Page #1
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAga 15 / jainahitaiSI zrIvarddhamAnAya namaH / pUsa, mAgha saM0 2447 / janavarI, pharavarI san 1621 viSaya-sUcI 1 - upAsanA tasva 2- hAthI guphAkA zilAlekha 3 - purAnI bAtoM kI khoja 4 - vizeSa anusandhAna ... 5- siddhavarakUTa 6 - pratimA ke lekhapara vicAra 7 - bahuvivAha virodhakA rahasya 8- seTha lAlacandajI seThIke bhASaNakA kucha sArabhAga 6- kucha sAmayika bAteM... 64-72 73-76 76 - 81 82-83 85-86 66-0 86 - 61. 83-88 66-102 | 10 - kucha aitihAsika bAteM 11 - jainendra vyAkaraNa aura AcArya devanandI ... 12 - kAMgresa 13 - tIthake jhagar3oMko nibaTAne kA upAya 14 - samasta digambara jaina paMcoM se apIla 15 - vividha viSaya 16 - sUta kAtanekA karttavya ... sampAdaka, bAbU jugula kizora mukhtAra / zrIlakSmInArAyaNa presa, kAzI For Personal & Private Use Only 102 - 1.5 105-106 106 - 110 prArthanAyeM / 1 jainahitaiSI kisI svArthabuddhi se prerita hokara nijI lAbha ke liye nahIM nikAlA jAtA hai| isake liye samaya, zakti aura dhana- kA jo vyaya kiyA jAtA hai vaha kevala niSpakSa aura U~ce vicAroMke pracArake liye; ataH isakI unnatimeM hamAre pratyeka pAThakako sahAyatA denI cAhie / 2 jina mahAzayoM ko isakA koI lekha acchA mAlUma ho unheM cAhie ki usa lekhako ve jitane mitroMko par3hakara sunA sakeM, avazya sunA diyA kareM / 3 yadi koI lekha acchA na mAlUma ho athavA viruddha mAlUma.. ho to kevala usIke kAraNa lekhaka va sampAdakase dveSabhAva dhAraNa na karane ke liye savinaya nivedana hai / 4 lekha bhejane ke liye saMbhI sampradAyake lekhakoM ko AmaMtraNa hai / sampAdaka / 110-122 113-114 115- 127 127-128 aMka 3, 4.
Page #2
--------------------------------------------------------------------------
________________ niyamAvalI | 1 jainahitaiSI kA vArSika mUlya 3) tIna rupayA pezagI hai / 2 grAhaka varSa ke zrArambhase kiye jAte haiM aura bIcameM veM aMkase / zradhe varSakA malya 1 // ) i 3 pratyeka aMkakA mUlya / cAra zrAne / 4 lekha, badaleke patra, samAlocanArtha pustakeM Adi 'bAbU jugula kizorajI mukhtAra, sarasAvA (sahAranapura ) " ke pAsa bhejanA caahie| sirpha prabandha aura mUlya Adi sambandhI patravyavahAra isa patese kiyA jAyaH mainejara jaina graMtha-ratnAkara kAryAlaya, hIrAbAga, po0 giragA~va, bambaI / puSpalatA / hindImeM eka naye lekhaka kI likhI huI apUrva galpeM / pratyeka galpa manoraMjaka, zikSA prada aura bhAvapUrNa hai / sabhI galpeM svatantra haiM aura hindIsAhityake liye gauravakI cIja haiN| jo loga anuvAda granthoMse aruci rakhate haiM unheM yaha maulika galagrantha avazya par3hanA cAhie / 7-8 citroMse pustaka aura bhI sundara ho gaI hai / hindIgrantha- ratnAkara-sIrIjakA yaha 49vA~ grantha hai / mUlya 1) sajildakA 1 // AnaMdakI pagaDaMDiyA~ / jemsa elena a~garejIke bar3e hI prasiddha zradhyAtmika lekhaka haiN| unake grantha bar3e hI mArmika aura zAntiprada gine jAte haiM / a~garejI meM unakA bar3A mAna hai / yaha grantha unhIMke 'Byways of Blessedness nAmaka granthakA anuvAda hai / pratyeka vivekI aura vicArazIla puruSako yaha grantha par3hanA cAhie / mUlya 1) sajildakA 1 // ) sukhadAsa / jArja - IliyaTa ke suprasiddha upanyAsa 'sAilasa mAranara' kA hindI rUpAntara / isa pustakako hindI ke labdhapratiSTha upanyAsa-lekhaka zrIyut premacandajIne likhA hai / bar3hiyA eNTika pepara para bar3I hI sundaratAse chupAyA gayA hai| upanyAsa bahuta hI acchA aura bhAvapUrNa hai / mUlya // =) naye graMtha / 1 svAdhInatA - jAna sTuarTa milakI 'libarTI' kA anuvAda / yaha grantha bahuta dinoM se milatA nahIM thA, isaliye phirase chapAyA gayA hai / 'svAdhInatA' kI itanI acchI tAtvika AlocanA Apako kahIM na milegI / pratyeka vicArazIlako yaha grantha par3hanA cAhie / mUlya 2) sajildakA 2 || ) 2 jJAna aura karma hindImeM apUrva tAtvika grantha / kalakattA hAIkorTa ke jaja svargIya sara gurudAsa bandhopAdhyAyake likhe hue suprasiddha granthakA anuvAda | isameM manuSyake ihaloka aura paralokasambandhI sabhI viSayoMkI bar3I vidvattApUrNa zralocanA kI gaI hai| bahuta bar3A grantha hai / mUlya 3) sajildakA 3 // ) 3 jAna sTuarTa mila-svAdhInatAke mUla lekhakakA atizaya zikSAprada aura par3hane yogya jiivncrit| abakI bAra yaha judA chapAyA gayA hai / mUlya // =) dakSiNa aphrikAke satyAgrahakA itihAsa-lekhaka, paM0 bhavAnIdayAlajI, 35 citroMse yukta / mUlya 3 // rUsakI rAjyakrAnti-lekhaka, paM0 ramAzaMkara avasthI / 23 citroMse suzobhita / mU0 3 // ) tamAkhUse hAni - paM0 hanumatprasAdajI vedhakRta / mU0 malAvarodha- cikitsA- " 1=) 99 mU0 13) phijI meM bhAratIya pratijJAbaddhakulIprathA-lekhaka, eka bhAratIya hRdaya / mUlya 1) For Personal & Private Use Only www.jalnelibrary.org
Page #3
--------------------------------------------------------------------------
________________ hitaM manohAri ca durlabha vacaH / KK SC Eavan PRAVNAVRSenbesLOGERBihar RELIGERSORBITIO pandrahavA~ bhaag| aMka 3-4 emensteames PRASANNRNBINDABALBLE ecrereams jainhitaissii| cwwwra anteerNaaveen pauSa, mAgha 2447 3 janavarI, pharavarI 1921 MammaNRLoaning Kaivarwww.crowain e rarwa T Sonar RRENIONA na ho pakSapAtI batAve sumArga, Dare nA kisIse kahe satyavANI / bane hai vinodI bhale AzayoMse, sabhI jainiyoMkA hitaiSI 'hitaiSI' / upAsanA-tattva / par3I rahatI haiM; ve unase hI apanA mastaka ragar3A karate aura unheM praNAmAdika kiyA [ uttarArddha / karate / para aisA nahIM hai / mUrtike shaaremuurtipuujaa| se paramAtmAko hI pUjA, bhakti, upAsanA aura ArAdhanA kI jAtI hai| mUrtike paramAtmA apanI jIvanmuktAvasthA- dvArA mUrtimAnakI upAsanAkA nAma hI / arthAt arhanta avasthAmeM sadA aura sarvatra mUrtipUjA hai| isI lie isa mUrtipUjAke vidyamAna nahIM rahatA, isa kAraNa paramA- devapUjA, devArAdhanA, jinapUjana, devArcana, smAke smaraNArtha aura paramAtmAke prati bhagavatparyupAsana, jinArcA ityAdi nAma AdarasatkArarUpa pravarttaneke pAlambana kahe jAte haiM aura isI lie isa pUjanako svarUpa usakI arhanta avasthAkI mUti sAkSAt jinadevake pUjanatulya varNana kiyA banAI jAtI hai| vaha mUrti paramAtmAke hai| yathA :vItarAgatA, zAntatA aura dhyAnamudrAAdi guNoMkA pratibimba hotI hai| usameM sthApanA "bhaktyA'hatpratimA pUjyA nikSepase paramAtmAkI pratiSThA kI jAtI kRtrimAkRtrimA sadA / hai| usake pUjanekA bhI samasta vahI uddezya __ yatastadguNasaMkalyAhai jo pahale (pUrvArdha) varNana kiyA gayA pratyakSaM pUjito jinaH // . hai, kyoMki mUrtikI pUjAse kisI dhAtu --dharmasaMgrahazrAvakAcAra a09 zlo0 42 // pASANakA pUjanA abhipreta (iSTa ) nahIM / hai| aisA hotA to gRhasthoM ke gharoM meM saiMkar3oM urdU ke eka kavi zekha sAhabane bhI isa bATa baTehar3e Adi cIjeM isI kismakI sambandhameM acchA kahA hai : For Personal & Private Use Only
Page #4
--------------------------------------------------------------------------
________________ jainhitaissii| [ bhAga 15 . usameM eka khudAIkA jalavA hai varanAai zekha! tathA pApoMkI nivRttipUrvaka apane AtmasijadA karese phAyadA pattharake sAmane ? svarUpakI prAptimeM agrasara hote haiN| arthAt-paramAtmAkI usa mUrtimeM jaba koI citrakAra citra khIcanekA __ abhyAsa karatA hai taba vaha sabase prathama khudAIkA jalavA-paramAtmAkA prakAza sugama aura sAde citroMparase, unako aura IzvarakA bhAva-maujUda hai jisakI dekha dekhakara, apanA citra khIMcanekA vajahase use sijadA-praNAmAdika abhyAsa bar3hAtA hai; ekadama kisI kaThina, kiyA jAtA hai; anyathA, pattharake sAmane gahana aura gambhIra citrako vaha nahIM banA sijadA karanese koI lAbha nahIM thaa| sakatA / jaba usakA abhyAsa bar3ha jAtA bhAvArtha, paramAtmAkI mUrtiko jo praNA hai, taba kaThina, gahana aura raGgIna citroMko mAdika kiyA jAtA hai vaha vAstava meM para bhI sundaratAke sAtha banAne lagatA hai mAtmAko-paramAtmAke guNoMko hI aura choTe citrako bar3A aura bar3eko choTA praNAmAdika karanA hai, dhAtu pASANako bhI karane lagatA hai| aAge jaba abhyAsa praNAmAdika karanA nahIM hai| aura isalie karate karate vaha citravidyAmeM pUrI taurase usameM lAbha z2arUra hai| jaina-dRSTise khudAI nipuNa aura niSNAta ho jAtA hai, taba vaha kA vaha jalavA paramAtmAke parama vIta - calatI, daur3atI, bhAgatI vastuokA bhI rAgatA aura zAntatAdi guNoM kA bhAva hai| jo jainiyoM kI mUrtiyoM meM sAfa taurase khIMcakara rakha detA hai aura citra nAyakako citra bar3I safAI ke sAtha bAtakI bAtameM jhalakatA aura sarvatra pAyA jAtA hai| paramAtmAke una guNoMko lakSya karake hI na dekhakara, kevala vyavasthA aura hAla hI mAlUma karake usakA sAkSAt jItA jainiyoMke yahA~ mUrtikI upAsanA kI jAgatA citra bhI aMkita kara detA hai| isI jAtI hai| prakAra yaha saMsArI jIva bhI ekadama ... paramAtmAkI isa parama zAnta aura paramAtmasvarUpakA dhyAna nahIM kara sakatA; vItarAga mUrtike pUjanameM eka bar3I bhArI arthAt, paramAtmAkA phoTo apane hRdayakhUbI aura mahatvakI bAta yaha hai ki jo para nahIM khIMca sakatA; vaha paramAtmAkI saMsArI jIva saMsArake mAyAjAla aura parama vItarAga aura zAnta mUrti parase hI gRhasthIke prapaMcameM adhika phaMse hue haiM, Apane abhyAsako bar3hAtA hai / mUrtike jinake citta ati caMcala haiM aura jinakA nirantara darzanAdi abhyAsase jaba usa AtmA itanA balADhya nahIM hai ki jo mUrtikI vItarAga chabi aura dhyAnamudrAse kevala zAstroM meM paramAtmAkA varNana suna. vaha paricita ho jAtA hai, taba zanaiH zanaiH kara ekadama binA kisI nakazeke paramA- ekAntameM baiThakara usa mUrtikA phoTo apane smasvarUpakA nakazA (citra) apane hRdayapara hRdayameM khIMcane lagatA hai aura phira kucha khIMca sake yA paramAtma-svarUpakA dhyAna derataka usako sthira rakhaneke liye bhI kara sake, ve bhI usa mUrtike dvArA para- samartha hone lagatA hai| aisA karane para mAtma-svarUpakA kucha dhyAna kara sake, ve usakA manobala aura prAtmabala bar3ha jAtA bhI usa mUrti ke dvArA paramAtmasvarUpakA hai aura phira vaha isa yogya ho jAtA hai kucha bhyAna aura cintavana karane meM samartha ki usa mUrtike mUrtimAna zrIarhantadevakA ho jAte haiM aura usIse AgAmI duHkhoM samavasaraNAdi vibhUti sahita sAkSAt For Personal & Private Use Only
Page #5
--------------------------------------------------------------------------
________________ aGka 3-4 ] . upaasnaa-tttv| citra bhI apane hRdayameM khIMcane lagatA hai| yaha to huI mUrti vizeSa aura jainiyoM ke isa prakArake dhyAnakA nAma 'rUpasthadhyAna' mUrtipUjA-viSayaka qhAsa siddhAntakI baat| hai aura yaha dhyAna prAyaH muni avasthA hI aba yadi Ama taurase mUrtipUjAke siddhAnta meM hotA hai| para naz2ara DAlI jAya aura mUrti ke svarUpa AtmIya balake itanA unnata ho jAne para sUkSmatAke sAtha vicAra kiyA jAya kI avasthAmeM phira usako dhAtupASANakI aura usake artha-saMbandhameM kucha gaharA mUrti ke pUjanAdikI yA dUsare zabdoM meM yoM utarA jAya to mAlUma hogA ki saMsArakI kahiye ki paramAtmAke dhyAnAdike lie koI bhI upAsanA binA mUrtike nahIM bana mUrtikA avalambana lenekI z2arUrata bAkI sakatI-mUrtikA avalambana z2arUra lenA nahIM rahatI; balki vaha rUpasthadhyAnake par3atA hai, cAhe vaha mUrti sUkSma ho yA abhyAsameM paripakva hokara aura adhika sthUla / Apa kisIkI prazaMsA nahIM kara unnati karatA hai aura sAkSa siddhoMkA sakate jabataka ki mUrtiyoM kA sahArA na citra bhI khIMcane lagatA hai jisako 'rUpA- le leve / zabda jinake dvArA paramAtmAkI tIta dhyAna' kahate haiN| isa prakAra dhyAnake yA kisIkI bhI stuti kI jAtI hai, nAma balase vaha apane AtmAse karmamalako liyA jAtA hai aura guNAnuvAda gAyA chA~TatA rahatA hai aura phira unnatike so jAtA hai ve saba mUrtika haiM, mUrtikase pAnapara car3hatA huA zukla dhyAna lagAkara utpanna hote haiM, mUrtika padArthoMse roke samasta karmoko kSaya kara detA hai aura isa jAte hai, phonogrAfameM bhare jAte haiM aura prakAra prAtmatvako prApta kara letA hai| isaliye eka prakArakI sUkSma mUrtiyA~ haiN| abhiprAya isakA yaha hai ki, mUrti hai| isI taraha zabdoMke dyotaka jo akSara haiM ye pUjA AtmadarzanakA prathama sopAna hai aura - bhI zabdoMkI nAnA prakArakI prAkRtiyA~ usakI AvazyakatA prAyaH prathamAvasthA haiM-mUrtiyA~ haiM jinheM bhinna bhinna dezoM (gRhasthAvasthA) hImeM hotI hai| balki, __ athavA jAtiyoMne apane apane vyavahArake dUsare zabdoMmeM, yoM kahanA cAhiye ki liye kalpita kara rakkhA hai| hAthIko jitanA jitanA koI nIce darje meM hai, utanA saMskRtameM 'gaja', prAkRtameM 'gaya', phArasI meM 'phIla', arabImeM 'pIla' aura aMgrejImeM utanA hI jyAdA usako mUtapUjAkA yA mUrtikA avalambana lenekI z2arUrata hai| 'elipheTa' ( Elephant ) kahate haiM / yahI kAraNa hai ki hamAre prAcAryone anyAnya bhASAoMmeM usake dusare nAma haiM aura eka eka bhASAmeM kaI kaI nAma bhI gRhasthoMke liye isakI qhAsa z2arUrata rakkhI hai aura nitya pUjana karanA gRhastha haiM-jaise saMskRtameM ibha, karI ityAdikakA mukhya dharma varNana kiyA hai* / aura ye saba nAma aneka lipiyoMmeM bhinna bhinna prakArase likhe jAte haiN| ina zabda rUpa mUrtiyoMke kAnose TakarAne para yA * dANaM pUjA mukkhaM sAvayadhammo Na sAvago teNa viNA / * akSararUpa mUrtiyoMke netroMke sAmane AnebhANajjhayarNa muvakhaM jaidhammo taMviNA sovi / / -rynnsaar| / para jaba hAthI nAmake eka vizAla jantu para jaba hAtha devapUjA gurUpAstiH svAdhyAyaH saMyamastapaH / (jAnavara) kA bodha hotA hai to vaha hAthIdAnaM ceti gRhasthAnAM SaTakamoNi dine dine // kI sAkSAt (tadAkAra) mUrtiko dekhanepara -pdmnNdipNcviNshtikaa| usase kahIM adhika ho sakatA hai aura For Personal & Private Use Only
Page #6
--------------------------------------------------------------------------
________________ jainhitaissii| [bhAga 15 hotA hai| hAthIke nAmase hAthIkAsAmAnya sAmane rakhakara dhyAna karanese yadi kisI jJAna hI hotA hai, parantu usakI tadAkAra puNya-phalakI prApti hotI hai to vaha tadA. mUrtike dekhanese raGga-rUpa aura AkAra. kAra mUrti parase paramAtmAkA cintavana prakArAdikA bahuta kucha hAla mAlusa ho / karanese bhI jarUra hotI hai aura jyAdA ho AtA hai| yahI donoM meM vizeSa hai, aura sakatI hai| aisI hAlatameM jo khoga paraisI vizeSakI vajahase Ajakala vidvAna mAtmAkI zabdoM aura akSaroMmeM lApanA loga zikSAlayoMmeM bhI citroM aura mUrtiyoM- karake una atadAkAra mUrtiyoMke dvArA ke dvArA bAlakako zikSA denA z2yAdA usakI upAsanA karate haiM unheM paramAtmApasanda karane lage haiN| 'kI tadAkAra mUrtiyA~ banAkara upAsanA paramAtmAke sambandhameM bhI yahI saba karanevAloM para AkSepa karanekI jarUrata bAteM samajha lenI caahieN| paramAtmAke nahIM hai aura na vaisA karanekA koI haka Izvara, parabrahma, allA, khudA, gauDa (God) hI hai; kyoMki ve svayaM hI mUrtiyoM dvArA Adi nAmoMke uccAraNa karanese athavA balki aspaSTa mUrtiyoM dvArA-paramAtmAkI ina nAmoMko kisI lipivizeSameM likha- upAsanA karate haiM aura usase zubha phalakA kara sAmane rakhamese ina ubhaya prakArakI honA mAnate haiN| vAstavameM yadi dekhA (zabda akSara rUpavAlI) mUrtiyoMke dvArA jAya to koI bhI cintavana athavA dhyAna yadi paramAtmAkA bodha hotA hai to para- binA mUrtikA sahArA liye nahIM bana mAtmAkI tadAkAra mUrti-usakI jIva- sakatA aura na nirAkArakA dhyAna hI mukkAvasthAkI AkRti-ke dekhanese huA karatA hai| pratyeka bhyAna athavA vaha bodha aura bhI jyAdA spaSTa hotA hai| cintavanake lie kisI na kisI mUrti yA yadi yaha kahA jAya ki aisI mUrtike AkAra vizeSako apane sAmane rakhanA dvArA paramAtmAkA kucha bodha hI nahIM hotA hai, cAhe vaha netroMke sAmane ho hotA to vaha zabdoM aura akSaroMke dvArA athavA mAnasa pratyakSa / isI abhiprAyako bilakula nahIM hotA, yaha kahanA cAhie, hRdayameM rakhakara urdUke eka kavi paM0 maMgatakyoMki ve bhI mUrtiyA~ haiM aura atadAkAra rAyajI nAnotAne ThIka kahA haimUrtiyA~ haiN| jaba tadAkAra mUrtiyoMse hI, "abasa yaha jainiyoM para jo ki jyAdA vizada hotI haiM, arthAvabodha ittahAme butaparastI hai| nahIM hotA to phira atadAkAra mUrtiyose binA tasavIrake haragija yaha kaise ho sakatA hai ? parantu yaha kahanA tasavvara ho nahIM sktaa|" ThIka nahIM hai / isI taraha yaha. bhI samajhanA cAhie ki paramAtmAkA nAma lene arthAt-jainiyoM para butaparastIkAse, zabdoM dvArA paramAtmAkI stuti karane mUrtipUjA viSayaka- jo ilajAma lagAyA se-paramAtmanenamaH, IzvarAyanamaH, para jAtA hai-yaha kahA cAtA hai ki ve dhAtubrahmaNe namonamaH, U~namaH, Namo arahaMtANaM, pASANake pUjanevAle haiM-vaha bilakula pralhamdolillA* ityAdi mantroMke uccAraNa vyartha aura niHsAra haiM; kyoMki koI bhI karanese-yA 'U~' zrAdi akSaroMkI AkRti tasavvara-koI bhI dhyAna athavA cinta vana-binA tasavIrake, binA mUrti yA yaha aravI bhASAkA musalamAnI mantra hai| citrakA sahArA liye nahIM bana sktaa| For Personal & Private Use Only
Page #7
--------------------------------------------------------------------------
________________ uplnaa-ttv| bhAvArtha, dhyAna tathA cintavanakI sabhIko bhI mahatva nahIM diyA jA sktaa| athavA nirantara jarUrata huA karatI hai. isalie yoM kahanA cAhie ki aise logoMko sabhIko martiyoMkA zrAzraya lenA paDatA mUrtikA rahasya mAlUma nahIM hai| unheM yaha hai aura isa dRSTise sabhI mUrtipUjaka haiN| khabara hI nahIM ki aisA koI bhI manuSya taba, jainiyoM para hI kaise usakA doSa saMsArameM nahIM ho sakatA jo mUrtikA mar3hA jA sakatA hai| unheM isa viSayameM, upAsaka na ho athavA paramAtmAkI upAdoSa denA bilakula phajUla aura nirmUla sanAmeM mUrtikI sahAyatA na letA ho; aura hai| ve apanI mUrtiyoMke dvArA paramAtmA isalie unheM Uparake isa sampUrNa kathanahIkA dhyAna tathA cintavana kiyA karate haiN| se mUrtikA rahasya khUba samajha lenA isalie jo loga mUrtipUjAkA niSedha cAhie aura yaha jAna lenA cAhie ki karate haiM, mUrtiko jar3a, acetana, kRtrima ina sthUla mUrtiyoMkI pUjAkA koI dUsarA batalAkara aura yaha kahakara ki vaha uddezya nahIM hai, inake dvArA paramAtmAkI hamArA kucha bhalA nahIM kara sakatI, usase hI upAsanA kI jAtI hai| ye paramAtmAghuNA utpanna karAte haiM, yaha saba unakI ke pratirUpa haiM, pratibimba hai aura isI bar3I bhUla hai| ve khuda bAta bAtameM mUrti- sie inheM pratimA bhI kahate haiM / buddhimAn kA sahArA liyA karate haiM, mUrtiyoMkA loga inameM paramAtmAkA darzana athavA Adara satkAra karate hue dekhe jAte haiM,* inake sahArese apanI AtmAkA anu. jar3a padArthoM ke pIche bhaTakate haiM, unake lie bhavana kiyA karate haiM, jaisA ki hamane aneka prakArakI dInatAe~ karate haiM, saMsAra- zurUmeM prakaTa kiyA hai| nIceke eka padyameM unakA koI bhI kAma jar3a padArthokI se bhI pAThakoMko aisA hI mAlUma hogA, sahAyatAke binA nahIM hotA, ve apane jisameM kavi maithilIzaraNajIne una bhAvoMcAroM ora jar3a tathA kRtrima padArthose ko citrita kiyA hai jo isa viSayameM, ghire rahate haiM aura unase nAnA prakArake eka sAmantake hRdayameM usa samaya udita kAma nikAlA karate haiM, jar3a tathA kRtrima hue the jaba ki usake dezake kilekI gAlIko sunakara unheM roSa ho jAtA hai, mUrti banAkara eka rANAke dvArA, apanI pratijJA pUrI karaneke abhiprAyase toDI jagatkA sampUrNa kArya vyavahAra prAyaH jAtI thI aura jise usa sAmantane apane jar3a tathA kRtrima mUrtiyoM kI sahAyatAse una bhAvoMke anusAra tor3ane nahIM diyA hI cala rahA hai| itane para bhI unakA thA, balki usake lie rANAle yuddha mUrtiko jar3a tathA kRtrima batalAkara kiyA thA / vaha padya isa prakAra hai:. usase ghRNA utpanna karAnA kahA~taka ThIka --------- hai, ise pAThaka svayaM samajha sakate haiN| pratijJA jo sahasA krodhake AvezameM binA soce vAstavameM, yaha saba sAmpradAyika moha, samajhe kI gaI thI, yaha thI ki jabataka usa dezake kilemApasakI khIMcAtAnI tathA pakSapAtakA ko nahIM tor3a DAlU~gA tabataka annajala grahaNa nahIM kruuNgaa| parantu senA sajAkara vahA~taka pahu~cane zrAdike natIjA hai aura tAtvika dRSTise use kucha lie. kitane hI dinoMkI jarUrata thI aura usa vaktataka * vedAdi zAstroMkI vinaya aura apane mahAtmAoMke bhUkhA nahIM rahA jA sakatA thA, isalie pratizA parI karane citroMkI ijjata karate haiN| paramAtmAoMke nAmAdikoMko ke lie mantriyoM dvArA mUrtiko tor3anekI yojanA kI bar3I bhaktike sAtha uccAraNa karate haiN| gaI thii| a For Personal & Private Use Only
Page #8
--------------------------------------------------------------------------
________________ jainhitaissii| [ bhAga 15 tor3ane dUM kyA ise kalpanA kIjiye, eka manuSya kisI __ nakalI kilA maiM mAnake / sthAnapara apanI chatarI bhUla aayaa| vaha pUjate haiM bhakta kyA prabhuH jisa samaya mArgameM calA A rahA thA, - mUrtiko jar3a jAnake / use sAmanese eka dUsarA AdamI pAtA huzrA naz2ara par3A jisake hAthameM chatarI ajJa jana usako bhale hI thii| chatarIko dekhakara usa manuSyako jar3a kaheM ajnyaanse| jhaTase apanI chatarIkI yAda A gaI aura . dekhate bhagavAnako yaha mAlUma ho gayA ki maiM apanI chatarI dhImAna usameM dhyAnase / / amuka jagaha bhUla pAyA hU~ aura isalie -raMgameM bhNg| vaha turanta use lAneke lie vahA~ calA isase pAThaka mUrtipUjAke bhAvako gayA aura le aayaa| aba yahA~para yaha aura bhI spaSTatAke sAtha anubhava kara prazna utpanna hotA hai ki usa manuSyako sakate haiM, aura yaha samajha sakate haiM ki kisane batalAyA ki tU apanI chatarI ina mUrtiyoMke dvArA paramAtmAkA hI pUjanA. amuka jagahaM bhUla pAyA hai| vaha dUsarA abhISTa hotA hai-dhAtupASANa kA nhiiN| zrAdamI to kucha bolA nahIM, aura bhI mUrtikA vinaya-vinaya, vAstava meM mUrti- kisI tIsare vyaktine usa manuSyake kAnamAnakA hI vinaya-vinaya hai| aura yahI meM Akara kucha kahA nhiiN| taba kyA vaha vajaha hai ki jo koI kisI mahAtmA, jar3a chatarI hI usa manuSyase bola uThI paramAtmA, rAjA yA mahArAjAkI lokameM ki tU apanI chatarI bhUla pAyA hai parantu sampratiSThita mUrtikA avinaya karatA hai aisA bhI kucha nahIM hai| phira bhI yaha z2arUra vaha daNDakA pAtra samajhA jAtA hai aura kahanA hogA ki usa manuSyako apanI use, pramANita honepara, daNDa diyA bhI chatarIke bhUlanekI jo kucha qhabara par3I hai jAtA hai| aura vahA~se lAne meM usakI jo kucha pravRtti : yaha ThIka hai ki, dhAtupASANa kI ye huI hai una sabakA nimitta kAraNa vaha mUrtiyA~ hameM kucha detI-dilAtI nahIM haiN| chatarI hI hai, usa chatarIse hI use yaha aura inase aisI aAzA rakhanA inake saba upadeza milA hai aura aise upadezako svarUpakI anabhijJatA prakaTa karatA hai| "naimittika upadeza" kahate haiN| yahI upato bhI paramAtmAkI stuti zrAdike dvArA deza hameM paramAtmAkI mUrtiyoparase milatA ma sAnoko utpanna karake hama jisa hai| jainiyoMkI aisI mUrtiyA~, dhyAnamudrAprakAra apanA bahuta kucha hitasAdhana kara ko liye hue, parama vItarAga aura zAntalete haiM usI prakAra ina mUrtiyoMkI sahA- svarUpa hotI haiN| unheM dekhanese bar3I yatAse bhI hamArA bahuta kucha kAma nikala zAnti milatI hai, AtmasvarUpakI smRti jAtA hai| mUrtiyoMke dekhanese hameM para- hotI hai-yaha khayAla utpanna hotA hai ki mAtmAkA smaraNa hotA hai aura usase he Atman ! terA svarUpa yaha hai, tU ise phira mAtmasudhArakI ora hamArI pravRtti bhUlakara saMsArake mAyAjAlameM aura hone lagatI hai| yaha saba kaise hotA hai, kaSAyoMke phandemeM kyoM pha~sA huA haiise eka udAharaNake dvArA nIce spaSTa natIjA jisakA yaha hotA hai ki, (yadi kiyA jAtA hai bIcameM koI bAdhA utpanna nahIM hotI to) For Personal & Private Use Only
Page #9
