચાર જાણવાથી સમ્યકત્વમાં દઢ થઈ કળાચાર્ય તેને રાજા પાસે લાવ્યા. રાજાએ પોતાના ખેાળામાં બેસારીને પરીક્ષા લેવા માટે “આ શું શું ભણું છે?” એમ પંડિતને પૂછ્યું. પંડિતે કહ્યું કે
હે મહારાજ ! આપ તેિજ તેની પરીક્ષા જે એટલે ખબર પડશે.” તેથી રાજાએ પૂછ્યું કે-“હે વત્સ! હું પૂછું તેને ઉત્તર આપીશ ?” કન્યા બેલી કે-આપના ને ગુરૂના હુકમથી તેમજ પ્રતાપથી આપીશ.” રાજાએ પંડિતને કહ્યું કે “તમેજ પ્રશ્ન કરે.” પંડિત કહે-“હે વત્સ ! સાવધાન
Page #30
--------------------------------------------------------------------------
________________
માટે પૂર્વજ
આ અસર
(૨૪) શ્રી કામદેવ નુપતિ કથા ભાષાંતર. થઈને ઉત્તર આપજે.” કન્યા કહે છે કે “હે પંડિત! જે રૂચિ હેાય તે પૂછે.” તે વખતે શું પ્રશ્નોત્તર થાય છે તે જાણવાને આખી સભા ઉસુક થયે સતે કન્યાએ લક્ષણ, સાહિત્ય, છંદ, અલંકાર વિગેરે વિષય સંબંધી પંડિતે કરેલા પ્રશ્નોના ઉત્તરે સભાજને આશ્ચર્ય પામે તેવી રીતે વિચાર કરી કરીને આપ્યા. પછી પંડિતે પ્રમાણ વિદ્યા સંબંધી પરીક્ષા માટે પૂર્વપક્ષ આ પ્રમાણે કર્યો
“હે વત્સ ! આ અસાર સંસારમાં લક્ષ્મીજ એક સારભૂત છે, કારણ કે તે સર્વ કાર્યને સાધી આપનાર છે. સર્વ ધર્મ અર્થ ને કામની સિદ્ધિના કારણભૂત લક્ષ્મી છે, તેની વિના એક પણ કાર્ય થઈ શકતું નથી. લક્ષ્મીનું સર્વ કાર્યનું પ્રસાધકપણું તે બાજુ પર રહે પણ તેના પ્રસાદથી સર્વ દેષ પણ ગુણરૂપ થાય છે.(ગણાય છે.)કહ્યું છે કે-“ દ્રવ્યવાનને કેપ તે તેજ ગણાય છે, દુરાગ્રહ તે દૃઢતા ગણાય છે, દુષિત તે કીડા ગણાય છે, માયાવીપણું તે ૦ચવહારકુશળતા ગણાય છે, અજ્ઞતા સ્વચ્છતા ગણાય છે અને દુર્જનતા સ્પષ્ટવક્તાપણુમાં લેખાય છે. આ પ્રમાણે બુધપુરૂષે પણ ધનવાનેની પાસે દેષને ગુણપણે વર્ણવે છે, તેથી લક્ષમીને નમસ્કાર થાઓ.” “ધનથી નિકુલિન તે કુલિન થાય છે, ધનવડે પાપમાંથી નિસ્વાર થાય છે, ધન જેવું વિશિષ્ટ આ જગતમાં બીજું કાંઈ નથી, તેથી ધન મેળો ! ધન મેળવે!” “ભૂખ્યાથી કાંઈ વ્યાકરણ ખવાતું નથી, તરસ્યાથી કાવ્યને રસ પીવાત નથી, વેદવડે કેઈએ કુળને ઉદ્ધાર કર્યો નથી, તેથી હે ભાઈ! સોનું મેળવે, તેના વિના કળા
Page #31
--------------------------------------------------------------------------
________________
શ્રી કામદેવ નૃપતિ કથા ભાષાંતર. (૨૫) -અધી નિષ્ફળ છે.” આ પ્રમાણે પંડિતે લક્ષ્મીને પક્ષ કર્યો -સતે કેયલ જેવા મીઠા સ્વરવડે કન્યા બેલી –
“હે પંડિતરાજ ! તમે એમ ન બેલે, મારા કહેવાપર ધ્યાન આપે. આ અસાર સંસારમાં સારરૂપ ભગવતી સરસ્વતીજ છે. કારણકે તેજ સર્વ કાર્યની પ્રસાધક છે. કહ્યું
છે કે-“ધર્મ, અર્થ ને કામ એ ત્રણેની સિદ્ધિનું મુખ્ય બીજ - સરસ્વતી છે, જ્ઞાન વિના તે ત્રણમાંથી એકે વર્ગ સાધી શકાતે - નથી.” આપે લક્ષમીના પ્રસાદથી દે ને ગુણેના વ્યપદેશ થવાનું જે કહ્યું તે કૃત્રિમ છે–ઔપચારિક છે. બાકી સરસ્વતીના પ્રસાદથી જ દેશે પલટાઈને ગુણરૂપ થાય છે તે વાસ્તવિક
છે–સત્ય છે. શાસ્ત્રમાં પણ કેપ, કદાગ્રહ, દુષ્ટિત, દૌર્જન્ય, “ માન અને લેભ વિગેરે જ્ઞાનના પ્રસાદથી ક્ષણમાત્રમાં પલટાઈને ગુણરૂપ થાય છે એમ કહ્યું છે. વળી તમે ધનવડે નિકુલિન હેય તે કુલિન ગણાય છે ઇત્યાદિ કહ્યું તે પણ કૃત્રિમ છે. બાકી ખરી રીતે તે જ્ઞાનથી જ કુલિનપણું આવે છે, જ્ઞાનવડેજ પાપથી મુક્ત થવાય છે, જ્ઞાનથી શ્રેષ્ઠ બીજી કઈ વસ્તુ નથી, - તેથી જ્ઞાન જ ઉપાર્જન કરવા યોગ્ય છે. વળી ભૂખ્યાથી
વ્યાકરણ ખવાતું નથી ઈત્યાદિ જે કહ્યું તે સાત્તિવક કથન - નથી, કેમકે ગુરૂ મહારાજની કૃપાથી પ્રાપ્ત કરેલ જ્ઞાનને લેસ • પણ ક્રોડેગમે સુવર્ણ ઉપાર્જન કરી આપે છે અને જ્ઞાન વિના પશુ પક્ષી અને વૃક્ષો પાસે કદી ક્રોડેગમે સુવર્ણ હોય તે પણ તેથી તેઓ સાધ્યને સાધી શકતા નથી. સુવર્ણરૂપ ' લક્ષમી માત્ર હાથ પગને ભાવી શકે છે, પરંતુ વર્ણરૂપ - ભારતી તે અંતરાત્માને ભાવે છે.”
Page #32
--------------------------------------------------------------------------
________________
(૨૬) શ્રી કામદેવ નૃપતિ કથા ભાષાંતર.
આ પ્રમાણેના રાજકુમારીના વચને સાંભળીને પંડિત છેલ્યા કે-“ હે વત્સ ! હે રાજકુમારી! તું મારું વચન સાંભળ ! વયવડે વૃદ્ધ, તપવડે વૃદ્ધ અને બહુશ્રુતપણાથી. વૃદ્ધ-એ બધા ધનવડે વૃદ્ધના દ્વાર પાસે કિંકરપણું કરે છે.”
ને લઇને રાજ
કન્યાના
કન્યા બેલી કે-“ હે ભાગ્યથી પ્રાપ્ત થયું છે સભ્ય-- પણું જેને એવા સભાસદે ! સાંભળો ! લક્ષમીવાન મારા પિતા છે અને સરસ્વતીવાનું પંડિત (મારા શિક્ષાગુરૂ ) છે. હવે જે લક્ષમીને જ સારપણે માનવામાં આવતી હોય તે પંડિત ઉભા થઈને રાજાને નમસ્કાર કરે, નહીં તે પછી સરસ્વતીજ માન્ય ગણાશે.” આવા કન્યાના ઉત્તરપક્ષથી “રાજાને કેમ. નમસ્કાર થાય?” એમ વિચારતાં પંડિત વિલક્ષ થઈને નીચું જોઈ રહ્યા. તે વખતે “ અહા ! રાજકુમારીની કેવી બુદ્ધિ કે જેથી પંડિતને પણ જીતી લીધા એમ તમામ સભાસદે. છેલ્યા, તેથી અત્યંત તુષ્ટમાન થયેલા રાજાએ વર માગ, વર માગ” એમ કન્યાને કહ્યું. કન્યા બોલી કે-“હે તાત! જે તુષ્ટમાન થયા છે તે જે કળામાં મને જીતે તે મને પરણે– એવે વર આપ.”,
તે વિલ
અહિ કે
રાજાએ તેવી માગણી સાંભળીને અમાત્યેની સાથે વિચાર કરી કબુલ રાખી. પછી તે નગરીના ઉપવનમાં ભૂમિશુદ્ધિ કરાવીને સ્વયંવર મંડપ અને આમંત્રણ કરવાથી આવે તે રાજાઓ માટે મહેલે કરાવ્યા અને સર્વત્ર રાજાઓ તથા રાજકુમારોને બોલાવવા માટે દૂતે મોકલ્યા. તેમાં મને હે મહારાજ ! પુત્ર સહિત તમને આમંત્રણ કરવા માટે અહીં
Page #33
--------------------------------------------------------------------------
________________
શ્રી કામદેવ નૃપતિ કથા ભાષાંતર. (૨૭) મોકલ્યો છે. આજથી ત્રીશમે દિવસે સ્વયંવરનું મુહૂર્ત છે, તેથી હે દેવ ! તે વખતપર આપ જરૂર ત્યાં પધારશે.” - આ પ્રમાણે દ્વતે કહ્યું સતે સુરદેવ રાજાએ કામદેવની સામે જઈને કહ્યું કે-“હે વત્સ ! સ્વયંવરમાં જા અને સ્વચ્છ મતિથી સેળ વર્ષ પર્યત ભણેલી-શીખેલી કળાઓને પ્રગટ કરી રાજકન્યાને પરણીને જયલક્ષમી વર.” આ પ્રમાણે પુત્રને કહીને રાજાએ દૂતને રજા આપી. હવે પિતાના આદેશથી રાજકુમારે શુભ દિવસે પ્રસ્થાન મંગળ કર્યું અને પોતાની જડતા (મૂર્ખતા)નું સ્વરૂપ એકાંતમાં જણાવીને વિમળબોધ મંત્રીને અને તેણે આપેલી સલાહથી બાળચંદ્ર અને બાળસરસ્વતી નામના બે પંડિતાને સાથે લઈને ત્યાંથી પ્રયાણ કર્યું.
હવે અહીં એક પરિત્રાજિકા ફરતી ફરતી સૌભાગ્યમંજરી પાસે આવીને આ પ્રમાણે બોલી કે-“હે વત્સ ! ચૌવન, આયુ અને લક્ષમીને લાભ લે છે કે નહીં?” કન્યાએ. પૂછયું કે- કે લાભ ?” એટલે પરિત્રાજિકા બોલી કે– “સ્વેચ્છાએ ખાનપાન કરવું તે. કહ્યું છે કે-હે ચારૂલચને!. હે વરગાત્રી ! ( શ્રેષ્ઠ શરીરવાળી) મન ઇચ્છિત ખા અને પી, કેમકે જે ગયું તે તારૂં નથી. હે ભીરૂ! જે ગયું તે પાછુ આવવાનું નથી અને આ કલેવર (શરીર) તે પાંચ મહાભૂતને સમુદાયમાત્રજ છે. (આત્મા જેવું કાંઈ છે જ નહીં.”
કન્યા બેલી કે –“આયુ, યૌવન અને લક્ષ્મી પ્રતિક્ષણ વિનશ્વર છે, તેનાથી પરિણામે સુધારસ જેવું પુણ્યરૂપી. ફળજ ગ્રહણ કરવા એગ્ય છે.”
Page #34
--------------------------------------------------------------------------
________________
(૨૮) શ્રી કામદેવ નૃપતિ કથા ભાષાંતર.
તાપસી બોલી કે–“પુણ્ય નથી, પાપ નથી, જીવ નથી, કર્મ નથી, તેને ભક્તા કેઈ નથી, સ્વર્ગ કે મેક્ષ પણ નથી, તેથી તે બધાના અસ્તિત્વરૂપ ભાંતિભાવને છેડી દઈને બુદ્ધિમાનેએ પિતાની ઈચ્છાઓને પૂર્ણ કરવી.” .
કન્યા બેલી કે-“કેમ જાણ્યું કે જીવ નથી?” જે કહેશો કે-“પ્રત્યક્ષ દેખાતું નથી તેથી. ” તે તમારા પૂર્વજે પણ દેખાતા નથી તેથી તે પણ નથી એમ કહેશો? કદી તમે ‘તે કાળમાં વર્તતા મનુષ્યએ તેમને દીઠા હતા તેથી તે માનવા જોઈએ એમ કહેશે” તો “તે તે કાળમાં વર્તતા જ્ઞાનીઓએ
જીવને પણ જોયેલ છે તેથી તે છે. કદી કહેશે કે- તે કાળે - તેવા જ્ઞાનીઓ હતા તેની કેઈને ખબર છે?” તે તે કાળમાં વર્તતા તમારા પૂર્વજો પણ હતા કે નહીં તેની કોને ખબર છે? બને વાત સરખી છે.” “જે પૂર્વજો ન હોય તે તેના વંશજો અમે કયાંથી?” એવા અનુમાનથી પૂર્વજો હતા એમ - સિદ્ધ કરશે તે “તેવા પ્રકારના જ્ઞાનીઓના અભાવે આવા - અવિસંવાદી આગમને કણ કહેત? તેથી તેવા જ્ઞાનીઓ . અને તેમણે દીઠેલ જી હતા એમ સિદ્ધ થાય છે. અને - જે જીવ છે તે પછી તેના કરેલાં પુણ્ય પાપાદિ પણ છે, તે પણ
માનવું પડશે; કેમકે પુણ્ય પાપ વિના એક સુખી એક દુઃખી વિગેરે આ જગતની વિચિત્રતા શાથી થાય?” કદી કહેશે કે “જન્મ સમયાદિક વખતે રહેલા શુભાશુભ ગ્રહના બળથી
જીવ સુખી દુઃખી થાય છે. તે શુભાશુભ ગ્રહને વેગ ‘પણ પુણ્ય પાપના નિમિત્તથી જ થાય છે, તે વિના બીજું કેઈ કારણ તેને માટે નથી.” વળી કહેશે કે-“એક સરખા
Page #35
--------------------------------------------------------------------------
________________
શ્રી કામદેવ નૃપતિ કથા ભાષાંતર. (૨૯) પાષાણમાંથી થયેલ પ્રતિમા અને પગથીઆને પ્રાપ્ત થયેલું પૂજ્યપૂજ્યત્વ જેમ નિનિમિત્ત છે તેમ સુખદુઃખીપણું પણ નિનિમિત્ત છે.”તો તે નિનિમિત્ત નથી. જુઓ ! પ્રતિષ્ઠિત બિંબના અભિધાનરૂપ તેમજ તેના કર્તા ધનિકના પુણ્યરૂપ તેમાં હેતુ છે. સોપાન(પગથીયા)માં પુણ્યાભાવરૂપ હેતુ છે. કેમકે કઈ પુણ્યવંતના નામ વિના તેમજ પ્રતિષ્ઠાદિ કર્યા વિના તેવું બિંબ પણ પૂજાતું નથી. તે સાથે પાપી જનની મૂર્તિ પાદપ્રહાર તેમજ ધુત્કારાદિ વિડંબના પામે છે, તેમાં પણ એવે જ હેતુ છે, માટે પુણ્ય પાપ છે એ વાત સિદ્ધ છે.” જે પુણ્ય પાપ છે તે તે નિમિત્તે પ્રાપ્ત થનારા સ્વર્ગ નરકાદિ પણ છે. તેની ના કેમ કહેવાશે? અને પુણ્ય પાપના સર્વથા ક્ષયથી મોક્ષની પ્રાપ્તિ થાય છે, એ વાત પણ શાસ્ત્રવચનથી સિદ્ધ છે; એટલે મારી કહેલી બધી હકીકત સિદ્ધ થાય છે.”
- હવે તમે કહ્યું કે- બુદ્ધિમાનોએ પિતાની વાંચ્છા બધી રીતે પૂર્ણ કરવી” એ જે તમારે મત હોય તે તું અદશ્યમુખી અહીંથી કાઢી મૂકવા લાયક છું એવી અમારી વાંચ્છા છે તે પૂર્ણ કરૂં છું.” આમ કહીને તે કન્યાએ દાસીને દૃષ્ટિની સંજ્ઞા કરી એટલે તેણે મુખ મરડવાપૂર્વક તે તાપસીને ગળેથી પકડીને બહાર કાઢી મૂકી.
* 86 “ફા હવે તે તાપસીએ કોપાયમાન થઈને વિચાર્યું કે આ ડહાપણના ગર્વવાળી રાજકુમારીને ચાવજછવ મહામૂર્ખ પતિના સંકટમાં નાખું તેજ હું ખરી.” આમ વિચારીને કાઈ સાતિશય યક્ષને તેણે આરાધે. તે પ્રસન્ન થયે, એટલે આ
Page #36
--------------------------------------------------------------------------
________________
(૩૦) શ્રી કામદેવ નૃપતિ કથા ભાષાંતર. રાજકુમારી સૌભાગ્યમંજરીને વાદમાં મૂખે રાજકુમાર જીતે ને તેને પરણે એમ કરે.” એ વર માગે. યક્ષે “કામદેવ કુમાર જે બીજે કઈ મૂખ નથી તેથી તેને એને પતિ કરીશ.” એમ કહ્યું. તાપસણી રાજી થઈ. પછી “કામદેવ કુમાર સૌભાગ્યમંજરીને સ્વયંવરમાં પરણશે.” એવું વિમળબેધ મંત્રીને સ્વપ્ન આપીને, મેં કામદેવના મંત્રીને આવું સ્વપ્ન આપ્યું છે એમ તાપસણીને યક્ષે કહ્યું. વિમળબંધ મત્રીએ આ વાતને અસંભવિત માનીને તે સ્વપ્નને મનમાં જ રાખ્યું કેઈને કહ્યું નહીં.
હવે પ્રાતઃકાળે પ્રયાણને અંતે કામદેવ કુમાર પિતાની સભામાં બેઠેલ છે તેવામાં તે તાપસી ત્યાં આવી અને “તમારા વાંછિતની સિદ્ધિ થાઓ” એમ આશીષ દઈને તેની પાસે એડી. મંત્રીએ પૂછ્યું કે –“આ આશીષ શું મતલબની છે?” એટલે તાપસી બેલી કે-“કામદેવકુમાર સૌભાગ્યમંજરીને વાદમાં જીતીને પરણશે, એવું આજ રાત્રે તમને સ્વપ્ન આવેલું છે, તે નીશાનથી મારી આશીષ ફળવાનું સમજશે.” મંત્રીએ કહ્યું કે તમારી વાત સાચી છે.” એમ કહી કુમારને પિતાને આવેલા સ્વપ્નની વાત કરી અને તાપસીને સત્કાર કરીને રજા આપી. આ હકીકત ઉપરથી “અવશ્ય આ કાર્ય સિદ્ધ થશે” આમ વિચારતાં સ્વસ્થ થયેલા કુમાર ને અમાત્ય હર્ષિત થયા. - હવે અહીં સૌભાગ્યમંજરી પિતાના મહેલની ઉપર અગાશીમાં બેઠી હતી. તેવામાં આકાશમાં મધુર ને ઘર્ઘર સ્વર સાંભળીને ઉંચે જુએ છે તે જાણે ચંદ્રબિંબમાંથી ૬
Page #37
--------------------------------------------------------------------------
________________
શ્રી કામદેવ નૃપતિ કથા ભાષાંતર. (૩૧) "ઉતરતા હોય તેમ સુવર્ણની ઘુઘરીના સ્વર જે સ્વર કરતા
સુંદર કંઠવાળા, રક્ત એવા ચરણ ચંચુ ને લેનવાળા બે હંસને મહેલના ગવાક્ષમાં આવીને લીલાપૂર્વક કીડા કરતા દીઠા. તેમાંથી એક હંસે બીજા હંસને કહ્યું કે-“તું કેણ છે? અને શા માટે અહીં આવેલ છે ?” તે સાંભળી બીજે હંસ બે કે-“હું બ્રહ્મકમાં રહું છું ને બ્રહ્માનું વાહન . છું. બ્રહ્માના મુખથી “કામદેવ સૌભાગ્યમંજરીને પતિ થશે, એવું સાંભળીને પ્રથમ કામદેવને જોઈને પછી તેની થનાર . પત્નીને જોવા અહીં આવ્યો છું. પણ તું કોણ છે ને કેમ અહીં આવ્યું છે?” પ્રથમ હંસ બેલ્યો કે-“હું પણ બ્રહ્મલેકમાંજ રહેનાર છું ને વાદેવીનું વાહન છું. વા દેવીના મુખથી “મારા પ્રતિબિંબ જે કામદેવ કુમાર મારા પ્રતિબિંબ જેવી સૌભાગ્યમંજરીને પરણશે.” એમ સાંભળી કામદેવને જોઈને તેની થનાર પત્નીને જોવા માટે અહીં આવ્યો છું.” આવા તે બે રાજહંસના વચને સાંભળીને તે “કામદેવ કોણ છે?” એમ વિચારતી રાજકન્યાએ “એ બાબત રાજહંસને જ પૂછું ? એમ ધાર્યું અને તેને પૂછવા તત્પર થઈ. તેવામાં તે શ્રી. કામદેવ એમ બોલતા તે બને હંસે ઉડી ગયા.
. આ પ્રમાણે હંસના ઉડી જવાથી ખીન્ન થયેલી રાજકુમારીએ પિતાની સખીને કહ્યું કે-“હે સખી ! તે યુવાન, કેણ? એની શી રીતે ખબર પડે?” સખી બેલી કે–ખેદ . ન કર, વાદને વખતે તે પિતાની મેળે પ્રગટ થશે. ” આ. પ્રમાણે કહીને તેને સ્વસ્થ કરી. - અહીં કામદેવ કુમાર તે પ્રત્યેક પ્રયાણુમાં જ્યારે મુકામ કરે
Page #38
--------------------------------------------------------------------------
________________
( ૩૨ ) શ્રી કામદેવ નૃપતિ કથા ભાષાંતર.
અને સભા ભરીને બેસે ત્યારે વિદ્વગાછીને પ્રસ ંગે પેાતાની એ આજી એ પંડિતાને બેસાડે, તે વાદવિવાદ કરે અને પાતે તા વચ્ચે વચ્ચે માથું ધુણાવીને અથવા સ્મિત કરીને પેાતાના અજ્ઞાનપણાનું રક્ષણ કર્યા કરે. એ પ્રમાણે અનુક્રમે વણારસી પહાચ્યા.
શ્રી વૈરિસિંહ રાજાએ સ્વયંવરમાં મેાલાવેલા તમામ રાજાઓને યથેાચિત સ્થાને ઉતારા આપ્યા. તેમાં કામદેવકુમારના કાંઇક વધારે સત્કાર કર્યો. હવે રાજાઓના નગરપ્રવેશને વખતે તેમને જોવાને માટે આવેલી દાસીના મુખેથી રાજાએનું આગમન જાણીને તે સર્વેની પરીક્ષા કરવા માટે ચદ્રલેખા નામની સખીને રાજકન્યાએ મેાકલી. તે પત્ર પુષ્પ ચંદનાદિવડે પૂર્ણ પાત્રા ને પટલે જેના હાથમાં છે એવી સેા દાસીએથી પરવરેલી રાત્રીના પ્રારંભમાં ભેગાપણને મિષે અધા રાજાએ પાસે જઈ બધાના ચરિત્રા જાણી અધ રાત્રે રાજકુમારી પાસે આવીને ખેલી કે-‘હે સ્વામિની ! શુ' કહીએ ?? ચતુર્મુખ બ્રહ્માએ રત્નમાત્રને દૂષિત કરેલાં છે. કાઈ કાપથી, કાઈ કૃપણુતાથી, કાઇ અસત્યથી, કોઈ અનુચિતપણાથી, કોઇ અહંકારથી, કોઇ વિકારથી–એમ ઘણા રાજાઓને દાષાથી બ્યાસ સ્થિતિમાં જોતી જોતી હું કામદેવના ઉતારામાં જઇ સિ’હદ્બારવડેજ જોઉ છુ તા સામેના ભાગમાંજ સભા ભરીને બેઠેલા અત્યંત રૂપ લાવણ્ય અને સૌભાગ્યાદિ ગુણાથી વ્યાપ્ત કામદેવ કુમારને દીઠા. તેમને જોઇને મેં વિચાર્યું કે- રાજહુ સાએ જે અમારી સ્વામિનીનેા પતિ થનાર તરીકે કહેલ છે તેજ આ કામદેવકુમાર જણાય છે, પણ ક્ષણવાર તેની મુખાકૃતિ જોઇએ.’ એમ વિચારીને જોઉં છું. તેવામાં વિદ્વગાષ્ટિ ચાલતાં
Page #39
--------------------------------------------------------------------------
________________
શ્રી કામદેવ નૃપતિ કથા ભાષાંતર.
(૩૩) કામદેવકુમારને સ્મિત અથવા શિરેાધુનન ક્રિયામાત્ર કરતા જો મેં ચિતળ્યુ’ કે—“ આ કુમાર યુક્તાયુક્ત સ્થાને શિરોધુનન માત્ર કરે છે તેથી જણાય છે કે તે આ વિદ્વદ્ગષ્ઠિમાં કાંઈપણ સમજતા નથી, તેથી રાજતુ સેાએ કહેલ કામદેવકુમાર કૈઈ બીજા જણાય છે. ’’
'
,
આ પ્રમાણેની અનિશ્ચિત હકીકત સાંભળીને જે ભાવી અનવાનું હશે તે અનશે' એમ ખેલી દીર્ઘ નિઃશ્વાસ મૂકીને રાજકુમારી એકદમ સય્યામાં આલેટવા લાગી. ચંદ્રલેખા પણ થાકેલી હાવાથી ત્યાંજ સુઇ ગઇ. હવે રાજકન્યા પ્રભાત સ્વયંવરમાં કાણુ જાણે શું થશે ? કેવા વર મળશે ? તે કરતાં અત્યારે મૃત્યુ પામવુ... તેજ કલ્યાણકારી છે. ’ આમ વિચારી ગળે ફ્રાંસા ખાવાને જેવી ઉઠે છે તેવામાં ખેદ ન કર, લેશ થનાર પતિજ આ કામદેવ છે કે જે બ્રહ્માએ અને વાગ્યું એ સૂચવેલ છે.’ આ પ્રમાણેની યક્ષની કરેલી આકાશવાણી ત્રણવાર સાંભળી. તે સાંભળીને ‘કલ્પાંતે પણ આકાશવાણી અન્યથા થતી નથી.’ એમ સમજી હર્ષિત થઇને તે સુખે સુઈ ગઈ.
'
હવે પ્રાતઃકાળ થયા અગાઉ · પ્રભાતે સ્વયંવરનું મુત્ત છે, તેથી સત્વર ઉઠીને પ્રભાત સંબંધી યથાપષ્ટિ કર્યાં કરો.” આમ પડહ વગાડનારે પડહ વગાડીને સને કહ્યું સતે અને સ્વયંવર મંડપ ખરાખર તૈયાર કરે સતે આમત્રણ કરવાથી આવેલા તમામ રાજાએ પ્રભાતે વહેલા ઉઠી, સ્નાન કરી, વિલેપન કરી, વસ્ત્રાભૂષણવડે શરીરને રોાભાવી, વાહનમાં બેસી, છત્રચામરાદિ વિશિષ્ટ ઋદ્ધિવડે શાલતા, કાળુ ઠીક છે અને ક્રાણુ અઠીક છે ” એમ પ્રજાજનાથી જોવાતા ને કહેવાત
6
Page #40
--------------------------------------------------------------------------
________________
( ૩૪ ) શ્રી કામદેવ નૃપતિ કથા ભાષાંતર.
અનેક પ્રકારના વાજીત્રાથી દિશાઓના મડળને પૂરતા સ્વય વરમડપ પાસે આવ્યા. પછી અંદર પ્રવેશ કરીને મચેા ઉપર સ્થાપન કરેલા સિંહાસનાને શે।ભાવવા લાગ્યા.
રાજકન્યાએ પણ પિતાના આદેશથી પ્રાતઃકાળે સ્નાન કરી, વિલેપન તથા પુષ્પાદિકથી મલકૃત થઇ, અરિહંત ભગવતની પૂજા કરી. પછી લેાકેાના અનુરાગરૂપે સાગરમાં સજ્જન કરતી એક હજાર સખીએથી પરવરી સતી. વાહનમાં આરૂઢ થઇને સખીઓથી ગવાતી અને હાથમાં રાખેલી વરમાળાથી શાલતી સ્વયંવરમ’ડપ પાસે આવી અને વાહનમાંથી ઉતરીને તેને સ્વયંવરમડપમાં પ્રવેશ કર્યાં. તે વખતે ત્યાં બેઠેલા રાજએ અને સજકુમારા દર્પણમાં માઢુ જોવુ, કપાળપર હાથ ફેરવવા, છરી હાથમાં રાખીને નચાવવી, કેતકીના પત્રા કાતરવા—ઇત્યાદિ નાના પ્રકારની ચેષ્ટા કરતા દૃષ્ટિએ પડ્યા.
"C
- સવ રાજાઓના આવી ગયા પછી ચેાગ્ય અવસરે સૌભાગ્યમંજરીની સાથે ચાલતી પ્રતિહારી ખેાલી કે- હે સખી ! તારા સૌભાગ્ય ગુણુથી આકર્ષાઇને આવેલા આ રાજાઓને પ્રીતિવાળી દૃષ્ટિએ જો. આ યુવદિશાના સ્વામી સુવર્ણ સરખી કાંતિવાળા અને સર્વ કળાઓના એક સ્થાન જેવા ગુણાકર નામે રાજા છે. આ દક્ષિણદેિશાના અધિપતિ પૃથ્વીચંદ્ર રાજા છે. આ પશ્ચિમદિશામાં આવેલા સિંદેશના રાજા મહીસેન છે. આ અચેાધ્યાના સ્વામી સુરદેવ રાજાના પુત્ર કામદેવ સમાન રૂપ વાળા કામદેવ કુમાર શાલે છે. તદુપરાંત અંગ, મગ, કલિંગ તિલંગ અને મગધાદિકુ, દેશના રાજાએ છે. તેમનુ કેટલાકનુ વર્ણન કરૂં. આ સવે રાજાએ સેંકડા ગુણાવાળા છે, કુલિન
Page #41
--------------------------------------------------------------------------
________________
શ્રી કામદેવ નૃપતિ કથા ભાષાંતર. (૩૫) છે, તેમજ પ્રૌઢપ્રતાપવડે અગ્નિ તેમજ સૂર્ય સરખા તેજસ્વી છે. એમાંથી જે વિશેષ બુદ્ધિમાન હશે તે તમને જીતશે અને તમારે ભત્તર-થશે તેથી પૂર્વપક્ષ કરે. ”
પછી રાજકન્યાએ ગદ્યપદ્યમાં એવો પૂર્વપક્ષ કર્યો કે તેને ઉત્તર દેવે તે બાજુપર રહ્યો પણ તેનો અર્થ પણ કઈ સમજી શક્યા નહીં. એ પ્રમાણે સર્વ રાજવ નિરૂત્તર - થયે સરે સર્વ લોકો આશ્ચર્ય પામીને કહેવા લાગ્યા કે. “અહો ! આ સ્ત્રીએ પુરૂષવર્ગને જીતી લીધે.’ આ પ્રમાણેની સ્થિતિ જોઈને રીસિંહ રાજા વિચારવા લાગ્યો કે શું આ પુત્રીને ચાવજ જીવ કુમારી રાખવી પડશે?” તે વખતે યક્ષના આવેશથી અમાત્યે વિજ્ઞપ્તિ કરેલ કામદેવ કુમાર વરસાદની જેમ ગરવ કરતે સૌભાગ્યમંજરી પ્રત્યે બેલ્યો-“હે શુભે! મારૂં વચન ધ્યાનમાં લે. હું કાંઈપણ શાસ્ત્રો ભણેલે નથી છતાં તારા પુણ્યના વશથી તારા બધા પ્રશ્નોને ઉત્તર આપું છું.” કામદેવના આવાં વચન સાંભળીને પૂર્વજન્મના સ્વામીના સંબંધવાળા તે પ્રિયને જોઈને વાદળામાં અંતરિત થયેલા ચંદ્રને જેવાથી જેમ ચકેરી હર્ષ પામે તેમ તે હર્ષને પામી. કામદેવે પણ પૂર્વજન્મની પત્નીને જોઈને હર્ષ પામી પિતાને કમળ સમાન હાથ થંભ સાથે રહેલી પુતળીના માથા પર મૂકો. એટલે તે પાંચાળી કેયલ જેવા મધુર સ્વરથી બેલી કે-“હે વત્સ ! મારા ત્રણ પ્રશ્નોને ઉત્તર આપ. પહેલો દિવસ કે પહેલી રાત્રી ? પહેલું બીજ કે પહેલા અંકુર ? અને કર્મ ને ઉપક્રમ (ઉદ્યમ) માં બળવાન કેણુ?”. ' ' - સૌભાગ્યમંજરી આ ત્રણમાંથી પ્રથમના બે પ્રશ્નને
Page #42
--------------------------------------------------------------------------
________________
(૩૬) શ્રી કામદેવ નૃપતિ કથા ભાષાંતર. . ઉત્તર તે જાણતી નહોતી. તેથી ત્રીજા પ્રશ્નના ઉત્તરમાં બોલી કે “પ્રાણીઓને સુખદુઃખના કારણભૂત કર્મ જ છે, તેથી ઉદ્યમ કરતાં કર્મ બળવાન છે એમ હું માનું છું.” પાંચાળી બેલી કે-જે કર્મથી જ કાયસિદ્ધિ છે, તે પછી અત્યારે વાદ કરવો ને વિજય મેળવ-ઈત્યાદિ ઉપક્રમ શા માટે કરે? ન કર જોઈએ.” આ પ્રમાણેના પાંચાળીના કહેવાથી નિરૂત્તર થયેલી 'કન્યા બોલી કે-“આ બાબતમાં તેમને જીતેલ છે, તે હવે
હું પૂછું તેને તું ઉત્તર આપ.” ત્યારપછી સમસ્યા, પ્રહેલિકા, " ક્રિયાપ્ત વિગેરે અનેક વિનેદકારી પ્રશ્નોના ઉત્તર પાંચાળીએ દીધે સતે રાજકુમારી બેલી કે-“હે પાંચાળી! તારા ઉત્તરે સાંભળીને હું પ્રસન્ન થઈ છું, પણ મેં પ્રથમ જે. રાજાઓને પૂછેલ છે તેને ઉત્તર આપ.” પાંચાળી બેલી કે-“હે રાજપુત્રી! તમારું કહેલું રાજાઓ સમજ્યા જ નથી, તે ઉત્તર શી રાતે આપે ?” હું તેને ઉત્તર આપું છું તે સાંભળોઃ- .