--------------------------------------------------------------------------
________________ aGka 3-7] upAsanA-tattva / / vaha vyakti yamaniyamAdike dvArA apane adhika upayogI hai, isa bAtako batalAneAtmasudhArake mArgapara laga jAtA hai| kI jarUrata nahIM, vijJa pAThaka use svayaM yaha dUsarI bAta hai ki koI manuSya netra- samajha sakate haiM / aura Uparake isa hIna (vivekarahita) ho aura use mUrtirUpI sampUrNa kathanase mUrtipUjAkI upayogitAdarpaNameM paramAtmAkA jo pratibimba par3a ko bahuta kucha anubhava kara sakate haiN| rahA hai vaha dikhalAI hI na detA ho; athavA hA~, jaba mRrtipUjA itanI adhika usakA hRdaya darpaNake samAna svaccha na upayogI cIz2a hai taba kabhI kabhI samAjahokara miTTIke usa Dheleke sadRza ho jo kesAkSara vyaktiyoMke dvArA-aise vidvAnoMpratibimba (upadeza) ko grahaNa hI nahIM ke dvArA bhI, jo aneka bAra bar3I prabala karatA aura yA itanA nirbala ho ki use yuktiyoM aura joroMke sAtha mUrtipUjAkA grahaNa karake phira zIghra chor3a detA ho, maNDana kara cuke hoM-isa samUcI upAnta aura isa taraha apane prAtmAke sudhArakI yA isake kisI eka aMgakA virodha kyoM ora na laga sakatA ho; parantu isameM mUrti- hone lagatA hai, yaha eka prazna hai jo niHsakA koI doSa nahIM, na ina bAtose mUrti- ndeha vicAraNIya hai| hamArI rAyameM / kI upayogitA naSTa hotI hai aura na isakA sIdhA sAdA uttara yahI ho usakI hitopadezakatAmeM hI koI bAdhA sakatA hai ki, jaba upAsanA apane AtI hai| aisI parama hitopadezaka mUrtiyA~, uddezyoMse gira jAtI hai, usameM bhAva nahIM niHsandeha, abhivandanIya hI hotI haiN| rahatA-vaha prAyaH prANarahita ho jAtI isIse eka prAcArya mahAzaya unakA nimna- hai--usake lie kirAyeke AdamI rakhane. prakArase abhivAdana karate haiM: kI naubata A jAtI hai, upAsanAke nAma "kathayanti kaSAyamuktilakSmI para samAjameM sUkhA kriyAkAMDa phaila jAtA parayA zAMtatayA bhavAntakAnAm / / hai, usakI tahameM aneka prakArake atyApraNamAmi vizuddhaye jinAnAM cAroMkI vRddhi hone lagatI hai, usameM vyarthake ADambara bar3ha jAte haiM aura samAjapratirUpANyabhirUpamUrtimaMti / / kI zaktikA durupayoga hone lagatA hai, -kriyAkalApaH / / taba vaha upAsanA tAtvika dRSTise upa. arthAt-saMsArase mukta zrIjinendra- yogI hote hue bhI vyAvahArika dRSTise devakI una tadAkAra sundara pratimAoMko upayogI nahIM rahatI aura isaliye usakA maiM apanI Atmazuddhike lie, praNAma virodha prArambha ho jAtA hai| virodha karatA hU~ jo ki apanI parama zAntatAke karanevAlokA mukhya uddezya, usa samaya, dvArA saMsArI jIvoMko kaSAyokI mukti- prAyaH yahI hotA hai ki, yadi samAjakI kA upadeza detI haiN| isa upAsanAmeM kucha bhI prANa avaziSTa hai - isase spaSTa hai ki jinendra pratimAoM- to use saMjIvita kiyA jAya, aneka kI yaha pUjA Atmavizuddhi ke lie kI prakArake upayogoM dvArA upAsanA tatvakI jAtI hai| aura jo kAma AtmAkI zuddhi- puTa dekara usameM adhika prANakA saMcAra ke lie-zrAtmAkI vibhAva-pariNatiko kiyA jAya, aura yadi prANa bilakula nahIM dUra karake use svabhAvameM sthita karaneke rahA ho aura na phirase usakA saMcAra ho uddezyase-kiyA jAtA ho vaha kitanA sakatA ho to usake sAtha usa mRtaka For Personal & Private Use Only www.jaigelibrary.org
Page #10
--------------------------------------------------------------------------
________________ jainhitaissii| [bhAga 15. zarIra jaisA vyavahAra kiyA jAya jo sanAke pratyeka aMga aura DhaMgakI jA~ca atyanta pyArA aura upayogI hote hue kareM, aura rUr3hiyoMke mohako jalAMjali bhI, prANarahita ho jAne para gharameM nahIM dekara, unheM bilakula upAsanA-tatvake rakkhA jA sktaa| athavA yo kahiye ki anukUla banA leveN| aisA ho jAnepara apane virodhake dvArA ve yahI sUcita karate samAjake phira kisI bhI samajhadAra haiM ki, upAsanAke zarIrameM amuka amuka vyaktiko unakI isa upAsanApara Apatti kharAbiyA~ utpanna ho gaI haiM unheM zIghra karane kI koI vajaha nahIM raha sktii| dUra kiyA jAya, nahIM to samUce zarIra ke samAja-hitaiSiyoM ko samAjameM isa naSTa ho jAnekA bhaya hai; yA zarIrako upAsanA tatvake phailAne aura isake anuamuka aMga gala gayA hai: usakA yadi prati- kUla samAjakI pravRtti karAnekA khAsa kAra nahIM ho sakatA to use alaga kara taurase yatna karanA caahie| isI meM samAjadiyA jAya, nahIM to usake saMsargase kA kalyANa hai| aura isI hitasAdhanAkI. dUsarA aMga bhI kharAba ho jAyagA, ityA- dRSTise yaha nibandha likhA gayA hai| dik| jaba samAjakI taraphase isa barodhakI kucha sunAI nahIM hotI, balki ulaTI sarasAvA / tA0 21-1-1921 khIMcAtAnI bar3ha jAtI hai-samAja apane doSoM para vicAra nahIM karatA aura na apanI upAsanAmeM jIvana saMcAra karanekA koI upAya karatA hai, balki use jyoMkA syoM asvastha dazAmeM hI rakhanA cAhatA hai ___ gahare anusaMdhAna tathA gahare vivecana aura isa tarahapara usakI hAlata jyAdA ko lie hue tatva aura itihAsa viSayakharAba hone lagatI hai taba virodha apanA ke maulika lekhoMke tayyAra karane meM kitanA ugra rUpa dhAraNa kara letA hai aura usake parizrama hotA hai-zakti aura samayakA usameM kitanA vyaya kiyA jAtA hai, isa kAraNa, deyAdeyakA vicAra naSTa hokara, upAsanAke una acche acche svastha aMgoM bAtako ve hI vidvAn anubhava kara sakate haiM jo svayaM usa prakArakA kAma kiyA ko bhI dhakkA pahu~ca jAtA hai jinako dhakkA pahu~cAnA virodhakAriyoM ko kabhI bhI iSTa karate haiM athavA karanA jAnate haiM / anyathA, nahIM hotaa| aura isa tarahapara eka acchI aise lekhokI jisa eka paMkti tathA vAkyaaura upayogI saMsthA samAjake doSase / ko sAdhAraNa janatA zrAdhe sekaMDa meM par3ha bahuta kucha naSTa bhraSTa ho jAtI hai aura . DAlatI hai usake prastuta karanemeM kitane bhAvI saMtati usake samucita lAbhoMse 0 ghaMTe athavA, kabhI kabhI, kitane dina lage vaMcita hI raha jAtI hai / hoMge, ise vaha nahIM samajha sktii| isaliye, samAjake vyaktiyoMkA yaha -khaMDa vicaar| khAsa kartavya hai ki ve upAsanAke tatvako acchI tarahase samajhakara apanI upA jainiyoMmeM sthAnakavAsI aura tAranapaMthI jaise samprazaya aise hI birodhake pariNAma haiN| For Personal & Private Use Only
Page #11
--------------------------------------------------------------------------
________________ hAthIguphAkA shilaalekh| to pahalI paMktike prArambhameM eka dUsareke hAthIguphAkA shilaa-lekh| Upara hAzie para khude hue haiM, jinameM - pahalA cihna vartamAna rAja-mukuTakI bhA~ti jaina samrAT khAravelakA itihaas| hai, aura yaha jainiyoMke aSTa-maMgaloM mese [ lekhaka-kumAra devendraprasAdajI, paaraa|] baddhamaMgala kahalAtA hai / isI cihake nIce uDIsA prAntake 'khaNDagiri parvatapara. dUsarA prasiddha 'svastika' nAmaka cihna hai| jo ki kaTakake pAsa bhuvanezvarase 4-5 tIsarA cihna "nandipada" hai| yaha prathama mIlakI dUrI para hai, 'hAthIguphA' nAmakA kA paMktimeM 'khAravela' ke nAmake ThIka nIce eka prAcIna suramya sthAna hai, jahA~ eka khudA hai| aura cauthA cihna eka vRkSakAprAcIna zilA-lekha purAne gauravako apanI godameM liye hue hai| isa zilAlekhakA Ajakala isa lekhakI dazA, prAyaH do kSetraphala 15-1" 456' (lagabhaga 4 hajAra varSakI garmI, sardI aura varSAka varga phITa) hai| isameM 17 paMktiyA~ haiM aura kAraNa, vikRta ho gaI hai| barauMne bhI, pratyeka paMktikI akSara-saMkhyA 60 aura lekhake Upara apane chatte banAkara, usakI 10.ke bIcameM hai| akSaroMkA AkAra prAkRtiko bigAr3anemeM koI kasara nahIM 31 iMcase lekara iMcataka pAyA jaataa| rkkhii| isIse usakI kaI paMktiyA~ to hai| guphAke madhya meM nikale hue eka sapheda abhItaka par3hI hI nahIM jA skii| . balue pattharakI caTTAna para yaha lekha khudA huA hai| Ajakala dharAtalase yaha lekha .yadyapi sabase pahale DA. bhagavAnabahuta U~cAI para hai / parantu kisI samaya- lAla indrajIne, san 1866 meM isa lekhakI meM vaha z2arUra aise sthAna para sthita hogA, eka pratilipi taiyAra kI thI, parantu jahA~ manuSya sahajahImeM pRthvIpara khar3e isakA patA 1825 meM hI purAtattvavettAoMhokara use par3ha sakate hoNge| kAlAntarameM ko laga cukA thaa| aura tabase abataka bhUmike nIcekI ora dhaMsa jAne ke kAraNa isake viSayameM barAbara vidvAnoM dvArA lekhakI U~cAI niHsandeha adhika ho gaI anusandhAna aura vivAda jArI rhaa| hai| Ajakala to vaha isa U~cAIkI vajaha- DA. phlITane DA0 bhagavAnalAlake kiye se bar3I kaThinatAke sAtha par3hane meM AtA hai| hue ukta lekhake arthakI AlocanA kI isa lekhakI bhASA apabhraMza prAkRta aura use kaI sthAnoM para galata btaayaa| hai| parantu yatra-tatra ardha-mAgadhI aura antameM, pATaliputrake suprasiddha vidvAn jaina-prAkRtake bhI kucha lakSaNa pAye jAte zrIyuta kAzIprasAdajI jAyasavAla ema0 haiN| prAcIna pAlI-bhASA aura usa lekha e. bairisTara-eTa-lAkI prArthanA para, kI bhASAmeM bahuta kucha sAdRzya hai| zrIyuta Ara. DI. banarjI mahodayane ukta lekhakI lipi uttarI-brAhmI hai, jisakA zilAlekhase DA. bhagavAnalAlakI pratisamaya bRhara (Buhler) sAhabake matA- lipiko milAyA aura usase unheM yaha nusAra IsAse prAyaH 160 varSa pUrva (160 jJAta huA ki DA. bhagavAnalAlakI pratiB.C.) hai| lipi pUrNarUpeNa vizvasanIya nahIM hai| lekhameM cAra cihna haiN| prathama do cihna parantu kucha bhI ho, isameM sandeha nahIM ki For Personal & Private Use Only
Page #12
--------------------------------------------------------------------------
________________ . jainhitaissii| [bhAga 15 isa kAryako bhalI bhA~ti prArambha karanekA zrIyuta ke. pI. jAyasavAlajI isa zreya DA0 bhagavAnalAlako prApta hai| lekhakI vizeSatAoMkA ullekha karate hue zrIyuta kAzIprasAdajI jAyasavAlakI likhate haiM kiprArthanApara bihAra aura ur3IsAke vartamAna lephTineNTa gavarnara sara eDavarDa geTane "IsavI sanase pUrvakI kucha zatAzrIyuta Ara. DI. banarjI dvArA ukta bdiyoMkA itihAsa jAnaneke liye yaha zilA-lekhakI pratilipi taiyAra karAI / " dhanajA dvArA ukta zilAlekha atyanta upayogI hai| azokabanarjI sAhabane eka pratilipi apane liye ke pazcAt yaha dUsarA zilAlekha hai| bhI taiyAra kii| bAdameM jAyasavAla mahA. pahalA lekha vedIzrIkA nAnAghATavAlA zaya aura banarjI sAhabane svatantra rUpase lekha hai| parantu maurya-kAlase pUrva-samayakA isa lekhakA artha nikAlanekA yatna kiyaa| nirNaya karane aura jaina-dharmakA itihAsa aura anta meM donoM sajjanoMne apane apane jAnanekI dRSTise yaha zilAlekha una kAryoko milaayaa| yadyapi bahuta bAtoMmeM sampUrNa zilAlekhoMse sabase adhika mahatvaukta donoM mahAzaya sahamata ho gaye, phira __ kA hai jo abataka dezameM pAye gaye haiN| bhI kaI bAtoMmeM unameM paraspara mata-bheda isa lekhase yaha bhI pramANita hotA hai ki banA hI rahA, aura mahAzaya jAyasavAla jaina-dharmakA pracAra ur3IsAmeM bhI huA aura sambhavataH vIra sambat 100 ke bhItara ne disambara 1617 ke "Journal of Bihar&Orissa Research Society". vaha vahA~ rAja-dharma bana gayA thaa| isase meM apane vicAra prakAzita kiye| bihAra aura ur3IsAke eka hI dezameM kevala pratilipise santoSa na karake parigaNita honekA aitihAsika pramANa milatA hai| isa dezake sAmAjika-itijAyasavAlajIne kucha kAlake anantara hAsakI eka atyanta Avazyaka bAtakA punaH zrImAn sara eDavarDa geTa sAhabase / ukta zilA-lekhako svayaM adhyayana karaneke bhI patA isa lekhase calatA hai / vaha yaha hai ki IsAse lagabhaga 172 varSa pUrva lie sarakArI sahAyatAkI prArthanA kii| prAcIna ur3IsAkI janasaMkhyA 35 lAkha zrImAn lATa sAhabane ApakI prArthanA thii| isase kauTilyake arthazAstra aura svIkAra kI aura mi0 haranandana pANDeya, megAsthanIz2ake granthameM varNita isa bAtakI asisTeMTa supariMTeMDeNTa purAtattva vibhAga, kevala puSTi hI nahIM hotI ki hamAre pUrvaja pUrvIya maNDalako, isa kAryake lie usa manuSyagaNanA karate the, balki isase sthAnapara Avazyaka sahAyatA denekI prAcIna kAlameM uttara-bhAratakI samasta hidAyata kii| janasaMkhyAkA bhI patA cala sakatA hai| koI 7 dinake kaThina parizramake ana isa zilAlekhase purANoM meM varNita, aMdhrantara mahAzaya jAyasavAlajIne misTara vaMzIya tRtIya nRpati, sAtakarNi prathamake pANDeyajIkI sahAyatAse ukta zilA bho itihAsa para prakAza par3atA hai| aura lekhako phirase par3hA; jisakA natIjA sabase bar3I bAta to yaha hai ki isI yaha huA ki aba bahuta kama sthAnoMpara yaha zilAlekhameM sabase pahale murIya-nRpati lekha bhaspaSTa raha gayA hai, aura pahalese bahuta sI bAteM aba isake dvArA adhika (candragupta) ke samvatkA ullekha hai|' bAta huI haiN| isa zilAlekha parase samrAT khAra For Personal & Private Use Only
Page #13
--------------------------------------------------------------------------
________________ ko mahArAja' aGka 3-4] hAthIguphAkA shilaalekh| velakA. jo jIvanavRttAnta* yA itihAsa liyA thaa| yaha kaliMgakA dvitIya rAjamAlUma hotA hai vaha isa prakAra hai:- vaMza hogaa|maury-shaasnke antima samayameM nAma aura upAdhi / cetavaMzI rAjAoMke adhIna kaliMga phira svatantra ho gayA hogaa| isa prakAra isI samrATakA nAma 'khAravela' (saM0 kSAra- tRtIya kaliMga-rAjavaMzameM khAravela hue, aisA mAlUma hotA hai| likhA hai aura sAtha hI ApakI do upAdhiyoMkA bhI ullekha kiyA hai| eka 'aira' ketubhdr| (aila) aura dUsarI 'mhaameghvaahn'| aira zilAlekhakI 11vIM paMktimeM 'ketubhadra' upAdhiko jAyasavAla mahAzaya 'Arya' kA ullekha hai, jo 1300 varSa pUrva vidyazabdase sambaddha batalAte haiN| mAn thA / vaha isI vaMzakA rAjA thaa| isa prakAra IsAke (1300 +160) 1460 vNsh| varSa pUrva ketubhadra rahA hogA / hindU zilAlekhakI prathama paMktise yaha zAta purANoMke anusAra mahAbhArata yuddha IsA. hotA hai ki mahArAja khAravela 'cetarAja' ke 1424 varSa pUrva huA hai| mahAbhAratake ke vaMzameM utpanna hue the| aura antima bhISmaparvameM kaliMga-senAke senAnI ketupaMktimeM unheM rAjarSi vaMza aura kulameM bhadra' kA varNana hai; jI bhImake sAtha utpanna huA prakaTa kiyA hai| isase yaha yuddha meM vIragatiko prApta huA thaa| sambhava patA calatA hai ki khAravelakA vaMza bhAyyA- hai, isI ketubhadrake upalakSyameM khAravelane, vartake kisI prAcIna rAjavaMzakI zAkhA paMkti 11 meM ullikhita, utsava kiyA ho| hogaa| sambhava hai 'aira' zabdakA prAcIna ___ yauvarAjya aura raajyaabhissek| bhAratavarSake prasiddha rAjavaMza 'aila' se sambandha ho, aisA zrIyuta jAyasavAlajI- pandraha varSa kumAra-krIr3AmeM vitAkA mata hai| kara tathA aneka vidyAoMmeM naipuNya prApta zilAlekhakI tIsarI paMktimeM khAra- karake zrIkhAravela 16ve varSa meM yuvarAja velakA tRtIya kaliMga-rAjavaMzameM honA padapara virAjamAna hue aura unhoMne nau batalAyA gayA hai| hindU purANoM ke anu. varSataka yuvarAjake taura para zAsana kiyaa| sAra mahAbhArata-yuddhake samayase 1300 aisA lekhakI dUsarI paMktise mAlUma hotA varSa uparAntataka kaliMga-vaMza calA AyA hai| sAtha hI, yaha bhI jAna par3atA hai ki thA, aura mahApadmake kucha pUrva usakA anta siMhAsana kucha pahale hIse qhAlI thA aura ho gayA thaa| nandavarddhanane kaliMgako 24 varSakI avasthA pUrNa honepara rAjyAjIta liyA thA / maurya-rAjAoke pUrva bhiSekakA samaya niyata ho cukA thA / kaliMga phira svatantra ho gayA thA aura zAyada usa samaya 24-25 varSase pahale azokane use punaH apane adhIna kara rAjyAbhiSeka honekI prathA na rahI ho,aura zAyada yahI vajaha ho ki azoka bhI * isa jIvana-vRttAntake likhane meM hameM sabase adhika rAjyAdhikArI honeke 3, 4 varSa bAda sahAyatA zrIyuta ke0 pI0 jAyasavAlake tadviSayaka nibandha- abhiSikta hue the| se milI hai / ataH hama isake lie unake khAsa taurase khAravela yadyapi jaina the, parantu vaidika AbhArI hai| lekhk| vidhAnoMke anusAra unakA mahArAjyA For Personal & Private Use Only
Page #14
--------------------------------------------------------------------------
________________ jainahitaiSI / bhiSeka huA thaa| isase yaha prakaTa hotA hai ki jainamatake kAraNa prAcIna prathAoM meM bAdhA nahIM par3ane pAtI thI / isa sambandhameM eka bAta aura bhI ullekhanIya hai / vaha yaha ki, zilAlekhakI tIsarI paMkti likhA hai ki "eka puruSayugake lie mahArAjyAbhiSeka pAyA / " prAcIna kAlameM tIna prakArake abhiSeka hote the| puruSayugake lie - arthAt nirvA cita rAjAke jIvana kAlake lie -dvipuruSa yugake lie aura paramparAke lie / rAjamahiSI / sAtavIM paMktise khAravelakI rAja'mahiSIkA nAma 'dhisi' yA 'dhRSTi' milatA hai jo vajrakulakI thI / kaliMgakI janatA / pahale logoMkA yaha mata thA ki prAcIna bhAratameM manuSyagaNanAkI prathA nahIM thI / parantu aba kauTilya ke artha zAstra aura megAsthanIz2ake lekhoMse yaha bAta bhalI bhA~ti siddha ho gaI hai ki maurya - kAlameM rAjanaitika aura Arthika prayo- janase manuSyagaNanA kI jAtI thii| isa zilAlekha se bhI ukta bAtakA samarthana hotA hai| isakI cauthI paMktike anusAra kaliMga rAjyakI janasaMkhyA usa samaya 35 lAkha thI / ur3IsAkI vartamAna janasaMkhyA 50 lAkha hai / khAravelakI rAjadhAnI / zilAlekha meM kaI sthAnoMpara kaliMgakI rAjadhAnIkA varNana hai / usake lie kahIM "kaliMga nagarI" aura kahIM "nagarI " zabdakA prayoga kiyA gayA hai, parantu spaSTa nAma kahIM upalabdha nahIM hotA / aisA jAna par3atA hai ki zilAlekhake samIpa hI kahIM vaha sthita hogii| prAcI [bhAga 15 nadIke taTapara khAravelane eka bhavana banavAyA thaa| hAthIguphA aura dhaulIse kucha dUrapara vartamAna bhuvanezvara ke samIpa, isa nAmakI eka choTIsI nadI hai| dhaulIke samIpa samrAT azokakA tozalIvAlA zilAlekha hai / azokake adhIna kaliMgakI rAjadhAnI tozalI thI / aura khAravelake zilAlekhase yaha prakaTa hai ki usane prAcIna rAjadhAnIkA parivartana nahIM kiyaa| isase spaSTa jAna par3atA hai ki vartamAna dhaulI hI khAravelakI rAjadhAnI thI, aura usa samaya usakA nAma 'tozalI' thA / khAravela digvijaya / sAtakarNi-apane rAjyake dUsare varSa hIse samrAT khAravelane bhArata-digvijaya karanA prArambha kara diyA thaa| zilAlekhakI cauthI paMktise mAlUma hotA hai ki samrATne sAtakarNikI kucha bhI cintA na karake pazcima dezako eka senA bhejI / IsAke 210 yA 213 varSa pUrva pratiSThAna ( vartamAna paiThana) meM brAhmaNa-vaMzIya rAjAoMkA rAjya sthApita huA thaa| usI vaMzake tIsare nRpati sAtakarNi prathamase samrAT khAravelakI muThabher3a huI hogI / mUSika | tadanantara samrATne mUSika nagarapara AkramaNa kiyA / mahAbhArata (bhISmaparva adhyAya 2 ) meM mUSikoMkA vanavAsiyoMke sAtha varNana hai / nATyazAstra ke anusAra kaliMga ke nivAsiyoMke tIna bheda thetozala ( tozalIke nivAsI ), kozala (dakSiNa- kozalake nivAsI) aura mozala ( mUSika ke nivAsI ) / viSNupurANa meM mUSika aura strIrAjyako eka hI rAjyameM sammilita kiyA gayA hai / kAmasUtrake For Personal & Private Use Only
Page #15
--------------------------------------------------------------------------
________________ aGka 3-4 ] anusAra strIrAjya pazcimameM vindhyAcala ke samIpa eka deza thA / ina saba pramANapara vicAra karanese yaha jJAta hotA hai ki mUSika deza paiThAna aura goMDavAnA ke madhyameM, 20 aura 22deg akSAMzoMke antargata hogA / usake bAda kozala deza thA / hAthIguphAkA zilAlekha / rASTrika aura bhojaka / sAtakarNi aura mUSikoMpara vijaya prApta karake khAravela pazcima meM apanI senA le gayA / rASTrikoM aura bhojakone samrAT - ke caraNoMkI vandanA kI - zrarthAt usako svAmI svIkAra kiyA / rASTrika aura bhojaka vartamAna mahArASTra aura barAra prAntoM meM rahate the / azoka ke zilAlekhoMmeM bhI unakA ullekha hai / aitareya brAhmaNake anusAra bhojakoMmeM koI rAjA nahIM hotA thaa| khAravelane apane rAjyake cauthe varSa meM, unake netAoMke chatrAdikoM ko naSTa kara diyA aura use inase bahutasI sampattikI prApti huI / 1 magadhapara AkramaNa / AThaveM varSa khAravelane bar3I dIvAravAle gorathagiripara zrAkramaNa kiyA aura rAjagRhako ghera liyA / vahA~kA rAjA mathurAko calA gayA / sambhava hai, usane kucha kAraNoMse mathurAko apanA sainika kendra banAnA ucita samajhA ho / paMkti 8 kA zeSa bhAga abhItaka par3hA nahIM jA skaa| isalie rAjagRhake isa zrAkramaNakA pariNAma jJAta nahIM hotA / sambhava hai, rAjagRhake rAjAke mathurA cale jAneke kAraNa khAravelako usase yuddha karanekA anukUla avasara prApta na honese usane apanI senA vahA~se haTA lI ho, aura zAyada samucita senA prastuta karaneke hetu vaha phira apanI rAjadhAnIko lauTa yA ho| kucha bhI ho, haveM varSa meM koI yuddhacarcA nahIM suna pdd'tii| dasaveM varSa meM samrATne deza jItanekI icchAse uttarabhAratako prasthAna kiyA / parantu gyArahaveM varSa meM phira kisI yuddhakA ullekha nahIM hai / bArahaveM varSa meM usane uttarApathake rAjAoM meM trAsa utpanna kiyA / aura usake bAda usI varSa vaha magadhake nivAsiyoM meM bhaya utpanna karatA huA, apanI senAko gaGgA pAra le gayA / magadhake rAjA 'vRhaspatimitra' para, jisako puSyamitra bhI kahate haiM, vijaya prApta karake khAravelane 'kaliMga jina' kI mUrttiko usase chIna liyA aura use apane dezameM le AyA / isa mUrttiko nandarAja kaliMgase le gayA thA / magadhakA yaha AkramaNa khAsa taura se ullekhanIya hai / uttarApatha (sImAnta pradeza ) meM vijaya prApta karaneke anantara usane magadha rAjya meM praveza kiyaa| isase yaha patA calatA hai ki magadha rAjyakA vistAra usa samaya sImAnta pradezoMtaka thA / pAtaJjalike anusAra zaka aura yavana zrAyryAvartase bAhara nikAla diye gaye the / puSyamitra ke adhIna zuMga rAjyakI sImA paJjAba se lekara kamase kama aMga (AsAma) taka rahI hogI, kyoMki zilAlekhameM zraMgakI amUlya vastuoMke lAne kI bhI bAta hai / khAravelane uttara-pazcimakI zrorase gaGgA pAra karake rAjagRhapara AkramaNa kiyA hogA, aura aisA karanemeM use do suvidhAe~ thIM / eka to somakI aura pATaliputra bahuta surakSita hai; dUsare usa aura daladala bhI par3ate haiM, jinameM hAthiyoMkA le jAnA kaThina ho jAtA / magadhake isa zrAkramaNamai do bAteM vizeSa dhyAna dene yogya haiN| eka to yaha ki, eka hI varSa ke bhItara khAravelane kaliMga nagarIse prasthAna karake sImAnta pradezoMko For Personal & Private Use Only
Page #16
--------------------------------------------------------------------------
________________ qf jainahitaiSI / jItA tathA vahA~se apanI senA magadha dezameM lAkara pATaliputra para AkramaNa kiyA aura zuMgarAja puSyamitrako parAjita kiyA, aura phira apanI nagarIko lauTakara sundara zikhara nirmANa karAye / aise zIghragAmI vijayI senApatikI 'tulanA nepoliyana bonApArTase kI jA sakatI hai| dUsarI bAta yaha hai ki puSya mitra usa samaya uttara-bhAratakA samrAT thA aura usakA vizAla sAmrAjya thA / aise prasiddha samrATko parAjita karanevAle vijetAkI mahimA kitanI adhika hogI / isa yuddhakA pariNAma yaha huA ki magadhase kaliMga kI mahattA bar3ha gaI / pANDyarAja | isI bArahaveM varSa meM sudUra dakSiNa ke pANDyarAjane bhI hAthI, ghor3e, maNi, motI Adi kI bheMTa khAravelakI sevAmeM bhejI / isa prakAra samrAT khAravela ke adhIna yA usakI prabhutAko svIkAra karanevAle sAmrAjyakI sImA paJjAbase lekara zrAsAmataka aura vindhyAcalase lekara sudUra pANDya dezataka thI / khAravelakA zAsana / 16 varSa hIkI avasthA meM rAjya-pada prApta karake usane zAstrAnusAra apanI prajAko prasanna rakkhA / zilAlekha meM usake kisI prakArake anyAyakA varNana nahIM pAyA jaataa| usake samayameM kaliMgakA pratApa samasta bhAratavarSa meM vyApta ho gayA thA / khAravelane rAjadhAnIko sundara bhavase suzobhita kiyA, vizAla rAjaprAsAda - banavAye, prAcIna mandiroMkA jIrNoddhAra karAyA, prAcIna nandarAjakI banavAI naharako kaliMga nagarI taka pahu~cAyA, aura phavvAroM tathA tAlAbakA punaH saMskAra [ bhAga 15 karAyA, bAga lagavAye aura nagarakI cahAradIvArIkI marammata karAI / * khAravela ne rAjasUya yajJa karake samasta karoMko kSamA kara diyA, aura paura tathA jAnapada nAmnI saMsthAoMko aneka zradhikAra diye / rAjadhAnIkI saMsthAko 'paura' aura grAmoMkI saMsthAko 'jAnapada' kahate the / vartamAna samayameM hama inheM myUnisi pala aura DisTrika-borDa ke nAma se pukAra sakate haiN| zilAlekhase yaha sAfa prakaTa hai ki yuddhake sAtha sAtha kaliMga nivAsiyoMne zAntike sukhakA bhI pUrNa bhoga kiyaa| saMgIta aura vAdyake dvArA sArvajanika manoraJjanakA bhI prabandha thA / isake atirikta yuddhoM meM prApta dhanase kaliMga-rAjya sampattizAlI bhI khUba rahA hogA / isa prakAra khAravela ke sAmrAjyameM sukha, sampatti, vaibhava aura aizvaryakI pracura sAmagrI upasthita thI / sAmAjika dazA / isa zilAlekhameM usa samayake bhAratavarSakI sAmAjika dazAkA sajIva citra vidyamAna hai / yaha bAta dhyAna dene yogya hai ki usa samaya kaliMgakI gaNanA bhAratavarSameM nahIM kI jAtI thii| lagabhaga do zatAbdiyoMke anantara bhAratavarSakI sImA samasta uttara aura dakSiNa dezoMtaka mAnI jAne lagI / jaina dharma | khAravela jainadharmAvalambI thA, parantu vaidika vidhAnAnusAra usakA mahArAjyAbhiSeka huA aura usane rAjasUya yaza bhI kiyA / brahmaNoM kI jAtIya saMsthAoMko usane bhUmi pradAna kI / isase yaha bhalI bhA~ti spaSTa hai ki jainadharmAnuyAyI hote hue prAcIna rASTrIya niyamoMkA pAlana For Personal & Private Use Only
Page #17
--------------------------------------------------------------------------
________________ aGka 3-4 ] purAnI bAtoMkI khoj| .. 8 * karaneke liye use pUrNa svatantratA thii| parAnI bAtoMkI khoj|.. bauddha dharmake anusAra yaha kadApi nahIM ho sakatA thaa| paMkti naM017 meM batalAyA [gatAMkase Age] gayA hai ki khAravela sabhI matokA mAna 4-neminirvANake antima padya / karatA hai / yaha ullekha isa mahAna samrATakI dhArmika sahiSNutAkA acchA dyotaka jainasiddhAntabhavana, zrArAma, saMvat hai| sukha, sampatti aura aizvarya ke sAtha 1727 pauSa kRSNa aSTamI zukravAra kI likhI sAtha khAravelake rAjyameM dhArmika svataM- huI, 'neminirvANa' kAvyakI eka prati hai, ntratA bhI honeke kAraNa, prajAko usa jisake antameM nimnalikhita do padya pAye samaya sonemeM sugandhi milatI thii| jAte haiM: jaba vaha samasta jainetara dharmoM kI pratiSThA bhillo vindhyanage vaNigvara karatA thA, taba jaina dharmakI unnati karanA guNazcebhyAdiketuH surH| * to usakA parama dharma hI thaa| zilAlekha ke cintAyAti khage mahendra anusAra usane pApa aura kSemakI kriyAoM- . sumanA bhUpoparAdirjitaH // .. meM pravRtta pApajJApakoM ko bhI rAjyakI ora so'vyAdacyutanAyako se sahAyatA pradAna kI thI, aura suyogya bhramaNoM ke nimitta ekasaMghAyana bhI nirmANa narapatiH svAdi pratiSTho'pyaha. . karAyA thaa| . mindro yazcajayantake suramagadha para AkramaNa karake vaha vahA~ varo nemIzvaraH pAtuvaH / / 86 // se kaliMga-jinakI mUrtiko bhI lauTA ahicchatrapurotpanna lAyA thA jisako nandarAja kaliMgase le - praagvaattkulshaalinH| gayA thaa| yaha bhI jainadharmakI sevA thii| chAhaDasya sutazcakre zilAlekha khAravelake zAsanake terahuve varSa para samApta ho jAtA hai| usa . prabaMdhaM vAgbhaTaH kaviH / / 87 // samaya khAravelakI avasthA 37 varSakI ye donoM padya bambaIke nirNayasAgara thii| parantu svargApurI ( yA maJcapurI) ke presa dvArA san 1866 kI chapI huI pratiyoMzilAlekhameM yaha likhA hai ki isa lekha meM nahIM haiM / jAna par3atA hai, jisa hastako vartamAn samrAT khAravelakI pATa likhita pratiparase ukta presane yaha prantha mahiSI, (sambhavataH dhRSTI) ne khudavAyA / chApA hai, usameM yaha donoM padya nahIM hoNge| hai| isa lekhakI bhASA, khaMDagirivAle aura bhI aisI aneka pratiyA~ haiM jinameM ye zilAlekhakI bhASAse, 30-40 varSa bAda- padya nahIM pAye jAte aura yaha saba lekhakoMkI mAlUma hotI hai| isaliye sambhavataH kI kRpAkA phala hai| vAstavameM, ye donoM kamase kama 67 varSakI Ayutaka khAravela padya neminirvANake antima padya mAlUma ne avazya rAjya kiyA hogaa| aura isa hote haiN| ina padyoMmeMse pahalA padya nemIprakAra IsAke 130 varSa pUrvataka avazya zvarake pUrvabhavoMkA smaraNa karate hue isa mahAn samrATakA rAjyazAsana rahA granthake upasaMhAra aura antamaGgalakA hogaa| (apUrNa) sUcaka hai; aura dUsare padyameM granthakartA kavi vAgbhaTane apanA saMkSipta paricaya For Personal & Private Use Only
Page #18
--------------------------------------------------------------------------
________________ jnhitaissii| [bhAga 15 diyA hai, jisase mAlUma hotA hai ki kavi- TIkA kI * prastAvanAmeM tattvArtha sUtrakI kI janmabhUmi 'ahicchatrapura' * thI, ve utpatti jisa prakArase batalAI hai usakA 'prAgvATa' vaMzameM utpanna hue the aura unake saMkSipta sAra isa prakAra hai--"saurASTra pitAkA nAma 'chAhar3a' thaa| nambara 7 dezake madhya Urjayantagirike nikaTa girivAlA dUsarA padya paM0 daurbali jinadAsa nagara (jUnAgar3ha ?) nAmake pattanameM AsannazAstrIke bhaNDArakI eka pratimeM bhI pAyA bhavya, svahitArthI, dvijakulotpanna, zvetA. jAtA hai, parantu usakA pATha, jaisA ki mbara-bhakta aisA 'siddhayya' nAmakA eka vaha eka bAra jainahitaiSImeM prakAzita vidvAn zvetAmbaramatake anukUla sakala huA thA, + kucha spaSTa aura azuddha jAna zAstrakA jAnanevAlA thaa| usane 'darzanapar3atA hai| usameM 'prAgvATakula' ke sthAnameM jJAna cAritrANi mokSamArgaH' yaha eka sUtra '."bhaTakula' aisA kucha aspaSTa aura banAyA aura use eka pATiye para likha apUrNa pATha hai| sAtha hI 'chAhaDasya' ke chodd'aa| eka samaya caryArtha zrIgRdhrapiJchAsthAnameM 'chAdasya' g2alata likhA hai aura cArya 'umAsvAti' nAmake dhAraka munivara usase tIsare caraNa meM eka akSara bhI kama vahA~ para Aye aura unhoMne AhAra leneke ho gayA hai / isI pAThake AdhAra para pazcAt usa pATiyeko dekhakara usameM ukta zrIyuta paM0 nAthUrAmajI premIne usa samaya sUtrake pahale 'samyak' zabda jor3a diyaa| pranthakartAko 'chAda' kA putra prakaTa kiyA jaba vaha (siddhayya nAmakA) vidvAn bAharase thA, jo ki aba, zuddha pAThake sAmane Ane- apane ghara AyA aura usane pATiye para para sAfa taurase 'chAhaDa' kA putra mAlUma 'samyak' zabda lagA dekhA to usane prasanna hotA hai| isa granthakartAkA vizeSa iti- hokara apanI mAtAse pUchA ki, kisa hAsa mAlUma honekI z2arUrata hai| sAtha hI, mahAnubhAvane yaha zabda likhA hai| mAtAne kucha prabala pramANoM dvArA yaha bhI nizcita uttara diyA ki eka mahAnubhAva nirgranthAhonekI z2arUrata hai ki 'vAgbhaTAlaGkAraH cAyane yaha banAyA hai| isa para vaha giri aura isa granthake kartA donoM eka hI aura araNyako DhU~r3hatA huA unake Azramavyakti the yA bhinna bhinna aura kisa sampra. meM pahu~cA aura vahA~ bhaktibhAvase namrIbhUta dAyase sambandha rakhate the| abhItaka isa hokara ukta muni mahArAjase pUchane lagA viSayameM, kAvyamAlAke sampAdaka Adi ki, AtmAkA hita kyA hai (yaha prazna dvArA jo kucha likhA gayA hai vaha paryApta aura isake bAdakA uttara pratyuttara prAyaH nahIM hai| saba vahI hai jo 'sarvArthasiddhi' kI prastA5-tattvArtha satrakI utptti| vanAmeM zrIpUjyapAdAcAryane diyA hai|) munirAjane kahA 'mokSa' hai| isa para mokSaumAkhAtike tattvArtha sUtra para 'tattva tattva kA svarUpa aura usakI prAptikA upAya ratnapradIpikA' nAmakI eka kanaDI TIkA pUchA gayA, jisake uttararUpameM hI isa bAlacandra munikI banAI huI hai, jise granthakA avatAra huA hai| 'tattvArthatAtparyavRtti' bhI kahate haiN| isa isa taraha eka zvetAmbara vidvAnke dekho jainahitaiSI bhAga 11 aMka 7-8 / praznapara eka digambara AcArya dvArA isa +Adhunika rAmanagara jo barelIse prAyaH 20 molake yaha TIkA bArAka jaina siddhAntabhavana meM devanAgarI phAsalepara hai| akSaroM meM maujUda hai| For Personal & Private Use Only
Page #19
--------------------------------------------------------------------------
________________ aGka 3-4] purAnI bAtoMkI khoj| tatvArthasUtrakI utpatti huI hai, aisA ukta . saMbhava hai ki isa mUlako* lekara hI kathAnakase pAyA jAtA hai| hama nahIM kaha kisI dantakathAke AdhArapara ukta kathAsakate ki utpattikI yaha kathA kahA~taka kI racanA kI gaI ho; kyoMki yahA~ praznaThIka hai| para itanA z2arUra hai ki yaha kathA kartA aura prAcArya mahodayake jo vizeSayA sAta sau varSase bhI adhika purAnI hai; diye gaye haiM prAyaH ve saba kanar3I TIkAmeM kyoMki ukta TIkAke kartA bAlacaMdramuni bhI pAye jAte haiN| sAtha hI, praznottarakA vikramakI 13vIM zatAbdIke pUrvArdhameM ho DhaMga bhI donoMkA eka hI sA hai| aura gaye haiN| unake guru 'nayakIrti' kA dehAnta yaha bhI saMbhava hai ki jo bAta sarvArthazaka saM0 1068 (vi0 saM0 1234) meM siddhi meM saMketa rUpase dI gaI hai vaha bAlahuA thaa| candra muniko guru paramparAse kucha - mAlUma nahIM ki isa kanar3I TIkAse vistArake sAtha mAlUma ho aura unhoMne pahaleke aura kisa graMthameM yaha kathA pAI use lipibaddha kara diyA ho; athavA jAtI hai| tatvArthasUtrakI jinatI TIkAe~ kisI dUsare hI granthase unheM yaha saba isa samaya upalabdha haiM unameM sabase purAnI vizeSa hAla mAlUma huA ho / kucha ho, TIkA 'sarvArthasiddhi' hai / parantu usameM bAta naI hai jo abhItaka hamAre tathA yaha kathA nahIM hai| usakI prastAvanAse bahutoMke jAnane meM nahIM AI thI aura sirpha itanA hI pAyA jAtA hai ki kisI isase tatvArthasUtrakA saMbandha digambara vidvAnke praznapara isa mUla grantha (tatvArtha- aura zvetAmbara donoM hI sampradAyoMke sUtra) kA avatAra huzrA hai| vaha vidvAn sAtha sthApita hotA hai| sAtha hI, yaha kauna thA, kisa sampradAyakA thA, kahA~kA bhI mAlUma hotA hai ki usa samaya donoM rahanevAlA thA aura use kisa prakArase sampradAyoMmeM Ajakala jaisI khIMcAtAnI pranthakartA prAcArya mahodayakA paricaya nahIM thI aura na eka dUsareko ghRNAkI tathA samAgama prApta huA thA, ina saba dRSTise dekhatA thaa| (kramazaH) bAtoMke viSayameM ukta TIkA mauna hai| yathA kazcidbhavyaH pratyAsannaniSThaH prajJAvAn * 'svahitamupalipsurvivikte paramaramye bhavyasatvavizrAmAspade kvacidAzramapade munipariSaNmadhye sanniSaNNaM mUrtamiva mokSamArgamavAgvisarga vapuSA nirUpayantaM yuktyAgamakuzalaM parahitapratipAdanakakAryamAryaniSevyaM nirgranthAcAryavaryamupasadya savinayaM pari. pRcchatisma, bhagavan kiM khalu AtmanohitaM * zrutasAgarI TIkAmeM bhI isI mUlakA prAyaH atusyAditi / sa Aha mokSa iti / sa eva saraNa kiyA gayA hai aura ise sAmane rakhakara hI anyakI punaH pratyAha kiM svarUpo'sau mokSaH kazcAsya utthAnikA likhI gaI hai| sAtha hI, itanA vizeSa hai ki prAptyupAya iti / AcArya Aha......" usameM praznakartA vidvAnkA nAma 'dvaiyAka' adhika diyA hai| kanar3I TIkAvAlI aura bAteM kucha nahIM dii| yaha TIkA ..dekho zravaNa velkolastha zilAlekha naM0 42 / kanar3I TIkAse kaI sau varSa bAdakI banI huI hai| For Personal & Private Use Only
Page #20
--------------------------------------------------------------------------
________________ 22. jainhitaissii| [bhAga 15 * vizeSa anusandhAna / Takakavicaritrake karttAne inheM 'samudAyakara mAghanandi likhA hai aura inakA samaya I0 san 19260 diyA hai / isase yaha grantha 'duSprApya aura alabhya jaina grantha' nAma- vikramakI 13 vIM yA 14 vIM zatAbdIkA ke zIrSakake nIce hamane abataka jitane banA huA mAlUma hotA hai| inhIM mAghagranthoMkA paricaya diyA hai unameMse jo nandi kI banAI huI 'zAstrasAra samuzcaya' prantha pArAke jainasiddhAntabhavanakI sUcIse 'nAmaka granthakI eka karNATakI TIkA bhI . sambandha rakhate haiM unake viSayameM anu- hai jo chapa cukI hai| sandhAna karanepara jo kucha vizeSa hAla pramANalakSaNa / mAlUma huA hai vaha pAThakoMke avalokanArtha nIce prakaTa kiyA jAtA hai: __ isa nAmakA jo grantha bhavanakI sUcI meM naM. 522 para diyA hai vaha atyanta jIrNa-... amRtaashiiti| zIrNa avasthAmeM hai| usake patroMkI saMkhyA ... yaha prantha saMskRta hai, prAyaH upadezI 55 nahIM balki 80 se bhI adhika hai| hai, dhyAnakA bhI isameM kucha kathana hai, / kucha kathana hai, parantu zurUke aura antake kucha patra nahIM yogIndradeva prAcAryakA' banAyA huA hai haiM jinase maMgalAcaraNa aura prazastikA aura jainasiddhAntabhavanameM maujUda hai| sUcImeM patA calatA kitane hI patra TUTa rahe haiM 'amRtIzinI aisA nAma galata chapA hai / aura jagaha jagahase kucha khaNDita bhI ho. . isakI padya-saMkhyA 82 hai| kanaDIse deva- rahe haiN| granthako pUrA dekhanekA abhItaka nAgarI akSaroM meM aba isakI kApI bhI ho avasara nahIM milA, isase na to yaha avasara nahIM mila gaI hai aura mANikacandra granthamAlAmeM mAlUma ho sakA ki grantha kaunase prAcArya: isake chapAye jAnekA vicAra hai| isameM kA banAyA huA hai aura na granthake nAmakaI padya dUsare prAcAryoMke granthose saMgraha kA hI granthaparase kucha spaSTIkaraNa ho kiye gaye haiM aura kaI prAcAryoke nAma skaa| hA~, itanA z2arUra mAlUma huA hai bhI una padhoMke sAtha diye haiM; jaise jaTA - ki yaha ucca koTikA koI nyAyagrantha hai| siMhanandyAcArya, akalaMkadeva aura vidyA isa nAmakA grantha akalaMkadevakA banAyA nanda svaamii| huzrA maisUrakI sarakArI lAibrerImeM maujUda maaghnndishraavkaacaar| hai jisakI kApI karAkara bhijavAneke __ bhavanakI sUcI meM ise bhASAkA grantha lie hamane maisUrake bhAiyoMse prArthanA kI likhA hai parantu yaha prAkRta na hokara thii| parantu kheda hai ki abhItaka usapara saMskRtamizrita kanaDI bhASAkA grantha hai| kucha bhI dhyAna nahIM diyA gayA ! hama aba isake maMgalAcaraNameM bhI 'vakSyekarNATa. isake lie zrImAn seTha vardhamAnappAjIse bhASayA' ye zabda sAfa diye haiN| zrIkunda- prArthanA karate haiM ki vaha lAibrerIse ukta kundAcAryase pahale honevAle mAghanandI granthakI kApI karAkara use mANikacandra prAcAryakA banAyA huA yaha grantha nahIM hai, granthamAlAke mantrI sAhabake pAsa bambaI balki isake kartA dUsare hI mAghanandI haiM yA hamAre pAsa zIghra bhijavA deveM, jisase jo kumudendu (kumudacandra) bhaTTArakake usakA uddhAra aura pracAra ho ske| ziSya aura udayenduke prazibhya the| karNA- kApIkI ujarata dI jaaygii| For Personal & Private Use Only
Page #21
--------------------------------------------------------------------------
________________ vizeSa anusandhAna / jinendra devAcAryakA, isa viSayameM sirpha ... siddhAntasAra / itanA batalA denA kAfI hogA ki mUla isa nAmake jo tIna grantha bhavanakI granthameM 'jiNaindeNa' aisA pATha hai aura sUcImeM diye hue haiM unameM se jisakA kartA usake TippaNake taura para 'jineMdradevAcAryabhaTTArakasakAlakIrti likhA hai vaha 'siddhA. nindagatAH' aisA artha sUcita kiyA hai| ntasAra' nahIM, kintu usakA nAma kanar3I TIkAvAlI pratike mUlameM 'jina'siddhAntasAradIpaka' hI hai, jaisA ki candreNa' pATha diyA hai, parantu arthameM vahI hamane pahale sUcita kiyA thaa| dUsarA 'jineMdradevAcArya' nAma sUcita kiyA hai| prantha jo jinendradevAcAryake nAmase pahale aura saMskRta TIkAmeM mUla pATha vahI pranthake nIce diyA hai, vaha vahI prAkRta 'jiNaindeNa' rakkhA hai aura usakA artha jisakA maMgalAcaraNa hamane seTha 'jinacandranAnA siddhAntagranthavedinA' mANikacandra ke 'prazastisaMgraha' rajisTarake diyA hai| ina saba ullekhoM para vicAra adhAra para uddhRta kiyA thaa| parantu isakI karate hue, hamArI rAyameM, granthakartAkA gAthA-saMkhyA 77 ke sthAnameM 80 hai| tIsarA nAma jyAdAtara 'jinacandra' hI pratIta prantha bhI yahI prAkRta grantha hai jo kanaDI hotA hai / astu; bhavanake ye saba grantha usa akSaroMmeM likhA huA hai| hA~, isake sAtha siddhAntasAra nAmake tarka granthase bhinna prabhAcandrakI banAI huI kanaDI TIkA haiM jisakA ullekha zrIjayazekhara surine adhika lagI huI hai| sUcImeM isakI apane 'SaDdarzana samuccaya' nAmake granthameM bhASA saMskRta galata dI hai aura patra- kiyA hai aura jisakI khojake lie hI saMkhyA bhI 40 ke sthAnameM 143 g2alata darja vaha noTa likhA gayA thaa| isa tarka grantha kI hai| isa granthakI eka saMskRta TIkA kA patA lagAte hue hameM mUDabidrIke . bhI hAlameM bhavanako upalabdha huI hai paMDuvasti bhaMDArakI sUcI parase yaha mAlUma jo mANikacandra granthamAlAmeM prakAzita hai ki vahA~ 'siddhAntasAra pramANa, " hone yogya hai / yaha TIkA kisakI banAI nAmakA eka saMskRta grantha hai, jisakI huI hai, isakA yadyapi abhItaka ThIka zloka-saMkhyA 700 (sAta sau) hai aura jo nizcaya nahIM huA, to bhI TIkAkArake 'bhAvasena' munikA banAyA huA hai| nimnalikhita maMgalAcaraNaparase aisA granthake nAmake sAtha 'pramANa' zabda lagA qhayAla utpanna hotA hai ki zAyada yaha honese sApha jAhira hai ki yaha tarka grantha TIkA zAnabhUSaNa bhaTTArakakI banAI huI hai hai aura 'bhAvasena' muni bhI bahuta bar3e jo ki vikramakI 16 vIM zatAbdImeM ho tArkika vidvAn hue haiM, isaliye bahuta karake gaye haiM : yaha digambaroMkA vahI tarka-grantha jAna par3atA zrIsarvazaM praNamyAdau hai jise jayazekhara sUrine jayalakSmIko lakSmIvIrendrasevitaM / dilAnevAlA paramakarkaza tarkagrantha prati pAdana kiyA hai| ataHmANikacandra granthabhAdhyaM siddhAntasArasya mAlA aura bhavanake maMtrI sAhavAnako vakSye jJAnasubhUSaNam // 1 // yaha grantha ukta bhaNDArase nakala karAkara prAkRtakA yaha siddhAntasAra grantha zIghra ma~gAnA cAhie aura isakA jaldI 'jinacandra' kA banAyA huA hai yA ki uddhAra karanA caahie| For Personal & Private Use Only
Page #22
--------------------------------------------------------------------------
________________ jainhitaissii| [bhAga 15 rtrmaalaa| sUcI meM 1002 nambaravAle pranthakI bhASA jo saMskRta likhI hai vaha g2alata hai| yaha yaha zrAvakAcAra viSayakA eka choTA mUla prAkRta grantha kanar3I TIkA sahita hai| sA, 67 zloka parimANa acchA saMskRta isakI patra-saMkhyA 140 hai, sUcImeM vaha prantha hai| granthake antima padyameM 'sa zuddha- 262 g2alata darja huI hai| isI taraha 1001 bhASano nUnaM zivakoTitvamApnuyAt' yaha nambaravAleM granthakI patrasaMkhyA bhI sUcImeMvAkya uttarArdha rUpase diyA hai aura isake kI jagaha 14 galata darja hai| yaha prati bAda "itizrI samantabhadrasvAmiziSyaziva- adhUrI hai| tIsarA 1003 nambaravAlA grantha koTyAcArya viracitAratnamAlAsamAptA" abhItaka bhavanameM milA nahIM / parantu jahA~ yaha samAptisUcaka vAkya hai| isase yaha taka hama samajhate haiM, vaha nemicandrakI isI grantha svAmisamantabhadrake ziSya zivakoTi tribhaMgIkA, naM0 1002 ke sadRza, kanar3I , prAcAryakA banAyA huA mAlUma hotA hai| TIkAvAlA grantha gommaTasArake kartA nemina . pranthake maMgalAcaraNameM vIra bhagavAna aura candrAcAryakA banAyA huA hai aura isakI anekAttamaya ahadvacanake bAda sirpha kitanI hI gAthAe~ gommaTasArameM bhI jyoMsiddhasena bhaTTAraka aura svAmisamanta- kI tyoM pAI jAtI haiN| cauthA 'tribhaMgI' bhadrakI hI stuti kI gaI hai| ye donoM grantha jo devanAgarI lipimeM hai aura jise stutiyA~ isa prakAra hai: sUcImeM zrIkanakanandIkA banAyA huA sadA'vadAtamahimA. likhA hai, vaha vAstavameM kaI tribhaMgiyoMkA . - sadA dhyAnaparAyaNaH / eka saMgraha hai, usameM ukta nemicandrakI bhI misena munirjIyAd tribhaMgI haiM aura kanakanandIkI tribhaMgIke do pATha haiM jinameMse ekame 4= aura dUsare . bhaTTAraka padezvaraH // 3 // meM 52 gAthAe~ haiM / kanakanandIkI yaha svAmI samantabhadro tribhaMgI maMgalAcaraNa aura prazasti sahita __ me'harnizaM mAnase'naghaH / gommaTasArake karmakAMDameM jyoMko tyoM udtiSThatAjjinarAjodya dhRta kI gaI hai aura ise ukta granthakA cchAsanAmbudhicandramAH // 4 // tIsarA adhikAra banAyA gayA hai| sirpha isa granthakI, kanar3I lipiparase, deva- E yA 12 gAthAe~ chor3I gaI haiM aura kucha nAgarI akSaroMmeM presa kApI tayyAra karA gAthAoMkA krama bhI badalA gayA hai / lI gaI hai aura aba yaha grantha mANikacandra prazastikI ve gAthAe~ jo gommaTasArameM granthamAlAmeM chapa jaaygaa| bhI jyoMkI tyoM uThAkara rakkhI gaI haiM, tribhNgii| isa prakAra haiM: vara iMdaNaMdiguruNo pAse ' 'tribhaMgI' nAmake jina cAra granthokA ullekha bhavanakI sUcI parase kiyA gayA .. soUNa sayalasiddhataM / thA, unameMse 1001 aura 1002 nambarake ye sirikaNayaNaMdiguruNA donoM grantha eka hI granthakartA nemicandra __ sattaTThANaM samuddiDaM // AcAryake banAye hue haiM, donoMkA mUla jaha cakkeNa ya cakkI eka hI hai aura vaha prAkRta bhASAmeM hai| chakkhaMDa sAhiyaM aviggheNa / For Personal & Private Use Only
Page #23