આ સંસારમાં સર્વ કળાસમૂહમાં કુશળ છતાં પણ તત્ત્વત્રયીનું સ્વરૂપ સમગ્ર પ્રકારે નહીં જાણતા સતા મોનના આવેશથી મેક્ષના હેતુએ હરિહરાદિક દેવને, બ્રાહ્મણદિક ગુરૂને અને યજ્ઞયાગાદિક ધર્મને પ્રમાણભૂત માને છે, તેમને આ પ્રમાણે કહેવું કે “તમે જે હરિને મુક્તિદાતા કહો છે તે તે હરિ સરાગી કે નિરાગી ? જે સંરાગી હોય તો સરાગી એવા પિતેજ અમુક્ત હેવાથી તે મુક્તિ આપવામાં સમર્થ હોતા નથી. અમારી જેવાની જેમ. જો તમે તેને નિરોગી કહેતા છે તે તે વીતરાગનું બીજું નામ છે, તે અમારે દેશ તરીકે કબુલ છે. બીજા દે માટે પણ આ પ્રમાણે સમજવું.'
- '
Page #43
--------------------------------------------------------------------------
________________
શ્રી કામદેવ પતિ કથા ભાષાંતર. (૩૭) હવે તમે બ્રાહ્મણને ગુરૂ માની તેજ તરે છે અને તારે છે એમ કહે છે, તે વેષથી બ્રાહ્મણ કે ક્રિયાથી બ્રાહ્મણ? જે વેષથી બ્રાહ્મણ કહેશે તે નટાદિ બ્રાહ્મણના વેશધારીને પણ ગુરૂ માનવા પડશે, જો ક્રિયાથી કહેશે તે તે ક્રિયા અહિંસા, સત્ય, અસ્તેય, બ્રહ્મચર્ય અને અકિંચનરૂપ કે બીજી ? જે અન્ય કહેશે તે તે ગ્ય નથી. કેમકે શાસ્ત્રમાં સત્યબ્રહ્મ, તપબ્રહ્મ અને ઇંદ્રિયને નિગ્રહને , તેમજ સર્વ પ્રાણીઓપરની દયારૂપ બ્રહ્મ-એ બ્રહ્મને જે ધારણ કરે તે બ્રાહ્મણ-એમ કહેલ છે. એ કથન પ્રમાણભૂત હોવાથી અહિંસાદિક ક્રિયા‘વાળાનું બ્રાહ્મણપણું તેમજ ગુરૂપણું અમને પણ સંમત છે.”
: “હવે પ્રેરણારૂપ ધર્મ કહે છે તે અયુક્ત છે. કેમકે પ્રેરણા યજ્ઞાદિક ક્રિયામાં પ્રવૃત્તિ કરવાના વચનરૂપ પણ હોય છે. તે યાગાદિ ક્રિયા હિંસારૂપ છે, તેને ધર્મ તરીકે માનનારા ઘરને ઉજ્વળ કરવા માટે ગળી વાપરનાર જેવા મૂખ છે તે હાંસીના પાત્ર કેમ ન થાય? કહ્યું છે કે–ચૂપને છેદીને, પશુને હણીને તેમજ રૂધિરને કર્દમ કરીને જે સ્વર્ગે જવાતું હોય તે પછી નરકે શાથી જવાશે ? અર્થાત તેથીજ નરકે • જવાય છે, માટે અહિંસામયજ ધર્મ માનનીય છે''
( આ પ્રમાણે સિદ્ધ થવાથી “મેક્ષદાતા એવા વીતરાગજ દેવ, અહિંસાદિ ક્રિયાવાળા ભવતારકજ ગુરૂ અને સર્વ પ્રકારના સુખને “આપનાર દયાયુક્ત જ ધર્મ–આ પ્રમાણે તત્વત્રયી સમજવી.”
એ રીતે પાંથાળી કથિત તત્ત્વત્રયીના શ્રવણવડે આખી સભા રંજીત થવાથી સૌભાગ્યમંજરી પણુ રંજીત થઈ. એટલે
Page #44
--------------------------------------------------------------------------
________________
(૩૮) શ્રી કામદેવ નુપતિ કથા ભાષાંતર કામદેવના કંઠમાં વરમાળા નાખવાં તત્પર થઈ. તે વખતે અકસ્માત્ સર્વ રાજાઓને કામદેવરૂપ જેવાથી તે ભ પામી. એટલે “અહો! આશ્ચર્ય છે ! આ શું થયું?” એમ લોકે બોલવા લાગ્યા. તે વખતે રાજકન્યા પરમેષ્ટિ મહામંત્રથી. અભિમંત્રિત કરેલ જળ હાથમાં લઈને “જે જેનધમસત્ય હોય તે આ માયા બધી વિલય પામી જાઓ. એમ ઉંચે સ્વરે. બેલીને ત્રણવાર તે જળ સર્વ રાજાએ તરફ છાંટયું એટલે તરતજ સર્વ માયા વિલય પામી ગઈ. અને સર્વ રાજાઓ પિતા પોતાના રૂપમાં સ્થિત થયા. લેકે સર્વ ખુશી થયા. એટલે રાજકન્યાએ વરમાળા કામદેવના કંઠમાં પહેરાવી. તે વખતે
જય દવનિપૂર્વક ઘવળમંગળ ગવાતે સતે રાજા પુત્રી સહિત કામદેવકુમારને પોતાના રાજમહેલમાં લઈ ગયા. પછી સ્વજનતુલ્ય થયેલા સર્વ રાજાઓની સમક્ષ શુભ દિવસે મોટા મહેત્સવ સાથે રાજાએ કામદેવ ને સૌભાગ્યમંજરીને વિવાહ કર્યો. પછી સર્વ રાજાઓને સન્માન સાથે વિદાય કર્યા.
વરવધુનું દશ દિવસ પર્યત મંગળકાર્ય પ્રવર્તે. પછી મારૂ મૂર્ણપણું કેઈ ન જાણે તે ઠીક' એમ વિચારી શુભ અવસરે કામદેવકુમારે સ્ત્રી સહિત પિતાના નગર તરફ પ્રયાણ કર્યું. એ પ્રમાણે પ્રયાણ કરતાં ત્રીજે દિવસે સૂર્યાસ્ત સમયે કેઈ નદીને કિનારે અંબર નામના ગામ પાસે કુમારે સૈન્ય સાથે મુકામ કર્યું. તે - હવે પેલી તાપસી સૌભાગ્યમંજરીને મૂખ પતિના સંકટમાં નાખીને ખુશી થઈ સતી પરપુરૂષના અપહરણરૂપ સંકટમાં નાખવાની બુદ્ધિથી તિલંગાદિ દશ દેશના અધિપતિથી
Page #45
--------------------------------------------------------------------------
________________
શ્રી કામદેવ નૃપતિ કથા ભાષાંતર. (૩૮) સેવાતા કાંતિપુરીના સ્વામી કાળ રાજાને સ્વયંવરમાંથી પાછા સ્વદેશ તરફ જતાં માર્ગમાં મળી અને આ પ્રમાણે કહ્યું કે- ' “હે ભૂપાળ! કામદેવ બાળપણથી જ મહામૂર્ખ છે. સૌભાગ્યમંજરીને તે કઈ પ્રકારની માયાથી પર છે, પિતાની વિકત્તાથી પર નથી, માટે તેની સાથે સભાસમક્ષ વાદ કરવાની માગણી કરવા યોગ્ય છે. તે વખતે તે બેલી પણ શકવાને નથી. જે બેલી પણ શકે તે હું તમે કહે તે વિડંબના ખમવા તૈયાર છું. આવું કન્યારત્ન અસ્થાને પડે છે તે ઉપેક્ષા કરવા રોગ્ય નથી.” આ પ્રમાણેના તાપસીના વચનથી અભિમાનના: આવેશમાં આવીને તે કાળાદિક રાજાઓ બોલ્યા કે-“તે રાંકડે કામદેવ અમારી પાસે સંગ્રામમાં કે વાદમાં શા હીસાબમાં છે?' આ પ્રમાણે ગજર કરતા તેઓ કામદેવની તરફ ચાલ્યા.
તાપસણું પોતાની કરેલી છૂટ રચનાથી સૌભાગ્યમંજરીને દુઃખમાં નાખી છે.” એમ જણાવીને દુઃખી કરવા સારૂ તે અંબર ગ્રામે આવી. ત્યાં નદી કિનારા ઉપર ક્રીડા કરતી ચંદ્રલેખાને જોઈને તે બોલી કે-મારી અવજ્ઞા કર્યાનું ફળ તારી સ્વામિનીએ જાણ્યું કે નહીં ? મેં મહામૂઢ ભર્તારના સંકટમાં નાખી છે અને હવે બીજા સંકટમાં નાખવાની છું.” ચંદ્રલેખાએ ઉતાવળે સૌભાગ્યમંજરી પાસે આવીને તે વાત કરી, સૌભાગ્યમંજરી બેલી કે- પ્રથમ પણ એવી આશંકા તે મને થયેલીજ હતી, પરંતુ એમ જાણ્યું હતું કે લજજાથી પતિ એકાંતમાં પણ કાંઈ બોલતા નથી. હવે તે તાપસીને બેલાવીને જ બધું પૂછીએ કે જેથી ખરી ખબર પડે. આમ વિચારીને તાપસણીને લાવી અને તેનાથી બધી વાત મૂળથી
Page #46
--------------------------------------------------------------------------
________________
(૪) શ્રી કામદેવ નૃપતિ કથા ભાષાંતર. જાણી, એટલે રાજપુત્રી-ખેદ પામીને ચિંતવવા લાગી કે–“સમર્થ મનુષ્ય અસમર્થને પણ સંતાપ ઉપજાવ નહીં, જુઓ ! દુર્બળ એવા ઉંદરે પણ રાજાને આકુળવ્યાકુળ કર્યો હતો.' - “કેઈક રાજાએ વસ્ત્રની પેટી પાસે ફરતા ઉંદરને લાકીવડે તાડના કરી. તેથી તેણે ગુસ્સે થઈને બધા ઉંદરને ભેગા કર્યા અને કેપથી રાજભંડારમાં રહેલી તમામ ચર્મરજજુ (ચામડાની વાધર) ખાઈ જઈને પ્રથમ વૃષ્ટિ વખતે હાથીઓને બાંધવાના દેરડાઓ પણ ખાઈ ગયા. એટલે બંધથી છુટા થએલા અને નવા વરસાદથી ઉત્પન્ન થયેલા પૃથ્વીના ગંધથી ચન્મત્ત થયેલા હાથીઓથી દરવાજા વિગેરે પાડી દેવામાં આવે છે એવું સાંભળીને આકુળવ્યાકુળ થયેલા રાજાને મૂષકે કહ્યું કે “અસમર્થ પણ સમર્થન આકુળવ્યાકુળ કરી શકે છે, એ વાત કબુલ કરે.” - આ દષ્ટાંત વિચારીને રાજકન્યાએ ધાર્યું કે આ તાપસીને જ ખમાવીને શાંત કરૂં.” પછી તેને હાથ પકડી પોતાની પાસે બેસાઈને વિનયવાળા વચને ખમાવી-શાંત કરી. પછી કહ્યું કે-તે યક્ષનીજ આરાધના કરીને મારા પતિના ભૂખતા દેષને દૂર કરી આપ.” તાપસી પ્રસન્ન થવાથી બેલી કે- એમ કરીશ, પણ મારી પ્રેરણાથી કાળાદિક દશ રાજાઓ તારૂં હરણ કરવા અહીં આવે છે, તે તેને મારા ફરીને આવતા સુધી કોઈપણ ઉપાયથી શેકવા.” આ પ્રમાણે શિક્ષા દઈને તે તાપસી ત્યાંથી ચાલી ગઈ.
વિમળાધ મંત્રીએ આ હકીક્ત ચંદ્રલેખા પાસેથી જાણીને પિતાના સૈન્યના ચાર વિભાગ કરી અમુક શિક્ષા આપીને ચારે.
Page #47
--------------------------------------------------------------------------
________________
શ્રી કામદેવ નૃપતિ કથા ભાષાંતર. (૪૧) "દિશાએ મે કહ્યું અને પોતે સારભૂત સૈન્ય સાથે કુમારના રક્ષણ
માટે તેની પાસે રહ્યો. હવે કાળ રાજા કાળની (યમની) જેમ અવાજીત્રાના ધ્વનિથી દિશાઓને પૂરત નજીકમાં આવ્યા, ત્યાં તે ચારે દિશાએ ચાર લશ્કરને ચાર સમુદ્રની જેમ ગજના ગજરવ, હયના હેકારવ, રથના ચિત્કાર અને પાયદળના હકારા તેમજ ઢક્કાના નાદવડે આકાશને પૂરતું અને બ્રહ્માંડને ફ્રેડતું હોય તેવું જોયું. તેને જોઈને “આ શું?” આમ વિચારી પિતાનું લશ્કર ક્ષોભ પાપે સતે કાળરાજા ચિંતાતુર થયો. તેવામાં વિમળાબે મોકલેલે સુભટ કાળરાજાની સન્મુખ જઈને હાથ ઉંચે કરી તારસ્વરે બે કે-“ભે ભે વીરે! શા માટે ફેગટ વૈર કરે છે? છતાં જે કરવું જ હોય તે અમારે સ્વામી સંગ્રામ કરવાને તૈયાર છે. ચારે બાજુ સિન્યની તૈયારી જોઈ . વળી એટલું વિચારજો કે- સર્વત્ર ધર્મને જય છે, અધર્મને નથી. તેને વિચાર કરીને ઉચિત લાગે તે કરે.” . આવેલા સુભટના આવા શબ્દો સાંભળીને તેમજ પોતાના સૈન્યને ચેતરફથી વૈરીને સૈન્યથી વેષ્ટિત થયેલું જોઈને મહાકાળકુમાર બે કે-“હે સુભટ! તેં બરાબર કહ્યું કે-“ધર્મ જય પામે છે, અધમ નહીં.' પણ જે તારે સ્વામી એવું જાણે છે તે તે શામાટે આવે અધર્મ કરે છે કે-પાંચાળી પાસે જવાબ દેવરાવી કન્યાને જીતીને. આમ છળથી તેને પરણે છે? ન્યાયધર્મમાં એકનિષ્ટ એ અમારે સ્વામી સર્વથા એ વાતને સહન કરી શકે તેમ નથી. જે એ વાતમાં છળ ન હોય તે વિદ્વાનેની સમક્ષ વાદમાં અમને જીતીને રાજપુત્રીને ભલે તમારા હવામી પરણે.” સુભટે આ વાત વિમળને જઈને કરી.
Page #48
--------------------------------------------------------------------------
________________
(કર) શ્રી કામદેવ નૃપતિ કથા ભાષાંતર એટલે શત્રુના વિચારે જાણીને વિમળબધે બંને પ્રકારે કાળક્ષેપ કરવા માટે તેનીજ મારફત વૈરીઓને આ પ્રમાણે જણાવ્યું કે- તમારી વાત કબુલ છે, પરંતુ સમ્યક્ પ્રકારના વિદ્વાને, કાશમીરમાંજ વસે છે, તેથી તેને તેડાવે એટલે તેમને આપણા વાદનું કૌતુક બતાવીએ અને તેમની પાસે ન્યાય કરાવીએ.”. - આ વાત કાળકુમારાદિ રાજાઓએ કબુલ કરી એટલે. પછી બંને પક્ષવાળાઓએ પિતપોતાના સૈન્યને યોગ્ય સ્થાને,
સ્થાપન કરી કાશ્મીર દેશથી પંડિતેને બોલાવવા માટે પિતપિતાના માણસો મોકલ્યા. * હવે પેલી તાપસીએ સ્વસ્થાને જઈને પેલા યક્ષને આરાચ્ચે અને “યાજજીવ કામદેવને પાંડિત્ય આપ” એમ યાચના કરી. યક્ષે કહ્યું કે પૂર્વજન્મમાં ઉપાર્જન કરેલા કર્મોથી પ્રાપ્ત થયેલા દેષને ઉછેદ કરવાની મારી શક્તિ નથી; પણ આજથી નવમે દિવસે શ્રી વજાભ કેવળી ત્યાં પધારશે. તેમના દર્શનથી કામદેવના સર્વ મનોરથ સિદ્ધ થશે.’ યક્ષની આ પ્રમાણેની વાણુના ખબર તાપસણુએ વિમળબંધને આપ્યા તેના વચનથી સર્વ ખુશી થયા..
. અન્યદા ત્યાં વાનાભ કેવળી પધાર્યા અને દેવનિર્મિત સ્વર્ણકમળ ઉપર બિરાજ્યા. કામદેવકુમાર અને કાળ વિગેરે રાજાએ પરિવાર સહિત કેવળીને વાંદવા આવ્યા અને ત્રણ પ્રદક્ષિણ દઈ ભક્તિપૂર્વક નમસ્કાર કરી ગ્ય સ્થાનકે બેઠા, એટલે કેવળીએ આ પ્રમાણે ધર્મદેશના આપી.
“વિશદ ભાવથી આરાધે વિશુદ્ધ ધર્મ ઉદય આવેલા
Page #49
--------------------------------------------------------------------------
________________
શ્રી કામદેવ નૃપતિ કથા ભાષાંતર. (૪૩) કર્મરૂપ વ્યાધિને વિધ્વંસ કરવામાં વૈદ્યસમાન છે, સુરનર સં. બંધી સર્વ પ્રકારની સંપત્તિના લાભમાં કલ્પવૃક્ષ સમાન છે અને સર્વ પ્રકારના કલેશથી નિમુક્ત એવી મુક્તિને આપનાર, છે. જીવ આઠ પ્રકારના કર્મ બાંધે છે. તેને પટ, પ્રતિહાર, ખધારા, મદ્ય, હેડ, ચિત્રકાર, કુંભાર ને ભંડારીની ઉપમા. શાસ્ત્રમાં આપેલી છે. તેમાં જ્ઞાનને આવરે તે જ્ઞાનાવરણીય, કર્મ ચક્ષુ આડા પાટા જેવું છે. ચક્ષુ અને શેષ ઇંદ્રિયાને આવરે તે દર્શાનાવરણીય કર્મ છે, તે રાજાને જેવાના ઈચ્છક.. લોકેને અલન કરના–રોકનાર પ્રતિહારી (દ્વારપાળ) જેવું છે. જેનાથી સુખદુઃખને વેદાય તે વેદનીય કર્મ છે. તે મધથી ખરડેલી ખર્શની ધારાને ચાટવા તુલ્ય છે. જેનાથી જીવ મેહ પામે છે તે મેહનીય કર્મ મદિરાપાન જેવું છે. તેના બે પ્રકાર છે. દર્શન મેહનીય અને ચારિત્ર મેહનીય. તેમાંનું પહેલું સમ્યકત્વના લાભને રેકનારૂં છે અને બીજું ચારિત્રના લાભમાં અંતરાય કરનારું છે. ચાર ગતિમાં રહેલા જીને તે તે ગતિમાં રેકી રાખે તે આયુ કર્મ છે. તે ચાર વિગેરેને હેડમાં નાખે છે તે હેડ જેવું છે. શુભાશુભ ગત્યાદિ ભેદમાં જીવને નમાવે છે–તે તે સ્થિતિ પ્રાપ્ત કરાવે છે તે નામ કર્મ શુભાશુભ આકૃતિને ચીતનારા ચીતારા જેવું છે. ઉચ્ચનીચપણે છો. જેથી કહેવાય છે તે ગેત્ર કમ શુભાશુભપણે કહેવાતા ભાંડ. (પાત્ર) ને કરનારા કુંભાર જેવું છે. દાનાદિ કરતાં જીવને જે અંતરાય કરે–અટકાવે તે અંતરાય કર્મ દાનાદિક કરતાં સજાને નિષેધ કરનારા ભંડારી જેવું છે.” . . ( આ પ્રમાણે આઠે કર્મની હકીકત કેવળી ભગવતે કહી.
Page #50
--------------------------------------------------------------------------
________________
(૪૪) શ્રી કામદેવ નૃપતિ કથા ભાષાંતર. એટલે કામદેવ કુમારે જ્ઞાનાવરણીય કર્મને બંધહેતુ પૂછયા. તેના ઉત્તરમાં કેવળી બોલ્યા કે “જ્ઞાન અને જ્ઞાનીનું પ્રત્યનીકપણું કરવું, ભણતાં અંતરાય કરો, ભણનારપર દ્વેષ કરે, તથા તેને ઉપઘાત કરવો અને જ્ઞાન જ્ઞાનીની આશાતના કરવી. એ પાંચ કારણથી જીવ જ્ઞાનાવરણીય કર્મ બાંધે છે. આ કારણે પૈકી પ્રથમના ચાર કારણેથી જ્ઞાનાવરણીય કર્મ બાંધવા ઉપર મકરધ્વજકુંવરનું દૃષ્ટાંત છે તે આ પ્રમાણે–
આ ભરતક્ષેત્રમાં મથુરાનગરીમાં હેમાંગદ નામે રાજા છે. તેને લીલાવતી નામે રાણી છે. તેમને અનેક માનતાએથી થયેલે અત્યંત વલ્લભ મકરવજ નામને પુત્ર છે. તે ઘણે રૂપવંત છે. તે પાંચ વર્ષને થયું ત્યારે તેના માતાપિતાએ પ્રૌઢ મહત્સવ સાથે લેખશાળામાં મૂકો. તે જેમ - જેમ ભણે છે તેમ તેમ રોગગ્રસ્ત થતું જાય છે, તેથી તે - નવું ભણી શકતું નથી અને પ્રથમનું ભણેલું ભૂલી જાય છે. એ પ્રમાણે બાળવય વ્યતિક્રમ્યા પછી યૌવન વય પામે, એટલે ગોષ્ટિનિમિત્તે વિદ્વાનોની સભામાં જતાં પડજીભીના રોગથી તેમજ સ્વરભેદ થવાથી તે સભ્યજનેને અનિષ્ટ થવા લા. તે વ્યાધિના ક્ષય માટે જેમ જેમ ઉપાય કરવામાં આવે છે તેમ તેમ તેનું શરીર વધારે વધારે ક્ષીણ થતું જાય છે. આમ થવાથી મહાકષ્ટમાં પડેલે તે મૃત્યુને ઈચ્છે છે. તેમજ પુત્રની આવી ઉપાધિથી તેના માતા પિતા પણ બહ દુખ ધારણ કરે છે.
( આ પ્રમાણે કાળ વ્યતિત થાય છે તેવામાં અન્યદા . કેઈ કેવળી ભગવંત ત્યાં પધાર્યા. તેમને આવેલા જાણીને
*
Page #51
--------------------------------------------------------------------------
________________
શ્રી કામદેવ નૃપતિ કથા ભાષાંતર. (૪૫) રાજા પુત્ર પરિવાર સાથે ત્રણ જગતના સ્વરૂપને જાણનાર કેવળી પાસે ગયા. તેમને યથાવિધિ વંદન કરીને પાસે બેઠા કેવળીએ દેશના દીધી. ત્યારપછી રાજાએ પિતાના પુત્રને પ્રાપ્ત થયેલા દુઃખનું કારણ પૂછયું. કેવળી બોલ્યા-“હે રાજન ! પૂર્વભવે શ્રી શીલરત્નસૂરિના બે શિષ્ય બ્રાહ્મણના પુત્ર થયા. તેમાં નાને શિષ્ય બુદ્ધિમાન હતું, તેથી લેકે તેની પ્રશંસા કરતા હતા. તેને નહીં સહન કરી શકતું માટે ભાઈ પ્રજથી પ્રત્યનિકપણને ધારણ કરી નાના ભાઈને પાઠમાં અંતરાય, ઉપઘાત, નિંદા વિગેરે કરવા લાગ્યો અન્યદા પરિનિયત્ત નિ એ જ્ઞાનાવરણીય કર્મ બાંધવાના હેતુ સંબંધી ગાથા સાંભળી. તેથી તેણે જાણ્યું કેપ્રત્યનિકપણું, ગુરૂને ઓળવવાપણું, પ્રદ્વેષ, ઉપઘાત, અતરાય, તથા જ્ઞાનને જ્ઞાનીની આશાતના વિગેરે કરવાથી જ્ઞાનાવરણીય કર્મ બંધાય છે. એમ જાણવાથી જેષ્ટ શિષ્ય લઘુ શિષ્યને અંતરાયાદિ કરતે બંધ થઈ ગયું. ત્યારપછી તેણે નિરતિચાર ચારિત્ર પાળ્યું, પણ પ્રથમ બાંધેલું પાપ આળયું નહીં, તેથી અનશન કરી સમાધિપણે મૃત્યુ પામી બ્રહ્મ દેવલમાં દેવતા થયે, ત્યાંથી ચ્યવીને હે રાજા ! તે આ તમારા પુત્ર મકરધવજ થયેલ છે. પૂર્વે ઉપાર્જન કરેલા કર્મના ઉદયથી તેને આ ભવમાં જ્ઞાન ઉદયમાં આવતું નથી અને વ્યાધિ વિગેરેથી કલેશ પામે છે. ”
આ પ્રમાણે પિતાને પૂર્વભવ સાંભળતાં મકરધ્વજ કુમારને જાતિસ્મરણ જ્ઞાન થયું. તેથી સવેગ પામીને કેવળી ભગવંતને પગે લાગી, પૂર્વભવનું પાપ આળેવી, કેવળી ભગવતે
V
Page #52
--------------------------------------------------------------------------
________________
(૪૬) શ્રી કામદેવ નૃપતિ કથા ભાષાંતર. આપેલું પ્રાયશ્ચિત્ત કરી, પિતાના આત્માને શેધી, અનુક્રમે ઉત્તમાર્થ જે અનશન તેને આધી તે સદગતિનું ભાજન થયે. - જ્ઞાનાવરણીય કર્મ બાંધવાને પાંચમે હેતુ આશાતના કરવી, તેના કાળ, વિનય, બહુમાન, ઉપધાન, નિન્હવ, વ્યંજનભેદ, અર્થભેદ ને ઉભય ભેદ. એમ આઠ પ્રકાર છે. તેમાંથી કાળાશાતના ઉપર સેમકુમારનું દૃષ્ટાંત છે તે આ પ્રમાણે
તે પૂર્વે શ્રી જિનદાસગણિના શિષ્ય ધર્મદાસગણિ હતા. તેમને એક વખત કાળવેળાએ સિદ્ધાંત વાંચતાં કેઈએ નિષેધ કર્યો. ત્યારે તેઓ બેલ્યા કે- કાળવેળાએ ભણેલું શું વગરભણેલું થાય છે કે જેથી ફેગટ જ્ઞાનમાં અંતરાય કરે છે?” આમ કરીને કાળવેળાએ ભણવા વાંચવાનું શરૂ રાખ્યું. તેથી જ્ઞાનાવરણીય કર્મ બાંધીને તેને આળયા પડિકમ્યા શિવાય કાળ કરી સૌધર્મ દેવલોકમાં દેવતા થયા. ત્યાંથી ઓવીને ચંપાનગરીમાં ચંદ્ર રાજાના પુત્ર સોમકુમાર નામે થયા. તેને ભણાવવા માટે રાજાએ પંડિતને કહ્યું કે “આને તાડના કરીને પણ ભણાવો.” તેથી દરરેજ તાડના કરીને પંડિતે તેને સર્વ કળાઓ શીખવી. પરિણામે “સોમકુમારે જે કઈ કળાવાન નથી” એવી તેની સર્વત્ર ખ્યાતિ થઈ. - હવે કાંતિપુરના રાજા શ્રીણની પુત્રી સકળકળામાં કુશળ અને સર્વોત્તમ રૂપવાળી સુરૂપા નામે હતી. તેને
સ્વેચ્છાએ પરીક્ષા કરીને વરને વર.” એમ તેના પિતાએ કહેવાથી મટી સેના વિગેરે સામગ્રી સહિત તે પિતાની નગરીથી નીકળી. પછી દરેક દેશમાં રાજકુમારની પરીક્ષા કરતાં કરતાં સેમકુમારને સર્વગુણને આધાર સાંભળીને તે
Page #53
--------------------------------------------------------------------------
________________
શ્રી કામદેવ નૃપતિ કથા ભાષાંતર. (૪૭) ચંપાનગરીએ આવી. તેને આવેલી જાણુને ચંદ્રરાજાએ પંડિતને એકાંતમાં બોલાવીને પૂછયું કે-“આપણે રાજકુમાર સર્વકળાની પરીક્ષા આપવામાં સમર્થ છે?” પંડિત બે કે–તે ન જાણે એવું દ્રશ્યમાં કાંઈ નથી.” રાજાએ કહ્યું કે- આ સાચું છે ?” પંડિત બે જ કે-“હે દેવ ! શું કહું, એવી કઈ કળા નથી કે જે રાજકુમાર શીખેલ ન હોય? વાચસ્પતિને પણ તે વાદમાં જીતે એમ છે, તે સાક્ષાત્ પુરૂષરૂપે સરસ્વતિ છે. મેં એની અનેકવાર પરીક્ષા કરી છે.” આ પ્રમાણે સાંભળી તે ખુશી થએલા રાજા અને અમાત્યે સુરૂપ કુમારીને પ્રવેશ ઉત્સવ સારી રીતે કર્યો. પછી એક પરીક્ષામંડપ કરાવ્યું, સારૂં મુહૂર્ત લીધું અને પ્રખ્યાત રાજાઓને તેડાવ્યા, બેસુમાર માણસો ત્યાં ભેળા થયા.
હવે પરીક્ષાને દિવસે રાજાએ પરીક્ષામંડપમાં આવી સવ રાજાઓને અને સભ્યને યથાયોગ્ય આસન પર બેસારી પોતે મધ્યમાં બેસી સેમકુમારને બોલા. પછી સન્માન સાથે રાજકુમારીને પણ બોલાવી. બંનેને એગ્ય સ્થાનકે બેસાડ્યા. પછી રાજાને આદેશ થવાથી સર્વ લેકે શાંત થઈ ગયા એટલે પ્રથમ રાજકુમારી પૂર્વપક્ષ કરશે એમ સાંભળી સભાજને તેની સામે જોવા લાગ્યા. તે વખતે રૂપલાવણ્યાદિ ગુણયુક્ત રાજકુમારને જોઈ તેના કળા કૌશલ્યની પરીક્ષા કરવા માટે સરસ્વતીની જેમ અખલિતપણે ગદ્યપદ્યની લહેવડે સર્વે રાજાઓને પ્રસન્ન કરતી એવી રાજકુમારી સર્વ વિદ્યાએમાં પિતાને ઉચ્ચ અભ્યાસ બતાવીને બોલી કે-“હવે રાજકુમાર પિતાની નિપુણતા બતાવે અને સભ્યજનના
Page #54
--------------------------------------------------------------------------
________________
(૪૮) શ્રી કામદેવ નૃપતિ કથા ભાષાંતર મનને પ્રસન્ન કરે.” આ પ્રમાણે કહીને રાજકુમારી મૌન થઈ. એટલે સોમકુમારને બોલવાનો અવસર પ્રાપ્ત થતાં તેજ વખતે પૂર્વકૃત કર્મને ઉદય થવાથી સેમકુમારની બુદ્ધિ ગળી ગઈ, જીભ ખલિત થઈ ગઈ, શાસ્ત્રો ભૂલી ગયે, સર્વ ઇંદ્રિયમાં વિકૃતિ થઈ ગઈ અને તે નીચું મુખ કરીને ચુપ જ બેસી રહ્યો. એ પ્રમાણે જોઈને “કુમાર હજુ કૅમ
લતે નથી?’ એમ સર્વ લેકે આશંકા કરવા લાગ્યા. એટલે રાજાની પ્રેરણાથી પંડિતે કુમારપાસે આવીને કહ્યું, કે-“હે વત્સ! તું સર્વ શાસ્ત્રો જાણે છે, તે અત્યારે લજજા : તજી દે, અને કૃપા કરીને અમારા મનોરથ પૂર્ણ કૅર.. અનલ્પ (અત્યંત) એવું વિદ્યાનું રહસ્ય પ્રગટ કરે. આ વિશ્વને વિદ્યાવડે વશ કર, તારા કુળને ઉજ્વળ કર અને કન્યાના મનને આનંદ પમાડ.”
આ પ્રમાણે પંડિતે વારંવાર કહ્યા છતાં જ્યારે કુમાર કાંઈપણ બે નહીં, ત્યારે રાજાએ “અરે પાપી! તેમજ અમને વગોવ્યા, તમારા વચનના વિશ્વાસ ઉપર મેં આ બધે આરંભ કર્યો અને તેનું પરિણામ આવું વિપરીત આવ્યું.” આમ પંડિતને કહી તેની ઉપર કેપ કરી તેને બંધાવીને વધ કરવા માટે લઈ જવાની સેવકેને આજ્ઞા કરી. તેવામાં ત્યાં નગર બહાર કેવળી ભગવંત સમવસર્યા. તેમના પ્રભાવથી પંડિતને કરાતા પ્રહાર તેને લાગતા નથી. એમ સાંભળી રાજા પરિવાર સહિત કુમારને આગળ કરીને તેમજ પંડિતને પણ સાથે લઈને કેવળી પાસે આવ્યા અને તેમને વિધિપૂર્વક નમસ્કાર કરી કુમારને પ્રાપ્ત થયેલી મૂઢતાનું કારણ પૂછ્યું..
Page #55
--------------------------------------------------------------------------
________________
શ્રી કામદેવ નૃપતિ કથા ભાષાંતર. (૯) કેવળી ભગવંતે તેને પૂર્વભવ કહીને કહ્યું કે-“ કાળવેળાએ-અસ્વાધ્યાયને વખતે અને ઈર્યાવહી પડિક્કમવા વિગેરે વિધિરહિત જે આગમને અભ્યાસ કરવામાં આવે છે તે તેને બુદ્ધિમાન છતાં પણ અવસરે તે સંબંધી કળા સ્કુરાયામાન થતી નથી.” કેવળી ભગવંતને મુખેથી આ પ્રમાણે સાંભળીને રાજકુમાર પશ્ચાત્તાપ થવાથી કેવળીને નમસ્કાર કરી પિતાના આત્માને આ પ્રમાણે નિંદવા લાગ્યો. “હા ઈતિ ખેદે! મેં અજ્ઞાનીએ ચિંતામણિ રત્નને કાંકરાપણે, નભેમણિ સૂર્યને રાહુપણે, કલ્પવૃક્ષને કેરડાપણું, શ્વેતપક્ષને કૃષ્ણપક્ષપણે, મહાગજને કેલપણે, મહાધ્વજને સર્ષપણે, હંસને કાગપણે, મુગટને માથાના કપડાપણે, અમૃતને કાળક્ટપણે, ગાયના ઘૂતને તેલપણે, દુધને કાંજીપણે, સ્નિગ્ધને રૂક્ષપણે, રાજાને કિંકરપણે અને સર્વજ્ઞના ઉપદેશને ફૂટવાક્યપણે ચિત્તમાં ચિંતવ્યા, તેથી હું આવે વગેવાણે, માટે હે ભગવાન ! હવે તે મને દીક્ષા આપીને આ પાપથી છુટ થાઉં તેમ કરે.”