--------------------------------------------------------------------------
________________ sikhavara tt| taha bhaicakeNa mayA siddhavara kUTa / __ chakkhaMDaM sAhiyaM sammaM // (le0 zrIyuta bhagavanta gaNapati goiliiy|) isase pAThaka samajha sakate haiM ki gommaTasAra kitanA adhika saMgraha grantha siddhavarakI hI asIma punItatA,hai, jaisA ki hamane pahale bhI eka bAra pAtakIko khIMca le AI idhara; sUcita kiyA hai| prastu; aisI hAlatameM maiM nahIM pAyA na merA doSa hai, . kanakanandIkI tribhaMgIke nAmase jo patra- . he acala ! he zaila ! he sAraMgadhara! , saMkhyA (73) aura zloka saMkhyA (1400) sUcImeM dI hai, vaha galata hai / kanakanandIkI phira bhalA kyoM mauna hai dhAraNa kiyA ? yaha tribhaMgI bhI mANikacandra granthamAlA- socate ho kyA ki hU~ maiM pAtakI ? meM chapa jAnI cAhiye, jisase mUla grantha hAya tuma hI socane jaba yo lageapane asalI rUpameM vidvAnoMke sAmane mana to kamI kalimeM rahI kisa bAtakI ? rahe aura gommaTasArake adhyayana karanecAloko bhI chUTe hue pokA sambandha 'maunakI kucha dUsarI hI bAta hai, milAnese kucha vizeSa anubhava ho ske| giri ! na tuma tyoM socate hoge are; (kramazaH) yAda kyA to pUrva dina haiM bhA rahe- . garva mizrita saukhya zrI AzA bhre| jaba ki munigaNa Thaura Thaura virAjake, ___yA khar3e ho yoga the karate rhe| karate haiN| aura phira upadeza de cirasukha bhare, .. vizvake vikarAla dukha harate rhe| (bhIyuta bhagavanta gaNapati goiliiy|) to unhIMke virahameM yA dhyAnameMtyAga sadA tuSa dhAnya samAna . mahA cirasatya gahA karate haiN| isa taraha ekAntameM ekAgra hokoI suno na suno hama santata . dhyAna kyA tuma kara rahe aAnandase ? . hI vaha satya kahA karate haiN| dhanya girivara siddhivara! tuma dhanya ho| doSa nahIM, phira bhI ha~sake sabakI phaTakAra sahA karate haiN| yA ki unakI svArthaparatA para tumheM.. jAtihitaiSitAmeM dina rAta __ he nirAzrita tyakta giri ! kucha kheda hai? lage bina svArtha rahA karate haiN| to vicAroM nitya hotA vRkSakA vihaga dalase uSAmeM viccheda hai| para viTapa to nitya ha~satA khelatA, .. aura hara hara gIta gAtA sarvadA; candrikAke sAtha karatA moda hai, haina hotA mana dukhameM ekadA / For Personal & Private Use Only
Page #24
--------------------------------------------------------------------------
________________ (=) aura to phira socate ho kyA bhalA ? pUrva vaibhava ? Aja bhI vaha kama nahIM, isa tumhArI dhUlikA kaNa eka bhI - vizvakI sampattise maulika kahIM / ( ha ) satya hai vaha puNyakAla na aba rahA, vRkSa bhI tumapara na utane haiM bhale : aura phira ve phala phalAte haiM nahIM, RtumeM kyoM phUlane phalane cale ? ( 10 ) bAta RSiyoMkI kinAre hI rahI, zrAja utane vihaga kyA basate yahA~ ? indrakA AnA tumheM aba svapna hai, patita pApI bhI are Ate kahA~ ? ( 11 ) ro diye khag2akI cahaka ke byAjase, ; zAnta ho he siddhivara ! DhArasa dharo narmadA bhI hai tumhAre duHkhase, duHkhinI, kucha dhyAna usakA bhI karo / ( 12 ) narmadA to Aja bhI rotI huI priya tumhAre pUrva vaibhavakI kathAkaha rahI hai, baha rahI bana mantharA, sAntvanA de bolatI " yaha dukha vRthA / " ( 13 ) narmade ! tU kauna hai ? kaha to tanika, kAma tere haiM alaukikatA bhare; parikramA detI udhara zrakArakI, idhara inake caraNa meM mastaka dhare / ( 14 ) kyA rahI dRSTAnta hai dikhalA rahI ekase ho ubhaya dhArA tU yahA~ ; "jaina vaiSNava Adi saba hI eka haiM, eka ugama, eka mukha sabakA vahA~ / " ( 15 . ) bheda mata rakkho anAdara mata karo tuma kisIse dharmake hita mata lar3o ; 9 jainahitaiSI / [ bhAga -25 " svIyako jAno ucita unnati karo, burA kahane meM kisIke mata par3o / ( 16 ) siddhivara ! gAzro yahI aba bhAvanA "vIra prabhu sA zIghra hI avatAra ho : svArtha, hiMsA dUra ho jAveM sabhI,viSamatAkA aba na kucha vyavahAra ho / ( 17 ) muni vahI ghUmeM punaH isa dezameM, - zAnti sukhakA phira vahI vistAra ho; dAnavI durbhAva sAre naSTa hoM mukta hoM hama, dezakA uddhAra ho / " pratimA ke lekhapara vicAra | brahmacArI zItalaprasAdajIne dehalI, seThake kUceke jainamandirakI eka pratimAkA lekha apane jainamitrake gatAGka naM0 = meM prakAzita kiyA hai aura usake sambandha meM yaha likhakara ki "isameM jo saMvat 46 hai vaha yadi vikrama saMvat mAnA jAya to yaha pratimA sAr3he unnIsa sau varSakI prAcIna hai, " itihAsajJa vidvAnoM ko usapara vicAra karanekI preraNA kI hai / ataH hama usapara apane vicAra nIce prakaTa karate haiM / brahmacArIjIko cAhie ki ve inheM apane pAThakoMpara bhI prakaTa kara deveM, jisase vyartha hI kisI prakArakA koI bhrama phailane na pAve / pratimAkA ukta lekha, jisakI zrATha paMktiyA~ haiM, do bhAgoM meM vibhAjita kiyA jA sakatA hai| pahale bhAgakI cAra paMktiyoMmeM una 'sahasrakIrti' munikI vaMzaparamparAkA ullekha hai jinake upadezase yaha pratimA sthApita athavA pratiSThita karAI gaI hai| sAtha hI, usake isa tarahapara sthApita tathA pratiSThita kiye jAnekA For Personal & Private Use Only
Page #25
--------------------------------------------------------------------------
________________ pratimAke lekhapara vicAra / samaya bhI diyA hai, jo vidAdagrasta hai|' kundAcAryakI prAnnAyameM ho.gaye haiN| paM0 dUsare bhAgakI zeSa cAroM paMktiyoM meM una medhAvIne vi0 saM0 1516 meM eka dAna. gRhasthoMkA paricaya hai jinhoMne ukta muni- prazasti banAI thI jo mUlAcArako vasu. ke upadezase isa pratimAko sthApita nandivRttikI usa pratimeM lagI huI hai athavA pratiSThita karAyA aura jo nitya jisakA ullekha piTarsana sAhabane apanI isakI pUjA-vandanA kiyA karate the| aiti- dvitIya ripoTake pRSTha 136 para kiyA hai| hAsika nirNayake lie lekhakA pahalA saMvat 1516 meM usI dAtArakI tarafase bhAga sabase adhika z2arUrI aura mukhya hai. phira eka dUsarA grantha dAna kiyA gayA aura isalie use hama jyoMkA tyoM nIce jisakA nAma 'trailokAprajJapti' hai| usake uddhRta karate haiM : sAtha bhI vaha dAnaprazasti jur3I huI hai aura ... "saMvat 49 varSe jeSTha badI 6 badhavAre jisakA ullekha piTarsana sAhabane apanI zrImUlasaMghe naMdyAmnAe dhavalAkAra gaNe cauthI riporTa meM kiyA hai| isa dAnasarasvatIgacche zrIkuMdakaMdAcAryAnvaye bha. prazasti meM bhI paM0 medhAvIne, jinakA dUsarA padmanaMdidevA tatpaTTe bha0 zrIzubhacaMdradevA nAma 'mIhA' thA, apane guru jinacandrake tatpaTTe zrIjinacaMdrAnAye munizrIsahasrakIrti sambandhameM yahI sUcita kiyA hai ki ve upadezAt / " una zubhacandrAcArya ke pahapara pratiSThita hue the joki padmanandike paTTadhara the| yathAHlekhake isa aMzase yaha bilkula spaSTa athazrImUlasaMghe'smin hai ki muni sahasrakIrti una zrIjinacandrakI mAnAryameM the jo ki bhaTTAraka padmanaMdi . naMdisaMghe'naghejani / ke paTTadhara zrIzubhacandrAcAryake paTTapara balAtkAragaNastatra pratiSThita hue the| aba dekhanA yaha hai ki gacchaH sArasvatastvabhUt // 11 // ukta 'zrIjinacandra bhaTTAraka' kaba hue haiN| tatrAjani prabhAcandraH unakA nizcita samaya mAlUma honepara suuricndraajitaaNgjH| .. lekhakA saba hAla khula jaaygaa| darzanajJAnacAritra paNDita medhAvI (mIhA) kA banAyA tapovAryasamanvitaH // 12 // dumA 'dharmasaMgraha zrAvakAcAra' nAmakA zrImAn babhUva mArtaDaeka grantha hai jo ki vikrama saMvat 541 statpaTTodaya bhUdhare / meM banakara samApta huA hai| isakI prazasti padmanaMdI budhAnaMdI meM pranthakartAne apaneko 'jinacandra' kA ziSya likhA hai aura yaha prakaTa kiyA hai tamacchedI muniprabhuH // 13 / / ki ye jinacandra zrIzubhacandrAcAryake paTTa- tatpaTTAmbudhisaJcAndraH para pratiSThita hue the aura zubhacandrAcArya zubhacandraH staaNvrH| / una padmanandike paTTadhara the jo zrIkunda- paMcAkSavanadAvAgniH kaSAyakSmAdharAzaniH // 14 // * yaha 'balAtkAra' honA cAhie; kyoMki isa gakhakA ThIka nAma yahI hai| sambhava hai ki presakI galatIse aisA tadIya paTTAmbara bhAnumAlI ....... azuddha rUpa chapA ho| kSamAdi naanaagunnrtnshaalii| .. For Personal & Private Use Only
Page #26
--------------------------------------------------------------------------
________________ Ee [ bhAga 15 bhaTTAraka zrIjinacaMdranAmA pratimAko prAcIna banAkara adhika dhana saiddhAntikAnAM bhuviyostisImA || 15 || lenekI gurajase use kisI prakAra dUra + kiyA hai / parantu yaha bAta pratimAkI gaurase jA~ca karane para mAlUma ho sakatI hai / ukta ke dUra kiye jAnekI hAlata meM 'saMvat' ke bAda kucha sthAna khAlI hogA / aura yadi aisA nahIM hai to samajhanA cAhiye ki 15 kA zraGka utkIrNa honese raha gayA hai| aura yaha to kaha nahIM sakate ki usa vakta zradhA saMvat likhanekA bhI rivAja thA, jaisAki zrAjakala a~grejIkA san prAyaH zrardharUpase likhA jAtA hai-- 1620 ko 20 likhate haiM--kyoMki isa prakArake rivAjakA dUsarA koI udAharaNa usa vaktakA dekhane meM nahIM zrAtA / x x tatputro jinacaMdrasya pAdapaMkaja SaTpadaH / mahAravyaH paMDitastvasti zrAvakavratabhAvakaH ||25|| jainahitaiSI / x iNDiyana eNTikverImeM nandisaMghakI jo paTTAvalI prakAzita huI hai usameM bhI jinacandra kI yahI guruparamparA dI hai aura sAtha hI unake paTTapara pratiSThita honekA saMvat bhI 1507 diyA hai / aura bhI kaI jagaha isa guruparamparAkA ullekha hai / ina saba pramANoMse sApha jAhira hai ki pratimA ke lekhoMmeM jina zrIjinacandrakA ullekha hai ve vahI jinacandra haiM jo paM0 meghAvIke guru the aura unakA astitvakAla vikramakI 16vIM zatAbdI hai / aura isalie unakI zranAyameM honevAle sahasrakIrti yA to unake samakAlIna the aura yA unase bhI kucha pIche hue haiN| jyAdAtara khayAla to yahI hotA hai ki ve jinacandrake ziSyoM meM the; nahIM to ve apane nAmase pUrva apane gurukA nAma jarUra usa lekha meM likhAte / aisI hAlatameM ukta lekha kA saMvat 46 galata hai, yaha kahane meM jarA bhI saMkoca nahIM hotaa| hamArI rAyameM vaha saMvat 1546 hogA / 'saMvat' zabda ke bAda 15 kA zraMka yA to ghisa gayA hai yA usa kAbulIne, jisase bahuta rupayA dekara pratimA kharIdI gaI hai, * - dekho jainasiddhAnta bhAskara kiraNa 4 pRSTha 76 / * jinacandra bhaTTArakake bahutase ziSya the, aisA ukta dAna prazastise mAlUma hotA hai| usameM kuchake nAma diye haiM aura zeSako 'anye ca dazadharmadharA varA:' ina zabdoMke dvArA sUcita kiyA hai| ina zabdoMmeM ve ratnakorti bhI dAkhila haiM jinakA ullekha dharmasaMgraha zra0 meM khAsa taura se kiyA gayA hai| eka bAta yahA~ para aura bhI prakaTa kara denekI hai; aura vaha yaha hai ki iNDiyana peMTikverI meM prakAzita nandisaMghakI paTTAvalIse yaha bhI mAlUma hotA hai ki ukta jinacandra ke pazcAt unakA paTTa-do bhAgoMmeM vibhakta ho gayA hai, eka gaddI nAgaura meM sthApita huI aura dUsarI cittaur3a meM / nAgaura ke bhaTTArakoM kI nAmAvalI meM sahasrakIrti nAmake do zracAyakA ullekha hai aura unakA samaya, ukta nAmAvalI meM diye hue kucha saMvatoMke anusAra, kramazaH 17vIM aura 16vIM zatAbdI ke karIba hotA hai| yadi paTTAvalIkA yahI saba ullekha ThIka hai aura pratimA ke lekha meM jina sahasrakIrtikA nAma hai ve inhIM donoMmeM koI eka haiM, to pratimAkA, ukta saMvat 1646 yA 1846 honA cAhiye / parantu aisA honekI saMbhAbanA bahuta kama hai; kyoMki lekha meM sahasrakIrti se pahale unake dUsare kisI sAkSAt gurukA nAma nahIM hai, jisake usa hAlatameM honekI bahuta jyAdA saMbhAvanA thI / For Personal & Private Use Only
Page #27
--------------------------------------------------------------------------
________________ aGka 1-4] bahuvivAha virodhakA rahasya / 8. bahuvivAha virodhakA rhsy| nahIM mAnA aura bahusammatike z2orapara ukta prastAva pAsa ho gyaa| - [lekhaka-zrIyuta nAthUrAma premii|] aisA kyoM huA? bahuvivAhake anukalakattekI khaNDelavAla jaina mahA- kUla zAstra-pramANoMke rahate hue aura sabhAmeM eka prastAva yaha bhI pAsa huA samAjake eka dhurandhara paNDitake dvArA hai ki kisI khaNDelavAla puruSako eka usake anukUla vyavasthA milate hue bhI strIke rahate hue dUsarA, tIsarA Adi khaNDelavAla samAjane use kyoMghRNita aura vivAha nahIM karanA cAhie / ukta mahA- tyAjya ThaharA diyA, isa para kucha adhika sabhAke saMsthApaka yA sarvasva paM0 dhannA- vicAra karanekI AvazyakatA hai| isIke lAlajI kAzalIvAla svayaM isa prastAvake bhItara pratyeka sudhArakA aura samayAnukUla * viruddha the| isake pahale aura bhI eka do pragatikA bIja chipA huA hai| bar3I bar3I sabhAoM meM ve bahuvivAhakA jo loga yaha samajhate haiM ki samAjameM maNDana kara cuke haiN| bahutase zikSita- pratyeka sudhAra zAstroMkI AjJAke anusAra yahA~taka ki paNDitajana bhI-Apake isa kiye jAte haiM aura azikSita janatA to maNDana-haThako bar3e AzcaryakI dRSTise zAstroMko bahuta adhika pramANa mAnakara dekhate haiN| parantu hameM isapara z2arA bhI calatI hai, unheM isa ghaTanApara vizeSa Azcarya nahIM hotA hai| jaba ve jainakathA- manoyogapUrvaka vicAra karanA cAhie / pranyotakako akSarazaH satya mAnate haiM- hamArI samajhameM sAdhAraNa janatA zAmoMyahA~taka ki trivarNAcAra jaise granthoMko kI apekSA rUr3hiyoMkI atyadhika gulAma bhI pramANa-koTi meM eka iMca bhI pIche hotI hai| isa viSayameM hama aura bhI kaI rakhanA pasanda nahIM karate haiM, taba unake bAra likha cuke haiM / 'zAstrAdibalIyasI' dvArA bahuvivAhakA virodha ho bhI kaise kA siddhAnta hamAre samAjake prAyaH pratyeka sakatA hai ? hamArA prAyaH pratyeka mahA- kAryameM spaSTatAse dikhalAI detA hai / puruSa yA zalAkApuruSa haz2AroM striyoMkA jina logoMne khaMDelavAla sabhAmeM ukta dhanI rahA hai| bahutase loga to unakI prastAva pAsa karAyA hai, aisA nahIM hai ki mahattAkA mApa unakI niyoMkI saMkhyAse ve isa bAtako na jAnate ho ki jainapurANahI kiyA karate haiM / cakravartIke 46 haz2Ara, se bahu-vivAhakI prathAkA prAyaH anumodana nArAyaNake 16 haz2Ara, vAsudevake 8 hI hotA hai; parantu eka to ve dekha rahe haiM haz2Ara, isa taraha padakI maryAdAke anu- ki pArivArika sukhazAntike lie eka sAra hI to striyokI saMkhyA batalAI gaI puruSake lie ekase adhika strIkA honA hai| aura trivarNAcArameM to yahA~taka kahA ThIka nahIM hai; dUsare deza bharameM prAyaH yaha hai ki jaina gRhasthako santAna avazya utpanna prathA itanI rUr3ha ho gaI hai ki aba isake karanA cAhie-yaha usakA dharma hai ! jo viruddha calanekA sAhasa taka loga nahIM RtusnAtA strI apane patise sambhoga kara sakate, tIsare hamArI zAsaka jAti nahIM karatI hai vaha dUsare janmameM kuttI, jisakA anukaraNa zAta aura ajJAta bhAvazRgAlI zrAdikA janma pAtI hai| sunate se prAyaH sArA hI deza kara rahA hai-isa hai, paNDitajIne ye zAstrapramANa sabhAmeM prathAko eka sabhyatAko nizAnI samajhatI upasthita bhI kiye the| phira bhI logoMne hai; cauthe dezakI vartamAna paristhiti meM For Personal & Private Use Only
Page #28
--------------------------------------------------------------------------
________________ [bhAga 1 sAdhAraNa janatAke lie ekase adhika vArika avasthAyeM aisI tejIke sAtha striyA~ rakha sakanA zakya bhI nahIM hai; aura badala rahI haiM, janatAke mAnasika kSetrameM khaMDelavAla jAtikI to yaha dazA hai ki aisI vilakSaNa krAnti maca rahI hai, aviusameM lar3akiyoM kI kamIke kAraNa hajAroM vAhitoMkI saMkhyA itanI bar3ha rahI hai, yuvA-eka vivAha karanekA bhI suyoga nahIM striyoMke duHkhoM aura kaSToMkI ora zikSitoMpA rahe haiM, taba ekAdhika vivAha karanA kA hRdaya itanA adhika AkarSita ho rahA to sambhava hI kaise ho sakatA hai; aura hai, aura striyA~ bhI dina para dina itanI pA~caveM unake manameM raha rahakara yaha prazna adhika sajJAna hotI jA rahI haiM ki vaha bhI uThatA hai ki hama zAstroMkI sabhI bAteM samaya bahuta dUra nahIM jAna par3atA jaba ki. mAnakara kahA~ calate haiM? yadi bahuvivAha vidhavA vivAhakI prathA bhI bahusammatise zAstrasammata hai to asavarNa vivAha, anya svIkAra kara lI jaaygii| jAtIya vivAha, anya dharmIya vivAha, bahutoMke khayAlameM isa prathAke pracalita gAndharva vivAha, mAmAkI lar3akIke sAtha hone meM sabase bar3I bAdhA zAstravirodhavivAha, zrAdi bhI to zAstraniSiddha nahIM kI hai; parantu hama ise nahIM mAnate / hamAre haiN| parantu hama isa prakArake vivAhoMko kahA~ khayAlameM to isa samaya yadi koI bar3ese pasanda karate haiM-inheM bhI to hama burI bar3A paNDita kisI sarvopari prAmANika dRSTise dekhate haiN| inhIM saba kAraNoMse granthakartAke isa tarahake spaSTa pramANa bhI ukta bahuvivAha-virodhI prastAva bahu- janatAke sAmane upasthita kara de ki vidhavA sammatise pAsa kiyA gayA hai; aura jina vivAha karanA jAyaz2a hai-dharmasammata hailogoMke A~kha hai, ve isa bAtako bar3I to bhI dakSiNakI setavAla caturtha paMcama spaSTatAse dekha rahe haiM ki janatA kevala Adi do cAra jaina jAtiyoMko chor3akara , zAstroM ke hI vacanoMko sirapara rakhakara anya jaina jAtiyA~ kadApi isa prathAko nahIM calatI, vaha apane dUsare subhItoMkA ekAeka svIkAra nahIM kreNgii| ve usa bhI khayAla rakhatI hai / aura zAstrakAra isa zAstrako aprAmANika bhale hI na ThaharAve, pAtakA anubhava kara cuke the, isI kAraNa aura vidhavA vivAhakodharmasammata bhI mAna unhoMne bhI pratyeka kArya dravya-kSetra-kAlAdi- leM, to bhI ve yaha kahakara chuTakArA kA vicAra karake karanekI vyavasthA dI hai| pAnekA rAstA avazya nikAla legI ki yahA~para prasaGgavaza hamako vidhavA "yadyapi zuddhaM lokaviruddhaM nA karaNIyaM vivAhakI prathA para bhI eka dRSTi DAla nA caraNIyaM" asavarNa vivAha, mAmAkI lenI cAhie / yadyapi hamArA vizvAsa hai lar3akI ke sAtha vivAha Adi zAstrasiddha ki anya vivAhoM ke samAna vidhavA vivAha bAtoMko isI taraha kI bAteM kahakara hI bhI zAstraniSiddha nahIM kiyA jA sakatA, to loga TAla diyA karate haiM / hamArI. phira bhI yadi thor3I derake lie yahI mAna samajhameM isa prathAke mArgameM sabase bar3I liyA jAya ki yaha niSiddha hI hai, to bhI bAdhA yahI 'lokaviruddhatA' kI hai| jaba Uparake udAharaNase hameM yaha mAnanA taka yaha prathA lokaviruddha banI rahegIpar3egA ki kevala zAstraniSiddha honeke 'loka-lAjakA hautrA'. logoMko DarAtA kAraNa hI kisI prathAko rokA nahIM jA rahegA, tabhItaka loga ise grahaNa karane meM sktaa| hamArI sAmAjika aura pAri- saMkucita hoNge| parantu yaha lokaviruddhatA For Personal & Private Use Only
Page #29
--------------------------------------------------------------------------
________________ aGka 3-4] seTha lAlacandajI seThIkA bhASaNa / bhI cirajIvinI nahIM hai|jyoN jyoM logoMkI AsAnIke sAtha usakI nakla karavAkara mAnasika durbalatAye kama hoMgI, 'manaHpUtaM bahuta jaldI usa jagaha bheja deN| cUhe aura samAcaret' ke siddhAntako loga mAnane dImakake khAye khaNDita zAstroMkI yathAlageMge, samAjake agrasthAnIya sadAcArI zakti pUrti kI jAya aura phira unako dhanI aura vidvAn loga sAhasa karake isa chapavAkara saste mUlyameM unakA pracAra prathAkA avalambana karanA zurU kara deMge, kiyA jAya / harSakI bAta hai ki kucha vidhavA striyA~ aura avivAhita puruSa sajanoMne isa kAmameM hAtha DAlA hai| yaha samajhane lageMge ki chipakara mahAn pApa philahAla maiM "mANikacandra saMskRta granthakaranekI apekSA khulakara vivAha kara lenA mAlA" kA kAma tArIphake lAyaka khuuNgaa| acchA hai. tyo tyoM isa prathAke mArgakI samAjakA pharja hai ki isa granthamAlAko bAdhAyeM Apase zrApa haTane lagegI aura khUba sahAyatA dekara hamAre prAcIna zAstra zAsroke virodha aura anumodanakI paravA svalpa mUlyameM prakAzita karAve / isaseM / kiye binA hI vidhavA-vivAhakI prathA sAhityakA uddhAra hogA aura hamAre cala niklegii| mANikacandrajIke smArakoMmeM yaha ratna bhI apUrva hogA kyoMki unhoMne jAtikI bahuta kucha sevA kI hai / isa granthamAlAkA seTha lAlacandajI seThIka sampAdana bhI santoSajanaka ho rahA hai / / . bhASaNakA kucha sAra bhaag| "mujhe AzA hai ki hindI sAhityakI . (gatAGkase aage|) unnatimeM bhI hamAre jainiyoMkA acchA bhAga 'bhAiyo! saca samajhiye ki agara hai| hameM cAhie ki hama rASTrabhASA hindIApako jaina-dharmakA astitva kAyama rakhanA kI unnatike lie khUba prayatna kareM aura hai, to sabase pahale Apa jinabANIko kisIse pIche na rheN|" saMbhAliye; tabhI ApakA dharma bhI kAyama "zrIyuta bA0 devendraprasAdajI jaina rhegaa| jAti aura bhASAkA bahuta gaharA ArAse a~garejImeM jaina granthoMkA ulthA sambandha hai| itihAsa hameM batA rahA hai nikAlanekA bahuta prazaMsanIya kArya kara ki nijakA sAhitya naSTa honese bar3e bar3e rahe haiN|" deza gArata ho gye| phira eka kaumakA . "hastalikhita grantha to milanA duzvAra to kahanA hI kyA hai ! maiM apane bhAiyoMse hai, magara usa chApekA pracAra karanevAle jorakI apIla karU~gA ki purAne bhaMDAroM- vijJAnIko aneka dhanyavAda hai jisakI ko khulavAkara sAre zAstroko bAhara lAyA kRpAse hameM chape grantha zrAsAnIse aura jAya, unako taratIbavAra rakkhA jAya, kama kImatameM mila jAte haiN| phira jJAnaunakI sUcI banAI jAya, unakI barAbara sampAdana karanese vaJcita rahanA sirpha samhAla rakkhI jAya, unakI vRddhikI hamArA doSa hai, hamArI bhUla hai| tarapha khUba dhyAna rahe aura ve hamAre bhAiyoM- mere khayAlase hastalikhita granthoM ke ko be-rokaToka khUba svAdhyAyake lie sAtha eka eka prati chape granthoMkI bhI diye jaaveN| eka jagahake zAstrakI dUsarI pustakAlayoMmeM rakhanI cAhie aura yo jagaha jarUrata ho to hamAre bhAI bahuta sAhityako tarotAjA rakhanemeM jarA bhI. For Personal & Private Use Only
Page #30
--------------------------------------------------------------------------