આ પ્રમાણેના રાજકુમારના વચને સાંભળીને રાજકુમારી વિચારવા લાગી કે-“સમ્યક્ત્વના લાભ વિના અને તેને લગતી કુશળતા પ્રાપ્ત થયા વિના આવું કહેવાનું કેમ સૂજે ? તેથી નકકી એમ જણાય છે કે-આ રાજકુમાર મહા વિદ્વાન : છતાં કર્મોના ઉદયથીજ તે વખતે કાંઈ પણ બોલી શકયા નહીં. તે આ ભવે મારા એજ પતિ છે.” આ પ્રમાણે વિચારીને કેવળીને કહ્યું કે હે ભગવન ! મને દીક્ષા ઉદયમાં આવે તેમ છે કે નહીં?” કેવળી બોલ્યા કે- તમને બનેને ભેગફળ. કમ ભેગવ્યા પછી દીક્ષા ઉદયમાં આવશે.” પછી કેવળી
Page #56
--------------------------------------------------------------------------
________________
(૫૦) શ્રી કામદેવ પતિ કથા ભાષાંતર. આપેલા પ્રાયશ્ચિત્તને સ્વીકારીને તે પ્રાયશ્ચિત્ત કરવાવડે પિતાના આત્માને વિશુદ્ધ કરી મકરવજ કુમાર સુરૂપ કુમારીને પરણ્ય. અને ચીરકાળ ભેગ ભેગવી પ્રાંતે સ્ત્રી સહિત દીક્ષા લઇ નિરતિચારપણે પાળી છેવટે અનશન કરી સર્વાર્થસિદ્ધ વિમાને દેવપણે ઉત્પન્ન થયા. અનુક્રમે મનુષ્યભવ પામીને મેક્ષે જશે. - વિનય આશાતના ઉપર શ્રેણિક રાજાની કથા- હવે પછી થનારા વીસમા તીર્થકર શ્રી વીર પરમાત્માના સમયમાં રાજગૃહમાં શ્રેણિક નામે રાજા થશે. તે પિતે સિંહાસન પર બેસીને માતંગને સામે ઉભે રાખી ખગ કાઢી આ કૃષિવિદ્યા પૂછશે, એટલે માતંગ ભય પામીને વિદ્યા બેલવા માંડશે પણ રાજાને કઠે રહેશે નહીં, ત્યારે અભયકુમાર કહેશે કે-“હે મહારાજ ! વિનય વિના વિદ્યા સ્કુરાયમાન થતી નથી માટે તેનું સન્માન કરે.” આમ કહેવાથી માતંગને સિંહાસન પર બેસારી પિતે સામે ઉભા રહીને વિદ્યા સાંભળશે એટલે કઠે રહેશે આટલા ઉપરથી સમજવું કે વિનયથી સર્વ શાસ્ત્ર ફળે છે. હર્વે બહુમાન એટલે માનસિક ભક્તિ-તે ઉપર બે છાત્રની કથાઃ- એક પંડિતને બે છાત્ર હતા. ધર્મ અને ધન્ય. તેમાં ધમ શાસ્ત્ર ઉપર બહુમાનપૂર્વક તેને વિનય કરે છે; ધન્ય તેમ કરતું નથી. અન્યદા પંડિતે નિમિત્તશાસ્ત્ર શીખવીને પરીક્ષા માટે બહાર મોકલ્યા. રાજમાર્ગે જતાં મોટાં પગલાં જોઈને ધન્ય બે કે-“આ હાથીના પગલાં છે.”ધમેં વિચાસેને કહ્યું કે-“આ હાથણના પગલાં છે. તે ડાબી આંખે કણી છે. તેની ઉપર નજીકમાં જેને પુત્ર પ્રસવ થવાનો છે એ રાણી બેઠી છે.”. આમ વાર્તા કરતાં કરતાં તેઓ નગર
Page #57
--------------------------------------------------------------------------
________________
શ્રી કામદે પતિ કથા ભાષાંતર. (૫૧) બહાર ગયા. ત્યાં લેવીજ હાથણીને દીઠી અને એક પડદાની અંદર પાણી રહેલ છે અને તેને હમણાજ પુત્ર પ્રસ છે એમ સાંભળ્યું. પછી તેઓ ત્યાંથી આગળ ચાલ્યા અને એક સવરને ત્રરે બેઠા. તેમને એક વૃદ્ધ સ્ત્રીએ પૂછ્યું કે-“મારે, પુત્ર દેશાંતર અન્યો છે તે કયારે આવશે?” તે આમ પૂછે છે તેવામાં કઈ સ્ત્રી માણી ભરીને ઘરો માથે મૂકતી હતી પણ ધ્યાન ન રહેવાથી તે ઘડો પ ગ ને કુટી ગયે; એટલે તે જોઈને ધન્ય બે કે-“હે ભદ્રે ! તારે પુત્ર વિનાશ પામ્યા છે.” ધમેં કહ્યું કે-“હે માતા ! શીધ્ર ઘરે જાઓ, તમારે પુત્ર ઘરે આવ્યા છે. વૃદ્ધા ઘરે ગઈ અને પુત્રને આવેલો જોઈ બહુ ખુશી થઈ. પછી અક્ષતપાત્ર, કુંકુમ, કુસુમ, સોપારી વિગેરે લઈને તેણે સરોવરે આવી તે સર્વ ધર્મને આપ્યું અને તેને વધાવ્યું. 2
. હવે પેલા બંને છાત્રે ગુરૂ પાસે ગયા અને પિતપતાની વાત કરી. ગુરૂએ ધન્યને પૂછ્યું કે-“તેં જે કહ્યું તે શી રીતે જાણ્યું છે. એટલે તે બે કે-“પ્રૌઢ પગલાં હોવાથી મેં હાથીના જાણ્યા અને ઘડે ભાંગે તેમાંથી જળ ગયું. તેથી જાણ્યું કે દેહ નાશ પામીને જીવ ગયેલ છેજોઈએ. તેથી તે પ્રમાણે કહ્યું. ધર્મને પૂછતાં તેણે કહ્યું કે-પગલાંની સ્થિતિ (નિરાધ) ના અનુમાનથી મેં હાથણીના જાણ્યા. માર્ગમાં ડાબી બાજુના વૃક્ષોના પત્રાદિક અખંડ જેવાથી અને જમણી બાજુના ખેંચેલા-ખાધેલા હોવાથી ડાબી આંખે કાણું છે એમ જાણ્યું. તેની ઉપર બેઠેલ રાજા સણી વિના કેણ હોય? વળી બાજુની બ્રાન્ડના કાંટામાં લાલ વસ્ત્રના તાંતણા જેઈ રાણી ;
Page #58
--------------------------------------------------------------------------
________________
(પર શ્રી કામદેવ નૃપતિ કથા ભાષાંતર.' હશે એમ જાણ્યું. તેમણે એક વડવૃક્ષની નીચે વિસામો ખાધેલું, ત્યાંથી ઉઠતાં દક્ષિણ બાજુને પગ જમીનમાં વધારે દબાયેલે . જણાવાથી સગર્ભા છે અને ગર્ભમાં પુત્ર છે એમ જાણ્યું. તેમજ પ્રસવ સમય નજીક છે તે પણ તે પગપરથીજ જાણ્યું.
હવે પેલી વૃદ્ધાએ પ્રશ્ન કરતાં ઘડાની માટી પૃથ્વીથી જુદી પડી હતી તે પાછી પૃથ્વીને મળી અને સરોવરનું જળ, જુદું પડેલું તે પાછું સરોવરને મળ્યું તે ઉપરથી એ ડેશીનો જુદે પડેલે પુત્ર તેને મળવા જ જોઈએ એમ મેં ધાર્યું.”
આ પ્રમાણે તે બંનેની બુદ્ધિની વિચિત્રતા જાણીને ગુરૂએ કહ્યું કે- જે બહુમાનપૂર્વક ગુરૂની ભક્તિ કરીને ભણે છે તેની બુદ્ધિ વિશેષ સ્કુરાયમાન થાય છે; બહુમાન નહીં કરનારની તેવી થતી નથી. તેથી ગુરૂનું અને જ્ઞાનનું બહુમાન કરીને ભણવું.' શ્રુતપ્રત્યે બહુમાન અબહુમાન ઉપર અશકટાપિતાની કથા –
- ગંગાના કિનારા પર રહેનારા બે ભાઈઓએ એક ગચ્છમાં દીક્ષા લીધી. તેમાંથી એક બહુશ્રુત થવાથી આચાર્ય થયા. તે આ દિવસ શિષ્યને શાસ્ત્રાર્થ શીખવવામાંથી વિશ્રામ પામતા નહોતા. રાત્રે પણ સૂત્રાર્થ ચિંતન અને વ્યાખ્યાદિ કરવામાં રોકાવાથી સુખનિદ્રા પણ પામતા નહોતા. અન્યદા તેમણે મધ્યના ઓરડામાં પિતાના બંધુને તે મૂર્ખ હોવાથી સુખે નિદ્રા લેતે જોઈને વિચાર્યું કે-અહે! આ મારા ભાઈને ધન્ય છે કે તે મૂર્ખ હોવાથી તેને કોઈ ખેદ ઉપજાવતું નથી.
આ એક કવીએ કહ્યું છે કે-“હે મિત્ર! મને તો મૂખપણું ગમે છે કે જેમાં આઠ ગુણ રહેલા છે. ૧ નિશ્ચિતપણું, ૨ બહુ ભેજન કરવાપણું, ૩ લજજા રહિતપણું, ૪ રાત્ર ને દિવસ સુખે.
Page #59
--------------------------------------------------------------------------
________________
શ્રી કામદેવ નૃપતિ કથા ભાષાંતર. (પ) સુવાપણું, ૫ કાર્યકાર્યની વિચારણામાં અંધ ને બધિરપણું, ૬ માનાપમાનમાં સમાનપણું, ૭ પ્રાયે વ્યાધિ રહિતપણું અને ૮ દઢ શરીરપણું–આ આઠ પ્રકારથી તે સુખે જીવે છે.”
તે આચાર્યો એમ ન વિચાર્યું કે-“પંડિતજને સાથેના આનંદી વાર્તાલાપથી ખિન્ન થયેલા હોય ત્યારે અનેક શાસ્ત્રરૂપ સુભાષિતના અમૃતરસથી શ્રોત્રના ઉત્સવને કરતા સતા - જેમના જન્મ અને જીવિત સફળ છે તેમનાવડેજ આ પૃથ્વી વિભૂષિત છે, તે વિનાના બીજા પશુની જેવા વિવેકવિકળ અને પૃથ્વીના ભારભૂત એવા મનુષ્યથી શું ? ”
આચાર્યો ઉપર કહ્યા પ્રમાણે જ્ઞાનનું અબહુમાન કરવાથી જ્ઞાનાવરણીય કર્મ બાંધ્યું. તેને આલોયા પડિકમ્યા શિવાય અનશનવડે મરણ પામીને દેવલોકમાં દેવપણે ઉત્પન્ન થયા. ત્યાં દેવ સંબંધી સુખ ભોગવી પ્રાતે ચવીને આ ભરતક્ષેત્રમાં કઈ આભીરના કુળમાં પુત્રપણે ઉત્પન્ન થયા. યૌવન પામે તે તેને પિતાએ પરણાવ્યા, તેમને સુરૂપા નામે પુત્રી થઈ. અન્યદા તે આભિર યૌવન પામેલી પુત્રી સાથે ઘી વેચવા માટે પુત્રીને ગાડાના આગલા ભાગ પર બેસારીને બીજા આભિરોની સાથે - નજીકના નગર તરફ ચાલ્યા. માર્ગમાં આભિરે-ગાડી હાંકનાર વિગેરે તે કન્યાની સામું જ જોઈ રહેવાથી ગાડું ઉન્માર્ગે ચાલ્યું અને ભાંગ્યું, તેથી આરિએ તે કન્યાનું અશકટા અને તેના પિતાનું અશકટા પિતા નામ પાડ્યું.
કેટલેક કાળે અશકટા પિતાએ પોતાની પુત્રીને ગ્ય સ્થાનકે પરણાવી દઈને પિતે વૈરાગ્ય ઉપજવાથી કઈ પણ ગચ્છમાં દીક્ષા ગ્રહણ કરી. પછી એગ વહેવાપૂર્વક શ્રી ઉત્તરા
Page #60
--------------------------------------------------------------------------
________________
(૫૪) શ્રી કામદેવ ગ્રુપતિ કથા ભાષાંતર.
નેનું ચોથું અધ્યયન ભણો માંડ્યું, પરંતુ પૂર્વે બાંધેલા. જ્ઞાનાવરણીય કર્મને તે વખત ઉદય ચંવાથી બે આંબેલ કર્યા છતાં એક ગાથા પણ તે અકર્યયનની આવડી નહીં. તે વાત ગુરૂ મહારાજને જણાવતાં તેમણે ખેદ ન કરવાનું કહે સતે “આ રોગ કેવી રીતે વહેવાના છે” એમ તે મુનિએ ગુરૂને પૂછયું. ગુરૂએ કહ્યું કે જ્યાં સુધી આ અધ્યયન ન આવડે ત્યાં સુધી આંબેલ કર્યા કરવા એ એને.વિધિ છે. તે મુનિએ. તેજ પ્રમાણે આંબેલ કરવાની પ્રતિજ્ઞા કરીને ભણવા માંડ્યું, . પણ કઈ રીતે જસપર્ણ આવડવું નહીં. એટલે કેંઈક “અહે!
આ મહામૂર્ય જણાય છે કે જે નિત્ય આંતું આ ભણ્યા. કરે છે.”એમ બેલે છે, તે સાંભળી તેમને શેષ થવા માંડો, તેમજ કેઈકે “અહે! ધન્ય છે આ મુનિને કે ભણવામાં આવા સતત ઉદ્યમી છે.” એમ બોલે છે તે સાંભળીને તેઓ સંતુષ્ટ થવા લાગ્યા. તે હકીકત જાણીને ગુરૂએ તે મુનિને કહ્યું કે – હે વત્સ! આ અધ્યયન ભણવું મૂકી દઈને મ-સ, મજૂતિ આટલેજા પાઠ કર.” આ પ્રમાણે કહેવાથી તે શબ્દ શેખવા લાગ્યાંપણે વારંવાર તે શબ્દ સંભારી આપ્યા છતાં તીવ્ર કર્મોદયથી તે શબ્દને બદલે “માસતુસ, માસતુસ એમ ગોખવા લાગ્યા. તેથી લોકેએ તેનું નામજ માસ તુસ પાડી દીધું, એ પ્રમાણે બેલને તપ કરતાં બાર વર્ષ વીતી ગયા એટલે પૂર્વકમ સર્વથા ક્ષીણું થયું તેથી શું પરિણામની ધારાવડે સર્વજ્ઞાનેની વિભાગો (કેવીજ્ઞાની) થયા અને પ્રાંતે મેક્ષે ગયા આ દૃષ્ટાંત સાંભળીને શ્રુતનું બહુમાન કરવું. * . .
નું
પાએ
Page #61
--------------------------------------------------------------------------
________________
શ્રી કામદેવ નૃપતિ કથા ભાષાંતર. (૧૫) હવે ઉપધાન એટલે ગ. તે વહન કર્યા વિના સિદ્ધાંત વાંચવાથી તેની આશાતના થાય છે. તે ઉપર સિંહમુનિની કથા
કૌશાંબી નગરીમાં સિંહ નામે બળવાન રાજા હતા. તે કુગુરૂની સંગતથી શિકાર કરતે હતે. તેને અરણ્યમાં કઈ સાધુએ પ્રતિબંધ આર્યો, તેથી તે બધા પામ્યું. પછી પાપભીરૂ એવા તે રાજાએ શ્રી દમોષસૂરિ પાસે દીક્ષા લઈને વેગવહનપૂર્વક ચાર અંગે વાંચ્યા. ત્યારપછી ગુરૂ મહારાજે વિહાર કર્યો તે સુકુમારપણાથી વિહાર ન કરતાં અને છ માસીક તપ ન કરતાં પાંચમું અંગ ભગવતિ વિગેરે વાંચવાથી તે મુનિ કુષ્ટિ થયા અને ઘણું વેદના ભેગવવા . લાગ્યા. કેટલાક વખત પછી ગુરૂ મહારાજ પધાર્યા. તેમણે
અવિધિએ વાંચવાથી મિથ્યાણિ દેવીએ અને છળેલ છે અને વ્યાધિ ઉત્પન્ન કરેલ છે ” એમ ધ્યાનવડે જાણીને કાર્યોત્સર્ગવડે શાસનદેવીને આકર્ષી. આકર્ષિત કરેલી શાસનદેવીએ તે પ્રત્યેનીક દેવીને શાંત કરીને તે રાજર્ષિને નિરોગી કર્યા. ત્યાર પછી તે પાપની સમ્ય પ્રકારે આલોચના કરીને તેમજ પ્રાયશ્ચિત્તવડે પિતાના આત્માને શેધીને તેમજ સર્વ જ્ઞાન ગેકહનાદિવડે ગ્રહણ કરીને પ્રાંતે શિવસુખના ભાજન થયા. ઈતિહવે નિÇવ એટલે ગુરૂને અપલાપ, તે ઉપર વિપ્રની કથા—
કેઈ બ્રાહ્મણ દુર્ભિક્ષના કારણથી વિદેશમાં ગયે. ત્યાં વિદ્યાના બળથી પોતાની કોથળીને આકાશમાં રાખીને ચાલતા નાપિત (વાળંદ) ને જોઈને તેની સેવાવડે તે વિદ્યા પ્રાપ્ત કરી, પોતાની પ્રતિષ્ઠા વધારી, તેમજ દ્રવ્ય પણ મેળવ્યું. પછી સુભિક્ષ થવાથી પોતાના દેશમાં ગયે. ત્યાં પોતાના
Page #62
--------------------------------------------------------------------------
________________
(૫૬) શ્રી કામદેવ નૃપતિ કથા ભાષાંતર. ધિતીઆ આકાશમાં સુકવતે જોઈ તે બ્રાહ્મણને લેકોએ પૂછ્યું -કે-આ વિદ્યાદાતા તમારા ગુરૂ કેણ છે?”એટલે તે બ્રાહ્મણે નીચ ગુરૂનું નામ આપતાં લજજા થવાથી બીજી મહત્ત્વવાળા ગુરૂનું નામ આપ્યું. તેથી તે તત્કાળ વિદ્યાભ્રષ્ટ થઈ ગયો અને તેના બેતીઆ આકાશમાંથી નીચે પડી ગયા. ઈતિ. . . હવે વ્યંજન તે સિદ્ધાંતના અક્ષર, તેને ભેદ એટલે બિંદુમાત્રના ફેરફારથી પણ જૂનાધિકતા કરવી તે. તેજ પ્રમાણે છે અને તેમજ તદુભયને ભેદ સમજ. તેની આશાતના ઉપર ચાર મિત્રની કથા – . - વસંતપુરમાં જિતારિ નામના રાજાને ચાર રાણીઓ હતી. તેને અનુક્રમે ચાર પુત્રો થયા હતા. તેના રૂદ્ર, મેઘ, ધીર ને વીર નામ હતા. તેઓ પૂર્વ જન્મના સનેહથી અંદર અંદર આનંદથી ઉચિત કીડા કરતા હતા. તેમાં રૂદ્રને બેલતાં જીભ અટકતી હતી, મેઘ બેલવા જતાં કાંઈનું કાંઈ બોલી જતે હતે, ધીરની વાણીમાં અપુટતા હેવાથી બીજાને તે રૂચતી નહતી અને વીર તે મુંગો હેવાથી બોલી શકતે નહોતે.
અનુક્રમે તેઓ સેળ વર્ષના થયા અને યૌવનાવસ્થા પામ્યા. તે વખતે કેઈ સાધુને ધ્યાનમાં લીન થયેલા જોઈને વિતર્ક કરવા લાગ્યા. તેને સાધુએ પૂછયું કે- તમે ક્યાંથી આવ્યા છે?” રૂદ્રે કહ્યું કે-“અમે નગરમાંથી આવ્યા છીએ.” મુનિએ કહ્યું કે-“ તે પૂછતું નથી, પણ ક્યા ભવમાંથી આવ્યા છે તે પૂછું છું.'રૂદ્ર તે સાંભળી ક્રોધ કરીને બોલ્ય કે-રે પાખંડી! આવી વક્ર વાણું શું બોલે છે? શું કઈ પિતાના પૂર્વભવને જાણતું હશે?' મુનિ બેલ્યા કે-“ હા,
Page #63
--------------------------------------------------------------------------
________________
શ્રી કામદેવ નૃપતિ કથા ભાષાંતર.
(
66
( ૫૭) કાઈ કાઈ જાણી પણ શકે છે. જે કૌતુક હાય તા સાંભળે, તમે શ્વાનના ભવમાંથી અહીં મનુષ્ય થયા છે. ” તે સાંભળીને કાપાયમાન થવાથી મ્યાનમાંથી ખડ્ગ કાઢીને ‘ અરે ! દુ આવુ અસંબદ્ધ ખેલે છે ? જો, તેનુ ફળ આપીએ છીએ. ’ એમ કહી આક્રોશ કરી મારવા ઢોડ્યા પણ મુનિના તપના પ્રભાવથી સ્ત ભીભૂત થઇ ગયા. એટલે દીન મુખવાળા થઇ તે આ પ્રમાણે ખેલ્યા કે– હું મુનિ ! તમે સાચું કહ્યું હશે, પરંતુ તેની ખાત્રી શી ? ’ મુનિએ કહ્યું કે-‘તેની ખાત્રી માટે સાંભળે. પૂર્વે આજ નગરમાં સમ્યગ્દષ્ટિ અને મજ્જા જૈન અગ્નિશમાં નામે વિપ્ર હતા. તેને ચાર પુત્રે પૂર્ણ, પદ્મ, પંચાનન ને ભીમ નામના થયા હતા. તેએ આ વેઢા ભણીને નવતત્ત્વાદિ વિચારના ગ્રંથામાં કહેલા વિચારને જાણુનારા થયા. યૌવનાવસ્થા પ્રાપ્ત થતાં પરણ્યા. અન્યદા તેના પિતાએ પુત્રાપર કુટુંબના ભાર સ્થાપન કરીને દીક્ષા લીધી. તપના આરાધનવડે તે મુનિ અધિજ્ઞાની થયા. તેના પુત્રો જ્યારે વિદ્વાષ્ટિ કરતા હતા ત્યારે પૂર્ણ નામે મેટા પુત્ર પ્રજ્ઞાના મદથી સૂત્રભેદ કરતે હતા. જેમકે ધમો મંગલમુલિક ને બદલે મુળ દાળમુદ્દોર ખેલતા હતા. ખીજો પુત્ર પદ્મ અર્થભેદ કરતા હતા. જેમકે ધમ્મો મંગલમુનિક તેમાં ધર્માંધાતુ અર્થાત સુવર્ણ ઉત્કૃષ્ટ મગળરૂપ છે. સર્વે અતુ સાધક હાવાથી. આવા અ કરતા હતા. પંચાનન ઉભયભેદ કરતા હતા. ધી મૅનરુમુદું. ધર્માં ધાતુ મંગળ ગ્રહની જેમ માધિચારાત્ સીયમ્યા પછું; મદના અધિકારથી મંગળ ગ્રહની
૧ જેને અસ્થિમજ્જામાં જૈનધમ પ્રણમી ગયા હોય તેવા.
Page #64
--------------------------------------------------------------------------
________________
(૫૮) શ્રી કામદેવ નૃપતિ કથા ભાષાંતર. જેમ કર૫ણામાં ઉત્કૃષ્ટ છે એમ કહેતે. ભીમ સિદ્ધાંતના અર્થની વિપરીત વ્યાખ્યા કરીને ધર્મના અવર્ણવાદ બેલ હતું. જેમકે
ધમ ઉત્કૃષ્ટ મંગળરૂપ છે પણ તે શાંત રસપણથી અકિંચિતકર છે; તેમજ પાપ પણ ઉત્કૃષ્ટ મંગળરૂપ છે. હિંસા, અસત્ય, ચૌર્યાદિ તેના ભેદે સર્વ કાર્યકર હોવાથી.” આ પ્રમાણે બોલવાથી તે ચારે જણાએ તીવ્ર જ્ઞાનાવરણીય કર્મ બાંધ્યું અને ઉન્માર્ગને ઉપદેશ કરવાથી તેમજ સન્માર્ગને નાશ કરવાથી તિર્યંચગતિ નામકર્મ બાંધ્યું. '
અન્યદા ગ્રીષ્મરૂતુમાં મધ્યાન્હ વખતે તેના ઘરમાં તીવ્ર અગ્નિ લાગવાથી સારભૂત વસ્તુ કાઢવા માટે ઘરમાં પ્રવેશ કરતાં તે ચારે જણા આર્તધ્યાનથી મૃત્યુ પામ્યા અને તેજ નગરમાં માતંગના પાડામાં શ્વાન થયા. તે શ્વાને લોકે પ્રત્યે કરડવા દેડતા હતા. તેવામાં એકદા મને–તેમના પિતાને તે માર્ગે આવતા જોઈને તારસ્વરે ભસતા મારી તરફ દેડ્યા. મેં તે ધાનેને પૂર્વભવના નામથી બોલાવ્યા. તેઓ મને જોતાં જાતિસ્મરણ પામ્યા. તેમને પૂર્વભવે કરેલા પાપનું મરણ થવાથી ઘણે પશ્ચાત્તાપ થયે એટલે તેમણે અનશન કર્યું. તેમને વાડીએ જતાં રાજાએ દીઠા અને તેની હકીકત સાંભળીને તેની પૂજા કરી. તે રાજધાનીમાંજ મરણ પામીને તમે ચાર રાજપુત્રે થયા. હું તમારા પૂર્વભવના સંસાર સંબંધવાળે પિતા અગ્નિશર્મા છું.”
આ પ્રમાણેની મુનિએ કહેલી હકીકત કુમારના પરિ- વારના મુખેથી સાંભળીને રાજા ત્યાં આવ્યું. તે વખતે કૌતુકથી
મળેલા લોકોએ મુનિને ઓળખ્યા અને વંદ્યા. રાજાએ “ આ
Page #65
--------------------------------------------------------------------------
________________
* શ્રી કામદેવ નૃપતિ કથા ભાષાંતર. (૫૯) શું ? એમ પૂછ સતે સાધુ બેલ્યા કે-“તમારા આ ચારે પુત્ર પૂર્વ ભવના પિતાના આવાસ અને કુટુંબાદિકને જે એટલે તેમને વિશ્વાસ આવશે.” પછી રજા લેક પાસેથી અગ્નિશર્માનું ઘર ક્યાં છે ? તે જાણીને પુત્રને ત્યાં લઈ ગયે. ત્યાં પૂર્વે અનુભવેલું પોતાનું કુટુંબ વિગેરે જોઈને જાતિસ્મરણ થવાથી “હા ઈતિ ખેદે ! અમે મનુષ્યને ભવ કેવી મૂખાંઈથી હારી ગયા, માટે હવે દીક્ષા ગ્રહણ કરીને તે પાપથી છુટીએ.” આ પ્રમાણે વિચારીને વૈરાગ્ય ઉત્પન્ન થવાથી માતાપિતાની બહુ આગ્રહવડે આજ્ઞા મેળવીને તે મુનિની સાથે શ્રી ગુણકરસૂરિ પાસે જઈ ચારે રાજપુત્રએ દીક્ષા ગ્રહણ કરી. - પછી જ્ઞાનની કાળાદિ આઠે પ્રકારની આશાતના તજીને, સર્વ પ્રકારને ગર્વ તજી દઈને, ભક્ત પાનાદિ લાવી દેવાડે તેમજ વૈયાવચ્ચાદિ કરવાવડે ગુરૂભક્તિ સારી રીતે કરીને જ્ઞાનાવરણીય કર્મ ખપાવી પંડિતમરણે મરણું પામી સર્વાર્થસિદ્ધ વિમાનમાં ચારે મુનિ દેવ થયા.
૬ ત્યાંથી ચ્યવી આજ ભરતક્ષેત્રમાં શ્રાવતિ નગરીમાં સુગ્રીવ નામના રાજાની ચાર જુદી જુદી રાણીથી ચાર પુત્ર થયા. તેમના હંસ, કંસ, કામ ને કુંભ-નામ પાડવામાં આવ્યા. તેઓ યોગ્ય કાળે સર્વ કળાઓ શીખ્યા અને સુખક્રિીડા કરવા લાગ્યા. અનુક્રમે યૌવનવયને પામ્યા. કે -
હવે કોશળ નગરીના પ્રતાપ નામના રાજાને ચાર રાણીઓથી થયેલી ચાર કન્યા સમશ્રી, સત્યશ્રી, ધનથી ને ગુણશ્રી નામની છે. તેઓએ અન્યદા પ્રીતિવડે ખેલતાં પિતા પોતાના અને પ્રકાશિત કરીને આવી પ્રતિજ્ઞા કરી.
Page #66
--------------------------------------------------------------------------
________________
(૬૦) શ્રી કામદેવ નૃપતિ કથા ભાષાંતર પહેલી બેલી કે-એક પહોરમાં જે એક હજાર બ્લેકને પાઠ કરેલી જાય તે માટે ભર્તાર થાય.” બીજી બોલી કે-એક સાથે એક હજાર લેકને જે ધારી શકે-કંઠે રાખી શકે તે માટે ભર્તાર થાય.” ત્રીજી બેલી કે-એકેક શ્લોકના -જે હજાર હજાર અર્થે કરી શકે તે મારે ભર્તાર થાય.”
ચેથી બેલી કે–એક પહેરમાં જે એક હજાર લોક નવા - બનાવી શકે તે મારો ભર્તાર થાય.” આ પ્રમાણેની તે ચારે પુત્રીની પ્રતિજ્ઞા જાણીને તેના પિતાએ તેને સ્વયંવર કરવાનું ધાર્યું અને અનેક રાજાઓ તથા રાજકુમારને બેલાવ્યા. * તે સ્વયંવરમાં સુગ્રીવ રાજા પણ પિતાના ચારે પુત્ર સાથે આવ્યું. બધા રાજાઓ સ્વયંવર મંડપમાં આવી ગયા પછી ચારે કન્યાઓ સુખાસનમાં બેસીને ત્યાં આવી. પ્રતિહારીએ બધા રાજાઓનું વર્ણન કર્યું, એટલે ચારે કન્યાઓએ પોતપિતાની પ્રતિજ્ઞા જાહેર કરી. તેની પ્રતિજ્ઞા પૂર્ણ કરવામાં સર્વ રાજાઓ અને રાજકુમારે અશક્ત હોવાથી મૌન થઈને બેસી રહ્યા. એટલે સુગ્રીવ રાજાના પુત્રએ પિતાની આજ્ઞાથી તે ચારેની પ્રતિજ્ઞા પૂર્ણ કરી. ચારે કન્યાઓએ તેમના કંઠમાં વરમાળા આરે પણ કરી. તે કુમારે જયજયારવ થયો. તે વખતે તે તે કુમારના ગુણથી રંજીત થઈને ત્યાં આવેલા રાજાએાએ તે ચારે કુમારને ૩૨-૩૨ કન્યાઓ આપી. તેમને વિવાહોત્સવ પણ ત્યાંજ થયો. પછી એગ્ય સન્માન આપેલા સર્વે રાજાઓ પોતપોતાને સ્થાને ગયા. સુગ્રીવ રાજા પણ દશ દિવસ ત્યાં રહીને પછી પુત્રો તથા પુત્રવધુઓ સહિત પિતાની નગરીએ આવ્યા અને આનંદથી રાજ્ય પાળવા લાગ્યા. .
Page #67
--------------------------------------------------------------------------
________________
શ્રી કામદેવ નૃપતિ કથા ભાષાંતર. (૬૧); ચારે રાજપુત્રે મહા પ્રાપણાથી સર્વત્ર પ્રસિદ્ધિ પામ્યા.. તેથી દૂરદેશવાસી અનેક રાજાઓ અને રાજકુમારે પિતપ- * તાના પંડિતેને સાથે રાખીને સર્વ શાસ્ત્રોમાં રહેલા સદેહને દૂર કરવા માટે ત્યાં આવવા લાગ્યા, અને તે કુમારની સાથે. રાજસભામાં વિદ્યાવિનોદ કરવા લાગ્યા. એ પ્રમાણે પિતાના પ્રસાદથી સર્વ પ્રકારના સુખને ભેગવતાં તે કુમારેને ઘણે કાળ વ્યતિક્રમે.
અન્યદા ત્યાં કેવળી ભગવંત પધાર્યા. તે હકીકત સાંભળી ' સુગ્રીવ રાજા પુત્રપરિવાર સહિત તેમને વંદન કરવા આવ્યા, અને વંદન કર્યા પછી સુગ્રીવરાજાએ કેવળી ભગવંતને પૂછ્યું , કે-“હે પ્રભુ! કેવા પ્રકારના સુકૃતથી આ મારા ચારે પુગે. મહાપ્રાણ થયા?” તેના ઉત્તરમાં કેવળીએ અગ્નિશર્મા વિપ્રના પુત્રપણાના ભવથી ચાર ભવની સર્વ કથા કહીને ત્રીજે ભવે દીક્ષા લઈ જ્ઞાનની સર્વ પ્રકારની આશાતના તજીને સર્વ પ્રકારે , આરાધના કરી હતી, તેમજ જ્ઞાનીઓની અહંકાર તછ દઈને ભક્ત પાનાદિ લાવી દેવાવડે સુશ્રુષા કરી હતી તે વર્ણવી અને તેના ફળ તરીકે આ પ્રાજ્ઞપણું પ્રાપ્ત થયું છે એમ કહ્યું. :
કેવળીની કહેલી આ હકીકત સાંભળીને જે “એક જ્ઞાનની આરાધનાનું આટલું ફળ મળ્યું તે પછી જ્ઞાન દર્શન ચારિત્રત્રણેની સંપૂર્ણ આરાધનાનું ફળ શાશ્વત સુખ પર્યત મળે તેમાં શું નવાઈ?' આમ વિચારીને તે ચારે પુત્રોએ તીવ્ર સંવેગ. પ્રાપ્ત થવાથી કેઈપણ રીતે માતાપિતાની આજ્ઞા મેળવીને. અંતઃપુર પરિવાર વિગેરે સર્વ તજી દઈને કેવળી ભગવંત પાસે ચારિત્ર અંગીકાર કર્યું અને નિરતિચારપણે ચારિત્ર્ય પાળી પ્રાંતે કેવળજ્ઞાન પામીને મેક્ષે ગયા. (ઇતિ ચાર રાજપુત્ર કથા.) :
આરાધના થાવ વાવડે
પ્રાપ્ત થયું છે
જ્ઞાનની
Page #68
--------------------------------------------------------------------------
________________
( ૨ ) શ્રી કામદેવ પતિ કથા ભાષાંતર.
અહીં કામદેવ કુમાર કેવળજ્ઞાનીના મુખેથી આ પ્રમાણે જ્ઞાનાવરણીય કર્મના બંધ હેતુ જાણીને લેકલજજાથી પિતાની અજ્ઞાનતાના હેતુને પૂછયા વિના કેવળીને નમીને પિતાના સૈન્યમાં આવ્યું. કાળ વિગેરે રાજાએ પણ વૈર તજીને પિતપિતાને સ્થાને ગયા.
' : રાત્રીએ સર્વ જન સુઈ ગયા પછી કામદેવકુમાર દેવતાએથી સેવાતા કેવળી ભગવંત પાસે ગયા અને પ્રણામ કરીને પિતાના પૂર્વભવની કથા પૂછી. કેવળી ભગવંત બેલ્યા કે
ઉજજયિની નામની નગરીમાં ભીમ નામે ક્ષત્રી જુગટું રમતાં રમતાં મેટે ચેર થયે. માતાપિતાએ તેને ઘરમાંથી કાઢી મૂક્યો એટલે તે અરણ્યમાં ગયે અને ચોરીવડે નિર્વાહ કરવા લાગ્યું. અન્યદા કાશ્મીર દેશથી આવતા એક જૈન બ્રાહ્મણને મારી નાખીને તેના પુસ્તકથી ભરેલા વૃષભને લઈ જઇ તે પુસ્તક ખોલ્યા. એટલે અષીથી ખરડાયેલા વસ્ત્ર જેવા મલીન વસ્ત્રના કકડાઓથી બાંધેલા પુસ્તકે જોઈને કેપવડે તેનાપર પાદપ્રહાર કરીને બધા પુસ્તકો બાળી દીધા. તે હકીકત સાંભળીને ઉજજયિનીપતિએ તે ચેરને મરાવી નાંખે. * ચાર આર્તધ્યાને મરણ પામીને ચોથી નરકે ગયે. ત્યાં દશ સાગરોપમનું આયુષ્ય ભેળવીને ત્યાંથી વી તંદુળીઓ મત્સ્ય થયું. ત્યાં અંતર્મુહૂર્તના આયુષ્ય મહા રૌદ્રધ્યાનવડે મરણ પામીને સાતમી નરકે ગયે. ત્યાં ૩૩ સાગરેપમનું આયુષ્ય ભોગવીને કેઈ બ્રાહ્મણને ત્યાં ભારવાહક બળદ થયે. તે ત્રણ હજાર વર્ષ સુધી ભાર ઉપાડીને છેવટ તેના શરીરના સાંધા ત્રુટી ગયા એટલે જમીન ઉપર પડ્યો.
Page #69
--------------------------------------------------------------------------
________________
શ્રી કામદેવ પતિ કથા ભાષાંતર. (૬૩) ત્યાં ભિક્ષા માટે આવતા મુનિને જોઈને પ્રાતે ભદ્રકભાવથીમરણ પામી કૌશાંબીમાં ભદ્ર શ્રેષ્ઠીને ઘરે સોમ નામને કામ કરનારે સેવક થયો. તે બાલ્યાવસ્થાથી જ સ્વભાવે જ્ઞાન અને જ્ઞાનીની ભક્તિ કરનારે હોવાથી શેડે પ્રેમ ઉપજવાથી તેને એક કળપુત્રી સાથે પરણાવ્યું. તે સ્ત્રીપુરુષ બંને સમીપે રહેલા સાધુઓની સંગતિથી દયાતત્પરપણે નિર્મળ ચિત્ત શેઠના ઘરમાં સર્વ કાર્ય કરતા કાળ વ્યતિકમાવવા લાગ્યા.
અન્યદા ચતુર્માસીને દિવસે ત્યપરિપાટી કરવા નીકળતાં શેઠની સાથે બધા એ દર્શન પૂજન કરીને સાધુને વાંદી તેમની દેશના સાંભળવા બેઠા. તેમાં દાન સંબંધી અધિકારે . તેમણે આ પ્રમાણે ઉપદેશ સાંભળ્યું કે-“સારા ક્ષેત્રમાં વાવેલું. બીજ જેમ બહુ ફળને આપે છે તેમ પુણ્યક્ષેત્રમાં વાવેલું દ્રવ્ય પણ અત્યંત ફળ આપે છે. તે પુણ્યક્ષેત્ર આ પ્રમાણે– ‘ઉત્તમ જનેએ પોતાનું દ્રવ્ય જિનેશ્વરનું ચિત્ય, જિનેશ્વરના બિંબ, જિનબિંબની પ્રતિષ્ઠા, પુસ્તક અને ચતુર્વિધ સંઘની ભક્તિમાં તથા તીર્થકરોની(તીર્થોની)યાત્રાને વિષે વાપરવું. એ ક્ષેત્રોમાં પણ પુસ્તકરૂપ ક્ષેત્રમાં વાપરવાથી અધિક પુણ્ય થાય છે. કારણકે પુસ્તક સર્વ પુણ્યમાર્ગનું પ્રકાશક છે અને અસંખ્ય અને પ્રતિબોધરૂપ ઉપકારનું કરનાર છે. કહ્યું છે કેએક જીવને પણ જે જૈન ધર્મ પમાડે તેણે સકળ જીવલેકમાં અમારી પડહ વગડાવ્યે એમ સમજવું. ” જે એક જીવને પ્રતિબંધ કરવાથી એટલું ફળ થાય તો અનેક જીવને જેનાથી પ્રતિબોધ થાય તેનું ફળ તે શી રીતે કહી શકાય ? શાસ્ત્રના ઉપદેશથી એક પણ જીવને બંધ થાય તે ઘણું છે. શાસ્ત્રને
Page #70
--------------------------------------------------------------------------
________________
(૬૪) શ્રી કામદેવ નુપતિ કથા ભાષાંતર. આધાર પુસ્તક છે, તેથી જેણે પુસ્તકરૂપ ક્ષેત્રને સારી રીતે પિષણ આપ્યું તેણે સર્વ પુણ્યક્ષેત્રને અને સર્વ પુણ્યવિધિને પષણ આપ્યું એમ સમજવું.” ( આ પ્રમાણેને ગુરૂ પાસેથી ઉપદેશ સાંભળીને તે સેમે તથા સમશ્રીએ પિતાના શેઠની સાથે ઉપવાસ કર્યો. પછી ઘરે જઈને દંપતીએ વિચાર્યું કે-“આપણે આપણુ દ્રવ્ય સંબંધી સામર્થ્યના પ્રમાણમાં સર્વ પુણ્યક્ષેત્રમાં મુખ્ય એવા પુસ્તક' ક્ષેત્રનું જ આરાધન કરવું.” આ પ્રમાણેને તેમણે નિરધાર કર્યો. . બીજે દિવસે પ્રાતઃકાળે પિતાના દ્રવ્યથીજ ઘી સાકર ને દુધને વેગ મેળવીને તેની ક્ષીર બનાવી એક થાળમાં નાખી ખાવાની તૈયારી કરે છે, તેવામાં માસક્ષમણ સાધુને આવતા જોઈને સમ્યગભાવપૂર્વક તેમને તે ક્ષીર વહોરાવતાં પુષ્કળ ભેગફળકર્મ ઉપાર્જન કર્યું. પછી મે સેળ દીનારવડે અને સેમશ્રીએ બાર દીનાર વડે પુસ્તક લખાવ્યું. પ્રાંતે તે” તે બને અનશન કરી મરણ પામીને સૌધર્મ દેવલોકમાં દેવપણે ઉત્પન્ન થયા. ત્યાં દેવંસંબંધી સુખ ભેળવીને મને જીવ તમે થયા અને સમશ્રી તે સૌભાગ્યમંજરી થઈ. પુર્વભવે પુસ્તકની આશાતના કરેલી હોવાથી તમને મૂખપણું પ્રાપ્ત થયું. હવે પુસ્તક લખાવ્યાના પુણ્યથી સેળ મહીને સર્વ પાપમળ ધોઈ નાખીને અત્યંત વિદ્વાન થશે.” . આ પ્રમાણે કેવળીના વચને સાંભળીને તેમને પગે લાગીને કામદેવ બોલ્યો કે “હે ભગવન ! મેં પુર્વભવે અજ્ઞાનથી જે જ્ઞાનની આશાતના કરી છે તેનું મને પ્રાયશ્ચિત્ત આપે.” કુમારે આ પ્રમાણે વિજ્ઞપ્તિ કર્યો સતે કેવળી બેલ્યા કે-“હે કુમાર!
Page #71
--------------------------------------------------------------------------
________________
શ્રી કામદેવ નૃપતિ કથા ભાષાંતર. (૬૫) હમણા મર્થના બાવીશ તીર્થકરના સમયમાં ઉત્કૃષ્ટ અષ્ટમાસી તપ કહેલ છે તેથી તમે સેળ માસ પર્યત એકાંતર ઉપવાસ કરજો.” તે વખતે ત્યાં બેઠેલી સરસ્વતી દેવી બેલી કે- ચાર જ્ઞાનભંડાર પણ કરાવજે કે જેથી વિશેષ લાભ થાય.” તે વખતે વિમળબંધ મંત્રી બયે કે-“હે દેવી ! ધર્મમાં અંતરાય કરનાર એ હવે થનારે વાદસમુદ્ર કેમ તર?” દેવી બેલી કે-“શ્રી વજનભકેવળીના પ્રસાદથી તમારે નિશ્ચિત રહેવું. તે વાતની મને ચિંતા છે. આ બાબતમાં હું જાણું છું કે-સૌભાગ્યમંજરીના મહેલમાં રાજહંસને સંવાદ અને સ્વયંવર મંડપમાં પાંચાળીએ કરેલ વાદ વિગેરે સર્વ તાપસણીના આરાધેલા ચક્ષનું કરેલું હતું. હવે કામદેવ કુમારે તે સમ્યકત્વ મૂળ શ્રાવકના બારવ્રતરૂપ ધર્મનું સારી રીતે આરાધન કરવું જેથી સર્વ વાંછિતની સિદ્ધિ થાય.” દેવીના આવા વચનથી કામદેવકુમાર સ્ત્રી સહિત કેવળી પાસે શ્રાવકધર્મ સ્વીકારીને પિતાના સૈન્યમાં ગયે. કેવળીએ અન્ય જીને પ્રતિબંધ આપવા માટે ત્યાંથી વિહાર કર્યો.
હવે કાશમીરથી તેડાવેલા પંડિતે ને બીજા પ્રખ્યાત રાજાઓ ત્યાં આવ્યા. વાદમંડપ તૈયાર કરવામાં આવ્યું સૌભાગ્યમંજરી તે સ્વને પણ પરપુરૂષને ઈચ્છતી નહોતી તેથી “જે હારે તે ચાવજજીવિત બીજાની સેવા કરે એવું પણ કરવામાં આવ્યું. સારે દિવસે બધા સભ્યો વાદમંડપમાં એકઠા થયા, રાજાઓ યથાયોગ્ય આસને આવીને બેઠા, પંડિતે યોગ્ય સ્થાને બેઠક વાદ શરૂ થયો, સરસ્વતીના પ્રસાદથી કામદેવ જી. તેને જયજયારવ થશે. તને યશ આખા વિશ્વમાં વિસ્તાર પામ્યા.
Page #72
--------------------------------------------------------------------------
________________
'(૬૬) શ્રી કામદેવ નૃપતિ શા ભાષાંતર. પછી સેવકીભૂત થયેલા કાળ વિગેરે રાજાઓ સાથે મહોત્સવપુરઃસર કામદેવકુમાર પિતાના નગર તરફ ચાલ્ય. . સૂરદેવ રાજા પિતાના પુત્રની કીર્તિ સાંભળીને ઘણા હર્ષિત થયા અને તે અવિચ્છિન્ન પ્રયાણ સામે આવવા નીકળ્યા. પિતા પુત્ર ભેળા થયા એટલે કામદેવકુમારે પૃથ્વી પર્યત મસ્તક લગાવને પિતાને પ્રણામ કર્યા. પછી માંહોમાંહે અનેક પ્રકારની આનંદકારી કથાઓ કરતાં પોતાના નગરની સમિપે આવ્યા. એટલે સૂરદેવરાજા પુત્રને પ્રવેશમહેસૂવ કરવા માટે પ્રથમથી નગરમાં ગયા. કુમારે સૈન્ય સાથે સરોવરને કિનારે પડાવ કર્યો. - હવે ચંદ્રલેખા કેળના વનમાં કીડાથે ગઈ હતી. ત્યાં સેનાના પીંછાવાળા મેરને જોઈને તેણે કુમારને વાત કરી. કુમાર પણ કૌતુકથી તેની પાછળ ધીમે ધીમે ચાલ્યા. નજીક -પહેચતાં એકદમ ઉછાળા મારીને મોર ઉપર તેણે આરોહણ કર્યું એટલે મેર આકાશમાં ઉડ્યો. લેકે “આ જાય, આ જાય” એમ બોલે છે તેવામાં તે તે મેર અદશ્ય થઈ ગયો . અને સૂર્ય પણ અસ્ત પામે. ચેતરફ અંધકાર ઘેલાણે. કામદેવકુમારના વિરહ જન્ય શેકવડે આખું સૈન્ય તારસ્વરે રૂદન કરવા લાગ્યું. સૌભાગ્યમંજરીએ કેઈ નૈમિત્તિક પાસે જઈ ફળાદિ મૂકીને “કુમાર ક્યાં ગયા ?' એમ પૂછ્યું. નૈમિત્તિકે 'નિમિત્ત જોઈને કહ્યું કે-“તમારે જરા માત્ર પણ શેક ન કરે.
આજથી દેઢ વર્ષે કુમાર ઘણા ઐશ્વર્ય સાથે અહીં આવશે.” એ - મહકીકત જાણ સર્વને હર્ષ થયે. પછી “કુમારના આવતા સુધી સેન્ચે અહીં જ રહેવું.” એમ અમાત્યે ઠરાવ્યું ને સૈન્ય ત્યાં જ રહ્યું.
હવે અહીં મયૂર કુમારને લઈને વૈતાઢય પર્વત ઉપર વિદ્યાધરચકવતી રત્નાંગદના રથનુ પુર નગર પાસે આવ્યા
Page #73
--------------------------------------------------------------------------
________________
તેજ થઈ વર
કીવીને અત્યારે સોજા
શ્રી કામદેવ નૃપતિ કથા ભાષાંતર. (૬૭) અને તેના ઉદ્યાનમાં સ્થિત થયે. કુમાર તેના પરથી ઉતર્યો. આ હકીકતની ચક્રીને ખબર પડતાં તે રનાંગદચક્રી સન્મુખ આવ્યા અને વિનયપૂર્વક કુમારને નગરમાં લઈ જઈ પોતાના રાજમહેલમાં પ્રવેશ કરાવ્યું. ત્યાં સિંહાસન પર બેસાડીને ચક્રીએ
આ પ્રમાણે કહ્યું કે-“હે કુમારે! સાંભળે. મારી પુત્રી રત્નમંજરી એક દિવસ સિદ્ધાયતનમાં જિનપૂજા કરીને રંગ.. મંડપમાં આવી મધુર સ્વરે એક ચિત્તે સ્તોત્ર કહેવા લાગી, તે સાંભળીને ત્યાં આવેલી લક્ષમીદેવી બહુજ પ્રસન્ન થઈ. તેણે તુષ્ટમાન થઈને વર આપે કે તારે સ્વામી કામદેવકુમાર થાઓ. એ વાત સાંભળી મેં લહમીદેવીને પૂછ્યું કે- તે કામદેવકુમાર કયાં છે?” એટલે તેણે કહ્યું કે-“અત્યારે સૌભાગ્યમંજરીને પરણીને પિતાની નગરી અધ્યા તરફ જાય છે. તે સાંભળીને મેં કેકીના રૂપે છળ કરીને તમને અહીં મંગાવ્યા છે, તે હવે આ મારી પુત્રી રત્નમંજરીનું પાણી ગ્રહણ કરે.” , - કુમાર બે કે-“હે રાજેદ્ર ! મારે પ્રાયશ્ચિત્ત તરીકે સેળ માસ સુધી એકાંતર ઉપવાસ કરવાના છે. તે કર્યા પછી મારાથી બીજું કામ થાય તેમ છે.” ચક્રીએ કહ્યું-તે ભલે અહીં રહીને સેળ મહિના સુધી તપ કરી તમારી ઈચ્છા પૂર્ણ કરે.' કુમારે ત્યાં રહેવું કબુલ કર્યું. અને ત્રિકાળ ચકીના સાંનિધ્યથી સિદ્ધાયતનમાં જિનપૂજા કરીને એક ચિત્તે પરમાભાનું ધ્યાન કરવા લાગ્યો. એ પ્રમાણે સેળ મહિનાને તપ પૂર્ણ કર્યો. એ તપ કરવાથી તેનું જ્ઞાનાવરણીય કર્મ ક્ષીણ થયું તેથી લહમીદેવીએ આપેલી રહિણી વિગેરે મહાવિદ્યાઓ લીલામાત્રમાં તેણે સાધ્ય કરી ( સાધી. )
:
1
*
Page #74
--------------------------------------------------------------------------
________________
(૬૮) શ્રી કામદેવ નૃપતિ કથા ભાષાંતર. . પછી શુભ લગ્ન નવા નવા મહેન્સ સાથે રત્નમંજરીને તે પરણ્યા અને ત્યાં તેમજ અન્યત્ર સર્વ વિદ્યાધરેથી બહુ માન મેળવતે બે માસ ત્યાં રહ્યો. બે માસને અંતે રત્નાંગદચક્રીની રજા મેળવી દિવ્ય વિમાનમાં આરહણ કરી રતનમંજરી સહિત એક હજાર વિદ્યાધરેથી પરવરેલો, છત્રચામરાદિ મોટી સિદ્ધિવડે છે, તેમજ દિવ્ય વાજાના નાદથી બ્રહ્માંડને પૂરતે તે પોતાના નગર તરફ ચાલ્યું. તેમને તેના સૈન્ય દૂરથી મહા આનંદ સાથે આવતા જોયા. તેથી તેઓ પણ ઘણા હર્ષિત થઈને પ્રફુલ્લિત નેત્રે તે તરફ જોઈ રહ્યા. એટલે સંપૂર્ણ દેઢ વર્ષે આકાશમાગે જ્યાં સૈન્ય છે ત્યાં જ તે ઉતર્યો. સૂરદેવરાજાને તે ખબર મળ્યા એટલે તે પણ શાકને તજી અત્યંત આનંદ પામી અંતઃપુર પરિવાર સાથે કુમારને જોવાની તીવ્ર ઉત્કંઠાથી ત્યાં આવ્યા. કુમાર દૂરથી સામે આવી પૃથ્વી સુધી ભાળ લગાડીને તેમને નમ્યો. રાજાએ હર્ષના અશ્રુની ધારાથી તેને સીંચતા બે હાથ વડે ઉભે કર્યો અને ગાઢ આલિંગન આપ્યું. તે વખતે તે બંને એટલે આનંદ પામ્યા કે જે તેઓ અથવા કેવળી જ જાણી શકે.
પછી ગજ, અશ્વ, રથ તથા પાયદળરૂપ ચતુરંગિણી સેનાથી જાણે ભૂગોળક સાંકડો થઈ ગયે હેય તેમ, તેમજ વિદ્યાધાના વિમાનેથી બેમ ( આકાશ) સાંકડું થઈ ગયું હોય તેમ, મધુર એવા વાજત્રોના સુંદર નાદથી દિશાઓ બધિર થઈ ગઈ હોય તેમ, બે સ્ત્રી સહિત અને પટ્ટહસ્તિ ઉપર બેસીને પિતાની પાછળ મોટી અદ્ધિ સહિત કામદેવકુમારે નગરમાં પ્રવેશ કર્યો. પછી સૂદેવ રાજાએ બહુમાનપૂર્વક સર્વ રાજા
Page #75
--------------------------------------------------------------------------
________________
શ્રી કામદેવ નૃપતિ કથા ભાષાંતર.
(૬૯)
એને એટલે ભૂચર તેમજ ખેચર એવા સ ભૂપાળાને ( કાળ રાજા સુધાંતને ) સત્કાર કરીને વિસર્જન કર્યા અને કુમારથી ચરણ સેવાતે સતે બહુ વર્ષો પર્યંત રાજ્યની પ્રતિપાલના કરી.
અન્યદા વનપાળકે આવીને વધામણી આપી કે- હે મહારાજ ! તેજ કેવળજ્ઞાની મુનિ આપના ઉદ્યાનમાં પધાર્યાં છે.'' રાજાએ પૂછ્યું કે− તે કેણુ ? ’ એટલે વનપાળક મેલ્યા. કે- સ્વયંવરમાંથી આવતાં મામાં કુમારે જે કેવળીને વાંદ્યા હતા તે.’ પછી તેને પારિતાષિક(દાન)આપીને રાજા તરતજ સપ રિવાર વનમાં ગયા અને કેવળીને વાંદીને તેમની દેશના સાંભળી. પછી પાછા નગરમાં આવીને સાચા વૈરાગ્યના રંગથી વાસિત થયેલા રાજાએ કામદેવકુમારના રાજ્યપર અભિષેક કરી પોતે મહેસ્રવપૂર્વક કેવળજ્ઞાની પાસે આવીને ચારિત્ર ગ્રહણ કર્યું,
અહીં કામદેવકુમારે પિતાની પાસેથી રાજ્ય પામીને પિતાની જેમ પ્રજાનુ ઘણી વાત્સલ્યતાથી પ્રતિપાલન કર્યું. સપૂણુ એવા ચાર સરસ્વતી ભંડાર કરાવ્યા કે જેમાં અનેક પુસ્તકા લખાવેલા હતા. તે પુસ્તકાની તેણે શુદ્ધ અંતઃકરણથી સિદ્ધાંતમાં બતાવેલી વિધિ પ્રમાણે પૂજા ભક્તિ કરી.
।। શ્રી જીવાભિગમસૂત્રમાં વિજયદેવના અધિકારમાં અને શ્રી રાજપ્રશ્ચિયસૂત્રમાં સૂર્યાભદેવના અધિકારમાં કહે છે કે
6
તે ધ્રુવ વ્યવસાય સભામાં આવી પુસ્તકને પ્રથમ મારપીંછવડે પ્રમાજે, પછી જિનપ્રતિમાની જેમ ઉદકની ધારાવડે સિ ંચન કરે (પ્રક્ષાલન કરે),` પછી ઉત્તમ ગાશિષચંદનવડે વિલેપન કરે, શ્રેષ્ઠ એવા ગ ંધાવડે પૂજન કરે, ઉત્તમ પુષ્પા ચડાવે, ચાવત્ ઉત્તમ
૧ જળચંદન પૂજા કેમ કરે ? તે ખરાખર સમજાતું નથી.
Page #76
--------------------------------------------------------------------------
________________
( ૭૦ ) શ્રી કામદવ નૃપતિ કથા ભાષાંતર સુધી ધૂપનું દહન કરે.” આ પ્રમાણેના આગમના વચનથી. જિનપ્રતિમાની પૂજાની જેમ પુસ્તકની પૂજા વિધિ પણ કરે. - કામદેવ રાજાને ભંડાર ભાગ્યના બળથી અક્ષીણ થયો, તેથી તેણે સર્વ લેકે પરના તમામ પ્રકારના કરે મૂકી દીધા. તે રાજા થયા ત્યારથી પ્રજા આતંક-ઉપદ્રવ વિનાની, ભય વિનાની,
વ્યાધિ વિનાની, ચીર આયુષ્યવાળી, મહા સુખવાળી અને શુદ્ધ સંતતિવાળી થઈ. તે રાજાએ પડહ વગડાવીને સર્વત્ર પુસ્તક ભંડારો કરવાની પ્રજાને પ્રેરણા કરી, તેમજ જ્ઞાન સંબંધી દાનશાળાઓ મંડાવી. એટલે કે દરેક ગામે અને દરેક શહેરે દરેક આકરે અને દરેક ગોકુળે રાજાએ શાસ્ત્રશિક્ષણ માટે પંડિતેની એજના કરી. તે સાથે જાહેર કર્યું કે “જે કે સમ્યગ શાસ્ત્રોનું એક ચિત્તથી અવિચ્છિન્નપણે અભ્યાસ કરવા ઈચ્છા ધરાવશે તેને માટે ભેજન આચ્છાદનાદિ સર્વ વ્યવસ્થા રાજ્ય તરફથી કરી આપવામાં આવશે.” આ પ્રમાણેની ઉદ્દઘેષણથી પ્રજાને માટે ભાગ શાસ્ત્રાભ્યાસ કરવાની લાલસાવાળા થયો અને કરવા લાગે. લક્ષ્મી અને સરસ્વતીને સ્વભાવિક વિરેાધ કહેવાય છે. એક હેાય ત્યાં બીજી જતી નથી, પણ અહીં તે બંને એક સાથે આનંદથી કામદેવ રાજા પાસે રહેતી હતી. તેથી તે બંનેની શોભામાં પણ વૃદ્ધિ થઈ હતી. - તે વખતમાં આ ભરતાદ્ધમાં જે જે રાજાઓ હતા તે કામદેવના પુણ્યાનુભાવથી તેની સેવા કરવા આવતા હતા. અર્થાત્ તેમણે તેની સેવા સ્વીકારી હતી. કામદેવરાજાના વિદ્યાબળથી વિદ્યાધરના રાજાઓ પણ તેના ચરણકમળની સેવા કરવાની ટેવવાળા થયા હતા. એ પ્રમાણે સેળ હજાર રાજાઓથી
Page #77
--------------------------------------------------------------------------
________________
શ્રી કામદેવ નૃપતિ કથા ભાષાંતર. (૭૧) સેિવા એ કામદેવરાજા વાસુદેવની જેવો ભવા લાગ્યો. અન્યદા સૌભાગ્યમંજરીની કુક્ષીરૂપી સરસીથી રાજહુસની જે રાજહંસ નામને કુમાર ગુણોના એક સ્થાન જે થયો.
એકદા શરીર સંબંધી કાર્યથી પરવારી, વસ્ત્રાલંકારદિવડે વિભૂષિત થઈ સર્વ પ્રકારની ઋદ્ધિ સાથે કામદેવ રાજા રાજસભામાં સિંહાસન ઉપર બીરાજમાન થયા. તે વખતે રાજા, યુવરાજા, મહારાજા, રાજમંત્રી, શ્રેષ્ઠી, સાર્થવાહ, સેનાપતિ વિગેરે પણ હજારોની સંખ્યામાં આવીને સભામાં પિતાપિતાને સ્થાનકે બેઠા. પછી નાટકાદિ થવા લાગ્યા, પૂર્વપુરૂષેની કથા વાર્તાઓ થવા લાગી, પંડિતે તફથી અપ્રમાદીપણે શાસ્ત્રસંવાદ થવા લાગ્યા, રાજ્ય સંબંધી વ્યવહારની પણ પ્રવૃત્તિ થવા લાગી, બહારગામથી આવેલા લેખે (૫) સંબંધી વ્યવસ્થાઓ પણ થવા લાગી. તે વખતે રાજપુત્રને પાળનારઉછેરનાર માણસ વસ્ત્રાલંકારાદિવડે ભાવીને રાજહંસ કુમારને રાજસભામાં લાવ્યું. રાજકુમાર પાંચ વર્ષને થયેલું હતું, એટલે મધુરી વાણુથી તે સૌને આનંદ આપતો હતું અને અનેક રાજાના ઉત્સગરૂપ કમળમાં તે સંચાર કરતો હતે.
આવી સ્થિતિમાં રાજકુમારને જોતાં કામદેવ રાજાને મેહ વૃદ્ધિ પામવાને બદલે તેની મહદશા ત્રુટી, તેથી તે મનમાં • વિચારવા લાગ્યા કે-“ અહો ! આ કોણ? કેમનો પુત્ર ? કોણ જાણે છે કે તે કયાંથી આવ્યે છે? અને કયાં જવાને છે ? તે એની સાથે સંબંધ શા કામને? સર્વ સ્વજનેના સંબંધ કેવળ વૃથાન છે. આ પ્રાણી એકલેજ ઉત્પન્ન થાય છે, એકલેજે મરણ પામે છે અને એકલો જ ભવાંતરમાં કરેલાં કર્મોને અનુભવે છે. મારે આત્મા એકલે ને શાશ્વત છે,
Page #78
--------------------------------------------------------------------------
________________
(૭૨ ) શ્રી કામદેવ નૃપતિ કથા ભાષાંતર. - જ્ઞાન દર્શન સંયુક્ત છે, બીજા બધા બહિર્ભાવ છે, અને તેને સંગભાવે મળવાને સ્વભાવ છે. એવા સંગ અને વિયેગથી આ જીવે દુખની પરંપરા અનેક ભવમાં પ્રાપ્ત કરેલી છે, તેથી સર્વ સંગસંબંધ ભાવપૂર્વક સિરાવવા ગ્ય છે.”
આ પ્રમાણે એકત્વ ભાવના ભાવતાં કામદેવરાજા પકશ્રેણિપર આરૂઢ થયા અને તરતજ ચાર ઘાતિકર્મને ક્ષય કરીને કેવળજ્ઞાન પામ્યા. તે વખતે “જેમને કેવળજ્ઞાન ઉત્પન્ન થયેલ છે એવા કામદેવ રાજષિ જયવંતા વર્તો. એવી આકાશવાણી કરીને શાસનદેવીએ તેમને મુનિશ આપ્યું અને કેવળજ્ઞાન સંબંધી મહત્સવ કર્યો. ત્યારપછી “આ શું?” એમ આશ્ચર્ય પામેલા હજારે રાજાથી સેવાતા કામદેવ કેવળી મહીમંડળપર વિચરવા લાગ્યા અને ચીરકાળ વિહાર કરી અનેક ભવ્યજીને પ્રતિબંધ પમાડી પ્રાંતે મોક્ષસુખના ભાજન થયા. અહીં રાજહંસકુમારને સર્વ પ્રધાનપુરૂષેએ મળીને રાજ્યપર સ્થાપન કર્યો. તે પ્રાજ્ય રાજ્યને પાળતે તે અનેક પ્રકારના સુખને ભેગવવા લાગ્યા અને પ્રાંતે વિશેષ સુખનું ભાજન થયે.
આ પ્રમાણે શ્રી કામદેવ નૃપતિનું ચરિત્ર સંવત ૧૪૬ત્ના વર્ષમાં શ્રી મેરૂતુંગસૂરિએ રચ્યું છે. આ ચરિત્રને સાંભળીને જે વિદ્વાને તેને લખાવશે, વાંચશે અને તેની ભક્તિ કરશે તે સર્વ પ્રકારના સુખે તેમજ રાજ્યલક્ષમી ભેગવી ચાવતા શિવસુખને પ્રાપ્ત કરશે.
ઈતિ શ્રી કામદેવ નૃપતિ ચરિત્ર સંપૂર્ણ. ;
Page #79
--------------------------------------------------------------------------
________________
2 -
R
પૂર્વજન્મમાં કરેલા સુકૃતના ફળ ઉપર
:- શ્રી પૂર્વાચાર્ય પ્રણિત : श्री देवकुमार चरित्र
ભાષાંતર.
©©e.
- જેમનું નામસ્મરણ પણ મનુષ્યને કલ્પવૃક્ષની જેમ વાંચ્છિત આપે છે એવા કલ્યાણરૂપી લક્ષ્મીના ગૃહ જેવા શ્રી નાભીરાજાના પુત્ર રાષભદેવ પરમાત્માને નમસ્કાર થાઓ. જેમના પ્રસાદથી વૃદ્ધિ પામ્યો છે. શુદ્ધ બંધ જેમને એવા બુદ્ધિમાને શ્રુતસમુદ્રના પારને પામે છે એવી અને સર્વજ્ઞના શાસનપર પ્રીતિવાળી (ક્ત) એવી શ્રુતદેવતા અનુગ્રહ કરીને મારા મનવાંછિતની સિદ્ધિ માટે થાઓ.
પૂર્વજન્મના સુકૃતથી મનુષ્યને દેવકુમારની જેમ મંત્ર, સિદ્ધિ, બુદ્ધિ અને સમૃદ્ધિ આ ભૂતળમાં પ્રાપ્ત થાય છે તેની કથા આ પ્રમાણે --
! કુસુમપુર નામના નગરમાં સૂર નામે રાજા હતા. તે વિરેધીજરૂપ અંધકારને ધ્વંસ કરવામાં સૂર્યના કિરણેના પ્રસાર જે સુંદર હતું. તે નગરમાં દત્ત નામે શ્રેઝી રહેતાં હતું. તે સર્વ પ્રકારના ભારને સહન કરવામાં સમર્થ હતો અને પરસ્પરના વિયાગની ભીતિથી સર્વે ગુણે તેનામાં જ આવીને
Page #80
--------------------------------------------------------------------------
________________
(૨) શેઠાણીને થયેલે પુત્રનો મનોરથ. રહ્યા હતા. તે છોકને રૂપવડે સુંદર મહાલક્ષ્મી નામે સ્ત્રી હતી. તે વિનયગુણ સાથે શુભ આચારને પણ ધારણ કરનારી હતી. અન્ય અન્ય આશ્લિષ્ટ ચિત્તવાળા એવા તેઓ આનંદપૂર્વક વિલાસ કરતા હતા. કુળક્રમાગત આવેલા અને ન્યાયવડે ઉપાર્જન કરેલા દ્રવ્યવડે દીનજનેને દાન દેતા, સદ્ધર્મના ઉપાર્જનમાં સજજ રહેતા અને રાત્રી દિવસના વિભાગને પણ નહીં જાણતા એવા તે દંપતિને સમય સુખસુખે વ્યતિત થતો હતે.
અન્યદા મહાલક્ષમીની જેમ ગવાક્ષમાં બેઠેલી લમીએ ભક્તિવડે અનુરક્ત દાસીથી પગ ચંપાતે સતે સર્વાગે આભરણયુક્ત, ઘનસારના વિલેપનવાળી, સરસ તાંબૂળને ચાવતી અને નિરસ તાંબૂળને તજતી એવી એક પલંગ પર બેઠેલી પિતાની સખીને નજીકના ઘરમાં પોતાના બાળકનું લાલનપાલન કરતી દીઠી. તેને જોઈને અનંતકાળના અભ્યાસથી મોહને વશ થયેલી તે લક્ષમી શ્યામ વદનવાબી થઈ સતી વિચાસ્વા લાગી કે-“અમારી પાસે બહુ ધન છે તેથી શું?
જ્યાં સુધી હું પિતાના બાળકને દુધની લાલસાથી મારા મુખ સામે જોઈ રહેલા અને મિતયુક્ત મુખવાળા મારા ખેાળામાં રમતા ન જેઉં ત્યાંસુધી આ પુત્રવર્જિત ઘરને હું મશાનતુલ્ય માનું છું. પિતાનું દ્રવ્ય પણ પુત્ર વિના પારકું થાય છે. પુત્ર વિના વૃદ્ધાવસ્થામાં પણ કઈ પ્રકારની નિવૃત્તિ થતી નથી, નામ પણ રહેતું નથી અને આપણું દેવની પૂજા પણ કેઈ કરતું નથી.” . આ પ્રમાણે વિચારતી અને શ્યામ મુખવાળી તેને જોઈને પિરના અભિપ્રાય વિચાર) જાણવામાં કુશળ એવી એક કુશળ
Page #81
--------------------------------------------------------------------------
________________
- શ્રી દેવકુમાર ચરિત્ર ભાષાંતર. (૩) નામની દાસીએ નિર્મળ મનથી પૂછયું કે–“હે રવામિની ! તમે અકસમાત્ દિવસે ચંદ્રલેખા ઝાંખી થઈ જાય તેમ ઝાંખા કેમ થઈ ગયા છે? વળી હાથથી ચળાયેલી માલતીના પુષ્પની માળાની જેવા વિછાય વદનવાળા કેમ થઈ ગયા છે? સ્વામીએ તમારા વિચારથી કાંઈ વિરૂદ્ધ વર્તન કર્યું છે કે જે સાંભરતાં તમે આવા થઈ ગયા છે? અથવા શું બંધુવર્ગને જોવાની અકુંઠ એવી ઉત્કંઠા થઇ આવી છે? શું ચીરકાળથી રક્ષણ કરેલા દ્રવ્યને કાંઈ વિનાશ થયો છે? કે પરિજનમાં કેઈએ તમારી આજ્ઞાનું ઉલ્લંઘન કર્યું છે? અથવા તમારા શરીરમાં કાંઈ અસુખાકારી ઉત્પન્ન થઈ છે? કે ઘણા કાળને ધારેલ કે મને રથ ફળિત નથી થયે? જે હોય તે કૃપા કરીને મને કહે કે જે હું શેઠની પાસે નિવેદન કરીને તમારૂ વાંછિત સાધી આપું.” - આવા દાસીના વચને સાંભળીને તે બોલી કે-“હે દાસી! સ્વામીના પ્રસાદથી મને એક પુત્રના સુખ વિના સર્વ સુખ મળેલાં છે, પણ પુત્ર પ્રાપ્તિ તે પૂર્વભવના ઉપાર્જન કરેલા કર્મથીજ બની શકે છે એ સંબંધમાં મનુષ્યને ઉદ્યમ બીલકુલ કામ આવતું નથી. તેથી આ વાત તારે સ્વામીને મુદ્દલ કહેવી નહીં, કેમકે તે પણ એ વાત સાંભળવાથી મારી જેવા દુઃખના ભાજન થાય તે થવું ન જોઈએ.”