________________ - jainhitaissii| [bhAga 15 kamI nahIM karanI caahie| pustakAlayo- Aja vaha kaisI jagamagA rahI hai| yaha bhI kA mahattva Apa sAhabose chipA nahIM hamArI taraha vyApAra-pezA kauma hai| hai| merI prArthanA hai ki pratyeka mandira, tAdAdameM hamase kAma hai| magara unameM pratyeka gA~va. pratyeka kasbe. pratyeka zahara vidyAkA khaba pracAra hai| yahI vajaha hai aura jahA~taka ho sake pratyeka gharameM acche ki ve hamase bar3he hue haiM aura hama logoMmeM acche granthokI lAibreriyA~ honI caahieN|" TATA jaise saMsAra-prasiddha vyavasAyazIla .. svargIya bA0 devakumArajI dvArA udyogI vyApArI najara nahIM Ate / maiM sthApita prArAke "jainasiddhAnta bhavana" cAhatA hU~ ki hamAre bhAI dhArmika hadase kI prazaMsA karate hue Apane kahA-"kucha bAhara na hote hue saMskRta, bhAratakI rASTra dinoM pahale isane eka aitihAsika patra bhASA hindI aura a~garejIkI aisI bhI nikAlanA zurU kiyA thA, parantu kheda yogyatA prApta karake nikale jo apanA hai ki vaha bahuta jaldI banda ho gyaa| maiM jIvana to bhalI bhA~ti nibhAve hI-magara cAhatA hU~ ki isa taraha ke bRhat sarasvatI sAtha hI bar3e jabaradasta vyApArI bhI ho, bhavana (vidyA-mandira) pratyeka prAntameM kama- unakI bhI AvAja ho aura unakA bhI se kama bahuta jaldI khulane caahieN| prabhAva rAjanItipara pdd'e|maiN cAhatA hU~ ki kyoMki ina zAstrokI badaulata hI apanA yaha sabhA aisA prabandha kare jisase hama purAnA itihAsa, purAnA gaurava aura logoM kI dhArmika zikSAke hI sAtha sAtha purAne ucca niyama jAne jA sakate haiM aura laukika vidyA bhI bahuta U~ce darjekI ho prAcAra-vyavahArako batAnevAle bhI yahI aura hamArI jAti kisIse bhI pichar3I na prantha haiN|" rhe| khAlI a~garejIke vidvAnoMse bhI kAma vidyA aura vidyAlayake sambandhameM nahIM clegaa| hama logoMko apanA astitva jo vicAra Apane prakaTa kiye haiM ve isa kAyama rakhaneke lie aura uttarottara prakAra haiM-"jaina jAtimeM kucha varSoMse jAtIya tathA dhArmika gaurava bar3hAneke vidyAlaya aura skUla Adi khule haiM, magara lie saJcaritra aura dharmAnurAgI udyogainameMse jo vidvAn nikalate haiM unase zIla vidyArthI vidyAlayoM se kaise nikale, yatheSTa nahIM hotA / jamAnekI ityAdi bAtoMkA khUba vicArakara vidyAgatiko dekhate hue korI saMskRta yA kA silasilA kAyama karanA cAhie / prAcIna vidyAse aba kAma nahIM calane- hamArI vartamAna zikSA-paddhati sntosskaa| hama loga vyApArI haiN| vyApAra dAyaka nahIM hai|" hamArA khAsa pezA hai-jIvana hai| eka purAnI saMsthAoM se 'jaina-siddhAnta jamAnA aisA bhI bIta gayA ki hamArA vidyAlaya morenA, syAdvAda mahAvidyAlaya kAma yahA~ke vyApArase hI cala jAtA thaa| kAzI, RSabhabrahmacaryAzrama hastinApura, magara aba videzoMse vyApAra kiye binA mahAvidyAlaya mathurA, jaipurakI jainapAThakAma nahIM calatA aura videzoMse ThIka zAlA aura chAtrAlayake kAmakA ullekha ThIka vyApArika-sambandha rakhaneke lie karate hue Apane kahA-"magara inameM jarUrata hai ki a~garejIkI acchI yogyatA samayAnukUla ucita parirvatana karake hameM ho / hama dekhate haiM ki vyApAra vidyA hIke, cAhiye ki inako 'zAntiniketana' aura palase calatA hai| pArasI kaumako dekhie, 'prema mahAvidyAlayake' DhaMgake Adarza vidyA lalI For Personal & Private Use Only
Page #31
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhaka 3-4] seTha lAlacandajI seThIkA bhASaNa / laya banA de aura unameM uttamase uttama bhASAmeM javAba dete haiM, jisase dveSa uttarIvyApArika zikSA dhArmika zikSAke sAtha ttara bar3hatA hai| jainasamAjake upadeza svarUpa dI jAve jisase yaha loka aura paraloka samAcArapatroMko bhASA-samitikA viSaya donoM sudhareM aura jinameMse zrAdarza nava- nahIM bhUla jAnA caahiye| yuvaka taiyAra hokara nikleN| . kitane hI bhAiyoMkI sammatimeM canda prAthamika zikSAke liye jagaha jagaha patra kA vahiSkAra Avazyaka a~catA hai| jo hamArI jAtIya pAThazAlAe~ haiM unakA parantu isa vicAra-svAtantryake jamAnemeM paThanakrama bhI aisA rakkhA jAya jo vidyA- isa tarahake bahiSkAra to bahuta kama cala rthiyoMko ucca zikSA prApta karAnemeM upa- sakate haiM / AvazyakatA to yaha hai ki yogI ho| isake sivA, jahA~ jahA~ pATha- ahitakara lekhokA yogyatApUrvaka javAba zAlAe~ nahIM haiM, vahA~ vahA~ avazya chapAyA jAya / unako manAnekA yahI eka khulanI caahiye| isa taraha pAThazAlAoM acchA sAdhana hai| mere khayAlase isa taraha AdikA ucita prabandha karake jAtikA jyAdA prabhAva pdd'egaa| eka bhI baccA azikSitana rakhanA caahiye| maiM vartamAna sAmAjika patroMmeM 'jainaaura merI sammatise jo mA~ bApa apane hitaiSI' aura 'jainamitra kI prazaMsA kiye baccoMko nahIM par3hAveM, unako jAtise ucita binA nahIM rahU~gA, jinakA sampAdana bar3I daNDa avazya diyA jAnA caahiye| yogyatAse kiyA jAtA hai| balki 'jainasamAjakA bhaviSya bAlakopara hI nirbhara hitaiSI' ke kitane hI lekha to bar3I khojahai / maiM yaha bhI cAhatA hU~ ki zikSAlayoMmeM ke sAtha likhe jAte haiN| hAlA~ki maiM usake aura aura par3hAI ke sAtha sAtha sevAdharma bhI kitane hI lekhoM aura kitane hI vicAroMsikhAyA jaave|" se sahamata nahIM huuN|" samAcAra-patroMkI AvazyakatA aura dAnakI prathAkA ullekha karate hue unapara apane vicAra prakaTa karate hue Apane Apane sakheda prakaTa kiyA ki- "Ajakala kahA-"jAtikI kurItiyA~ miTAne, jAtimeM hamAre samAjameM guptadAnakI paripATI acchI nItiyA~ aura sadAcAra phailAne, bahuta kama ho gaI hai / isase apane kaI gati karane aura utsAha bar3hAne meM samA- asahAya bandha aura mahilAmoko hama cArapatra bhI bar3e acche sAdhana haiM / kheda hai bahuta kucha sahAyatA nahIM pahuMcA paate| ki sAre digambara jaina samAjameM do tIna- maiM aise dAnako vAstavameM dAna na kahakara ko chor3akara ye bhI nahIMke barAbara haiN| sahAyatA kahanA jyAdA ucita samajhatA unase jaisA cAhiye vaisA phAyadA nahIM huuN| hamAre asahAya bhAiyoko sahAyatA pahu~catA / hamAre sAmAjika patra aise hone z2arUra dI jaay| magara hama cAhe ki bA. cAhiye, jo prAcIna gauravako prakaTa karate kAyadA nAma darja karake aura rasIda lekara hue hameM Adarza banAnemeM sahAyaka ho| sahAyatA deM, to isameM kadApi saphalatA mAjakalakI duniyA~meM tosamAcArapatroMke nahIM ho sktii| sahAyatA to jitanI * binA kAma hI nahIM cala sktaa| guptase gupta dI jAya utanI hI acchI bAta prAyaH dekhane meM AtA hai ki jo samA- hai| pratyeka dhanavAmakA pharja hai ki vaha cArapatra kisIke khilApha koI lekha apane zaharake asahAya strI puruSoMko chApatA hai, to dUsare patra usakA dveSapUrNa pUrI pUrI sahAyatA dekara apanA janma For Personal & Private Use Only
Page #32
--------------------------------------------------------------------------
________________ jainhitaissii| [bhAga-15 saphala kare aura unheM takalIphase bcaave| jAtike lar3ake dUsarI jAtikI lar3akiyoMAvazyakatA hai-manuSya paramArtha meM svArtha se vivAha na kareM, to z2arUrata hai biraadriismjhe| isa jagaha maiM navIna mandira- meM aisA niyama karane kI. ki jahA~taka ho, nirmANake sambandhameM kucha kahU~ to anucita hamAre naujavAna bhAI kuMvAre na rahe aura nahIM hogaa| mAnA ki pratiSThA karAnA unako kanyAyeM mila skeN| yaha tabataka puNya aura prabhAvanAkA kAraNa hai; parantu na hogA jabataka ki bAlavivAha, vRddhadekhane meM AtA hai ki kaI mandira jIrNa vivAha, bejor3a vivAha Adi satyAnAzI ho rahe haiM aura unheM sudhArane kI koI fikra rItiyoM kA samUla saMhAra na kara diyA nahIM krtaa| isI taraha kaI jagaha pUjA jAve / aura vivAhake kharcakA niyama yahA~prakSAlake lAle par3a rahe haiM aura samAja taka banA diyA jAve ki par3he likhe yogya dhyAna nahIM detaa| aisI sUratameM navIna taruNa yuvAko par3hI likhI suzIlA kanyA mandira banAyA jAnA vAstava meM jainadharma- kamase kama kharca meM bhI mila sake. yahA~kI avahelanA karanA hai / pahale ina taka ki lar3ake lar3akiyoM kA vivAha 5) mandiroMkA jIrNoddhAra karanA cAhiye takameM ho jAve aura kisI prakArakI aura pUjA prakSAlakA intajAma / merI kaThinAI na ho| aise vivAhoM meM hamAre sammatimeM isa samaya aise kAmoM meM adhika bhAI vaisI hI dilacaspIke sAtha bhAga puNya pratIta hotA hai| hA~, jahA~para jaina le, jaisA ki ve lAkha rupaye kharca karanemandira nahIM ho vahA~para jaina mandira avazya vAleke vivAhameM lete haiM / hA~, isa bAtakI banane caahiye| bAkI hamAre dAnakA bhI bar3I bhArI AvazyakatA hai ki vivAha upayoga jAtike abhyudayake kAmoM meM honA honeke pahale varakI itanI yogyatA ho hI cAhiye / jaise-vidyAmandira, pustakA. jAnI cAhie ki vaha gRhasthIko acchI . laya, jAti bhAiyoMke sahAyatArtha phaNDa taraha calA sake aura samAjake lie bhAraAdi dAna dekara khulvaanaa| rUpa na ho / yahA~ yaha kaha denA bhI atyanta.. hamAre zAstroM meM jIrNoddhArakA bhI se jyAde Avazyaka hai ki vivAhake samaya mahAna parAya likhA hai| isaliye aise aise kanyAkI avasthA 13 aura puruSakI 18kAryoM meM dravya lagAnA ucita hai| merA 16 varSase kisI hAlatameM kama na ho| matalaba yaha nahIM hai ki navIna pratiSThA "kharcemeM hI mAna maryAdA mAnanA bhayaMkarAnA maiM acchA nahIM smjhtaa,-nhiiN| kara bhUla hai| basa, hamArI samAjako aise z2amAnekI hAlatako dekhakara dravya, kSetra, niyama banA dene cAhie~, jinase na to kAla, bhAvakA vicAra karate hue aba koI majabUra hokara jyAde kharca hI kare dAnakI prathAko palaTanA merI rAyameM bahuta aura na kharcake kAraNa koI lar3akAku~vArA z2arUrI jacatA hai|" hI rhe| balki jamAneko dekhate hue isa ____phajUlakharcI aura kurItiyoMko dUra samaya supAtra ku~vArIko paraNA denA maiM karanekI preraNA karate hue Apane yaha puNyakA kAma nahIM to zubha kAma to bhI kahA avazya khuuNgaa| kyoMki jAtike astitva.. "yadi Apa cAhate haiM ki hamArI ko kAyama rakhane ke lie aise vivAha jAti vidhavAvivAha Adi kuprathAoMse AdikI kuprathAe~ naSTa ho jaavegii|" bacI rahe, yadi Apa cAhate haiM ki hamArI vyApAra aura jhagar3e TaMTopara Apane For Personal & Private Use Only
Page #33
--------------------------------------------------------------------------
________________ seTha lAlacandajI seThIkA bhASaNa / apanA vaktavya prakaTa karate hue kahA-- usase vyApAra aura dhArmika kAmoM meM "vyApArameM bhI hama loga bahuta pichar3e hue bahuta unnati ho skegii| haiN| sabase pahale maiM una bhAiyoM kA jikra hamAre dhanADhya bhAiyoMko dezameM mile karU~gA jo berojagAra haiN| aise bhAiyoMko ityAdi kArakhAne kholakara apanI aura sahAyatA dekara rojagArameM lagAnA--isa dezakI unnati karanI caahie| tarapha bhI hamArA dhyAna jAnA caahie| hamAre bhAiyoM ko cAhie ki svadezI isa mAmale meM maiM Apa sAhaboMko bahore vastroMkA vyavahAra jyAdese jyAde kareM 'birAdarIkA anukaraNa karane kI salAha aura svadezI vastra tathA anya svadezI duuNgaa|" vastuokA vyavahAra aura vyApAra karake __ "kyA, choTA' kyA bar3A, koI bhI kAma apane lAbhake sAtha dezako bhI lAbha pahu~.. hamArA nyAyaviruddha nahIM honA caahie| cAve aura dezonnatimeM sahAyaka ho| nyAyapUrvaka upArjita kiyA huzrA dravya hI kyoMki dezonnatimeM hI hamArI unnati hamAre samAjakA, hitasAdhana kara sakatA pUrNatayA samAI huI hai|" hai aura dhArmika kAryoko pUrNatayA saphala zrIsammeda zikharajIke jhagar3e para duHkha kara hamako puNyAtmA banA sakatA hai| prakaTa karate hue Apane kahA-"hAya ! isalie apane vyApArameM hamako satya- jisa tIrthase hama apanA uddhAra kara sakate niSTha aura niSkapaTatAse kAma lenA caahie| haiM, usIko hamane apane DubAnekA sAdhana yadi hamArA vyApAra-vyavahAra, nyAya aura banA liyaa| jisake nAmase hamAre bhAva sacAIse cale, to hamako paraloka sudhA-- nirmala hone cAhiye, jisakA nAma lenese raneke sivA, isa lokameM saphalatA prApta hama pavitra hote haiM aura jisakA mAhAtmya hogii| aisA na karanese hI hajAroM rupayA hamAre zAstroM meM yahA~taka likhA hai ki eka jo hamArA mukaddame-mAmaloM meM vRthA kharca bAra jo tanamanase bandanA kara le, to phira ho jAtA hai--bahuta kama ho jAyagA aura naraka aura tiryazca gati nahIM pAtA, zarma hajAroM dikkatose hama bace rheNge| isake hai ki vahI hamAre liye azAntikA ghara alAvA, yadi hama meM ApasameM koI jhagar3A ho-aphasosa ! jaina jAtike liye isase par3e to hama logoMko ucita hai ki bar3hakara lAMchanakI bAta aura kyA ho mApasameM hI phaisalA kara le| yaha prathA sakatI hai ? maiM isakA ulAhanA apane hamArI bahuta purAnI hai| isako phira zvetAmbarI aura digambarI donoM bhAiyoMkAmameM lAnekI paramAvazyakatA hai| itanA ko samAna rUpase duuNgaa| jisa sthAnako. to maiM prAgraha ke sAtha kahU~gA ki hamAre sparzakara aura jisakA pUjanakara hama mandira Adike dhArmika jhagar3e aura birA- saMsArase pAra utaranekA bharosA rakhate darI sambandhI jhagar3e to kisI hAlatameM haiM aura jisameM hamArA sAMsArika svArtha bhI adAlata meM na jAya~ aura paJcAyatoM kucha bhI nahIM hai, usake liye lar3AI dvArA tai ho, to kahanA hI kyA hai| agara kyoM ? agara yaha lar3AI isI taraha calatI paJcAyatoMse yaha jhagar3e tai na ho sake, to rahI, to isakA duSpariNAma hamIko hamArI jAtIya mahAsabhAko bIcameM par3a bhoganA par3egA aura yaha svayaMsiddha bAta kara tai karavA denA caahie| aisA karanese hai ki dokI lar3AI meM hamezA tIsarA lAmA jo hamArA samaya aura dravya bacegA, uThA hI jAtA hai / .. For Personal & Private Use Only
Page #34
--------------------------------------------------------------------------
________________ jainhitaissii| [ bhAga 15 merA donoM sampradAyoMke aguA mahA- hai ki usapara khayAla karate hRdaya tharrAtA zayoMse savinaya nivedana hai ki Apa loga hai| sacamuca isa phUTane bahutase unnatoMko aba koI aisA mArga nikAliye, jisase avanata kara diyA hai| Apa isa phUTako yaha jhagar3A zAntipUrvaka jaldI hI taya ho apanI jAtimese bilakula nikAla jaave| acchA ho ki yaha jhagar3A donoM diijiye| hamAre netAoko cAhiye ki sampradAoMmeM ApasameM tai ho jAya aura hamAreApasake jhagar3e avazyameva ApasameM duniyA~ ko hama batA deM ki jaise hama hI nipATa leM aura Age na bar3hane deN|" lar3anA jAnate haiM, vaise milanA bhI jAnate paMcAyatokI hAlata aura unake dvArA haiN| agara hama kisI taraha se nahIM kara nirNayake sambandhameM Apane kahA-"paMcA. sake to dezake niSpakSa netAoMke hAthame yatoMmeM prAyaH dekhA gayA hai ki paMca loga yaha mAmalA dekara nipaTArA karAnA aksara kisI mAmalekA vicAra karate caahiye| Apa dekhate haiM ki adAlatoMke hue pakSapAta, riztedArI aura mAna mulAjaja bairisTaroM mAdise dezake kitane hI hijeko nyAya aura satyakI apekSA jyAde netAoMkI yogyatA bahuta U~ce daraje kI kAmameM lAte haiN| yaha bahuta burI bAta hai, hai| aura phira adAlatoMmeM hamako lAkhoM isase bAja vakta kaI anyAya aura atyArupayA svAhA karanA par3atA hai aura yahA~ cAra ho jAte haiM aura nirbala pisa jAte sirpha prArthanA para hI mAmalekA anta A haiM, isIse bakher3e uThate haiN| hameM cAhiye ki sakatA hai| agara donoM sampradAyake bhAI paMcAyatake pharzapara baiThakara reva dharma aura isapara dhyAna deM to yaha bahuta acchA gurukI sAkSIle nyAyAdhIzakA saJcA kAma tarIkA hai| kreN| aura manuSyocita dharma hai ki hama bhAiyo! hajAroM varSoMkA hindU musala- ise rAjAzAke samAna mAne / khAsakara mAnoMkA ApasakA jhagar3A tai ho gayA- hamAre mukhiyAoMko to isakA pUrA pUrA ve eka ho gaye; aura isa bIsavIM sadImeM dhyAna avazya rakhanA cAhiye tabhI ve sacce aisI na mAlUma kitanI asambhava bAteM mukhiyA ho sakate haiN| AvazyakatA hai| sambhava ho gii| kyA aise samayameM hama isaliye ye bAteM hamako avazyameva karanI hI aise durbhAgI raheMge jo apanI zakti cAhiye / hamAre tyAgI muniyoko cAhiye aura paiseko isa taraha Apasake jhagar3emeM ki isakA jagaha jagaha upadeza kareM aura vyaya kareMge! maiM cAhatA hU~ ki yaha khaMDela- paMcAyata banAkara jAtikA sudhAra kreN| bAla sabhA hI isa varSoMke jhagar3eko zAnta jainiyoMkI rAjabhaktikA ullekha karate hue karake zreya prApta kre| isase bahutasA Apane khedake sAtha prakaTa kiyA kidavya jo isa jhagar3eke kAraNa mAMsabhakSiyoM "jainiyoko kauMsilameM judA haqa na milanekejebameM jAtA hai, rukakara hamArI jAtIya se hamAre kaI bhAiyoMkA jI dukhA hai / unnatimeM lagegA aura samaya va zaktikA magara aba to kauMsilake moha nahIM rahe / jo bacAva hogA vaha alg| kyoMki dezake bahuta lAyaka AdamI bhI sAhebAna ! phUTa bahuta burI cIja hai| aba usase bAhara rahakara hI dezakI sevA isa phUTase hI asaMkhya gharoM, kaI gA~voM, karanA upayogI samajhate haiN| samajhe kyoM kaI prAntoM, aura kaI dezoMkA nAza ho nahIM, jabaki Arthika svarAjya taka hamako gayA hai aura isa burI tarahase nAza huA mahIM diyA gayA, jisakA ki dezake For Personal & Private Use Only
Page #35
--------------------------------------------------------------------------
________________ aGka 3-4] seTha lAlacandajI seThIkA bhASaNa / vyApArake sAtha bahuta gaharA sambandha hai bana ske| aisI sUratameM hamArA pradhAna aura hamArI kaumakA jIvana hI vyApArapara karttavya honA cAhie ki hama striyoMko. avalambita hai| hameM cAhiye ki rAjabhakti pUrNa sanmAnakI dRSTise dekheN| yaha zloka kAyama rakhate hue dezasevAke kAmoMmeM to Apane sunA hI hogA ki- "yatra yathAsAdhya khUba bhAga lete rheN|" aura strI. nAryastu pUjyante ramante tatra devtaa|" aura zikSApara apanI sammati prakaTa karate hue na yaha zloka hI hama zrAdi purANake abhyA. mApane kahAH siyoMko bhUla jAnA cAhiye ki "nArI __"striyA~ hI eka aisI cIja haiM, jinakI guNavatI dhatte strI sRSTeragrimam pdm| godameM hamAre saba bar3e bar3e vyApArI,rAjA, prAcIna samayameM bhI striyoMkI mAnamaryAdAcakravartI, gaNadhara yahA~taka ki tIrthaGkara kA bahuta khayAla rakkhA jAtA thA aura bhagavAna taka khele haiM aura ye suzIlA va unakI kataI avahelanA nahIM kI jAtIthI, guNavatI striyoMke hI hAtha haiM jo hamArI yaha bAta hamako nahIM bhUlanI caahie| nezana takakI taiyAra karate haiN| yaha bAta magara aphasosa hai ki zrAja hamArI striyoMhamako hamArI prAcIna satiyoM ke caritroM- kI, bAlavidhavAokI, taruNa vidhavAoM. ko par3hanese spaSTa prakaTa hotI hai| kI aura asahAya vRddha nAriyoMkI kyA ___"puruSa samAja cAhe kitanI bhI unnati durdazA hai ! pratyeka manuSyakA karttavya honA kara le aura mahilAsamAja isI avanata / strIjAti usake lie dazAmeM par3A rahe to hamArI unnati honA mAtRrUpameM, bhAryArUpameM, bhagnirUpameM, putrIasambhava hai| jaise pukhtA nIvake binA rUpameM bar3e snehake sAtha svArpaNa karatI hai| sundara makAna bhI nahIM Thahara sakatA vaise usakA pratiphala bhaktibhAvase kisIna hI hamArI unnatike lie strIrUpI nIMvako kisI rUpameM sacce hRdayake sAtha avazya dRr3ha karanA hogaa| para kheda hai ki vartta- deve / yaha to huI zrAma striyokI baat| mAna samayameM hamArA strIsamAja bahuta aba maiM khAsa vidhavAoMkI hAlatapara kucha lakSyase gira gayA hai| puruSoMkI taraha vicAra karatA huuN| lar3akiyoM aura striyoM kI zikSAkA bhI vidhavAoMkI hAlata bahuta zocanIya prabandha karanA jAtikA mahAn, kartavya honA hai| samAjameM kaI aisI asahAya vidhacAhie / hameM striyoMko isa prakArakI vAe~ haiM jo bar3e duHkha ke sAtha sadAcAra.. zikSA denI cAhie ki jisase ve zrAdarza pUrvaka apanA jIvana bitAtI haiN| kitanI gRhiNI aura Adarza mAtAke kartavyoMko hI vidhavAoMkA to nirvAha hI bar3I acchI taraha pAlana kara skeN| hama unako kaThinatAse hotA hai aura kitanIko apane aisI zikSA nahIM denA cAhate, jisase ve kuTumbameM hI bahuta duHkha bhoganA par3atA hamAre prAcIna zrAdarzase gire aura grahasthI- hai, so zrApa sAhabose chipA nahIM hai| aba ke kAmoMse unakI ruci haTa jAya / balki z2arUrata hai ki ve apanA vaidhavyajIvana striyoMke zikSAlayoMmeM dharmakI par3hAIke . dharmapUrvaka nibhA sake-aise ucita prAyosAtha sAtha silAI, vyaJjana, kalA, jana inake lie avazya hone caahieN| svAsthya-rakSA, bAlacikitsA, gRhavyavasthA varanA isa kaThina samayameM ye apane Adarza Adi AdikI zikSA bhI striyoM ko dI se bahuta gira jaayNgii| vidhavAoMke lie jAnI cAhie, tAki vaha sanmAnapAtra strI aise vidhavAzrama ho aura unameM aisI For Personal & Private Use Only
Page #36
--------------------------------------------------------------------------
________________ jainhitaissii| [bhAga 15 zikSA dIkSA honI cAhie ki jo inake cAhie / aura jahA~taka ho sake, gRhasthake jIvanako sadAcArapUrvaka nibAhanemeM pUrI chaH karma prati dina pAleM, to acchA hai| sahAyatA de| jainasamAjameM Ajakala (4) hama logoMmeM pyAhazAdI jainaadhyApikAoMkI bahuta kamI hai, aura isa vivAha-paddhatike anukUla avazya honA kamIke kAraNa hI kaI jagaha kanyA pATha- caahie| zAlAe~ nahIM kholI gaI haiM / kyA hI acchA (5) solaha-saMskAra bhI yathAsAdhya ho ki hamArI vidhavA bahinoMko aise kiye jAya~, to acchA hai| kAmoMke lie taiyAra kara unase jAtiko (6) jAtikA koI baccA bhUkhA aura unnatike kAma liye jAya~ aura par3hAneke bepar3hA-likhA na rahe / isake lie jyAdese bAda ve apanA zeSa jIvana zAna dhyAnameM jyAde dhyAna denA atyantase jyAde bhAvabbatIta kreN| zyaka hai| ____ "merI tuccha sammatise yadi hamArI (7) hama logoMkA khAnapAna bhI bahuta.. vidhavA bahinoMko mahAtmA gAndhIjIkA zuddhatApUrvaka zAstrAnukUla honA caahie| carkhA yA hAthake lUmoMpara kapar3A banAnA (E) navayuvakoMmeM bIr3I sigareTa aura simAyA jAya, to bahuta upayogI ho| anya mAdaka padArthoM kA sevana rokaneke isase inake lie eka prakArakA kAma bhI lie ucita Ayojana karanA cAhie ho jAyagA aura ye dUsaroMke lie bhArarUpa kyoMki inase zArIrika aura mAnasika na hokara svayaM apane pairoMpara khar3I honeke donoM prakArakI hAniyA~ hotI haiN| yogya ho jaaveNgii| jaisA ki maiMne apane __(8) hamAre digambara jaina samAjameM vyAkhyAnameM Upara guptadAnakA jikra kiyA jaisavAla, bAgar3iyA, agravAla Adi hai, vaha jyAdese jyAde hamArI inhIM jitanI birAdariyA~ haiM, unake sAtha apanI bahinoMke kAmameM AnA cAhie aura yahI jAtIya maryAdA kAyama rakhate hue, unako unakI sabase jyAde hakadAra haiM / hamArA apanA sahadharmI bhAI samajhate hue unake pharja hai ki isa taraha inake jIvanako sAtha bhI hamako bahuta sahAnubhUtikA sugama banAte hue inako apane purAne bartAva karanA caahie| andarUnI hama loga mAdarzapara kAyama rakhate hue giranese isa prakAra jude hote hue bhI dhArmika bcaaveN| striyoMko narsiMgakI zikSA bhI kAryoM meM to hamako aise zarIka ho jAnA dI jAya, to ve rogiyoMkI sevAmeM bahuta cAhie ki bAharavAle bhI yaha Ane ki sahAyaka hoNgii| hama sAre digambarI eka samAjameM haiN| antameM seThajIne nimnalikhita sUcanAe~ (10) apanI jAtikA prAcIna gaurava dekara apane vyAkhyAnako samApta kiyA hai- aura mahattva Adi batAneke lie yogya (1) kyA strI kyA puruSa hama sabako puruSoM dvArA eka bahuta utsama aura sarvAGgaprati dina jina bhagavAnke darzana karane pUrNa jAtikA itihAsa avazya taiyAra caahieN| - honA cAhie / (2) khAdhyAya jitanA jyAdese jyAde . . (11) vidhavA-vivAha karanA aura kara sake, avazya karanA cAhie / jAti-vyavasA Adi tor3anA kyoM hAni (3) yathAsAdhya prati dina AlocanA kara hai aura inakI AvazyakatA kyoM nahIM aura sAmayika pratikrama bhI karanA hai, ityAdi viSayoM para yogyatA aura For Personal & Private Use Only
Page #37