- હવે ત્યારપછી જ્યારે જ્યારે તે કીપ્રિયા બીજાના બાળકને અલંકારથી વિભૂષિત થઈને રમતા જુએ છે ત્યારે ત્યારે ખેદ પામે છે. આ પ્રમાણે ખેદ પામતી એવી તે પૂર્ણિમાના ચંદ્રની કળા જેમ દિવસે દિવસે ક્ષિણ થાય તેમ
Page #82
--------------------------------------------------------------------------
________________
(૪) શેઠે કરવા માંડેલા પુત્ર પ્રાપ્તિના પ્રયત્ન.' કેટલેક દિવસે બહુ કુશ શરીરવાળી થઈ ગઈ. તેને એવી સ્થિતિવાળી જોઈને શ્રેષ્ઠી તેને પૂછવા લાગ્યા કે-“હે વલ્લભા! બળતા દાવાનળે સ્પર્શેલી લતાની જેવી તું કેમ દેખાય છે ?” શ્રેણીએ આ પ્રમાણે પૂછળ્યા છતાં તેમના મનને દુખ ને ઉપજે તેટલા માટે શેઠાણ. પિતાના દુઃખનું કારણ તેમને કહ્યું નહીં. શેઠે આકુળવ્યાકુળ મનવાળા થઈને એક મિત્તિકને પોતાની પ્રિયાના દુઃખનું કારણ પૂછ્યું. નૈમિત્તિકે ગૃહબળ વિગેરે જઈને કહ્યું કે-આપની પ્રિયાને સૂર્ય પીડા કરે છે તેથી તેની પૂજા કરાવો એટલે તે શાંત થશે.”શેઠે તેનેજ સૂર્યની પૂજા માટે કેટલુંક દ્રવ્ય આપ્યું. નૈમિત્તિકે દ્રવ્ય મેળવવા માટે જુદા જુદા ગ્રહની પીડા કહ્યા કરી અને શેઠે તેની શાંતિ માટે દ્રવ્ય આપ્યા કર્યું. . એ પ્રમાણે ઘણું દ્રવ્યના વ્યયથી પણ પિતાની પ્રિયાને ગુણ થયેલ ન હોવાથી તેણે મેહને લીધે મંત્રવાદીને બોલાવીને તેને બતાવી. એટલે શેઠાણીએ કહ્યું કે-આ૫ અસ્થાને દ્રવ્યને વ્યય ન કરે, હું અનુક્રમે સ્વયમેવજ સજજ થઈશ.” દત્ત શેઠ બોલ્યા કે હે પ્રિચા! શું તારા કરતાં દ્રવ્ય મને વધારે પ્રિય છે કે જેથી દ્રવ્યને વ્યય ન કરૂં? સુવર્ણ સ્ત્રી કરતાં તેના મેલરૂપ ધન શું વધારે વલ્લભ હોય છે?” જ્યારે શેઠાણીએ વારંવાર વાર્યા છતાં શેઠ દ્રવ્યનો વ્યય કર્યા વિના ન રહ્યા ત્યારે તેણીએ પિતાના હૃદયને સદ્ભાવ બધે નિવેદન કર્યો. દુઃખનું કારણ કર્યું. શેઠે તે સાંભળી હાથ ઘસીને કહ્યું કે
હે પ્રિયા ! તે આ કાર્ય માટે પિતાના આત્માને દુઃખમાં પાડી દીધે તે ઠીક ન કર્યું. હવે હું એવું કરીશ કે જેથી
Page #83
--------------------------------------------------------------------------
________________
શ્રી દેવકુમાર ચરિત્ર ભાષાંતર. . (૫), તમે પુત્ર પ્રાપ્તિ થશે. મનુષ્યને પ્રયત્ન કરતાં બધી જાતને લાભ મળે છે. શેઠના આવાં વચને સાંભળીને શેઠાણીનાં અો તત્કાળ વસંતઋતુના પ્રારંભમાં લતાએ પ્રફુલ્લિત થાય તેમ પ્રફુલ્લિત થયા.
અન્યદા દત્તકી પવિત્ર થઈને પિતાના થોડા પરિવાર સાથે, પ્રિયાની હકીકતને લક્ષમાં રાખીને, પૂજાના ઉપકરણે લઈને, પિતાના ગેત્રની વૃદ્ધ સ્ત્રીએ આપેલા “તમારા મનોરથ સિદ્ધ થાઓ” એવા આશીર્વચનને ગ્રહણ કરીને, હર્ષયુકત વચ્છ મનવાળા થઈ નગરની બહાર નજીકમાં રહેલા એક બગીચામાં મોટા દેવમંદિરમાં રહેલી કામદુધા નામની દેવીને આરાધવા માટે ચાલ્યા. ત્યાં જઈને તે દેવીને સ્નાન કરાવી, વિલેપન કરી, ઉત્તમ વડે પૂછને તે આ પ્રમાણે છેલ્યા કે-“હે દેવી ! અત્યારે તમારા ચરણનુંજ મારે શરણ છે.” એમ કહી પવિત્ર સ્થળે દર્ભન સંથારા ઉપર સત્તવૃત્તિનું અવલંબે એને કરી ઉપવાસ કરીને તે દેવીનું ધ્યાન કરતા બેઠા. લેજ રાત્રીએ પગમાં રહેલા પૂરના સ્વરથી પોતાના આગમનને સૂચવતી તે કામધા દેવી પ્રત્યક્ષ થઈ અને પિતાના દિવ્ય ભૂષણોવડે સર્વત્ર ઉદ્યોત કરતી તે દેવી બેલી કે- હે વત્સ! હું તારાપર તુષ્ટમાન થઈ છું, તું યથેચ્છ વર માગી - કામદુધા દેવીના આવાં વચને સાંભળીને શેઠ પોતાના હાથ મસ્તક સાથે જોડીને હર્ષથી ઉછળતા હૃદયે બેલ્યા કે* હે દેવી ! જે પ્રસન્ન થયા છે તે મારી સંપત્તિ વિગેરેની રક્ષા કરવાને સમર્થ એ પુત્ર આપે.” દેવી ખેદ વાળા મુખે એલીકે-હે શેઠ ! તમે વિરૂપ સમયે (અનવસરે) મને
Page #84
--------------------------------------------------------------------------
________________
( ૬ ) શેઠે કરેલા વિચાર-દેવીએ આપેલ ફળ. પ્રાર્થના કરી છે તેથી તમને પુત્ર તે થશે પણ તે તમારે અંત લાવનાર થશે. જે તમે કેટલાક દિવસ પ્રતિક્ષા કરે તે હે વત્સ! તમને એ પુત્ર આપું કે જે તમને કીર્તિ, લક્ષ્મી, વિનય અને સુખને આપનાર થાય.” . છે તે સાંભળીને શેઠ વિચારે છે કે-“હવે જે હું કેટલાક વખતની પ્રતિક્ષા કરૂં તે મારી પ્રિયા મરણ પામે ને મારી લોકમાં હાંસી થાય. વળી હું વધારે ઉપવાસ કરી શકું તેમ નથી. તેથી જે ભાવી થવાનું હોય તે થાઓ. ભલે તે પુત્ર મારા આયુષ્યવડે છે. વળી મારું મૃત્યુ તે પુત્રથી અમુક કાળે થાય પણ મારી સ્ત્રી તે હમણાજ મરી જાય, માટે જે બનવાનું હોય તે બને.” એમ વિચારીને તે બે કે તે દેવી ! મને હમણાજ પુત્ર આપે.” દેવીએ કહ્યું કે-“એ બાબતમાં મારે દેષ કાઢશે નહીં. હવે તમે અહીંથી પશ્ચિમ બાજુએ એક આંબો છે તેનું એક પળ ગ્રહણ કરે ને તે ઘરે લઈ જઈ તમારી સ્ત્રીને આપે, તે ખાવાથી તેને એક પુત્ર થશે.” આમ કહીને દેવી અદશ્ય થઈ.
. . ' , | દેવીએ માત્ર એક ફળ લેવાનું કહ્યા છતાં શેઠે તે લાભથી વૃક્ષ પર ચીને ઘણું ફળ ઘણા પુત્ર થવાની વાંચ્છાથી લીધા. પછી તે લઈને નીચે ઉતરી. જુએ છે તે પિતાની ફાંટમાં એકજ ફળ છે, બીજા ઝાડ સાથે લટકી ગયેલા છે. તે જોઈ વિસ્મય પામીને પિતાનું અનુચિતપણું વિચારતા શેઠ ઘરે આવ્યા અને તે એક ફળ પિતાની પ્રિયાને આપ્યું. તેણે હર્ષિત થઈને ખાધું. દેવીના પ્રભાવથી તેજ દિવસે તેને ગર્ભ રહ્યો અને તેથી તેના અંગે પણ વૃદ્ધિ પામ્યા...
Page #85
--------------------------------------------------------------------------
________________
શ્રી દેવકુમાર ચરિત્ર ભાષાંતર. (૭) અતિ તીખે, ખાટ, કટુ અને ખારે ન હોય તેવા આહારને લેતી અને મંદમંદ ચાલતી શેઠાણી તે ગર્ભને ધનવાન ધનને સાચવે તેમ સાચવતી સતી વહન કરવા લાગી. ગર્ભને પુષ્ટ કરનારા સુંદર એવા દેહદોને શેઠ પૂરતા હવા. ગર્ભસ્થિતિ પૂર્ણ થયે દેવ સમાન પુત્રને તે પ્રસવતી હતી. તે વખતે સ્કુરાયમાન એવા વાછત્ર ગીત અને નૃત્ય વડે મનેહર, અક્ષત પાત્રને સમૂહ આવે છે તે, મહાજનેને માન્ય થાય તે, કુળવધુઓના સમૂહે ભાલે, થાળમાં પૂરેલા પત્ર, સેપારી, શ્રીફળ અને દુકુળ વસ્ત્રોવાળે, દુઃખીજનેને મને રથ - કરતાં પણ વધારે દાન જેમાં દેવાય છે એવો અને દેવપૂજાદિ -શુભ કાર્ય સંયુક્ત પુત્રજન્મને વર્યાપન મહોત્સવ શ્રેષ્ટીએ કર્યો.
એક માસ વ્યતીત થયે એટલે રૂપે કરીને દેવકુમાર જેવા તે પુત્રનું નામ માતાપિતાએ ઉત્સવપૂર્વક દેવકુમાર પાડ્યું. - પાંચ ધાવ્યવડે લાલનપાલન કરાતો તે પુત્ર પ્રતિદિન
પ્રતિપદાના ચંદ્રની કળાની જેમ વૃદ્ધિ પામવા લાગ્યું. દત્તશ્રેણી વિચિત્ર પ્રકારના વસ્ત્રો અને આભરણે પિતાના ચિત્તને તેમજ વિત્તને અનુસરતા તે પુત્ર માટે કરાવવા લાગ્યા. શિક્ષણ આપવાએગ્ય વય થયે શ્રેષ્ઠીએ કળાચાર્યને બેલાવીને પુત્રને તેને સેંગે. તેની પાસે તેણે સારી રીતે સર્વ કળાઓને અભ્યાસ કર્યો. પછી શેઠે કળાચાર્યને પ્રસન્ન થઈને એટલું દ્રવ્ય આપ્યું કે જે જીંદગી પર્યત પરિવાર સાથે વાપરતાં પણ ખુટે નહીં.
પછી સમાન કુળશળવાળા શેઠીઆની કન્યા સાથે પિતાએ મેટા મહોત્સવ સાથે પુત્રને પરણાવ્યું. ત્યારપછી પિતા તેને કાંઈ પૂછતા નથી તેથી તે દુજનેની ગેષ્ઠિમાં સુખભેગની
Page #86
--------------------------------------------------------------------------
________________
(૮) દેવકુમારનું પુતળીમાં લીન થવું. બુદ્ધિએ પડ્યો. તે ખરાબ મિત્રોની સાથે દેવકુળાદિમાં નાટક પ્રિક્ષણાદિ જેવા માટે જવા લાગ્યો અને એમ કરતાં કરતાં વેશ્યને ઘરે પણ જવા લાગ્યું. પછી તે તે બેલાવ્યા છતાં પણ ઘરે આવતે નહીં. શ્રેષ્ઠીએ પુત્ર સંબંધી વૃત્તાંત પૂછતાં સેવકેએ યથાર્થ કહ્યું કે તે પણ્યાંગનાના વિરહ રહી શકતું નથી.” - એક રાજાએ રમણિક એવા રત્નાદિકવડે નિર્માણ કરેલા એક દેવકુળમાં તેના માઠી ચેષ્ટાવાળા મિત્ર સાથે તે શ્રેષ્ઠીપુત્ર ગયે. ત્યાં સ્વર્ણમય તે રણની સમિપે એક પુતળી કે જે મણિમય હતી તેને જાણે તે હસતી હોય અથવા બેલતી હોય તેવી તેણે દીઠી. તે પુતળીના અંગે પાંગ આંખનું મટકું પણ માર્યા વિના તે એક ચિત્તે જેવા લાગ્યું. તે એમાં એક લીન થઈ ગયે કે જેથી ખીલી લીધું હોય, તંભિત થઈ ગયે હોય અથવા ચિત્રામણમાં ચિત્રેલ હોય તેવું જણાવ્યા લાગે. પંચબાણના બાણેથી વીંધાયેલ તે ભૂમિસાથે નિશ્ચળ થઈ ગયું અને બે કે-“ચિરકાળે આજેજ નેત્રને લાવણ્યરૂપનું અમૃતનું પાન કરાવ્યું. હે ને! કહે, તમે શ્રવણની જેમ અત્યારે કૃતાર્થ થયા? જે કે પ્રથમ સંગમે સ્ત્રીસંબંધી વિચારે આપી શકાય નહીં તે પણ તે સ્ત્રી ! મેં તે સરલ દષ્ટિએ મારો આત્મા તને અર્પણ કરી દીધા છે. હવે તારે મને મર્મને વિંધે તેવા કટાક્ષો વડે જોવાની જરૂર નથી.” - આ પ્રમાણે તેને બોલતો જોઈને તેના મિત્ર હસીને બોલ્યા કે-“હે મિત્ર ! તું તેના સામું જોઈને આ પ્રમાણે બેલે છે? આ તે રત્નમય પુતળી છે.” મિત્રેના આ પ્રમાણેના - કર્થનને વિશ્વાસ ન આવતાં તેણે હાથવડે સ્પર્શ કરી જેણે
Page #87
--------------------------------------------------------------------------
________________
શ્રી દેવકુમાર ચરિત્ર ભાષાંતર. (૯) એટલે પિતાની ભૂવ થયેલી જોઈને તે લજજાથી નમી ગયેલા મુખવાળે થયે. એટલે તેના મિત્રોએ કહ્યું કે-“હે સિત્ર! એમાં ખેદ કરવા જેવું નથી. જે તને આ પુતળી ઉપરજે પ્રેમ થયું છે તે જેને જોઈને શીપીઓએ આ પુતળી ઘડી છે તે સ્ત્રીજ તને બતાવશું, માટે આની ઉપર આદર શું કરે છે ? ” શ્રેષ્ઠીપુત્ર બે કે-“પ્રથમ હું રાગરૂપ ગ્રહવડે વિડંબના પામ્યું હતું, ત્યારે તમે મને મિત્ર છતાં પણ છેતરે છે.” મિત્રએ બહુ પ્રકારના સોગનાથી તેની ખાત્રી કરી આપી કે અમે છેતરતા નથી. પછી કહ્યું કે-“આ પુતળીની ઉત્પત્તિ શી રીતે થઈ છે? તેની હકીકત સાંભળ. "
કેટલાક વર્ષ અગાઉ અહીં એક સૂત્રધાર દર દેશાંતરથી આવ્યું હતું. તે પિતાના વિજ્ઞાન વડે ગર્વિત હતું. તેણે સૌભાગ્યમંજરી વેશ્યાનું રૂપ નિર્માણ કરવાના સંબંધમાં રાજાના સિંહદ્વારે એક પત્ર લખીને ચેડ્યો. તેમાં લખ્યું કે-“જે કોઈ સૌભાગ્યમંજરીનું પ્રતિબિંબ યથાસ્થિત ઘડી આપશે તેને હું ખરેખરો કુશળ માનીશ, નહીં તે પછી હું ઘડી આપીશ.” આ પ્રમાણે વાંચીને ઘણા સૂત્રધારે ( સલાટે) તેનું રૂપ ઘડવા લાગ્યા, પણ તેઓ બરાબર ઘાટ લાવી શક્યા નહીં, પછી પરદેશથી આવેલા સલાટે જે પુતળી ઘડી તે આ છે. તેમાં પણ અમુક અંશેજ સમાનતા આવી છે. કેમકે તેણને તે વિધાતાએ પણ ઘુણાક્ષર ન્યાયેજ ઘડી છે. એટલે પૂરી સમાનતા આવી શકી નથી.” . આ પ્રમાણેની હકીકતથી તે વેશ્યા ઉપર રાગવાળા થયેલા શ્રેણીપુત્રે “ તે ક્યાં છે ? ” એમ મિત્રને પૂછયું. મિત્રોએ
Page #88
--------------------------------------------------------------------------
________________
(૪૦) શ્રી દેવકુમારનું સૌભાગ્યમંજરીને ત્યાં જવું. કહ્યું કે-“મજીકમાં જ છે.” એટલે મિત્રોની સાથે તે ત્યાં ગયે. મેય નિધાની જેમ તેને આવતો જોઈને અક્કાએ હાક મારી પાના સેવકેને બેલાવીને તેની સામે મેકલ્યા. તે આવ્યો એટલે જ્યાં અગર ધૂપ થઈ રહ્યો છે, પુષ્પનું ગૃહ કરેલું છે, મેતીએાની માળાઓ લટકાવેલી છે, ચિત્રવિચિત્ર મણિ
વડે ભૂમિતબ બાંધેલું છે, એવા વાસગૃહમાં બેઠેલી અને હડાળા ઉપર ઝુલતી, હાથમાં દર્પણ રાખેલી એવી પિતાની પુત્રી સૌભાગ્યમંજરીને અકાએ દેખાડી. સૌભાગ્યમંજરી તેને દૂરથી જોતાંજ સસંભ્રમવડે ઉભી થઈ અને સામે જઈ રત્નમય ભંગારની ધારાના જળવડે તેના પગ ધવરાવ્યા. પછી તેણે આપેલા આસન ઉપર દેવકુમાર બેઠે અને સાથે આવેલા મિને રજા આપી. તેને બહુમાન મળવાથી તેનું મન બહુ પ્રસન્ન થયું. પછી કપટનાટકમાં પટુ ( ડાહી) એવી અળાએ સ્વાગત પૂછવા વિગેરેથી તેને વિશેષ પ્રસન્ન કરવા માંડ્યો. તે બોલી કે-“હે સુંદર ! આજે અમારાં ને કૃતકૃત્ય થયાં છે. દુઃખેને દૂર કરનાર એવું તમારું દર્શન અમને અસાધારણ પુણ્યવડેજ થયેલ છે. તમારા ચરણકમળથી પાવન થયેલું આ ભવન આજે કૃતાર્થ થયું છે. આજે સૌભાગ્યસંજરીને જયપત્ર પ્રાપ્ત થયું છે.” છે. આ પ્રમાણેના અકાના વચને સાંભળીને તેમજ તેની
ત્રી સૌભાગ્યમંજરીને જોઈને મિત્રોના વચન તેણે સત્ય માન્યા અને પિતાને સ્વર્ગમાં આવ્યો હોય એમ દેવકુમાર માનવા લાગ્યો. ! પછી એકાએ પિતાની ઉદ્યોગી એવી દાસીઓને હુકમ કર્યો કે “તમે દેવકુમારને મજજન કરાવે. એટલે તે દાસીઓ દેવ
Page #89
--------------------------------------------------------------------------
________________
શ્રી દેવકુમાર ચરિત્ર ભાષાંતર. ( ૧૧ ) કુમારને સ્નાનમંડપમાં લઈ ગઈ અને તેને સારી રીતે સુગંધી તલાદિવડે અર્જંગને કર્યું. પછી જેમ તેને અત્યંત સુખ થાય તેમ તેના શરીરની સંવાહના કરી. પછી મણિમય ઉંચા આસન પર બેસારીને સુગંધી જળવડે સુવર્ણના કળશથી તે દાસીઓએ સ્નાન કરાવ્યું. પછી સુકેમળ વસ્ત્રવડે શરીર લુહીને શોભીતા સુંદર સુકોમળ વસ્ત્રો પહેરવા આપ્યા. તે પહેર્યા પછી તેના શરીર પર સુગંધી દ્રવ્યથી વિલેપન કરીને તેને કપૂરમિશ્રિત તાંબુળ આપ્યું. પછી અક્કાએ કહ્યું કે “તમારે માટે ઉત્તમ રસવતી તૈયાર થાય ત્યાંસુધીમાં તમે આ પત્યેક ઉપર ઘડીક વિશ્રામ કો.” એટલે તેણે વિશ્રામ લીધે. પછી રસવતી તૈયાર થઈ એટલે સૌભાગ્યમંજરીની સાથે એક થાળમાં દેવકુમાર જમવા બેઠે અને સર્વ ઇંદિને પ્રીતિકર એવું સુંદર ભજન અને બળબુદ્ધિને સહાય કરનાર એવું જળપાન કર્યું. * પ્રદેષ સમયે ભેગના સાધને સાથે દેવકુમાર સૌભાગ્યમંજરી સાથે સુપગ ભેગવી આનંદિત થયો. સૌભાગ્યમંજરીએ પિતાના વિજ્ઞાનાદિ ગુણેથી તેને એ રંજીત કર્યો કે જેથી તે આખા સંસારમાં સારભૂત તેને જ માનવા લાગે. પછી પોતાની નામાંકિત મુદ્રિકાની નીશાની સાથે વેશ્યાના સેવકોને પિતાને ઘરે મોકલીને તેણે દ્રવ્ય મંગાવ્યું. તેની માતાએ પાંચશે સોનૈયા મેકલ્યા. એ રીતે વારંવાર દ્રવ્ય મંગાવેવાથી ને આવવાથી દ્રવ્યની ભી અક્કા બહુજ રાજી થઈને દેવકુમારને અધિક અધિક સન્માન આપવા લાગી, રાજી કરવા લાગી અને પોતાની પુત્રીને કહ્યું કે-“તારે પૂર્ણ ભાવથી
૧ ચાંપવા ચાળવા તે.
Page #90
--------------------------------------------------------------------------
________________
( ૧૨ ) વેશ્યાને ઘેર બાર વર્ષ રહેવું. આની સાથે વર્તવુ અને એવે વશ કરી દે કે જેથી તે તારો વિરહ સહન કરી શકે નહીં.” પછી સૌભાગ્યમંજરી સંગીતમાં કુશળ એવા ગાયકવાડે અને પ્રેમાકુળ એવી પ્રમદાએના ગીતનૃત્ય વડે તેને તુર્યત્રિક સંભળાવતી વિશેષ પ્રસન્ન કરવા લાગી. કેઈ કઈ વખત સૌભાગ્યમંજરી પતે પણ વીણ વગાડીને ખુશ કરવા લાગી. કેઈવાર ઉદ્યાનમાં જઈ ઉજાણી કરવા લાગી. ગાયન કરનારા દેવકુમારના નામપૂર્વક ગાયન કરવા લાગ્યા. બંદીજને તેની બિરૂદાવળી બોલવા લાગ્યા. એવી રીતે રત્નમય, મંદિરમાં રહેતે દેવકુમાર દિનરાતના વિભાગને પણ ભૂલી ગયો. - આ પ્રમાણે બાર વર્ષ ત્યાં રહીને બાર કોડ નૈયા ભેગપંકમાં નિમગ્ન દેવકુમારે અક્કાને ખવરાવ્યા. (મંગાવી. દીધા.) અન્યદા એક હજાર સેનૈયા મંગાવવા માટે અકકાએ દેવકુમારની મુદ્રા લઈને સેવકને તેને ઘેર મેકો . તે વખતે નામથી જ મહાલક્ષ્મી પણ લક્ષ્મીથી રહિત થયેલી તેની માતાએ આંખમાંથી અશ્રુ સારતાં પિતાના આભૂષણે મેકલ્યા. સેવકે તે હકીકત કહેવા પૂર્વક લાવેલા આભૂષણે દેવકુમાર પાસે મૂક્યા. તે જોઈને સૌભાગ્યમંજરી બેલી કે- આ આભૂષણે તેને પાછા આપી આવે.” એટલે દાસી પાછા આપી. આવી. આમ બન્યા છતાં સૌભાગ્યમંજરી તો પ્રથમ પ્રમાણેજ તેની ભક્તિસેવા કરવા લાગી. પરંતુ અકાએ તેને કહ્યું કે
હે પુત્રી! તું આ નિર્ધન થયેલાને તજી દે.” એટલે સૌભા- મંજરી બોલી કે-“ફોડગમે દ્રવ્ય આપનાર આ પુરૂષને ,
હું શી રીતે તજી શકું? માટે ચીરકાળ પર્યત આજ મારા
Page #91
--------------------------------------------------------------------------
________________
શ્રી દેવકુમાર ચરિત્ર ભાષાંતર. (૧૩) સ્વામીપણે હે. મારે દ્રવ્યનું જરૂર નથી, કારણકે નેત્ર વિનાના સુખની જેવા બીજાના ધનથી શું ?” - આવો પિતાની પુત્રીને આગ્રહ જાને અકાએ દાસીએને સમજાવ્યું કે “તમારે એવું આ દેવકુમાર સાથે અનુચિતપણું કરવું તેનું અપમાન કરવું કે જેથી તે પોતાની મેળેજ ચાલ્યા જાય. અક્કાએ આ પ્રમાણે કહેવાથી દાસીઓ દેવકુમારની આજ્ઞા માને નહીં, માને તો કાળક્ષેપ કરીને કામ કરે અને એને ચાડીયાની જે નિર્માલ્ય માને. પ્રભાતે અથવા બીજી વખત એવી રીતે વાસીંદુ વાળે કે જેથી તેની સામે ધૂળ ઉડે. દેવકુમાર કહે કે “જતી નથી કે મારી સામે ધૂળ ઉડે છે?” એટલે તે બોલે કે- જે તમને ધૂળ પસંદ ન પડતી હોય તે આડું લુગડું રાખતા શું થાય છે?” આમ કહીને અંદર અંદર હસે. અક્કા તે વખતે કૃત્રિમ કેપ કરીને દાસીએને ઠપકો આપે. આ બધું જોઈને દેવકુમારે વિચાર્યું કે
આ બધે જરૂર મને ઘરમાંથી કાઢવાનો પ્રયત્ન જણાય છે. પણ્યાંગના વેશ્યા)ને આચારજ એ છે કે નિર્ધન મનુષ્યને તે તજી દેય છે. જો કે મને આના વિના બીજે મનઈચ્છિત વિષયસુખ મળી શકે તેમ નથી, તે પણ હું ઘરે જઈને દ્રવ્ય ઉપાર્જન કરવાનો પ્રયત્ન કરૂં.” . આ પ્રમાણે વિચારીને તેણે શૃંગારસુંદરીને કહ્યું કે
હે પ્રિયે ! મને અહીં રહ્યા બાર વર્ષ થઈ ગયા છે તે મને માતાપિતાને વંદન કરવા માટે જવાની ઉત્કંઠા થઈ છે, તેથી હું જઈ આવું.” વેશ્યા બેલી કે-“શું મારી તરફથી તમારી સેવામાં કાંઈ ખામી આવી છે કે તમારું કાંઈ માનભંગ
Page #92
--------------------------------------------------------------------------
________________
( ૧૪ )
દેવકુમારના ઘર વિગેરેની સ્થિતિ.
થયું છે ? અથવા મારાથી કાંઈ આપને અપરાધ થયા છે ફુ કે જેથી આપને પ્રેમ આમ મંદ પડ્યો છે ? ” દેવકુમારે. કહ્યું કે- હું પ્રિયે !તે કહ્યું તેમાંનુ કાંઈ થયું નથી, માત્ર મારા વિચારજ મારા માતાપિતા પાસે જવાના થયા છે, તેથી ત્યાં જઈને વળી કેટલાક દિવસ પછી પાછા અહીં આવીશ.’ આ પ્રમાણે કહીને તે શેક રહિત ચિત્તે પેાતાને ઘરે આવ્યા. એટલે અક્કા પેાતાનું ધાર્યું થવાથી રાજી થઈ અને પેાતાના આચાર જળવાણુા એમ સમજી.
~
દેવકુમારે ઘરે જઇને માતાને નમસ્કાર કરીને પૂછ્યું કે‘ હે માતા ! આ ઘર જીણું કેમ થઇ ગયું જણાય છે અને આપણા પરિજને કેમ જણાતા નથી ? મારા પિતા કયાં છે? તમારી ન્રુષા ( પુત્રવધુ ) કયાં છે ? ’ માતા ખેાલી કે“ હે વત્સ ! ધન વિના ઘર આવુ ણુ થઇ ગયું છે. પરિજન પણ તેથીજ ચાલ્યા ગયા છે. શ્રેષ્ઠી દુકાને ગયા છે, પણ દ્રવ્ય નથી કે જેથી તે કાંઇપણ વ્યાપાર કરી શકે. નિરાશ થયેલી વહુ તેને પિયર ગઇ છે. હે પુત્ર! આટલે વર્ષે પણ તને ઘર સાંભયુ તે ઠીક થયું. હવે એવું કર કે અમારૂં દુ:ખ મટે. બાકી બીજાને પુત્રથી સુખ થાય ત્યારે અમને તે દુઃખ થયુ છે. અમે મેાહુના વશથી તને માઠા સ ંસર્ગમાં જવા દીધા-ઇરાદાપૂર્વક મૂકયા અને પછી મેં હૈ પુત્ર ! તારે માટે તમામ દ્રવ્ય વિષ્ણુસાડ્યુ. આ પ્રમાણે બધી હકીકત સાંભળીને અઢાએ કરેલા પરાભવથી, વેશ્યાના વિરુ હથી, નિનપણુ થઈ ગયેલ જાણવાથી, માતાના ઉપાલ ભથી
,,
અને પિતાના ભયથી દેવકુમારને અત્યંત દુઃખ થયું. તે દિશા
A
Page #93
--------------------------------------------------------------------------
________________
. શી દેવકુમાર ચરિત્ર ભાષાંતર. (૧૫) શૂન્ય થઈને ચતફ જેવા લાગ્યો. પછી વિચાર્યું કે-“શામાં સુધી મેં પિતાનું ધન વાપર્યું તેટલું પેદા કરીને લાવી ન દઉં ત્યાં સુધી હું તેને અનુણ થઈ શકે નહીં, તેથી હવે દ્રવ્ય ઉપાર્જન કરવાનો પ્રયત્ન કરૂં. કાળ વિલંબ કરીને તે અનેક ઉપાયે કરતાં તેટલું દ્રવ્ય મળી રહેશે પણ જે વગરવિલંબે તેટલું દ્રવ્ય મળે એ ઉપાય મળી જાય તે ઠીક.”
આ પ્રમાણે વિચારતે દેવકુમાર આમ તેમ રમે છે, તેવામાં તેને એક એશિની મળી. દેવકુમારે તેને નમસ્કાર, એટલે તેણુએ “ કોડ દીવાળી સુધી જીવ.” એવી આશીષ આપી. દેવકુમાર જો કે-“હે માતા ! એવી આશીષ ન આપતાં એમ કહો કે જલદી મરી જા; કેમકે દુઃખી જાવ સ્થામાં જીવવાથી શું ?” એશિની બેલી કે-“હે વત્સ ! લાશ દુઃખનું કારણ શું છે?” એટલે તેણે કહ્યું કે-“ દ્રવ્યને અભાવ તેજ મારા દુઃખનું કારણ છે.” એટલે યોગિનીએ તેની ઉપર કૃપાથી તેને એક ગુટિકા આપી અને કહ્યું કે “આ ગુટિકાના પ્રભાવથી તું યથેચ્છરૂપ કરી શકીશ અને પાછી પાનાના વરૂપમાં આવી શકીશ. તને પુત્ર થશે તે તને અસલ આમાં જશે એ એને ક૫ છે. આ ગુટિકાની શક્તિથી તને અનેક
તને લાભ મળી શકશે.” આ પ્રમાણે ગુટિકા મળવાથી તે કાંઈક રાજી થઈ ગિનીને નમસ્કાર કરીને પોતાના સ્થાત તરફ ચાલ્યો. અહીં તેના પિતા ઘરે આવ્યા ત્યારે દેવકર્માની માતાએ તેમને કહ્યું કે-“દેવકુમાર આજે ઘરે આવ્યા છે તે મેં તેની નિર્ભર્સના કરી તેથી તે ચાલ્યો ગયો છે. હાલે તમારે તેને કાંઈ કહેવા જેવું નથી; કારણ કે વધારે કહેવાથી
Page #94
--------------------------------------------------------------------------
________________
( ૧૬ ) દેવકુમારનું ચોરી કરવા નીકળવું. વખતપર તે કાંઈ અનર્થ કરી બેસે કે કયાઈ જતો રહે.” શેઠ એ સાંભળી મૌન રહ્યા. દેવકુમાર સાંજે ઘરે આવ્યું. . અન્યદા શકમહત્સવ આવ્યે સાતે સર્વજનેને તે પર્વને અંગે આકુળવ્યાકુળ દેખીને દેવકુમારના મનમાં આ કુવિકલ્પ થયે કે- આજે રાજકુળમાં જઈને ચેરી કરું કે જેથી એક ચેરીથીજ મારા મનોરથ પૂરા થાય. વારંવાર નાની નાની ચોરી કરવાથી શું ? સિંહ તે હાથીના કુંભસ્થળ ઉપરજ ચપેટ મારે, તે કાંઈ તૃણ ખાનારા મૃગના યુથને વતાવે નહીં.” આ પ્રમાણે વિચારી મધ્યરાત્રે યમની જીવા જેવી તીવ્ર તલવાર હાથમાં ગ્રહણ કરી, દઢ વસ્ત્રથી મજબૂત રીતે મેટું બાંધી સાહસિક બનીને “ શકમહોત્સવ જેવા જઉં છું.” એમ દુકાને બેઠેલા પિતાના પિતાને કહીને તે ચાલ્યો. તેના ગયા પછી દત્ત શ્રેષ્ઠીએ વિચાર્યું કે-આ આવી રીતે જાય છે તે ઠીક નથી, તે હું એની પછવાડે જઈને જોઉં કે એ કયાં જાય છે?” આમ વિચારી શેઠ તેની પાછળ દુકાન બંધ કરીને ચાલ્યા. શ્રેષ્ઠીપુત્ર રાજમંદિરના પાછલા દ્વાર ભણી જ ' ચાલ્યો. દૈવયોગે તે દ્વારમાં એને સંધી મળી ગઈ તેથી લાગ જોઈને તે સંધીવડે માર્ગ કરી દેવકુમાર રાજમહેલમાં પેઠે. ત્યાં તેણે એકલા રાજાને પર્ઘકમાં સુતેલા દીઠા. તે પથંકના પાયા તેણે અમૂલ્ય મણિના જડેલા જોયા. તેણે વિચાર્યું કે“ આખા રાજ્યના સારભૂત આ ચાર પાયા જણાય છે.” એમ વિચારી તેને એક પાયે તેણે કાલ્યો ને તે ઠેકાણે ખુરશી મૂકી દીધી. તેજ રીતે તેણે બીજો ને ત્રીજો પાસે પણ કાલ્યો. તે વખતે તેની પાછળ આવેલા શેઠે અપઢારથી રાજમહેલમાં
Page #95
--------------------------------------------------------------------------
________________
શ્રી દેવકુમાર ચરિત્ર ભાષાંતર. ( ૧૭ ) પુત્રને પિસતે છે. તે જોઈને ભય પામેલ શેઠ વિચારવા લાગ્યા કે “અત્યારે મારે અવસાન કાળ આ જણસ છે. દેવીનું વચન મિથ્યા થાય નહીં. મેં તે વખતે પુત્ર પ્રાપ્તિની ઉત્સુકતામાં દુપુત્ર પણ થાય તે થાઓ, એમ માગવાની ભૂલ કરી હતી. આ પુત્રે પ્રથમ' મારા સર્વે દ્રવ્યને વિનાશ કર્યો એટલે દ્રવ્યરૂપ પ્રાણ લીધા, હવે બીજા પ્રાણ રહ્યા છે તેને આ હકીકતની ખબર બહાર આવતાં વિનાશ થશે. આ જગ્યાએ સવારે રાજપુરૂષ આવશે અને આ ચેારીની હકીકત જાણશે એટલે તેના ચાર તરીકે મારા પુત્રને પકડવાથી મારા વંશને પણ વિચછેદ થશે. માટે જે રીતે વંશ વિચ્છેદ ન થાય તેમ મારે કરવું જોઈએ. પણ તે શી રીતે કરું? હું દૂર હતે. ત્યાં પુત્ર તે સાહસ કરીને આમાં પેસી ગયો, જેથી હું તેને અંદર પેસતાં રોકી શકાય નહીંહવે હું આ અપદ્વારથી અંદર પેસી શકું તેમ નથી.” * આ પ્રમાણે વિચારી શેઠે આમતેમ આંટા માર્યા પછી તો તે પણ સાહસ કરી ધષ્ઠતાનું આલંબન કરીને તે સંધીવાળા માર્ગે અંદર પુત્રને જોવા માટે પેઠા. એટલે તે ખાત્રને મેઢે પથંકના ત્રણ પાયા જોયા. તેથી પુત્ર અહીંજ છે, એમ તેણે જાણ્યું. તરતજ “હે દુપુત્ર!” એમ કહીને તેને બેલા. પુત્રે તેને દીઠા. શેઠે કહ્યું કે “આ પાપથી પાછા વળ.” એટલે પુત્ર બલ્ય કે-“હે તાત ! કામ થવાનું થઈ ગયું છે, માટે હવે બેલશે મા.” પિતા આઘે જઈને જુએ છે ત્યાં તે પુત્રે જે ચે પાયે ખેંચે તેજ રાજ નિદ્રા- - માંથી જાગી ગયે. પછી તે તલવાર લઇને તૈયાર થાય છે ,
Page #96
--------------------------------------------------------------------------
________________
( ૧૮) દેવકુમારના પિતાનું મરણ તેવામાં દક્ષપણાથી તે વાતને સમજી ગયેલ પુત્ર તરતજ ત્રણ પાયા લઈને અપદ્વારની સાંધમાંથી બહાર નીકળી ગયો. શેઠ તેની પાછળ માથું સાંધમાંથી બહાર કાઢીને નીકળવા જાય છે તેવામાં રાજા ત્યાં આવી પહોંચ્યા અને તેણે શેઠના પગ પકડ્યા હાથ બહાર રહેલા દેવકુમારે પકડ્યા, એટલે રાજા ખેંચીને અંદર લઈ શકશે નહીં
દશેઠે પુત્રને કહ્યું કે તું મારું માથું કાપી તે લઈને ઉતાવળે ભાગી જા, જેથી મારું ઘણુ કાળથી રક્ષણ કરેલું યશરૂપી શરીર નાશ ન પામે.” પુત્ર બે કે“હે પિતા ! હું પિતાના ઘાતનું પાપ કેમ વહોરું?” એટલે શેઠે પિતાની ગાંઠે બાંધેલું તાળપુટ વિષ મેઢામાં નાખી દીધું. એ રીતે તાળપુટ વિષથી પિતાને મરેલા જાણી પુત્ર વિચારવા લાયે કે-“મને ધિક્કાર છે ! હું મારા આ પાપકારી આત્માને છરી વડે હણી નાખું, પણ અમે બન્ને મરણ પામશું તે પછી અમને અગ્નિસંસ્કાર પણ કેણ કરશે ? અને આ હકીકત સાંભળીને હૃદય વિદીર્ણ થઈ.જવાથી મારી માતા પણ તરત જ મરણ પામશે. પછી લોકો કહેશે કેનિર્ધન થઈ જવાથી પિતા પુત્ર અને ચેરી કરવા ગયા હતા, તેમાં મરાણુ.” આમ થવાથી નિષ્કલંક એવા મારા પિતાને કલંક લાગશે. વળી આ કાર્યથી સજજને શ્યામ મુખવાળા થશે અને દુર્જનેને હાસ્યનું કારણ મળશે, તેથી, કઈ રીતે તેમ ન થાય તો ઠીક. બાકી ભવિતવ્યતા તે કાયાની છાયાની જેમ દુર્લબ્ધ છે; તે ટાળી શકાતી નથી. નહીં તે. મારે ચોરી કરવા નીકળવું, પાછળ પિતાનું આવવું, રાજાનું
Page #97
--------------------------------------------------------------------------
________________
શ્રી દેવકુમાર ચરિત્ર ભાષાંતર. ( ૧૯૯ જાગી જવું, આ બધું ક્યાંથી બને? હવે પિતા વિના આ સ્નમય ત્રણ પાયા પણ શા કામના છે, માટે તે મૂકીને ચાલ્યો જઉં; પણ તાતની ગેરહાજરીમાં એ પાયા મને અવલંબનભૂત થશે માટે તે લઈ જઉં અને પિતાનું માથું લઈ જઈને તેને અગ્નિસંસ્કાર કરૂં.” આ પ્રમાણે વિચારીને તે ત્રણ પાયા તથા પિતાનું માથું લઈને ઉતાવળે ઘરે આવી ગુપ્ત રીતે ઘરમાં દાખલ થઈ ગયે. તેના ગયા પછી રાજાએ શેઠના પગ ખેંચ્યા એટલે એવું કબંધ (ધડ) આવ્યું.
અહીં દેવકુમારે ત્રણ પાયા સારી સિગવીને પિતાના મસ્તકની પૂજા કરી તરતજ તેને અગ્નિસંસ્કાર એકાંતમાં કરી દીધા. તે વાતની તેની માતાને પણ ખબર પડવા દીધી નહીં. માતાને કહ્યું કે “ મારા પિતા બહારગામ ગયા છે તે થોડા દિવસ પછી આવશે.” પ્રાતઃકાળે રાજા રાજસભામાં આગે અને તેણે આ બધી વાત મંત્રી વિગેરેને કરી, એટલે તેઓ બાલ્યા કે– જરૂર આ ચાર સિદ્ધ થયેલું જણાય છે, નહીં તે દુઃખે પ્રવેશ કરી શકાય એવા મહેલમાં તે સાંધ મેળવી તેને તેડીને અંદર શી રીતે પેસી શકે ? વળી પલ્યકના ત્રણ પાયા પણ શી રીતે લઈ જઈ શકે?” દત્તપુત્ર પણ રાજસભામાં શું થાય છે? તે જાણવા માટે ત્યાં આવ્યું હતું અને રાજાને નમસ્કાર કરીને પોતાના પિતાને રથાને બેઠા હતે.
હવે મુખ્યમંત્રીને રાજા કહે છે કે-“હે મંત્રી ? જેણે પિતાની બુદ્ધિથી આ પ્રમાણે કર્યું છે તે જરૂર આ કબંધને જોઈને રૂદન કરશે. કેમકે આ ચોરી કરવામાં બે જણા હતા એમ તેમના પરયરના બોલવાથી મેં જાણ્યું છે,
Page #98
--------------------------------------------------------------------------
________________
( ૨૦ ) દેવકુમારે બતાવેલી ચતુરાઈ. માટે આ કબંધ ઉપાડીને સિંહદ્વારે મૂકવું અને તેને જોઈને જે.રૂએ તેને કેટવાળે તરતજ પકડી લે. ” તે સાંભબીને દેવકુમાર બે કે– હે મહારાજ ! બહુ સાર હુકમ કર્યો છે, પણ ચેરે આ કાર્ય રાત્રે કર્યું છે તેથી તે પાછો રાત્રે આવશે, માટે રાત્રે વધારે સંભાળ રાખવાનું કહે,” એટલે રાજાએ કોટવાળને કહ્યું કે-“તારે રાત્રે વધારે ચેકસી રાખવી.” દેવકુમારે વિચાર્યું કે- નગરલેક સમક્ષ રૂદને ક્રિયા કરીને રાજાને વિલો કરૂં ત્યારે ખરો.” તેણે આવી પ્રતિજ્ઞા કરી. પછી તેને ઉપાય ચિંતવને તે નગરની બહાર ગયો. ત્યાં તેણે કઈ વૃદ્ધાને છાશ વેચવા માટે આવતી દીઠી. દેવકુમારે તેને કહ્યું કે- મટકી સાથે છાશ આપી દેવાનું શું લઈશ?” તેણે જે મૂલ્ય કહ્યું તે કરતાં વધારે મૂલ્ય આપીને તેને રાજી કરી. પછી ચારે બાજુ જોઈને તેને પોતાના વસ્ત્રો આપ્યા અને તેના વસ્ત્રો અ૫ મૂલ્યવાળા કંબળ વિગેરે પોતે લઈ લીધાં. રાજી થયેલી એવી તે ડોશીને વિદાય કરીને પિતે
ઢામાં ગુટિકા રાખીને તેની જે વેશ કરી નગરલકના જોતાં છાશ વેચનારી તરીકે ગામમાં ચાલ્યું. રાજમહેલના સિંહદ્વારે લેકને એકઠા થયેલા જોઈને તે નિર્ભયપણે બોજો કે-“છાશ ૯, છાશ ૯. ” એમ બોલતાં તેણે એક પત્તિ (સીપાઈ ) ને પૂછયું કે અહીં આ બધા લકે કેમ મળ્યા છે ને શું જુએ છે ? તે સાચે સાચું બરાબર મને કહે. ” તે સીપાઈ પેલું ધડ જાળવવામાં ધ્યગ્ર હોવાથી છાશવાળીના બલવાને તેણે ઉત્તર આપે નહીં, પણ આણે તો વારંવાર–ઉપરાઉપર પૂછવા માંડયું; વિસામેજ ન ખાધે. એટલે પેલા સીપાઈએ અકળાઈને કહ્યું
Page #99
--------------------------------------------------------------------------
________________
શ્રી દેવકુમાર ચરિત્ર ભાષાંતર ( ૨૧ ) કે- આ રાંડ તે મુંગીજ રહેતી નથી.” એમ કહીને તેનાપર આક્રોશ કર્યો, એટલે તે એકદમ જમીન ઉપર પછાડ ખાઈને પડી ગયે, તેનું મટકું કુટી ગયું ને છાશ ઢળાઈ ગઈ. તેથી તે ઉંચે સ્વરે રેવા લાગે અને બે કે-“હે માતા ! હું ઘરે આવીને તમને શું જવાબ આપીશ.” તેનું આવું રૂદન સાંભળીને મધ્યસ્થ જનેએ તેને પૂછયું કે-“તું શા માટે રૂએ છે?” ત્યારે તે બે કે-“હું પાસેના ગામડામાંથી છાશ વેચવા આવી હતી. મેં અહીં આવીને આ લેકે શું જુએ છે? એમ આ સીપાઈને પૂછ્યું, એટલે એણે મને ધકે મારીને પાડી દીધી. મારું મટકું કુટી ગયું ને છાશ બધી ઢળાઈ ગઈ. હવે ઘરે જઈને હું શું જવાબ આપીશ? મને ઘરમાંથી કાઢી મૂકશે ત્યારે હું કોને ઘરે જઈને શયન, આસન કે ભેજન કરીશ? મારી દુઃખીની સંભાળ કેણ કરશે? હા ઈતિ ખેદે ! પિતાના વિયેગથી હું દુઃખનું ભાજન તો થયેલ છું, તે હવે મને અત્યારે આધાર આપનાર અને શરણભૂત કણ થશે ? ”
આ પ્રમાણે તેને રેતી ને બેલતી જોઈને મધ્યસ્થ નેએ તલાક્ષ(કેટવાળ)ને કહ્યું કે “આને મટકીનું ને છાશનું મૂલ્ય આપો. આ રાંક છે, નિધન છે, એને ભેજનને પણ સંશય છે–ઠેકાણું નથી, તેથી એને કાંઈક આપો કે જેથી તે પિતાને ઠેકાણે જાય.” એ રીતે લેકના કહે વાથી કેટવાળે તેને કૃપાવડે અમુક પૈસા આપ્યા, જેથી તે ત્યાંથી ચાલ્યા ગયે ને મોઢામાંથી ગુટિકા કાઢીને અસલ રૂપમાં આવી ઘરે ગયે. પછી પિતાના મરણ વખતે તેમને અગ્નિ
Page #100
--------------------------------------------------------------------------
________________
(રર) દેવકુમારે બતાવેલી ચતુરાઈ. સંસ્કાર કરવાની કરેલી પ્રતિજ્ઞાને પૂર્ણ કરવા માટે તે બપોરે પાછે રાજમહેલ પાસે આવ્યા. . તે વખતે રાજાએ ત્યાં આવી આરક્ષકને કેઈ આવ્યા ગયા બાબત પૂછયું, એટલે એક માણસે છાશ વેચનારી સંબંધી બધે વૃત્તાંત કહ્યો. રાજાએ તે વાત સાંભળીને કેટવાળને કહ્યું કે-“ જરૂર એ સ્ત્રીરૂપે તને ઠગી ગયેલ છે. તે ચરજ હતો એમ સંભવે છે. એણે કપટથી તેને મેહ પમાડી ભેળવ્યું છે. તે કેવળ પિતાના બાપના વિરહ -સંબંધી રૂદન કરી ગયેલ નથી, પણ મટકી ને છાશનું મૂલ્ય લઈ જઈને તેને વધારે ઠગી ગયેલ છે. પિતાના બાપના વિરહ સંબંધી દુઃખને લઈને રૂદન કરવાનું છેલ્યા છતાં તું તે સમજી શકયો નથી. તે બુદ્ધિમાન ચેરે પિતાની અડધી પ્રતિજ્ઞા પૂર્ણ કરી છે અને હું ધારું છું કે તે કબંધને લઈ જઈને પિતાની આખી પ્રતિજ્ઞા પૂર્ણ કરશે. માટે તમે આ કબંધને સ્મશાનમાં લઈ જાઓ ત્યાં એને અગ્નિસંસ્કાર કરવા અને પુત્ર જરૂર આવશે.” તે વખતે દેવકુમાર છે કે–ચોરને મેળવવાને ઉપાય આ આપની જે બીજે કેણ બતાવી શકે ? ' આ પ્રમાણે કહીને રાજાની પ્રશંસા કરી. રાજાએ પોતાના સુભટોને કબંધ જાળવવાની અને ત્યાં સ્ત્રી કે પુરૂષ જે આવે તેને પકડવાની આજ્ઞા કરી. ચેરના બુદ્ધિપ્રગથી નગરજને પણ ચમત્કાર પામ્યા. કેટવાળ પણ રાજાના આદેશથી ગામમાં સર્વત્ર ચારને શોધવા - માટે ફરવા લાગ્યા. રાજાની આજ્ઞા પ્રમાણે કબ ધને સમશાનમાં લઈ જવામાં આવ્યું. સુભટે તેની ચેકી કરવા લાગ્યા. . હવે મધ્ય રાત્રે ખડી ગેરૂ અને કાજળ વડે વિચિત્ર
Page #101
--------------------------------------------------------------------------
________________
શ્રી દેવકુમાર અરિત્ર ભાષાંતર. (૨૩) કરેલા અંગવાળું, કપિના રૂવાંડાથી પણ મેટા દાઢી મુકવાળું, કેડીઓના ઘરેણાવાળું, કંઠમાં નાખેલી લાંબી લીંબડાની છાલવાળું, બહારથી મેરના પીંછાવાળું, છીપના કકડા જેવી બે દાઢ બહાર નીકળેલું, બે અંધ ઉપર સ્થાપન કરેલા પાંચ પાંચ દીવાવાળું, શબ્દ કરતી એવી બે પાદુકા જેણે પગમાં પહેરી છે એવું, માથા ઉપર બહુ છિદ્રવાળ ને અંદર દીપકવાળો ઘડો રાખવાથી ભયંકર જણાતું, કેશ છૂટા મૂકેલું અને ફેકોરે કરવાવડે સાચા પિશાચની શંકા કરાવે તેવું, ઉદ્દામ એવા ડમરૂના શબ્દવડે આકાશને ધ્વનિત કરતું અને સુભટને બીવરાવે એવું તે દેવકુમારે પિશાચનું રૂપ વિકુવ્યું: તેને જોતાંજ સુભટના ચિત્ત ચિંતાવડે કંપાયમાન થઈ ગયા. અને અંદર અંદર કહેવા લાગ્યા કે “ આ કઈ ભયકર ભૂત આવે છે, અથવા એકદમ આપણને ગળી જવાની લાલસાવાળી પ્રત્યક્ષ મારી (મરકી) આવતી જણાય છે, માટે આપણે અહીંથી એકદમ ભાગી જઈએ, જીવિતની ઈચ્છાવાળાએ અહીં ઉભા રહેવું ઠીક નથી. રાજા પણ કાંઈ આવે આપણે દંડ નહીં કરે. આ તો તેના કરતાં હજારગણે દંડ અહીં થઈ જાય તેવું છે. ?
તે વખતે તેમાંથી એક બુદ્ધિમાન સુભટ બે કેઆપણે દૂર જઈને મૌનપણે ઉભા રહેવું, જે અહીંથી ભાગી જઈએ તે તે કલંક લાગે. આપણું દૂર જવાથી કેઈના પણ મૃતકથી આ મારી તૃપ્ત થઈને ચાલી જશે. ” આ પ્રમાણે વિચારીને તે વૃક્ષના અંતરમાં જઇને સંતાઈ ગયા અને હલ્યાચલ્યા વિના બેસી ગયા. એટલે પેલે પિશાચરૂપધારી દેવકુમાર ત્યાંથી કબંધ ઉપાડીને ક્રૂર લઈ
Page #102
--------------------------------------------------------------------------
________________
(૨૪) દેવકુમારે પિતાના કબંધને કરેલા અગ્નિસંસ્કાર. ગ. પછી નદીમાં તણાઈ આવેલા કાછી ભેળા કરી ઘડામાં રાખેલા અગ્નિવડે સળગાવી કબંધને અગ્નિસંસ્કાર કર્યો અને પિતે વનમાં જઈ શરીર પખાળી સ્નાન કરીને પોતાના અસલ રૂપે ઘરે ગયે. - પ્રભાતે સારાં વસ્ત્રો પહેરી રાજદ્વારમાં જઈ રાજાને નમસ્કાર કરીને પિતાને સ્થાને બેઠે. હવે સવારે રાજસુભટોએ રાજસભામાં આવી રાજાને આ પ્રમાણે નિવેદન કર્યું કે
હે રાજન ! અર્ધ રાત્રે સ્મશાનમાં મારી (મરકી) આવી હતી. તેને અમે રેકી શક્યા નહીં, પણ અમને લાગે છે કે તે ચરજ હતું. તેણે એવું રૂપ કરી બુદ્ધિવડે. અમારા મધ્યમાંથી શબ ઉપાડી દૂર લઈ જઈને તેને અગ્નિસંસ્કાર કર્યો. અમે પાછા વળી ત્યાં જઈને જોયું તો કબંધ દીઠું નહીં.' તે સાંભળીને રાજાએ તેઓને કહ્યું કે-“તમે ઘણા છતાં ગમે તે કારણે તેને કાંઈ કરી શક્યા નહીં. તમે ભીરૂ થઈ જઈને તેને મરકી જાણી. ઘણે કાળે તમારા સુભટપણને મેં જાણી લીધું. આ પ્રમાણે કહીને રાજાએ તે બધાને પોતાના દેશપાર કર્યા. પછી કેટવાળને પૂછયું કે-“તેં શું કર્યું? ચારનો પત્તો મેળવ્યો?” એટલે તે બે કે-“તેને મેળવી શકો નથી.” હવે મંત્રી રાજાને કહે છે કે-“હે મહારાજ ! તે ચાર મહા બુદ્ધિશાળી જણાય છે. જે રાજ્યની સાર વસ્તુને લઈ જઈને હજુ પિતાનું ધાર્યું કર્યા કરે છે. હે દેવ ! તે પિતાના વડીલની રાખ સમુદ્રમાં અથવા જળમાં નાખવા જરૂર લઈ જશે, માટે તે રક્ષા જાળવવાને બંદેબત કરવા કેટવાળને કહે.” એટલે રાજાએ તલાક્ષને તે કાર્ય માટે આદેશ કર્યો. તે વખતે દેવકમાર બે કે-“હે દેવ! મંત્રીની બુદ્ધિ બહુજ વિશુદ્ધ છે.”
Page #103
--------------------------------------------------------------------------
________________
- શ્રી દેવકુમાર ત્રુિ ભાષાંતર. (૨૫) કે હવે કેટવાળ રાખને જાળવવા માટે તેિજ તે સ્થાનકે રહ્યો. ત્યાં પિતાને રહેવાની શય્યા વિગેરેની બેઠવણ કરી. એ પ્રમાણે તે ત્રણ રાત્રી સુધી રહ્યો પણ કઈ ત્યાં આવ્યું ગયું નહીં, તેથી તે ભત્સાહ થઈ ગયે. રોથે દિવસે દત્તપુત્રે તેને ડગવા માટે કમળ શ્રી નામની વેશ્યાનું રૂપ ગુટિકાવડે કર્યું અને કઈ ગામથી આવે છે એમ બતાવતી તે સાંજને વખતે નદી ઉતરી. કેટવાળના સીપાઈઓએ મેટી મુક્તાફળના હારવાળી તેને જોઈ એટલે તેમણે કોટવાળ પાસે જઈને તે વાત કરી. તેણે પિતાની પાસે લાવવા કહ્યું. તે તેની પાસે આવી એટલે કેટવાળે કહ્યું કે- તમારા આવવાથી આજે મારી રાત્રી આનંદમાં જશે, પણ હે પ્રિયે ! તમે આજે ક્યાંથી આવે છે? કમળ શ્રી બેલી કે-“હું મારી ઈષ્ટદેવીની યાત્રા કરવા ગઈ હતી, ત્યાંથી પાછી વળતાં અહીં આવી છું, પણ રાત્રી નહી જવાથી હું નગરમાં જઈ શકતી નથી, કેમકે મારી પસે અલંકાર વિગેરે કેટલુંક જોખમ છે અને જે નહીં જઉં તે મારી માતા મારી ચિંતા કરશે, માટે આપ મને હોય આપે કે જેથી હું નગરમાં જઈ શકું. વળી હે પ્રિય! મારે દેવી યાત્રા નિમિત્તે બ્રહ્મચર્ય પાળવાને અભિગ્રહ છે, તેથી હું બીજી રીતે તમને આનંદ આપી શકું તેમ નથી.” આ પ્રમાણે સાંભળીને કેટવાળે નિરાશ થવાથી વજાહિત જે થઈ ગયો. તે બે કે-“હે પ્રિયા ! કયાં હું તારા પ્રત્યે ઉત્કંઠાવાળો અને ક્યાં તારૂં બ્રહ્મચારીપણું! મારી ધારણ બધી નિષ્ફળ ગઈ છે, તે પણ તું થોડીકવાર તે મારી પાસે રહે જેથી વિનેદ રહિત થયેલા મને તારી સાથે છૂતક્રીડાં વિગેરે કરવાથી કાંઈક આનંદ થાય. પછી હું તને અહીંથી
Page #104
--------------------------------------------------------------------------
________________
'(ર૬) પિતાની રક્ષા જળમાં નાખવી. -જવા માટે સીપાઈઓ આપીશ, જેથી તું નિવિદને જઈ શકીશ.”
કમળશ્રીએ તે વાત કબુલ કરી એટલે ત્યાં રહેલા રક્ષાવાળા ક્ષાર ઉપર ધૂત રમવાનું ફલક (પાટીયું) મૂકીને વૃત રમવાનું શરૂ કર્યું. કેટવાળે પણમાં પિતાની નામાંકિત મુદ્રિકા મૂકી. તે કમળશ્રીએ જીતી લઈને પિતાને સ્વાધીન કરી. પછી તે “ હવે હું જઈશ.” એમ કહીને ઉઠી એટલે તેને છેડે વળગેલા કેટવાળને હાથ તેના ડોકમાં રહેલી લાંબી મુક્તામાળાને અડ્યો. કમળશ્રીએ લઘુલાઘવીકળાથી ‘તરતજ માળા ગેડી નાખી એટલે તેના મેતીઓ નીચે પડવ લાગ્યા. એ પ્રમાણે ઘણા મોતી પડી જવાથી કમળશ્રી બેલી કે-“હવે આ ક્ષારમાંથી મારા મતી શી રીતે જડશે? તમે તે મારી માળા ગેડીને બહુ ખરાબ કર્યું. શા ભંગ લાગ્યા કે હું અહીં આવી! હવે હું મારી માતાને શું ઉત્તર આપીશ?” એટલે કેટવાળ બે કે-“તું ખેદ ન કર, તારૂં એક પણ મેતી હું જવા નહીં દઉં અને જશે તે હું ભરી આપીશ. હમણુ આ ક્ષાર બધે વસૂવડે ભેળો કર અને તેમાંથી જેટલા તારા મતી મળે તેટલા ગ્રહણ કર.” આ પ્રમાણે કામદેવના આણથી હણાયેલા કોટવાળે રાજાનો હુકમ ભૂલી જઈ તે કમબશ્રીમાં તગત ચિત્તવાળો થઈને કહ્યું. પછી ત્યાંથી કમળશ્રીએ ક્ષાર બધો આઘે કરવા માંડ્યો કે જેથી તે નદીના તીર પાસે પહોંચી ગયે. એ રીતે રાખ નદીમાં નાખી દેવાની ધારણા તેણે પાર પાડી. અને તેમાંથી કમળાશ્રીએ પિતાના મોતી બધા વીણ લીધા. છેવટે કેટવાળે કહ્યું કે- “આ મારી વીંટી તમે જીતી લીધી છે તે કાલે તેની કિંમત મેકલીને હું મંગાવી લઈશ.” આ પ્રમાણે કહી તેને તાંબૂળ આપીને પોતાના
Page #105
--------------------------------------------------------------------------
________________
શ્રી દેવકુમાર ચરિત્ર ભાષાંતર. (ર૭). સુભટ સાથે વિદાય કરી. તે સુભટે નગરના દ્વાર પાસે તેને પહોંચાડીને પાછા વળ્યા.
પ્રભાતે દત્તપુત્ર રાજસભામાં ગયા અને રાજાને નમીને પિતાને સ્થાને બેઠે. એટલામાં કેટવાળ પણ આવ્યું અને તેણે નિવેદન કર્યું કે-“સાહેબ ! ચાર દિવસ સુધી હું ત્યાં રહ્યો પણ ત્યાં કેઇ આવ્યું નથી. એટલામાં કઈ બીજું માણસ આવ્યું, તેને રાજાએ પૂછ્યું કે-“કેમ ત્યાં કેઈ આવ્યું હતું?” એટલે તેણે કમળશી સંબંધી બધે વૃત્તાંત કહ્યો. તે સાંભળીને રાજા બે કે-“તે કમળશ્રી ન હોવી જોઈએ; તે ચરજ હે જોઈએ. તેણે પિતાના સંબંધીની રાખ નદી ભેગી કરી દીધી અને કેટવાળને છેતર્યો. જે આ વાતમાં શંકા હોય તે કમળશીને અહીં બોલાવીને પૂછો એટલે તેને
લાવીને પૂછ્યું, તેણે કહ્યું કે-“હું કાલે ઘરની બહાર ગઈ નથી, આ બાબતમાં શંકા રહેતી હોય તે હું દિવ્ય કરું.’ એટલે રાજા બેલ્યા કે-“હું તે જાણું છું કે તે કૃત્રિમ કમબશ્રી હતી, ફક્ત આ કેટવાળને ખાત્રી કરી આપવા માટેજ તને બોલાવી હતી. તે વખતે શ્રેષ્ઠીપુત્ર બે કે-અરે ! : આણે તે કેટવાળને પણ ઠગ્યા, તો બીજાની શી વાત?” તે વખતે કેટવાળ વિચારવા લાગ્યું કે-“હવે હું મારી નામાંકિત સુદ્રિકા શી રીતે મેળવી શકીશ?” આમ તે વિચારે છે તે વખતે રાજાને વિલક્ષ થયેલ જોઈને તે બે કે-“હે સ્વામી! હજુ એક ઉપાય તેને પકડવાને છે. તે એ કે-જેણે પિતાના વડીલની રાખ માટે આ પ્રમાણે પ્રયોગ કર્યો તે તેને માટે પિંડદાન પણ જરૂર કરશે, તેથી આપણ નગરમાં બધે
Page #106
--------------------------------------------------------------------------
________________
(૨૮) શેઠની પાછળ કરેલ પિંડદાન. ખબર રાખવી અને જ્યાં પિંડદાન થતું હોય ત્યાંથી તેને પકડ.” રાજાએ તે વાતની તેને જ આજ્ઞા આપી એટલે કેટવાળ ને તેના સુભટે બધે તજવીજ કરવા લાગ્યા.
દેવકુમારે ઘરે જઈને પિતાની માતાને કહ્યું કે-“હે. માતા ! ઘરમાં કાંઈ તૈયાર છે કે જે હું અંધોને તેમજ બીજા દુઃખીઓને ખાવા આપું?” માતાએ કહ્યું કે-“હા, છે.” પછી દેવકુમાર પિતાના શરીર ઉપર ગુગળને લેપ કરીને જીર્ણ દેવકુળમાં જ્યાં બધા અધે રહેતા હતા ત્યાં ગયે. ત્યાં તેણે અંધ બ્રાહ્મણને એમ કહેતા સાંભળ્યા કે-“આજે તે કેઈએ આપણને જમાડ્યા નહીં. ' એટલે દેવકુમારે તેમને જમાડવાનું આમંત્રણ કર્યું અને તે બધાને એક બીજાના હાથ સાથે વળગાડી તેમને લઈને આગળ ચાલ્યો. માર્ગમાં ગુગળના ગંધથી તે કુષ્ટિએ તથા અંધોના સમૂહને લોકોએ કહ્યું કે“અહીંથી જરા છેટા ચાલો, તમને જવાને કોઈ પ્રતિબંધ કરતું નથી.” પછી એક ગુપ્ત સ્થળમાં તે બધાને લઈ જઈને દેવકુમારે ઘરેથી લાવેલી ચીજોવડે તેમને યથેચ્છપણે જમાડ્યા ને રાત્રી ત્યાંજ રાખ્યા. પછી સવાર થઈ એટલે તેણે તેમની પાસે પિંડદાન કરાવ્યું અને ટીંબરાજના નામથી તે બધાને ફરીને. જમાડ્યા. પછી દરેકને બાર બાર દ્રમ દક્ષિણમાં આપ્યા અને. તાંબૂળ ને ચંદનાદિડે તે બધાને ખુશી કરી રાત્રે તેને અસલ. રથાનકે પહોંચાડી દત્તપુત્ર પિતાને ઘરે ગયે. ' અર્ધરાત્રે કેટવાળ ફરતે ફરતે જ્યાં અંધ બ્રાહ્મણ રહેતા. હતા તે દેવકુળ પાસે આ. ત્યાં તેમણે અંધેની અંદર અંદર થતી વાત આ પ્રમાણે સાંભળી. તેઓ બેલતા હતા.
Page #107
--------------------------------------------------------------------------
________________
તે તમારે
- શ્રી દેવકુમાર ચરિત્ર ભાષાંતર. (૨૯) કે-“જેવા આજે આપણને જમાડ્યા તેવા આજ સુધી કેઈએ જમાડ્યા નહોતા. વળી તેણે પિંડદાન પણ આપણે હાથે સારી રીતે કરાવ્યું. દક્ષિણા પણ સારી આપી કે જેથી આપણે કેટલાક દિવસ સુધી બીજાની આશા રાખવી ન પડે. તે ખરેખર ધર્માત્મા હતે.” આ પ્રમાણેની તેમની વાત સાંભળીને કેટવાળે તેમને હાકેટ દઈને પૂછયું કે– કહે, તમને આજે તેણે જમાડ્યા?” એટલે અંધ બેલ્યા કે– આ પરને પરિતાપ ઉપજાવનાર કેણુ છે કે જે અમૃતમાં ઝેર નાખે છે? તેના - ઉત્તરમાં કેટવાળના સુભટોએ કહ્યું કે- પિંડદાન આજે
ચારને ઘરેજ થવાનું હતું તેથી સાચે સાચું કહી દ્યો કે તમને કેણે જમાડ્યા? નહીં તે જે ચેરને દંડ તે તમારે માથે પડશે અને જે સાચું કહી દેશે તો છુટી જશે.” તેઓ બાલ્યા કે– અમે તો બધા જાયંધ છીએ તેને કેનું ઘર ને કયાં આવ્યું તેની શી ખબર પડે કે જેથી અમે કહી શકીએ? ત્યારે સુભટેએ તેનું નામ પૂછ્યું. અધાએ “ટીંબરાજ' કહ્યું. સુભટ બોલ્યા કે- આ નામ સાચું નથી, કત્રિમ જણાય છે, માટે સાચું કહો.” અંધે બીજું નામ કાંઈ જાણતા નહોતા એટલે ન બેલ્યા. તેથી સુભટેએ એકેકને મારવા માંડ્યા. તેઓ પિકાર કરવા લાગ્યા કે-“અરે ! અમને અંધ બ્રાહ્મણને આ મારે છે, મારે છે!” તેમને પાકાર સાંભળી લેકો ભેળાં થયા અને હકીકત જાણ્યા વિના મારનારાઓને કહેવા લાગ્યા કે-“ આ રાંકડાઓને શા માટે મારો છે ? આ જન્માંધ એવા બ્રાહ્મણો શું જાણે ? તમે ચેર ઉપરના ક્રોધથી અને મારીને ઓલી કહેવત સાચી કરે છે કે–ચાળા ઉંદર ખાઈ ગયા ને માર વાછડાઓએ ખાધે.” આ પ્રમાણે કહીને
કયાં આવ્યું છે તે બધા જ દેશે તે ઘટી
Page #108
--------------------------------------------------------------------------
________________
અને મિત્ર
હતા
(૩૦) ચોરને પકડવાની કળશ્રીની પ્રતિજ્ઞા. લકોએ મહામહેનતે તેમની પાસેથી અને છોડાવ્યા.