--------------------------------------------------------------------------
________________ aGka 3-7] kucha sAmayika baateN| yuktipUrvaka acche acche TrekR nikAlakara meM usI taraha beroka-Toka calA jA rahA samAjameM unakA khUba pracAra kiyA jAnA hai| bIsA aura dastA damar3oM meM pAraspa. caahie| rika sambandha to aba aura bhI bahutAyatase hone lagA hai| svayaM seTha mANikacanda jIke parivArameM aneka dassA kamyA kucha sAmAyika baateN| byAhI jA cukI haiN| abhI pichale hI varSa seTha mANikacandajIke eka bhatIjekI (le0 zrIyuta paM0 nAthUrAmajI premii| ) zAdI zolApurake eka dassA-kuTumbameM huI 1-anya jAtiyoMkI kanyAyeM hai| aura yaha bAta to abhI bilakula lenekA prstaav| tAjI hai ki paM0 arjunalAlajI seThI (khaNDelavAla) kI kanyA bhI zolApurake pAThakoMne digambara jaina samAjakI eka dumar3a-kuTumbameM byAhI gaI hai aura dumar3a AtikA nAma avazya sunA hogaa| usakA vyavahAra yathApUrva jA rahA hai| svargIya dAnavIra seTha mANikacandajIne zvetAmbariyoM ke sAtha bhI isa jAtimeM apane janmase isI jAtiko pavitra kiyA kucha vivAha hue haiN| thA / gujarAta, mAlavA, bAgar3a aura isI taraha gujarAtameM mevAr3A nAmako dakSiNake kucha jiloM meM isa jAtike bahu- eka digambara jaina jAti hai / isakI saMkhyaka jainI rahate haiN| jaina DiskRrIke janasaMkhyA 2160 hai| svargIya seTha lallUanusAra isa.jAtikI janasaMkhyA 2064 bhAI premAnanda ela. sI.I. isI jAtike hai| anya jAtiyoMke samAna yaha bhI bIsA the| isa jAtimeM abataka 75 kanyAyeM aura dassA ina do upabhedomeM ba~TI huI dUsarI jAtiyoMkI byAhI jA cukI hai hai| isameM kanyAoMkI saMkhyA kama hai, aura Atine unakA anumodana kiyA hai| isa kAraNa vivAhake yogya yuvAoMkI ahamadAbAdakI kaI zvetAmbara jaina saMkhyA bahuta bar3hatI jAtI thI / hameM sUrata- jAtiyoM meM bhI isa tarahake vivAha pracalita ke eka dhanI aura vicArazIla sajanake ho gaye haiN| dvArA abhI mAlUma huA hai ki sUratakI khaNDelavAla jAtikI unnatikA bIr3A damaDa-birAdarIne kitane hI varSa pahale- uThAnevAlI kharADelavAla mahAmA uThAnevAlI khaNDelavAla mahAsabhAko ina se aisA prastAva pAsa kara rakkhA hai ki bAtoM para vicAra karanA cAhie, yadi jisa vivAha yogya puruSako apanI jAti- vAstavameM vaha apanI jAtikA kalyANa meM yogya kanyAkI prApti na ho sake, use karanA cAhatI hai to| vaha dekhe ki baraadhikAra hai ki vaha anya kisI aisI jaina nagara, indaura, lazkara, AgarA Adi yA ajaina jAtikI kanyAke sAtha apanA sthAnoM meM avivAhita khaNDelavAla yuvAmoMvivAha kara le jisake sAtha bhojanAdi- kI saMkhyA kitanI hai aura unake caritrakA sambandha ho aura aisI dazAmeM vaha kI kyA dazA hai| unameMse kitane logoMne jAticyuta nahIM samajhA jaaygaa| isa jAtikI aura gairajAtikI vidhavAoko prastAvake anusAra kucha dumar3a bhAiyoMne gharoMmeM DAla rakkhA hai aura yaha jAhira itara jAtikI kanyAoMke sAtha vivAha kara rakkhA hai ki hamane inheM rasoI banAne. kiyA bhI hai aura unakA vyavahAra jAti ke lie rakha chor3A hai, aura kitane For Personal & Private Use Only
Page #38
--------------------------------------------------------------------------
________________ ... jainhitaissii| [bhAga 15 vivAha na honeke kAraNa parastrI tathA lenA aura usake sAtha pApamaya jIvana vezyAgAmI bana gaye haiM / vaha yaha bhI dekhe vyatIta karate hue vaMza aura jAti kijina logoMne kisI taraha apane vivAha ujjvala krnaa| isake lie khaMDelavAla do do cAra cAra hajAra rupaye dekara kara jAtine svAdhInatA bhI pUrI de rakkhI hai| liye haiM, ve karjameM kisa taraha jakar3e hue eka ora to khaNDelavAla jAtike haiM aura isake kAraNa unakA caritra uddhArakA bIr3A uThAnevAle kahate haiM ki kitanA unnata ho gayA hai ! yadi usase dharmazAstra vidhavA-vivAha karanekI bhAzA . aura kucha nahIM bana sakatA hai to vaha eka nahIM dete, isalie vaha niSiddha hai; aura bAra gaNanA karake yahI hisAba lagA dekhe dUsarI ora jaba dharmazAstroM se yaha bataki hamArI jAtimeM vivAhayogya avasthAke lAyA jAtA hai ki unake anusAra eka kumAroM aura kumArikAoM kI saMkhyAmeM varNakI vibhinna jAtiyoMkA hI nahIM, kitanA antara hai| aura phira soce ki kintu vibhinna vargoM kA bhI vivAha anu-. apanI rakSAke lie use anya jAtiyoMke cita nahIM hai, tama Atike vartamAna niyamoMsAtha vivAhasambandha sthApita karanekI kI duhAI dI jAtI hai ! aisI dazAmeM kitanI AvazyakatA hai| samajhameM nahIM AtA ki dharmazAstrokI .. yaha nizcita hai ki khaNDelavAla jAti- AzA vizeSa mAnya hai yA jAtike meM kanyAoMkI bahuta kamI hai aura mukhyataH niymoNkii| isI kAraNa isa jAtimeM avivAhita hamArI samajhameM dUmar3a aura mevAr3A yuvakoMkI saMkhyA bar3ha rahI hai, phira bhI bhAiyoMne apanI jAtikI rakSA karane ke khaNDelavAla mahAsabhAke saMsthApaka paM0 lie jo upAya kiyA hai, vaha bahuta hI dhannAlAlajIne kalakatteke adhivezanameM prazaMsanIya hai aura usakA anukaraNa sabhI bahuvivAhakA pratipAdana kiyA thaa| jahA~ jaina AtiyoMko karanA cAhie aura una eka eka kumArake bA~TameM eka eka kanyA jAtiyoMke lie to isase acchA rAmabhI nahIM par3atI hai, vahA~ ve cAhate haiM ki bANa upAya mila hI nahIM sakatA jina kucha manacale dhanI loga do do cAra cAra jAtiyoM meM kanyAyeM durmUlya ho rahI haiN| striyA~ bhI cAheM to rakha leM aura isa taraha 2-nAgapura prAntake khaNDelavAla / ve aura bhI saiMkar3oM yuvakoMko vivAhase gata varSa nAgapura prAntIya khaNDelavAla vaMcita rkkheN| jainasabhAke mantrI zrIyuta seTha cenasukhajI . becAre avivAhitoMkI dazA bar3I chAvar3Ane apane prAntakI manuSyagaNanA .karuNAjanaka hai| na to ve jAtimeM hI bahuta hI sAvadhAnIse kI thI aura usakI kanyAyeM pAte haiM aura na gaira jAtikI bhora riporTa bhI prakAzita kI thii| hama apane hI tAka sakate haiM / na unake hakakI rakSA- pAThakoMkA dhyAna usakI nIce likhI huI ke lie bahuvivAhakI aura vRddhavivAha- saMkhyAoMkI ora AkarSita karate haiM:kI hI prathAyeM rokI jA sakatI haiM aura na puruSa 566 vidhavA-vivAhakI hI unheM ijAz2ata dI vivAhita ... ... jAtI hai| basa, unake lie kevala eka hI ku~vAre 14 varSake bhItarake .... 151 mArga khulA hai aura vaha yaha ki kisIko ku~vAre 14 varSake Uparake ... rasoI-dArina yA naukarAnI banAkara rakha patnIrahita (vidhura) ... 78 226 111 For Personal & Private Use Only
Page #39
--------------------------------------------------------------------------
________________ - aGka 1-4] - kucha sAmayika baate| . striyA~ 502 jAyaja karAra deN| pahalA upAya dharmazAstrAvivAhitAyeM ... ... 223 numodita hai aura dUsarA abhI vivAdagrasta kanyAyeM 11 se kamakI ... 126 hai| jabataka dUsarA upAya vivAdagrasta hai kanyAyeM 11 se adhikakI ... 5 tayataka pahalekA grahaNa kara lene meM kamase vidhavAyeM ... ... ... 145 kama vicArazIla svaeDelavAloko to ina aMkoMse mAlUma hogA ki jahA~ hamArI samajhameM koI etarAja nahIM honA 566 puruSa haiM vahA~ striyA~ kevala 502 haiM; cAhie / arthAt striyoMkI saMkhyA puruSoMse lagabhaga 12 prati saiMkar3e yohI kama hai| isake sivA 3-girajAgharoMkI ssikrii| sArI kanyAoMkI saMkhyA 134 hai, parantu jaise hamAre yahA~ mandiroMke banAnekI ku~vAroMkI saMkhyA 262 hai| arthAt sArI dhuna hai vaise hI eka samaya videzoMmeM thii| kanyAoMke byAhe jAnepara bhI lagabhaga vahA~ z2arUrata ho yA nahIM, isakA khayAla 128 ku~vAre aise baca raheMge jinake kiye binA, puNya aura nAma kamAneke vivAha, ukta prAntameM, kisI taraha ho hI lie upAsanAmandira yA girajAghara banAye nahIM sakeMge-unake lie kanyAyeM milahI jAte the, yadyapi aba IsAI dezoM meM pahale nahIM sakeMgI ! 502 striyoM se 145 striyA~ jaisI dharmabhAvanAyeM nahIM rahI haiM, isalie vidhavA haiM ! yaha saMkhyA kitanI bhayAnaka ye upAsanAmandira bahuta nahIM banate, hai! sauke pIche 20 se adhika striyA~ phira bhI jo pahale bane hue haiM aura ina vidhavA haiM yadi isameMse - striyA~ adhika dinoM bhI jo thor3e bahuta bana jAte haiM, umrakI samajha lI jAya~ toprati saikar3e:. unhIMke mAre loga parezAna haiN| abhI triyA~ to avazya hI vaidhavyakA asahya landana zaharase eka khabara AI hai ki duHkha bhoga rahI haiN| vahA~ prArthanAmandira itane adhika haiM aura acchA ho yadi khaNDelavAla mahAsabhA unameM AnevAloMkI saMkhyA itanI kama bhI isI taraha samasta khaNDelavAla jainiyoM- hotI hai ki unameM se 17girajAghara girA kI manuSya-gaNanA prakAzita karanekI diye jAyeMge aura vaha jagaha 22 karor3a vyavasthA kre|aur phirAisake bAda vicAra rupayoM meM beca dI jAyagI! isa samAcArakare ki apanI rakSAke lie use kyA karanA se pAThaka samajha sakeMge ki saMsArameM aba ucita hai / jAtike masale jAtIya dazA- upayogitA aura anupayogitAkA khayAla para vicAra karanese hI hala hoge| jo kitanA adhika bar3ha gayA hai aura dhArmikadazA nAgapura prAntIya khaNDelavAloMkI hai kSetroM meM bhI aba usakI ghusa-paiTha kisa yadi vahI dazA sArI khaNDelavAla jAti- DhaMgase ho rahI hai| hama logoMko bhI isase kI hai aura hamArA vizvAsa hai ki vaha kucha sIkhanA cAhie / jo loga aMdhAdhundha lagabhaga vaisI hI hogI-to khaNDela- mandiroMkI saMkhyA bar3hA rahe haiM aura isI. vAloko apanI jAtikI aura usake ko dharmaprabhAvanA samajha rahe haiM, unheM caritra kI rakSA karaneke lie hamArI rAya- sAvadhAna ho jAnA caahie| bhAratake meM kevala yahI upAya zeSa raha jAtA hai ki vicAra saMsArameM bhI bar3e bar3e parivartana ho ve yA to anya jAtikI kanyAoMko lenA rahe haiN| vaha dina adhika dUra nahIM dikhaprArambha kara de aura yA vidhavA-vivAhako lAI detA jaba ki mandiroMkI yaha jyAdatI For Personal & Private Use Only
Page #40
--------------------------------------------------------------------------
________________ 102 landana ke samAna yahA~ bhI upayogitAvAdiyoM kI naz2ara meM cubhane lagegI / kucha aitihAsika bAteM / [ lekhaka - paM0 nAthUrAmajI premI / ] 1. - zAkaTAyana aura pAlyakIrti / jainahitaiSI bhAga 12 aMka 7-8 meM hamane 'zAkaTAyanAcArya ke sambandha meM eka lekha prakAzita kiyA thA aura usameM vAdirAjasUrikA pArzvanAthacaritrake nIce likhe zlokake AdhArase bhI yaha siddha kiyA thA ki zAkaTAyanakA hI dUsarA nAma pAlyakIrti thA kutastyA tasya sA zakti: jainahitaiSI / pAlya kIrtermahaujasaH / zrIpadazravaNaM yasya zabdakAnkurute janAn // isakA artha yaha hai ki usa mahAtejasvI pAlya kIrtikI zaktikA kyA varNana kiyA jAya jisake zrIpadake sunate hI loga zAbdika yA vyAkaraNaza ho jAte haiN| isapara vicAra karate hue hamane usa lekhameM likhA thA - "amogha vRttikA prAramma 'zrIvIramamRtaM jyotiH' Adi maMgalAcaraNa se hotA hai| vAdirAjasUri isa maMgalAcaraNa ke 'zrI' padapara hI lakSya karake kahate haiM ki pAlyakIrti yA zAkaTAyanake zabdAnuzAsanakA prArambha karate hI loga vaiyAkaraNa ho jAte haiM / arthAt jo isa vyAkaraNakA maMgalAcaraNa hI suna pAte haiM ve ise par3he binA aura vaiyAkaraNa bane binA nahIM rhte| isase yaha bhI siddha ho jAtA hai ki ukta 'zrIvIramamRtaM jyotiH' Adi zlokake athavA zramodhavRttike karttA bhI pAlyakIrti (zAkaTAyana) hI haiM / " 1 [bhAga 15 yadyapi hameM isa viSaya meM jarA bhI sandeha nahIM thA ki pAlyakIrti aura zAkaTAyana eka hI haiM aura isakI puSTimeM hamAre lekha meM aura bhI kaI pramANa diye gaye haiM, parantu abhI hAla hImeM hameM jo pramANa milA hai, usase yaha bAta bilakula nirvivAda ho jAtI hai / ukta pArzvanAthacarita kAvyakI zrIzubhacandrAcAryakRta eka 'paMjikATIkA' hai jo yahA~ke svargIya seTha mANikacandrajIke granthabhaNDAra meM maujUda hai / zloka ke padoMkA artha isa prakAra kiyA. hai- "tasya pAlyakIrteH / mahaujasaH / zrIpadazravaNaM / zriyA upalakSitAni padAni zAkaTAyanasUtrANi teSAM zravaNaM zrAka`rNanaM // 25 // " isase spaSTa ho jAtA hai ki zrIzubhacandrAcArya bhI pAlyakIrtiko zAkaTAyanasUtroMkA karttA mAnate the aura 'zrIvIramamRtaM jyoti' zrAdi zramodhavRttivAle maMgalAcaraNake karttA bhI unake matase ve hI the / 2- siddhasena ke 'sammati-tarka' para digambarAcAryakRta TIkA / pArzvanAthacaritake karttA vAdirAjasUrine prAcIna kaviyoM ko namaskAra karate hue likhA hai: namaH sanmataye tasmai bhavakUpa nipAtinAM / sanmatirvivRtA yena sukhadhAmapravezinI // 22 arthAt usa sammati nAmaka zrAcAryako namaskAra karatA hU~ jisane bhavakUpameM par3e hue logoMke lie sukhadhAma meM pahu~cAnevAlI sanmatiko vistRta kiyA, arthAt sanmati nAmaka grantha para TIkA likhI / hamArI samajhameM yaha sanmati grantha aura koI nahIM, vahI 'sammati' yA 'sammati tarka' yA 'sammati prakaraNa' hai jo zrAcArya For Personal & Private Use Only
Page #41
--------------------------------------------------------------------------
________________ aGka 3-4 ] siddhasenakA prasiddha grantha hai aura jisapara zvetAmbarAcArya malavAdi aura abhayadeva sUrikI TIkAyeM haiN| isa ullekhase jAna par3atA hai ki digambara granthakAroMmeM usa samayataka siddhasenake granthoMkA pracAra thA aura itanA thA ki unhoMne unapara TIkArye bhI likhI thIM. isI lie to harivaMzapurANake karttA aura zrAdipurANake karttAne unakI atizaya prazaMsA kI hai aura unheM mahAn tArkika batalAyA hai / pArzvanAthacaritake isa ullekhase yaha bhI siddha ho jAtA hai ki hamAre granthoM meM jina siddhasenakA ullekha milatA hai ve aura zvetAmbaroMmeM jina siddhasena divAkara ke granthoMkA pracAra hai ve donoM eka hI haiMzravaNavelgolakI malliSeNa prazasti meM sumatideva nAmaka eka zrAcAryakA ullekha hai jinhoMne 'sumatisaptaka' nAmakA koI grantha banAyA thA:-- kucha aitihAsika bAteM / sumatidevamamuM stuta yena vaH sumatisaptakamAptatayA kRtam / parihRtApadatattvapadArthinAM sumatikoTivivarti bhavartihRt // jAna par3atA hai, ye 'sumatideva' aura 'sammati TIkAke karttA 'sanmati' eka hI hoMge / 'sanmati' aura 'sumati' prAyaH ekArthavAcI zabda haiM aura kavigaNa akasara nAmoMmeM bhI paryAyavAcI zabdakA prayoga kara diyA karate haiM, jaise 'devasena aura 'surasena' likhA hai / sammatikI TIkAke karttAkA nAma eka kavike lie 'sumati' kI jagaha 'sanmati' likhanA hI vizeSa zrAkarSaNIya mAlUma hogA / zrataH vAdirAjane unheM sumatideva na likhakara 'sanmati hI likhA jAna par3atA hai / yadi hamArA yaha anumAna ThIka hai to sumatidevake banAye hue do grantha hone 103 cAhie~- - eka 'sammati vivaraNa' aura dUsarA 'sumatisaptaka' / ye donoM hI grantha anupalabdha haiN| inakA patA lagAnA cAhie / 3 - zivakoTikI 'ratnamAlA' / zrAcArya jinasenane AdipurANake prArambhameM 'ziva koTi' nAmake eka prAcAryakA smaraNa kiyA hai; aura unake ullekhase mAlUma hotA hai ki suprasiddha prAkRta grantha 'bhagavatI ArAdhanA' ke ve karttA thezItIbhUtaM jagadyasya vAcArAdhyacatuSTayaM / mokSamArga sa pAyAnnaH ziva koTirmunIzvaraH // svayaM 'bhagavatI zrArAdhanA' granthameM unakA nAma 'zivArya' diyA hai / saMbhavataH 'zivArya' aura 'zivakoTi' eka hI karttAke nAmake nAmAntara haiN| yadyapi hastimallakRta vikrAnta kauravIya nATakake ullekha se ina nAmoM ke viSaya meM kucha sandeha ho jAtA hai kyoMki usameM samantabhadrake do ziSya batalAye haiM - eka 'zivakoTi ' aura dUsare 'zivAyana' / abhI hAla hImeM hameM saMpAdaka jainahitaiSIke prayatnase eka choTese granthakI prApti huI hai jisakA nAma 'ratnamAlA' hai aura jisake karttAkA nAma 'zivakoTi" likhA hai| isakI eka prati kanar3I lipimeM zrArAke jaina siddhAnta bhavana meM maujUda hai / kumbhoja (kolhApura) ke zrIyukta paM0 nAnA rAmacandranAgane usakI eka kApI bhejI hai| isake lie hama nAga mahAzayake devanAgarI lipimeM karAkara hamAre pAsa atizaya kRtajJa haiM / isa ratnamAlAmeM saMskRtake 67 anuSTup zloka haiN| maMgalAcaraNa isa prakAra hai : sarvajJaM sarvavAgIzaM vIraM mAramadApahaM / praNamAmi mahAmoha zAntaye muktatAptaye // 1 // sAraM yatsarvasAreSu vaMdyaM madvaMditeSvapi / anekAntamayaM vaMde tadarhadvacanaM sadA || 2 || For Personal & Private Use Only
Page #42
--------------------------------------------------------------------------
________________ 104 jainhitaissii| [ bhAga 15 sadAvadAtamahimA sdaadhyaanpraaynnH|| kA phuTakara upadeza hai / mANikacandrasiddhasenamunijAyATTAraka padezvaraH // 3 // granthamAlAmeM isa granthake prakAzita karanesvAmisamantabhadro me kA vicAra ho rahA hai| . hanase ('harnizaM) maanse'nghH| 4-raviSeNakA varAMgacarita / tiSThatAjinarAjodya AcArya raviSeNakA isa samaya kevala . cchAzanAmbudhi candramA // 4 // padmacarita (padmapurANa) nAmaka grantha hI isake tIsare zlokameM siddhasena zrA- upalabdha hai; parantu harivaMzapurANake prArambhacAryakA bhI ullekha kiyA gayA hai| yadi ke nIce likhe zlokose mAlUma hotA hai sacamuca hI yaha grantha zivakoTikA hai, ki 'varAMgacarita' nAmakA grantha bhI unakA to kahanA hogA ki siddhasenake sambandhameM banAyA huA thaa| ve zloka ye haiM:AdipurANa aura harivaMzapurANake sivAya kRtapadmodayodyotA pratyahaM parivartitA / yaha tIsarA prAcIna ullekha hai / yaha usI mUrtikAvyamayIloke raveriva ravaH priyaa||34 samayakA ullekha hai jaba ki siddhasena- varAMganeva sarvAgairvarAMgacaritArthavAk / . sarika granthoMkA hamAre yahA~ pracAra thaa| kasya notpAdayedgADha manurAgaM svagocaram // 35 pranthake antameM nIce likhA zloka hai: zvetAmbara sampradAyameM udyotanasUri yo nityaM paThati zrImAn nAgake eka prasiddha vidvAn ho gaye haiN| rtnmaalaamimaaNpraaN| . unhoMne 'kuvalayamAlA' nAmakA prAkRta sa zuddhabhAvano nUnaM grantha zaka saMvat 700 meM banAkara samApta - zivakoTitvamApnuyAt // 67 // kiyA hai / usa granthameM prAcIna kaviyoMkI isakA nIce likhA zloka vizeSa prazaMsA karate hue AcArya raviSeNa aura / dhyAna dene yogya hai; kyoMki bilakula unake padmapurANa aura varAMgacarita pranyoMisI prakArakA zloka yazastilaka* campU. kA bhI ullekha kiyA gayA hai:* meM bhI pAyA hai|| jehiM kae ramaNijje sarvamevavidhi naH varaMga-paumANacariya vitthAre / pramANaM laukikassatAM / kaha va Na salAhaNijje te kaiNo jaDiya raviseNo / - yatra na vrata hAniH arthAt jinhoMne ramaNIya.varAMgacarita yAtsamyaktvasya ca khaNDanaM / / 66 / / aura panacaritakA vistAra kiyA, ve granthameM samyaktka, aNuvata, guNavata, raviSeNa kavi kisake dvArA zlAghanIya yA zikSAvata, mUlaguNa, pratimA, Adi bAtoM sarAhanA kiye jAne yogya nahIM haiN| yatra samyatkvahAnirna yatra na vrata dUSaNaM / isI granthameM prAkRta paumacariya (panasarva eva hi nAnAM pramANaM laukiko vidhiH / ysh| carita) ke karttA vimalasUrikA ullekha hai: ca brihmasUrike pratiSThAtilaka nAmaka tra vaNikAcAra granthameM jArAsiyaM vimalaMko vimalaM bhI isI AzayakA nimna bhoka pAyA jAtA hai: ko tArisaM lahai atthN| sarvo 'pi laukikAcArI jainaanaamvighiNtH| yatra darzanahAnirna yana vratadUSaNam // amayamaiyaM ca sarasaM . smpaadk| sarasaMciya pAiyaM jassa // For Personal & Private Use Only
Page #43
--------------------------------------------------------------------------
________________ aGka 3-4 ] jainendra vyAkaraNa aura prAcArya devnndii| 105 arthAta jaisI kIrti vimalAMka (pauma. ke mohameM bahanevAle lekhaka kisa taraha cariya) ne pAI, vaisI vimala kIrti kauna tilakA tAr3a banAte haiN| pA sakatA hai jisakI prAkRta amRtamayI isa caritako candrayya nAmaka kaviaura sarasa hai| ne duHSama kAlake paridhAvI saMvatsarakI ____ yaha prAyaH nizcita hai ki padmapurANa Azvina zukla 5, zukravAra, tulAlagnameM vimalasUrike prAkRta paumacariyakA hI samApta kiyA hai / yaha kavi karnATaka dezakucha vistRta saMskRta anuvAda hai aura ke malayanagarakI 'brAhmaNagalI' kA rahaneudyotanasUriko ina donoM hI granthoMkA vAlA thA / vatsagotrI aura sUryavaMzI paricaya thaa| aisI dazAmeM unheM yaha bhI brAhmaNa bammaNAke do putra hue, sAtappA mAlUma hogA ki paumacariyakA hI vistRta hubba brahmarasa aura vijyppaa| vijayappAanuvAda raviSeNakA padmacarita (padma- ke brahmarasa aura brahmarasake devappA huaa| purANa) hai| zAyada isI lie unhoMne isI devappAkI kusumammA nAmaka putrIse 'varaMga-paumANa-cariya vitthAre' padameM kavi candrayyakA janma huA thaa| 'vitthAra'zabda dekara yaha vyakta kiyA hai ki "karnATaka dezake 'kole' nAmaka grAmapadmacarita paumacariyakA hI vistAra hai| ke mAdhavabhaTTa nAmaka brAhmaNa aura zrIdevI brAhmaNIse pUjyapAdakA janma hshraa| jyo tiSiyoMne bAlakako trilokapUjya batajainendra vyAkaraNa aura lAyA, isa kAraNa usakA nAma pUjyapAda AcArya devnndii| rakkhA gyaa| mAdhavabhaTTane apanI strIke kahanese jainadharma svIkAra kara liyA / [ lekhaka-zrIyuta nAthUrAmajI premii|] bhaTTajIke sAlekA nAma pANini thaa| use (gatAGkase aage|) bhI unhoMne jainI bananeko kahA; parantu pUjyapAda-caritra / pratiSThAke khayAlase vaha jainI na hokara - anya bar3e bar3e prAcAryoMke samAna muDIguMDagrAmameM vaiSNava saMnyAsI ho gyaa| pUjyapAdakI jIvanasambandhI ghaTanAoMse pUjpapAdakI kamalinI nAmaka choTI bahina bhI hama aparicita haiN| unake jAnanekA huI, vaha guNabhaTTako byAhI gaI / guNabhaTTakoI sAdhana bhI nahIM hai| sivAya isake ko usase nAgArjuna nAmaka putra hushraa| ki ve eka samartha prAcArya the aura hamAre pUjyapAdane eka bagIce meM eka sA~pake upakArake lie aneka grantha banAkara rakha mu~hameM pha~se hue meDakako dekhaa| isase gaye haiM, unakA koI itihAsa nahIM hai| unheM vairAgya ho gayA aura ve jaina sAdhu Age hama kanar3I bhASAke eka pUjyapAda bana gye| caritakA sArAMza dete haiM, jisase una pANini apanA vyAkaraNa raca rahe logoMkA manoraJjana avazya hogA, jo the| vaha pUrA na hone pAyA thA ki unhoMne apane pratyeka mahApuruSakA jIvanacarita- apanA maraNakAla nikaTa pAyA jAna cAhe vaha kaisA hI ho-par3haneke lie liyaa| isase unhoMne pUjyapAdase jAkara utkaNThita rahate haiN| vidvAn pAThaka isase kahA ki ise zrApa pUrA kara dIjie / yaha samajha sakeMge ki satyatAkI jarA bhI unhoMne pUrA karanA svIkAra kara liyaa| paravA na karamevAle aura sAmpradAyikatA- pANini durdhyAnaSaza marakara sarpa hue / & For Personal & Private Use Only
Page #44
--------------------------------------------------------------------------