. બીજે દિવસે સવારે કોટવાળ રાજા પાસે આવ્યું અને અંધજને સંબંધી વૃત્તાંત નિવેદન કર્યું. તે સાંભળીને રાજાએ દાઢીએ હાથ રાખીને કહ્યું કે- ચેરે પિતાના પિતાનું સર્વ પ્રકારનું ઔર્વાદેહિક કૃત્ય કર્યું અને પોતાની પ્રતિજ્ઞા પૂર્ણ કરી.” તે વખતે દત્તપુત્ર દેવકુમાર બલ્ય કે-“હે દેવ! મનુષ્યની બુદ્ધિ સર્વત્ર જય પામે છે; બુદ્ધિ વિના અક્ષૌહિણી સન્યવાળે રાજા પણ હારી જાય છે. તે વખતે સભામાં બેઠેલા મંત્રી સામતાદિ સર્વને નીચું મુખ કરી રહેલા જોઈ રાજા પણ વિલંબ થશે. તે વખતે કમળ શ્રી વેશ્યા બેલી કે-“હું એ ચારને પકડી આપીશ.” પછી તે પલંગને ચેાથે પાયો લઈને પિતાને ઘરે આવી અને અક્કાને કહ્યું કે હે માતા ! મેં ચેરને પકડી આપવાની રાજા પાસે પ્રતિજ્ઞા કરી છે ને રાજાએ મને આ પાયે આપે છે, તેની જોડના 'બીજા ત્રણ પાયા ચાર લઈ ગયેલ છે. પછી તે પાયે અા લોકેને બતાવવા લાગી અને આ પાયે બીજે લાવે તેને ઘરમાં આવવા દેવાનું કહ્યું. જોકે બીજા પાયા લાવવા લાગ્યા પણ તે અક્કાએ કબુલ રાખ્યા નહી. આ સિવાય બીજી રીતે ચર પકડાય તેમ તેને લાગ્યું નહીં. ' હવે દેવકુમાર વેશ્યાની કરેલી પ્રતિજ્ઞા સાંભળીને રાજાને પ્રણામ કરી, “ઠીક થયું' એમ કહી ઘરે આવવા ચાલ્યો. તેવામાં માર્ગમાં તેણે મુનિરાજની દેશના સ્વર સાંભળ્યો, એટલે તેણે ઉપાશ્રયમાં પ્રવેશ કર્યો. ત્યાં ભવ્યજેની પાસે આચાર્ય દેશના આપી રહ્યા છે અને તેમાં
Page #109
--------------------------------------------------------------------------
________________
શ્રી દેવકુમાર ચરિત્ર ભાષાંતર.. (૩) ચારી વર્જવાનો જ અધિકાર ચાલે છે. તે તેણે સાંભળ્યો. સૂરિએ કહેલી તે સંબંધની કથા આ પ્રમાણે
કાળીસુત ને પરશુરામની કથા.
કાંડિત્યપુર નામના નગરમાં ચકેશ્વર નામે રાજા, રાજ્ય કરે છે. તે વસુંધરાપતિને વસુંધરા નામની રાણી છે. તેને અજન નામને મંત્રી છે. તે સિવડે બુદ્ધિ. અને યશ ઉપાર્જન કરવામાં તત્પર છે. તે મંત્રીને દેવકી સમાન ગુણવાળી દેવકી નામે સ્ત્રી છે અને પરશુરામ નામે પુત્ર છે તે બુદ્ધિમાન છે. તેને સંગીત તથા નાટ્યજ.
સ્ત્રી ને મિત્ર તરીકે છે. તે ગૃહકાર્યથી તદન પરાભુખ છે યોગ્ય સમયે રાજાની સેવા માટે પણ તે જ નથી. કેવળ . શાસ્ત્રમાં લીન ચિત્તવાળ થઈને પંડિતેથી પરવારેલો રહે છે. તેને અન્યદા તેના પિતા મંત્રીએ કહ્યું કે “ હે વત્સ! તું ગૃહકાર્યની ચિંતા કર. આમ શાસ્ત્રમાંજ એકાંતે વ્યચિત્તવાળે રહેવાથી ઘેલાપણું પામી જઈશ અર્થાત્ ગાંડા થઈ જઈશ. વળી ક્ષુધા કે તૃષાર્તાને શાસ્ત્રો કાંઈ આધારભૂત થતા નથી; તેમજ કુટુંબને પણ તેથી આધાર મળતો નથી, તે માટે રાજસેવામાં તત્પર થા. ”
. . ; આ પ્રમાણે પિતાએ કહ્યા છતાં તેણે તેને હાંસીમાં કાઢી નાખ્યું અને પોતે જેમ વર્તતે હતું તેમજ વર્તવા લાગે. “પ્રાયે સર્વ જનેને સ્વભાવ છેડે તે મુશ્કેલ હોય છે.' આ હકીકત મંત્રીને તે શલ્ય જેવી દુઃખદાયી થઈ પડી, પરંતુ પિતાપણાનાં ગાંભિર્યથી તે બુદ્ધિમાને પુત્રને દુઃખ થાય તેવું કહ્યું નહીં.
વાળે છેપણ તે પડ્યું જ
Page #110
--------------------------------------------------------------------------
________________
(૩૨) પ્રાસંગિક કાળીસુતની કથા.. છે. અન્યદા રાજાનું અદ્દભૂત એવું કંઠાભરણ કે જે ઘણું સુંદર હતું, મહામૂલ્યવાળું હતું અને પાંચે વર્ણના મણિઓના સમૂહથી જડેલું હતું તે લઈને રાજસેવક મંત્રી પાસે આવ્યા અને મંત્રીને તે આભરણ આપીને કહ્યું કે-આ આભર! જાળ વીને મૂકજે, તેમાં ગફલત કરશે નહીં.” પછી મંત્રીએ તે લઈને રાજભુવનમાં જવાને વખત થયેલ હોવાથી પુત્રને આપીને કહ્યું કે આ આભરણ સંભાળીને મૂકજે, રાજસભામાં હું જઉં છું.’ આમ કહીને તે તે ગયે. અહીં મંત્રીપુત્ર તે શાસ્ત્રચિંતામાંજ મશગુલ રહ્યો. તેની અંદર ન સમજાય એવા એક અર્થને ચિંતવવામાં લીન થઈ ગયું. તે વખતે નજીકમાં મૂકેલું તે આભરણ કેઈની નજર ન હોવાથી તેના કાળમુત, નામના કરે લઈ લીધું અને તે લઈને નાસી ગયે. ' નહીં સમજાતે અર્થ સમજાયા બાદ મંત્રીપુત્રે આભરણ તરફ નજર કરી તે ત્યાં આભરણ ન દેખાવાથી તે ક્ષેભ પામીને બધા માણસને પૂછવા લાગે, પણ કેઈએ પત્તો આપે નહીં. તેવામાં મંત્રી આવ્યું. તે આભરણ ઉપડી ગયેલું ‘જણને ક્રોધ તથા ખેદને વશ થઈ ભ્રકુટી ચડાવીને કઠોરપણે પુત્રપ્રત્યે બોલે કે-“ અરે ! મૂર્ખ ! તું પુત્રને મિષે આ ‘કુળને કાળજ આ જણાય છે. કહે, હવે હું રાજાનું મન શી રીતે મનાવીશ ? અને શી રીતે પ્રસન્ન કરીશ? તે આપણ સર્વને મારી નાખવાને હુકમ કરશે તે વખતે અમને શરણભૂત કણ થશે ? અમારું રક્ષણ કોણ કરશે? તેથી તું પાપરૂપ કાણમાંથી ઉત્પન્ન થયેલા ધુમાડા જે-સૌને શ્યામતા કરનારો-સૌના કાળા મેઢાં કરાવનારે ઉત્પન્ન થયે છું.”
Page #111
--------------------------------------------------------------------------
________________
શ્રી દેવકુમાર ચરિત્ર ભાષાંતર. (૩૩) છે. આ પ્રમાણે પુત્રની નિર્ભર્સના કરતાં મંત્રીને બીજા પ્રધાને કહ્યું કે-અંતરમાં વડવાનળ છતાં પણ સમુદ્ર પોતાનું શીતળપણું તજતે નથી. વળી બધી રીતે વિચાર કરીને - બુદ્ધિમાન માનની કે અર્થની હાની, સંતાપ, વંચના અથવા ઘરનું દુશ્ચરિત્ર કેઈની પાસે પ્રકાશિત કરતા નથી. પરશુરામે તે એ આભૂષણજ ખાયું પણ હવે તમે તમારા મનની મોટાઈ શામાટે ગુમાવો છો?” આ પ્રમાણેની પ્રધાનની હિતશિક્ષા સાંભળીને મંત્રી મૌન થઈ ગયે. * - હવે મંત્રીપુત્ર વિચારે છે કે-“મારે ગુણ પણ પિતાના
મનમાં દેષરૂપે પરિણમે છે તે જ્યાં તેજનું ખંડન થાય - ત્યાં સૂર્યની જેમ મારે રહેવું યોગ્ય નથી. ” આ પ્રમાણે
વિચારીને અર્ધરાત્રે તે એકલે ત્યાંથી નીકળી ગયે. તે ચાલતો - ચાલતે ઉત્તર દિશામાં ઈદ્રપ્રસ્થ નામના નગર પાસે પહોંચ્યા. તે નગરના ઉદ્યાનમાં તે વિસામો ખાવા બેઠે. ત્યાં તેણે ધર્મયશ વામના ગુણયુક્ત મુનિની મધુરતાવડે વીણાના સ્વરને પણ જીતે એવી વાણી સાંભળી, એટલે તે તેમની પાસે જઈ નમસ્કાર કરીને દેશના સાંભળવા બેઠે. દેશનાની પ્રાંતે અદત્તાદાનને સર્વથા ત્યાગ કરી પિતાના આત્માને ધન્ય માનતા તેણે ઇંદ્રપ્રસ્થ નગરમાં પ્રવેશ કર્યો.
માર્ગે ચાલતાં જયદેવ નામને પ્રધાન શ્રેષ્ઠી તેને મળે તેની સાથે પરિચય કરતાં પરશુરામના ગુણોથી તેનું ચિત્ત રંજીત થયું. કહ્યું છે કે-“સ્થાનથી ભ્રષ્ટ થયેલા ગુણવંતે રાજાથી પણ પૂજાય છે. જુઓ ! રેહણાચળનું રત્ન ત્યાંથી છુટું પડ્યા છતાં રાજાને મસ્તકે ચડે છે. વળી સોપારી, પાન, શ્રીફળ,
Page #112
--------------------------------------------------------------------------
________________
( ૩૪ )
પ્રાસંગિક કાળીસુતની કથા.
અશ્વ, સિંહ, સત્પુરૂષ અને હાથી સ્થાનભ્રષ્ટ થયા પછાજ વધારે શેાભાને પામે છે–તેની કિ ંમત વધે છે. ” પરશુરામને તે શેઠ પેાતાને ઘરે લઇ ગયા અને તે ત્યાં તેમના પુત્ર તરીકે રહેવા લાગ્યા.
એક દિવસ તે બુદ્ધિમાન્ શ્રેણીની સાથે નગરની બહાર ગયેા. ત્યાં પુષ્કરિણીમાં હાથ પગ સુખ વિગેરે ધેાતાં શ્રેણીના હાથમાંની કિ ંમતી વીંટી તેના અજાણપણામાં પડી ગઇ. શ્રેષ્ઠી ત્યાંથી પાછા ઘર તરફ ચાલ્યા, એટલે મંત્રીપુત્રે તે વીંટી લઇ લીધી અને તે પણ સાથે ચાલ્યું. માગે જતાં શ્રેષ્ઠીને હાથ ખાલી જોતાં વીંટી સાંભરી, એટલે તેમને આકુળવ્યાકુળ થયેલા જોઇને પરશુરામે પૂછ્યું કે તમે આમ વ્યગ્ર કેમ થયા છે ?’ એટલે શ્રેષ્ઠીએ કહ્યું કે—‘ મારા હાથમાંથી વીંટી રસ્તામાં કાંઇક પડી ગઈ છે, તે હમણા સાંભરી તેથી મારૂ મન વ્યગ્ર થયુ છે.' એટલે મંત્રીપુત્રે તે વીંટી તેમને આપી. શેઠ બહુજ ખુશી થયા અને મેલ્યા કે-“ હજી જગતમાં ધમ વર્તે છે અને તમારી જેવા ધર્મી મનુષ્યે પણ વતે છે. કહ્યું છે કે- જે મનુષ્ય સર્વ પ્રાણીઓને પેાતાની સમાન જુએ છે, પારકા દ્રવ્યને પથ્થર સમાન લેખવે છે અને પરસ્ત્રીને માતા સમાન ગણે છે તેજ ખરી સત્પુરૂષ છે. ’ કળિકાળની કલુષતાએ હજી આ જગત બધાને કલંકિત કર્યું" નથી. તમારી જેવા સત્પુરૂષા જ્યાં વસે છે તે મંદિર બંને પ્રકારે ધન્ય છે. ” એ રીતે વાતા કરતા તે અને હારે આવ્યા.
અન્યદા શેઠની પાસે મત્રીપુત્ર પેાતાનું આખુ શરીર વસવડે ઢાંકીને બેઠે છે. તેવામાં પેલે રાજાનુ' આભરણુ ચારી
•
Page #113
--------------------------------------------------------------------------
________________
શ્રી દેવકુમાર ચરિત્ર ભાષાંતર. (૩૫) જનાર દાસ તે આભરણુ શેઠને બતાવવા આવ્યું. શેઠ તે આભરણ જોઈને બેલ્યા કે- આ આભરણ તો જરૂર કે ઈ. રાજાનું સંભવે છે. તે વખતે મંત્રીપુત્ર જે ત્યાં રહેલ છે.
તે શ્રેણીના પુત્ર તરીકે બે કે- અરે ! કાળીસુત ! તું . અહીં કયાંથી આવ્યું ?' તે સાંભળીને મંત્રીપુત્ર તરીકે તેને ઓળખ્યા છતાં અજાણ્યા થઈને કાળસુત બે કે
તમે કેણ છે ? કાળીસુત તમે કેને કહે છે? મારે ને તમારે અગાઉને પરિચયજ ક્યાં છે ?” એટલે મંત્રીપુત્ર બોલ્યો કે-“ અરે ! તું અર્જનમંત્રીને દાસ કાલીસુત છું. શા માટે પિતાને છુપાવે છે?” તે બે કે-“અરે! તમે ભ્રાંત થયા જણાઓ છે કે જેથી મને તેને દાસ કહા છે.” એટલે શ્રેણી બેલ્યા કે ત્યારે તે ખરેખરી વાત કહે કે તું કેણુ છું?” તે બોલ્યો કે-“હું રેહણ નગરના સ્વામીને ગંગ નામને સેવક છું, તેમણે મને આભૂષણ વેચવા મેક છે, આભૂષણનું મૂલ્ય એક લાખ સોનૈયા છે.” તે સાંભળીને શ્રેષ્ઠી બેલ્યા કે-“ અરે મૂર્ખ ! બેટું પણ તું બરાબર બોલી જાણતું નથી. કારણકે આ આભરસુમાંનું સામાન્ય રત્ન પણ લાખ લાખ મૂલ્યવાળું છે. આ આખા આભૂષણની કિંમત તે થઈ શકે તેમ નથી. તે તે. પિતાના લોભથી રેહણાચળની ઉત્પત્તિને પણ અલ્પ મૂલ્યવાળી કરી દીધી છે. તે અર્થના લેભથી છેટું મૂલ્ય કરીને તારા આત્માને પણ અનર્થમાં નાખે છે, પરંતુ ચોરે પોતે ચેરેલી વસ્તુનું ખરું મૂલ્ય જાણી શકતા નથી. ” કે ( આ પ્રમાણે સાંભળીને તે દાસ ક્રોધ કરીને બે કે “ હું કેણ છું ? તમે મને કઈ દિવસ જે છે ? મારે
Page #114
--------------------------------------------------------------------------
________________
(૩૬ ) પ્રાસંગિક કાળીચુતની કથા. તો પારકું દ્રવ્ય રજ સમાન છે, તે હું બીજાનું આભરણ કેમ ચારૂં? હવે મારું આભરણ મને પાછું આપે. કારણ કે તમારા સમાગમથી તે મને જીવિતને સંશય થવાનું લાગે છે. ” શ્રેષ્ઠી તેને આભૂષણ પાછું આપવા જતા હતા એટલામાં મંત્રીપુત્રે તેને નિષેધ કર્યો અને કહ્યું કે-ચેકસજ તે આ આભરણને ચોર છે, એમાં જરા પણ સંશય જેવું નથી.” આ પ્રમાણે સાંભળીને તે ચાર “હું લુંટાણો, હું હુંટાણે.”એમ પિકાર કરતે રાજમહેલના મુખ્ય દ્વાર પાસે આવ્યું. એટલે રાજાએ તેને બોલાવીને તેની હકીકત પૂછી. તેણે પ્રથમ શેઠ પાસે કહેલી તેજ બેટી હકીકત કહી. રાજાએ શેઠને અને મંત્રીપુત્રને બંનેને આભરણ સાથે લાવ્યા. એટલે મત્રીપુત્રે પિતાનું બધું વૃત્તાંત કહી બતાવ્યું. કાળીસુતને રાજાએ પૂછ્યું એટલે તે બે કે- આ બધી વાત બેટી છે, આ કાર્ય પરત્વે દેવી પાસે દિવ્ય કરવાને પણ હું તૈયાર છું.”
પછી રાજા તે આભૂષણ પિતાના હાથમાં લઈને અત્યંત તેજસ્વી એવું તે જોતાં જ તેના ઈચ્છક બની જઈને બેલ્યા કે- હે ગંગ ! જે તું સાચે છે તે આ પ્રગટ પ્રભાવવાળી દેવીની પૂજા માટે તેની પાસેના કુંડમાં પ્રવેશ કરીને કમળ લઈ આવ કે જેથી હું તેવડે દેવીની પૂજા કરૂં.” પછી તે દાસે ધૃષ્ટતાનું અવલંબન કરીને કહમાં પ્રવેશ કર્યો કે તરતજ તેમાં રહેલા મગરાદિ જતુઓ તેનું ભક્ષણ કરી ગયા. પછી રાજાએ મંત્રીપુત્રને કહ્યું કે હવે તું પણ તેની જેમ કમળ લઈ આવ.” એટલે મંત્રીપુત્ર બે કે-“હે નૃપતિ! એની
Page #115
--------------------------------------------------------------------------
________________
શ્રી દેવકુમાર ચરિત્ર ભાષાંતર. (૩૭) અશુદ્ધિવડેજ મારી શુદ્ધિ સિદ્ધ થઈ ગઈ છે, પરંતુ હું આપની આજ્ઞા લોપી શકતું નથી, તેથી હું લાવી આપું છું.” આ પ્રમાણે કહીને પવિત્ર થઈ અરિહંતને નમસ્કાર કરીને તે સરોવરમાં પ્રવેશ કરવા જાય છે, તેવામાં એક મગરે આવીને પીઠ ધરી એટલે તેની ઉપર આરોહણ કરી સરોવરમાંથી ઘણું કમેળે લઈને તે કીનારે આવ્યું. તેને જોઈને લેકેએ “શુદ્ધ, શુદ્ધ, ” એવી ઉલ્લેષણ કરી અને ચંડિકાદેવીના પૂજારીએ આવીને તેના ડેકમાં પુષ્પમાળા આરેપણ કરી.
હવે રાજા વિચારે છે કે-જે આ આભરણ જોરાવરી કરીને રાખું તો તે મારે અપયશ થાય, માટે કઈ યુક્તિ કરીને રાખું.” તે આમ વિચારે છે તેવામાં જ્યદેવ શ્રેષ્ઠી બે કે-“હે સ્વામિન્ ! આ કાંપિલ્યપુરના રાજાના મંત્રીને પુત્ર છે, સામાન્ય મનુષ્ય નથી. વળી એનું મહાભ્ય તે આપે સ્વયમેવ જ જોયું છે, માટે તેને હાર તેને આપી
ગ્ય સરકાર કરીને તેને રજા આપે.' તે વખતે મંત્રીપુત્ર વિચારે છે કે-“આ આભરણ તે અત્યારે કાષ્ટના પાંજરામાંથી નીકળીને વજન પાંજરામાં પડયું.” રાજાએ શ્રેણીને કહ્યું કે- આ બાબત આપણે ફરીને વાત કરશું.” આ પ્રમાણે કહીને તેણે સભા વિસર્જન કરી. મંત્રીપુત્રે શેઠને કહ્યું કે “રાજાના વિચાર સુંદર લાગતા નથી. આ રાજા માને છે કે આ મંત્રીપુત્ર મને શું કરવાનું છે ? પણ જેમ હાથીને ઘેટાએ અને સપને દેડકાએ કષ્ટમાં નાખ્યા હતા તેમ હું કરીશ. રાજા વિચાર નથી કે આમ અન્યાય કરે તે સારા નથી, પરંતુ જેના નેત્ર લક્ષ્મીવડે આછાદિત થઈ જાય છે
Page #116
--------------------------------------------------------------------------
________________
(૩૮) પ્રાસંગિક કાળીસુતની કથા. તે ન્યાય માર્ગને જોઈ શકતા નથી. આ રાજા માર્ગબ્રણ થયે સતે વિષમ સંકટમાં પડશે, તે હવે મને રજા આપે કે જેથી હું મારે નગરે જાઉં. મારું દીઠેલું આભૂષણ હવે અહીંથી કાંઈ જવાનું નથી.” શેઠે કહ્યું કે- તમે જરા રાહ જુઓ, હું ફરીને રાજાને વિજ્ઞપ્તિ કરી જોઉં. ” મંત્રીપુત્ર શેઠના. એ પ્રમાણે કહેવાથી ત્યાં રોકાયે. છે. હવે તે નગરમાં ગુણધવળ નામે મંત્રી વસે છે. તેને યથાર્થ નામવાળી સર્વાંગસુંદરી નામે સ્ત્રી છે. પ્રેમથી ભરપૂર ચિત્તવાળા તે બંનેને પરસ્પર અત્યંત પ્રેમ છે. તેને કાળ કામની લીલાવડે ન જણાય તેમ ચાલ્યું જાય છે. અન્યદા કેઈક પર્વને દિવસે નદીમાં સ્નાન કરવા માટે તે સર્વાંગસુંદરી વાહનમાં બેસીને પરિવાર સહિત ગઈ. તેણે નદીમાં પ્રવેશ કરીને મુખની શોભાવડે નદીમાંહેના કમળને શેભા વિનાના કરી દીધા જેથી તે પાણીમાં લીન થઈ ગયા. સ્નાન કરીને તે બહાર નીકળી એટલે એક ઝીણા વઢવાળી અને માથાના કેશને નીચાવતી સાક્ષાત્ લક્ષમી જેવી સેવા લાગી. કીંકીલી વૃક્ષના મૂળ પાસે રહેલા તેના બે હાથ કીંકીલી વૃક્ષની શાખા જેવા શેવા લાગ્યા. તે વખતે તેને એક યક્ષે જોઈ એટલે તે તેના રૂપમાં મેહ પામ્યું. તે વિચારવા લાગ્યું કે-“અહો! આનું રૂપ કેવું સુંદર છે? મુનિના મનને પણ તે ચલાવે તેવું છે. હું માનું છું કે આનાવડે કામદેવ જયદેવજ મેળવે તેમ છે. જ્યારે શંકરના ત્રીજા નેત્રના અગ્નિથી કામદેવ બળી ગમે તે વખતે લાવણ્યરૂપી અમૃતને વહન કરનારી આ હેત તે જરૂર તે બળી જાત નહીં. આ સ્ત્રી જેને હર્ષથી અંગીકાર
Page #117
--------------------------------------------------------------------------
________________
શ્રી દેવકુમાર ચરિત્ર ભાષાંતર. (૩૯) કરે છે તે ખરેખર દેવ છે, અપુણ્યવાન એવો હું તે માત્ર નામને જ દેવ છું. હવે આ સ્ત્રી મારી કેમ થાય? જે હું આનું હરણ કરૂં તે તે તેના ભત્તરના વિરહના કલેશથી મારૂં ઈચ્છિત સિદ્ધ કરે નહીં, માટે તેની પાસે પ્રત્યક્ષ થઈને વિનયના વાવડે પ્રસન્ન કરું, પરંતુ તેમ કરવાથી પણ સતિત્વ ધરાવતી તે મને અનુકૂળ થશે એમ લાગતું નથી.” - યક્ષ આ પ્રમાણે વિચારે છે તેવામાં તે તે પરિવાર સાથે પોતાના ઘર તરફ ચાલી અને ઘરે પહોંચી. હવે સંધ્યા વખતે મંત્રી રાજમંદિરે. રાજા પાસે ગયો અને રાજકાર્ય વિશેષ હોવાથી ત્યાં વધારે રોકાણ, વખતસર ઘરે આવી શકશે નહીં. એટલે યક્ષે મંત્રીના ઘરે આવવાના અવસરને જાણીને બરાબર તે વખતે મંત્રી જેવું રૂપ અને તેની જે વેષ કરીને મંત્રીના ઘરમાં પ્રવેશ કર્યો. તેણે દ્વારપાળને કહ્યું કે-“અહીં કેઈ બીજું આવે તો તેને અંદર પ્રવેશ કરવા દઈશ નહીં. ગમે તેવું કાર્ય બતાવે તે પણ તેને અહીં રેકજે. કદી તે બળાત્કારે પ્રવેશ કરવા ધારે તે તેને ખુશીથી મારજે. તેની ધૂર્તતાથી તું ઠગાઈશ નહીં. કારણકે એવા ઘણા ધૂર્તો લેકેને ઠગે છે.” દ્વારપાળે તેને આદેશ કબુલ કર્યો. પછી તે યક્ષે ઘડા ઉપરથી ઉતરીને દીવા પ્રગટવાને વખતે ઘરમાં પ્રવેશ કર્યો.
મંત્રીના મકાનની અંદર સુધી ધૂપ થઈ રહ્યો હતો અને એક સુંદર પલંગ ઉપર સ્કાર શૃંગારને ધારણ કરેલી સર્વાંગસુંદરી બેઠી હતી. તેની પાસે કત્રિમ રૂપધારી યક્ષ ગયે અને અનેક પ્રકારના ચાટુવચન બોલવા લાગે. મંત્રીની
Page #118
--------------------------------------------------------------------------
________________
(૪૦) પ્રાસંગિક કાળીસુતની કથા. સ્ત્રીને આ બધું નવું લાગવાથી તેને માટે શંકા પડી. તેણે ધાર્યું કે “આ કોઈ કત્રિમ રૂપધારી જણાય છે.” તેને જેવાથી મંત્રી સ્ત્રીના શરીરમાં દાહ થવા લાગ્યો અને અસાતા ઉપજવા લાગી, એટલે તે વિચારમાં પડી. તેથી તે યક્ષના ચાહુવચનને ઉત્તર આપી શકી નહીં. તેટલામાં તે રાજકુળથી પરવારીને મંત્રી પિતાને ઘરે આવ્યા. તેણે પિતાના ઘરનો દ્વાર બંધ જોઈને કહ્યું કે-“અરે દ્વારપાળ ! બારણું ઉઘાડ.” એટલે દ્વારપાળે આક્ષેપપૂર્વક કહ્યું કે- તું કેણ છે ? તારું નામ શું છે?” તે સાંભળીને મંત્રી બાલ્યા કે– અરે ! તું શું ઘેલે થઈગયો છે કે મત્ત થઈ ગયો છે કે જેથી સુતે સુતે જવાબ આપે છે? અને પિતાના સ્વામીને પણ ઓળખાતો નથી ?” દ્વારપાળ બોલ્યો કે “તારા કહેલા વિશેષણવાળે તે તુંજ જણાય છે કે જે પારકા ઘરમાં પ્રવેશ કરવાની ઈચ્છાથી આવેલ છે. આ ઘરને સ્વામી તો પ્રથમ આવી ગયેલ છે, માટે તારું કુશળ ઈચ્છતે હો તે અહીંથી ચાલ્યા જા, કેમકે આ ઘરમાં તારે પ્રવેશ થઈ શકે તેમ નથી.” મંત્રી બે કે અરે મૂર્ણતને કયા ધૂર્ત ભેળવ્યું છે કે જેથી તે આવા જવાબ આપે છે? ખરે ગુણધવળ તે હું છું, પ્રથમ આવેલ કોઈ ધૂર્ત જણાય છે.” દ્વારપાળ બે કે-“તું ખરેખરે ગુણે કરીને ધવળ-બળદ જણાય છે.”
' દ્વાર પાસે આ વાદવિવાદ થતે સાંભળીને સર્વાગસુંદરીએ દાસીને પૂછ્યું કે “આ શું થાય છે?” એટલે તેણે બધે વૃત્તાંત કહ્યો. તે સાંભળી મંત્રીની સ્ત્રીએ શૃંગાર ઉતારી નાખ્યા અને પલંગ ઉપરથી ઉભી થઈને બોલી કે
Page #119
--------------------------------------------------------------------------
________________
શ્રી દેવકુમાર ચરિત્ર ભાષાંતર. (૪ જયાં સુધી આ વાતને નીકાલ ન આવે–ખરા મંત્રીની ખબર ન પડે ત્યાં સુધી મારે બ્રહ્મવ્રત છે. તેના આવા વચનો સાંભળીને યક્ષ વિલ થશે. કારણકે તેની ધારણા સિદ્ધ થઈ નહીં. એટલે તે તો સર્વાંગસુંદરીની સામું જોઈને. બેસી રહ્યો. દ્વારપર રહેલ મંત્રી વિચારવા લાગ્યો કે-“આ અણધારી ઉપાધિ આવી પડી જણાય છે, પરંતુ હવે સવારે આને કાંઈક પ્રતિકાર કરાશે, અત્યારે શું થાય ?” એમ મનમાં બેલી કઈ ગુપ્ત સ્થાનમાં જઈને તેણે રાત્રી ગાળી. .. .. પ્રભાતે કૃત્રિમ મંત્રો દ્વારપાળને સમજાવી દ્વાર બંધ કરાવી રાજમંદિરે ગયો અને રાજાને નમસ્કાર કરીને બેઠે. મૂળમંત્રી પણ પ્રાતઃકાળે ઘરમાં પ્રવેશ ન પામવાથી અને યક્ષના સમજાવવાથી ભેળવાયેલા દ્વારપાળે પ્રવેશ કરવા ન દેવાથી રાજમંદિરમાં ગયે. ત્યાં તેણે મૂત્તિ, વેષ અને પરિચ્છદવડે પોતા સરખા બીજા મંત્રીને દીઠે. લેકે એકસરખા એ મંત્રીને જોઈને વિસ્મય પામ્યા. તે બંને “હું સાચે, હું સાચે” એમ વિવાદ કરતા રાજા પાસે આવ્યા. લેકે પણ
ત્યાં આવ્યા. રાજા પાસે પણ તે જ રીતે વિવાદ કરવા લાગ્યા. રાજાએ વિચાર્યું કે આમાં ખરે કેણ? તે ઓળખી શકાય તેમ નથી. પૂછવાથી બંને પોતાને જ સાચા કહે છે. તેથી આમાં દિવ્ય કરાવીને ખાત્રી કરવી તેજ ઉપાય જણાય છે. કેમકે દૈવીશક્તિથી સત્ય તરી આવશે.' | હવે આ દિવ્ય કરવાની બાબત યક્ષને તે રમત જેવી હતી, તેમાં સર્વથા હાની તે મૂળમંત્રીને જ હતી. એટલે તેણે દિવ્ય કરવાની વાત ન સ્વીકારતાં આખા શહેરમાં પહ વગડાવી જાહેર કર્યું કે- આ અમારો વિવાદ જે ભાંગશે તે !
Page #120
--------------------------------------------------------------------------
________________
(ર) પરશુરામે કરેલ જાય. વ્યાયપ્રિયને હું એક કોડ દ્રવ્ય આપીશ.” આ પ્રમાણે વાગતે પટહ મંત્રીપુત્ર પરશુરામે સ્પર્યો, એટલે તેને મંત્રી પાસે લાવવામાં આવ્યો. મંત્રી તેને રાજા પાસે લઈ ગયો. સત્યમંત્રીએ રાજાને કહ્યું કે- આ અમારે વિવાદ દુર કરી. દેશે.” તેને ઓળખીને પેલા આભરણના લોભવાળા સજો છેલ્યા કે જે આ પ્રતિજ્ઞાને તું નિર્વાહ ન કરી શકે અને વિવાદ ભાંગી ન આપે તો તારો દંડ શું કરો ? એટલે મંત્રીપુત્ર બેજો કે “આપને યોગ્ય લાગે તે દંડ આપજો.”
- પછી રાજા રાજસભામાં બેઠેલ છે ત્યાં બધા પ્રધાનો અને નગરજને વિગેરે એકત્ર મળ્યા. અને મંત્રી સામસામે બેઠા. એટલે પરશુરામે બને મંત્રીને કહ્યું કે-“હું ન્યાયની રીતે જે ઈન્સાફ આપું તે તમારે બંનેને કબુલ છે?”. તે બન્નેએ કબુલ કર્યું. એટલે મંત્રીપુત્રે કહ્યું કે-“મને ત્રણવાર કેલ આપે.' તેઓએ કેલ આપ્યા, પછી મંત્રીપુત્રે એક કળશ મંગાવીને કહ્યું કે-જે આ કળશના નાળવામાંથી પિતાની શક્તિથી નીકળે તેને સાચે મંત્રી સમજ.” તેણે આમ કહ્યું કે તરતજ યક્ષ પોતાની દિવ્ય શક્તિ વડે નાળવામાંથી નીકળી ગયો, એટલે મંત્રીપુત્ર બે કે- આ છે, કેમકે નાળવામાંથી નીકળવાની શક્તિ મનુષ્યની હતી નથી, તે શક્તિ દેવની જ હોય છે, તેથી જે એમાંથી નીકળ્યો તે મનુષ્ય નથી પણ કઈ દેવ હોવાથી ખેટ મંત્રી છે.” તે વખતે એ પ્રમાણે પિતાને મંત્રીપુત્રની બુદ્ધિથી કળાઈ ગયેલ જાણીને યક્ષ વિલખે થઈ એકાએક અદશ્ય થઈ ગયે. સત્યમંત્રી તે જોઈને પ્રસન્ન થયા અને તરતજ કેટી દ્રવ્ય મંત્રીપુત્રને આપવા લાગ્યું. તે વખતે દુષ્ટ ચિત્તથી તેને નિવારીને
Page #121
--------------------------------------------------------------------------
________________
શ્રી દેવકુમાર ચરિત્ર ભાષાંતર. (૪૩) શા છે કે-“આ તે બધી ઇંદ્રજાળ જણાય છે, આ અધું કપટ કેળવ્યું છે, કારણ કે દેશાંતરી પુરૂષે મહા ધૂર્ત હોય છે. આ પ્રમાણે કહ્યા છતાં રાજા પિતાના ચિત્તમાં તો ચમત્કાર પામ્યું, પણ આભરણુના લેભમાં અંધ થયેલ હોવાથી બીજીવાર પણ ઉન્મા ગમન કર્યું. રાજાના આવા દુશ્ચરિત્રથી સર્વ નગરજનોના મન પણ દુઃખાણ. પરશુરામ તો ઉજવળ , સુખવાળે થઈને સર્વ લોકો સહિત ત્યાંથી નીકળી પિતાને સ્થાનકે આવ્યો. ભૂષણને અને કેટી દ્રવ્યને લાભ કેમ થાય? તેના ઉપાયને ચિંતવતાં પરશુરામના કેટલાક દિવસે લેકેથી સ્તુતિ કરાતા સતા વ્યતિક્રમ્યા. મેટા માણસો પણ પિતાના . કામમાં સીદાય છે. “જુઓ! ચંદ્ર આખા જગતને ઉજ્વળ કરે છે પણ તેની ઉપર રાહુની કાલિમાં આવી પડે છે ત્યારે તેને દૂર કરી શકતો નથી.”