________________ jainhitessii| [bhAga 15 eka bAra unhoMne pUjyapAdako dekhakara meM baiThakara unhoMne aneka tIrthokI yAtrA phUtkAra kiyA, isapara pUjyapAdane kahA, kii| mArgameM eka jagaha unakI dRSTi naSTa vizvAsa rakkho, maiM tumhAre vyAkaraNako ho gaI thI, so unhoMne eka zAntyaSTaka pUrA kara duuNgaa| isake bAda unhoMne pANi- banAkara jyoMkI tyoM kara lii| isake bAda ni vyAkaraNako pUrA kara diyaa| unhoMne apane grAmameM Akara samAdhipUrvaka isake pahale ve jainendra vyAkaraNa, aha- maraNa kiyA / " pratiSThAlakSaNa, aura vaidyaka, jyotiSa isa lekha ke likhane meM hameM zraddhaya muni Adike kaI grantha raca cuke the| jinavijayajI aura paM0 behacaradAsa jIva guNabhaTTake mara jAnese nAgArjuna ati- rAjajIse bahuta adhika sahAyatA milI zaya daridra ho gayA / pUjyapAdane use hai| isalie hama ukta donoM sajanoMke padmAvatIkA eka mantra diyA aura siddha prati kRtajJatA prakaTa karate hai / mani mahokaranekI vidhi batalA dii| padmAvatIne dayakI kRpAse hamako isa lekha-sambandhIjo nAgArjunake nikaTa prakaTa hokara use sAmagrI prApta huI hai, vaha yadi na milatI siddharasakI banaspati batalA dii| to yaha lekha zAyada hI isa rUpame pAThako isa siddharasase nAgArjuna sonA ke sAmane upasthita ho sktaa| banAne lagA / usake garvakA parihAra pUnA-bhAdra kRSNa 6 saMvat 1677 vi. karaneke lie pUjyapAdane eka mAmUlI banaspatise kaI ghar3e siddharasa banA diyaa| nAgArjuna aba parvatoko suvarNamaya banAne pariziSTa / lagA, taba dharaNendra-padmAvatIne use rokA aura jinAlaya banAne ko khaa| tadanusAra [ bhagavadvAgvAdinIkA usane eka jinAlaya banavAyA aura pArzva vizeSa paricaya / ] nAthakI pratimA sthApita kii| __ pUjyapAda pairoMmeM gaganagAmI lepa isake prArambhameM pahale lakSmIrAtyantilagAkara videhakSetrako jAyA karate the| kI yasya' zrAdi prasiddha maMgalAcaraNakA usa samaya unake ziSya vajranandine apane zloka likhA gayA thaa| parantu pIchese sAthiyoM se jhagar3A karake drAviDa saMghakI usapara haratAla phera dI gaI hai aura sthApanA kii| usakI jagaha yaha zloka aura utthAnikA nAgArjuna aneka mantra, tantra tathA likha dI gaI hairasAdi siddha karake bahuta prasiddha ho oM namaH paarthaay| gayA / eka bAra do sundarI striyA~ AI tvaritamahimadUtAmaMtritenAdbhutAtmA, jo gAne nAcanemeM kuzala thiiN| nAgArjuna viSasamapi maghonA pRcchatA zabdazAstram / unapara mohita ho gyaa| ve vahIM rahane lagI aura eka dina avasara pAkara use zrutamadaripurAsId vAdivRndAgraNInAM, mArakara aura usakI rasaguTikA lekara paramapadapaTuryaH sa zriye vIradevaH // calatI bniiN| aSTavArSiko'pi tathAvidhamaktAbhyarthapUjyapAda muni bahuta samayataka yogA- nApraNunnaH sa bhavanAnidaM prAha-siddhiranebhyAsa karate rhe| phira eka devake vimAna- kAntAt / 1.1.1 / . . .. For Personal & Private Use Only
Page #45
--------------------------------------------------------------------------
________________ aGka 3-4 ] isake bAda sUtrapATha zurU ho gayA hai| pahale patrake Upara mArjinameM eka TippaNI isa prakAra dI hai jisameM pANini Adi vyAkaraNoMko aprAmANika ThaharAyA hai| jainendra vyAkaraNa aura zrAcArya devanandI / " pramANapadavyAmupekSaNIyAni pANinyAdipraNIta sUtrANi syAtkAravAditra dUra tvAtparivrAjakAdibhASitavat / apramANAni va kapokalpanAmalinAni hInamAtRkatvAtadvadeva / " isake bAda pratyeka pAdake anta aura Adi meM isa prakAra likhA hai jisase isa sUtra pAThake bhagavatpraNIta honemeM koI sandeha bAkI na raha jAya "iti bhagavadvAgvAdinyAM prathamAdhyAyasya dvitIyaH pAdaH / anamaH pArzvAya / sa bhagavAnidaM prAha / " sarvatra 'namaH pAvaya' likhanA bhI hetupUrvaka hai / jaba granthakartA svayaM mahAvIra bhagavAn haiM taba unake granthameM unase pahale ke tIrthaMkara pArzvanAthako hI namaskAra kiyA jA sakatA hai / dekhie kitanI dUratakakA vicAra kiyA gayA hai / Age adhyAya 2 pAda 2 ke 'sahavah calyApateri:' (64) sUtrapara nimna prakAra TippaNI hai aura isase siddha kiyA hai ki yadi yaha vyAkaraNa bhagavatkRta na ho to phira siddha haima ke amuka sUtrakI upapatti nahIM baiTha sakatI ! - " idaM zabdAnuzAsanaM bhagavatkartRkameva bhavati / 'sahavacalyapateridhAnakRsRjannameH kirliT cavat - Gau sAsahivAvahicAcali - pApati, sastricAkridadhijajJinemIti siddhahaimasUtrasyA'nyAthAnupapatteH / sarvavarmapANi nyostu 'AhavarNopadhAlopinAM kidveca 1, AhagasahanajanaH kikinau liTa ceti 2 | 107 isake bAda 3-2-22 sUtra para isa prakAra TippaNI dI hai" kathaM na aca: prAgbharateSyAdi / kSetrAdiniyApi zikSA vizeSAH / kumArazabdaH prAcyAmAzvinaM mAsamUvivAn / maithunaM tu bhiSaktaMtre vAcakaM madhusarpiSaH // ityAdyanyathAnupapattariti boTika timiropa lakSaNam / isake bAda 3-4-42 sUtra ( steyAityaM) para phira eka TippaNI hai| dekhie - "idaM zabdAnuzAsanaM bhagavatkartRkameva bhavati / arhatastonta ca 1, sahAdvA 2, sAkhivaNagadUtAdyaH 3, stenAnnalukU ca 4, ti siddha haimasUtrAnyathAnupapatteH / pANinyAdau tvAtyazadaM prati sUtrAbhAvAt kathaM sarasvatIkaMThAbharaNaM tadAptiH ? aindrAnusArAdatazabdatazceti pazya / " phira 3-4-40 sUtra ( rAtreH prabhA candrasya ) para eka TippaNI hai| isameM bauTika yA digambariyoMkA satkAra kiyA gayA hai "idaM zabdAnuzAsanaM bhagavatkartRkameca bhavati / rAtreH prabhAcandrasya sUtrasya prakSepatA sphuTatvAt / ato *bauTikatimiropalakSaNe devamandimatAM mohaH prakSeparajasApi cet / cirAya bhavatA rAtreH prabhAcandrasya jIvyatAM // paMcottaraH kaH svacAnAsI: prabhedo na yasya ya: ( ? ) / 1 yaha 'nauTikamatatimisepalakSaNa' nAmaka koI grantha hai aura sambhavataH isI vAgvAdinI ke kartAkA banAyA huA hogaa| isakA patA lagAnekI bar3I jarUrata hai| isase digambara aura zvetAmbara sampradAyasambandhI aneka bAtoM para prakAza pdd'egaa| For Personal & Private Use Only
Page #46
--------------------------------------------------------------------------
________________ 10 vismayo ramayeH ziSTyA svasti tatpravacanasudhAsamudralaharIsnAyibhyo sataM cehevanandinamiti // mahAmunibhyaH / parisamAptaM ca jainendraM nAma vikramAtukhayugAbde 406 devanandI, mahAvyAkaraNaM / tadidaM yatsvayaM zrIvIra. tato guNanaMdi kumAnaMdi-lokacandrAnaMtaraM prabhumaghone pRcchate prakAzayAMcakAra / sapAmuniraiyugAbde prathamaH prabhAcandra iti dalakSavyAkhyAnakaparamatamadAMdhakArApahAra* bauttike|" paramamiti / namaH zrImaJcaramaparamezvaspAda. isI taraha 4-3-7 (vette siddhasenasya) prasAdavizadasyAdvAdana yasamupAsanaguNakosUtra para likhA hai TimatkauTikagaNAvirbhUtacidvibhUtivimalama___"vetteH siddhasenasya catuSTayaM samanta dracAMdrakulavipulabRhattaponigamanirgatanAgapu. bhadrasya prakSopo'rvAcyatA sphuTatvAt , rAtreH rIyasvacchagacchasamutthamutpavipArzvacaMdrazAprabhAcandrasya vaditi bauTikatimiropa- khAsukhAkRtasukRtivararAmeMdUpAdhyAyacAruca.. nkssnne|" raNAraviMdarajorAjImadhukarAnukaravAcakapadaantameM 5-4-65 (zazchomi) sUtrapara vIpavitritAkSayacaMdravaraNebhyaH sasudhI raktaeka TippaNI dI hai jisameM pANini Adi caMdram / zrIvIrAt 2267 vikramanRpAttu vaivAkaraNoMkIprasarvajJatA siddha kI gaI hai- saM. 1797 phAlgunasittrayodazIbhaume takSa"prayogAzAtanA mAbhUdanAdisiddhA.hi / ___ kAkhyapurasthena ratnarSiNA darzanapAvitryAya prayogAH / jJAninA tu kevalaM te prakAzyaMte likhitaM ciraM naMdyAt / " / na tu kriyaMsa iti / ataeva zazchoTIti granthake pahale patrakI khAlI pIThapara pANinIyasUtraM vargaprathamebhyaH zakAraH svara- bhI kucha TippaNiyA~ haiM aura unameM adhiyavaraparaH zakArazchakAraM naveti sarvavarma- kAMza ve hI haiM jo Upara dI jA cukI haiM / kartRkakAlApakasUtrAnusAri / ataeva zeSa isa prakAra haiM:pANinyAdayo'sarvajJA iti siddhaM / ataeva oM namaH pArthAya / teSAM tattvata AptatvAbhAva iti siddhiH / jainendramaindrataH siddhahaimato jayahemavat / / manbhyaH prabhRtinisUtre nirjarasaimukhyA yadi prakRtyaMtaradUratvAmAnyatAmetumarhati // yuktiste maskAraNaiva bhavatkRtamAste na tu kathaM sArasvatavAgdevyA / zazchoTipramukhaiH sUtra- iMdrazcaMdraH kazikRsnApizalI zAkaTAyanaH / stacchazruprabhRtipadAdarzI kAlApAdyupajIvI pANinyamarajineMdrA jayaMtyaSTA hi zAbdikAH / / pANinirajinatvaM prati nAvyaktaH / " iti ? caturthI taddhitAnupalakSaNAt / ___ jahA~ sUtrapATha samApta hotA hai vahA~ yadiMdrAya jineMdreNa kaumArepi nirUpitaM / likhA hai aiMdra jaineMdramiti tatprAhuH zabdAnuzAsanaM // ityAkhyadbhagavAnaInzrutvendrastu mudaM vahan / ydaavshykniyukti:baadivkaabjcndrHsvmNdiraabhimukho'bhvt|| aha taM ammApiaro Age grantha prazasti dekhie jANittA ahiyaahavAsaM.tu / "oM namaH sakalakalAkauzalapezala. kayakoualaMkAraM / zIlazAline pAzrvAya pArzvapAzrvAya / lehAyariasa uvaNiMti // For Personal & Private Use Only
Page #47
--------------------------------------------------------------------------
________________ ma kaaNgres| sako a tassamakkhaM bhayavaMta iti bauTikamatatimiropalakSaNamya na. AsaNe nivesittaa| 'vakAze iMdrajineMdrau pratyuttariNau yadatoDe. sadassalakkhaNaM pucche TAtIddhatatastvamasimibiDDhaurayama,draM jaineMdraM vAgaraNaM avayavA iMdaM ||iti|| . vyAkaraNAnAM / siddhimanakAMtAdicchoM a:x tadavayavAH kecana upAdhyAyena gRhiitaaH| kaxpAI tyatathArIte haimAgIkRtavarmanprakSetatazcandraM vyAkaraNaM saMjAtamiti haribhadraH // pAryavijeyaciraMjIyA iti prasanna caMdrotpale (?) yattu devanaMdibauTikaMpUjyapAda itIcchaMtastadgurukAH pUjyapAdasya lkssnnN| dvisaMdhAnakaveH kAvyaM ratnatrayamapazcimam / - kogrem| iti dhanaMjayakoSAttadayuktaM / neti cetkathaMjaineMdramiti / dvAdazasvaramadhyAmati cenna / mahAtmA gAMdhIkA lekha / itaropapadasyAbhAvAt / jainakumArasaMbhavavadga- nAgapurakI kAMgresa ho gaI / usake tiriti cenna / kumAravadiMdra prati zleSAbhA- viSayameM mahAtmA gAMdhIkA jo saMkSipta vAt thArItikatataddhitabhAvAcca / tarhi lekha 'yaMga iNDiyA' meM prakAzita huA hai, lakSmIrAtyaMtikI yasya nirvshaavbhaasne| . use hama apane pAThakoM ke avalokanArtha. devanaMditapo namastasamvana bhAratamitrase, uddhRta karate haiM: ___"sabase bar3I aura mahattvapUrNa, kAMgresa kA gatiriti cet / bhAratameM ho gaI / isameM vartamAna zAsanalakSmIrAtyaMtikIpadyanupajJezasya kiNtraaN| paddhatike viruddha jaisA bar3A pradarzana huA aiMdratvayaki tattvArthe mokSamArgasya padyavat / / . vaisA pahale kabhI nahIM huaa| sabhApatine mivAdayazcatprathamaM yadi hai metvapakSyate / yaha bAta solaha Ane ThIka kahI ki isa kAlApakAdi na tathA padavaindra mahate kRtiH|| kAMgresameM adhyakSa tathA netA logoMko nahIM pUrvatra / mip vas mas 1 sip thas calAte balki loga hI unheM calA rahe tha 2 tipa tas jhi3 iDa vahi mahi 1 thasa haiN| kAMgresa maJcapara pratyeka sajanako yaha AthAM dhvaM 2 ta AtAm jhaG 3 iti / spaSTa ho gayA ki aba janatAne dezakI . AkhyAtarItiM prati devarAje bAgaDora apane hAthame le lI hai| netA bar3I khuzIse dhIre dhIre cala sakate haiN| mibvasmaso yaH pitaH rAditodAH / / kAMgresane apane uddezyake viSayake vAda.. jIvaM prapannAhamamAttha vizva vivAda meM eka dina lagAyA. janatAne baDI tattvAdimaM svAM matimAtmanAthaM // dRDhatAse use pAsa kiyA, sirpha do mahAtarhi siddhasenAMdivizeSopi durnivAra iti cenna zaya virodhI the| asahayoga prastAvameM jAtAmAtropi cidvIya pratyAtmazaro si yH| bhI eka dina lagAyA gayA aura yaha bar3e janatA kA varAkIya parAtman vIra ttpur| utsAhase pAsa kiyA gyaa| antima dina - kAMgresane saMghaTanAkI zeSa 32 dhArAoM meM - isake Age 4-3-7 satrako TippaNI jaisA hI likhA hai aura phira 3-4-40 sUtrakI TippaNIke 'deva lgaayaa| mau0 muhammada alIne bulanda . nandimatAM' Adi donoka diye haiN| AvAjameM inakA anuvAdakara logoMko * isake Age 5-4-65 sUtrakI TippaNI dI hai // samajhAyA / janatA bar3e dhyAnase saba bAteM For Personal & Private Use Only
Page #48
--------------------------------------------------------------------------
________________ 110 suna rahI thI kyoMki jaba dhArA : zrAI jisameM likhA thA ki kAMgresa dezI rajavAr3oM ke bhItarI mAmaloMmeM hastakSepa nahIM kara sakatI, taba usameM matabheda pAyA gayA / kAMgresa usa avasthAmeM mantavya nahIM pAsa karatI jaba vaha samajhatI ki dezI riyAsatoM kA pratinidhitva hama nahIM kara sakatIM / zrAnandakI bAta hai ki dezI rAjyoM meM uttaradAyitva pUrNa zAsana sthApita karanekA prastAva sujhAyA gayA jisase maiM logoMko yaha batA sakA ki vAdagrasta dhArAkA yaha abhiprAya nahIM hai ki kAMgresa dezI rajavAr3oMkI prajAkI zikAyatoM aura abhilASAkA pakSa na le / bAta asala yaha hai ki vaha isa viSaya meM koI kAraravAI nahIM kara sakatI; arthAt kArya se dezI narezake viruddha zatrubhAva utpanna nahIM kara tIrthoM ke jhagar3oM ko nibaTAne kA sktii| kAMgresa sarakArapara zrAdeza karanA vAhatI hai, para dezI bhUpatiyoMpara nahIM / isa prakAra khUba soca vicAra ke bAda kAMgresane tIna bAteM sthira kI haiN| pahale pUrNa svarAjya prApta karane kI bAta ho sake to aba bhI briTiza sambandhake sAtha aura nahIM to usase bAhara bhI / aisA svarAjya prApta karanekA DhaMga sammAnajanaka aura zAntipUrNa rakkhA gayA hai jisase pratinidhiyoMkI saMkhyA ghaTAkara hara pacAsa hajAra manuSya pIche eka pratinidhi hI lenekA nizcaya kiyA hai aura isa bAtapara jora diyA hai ki pratinidhi janatAke sacce pratinidhi hoN| nAgapurakI kAMgresane kalakattekI spezala kAMgresa ke asahayoga prastAvakA samarthanakara use hara taraha se spaSTa kara diyA hai / zAntikA pAlana karanepara jora dekara kAMgresane batAyA hai ki svarAjya prApti ke lie bhArata ke bhinna bhinna samAjoMmeM mela avazya rakhanA cAhie aura isalie hindU musalamAnoMkI jainahitaiSI / [ bhAga 15 ekatAkA upadeza diyA hai| hindU netAoMse anurodha kiyA gayA hai ki brAhmaNabrAhmaNake jhagar3oM ko zrApasameM nipaTA leM aura dharmAcAryoM se yaha kaheM ki ve achUtoM ko samAjameM milAne kI ceSTA kreN| kAMgresane chAtroM ke mAtA-pitAoM tathA vakIloMse kahA hai ki ve rASTrakI pukAra sunanekI - aura adhika ceSTA kreN| sarakArI yA sarakArase sahAyatA pAnevAle skUlakAleja aura vakAlata chor3anekA unakI zrorase adhika prayatna na hogA to ve dezake sArvajanika jIvanale cyuta ho jAya~ge / dezakI pukAra hai ki pratyeka bhAratIya puruSa yA strI apanA kAma pUrA kare / " upAya | dharmako pahacAno / ( le0 paM0 zrasukhalAla jI zAstrI, zvetAmbara / ) itihAsa tathA vyavahAra kahatA hai ki manuSya aneka kAma aise karatA hai ki jinameM nAma to dharmakA hotA hai para dharmakI mAtrA unameM bahuta kama rahatI hai, yA bilakula hI nahIM rahatI / tIrtha-rakSaNakA kArya avazya dharmakA sAdhana mAnA jAtA hai, para isameM bhI jaba ajJAna tathA kadAgrahakA yoga ho jAtA hai taba vaha dharmakA sAdhana honeke badale zradharmakA poSaka bana jAtA hai / jaina samAja dharmapriyasamAja hokara bhI kaI sAloMse apanA svarUpa va karttavya bhUla jAneke kAraNa zradharmakI rAha calatA huA najara AtA hai| aura samaya, zakti tathA dhanako pariNAmazUnya jhagar3oMmeM lagAkara, zatrutAkA bhAva bar3hAkara bhAI For Personal & Private Use Only
Page #49
--------------------------------------------------------------------------
________________ aGka 3-4] tIrthoke jhagar3oMko nibaTAnekA upAya / bhAIse alaga ho rahA hai| isa samAjake samabhAva aura zrAdarakI bAta kahIM najara pradhAnatayA zvetAmbara, digambara do phirake nahIM pAtIM, do bhAiyoMke jIvanakI dhArAyeM haiN| ye donoM eka dUsareke samAna hote bhale hI bhinna mArgase baheM, isameM koI acahue bhI, sAhitya, prAcAra, aura vicArameM raja nahIM, para jaba donoMkA bahAva eka apanI khAsa vizeSatA rakhate haiM / bhagavAn dUsareke viruddha ho taba avazya kheda hogaa| mahAbIrake prAcAra va vicArako aneka hama dekhate haiM ki ye donoM abhI pAraspaaMzoMmeM surakSita rakhanekA gaurava zvetA- rika zatrubhAvase prerita haiM / anya aise mbara aura digambara donoMsampradAyoko prApta dhArmika viSaya bahuta kama haiM jinameM donoM hai| ye donoM sampradAya mUrtiko saMsAra- sampradAyavAloM ko ekatra honekA aura taraNakA sAdhana mAnate haiM aura isI bhAva- melajola bar3hAnekA tathA eka dUsarekI se pUjate haiM, isaliye prasiddha tIrthopara vizeSatA jAnakara pramudita honekA avaina donoMkA svatva hai| isake viruddha jaina sara milatA ho; kintu una pavitra tIrtha hote hue bhI mUrtikI pratiSThA na karanevAle sthAnoM para vizeSa hakake bahAne, vizeSa sthAnakavAsI sampradAyakA tIrthopara hakake nAmapara donoM sampradAyavAle apane svatva nahIM hai / itanA hI nahIM, balki vaha kaSAyakA jahara bhayaMkara rItise ugala rahe sampradAya saba tIrthoM ko sarvathA diye haiN| yaha kAma jainatvakI rakSAke liye ho jAne para bhI lenese inakAra hI karegA, rahA hai, yaha aura bhI lAMchanakI bAta hai! kyoMki unapara usakI zraddhA nhiiN| isa isa azAnajanita AvezameM Akara donoM taraha dekhA jAya to, cAhe upAsanAva sampradAyoMne apane sarvasvakA hAnikAraka vidhividhAna donoM sampradAyoMmeM kitane upayoga abataka kiyA / jaina jaisA hI bhinna kyoM na hoM para haiM ye donoM paraspara vyApArI samAja jisako apane dhandhese sahodara bhrAtA, kyoMki mUrti kalyANakA dhArmika kAmake liye phurasata bahuta kama sAdhana hai. isa tAttvika bhAvako donoM ne milatI hai, jisameM samAjakI bhalAIke hadayase apanAyA hai aura isaliye donoM liye buddhikA vizeSa prayoga karanevAle sampradAyoMke vidvAn zrImAnone, apane bahuta kama pAye jAte haiM, aura jisameM apane kartavyakA cirakAlase pAlana kiyA kaur3I kaur3IkA hisAba ginakaradhana saMcaya hai| isa kartavyakA pAlana karate hue donoM karanevAloM kI hI tAdAda bar3I hai, usane sampradAyoMmeM durbhAgyavaza aisI nAsamajhI, apane samaya, apanI buddhi aura apane dhanaaisI asahiSNutA ghusa par3I ki jisake ko sAdhAraNa lAbhadAyaka kAryameM tathA kAraNa donoM svAbhAvika bhrAtRbhAva bhUlakara samabhAvavardhaka kAryameM utanA nahIM lagAyA eka dUsareko virodhI bhAvase dekhane lge| jitanA ki virodha bar3hAnemeM / donoM donoM sampradAyavAle apane kaSAyajaya rUpa sampradAyavAle yaha jAnate haiM ki, adAlate paitRka naisargika jainatvako chor3akara va videzIya sattAke kendra haiN| samaya, buddhi bhAvatIrthako bhUlakara dravyatIrthake jayarUpa aura dhananAzaka pradhAna yantra haiN| aura sthUla jainatvake sampAdanameM apanI dravya- vyaya kiyA huzrA dravya jainabhAvase viruddha zaktikA vyaya karane laga gaye / isI kAraNa mArgameM arthAt hiMsAke poSaNameM jA rahA ina donoM sampradAyoMkA vyavahAra kaSAya- hai, taba bhI dharmabhAvanAke nazemeM ve nahIM kAlimAse kalaGkita hai / paraspara mela, smhlte| kabhI eka jItA va dusarA hArA For Personal & Private Use Only
Page #50
--------------------------------------------------------------------------
________________ 122 jainhitaissii| bhAga 1 aura kabhI dUsarA jItA va pahalA hArA; gAMdhIko sarapaMca karanekI bAta cher3I hai| para Ajataka na kabhI kisI ekakI jIta hindusthAnameM kyA sArI duniyAmeM mahAtmA * hI jIta huI aura na dUsare kI hAra hI gAMdhIse bar3hakara koI samabhAvazIla isa hAra / jisa samaya adhikArI jisake samaya na sunA gyaa| yaha to spaSTa bAta lie adhika anukUla hue aura jisane hai ki adAlatake peTa bhare aura mulAhijAunakI adhika pUjA kI usa samaya ve vAle adhikAriyoMkA nirNaya hamAre Upara usIpara tuSTa hue, dUsare samaya duuspr| utanA asara nahIM DAla sakatA jitanA isa taraha donoM sampradAyoMkI mukadame- ki asara ma. gAMdhIkA kiyA huzrA nirNaya bAjIke natIjekA cakra astodayarUpameM DAla sakatA hai| agara hama aise mahAtmAcalatA hI rahA hai aura hAranevAlA sampra. se phAyadA na uThA sake to phira yaha bhI dAya phira jItanekI AzAse bharasaka samajha lenA cAhie ki hamArI buddhi daur3a lagA rahA hai| yahI AjatakakA donoM itanI mArI gaI hai ki na hama bhagavAnakI sampradAyoMke tIrtharakSaNakA itihAsa hai / mUrtise hI phAyadA uThA sakate haiM, na tIrthakyA kalaha karaneke sivAya samAdhAnIke se aura na zAstrase hii| hamako apane sAtha tIrtharakSaNakA koI mArga hI nahIM hitakI saccI dizA mAlUma kara lenI nikala sakatA? nikala sakatA hai, para cAhie, aura udAratApUrvaka ApasakesamaajJAnakA prAvaraNa aura haThakA jahara aisI jhauteke lie yatna karanA caahie| isameM cIjeM haiM ki manaSyako satya vastakA bodha tyAgakI bhAvanA jarUra rakhanI caahie| nahIM hone detii| aba aura dezoM ke sAtha apanA thor3AsA haka calA jAya to use sAtha hindustAnameM bhI svAvalambI hokara bhAIke hAthameM gayA huA samajhakara usI hitAhitake nirNaya karane kA bhAva udita taraha santoSa mAnanA cAhie jisa taraha : ho rahA hai aura apanI zaktikA vRthA eka bhAI dUsareko koI cIja icchApUrvaka vyaya na karake usako ekAnta hitakArI dekara santoSa mAnatA hai / maiM tyAgabhAvanA. kAmameM lagAnekA bhAva bhI prakaTa hone ko sAmane rakhakara donoM sampradAyoMke lagA hai| jainasamAjako bhI isa pavitra bhAiyoMse savinaya prArthanA karatA hU~ ki bhAvase vazcita na rahanA cAhie aura isa ve isa kAla-labdhiko, satyadharmako pahataraha ahiMsA bhAvakI rakSA karake sacce cAne aura prastuta prastAvako eka AvAja. jainatvakA paricaya dekara samaya, buddhi se maMjUra kara leN| (ahiNsaa|) tathA dhanako vidyA va caritrakI vRddhi meM lagAnA cAhie / yaha kAma ApasameM samajhautA kara lenese hI ho sakatA hai / isake lie pahale bhI kucha logoMne prayatna kiyA thA jo durbhAgyavaza niSphala huA thaa| para aba dezake kone kone meM aura kAlake aMzameM ekatAkI gUMja sunAI de rahI hai| khuzIkI bAta hai ki ahiMsA patra meM zrIyuta zAnA. mandajI varNIne tIrthoke jhagar3oM ko ApasameM nipaTAnekA prastAva kiyA hai aura mahAtmA For Personal & Private Use Only
Page #51
--------------------------------------------------------------------------