• હવે રાજા મંત્રીપુત્રના છિદ્ર જોવા માટે આભરણ રાખવાના લેભથી ઉદ્યત થયે. તેથી તેણે મંત્રીપુત્રને આવવા જવાના માર્ગમાં મુદ્દારત્ન વિગેરે નખાવ્યું અને પોતાના વિશ્વાસુ પણ અનાર્ય સેવકોને તેની ખબર રાખવા જેવી દીધા. મંત્રીપુત્ર તે તરફ નીકળ્યો. તેણે મુદારત્ન વિગેરે દીઠું, પરંતુ તેને યુનિવત્ જાણે તેને ઉલંઘીને મુનિની જેમ ચાલ્યા ગયે; તેની : સામી નજર પણ ન કરી. સેવકોએ રાજા પાસે આવીને તે પ્રમાણેની હકીકત નિવેદન કરી એટલે રાજાએ હૃદયમાં આશ્ચર્ય પામીને તેને પોતાની રૂબરૂ બોલાવ્યા. પછી તેના આભરણુંસા પિતાના શરીર પરના આભરણ પણ તેણે પ્રીતિપૂર્વક મત્રીપુત્રને આપ્યા. ચરિત્રકાર કહે છે કે “ ગુણેથી કેના . મનનું આવર્જન થતું નથી?” વળી કહે છે કે – ... .
Page #122
--------------------------------------------------------------------------
________________
પરશુરામને મળેલ લાભ: . “સુકૃતના ઈચ્છક એવા જે મનુ કિંચિત્ પણ અદા : લેતા નથી, તેને વિષે સુકૃતની શ્રેણિ કમળમાં રાજહંસી: વસે તેમ વસે છે. આકાશમાં ચંદ્ર ઉગવાથી અંધકાર નાશ. પામે છે અથવા સૂર્યોદયથી રાત્રી નાશ પામે છે તેમ વિપત્તિઓ નાશ પામે છે અને વિનીતને વિદ્યા ભજે તેમ દેવપણાની અદ્ધિ અને શિવલક્ષમી તેને ભજે છે.” - પછી રાજાએ મંત્રીને બેલાવીને કોડ દ્રવ્ય મંત્રીપુત્રને અપાવ્યું. તે મંત્રીએ પણ તે મંત્રીપુત્રનું ઘણું સન્માન કર્યું. રાજાએ તેની ઉપર પ્રસન્ન થઈને સભાસમક્ષ કહ્યું કે-“આ પૃથ્વીતળ ઉપર તમારી જેવા મનુષ્ય વસે છે તેથી જ તેને શેષનાગ ધારણ કરી રહ્યો છે, અસ્ત પામેલાં સૂર્ય તેથીજ પાછો ઉદય પામે છે, સમુદ્ર મર્યાદા મૂકતે નથી, મેઘ ગ્ય સમયે વરસે છે, એથી ખાત્રી થાય છે કે સત્ય, શૌચ (અદત્ત ત્યાગ ) વિગેરે ધર્મો હજુ આ પૃથ્વી પર વિદ્યમાન છે.”
રાજાની કરેલી આ પ્રમાણેની પ્રશંસા સાંભળીને પ્રસન્ન થયેલ મંત્રીપુત્ર તેમને નમસ્કાર કરીને પિતાને સ્થાને (શેઠને ઘેર) આવ્યું. પછી જયદેવ શેઠની રજા લઈને સારા સાથ, સાથે સુમુહૂર્તે ત્યાંથી નીકળી કાંપિલ્યપુરે આવ્યું. પિતાને ઘરે આવતાં તેને જોઈને તેના પિતા મંત્રી પ્રસન્ન થયા. પરશુરામે રાજાનું આભરણ અને ઇંદ્રપ્રસ્થના રાજાએ આપેલાં આભરણે. પિતા પાસે મૂક્યાં. તે સાથે કાળીસુતનું બધું વૃત્તાંત નિવેદન કર્યું. પછી મંત્રી તેને રાજા પાસે લઈ ગયે અને તેમનું આભરણ આપવા સાથે બધી હકીકત નિવેદન કરી. રાજા તે સાંભળીને બહુ હર્ષ પામે. * : . . . .
Page #123
--------------------------------------------------------------------------
________________
શ્રી દેવકુમાર ચરિત્ર ભાષાંતર. ? (૪૫) અહીં મુનિરાજ કહે છે કે-અદત્ત લેવાથી મનુષ્ય કાળીચુતની જેમ દુઃખી થાય છે અને ન લેવાથી પરશુરામની જેમ સુખી થાય છે. . . . .
. ઈતિ કાળીસુત-પરશુરામ કથા. * આ પ્રમાણેની કથા સાંભળીને દેવકુમારે હૃદયમાં નિર"ધાર કર્યો કે “આજથી હું કિંચિત્ પણું અદન ગ્રહણ કરીશ નહીં, પરંતુ વેશ્યાએ જે પ્રતિજ્ઞા કરી છે તેને કાંઈક ચમત્કાર બતાવીને પછી ગુરૂ પાસે આવી જિનેશ્વરકથિત વ્રત અંગીકાર કરીશ.” આ પ્રમાણે વિચારીને તે પોતાને ઘરે આવ્યું.
એ હકીક્તને કેટલાક દિવસ વ્યતીત થયા પછી એકદા દેવકુમારે રાજા પાસે આવીને કહ્યું કે-“હે સ્વામી ! હું મારા પિતા જે વેલાકુળમાં છે ત્યાં જવા ઇચ્છું છું, જે તેઓ મારી સાથે આવશે તો તેને લેતે આવીશ.” રાજાએ તેને રજા - આપી એટલે તેણે ઘરે આવી પિતાની માતાને કહ્યું કે
હું મારા પિતા પાસે જઉં છું.” આ પ્રમાણે કહેવાનું કારણ એ હતું કે તેને લાંબા વખત સુધી ન આવેલે જઈને રાજા કે તેની મા કાંઈ ચિંતા ન કરે. - હવે ત્યાંથી નીકળીને આગળ ચાલતાં દેવકુમારને એક ઉત્તમ ભેગી મળ્યા, એટલે દેવકુમારે તેમને નમસ્કાર કરીને તેની પાસે પાન સેપારી વિગેરે હર્ષથી ધર્યો. પછી તેની પાસે રહીને તેને વિનય કરતાં તેણે ગીનું મન પિતાને વશ કર્યું. એગીએ પ્રસન્ન થઈને તેને કહ્યું કે, હું તારાપર. પ્રસન્ન થયે છું, માટે કહે તને શું આપું ?' દેવકુમારે કહ્યું કે“હું તમારા દર્શનથી જ કૃતાર્થ થયેલ છું, પરંતુ તમને કાયમ
Page #124
--------------------------------------------------------------------------
________________
(૪૬) : દેવકુમારને મળેલ મંત્ર સંભારવા માટે તમારી પાસેથી એવો મંત્ર મેળવવા ઈચ્છું છું કે જે મંત્રથી હું ધારું તે મને મૂળ રૂપે જોઈ શકે, બીજા ન જોઈ શકે. યોગીએ પ્રસન્ન થઈને તે મંત્ર આપે, તે સાથે કહ્યું કે- આ મંત્રથી તારા સાધ્યની સિદ્ધિ થશે. પરંતુ જે તારે પુત્ર થશે તે તને સદેવ મૂળરૂપમાંજ જોશે. આ મંત્રને કલ્પજ એ છે.” દેવકુમારે તે મંત્ર ગ્રહણ કર્યો અને તેમની યાચિત પૂજા કરી. પછી તેમની આજ્ઞા લઈને તે નજીકના ગામમાં બે ત્રણ દિવસ રહી પછી પિતાના નગરમાં. આવ્યું અને પિતાની માતાને તથા રાજાને મળે. - હવે તે વિચારવા લાગે કે-વેશ્યાએ કરેલી પ્રતિજ્ઞા શી રીતે બેટી પાડવી? જે હું તેને રત્નમય પાયે આપું છું કે તેની પાસે રહેવા દઉં છું તે માટે અનર્થ થાય છે. વળી તેને જીતતું નથી તે તે અબળા પિતાની છત માને છે. મનુષ્યને દ્રવ્યપ્રાપ્તિનું ફળ તેના અભિમાનનું રક્ષણ થાય તેજ હોય છે, તે એક પાયાવડે હું તે અભિમાનનું રક્ષણ કરું. પછી એ પાયાવડે પણ મારું વાંછિત તે પૂર્ણ થશે.” * આ પ્રમાણે વિચારીને પ્રથમની ગુટિકાવડે અન્ય રૂપ કરીને અને બીજા મંત્રવડે બીજા ન દેખે તે રીતે એક પાયો લઈને તે વેશ્યાને ત્યાં ગયે અને તેને મણિમય પાયે દેખાડ્યો. અકાએ તે જોતાં જ પોતાની પુત્રીને સૂચના કરી, એટલે તેણે ઉભા થઈને આદર આપે. દેવકુમાર તે રાત્રી ત્યાં રહ્યો અને કામસંગ્રામના શિલ્પને જાણનારી વેશ્યાએ પિતાનું કામકૌશલ્ય તેને બતાવી તેના ચિત્તનું રંજન કર્યું. પ્રભાતે વેશ્યાએ તેને કહ્યું કે-“આજે તે અહીં જ ભેજન કરજે.” દેવકુમારે જમવાની તે ના પાડી, એટલે વેશ્યાએ
Page #125
--------------------------------------------------------------------------
________________
શ્રી દેવકુમાર ચરિત્ર ભાષાંતર.
( ૪૭ )
કહ્યું કે-‘ તા દરરાજ આવવાની કૃપા કરશેા. ’ દેવકુમારે કર્યું કે- અહુ સારૂં. આમ કહીને તેના જોતાંજ મંત્રમળથી અદૃશ્ય થઈ ગયા. તે જોઇને વેશ્યા વિચારવા લાગી કે આ તે સિદ્ધ હતા કે વિદ્યાધર હતા ?' એટલામાં અક્કા આવી તેણે પૂછ્યું' કે–‘ તારા ભેાગી કેમ જણાતા નથી ? ’ વેશ્યાએ બધી વાત કરી. અક્કાએ કહ્યું કે- જે આવા શક્તિવાળા છે તેને શા માટે વશ ન કરવા ? હવે પછી તેનું સ્વરૂપ જાણીને ધીમે ધીમે તેને વશ કરવાના ઉપાય કરજે. ’
"
.
ઃઃ
ત્યારપછી કમળશ્રી રાજમદિરમાં ગઇ અને રાજાને ખી પાયા મતાન્યે. રાજા તે જોઈને મનમાં વિચારવા લાગ્યા કેઆનું પરાક્રમ અદ્દભુત લાગે છે, નહીં તે બીજો પાચા ક્યાંથી મેળવે.’ તે વખતે મંત્રી વિગેરે બધા લજ્જાથી નીચુ જોવા લાગ્યા.. પ્રસંગ જોઇને દેવકુમાર ખેલ્યા કે- હે દેવ ! ગુફામાં રહેલા અંધકારને દીપશિખા દૂર કરે તે તેથી શું તે સૂ કરતાં અધિક ગણાય ? વળી સાયના છિદ્રમાં કદી મૂશળ ન પ્રવેશ કરી શકે તે તેથી શું સેાય મૂશળથી અધિક ગણાય ? વળી પેાતાની સુઢથી હાથી કીડીને ન પકડી શકે તે તેથી શ્ કીડી હાથીથી અધિક ગણાય ? ન ગણાય. તેથી જો આ વેશ્યા ચારને બતાવે અને ત્રણે પાયા લાવે ત્યારે તેને સત્ય પ્રતિજ્ઞાવાળી કહી શકાય, તે વિના કહી શકાય નહીં. આ આમંતમાં હું છેવટે જે આપને કરી બતાવીશ તે જોઈને આપ પાતેજ કહેશે કે આનું નામ કર્યું' કહેવાય. ’” આ પ્રમાણે સાંભળીને રાજાએ વેશ્યાને કહ્યું કે- તું ઉતાવળી ન થઈશ, છેવટ એક વર્ષ સુધીમાં પણ મીજા બે પાયા ચાર પાસેથી લાવી આપજે. આ ખામતમાં તુજ સુશિક્ષીત છુ તેથી તને કાંઈ
Page #126
--------------------------------------------------------------------------
________________
૪૮) દેવકુમારનું વેશ્યાને ત્યાં ગમનાગમન. શીખવવું પડે તેમ નથી. કેમકે સ્વભાવથી જ ઉજવળ એવી ચેતનાને કાંઈ ઉજાળવી પડતી નથી. આ પ્રમાણે કહીને તેને કૃપાદૃષ્ટિથી કાંઈક આપી રાજી કરીને રાજાએ રજા આપી. તે વખતે વેશ્યા સ્વભાવથીજ તુચ્છ મહિલા જાતિ હોવાથી અભિમાનવડે કઈ જગ્યાએ સમાતી નહતી. * હવે દેવકુમારે રાત્રે રૂપ ફેરવીને અટશ્યપણે તેના મકાનમાં પ્રવેશ કર્યો એટલે કમળાશ્રીએ તેને સારી રીતે સત્કાર કર્યો, તે પલંગ ઉપર બેઠે. આજે તે કાંઈ પણ લીધા વિના આવ્યું હતું, છતાં તેને પ્રથમ દિવસ પ્રમાણે જ સ્વીકાર્યો અને આનંદ આપે કે જેથી તે દાતા પ્રસન્ન થઈને બીજા એ પાયા પણ લાવી આપે. અક્કા પણ તેની પાસે આવીને તેને હસાડે છે, રમાડે છે, માતાની જેમ બોલે છે અને તેનું ચિત્ત કબજે કરવા માટે તે જેમ પ્રસન્ન થાય તેમ કરે છે. અક્કા તેના શરીર સામું જોયા કરે છે પણ તેના અંગ ઉપર કાંઈ આભૂષણ વિગેરે દેખતી નથી. દેવકુમાર પણ ત્યાં નિદ્રા લેતા નથી તેમજ તેને વિશ્વાસ પણ કરતે નથી. અક્કા વિચારે છે કે- આ હવે કાંઈ આપી શકે તેવું લાગતું નથી.” વળી તેની આંખ મટકું મારતું જોઈને તેણે નિરયાર કર્યો કે- આ દેવ તે નથી, પણ કંઈ સિદ્ધ કે વિદ્યાધર જણાય છે. દેવકુમાર સવારે તેના દેખતાંજ તેના ઘરમાંથી બહાર નીકળી મૂળરૂપે પિતાને મંદિરે આવ્યું.
આ પ્રમાણે તે દરરોજ તેને ઘરે સાંજે જાય છે અને સવારે નીકળે છે. રાત્રે આનંદ કરે છે, પણ કાંઈ ઘરેણું કે દ્રવ્ય આપતો નથી, અને ગર્ભસ્થિતિના દિવસે પ્રયત્ન પૂર્વક તજે છે. વેશ્યા દરરોજ તેના સંબંધનું વૃત્તાંત રાજા
Page #127
--------------------------------------------------------------------------
________________
. શ્રી દેવકુમાર શરિભાષાંતર (૪૯), પાસે આવીને કહે છે. કાયિતિના દિવસે તજે છે એ. વાત પણ કરી છે. રાજાએ કહ્યું કે તે મમઃ જરૂર જાણો, જોઈએ. મણ વેશ્યા તેને મર્મ ધી કે જાણી શકી નહીં. એક દિવસ એણે કહ્યું કે-“મને તેનાથી પુત્રેત્પત્તિ થવાને,
.: 5 અંદુ તેણે તમારાથી હુ ગર્ભિણી થઈ છું' એ વાત દેવકુમારને જણાવી. દેવકુમારે કહ્યું કે મારાથી ગર્ભ, રહ્યાની વાત શા આધારે કહે છે?? તે બેલી કે- તે શું તમે જાણતા નથી કે મને પૂછે છે ?” દેવકુમારે કૃહ્યું કે“તું ખોટું કહે છે, કેમકે મેં તે ગર્ભસ્થિતિ થઈ શકે તે વખત જાળવે છે, તે વખતે તને સેવી નથી. તે ચિત્તની. ચપળતાથી બીજા પુરૂષને સે હોય તે તે અન્યના પુત્રની. મારે ચિંતા કરવાની નથી. જે મારાથી રહેલ પુત્ર થશે તે હું એવું કરીશ કે જેથી તે મારા રૂપને સર્વથા જોઈ શકશે નહીં, પણ તે વખત આવ્યા અગાઉ અત્યારથી તે વાતની ચિંતા શી? તે વખત જોઈ લેવાશે.” આ પ્રમાણે કહીને સુખને રંગ બદલ્યા સિવાય તે મૌનપણે ત્યાં રહ્યો. :' આ ગર્ભને વ્યતિકર રાજાએ જાણવાથી વેશ્યાને કહ્યું કે
તે આગંતુક પુરૂષથી રહેલા ગર્ભનું તું નથી રક્ષણ કરજે. ગર્ભના પ્રભાવથી દેવકુમાર ઉપર વિશેષ રહેવાની થયેલી તે વિચારે છે કે “આમને હું રાજા પાસેથી અભય અપાવીશ.” ' અન્યદા ગર્ભરિથતિ પૂર્ણ થયે તેને પુત્રનો પ્રસવ થયે. સંકેત કરેલે દિવસે દેવકુમારે તેને કહ્યું કે તું અને કોઈ ધાવ્યને બંદોબસ્ત કરીને અન્ય ઘરે મૂકી દે, જે બીજે નહીં મૂકે તે આજ પછી હું તારે ઘરે આવીશ નહીં. તે બેલી. કે- હે પ્રિય ! આપ જેમ કહેશે તેમ હું કરીશ. પરંતુ
'
,
'
Page #128
--------------------------------------------------------------------------
________________
૫૦) દેવકુમારથી વેશ્યાને થયેલ પુત્ર. દેવકુમાર જેવા તે પુત્રને જોઈને હે પ્રાણેશ ! તમારા નેત્રને તે સફળ કરે.” વેશ્યને મુખેથી પિતાનું નામ સાંભળીને દેવકુમાર વિચારવા લાગ્યો કે-“શું આણે મારું નામ જાણ્યું? પણ એવી શંકા કરવાથી સર્યું, એ પુત્રને દેવકુમારની ઉપમાજ આપતી હશે.” પછી તેણે વેશ્યાને કહ્યું કે– ઠીક ત્યારે લાવ, હું જોઉં.” એટલે તેણે મણિના પારણામાંથી લાવીને તેમના ખેાળામાં પુત્રને મૂકો. તે પુત્રને હાસ્યવાળા મુખવાળે જોઈને તેમજ તેની સામું જોઈ રહેલે જોઇને દેવકુમારે તેને રમાડ્યો અને હર્ષથી વારંવાર ચુંબન કર્યું. તે મનમાં વિચારવા લાગે કે-“આ મારી સરખા આકારથી મારા પુત્રપણાને બરાબર સૂચવે છે, પણ દેવે આ શું કર્યું કે તેને વેશ્યાને ઘેર જન્મ આપે. આ ચંદનવૃક્ષ છતાં સર્પનાં. પરિવારની જેમ અને પ્રગટ નિધાન છતાં દુષ્ટ દેવે અધિણિત કરેલાની જેમ, મહામૂલ્યવાળું રત્ન છતાં પામરના હાથમાં આવેલ હોય તેમ આ વેત. હસ્તી જે પુત્ર હીનકુળમાં ઉત્પન્ન થયો છે. આ પ્રમાણે હર્ષને વિષાદથી વ્યાપ્ત થયેલા તેણે પિતાના વિચારોને ગેપવીને હરતે મેઢે વેશ્યાને કહ્યું કે-આ મારી જે નથી છતાં તું મારો પુત્ર કેમ કહે છે?
- આ પ્રમાણેના દેવકુમારના વચનથી લજાવડે નીચા મુખવાળી થયેલી વેશ્યાને, દેવકુમારે ઘણીવાર સુધી પિતાના ખેાળામાં રાખીને પછી પુત્રને આપતાં કહ્યું કે જો તું કલ્યાણ વાંચ્છતી હે તે આને હમણા અમુક વર્ષ તે બીજે ઘરે રાખ.” વેશ્યા વિચારે છે કે- જરૂર આ જ્ઞાનવાન છે, તેથીજ ભાવી કાંઈક અશુભ જાણીને તે આ પ્રમાણે કરવા. કહે છે.” આમ વિચારીને તેણે ધાવ્યને બંદોબસ્ત કરીને તે
Page #129
--------------------------------------------------------------------------
________________
- શ્રી દેવકુમાર ચરિત્ર ભાષાંતર. (૫૧) - પુત્રને બીજે ઘરે રાખે અને પિતે સાર સંભાળ લેવા લાગી. તે બાળક કમળશ્રીને અત્યંત મનોહર લાગતું હતું, પ્રાણ કરતાં પણ વલ્લભ હતો. તે સજ્જનના સ્નેહની જેમ દિનપર-- દિન વૃદ્ધિ પામવા લાગ્યો. ‘કમળશ્રી નામની વેશ્યાને ચારથી પુત્ર થયે છે” આવી વાત આખા શહેરમાં વિસ્તાર પામી. અને બાળગેપાળ સૌ તે હકીકતથી જાણીતા થયા. " અદા રાજ સભામાં પધાર્યા હતા, દેવકુમાર પણ બેઠેલો હતું, તેવામાં તે વેશ્યા આવી એટલે દેવકુમારે રાજા પ્રત્યે સ્પષ્ટપણે કહ્યું કે “હે દેવ ! આ કમળશ્રીની પ્રતિજ્ઞા સાથે ચેરની વાર્તા પણ હવે તે ભૂલાઈ ગઈ છે. અથવા ચારથી સુત્રપ્રાપ્તિ કરીને તેણે પ્રતિજ્ઞા પૂર્ણ કરી છે?” દેવકુમારે આ પ્રમાણે કહેવાથી સભાજનો સહિત રાજા હસ્યા, એટલે કમળશ્રી લજજા પામીને બન્ને પ્રકારે નીચા મુખવાળી થઈ. તેને આશ્વાસન આપીને રાજાએ દેવકુમારને કહ્યું કે
જે ક્ષણમાત્રમાં અદશ્ય થઈ જાય તે ચેર શી રીતે પકડાય? આવા પ્રકારની શક્તિ છતાં તે આપણા આખા નગરને લૂંટતે નથી તે તેની આપણા નગરજને ઉપર કરૂણું સૂચવે છે.” કમળશ્રી બેલી કે-“ હે સ્વામી! તમે એટલીજ* શક્તિ કેમ કહે છે? તેનામાં તે સર્વ શક્તિ છે. કેમકે તેણે ખબર પણ ન પડે તેમ પલંગના પાયા ખેંચી લીધા એ કામ તેણે દ્રવ્યના લેભથી કર્યું જણાતું નથી પણ તે સર્વ પ્રકારની શક્તિવાળે છે એમ જણાવવા માટે જ કર્યું જણાય છે. પરંતુ હે દેવ ! કદી તે ચાર મળી જાય તે પણું આપે તેને હણ તે એગ્ય નથી.” એટલે દેવકુમાર બે કે–ચેરે આ કમળકીનું મન વશ કરી લીધું જણાય છે, કે જેથી આ
Page #130
--------------------------------------------------------------------------
________________
(પર ) રાજાએ ચોરને આપેલ અભયદાન. પ્રકારે તે ચારને માટે અભય આપવાની પ્રાર્થના કરે છે. તે ચારની શક્તિ અને તે બહુ વિશેષ લાગે છે કે જેણે વેશ્યાને પણ પિતાને વશ કરી લીધી છે. તે વખતે રાજાએ કહ્યું કે-“હે કમળશી છે જે તે ર મળી આવશે તે પણ હું તેને હણીશ નહી, અભય આપીશ. આ પ્રમાણે હું વચન આપું છું, એમાં અસત્ય સમજીશ નહીં. ધ : : દરબારશ્રીનું આવું વચન મળવાથી વેશ્યા ઘણી ખુશી થઈને સ્વસ્થાનકે ગઈ. દેવકુમાર તે સાંભળીને વિચારવા લાગે કે- આ ખરેખરી મારાપર અનુરાગી થયેલી છે. આ વચનથી તેણે વિશેષે કરીને મારા પરનો અનુરાગ બતાવી આપે છે. સુંદર વર્ણથીજ આંબાની મધુરતા જણાઈ આવે છે.” પછી રાજાએ સભા વિસર્જન કરી એટલે સવ" સભાજનો રાજાને નમસ્કાર કરીને પોતપોતાને સ્થાનકે ગયા. - અહીં દેવકુમારને પુત્ર પાંચ વર્ષને થયે, પરંતુ તેના શારીરના ઉપચયથી તે દશ વર્ષને હાય એમ જણાવા લાગ્યું. હવે તે બાળક બીજો છોકરાઓના માબાપને જોઈને પિતાની માતાને પૂછે છે કે-“હે માતા ! મારા પિતા નથી?” માતા હસીને કહે કે “તારા પિતા છે.' ત્યારે પુત્ર કહે કે-“હાય તે બતાવ: માતા કહે કે- કાલે સવારે બતાવીશ.” રાત્રે દેવકુમાર ત્યાં આવ્યો ત્યારે કમળશ્રીએ પુત્ર સંબંધી વાત તેને કરી, એટલે તેણે રહસ્ય કુટી જવાના ભયથી વેશ્યાને કહ્યું કે હમણા તારે તેને મારી પાસે લાવ નહી. એટલે કમળશી ઉપાલંભ દેતી-સતી બેલી કે-“હું માનું છું કે તમે વજ જેવા કઠિન હૃદયવાળા છે, જેથી તેમને જેવાને ઉત્કંઠિત પુત્રની એટલી ઈચ્છા પણ પૂરી કરી શકતા નથી. તેના જવાબમાં
Page #131
--------------------------------------------------------------------------
________________
શ્રી દેવકુમાર ચરિત્ર ભાષાંતર. (૫૩) દેવકુમાર મૌન રહ્યો. એટલે વેશ્યાએ વિચાર્યું કે-“આજે પ્રરછન્નપણે પુત્રને રાખીને તેને તેના પિતા દષ્ટિએ પાડવા. જેથી ખરી હકીક્ત જણાઈ આવશે કે આમ કરવાનું કારણ શું છે ? આમ વિચારીને તેણે પિતાની દાસીને કહી રાખ્યું કે-“તારે પ્રચ્છન્નપણે પુત્રને લાવીને ગેખમાં રાખી તે તેના પિતાને જુએ એમ કરવું.”
* દાસીએ વેશ્યાના કહ્યા પ્રમાણે પુત્રને લાવીને તેના પિતા દૂરથી બતાવ્યા અને પૂછ્યું કે-“તું તારી માતા પાસે કેઈને જુએ છે?” પુત્ર છે કે સારી રીતે જોઉં છું.” દાસીએ પૂછ્યું કે તે કેવા છે?” પુત્ર બે કે-“સુવર્ણ જેવા વર્ણવાળા છે. બીજે દિવસે પણ તેને બતાવીને પૂછતાં " તેણે સ્વર્ણસરખા વર્ણવાળા કહ્યા, તેથી વિસ્મય પામી દાસીએ તે વાત વેશ્યાને કહી. વેશ્યા વિચારવા લાગી કે-“આ-' પણે સૌ શ્યામ વર્ણવાળા દેખીએ છીએ તે મિથ્યા છે અને એ પુત્ર કહે છે તે સાચું છે. તેની જુદા રૂપમાં દેખાવાની શક્તિ આ પુત્ર ઉપર લાગુ પડતી જણાતી નથી.” પછી વેશ્યાએ વિચાર્યું કે આ અહીં રહ્યા સતા એાળખાઈ જવાની ધાસ્તીથી પિતાના સ્વરૂપને પ્રગટ કરી શકતા નથી, તેથી તેમને વધારે પરિચયવાળા કરૂં.” આમ વિચારીને તેણે દાસીને કહ્યું કે તારે આ બાળકને જ તેના પિતા દરથી બતાવવા - અને તેને ભૂલી ન જાય તે દઢ કરે.” * * * કલા અન્યદા કમળશીએ રાજા પાસે જઈને કહ્યું કે-“આપ જે અભય આપે તે હું ચારને મેળવવાને ઉપાય કહું.” રાજાએ અભય આપવાનું કબુલ કર્યું એટલે કમળશ્રી બેલી કે-“આપે.
Page #132
--------------------------------------------------------------------------
________________
૧૪) કમળશીએ બતાવેલી યુક્તિ. આપના દેવકુળમાં ઘણા મનુષ્યોને ભેગા કરવા અને તેઓ એક બારણેથી પસી બીજે બારણે નીકળે એમ કરવું. આપે મધ્યમાં બેસી મારા પુત્રને પૂછવું કે- આ તારા પિતા છે?”. પછી જેને જોઈને એ કહે કે “હા, આ મારા પિતા છે.' તેને તમારે ચેર નિશ્ચયથી સમજી લે.” રાજાએ તે પ્રમાણે અબત કરવા કેટવાળને કહ્યું–કેટવાળે આખા ગામમાં : તે હકીકત ફેલાવી. તે સાંભળીને દેવકુમાર હૃદયમાં બહુજ દુઃખી થયું. તેણે ધાર્યું કે “જરૂર વેશ્યાએ તેના પુત્રને મને - બતાવીને ઓળખાવ્ય જણાય છે, નહીં તો રાજા આ પ્રમાણેની ગોઠવણ કરે જ નહીં. હવે તો જે બનવાનું હોય તે બને, બનવાનું હશે તે અન્યથા થવાનું નથી. સૌભાગ્યમંજરી સાથે બાર વર્ષ રહ્યા છતાં તેને પુત્ર થયો નહીં અને આને ચેડા વખતના સંબંધમાં પુત્ર થયે, પણ પાપ છાનું રહેતું જ નથી, કાળે કરીને પણ પ્રગટ થાય છે. હવે આ બાબતમાં કાંઈ ઉપાય દેખાતું નથી. અથવા દૈવ પરાક્ષુખ થાય ત્યારે બુદ્ધિ નાશ પામી જાય છે. એ વાતનો મને નિરધાર થયે, તેથી • હવે તે દેવકુળ જવું, પછી જે ભાવી બનવાનું હોય તે બને.” આમ વિચારીને તે દેવકુળે ગયે. . અહીં કેટવાળે બંદોબસ્ત કર્યા પ્રમાણે નગરના મુખ્ય મુખ્ય પુરૂષ એક પછી એક દેવકુળમાં પ્રવેશ કરે છે અને રાજા તેને વેશ્યા પુત્રને બતાવી “આ તારા પિતા છે?” એમ પૂછે છે. અનુક્રમે જ્યારે વારે આવે ત્યારે દેવકુમારને પણ તેણે અંદર જવા કહ્યું. તે પણ ધૃષ્ટતાનું અવલંબન કરીને મનને મજબુત કરી કષ્ટરહિતપણે અંદર ગયે. અંદર જઈ .
Page #133
--------------------------------------------------------------------------
________________
શ્રી દેવકુમાર ચરિત્ર ભાષાંતર. (૫૫) રાજાને પ્રણામ કરી આગળ ચાલ્યું એટલે નરનાથે પેલા પુત્રને પૂછ્યું કે આ તારા પિતા છે?” એટલે તે બોલ્યા કે- હા મહારાજ ! એજ મારા પિતા છે. એમાં બીલકુલ શંકા જેવું નથી. આ પ્રમાણે સાંભળી વિસ્મય પામીને રાજાએ દેવકુમારને પૂછયું કે-“શું આ ખરું કહે છે? અને ચેરનું કરેલું બધું | કાર્ય તે શું તારૂં કરેલું છે?” એટલે દેવકુમાર બે કે
હા મહારાજ ! એ બધું મારું કરેલું છે. તેના બુદ્ધિવિસ્તારથી રાજા બહુ ખુશી થયું. પછી તેને અભય આપીને રાજાએ - કહ્યું કે તે પાયા શી રીતે કાલ્યા ? આ પુત્ર તને પિતા તરીકે કેમ ઓળખી શકયો? અને કમળશ્રીએ તારે માટે અભયની માગણી કેમ કરી ?'
દેવકુમાર બોલ્યો કે-“હે નાથ ! તમારા પલંગના બે પાયા આપની પાસે આવ્યા છે ને બીજા બે મારે ત્યાં જેમના તેમ પડ્યા છે તે ગ્રહણ કરો. આ બધું મેં અભિમાનમાં આવીને કર્યું છે. દ્રવ્યની લાલસાવાળાને કઈ પણ કામ દુષ્કર નથી. આ પુત્ર મને ઓળખે છે તેનું કારણ એ છે કે હું ગુટિકાના પ્રયેગથી રૂપનું પરાવર્તન કરું છું પણ મારો અંગજાત પુત્ર હોય તે મને અસલ રૂપમાંજ દેખે એ તેને કલ્પ છે. કમળશ્રીએ મારે માટે અભયની માગણું તે તેને. પુત્ર થવાથી દઢ થયેલા મારાપરના સ્નેહને લઇ કરી છે.. પણ તેણે મારે માટે એવી માગણી કરી તે ઠીક કર્યું નહીં, કારણકે મને કઈ પરાભવ કરી શકે તેમ નથી.” રાજા તેની આ પ્રમાણેની વિદ્યુતની જેમ સહજમાં અદશ્ય ને દ્રશ્ય
થવાની શક્તિ, તેની બુદ્ધિની વ્યક્તિ, તેમજ તેની પાસેની - બીજી શક્તિ જોઈને બહુજ પ્રસન્ન થયે
ના પુત્ર હોય માટે અ
નેક
હા,
Page #134
--------------------------------------------------------------------------
________________ દેવકુમારને મુખ્ય મંત્રીપણાની પ્રાપ્તિ. રાજાએ દેવકુમાર ઉપર પ્રસન્ન થઈને તેને પાંચશે મંત્રીમાં ખ્ય મંત્રી ની. કમળથી પણ એ હકીકત જાણીને તેમજ પિતાની પ્રતિજ્ઞા પૂર્ણ થયેલી ધારીને બહુ ખુશી થઈ. આને મંત્રી કરવાથી અસાધ્ય કાર્યો પણ સાધ્ય થશે એમ ધારીને રાજા પોતાના મનમાં બહુજ આનંદ પામે. અમૃત જેવી વાણીથી પુત્રે સમજાવેલી કમળથી પુત્ર સાથે દેવકુમારને ઘરે આવીને રહી. દેવકુમારે તેની સાથે આદરપૂર્વક પાણગ્રહણ મહત્સવ કર્યો. તે સાથે સૌભાગ્યમંજરીને પણ ઘરે લાવીને પાણગ્રહણ કર્યું. આ અન્યદા ત્યાં શ્રી ગુણાકરસૂરિ પધાર્યા. તેની પાસે દેવકુમારે કમળશી ને સૌભાગ્યમંજરી સહિત જૈનધર્મ અંગીકાર કર્યો. દેવકુમારની બુદ્ધિના મહાસ્યથી જે રાજાઓ કઈ રીતે વશ થાય તેમ ન હતા તે પણ સુર રાજાને વશ થયા. તે પ્રમાણે થવાથી રાજાની કૃપા દિવસાનદિવસ વૃદ્ધિ પામવા લાગી. દેવકમાર અનેક પ્રકારના સુખનું ભાજન થયે. તેમજ અનુક્રમે ધર્મનું આરાધન કરીને તે સગતિનું પણ ભાજન થયે. છે હરાવકે ! આ પ્રમાણે દેવકુમારનું ચરિત્ર વાંચીને અથવા રે કાને ધર્મને વિષે પ્રમાદ કરશે નહીં, જેથી તમે અનેક પ્રકારની સુખ ભેળવીને યાવત્ સર્વજ્ઞ પરમાત્માએ કહેલી મુક્તિને આશ્રય કરશે અર્થાત્ મેક્ષના સુખને પામશે. ઈતિ પૂર્વજન્મના સુકૃત ઉપર દેવકુમારની કથા સંપૂર્ણ.