________________ samasta digambara jaina paMcoMse apIla / vijaya kisa pakSakI hogI, isa bAtakA samasta digambara jaina paMcoMse pUrA pUrA bhaviSya vartamAnameM batalAnA asambhava hai| mukadamebAz2ImeM donoM pakSa apiil| sadAke lie parAjita hI ho jAte haiN| Aja jo pakSa vijayakI kAmanAmeM khuza priya mahAnubhAvo, dharmasnehapUrvaka jaya hai kala vahI pakSa korTa meM jAkara parAjita jinendr| ho jAtA hai aura jo pakSa Aja parAjita ' Apako bhAratavarSIya digambara jaina hai kala vahI vijayase khuza ho jAtA hai| tIrthakSetra kameTI dvArA yaha to vidita hohI sarakArI koToMmeM sadaiva satyakI hI vijaya cukA hogA, ki prasiddha paramapUjya tIrtha yA atyAcArakA parihAra ho, aisA nahIM rAja zrIsammedazikharake sambandhameM aAja hai; balki kabhI kabhI isase viparIta bhI kitane hI varSoMse hamAre aura zvetAmbarI huA karatA hai-asatya satya aura satya bhAiyoMke daramyAna koToMmeM jhagar3e cala asatya ho jAyA karatA hai| isake atirahe haiM jinameM donoM pakSakI orase lAkhoM rikta, phaisalA honeke bAda dhanakI barbAdIke rupaye barbAda ho cuke phira bhI ukta jhagar3e- kAraNa donoM jayaparAjaya-pakSa vAstavameM kA anta hone meM nahIM aayaa| hAlameM inhIM mukaddamebAz2IkI pUrva avasthAkI apekSA jhagar3oMke lie digambara jainasamAjakI sadaiva parAjita hI bane rahate haiN| jisameM orase 20 lAkha rupayA ekatra kiye thoDIsI bhI buddhi hai vaha vicAra karanese jAnekA prastAva pAsa huzrA hai aura karIba isa bAtako samajha sakatA hai ki ina 2 // lAkha rupayA ekatra bhI ho cukA hai| mukadamoMke lar3anese cAhe kitane hI joroMyadyapi pratyeka samAja kyA manuSyamAtrako se ve kyoM na lar3Aye jAveM aura unameM apane dhArmika svatvoMkI rakSAkA adhikAra cAhe kitanA hI rupayA kyoM na kharca kiyA prApta hai aura usake lie yatna bhI honA jAve, tIrthoke jhagar3e kabhI nahIM mitteNge| cAhie, to bhI eka hI dharmapitAkI do yadi Aja eka jhagar3A miTa jAyagA to bhinna bhinna santAnoMkA paraspara isa kala koI dUsarA khar3A ho jAyagA aura 'prakAra mukadamebAz2I karanA mAno jainadharma- parasoM tIsarA / inakI paramparA aApasameM ke pavitra uddezyako tilAMjali denA hai| nipaTArA kiye binA sadaiva calatI rhegii| jojainadharma parama vItarAga bhAvanAko prajva- Ajataka hamArI samAjakA lAkhoM lita karanevAlA, manuSyamAtrake hRdayase rupayA isI mukadamebAjImeM barbAda ho dveSa aura IrSyAke bIjoko jIrNa zIrNakara cukA to bhI abhItaka hamArI samAja madhyastha vRttikI jar3a jamAnevAlA aura saphalIbhUta nahIM huii| aise kaThina samayasaMsArameM sabase utkRSTa tyAgabhAvakI zikSA meM jaba ki dezameM jahA~ tahA~ durbhikSa par3a denevAlA hai, usI vizva-pUjya jainadharmake rahe haiM, lAkhoM nirdhana annake binA tar3apa ina pavitra uddezyopara mukaddamebAz2Ike dvArA tar3apakara mara rahe haiM, buMdelakhaNDa Adi kAlimA pherakara apane dravyabalakA anu- prAntoMmeM svayaM jainiyoMke hI bacce Tukar3oMke citavyavahAra aura apavyaya karanA dhArmika lie muhatAja ho rahe haiM, samAjake madhyama tathA Arthika dRSTise patanakA hI kAraNa zreNIke gRhasthoMke vyavasAya vANijyameM bhI hogaa| dUsare mukahameSAz2Ike dvArA aMtima pahale jaisI AmadanI aba nahIM rahI hai, For Personal & Private Use Only
Page #52
--------------------------------------------------------------------------
________________ [bhAga 15 maha~gIke kAraNa kharca pahalese kaI gunA ve kisI dezapUjya netAke dvArA, jo donoM bar3ha gayA aura dezasevA, sAmAjika sampradAyavAloko mAnya ho, ApasameM zikSA pracAra tathA dharmonnatike lie aga- taya karA liye jAveM, jisase lAkhoM rupaye. Nita dhanakI AvazyakatA hai, taba digambara kI donoM pakSavAloMkI bacata ho; dUsare jainasamAjake bar3e bar3e zrImAnoMke dvArA paraspara gale mila jAnese bhaviSyamai bhI 20 lAkhakA candA Age mukaddamA lar3ane- kabhI aise jhagar3e upasthita na hone paaveN| ke lie ekatra ho rahA hai ! yaha hamAre ataH Age prIvI kaunsilameM mukadamA lie ghora adhaHpatana aura lajAkI bAta dAyara na karake ApasameM taya karAnekI nahIM to aura kyA hai ! garajase eka DepuTezana apane samAjako orase zvetAmbara bhAiyoMke pAsa bhejaneeka tarapha dezake paramapUjya netA ke lie pratyeka sthAnake di. jaina paMcoko vakIloko vakAlata chor3anekA aura jana cAhie ki ve bhAratavarSIya tIrthakSetra sAdhAraNako apane ApasI jhagar3e paMcA- kameTI bambaI aura bhA0 di0 jaina mahAyatoM dvArA taya karanekA upadeza de rahe hai sabhA kAryAlaya bar3anagarake patepara apane aura hindU musalamAna sarIkhe paraspara apane sthAnoMse sabhAoM dvArA prastAva dharmazatru Aja apane haThako tyAgakara eka pAsa karake bheja denekI mahatI kRpA kreN| hokara gale mila rahe haiM; aura dUsarI tarapha isI meM jainadharma aura jainasamAjakA kalyANa hama digambara jaina aura zvetAmbara jo eka hai| prAzA hai, kAnapurameM honevAlI mahAhI dharmapitAkI santAna haiM, eka dUsareko sabhA isa jarUrI viSayapara khAsa taurapara phUTI A~kha nahIM dekha sakate aura apane dhyAna degii| samAjakA dhana cUsakara Age isa mukaimeko prIvI kaunsilataka le jAnekI di. jainasamAjake kRpAkAMkSI, kamara kasa rahe haiM, yaha bAta bhAratavarSake sthAnIya sakala di. jaina paMcAna, bhAvI itihAsameM donoM samAjoMke lie amarAvatI (barAra) mahAna kalaMkakA TIkA lagAnevAlI aMkita kI jAvagI aura samasta bhAratavAsI hamArI mUr3hatApara zokAzru bahAye binA na rheNge| ataeva, mahAnubhAvo! hamArI digambara samAjake mukhiyA paMcoMse savinaya prArthanA hai, ki kAnapUrameM honevAlI bhAratavarSIya di. jaina mahAsabhAke adhivezanake samaya isa bAtakA nizcaya kiyA jAve ki digambara samAjakI orase eka sulaha saMsthApaka DepuTezana zvetAmbarI mukhiH / yAmoke pAsa isa uddezyase jAve ki bhIsammeda zikhara tathA anyAnya tIrthakSetroMke jo vartamAna jhagar3e koToMmeM cala rahe haiM For Personal & Private Use Only
Page #53
--------------------------------------------------------------------------
________________ - vividha vissy| dRSTise yaha prastAva bar3e mahattvakA hai / vividha viSaya / aura, jahA~taka hama samajhate haiM, isa viSayakA yaha pahalA hI prastAva hai jo 1-bahuvivAha-niSedha / kisI aisI bar3I sabhAse pAsa huA ho| itane bar3e mahattvakA prastAva sahaja hImeM hAla meM digambara jaina khaMDelavAla mahA- pAsa ho gayA ho, aisA nahIM hai| isake sabhAne, apane kalakatteke adhivezanameM pAsa hone meM bar3e jora lage haiM aura yaha prastAva naM0 ke dvArA bAla-vivAhAdi bahuta kucha vAdavivAdake pazcAt pAsa kurItiyoMkA niSedha karate hue, 'bahuvi- huA hai, parantu abhItaka isake sambandhameM vAha' kA bhI niSedha kiyA hai-arthAt koI ullekha kisI patrameM hamAre dekhane meM eka strIke maujUda hote hue dUsarA vivAha nahIM aayaa| ataH Aja hama bAbU nihAla. karAneko anucita ThaharAyA hai-aura karaNajI seThIke patra parase isakA kucha ise bhI "jAtiko adhodazAmeM pahu~cAne- paricaya apane pAThakoko karAte haiMvAlI aura jAtike gauravako ghaTAnevAlI jisa samaya bAlavivAha, vRddha vivAha eka kurIti" pratipAdana kiyA hai / yadyapi aura kanyAvikraya Adike niSedhakA yaha yaha bAta kisIse chipI nahIM hai ki bahu- prastAva sabhAmeM upasthita kiyA gayA usa vivAhakA rivAja bahuta prAcIna samayase samaya isameM 'bahuvivAha' zabda nahIM the| calA AtA hai-jainiyoMke kathA-grantha ataH bAbU nihAlakaraNajI seThIne khulI aura unake pradhAna puruSoMke adhikAMza sabhAmeM yaha prastAva kiyA ki isameM 'bahucaritra isake ullekhose bhare hue haiM-phira vivAha' zabda aura zAmila kiye jAvebhI khaMDelavAla mahAsabhAkA aise prAcIna arthAt bahuvivAhakA bhI bAlavivAha, rivAjake viruddha itane joroMke sAtha vRddhavivAha AdikI taraha niSedha kiyA prastAva pAsa karanA usake liye niHsa- jAya / isapara paNDita dhannAlAlajIne ndeha eka bar3e hI sAhasakA kArya huzrA ukta saMzodhanakA virodha kiyA, aura hai| usane apane prastAvake isa aMzake na kevala virodha hI kiyA balki itanI dvArA yaha batalA diyA hai ki, prAcIna gar3abar3a macAI ki usa gar3abar3ameM Apa kAlameM yaha prathA bhale hI acchI samajhI bAtako bilakula ur3A denA hI cAhate jAtI ho parantu AjakalakI dRSTise vaha the| parantu itanI khaira huI ki janatA acchI nahIM hai, ghAtaka hai-usake kAraNa unase sahamata nahIM thI / yadyapi paNDitakhaMDelavAla Ati adhodazAko jA rahI jIne bahavivAhakI prathAkI zAstrokta hai aura usakA gaurava naSTa ho rahA hai| batalAkara aura dharmakI bahuta kucha duhAI sAtha hI usane yaha bhI sUcita kara diyA dekara, bahuterA cAhA ki unakI bAta hai ki isa kisamake rItiravAja hamezA mAna lI jAya parantu ve isa bAtakA koI eka rUpameM nahIM rahA karate, ve deza-kAlA- javAba na de sake ki yadi yaha prathA . nusAra barAbara badalA karate haiM aura unheM purANoM meM ullikhita honese hI mAnya hai badalane kI z2arUrata huA karatI hai; jaisA to phira anya jAtise vivAha, mleccha ki hamane "zikSAprada zAstrIya udAharaNa" Adise vivAha, nikaTa sambandhiyosevAmake lekhameM z2Ahira kiyA thaa| isa yathA mAmA, kAkA, AdikI lar3akIse For Personal & Private Use Only
Page #54
--------------------------------------------------------------------------
________________ 116 vivAha, svayaMvara rItile vivAha, paradekA abhAva Adi zAstrokta bAtoMko bhI mAnya samajhanA hogA / pratyuta, unhoMne apanI paNDitAIke bharose para upasthita janatAko zrAzcaryameM DubAte hue yahA~taka kaha DAlA ki "jainadharma pratyeka gRhasthako bAdhya karatA hai ki eka putra avazya utpanna kare, dattaka putra honepara bhI zrAvazyaka hai ki apanA putra avazya paidA kare ! yahI nahIM, yadi Rtu kAlako prApta strIse usakA pati saMbhoga na kare to vaha bhraNahatyAkA pApI hotA hai aura jo strI aise samayameM apane patike pAsa na jAve to vaha dUsare janmameM zRgAlI athavA zUkarI hotI hai !!" mAlUma nahIM paNDitajIko kaunase jaina siddhAntase aisA anubhava huA hai aura kisa zrArSa granthameM unheM ye saba bAteM likhI huI milI haiM !* parantu ise rahane dIjie aura natIjepara zrAiye / vaha yaha ki, paNDitajIke itanA kaha ste para bhI janatAne unakI bAtako kucha bhI mahattva na dekara use nahIM mAnA aura bAbU sAhabakA saMzodhana svIkAra karake bahuvivAhake niSedhakA prastAva pAsa kara hI diyA / isa tarahapara yaha prastAva bahutase virodhako sahana karake hamAre sAmane zrAyA hai, jisakA hama aneka dRSTiyoMse abhinandana karate haiM / jainahitaiSI / 2 - haThadharamI aura pakSapAta / anucita dabAva / di0 jaina khaMDelavAla mahAsabhAne, apane kalakatteke adhivezana meM, sabake * sunA jAtA hai ki kisIne mandirajImeM eka noTisa lagAyA thA aura usake dvArA paNDitajIse dariyAfa kiyA thA ki ve isa bAtako batalAveM ki kaunase ArSa grantha meM yaha bhramahatvAvAlI bAta likhI hai| [ bhAga 15 antameM jo prastAva (naM0 17) pAsa kiyA hai vaha isa prakAra hai "jainahitaiSI, satyodaya aura jAtiprabodhaka ye tInoM patra jainAgamako jhUThA batalAte haiM aura hamAre parama pUjya tIrthakaroM va zrAcAyako gAliyA~ taka dete haiN| ataH yaha bhAratavarSIya khaM0 di0 jainamahAsabhA prastAva karatI hai ki ye tInoM patra jaina patra na samajhe jAveM tathA ina tInoMkA bahiSkAra kiyA jAve / " jainahitaiSI sahRdaya pAThaka apane isa patrake sambandhameM aisI jhUThI aura niHsAra lAMchanAoM ko dekhakara z2arUra ekadama cauMkeMge aura zrAzcaryake sAtha yaha kaheMge ki kyA ukta sabhAmeM aise hI vicArazIla, vivekI aura niSpakSa vidvAn maujUda the jinhoMne itane adhika sapheda jhUTha ko apane prastAva meM sthAna denA pasanda kiyA hai ? parantu unheM isa prakArase cauMkane aura zrAzcarya karanekI z2arUrata nahIM hai / vAstavameM, yaha prastAva sabhAkI zuddha sammati se pAsa nahIM kiyA gayA balki kucha haThadharmI aura pakSapAtI logoMke anucita dabAvakA pariNAma hai, jisakA rahasya hama apane pAThakoMke saMtoSArtha nIce prakaTa karate haiM 1 ukta sabhAke sabhApati zrImAn seTha lAlacandajI seThIne, apane vyAkhyAnameM, samAjakI usa bahiSkAra nItiko anucita aura anAvazyaka batalAte hue jo ki kucha sAmAjika patroMke sAthameM cala rahI hai, samAjake kucha patroMkI prazaMsA kI thI aura unameM "jainahitaiSI " ko sabase prathama sthAna pradAna kiyA thA--yaha kahA thA ki, "maiM vartamAna sAmAjika patroMmeM "jainahitaiSI" aura "jainamitra" kI prazaMsA kiye binA nahIM rahU~gA, jinakA sampAdana bar3I For Personal & Private Use Only
Page #55
--------------------------------------------------------------------------
________________ vividha vissy| yogyatAse kiyA jAtA hai| balki jaina- sabhAse prAyaH uTha cukI thI-use qhabara hitaiSIke kitane hI lekha to bar3I khojake bhI nahIM thI ki niyama-viruddha aisA sAtha likhe jAte haiN|" itane para bhI prastAva bhI sabhAmeM upasthita hogA aura sabjekR kameTI meM jainahitaiSI Adike bahi- jyAdAtara ve hI loga sabhAmeM baiThe hue the kArakA ukta prastAva rakkhA gyaa| parantu jo SaDyaMtrake kAraNa apane prastAvake peza kameTIne bahuta kucha UhApohake bAda use honekI pratIkSA kara rahe the yA ve loga the nAmaMjUra kiyA aura isalie vaha khulI jo sAmAjika patroMke par3hane par3hAnese prAyaH sabhAmeM peza nahIM ho sakatA thaa| cU~ ki kucha sambandha nahIM rakhate; isalie voTake ukta patroM ko ajaina patra karAra dene aura samaya bAba sAhabakI tarapha cAra pA~ca unakA bahiSkAra karanekI yaha saba bAta voTa hI ho sake aura prastAva bahusammatikalakattekI digambara jaina sabhAkI hI se pAsa kara diyA gyaa| ina saba bAtoMuThAI huI athavA IjAda kI huI thI aura kA anubhava hameM ukta bAbU sAhabake eka usIke sadasya tathA anuyAyIjana isa patraparase huA hai jisakA kucha aMza hama samaya kalakattameM isa adhivezanake mUviMga apane pAThakoMke avalokanArtha nIce udeMjina (Moving engine) bane hue the| dhRta karate haiMunhoMne ukta prastAvake pAsa na honekI "jaba sabhAkA kArya samApta ho cukA hAlatameM apanI nakakaTI smjhii| aura taba sabhApatine kahA ki yadyapi jainahitaiSI isalie eka SaDyaMtra racA gayA jisake Adi patroMke bahiSkArakI bAta Subject dvArA sabhApati sAhabako yaha dhamakI dI. Committee (sabjekR kameTI) meM uThI gaI ki yadi yaha prastAva sabhAmeM nahIM thI kintu vaha bahusammatise nApAsa ho rakkhA jAyagA to vaha loga koI bhI kArya gaI / isa kAraNa vaha prastAva nahIM rakkhA na karane deMge aura na sabhAkI kisI kArra- gyaa| kintu prAyaH 80 hastAkSaroMkA eka vAIko Age calane deNge| isa SaDyaMtrakA patra sabhApatike pAsa pahu~cA thA jisameM hAla sabhApati sAhabakI jabAnI usa vakta kahA gayA thA ki yadi yaha prastAva na khulA jaba ki sabhAkI kArravAI prAyaH rakkhA jAvegA to ve loga koI kArya na samApta ho cukI thI, rAtake 12 baje the karane deNge| ataH una logoMko AjJA dI aura karIba do tihAI janatA sabhAse gaI ki aba rAtrike 12 baje, jaba sabhAmeM uThakara calI gaI thii| usa samaya sabhA- se do tihAI loga cale gaye the, ve apanA pati sAhabane, ukta dhamakI aura anucita prastAva peza kreN| aise prastAvakA virodha dabAvase prerita hokara aura zAyada yaha karanA mere lie parama Avazyaka thA aura samajhakara ki yadi ina logoMkI yaha bAta maiMne presa aikR, auraMgajebakI asahiSNutA na mAnI gaI to kahIM saba kI karAI Adi bAtoMkA ullekhakara usakA virodha raha na ho jAya, una logoMko ijAjata kiyA, aura anta meM yaha kahA ki ina patroMdI ki ve apanA prastAva aba peza kreN| para dharmake ghAtaka honekA jo lAMchana ukta prastAva usI dama sabhAmeM peza kiyA lagAyA jAtA hai vaha vRthA hai, kyoMki gayA aura bAbU nihAlakaraNa jI seThI jainadharmake vAstavika siddhAntokA virodha ema. esa. sI. ne usakA joroMke sAtha koI kara hI nahIM sktaa| sabhya saMsAravirodha kiyA / cU~ki vicArazIla janatA ke sAmane unakA mUlya ghaTa nahIM sktaa| For Personal & Private Use Only
Page #56
--------------------------------------------------------------------------
________________ 110 jainhitaissii| [bhAga 15 kintu ( yadi ) yaha sabhA usa hIko dharma para Apako mAlUma ho ki kalakattA samajhatI hai jisake anusAra RtumatI paMcAyatIne "satyodaya" Adi patroMkA : strIke sAtha usake patike saMyoga na karanese vahiSkAra na karake kevala samAjako yaha bhraNahatyAkA pApa hotA hai to pratyeka sUcanA dI thI ki inako di0 jaina patra na samajhadAra manuSyakA kartavya hai ki aise samajhe aura aisA jAnakara na par3he jo dharmakA khaba virodha kare aura usakI bahata zrAvazyaka bAta thI isa TippaNI. kATanekA bharasaka prayatna kre| jaina- ke dvArA brahmacArIjIne yaha sacita kiyA hitaiSI Adi aisA hI prayatna karate haiM, hai ki seTha lAlacandajIne kucha patroMkI ataH ve hamArI prazaMsA aura dhanyavAdake jo bAta apane vyAkhyAnameM kahI hai vaha pAtra haiN| jo loga dharmajJa paNDita kahalA- galata hai| vAstavameM satyodayAdi patroMkA kara aisI ghRNita bAtoMkA pracAra karate haiM kalakattekI sabhA yA paMcAyatIne bahiSkAra ve hI sacce jaina dharmake ghAtaka haiM aura nahIM kiyA balki sirpha yaha sUcanA unhIMkA bahiSkAra ucita hai| isapara to nikAlI thI ki ina patroMko jaina patra na paMDita jI (dhannAlAla) bahuta uchale kuude| samajhA jAya aura na usa dRSTise par3hA kintu sabhApatine azAMti na hone dii| jAya jisakA abhiprAya yaha thA ki ina ............voTake samaya cAra pA~ca voTa patroMko par3hA to jarUra jAya parantu par3hate merI ora the|" samaya manameM yaha soca liyA jAya ki ye isase pAThaka yaha samajha sakate haiM ki jaina patra nahIM haiM / parantu bAta aisI nahIM yaha prastAva kitanA mahattva rakhatA hai, hai / kalakattekI sabhAne khule zabdoM meM ukta sabhAkI kitanI zuddha sammatiko liye patroMke bahiSkArakA prastAva pAsa kiyA hue hai aura kitane anucita dabAva tathA hai aura usakA vaha prastAva jo seTha bekAnUnIke sAtha pAsa karAyA gayA hai| gambhIramalajI paNDyAke sabhApatitvameM sAtha hI, yaha bhI mAlUma kara sakate haiM pAsa huA thA, eka alaga kAgajapara ki kucha logoMkI haThadharamI aura pakSapAta- moTe akSaroMmeM chApA huA isa samaya kI mAtrA kitanI bar3hI huI hai aura usake hamAre sAmane maujUda hai| usake Upara eka dvArA kaisI ghRNita kArravAI kI jAkara zrora "padmAvatI puravAlakA kroDapatra, samAjameM vyarthakA asantoSa aura kSobha aura dUsarI ora "isako mandirajImeM utpanna kiyA jA rahA hai| lagA dIjiye" chapA hai aura nIce samAja ke vyaktiyoMke nAma ukta prastAva para amala 3-bahiSkAra nahIM, suucnaa|| karaneke lie kucha preraNAtmaka vAkya haiM / vaha prastAva isa prakAra haibrahmacArI zItalaprasAdajI, khaMDela- "jainahitaiSI, satyodaya, jAti-prabovAla mahAsabhAke sabhApati zrImAn seTha dhaka ye tInoM patra hamAre parama pUjya digalAlacandajI seThIke vyAkhyAnake eka mbara jainAcArya aura unake zAstroMko jhUThA aMza para TippaNI karate hue, apane gata batalAte haiM; ataH aise ucchaMkhala patroMkA 23 disambarake jainamitrameM likhate hai- kalakattekI di0 jainasamAja bahiSkArakA ___ "saphA 26 meM Apane canda patroMke prastAva karatI hai|" bahiskArako anAvazyaka batAyA hai / isa . isase pAThaka samajha sakate haiM ki For Personal & Private Use Only
Page #57
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhaI 3-4 vividha vissy| 114 / brahmacArIjIkA yaha likhanA kitanA bhUla- parantu ina saba sabhAoMkI AjJAoMko se bharA huA hai aura unakA kitanA jaina patroMke sampAdaka loga nahIM maante| ve bholApana prakaTa karatA hai| ve svayaM bhI prAyaH sabhI ina patroMko barAbara par3hA karate ukta prastAva parase usakA acchA anu- haiM, aura isalie unheM inakA bahiSkAra bhava kara sakate haiN| zAyada unheM apane svIkAra nahIM hai| kitane hI patra-sampAusa prastAvakA hI khayAla ho jo kevala daka ina patroMke kucha lekhoMpara TIkAsatyodaya aura jAti-prabodhakake sambandhameM TippaNa bhI kiyA karate haiM jisase unake unake sabhApatitvameM pAsa huzrA thA aura pAThakoMkA yaha pharz2a (kartavya) ho jAtA hai jisapara hama apane vistRta vicAra jaina- ki ve una TIkA-TippaNoMkI jA~cake lie hitaiSI meM prakaTa kara cuke haiN| usa prastAvake ina bahiSkRta patroMke lekhoMko bhI dekheM bahiraMgameM, yadyapi 'bahiSkAra' zabda nahIM jinapara TIkA-TippaNa kiyA gayA hai aura thA parantu vaha usake antaraMgameM jarUra isalie unheM aise (bahiSkRta) patroMke maujUda thA aura isalie thor3e hI dinoMke una aMkoMko ma~gAnA par3atA hai, jinameM ve bAda vaha ukta prastAvake rUpameM prakaTa ho vivAdagrasta lekha hote haiM. aura unheM gayo / AzA hai, brahmacArIjI isaparase par3hanA par3atA hai| aisI hAlatameM bahiSkAraapanI bhUlako sudhAranekI kRpA kreNge| kA kucha bhI artha nahIM rahatA; sabhI jainaaura cU~ki Apako ina patroMkA bahiSkAra patroMke vicArazIla pAThakoM ke par3hane meM ye iSTa nahIM hai, isalie Apa udAratAke (bahiSkRta) patra A jAte haiN| sAtha khule zabdoMmeM apane mantavyAnusAra nIce hama kucha aise patroM kA paricaya jainamitrameM yaha udghoSita kareMge ki "ina apane pAThakoM ko karAte haiM jinake sampApatroMko par3hanA z2arUra cAhie, parantu par3hate ta dakoMko yaha bahiSkAra svIkAra nahIM haisamaya yaha khayAla rakhanA cAhie ki ye jaina patra nahIM haiN|" 1 hindI jainagajaTa-isa patrakesampA daka, paM0 raghunAthadAsajI 'satyodaya ke .4-jaina patra-saMpAdakoMko bahiSkAra lekhoMpara barAbara apane vicAra likhA karate haiN| hAla hImeM 3 janavarIke aMkameM . svIkAra nhiiN| bhI Apane 'jyotiSacakra vA khagola vidyA' zIrSakake nIce satyodayake eka lekha para kalakattekI digambara jaina sabhAne apane vicAra prakaTa kiye haiN| jainahitaiSI'satyodaya' aura 'jainahitaiSI' Adi kucha para bhI ApakI kRpA banI rahatI hai, padmApatroMkA bahiSkAra kiyA thA aura paMcA- vatI puravAlake gatAMka naM. 7 meM Apane yatoke nAma AjJAe~ taka jArI kI thI ki usake do noToMpara do lekha prakAzita koI bhI bhAI ina patroMko na par3he aura karAye haiM / jainahitaiSIke aura bhI kucha na khriide| hAlameM di0 jaina khaMDelavAla lekhoMpara ApakI TippaNiyA~ nikalI haiN| mahAsabhAne bhI ina patroMke bahiSkArakA isase Apa ina donoMko par3hate haiM aura prastAva pAsa kiyA hai / aura bhI kucha Apane inakA bahiSkAra nahIM kiyA, yaha lokala sabhAe~, eka dUsarekI dekhAdekhI, sApha jAhira hai / yaha dUsarI bAta hai ki isa kisamake prastAva pAsa kara cukI haiN| Apa zabdoM dvArA bahiSkArakA anumodana For Personal & Private Use Only
Page #58
--------------------------------------------------------------------------
________________ .: 120 jainhitaissii| [bhAga,15 / aura samarthana kiyA karate haiM lekina svayaM kATa kiyA to usakI buddhikI vyaMgapUrNa ApakA usapara amala nahIM hai aura isa- ha~sI ur3AI thii| isase isa patrake saMpAlie Apake pAThakopara bhI usakA kucha daka mahAzaya ukta bahiSkArake virodhI haiM asara nahIM ho sakatA, vaha kevala kahane aura ina patroMko barAbara par3hA karate haiM, sunane hIkI bAta raha jAtI hai| yaha spaSTa hai / hAlameM ApakA eka patra . 2 jainamArtaNDa-isa patrake sampAdaka- . .bhI jainahitaiSIkI prazaMsAmeM hamAre pAsa ne apane gatAMka naM0 12 meM jainahitaiSIke zrAyA hai| "vikrIta deha' vAle noTapara apane vicAra . 7 jainapradIpa-isa patrake sampAdaka likhe the, jisase mAlUma hotA hai ki zrApa lA0 jyotiprasAdajI bhI patroMkI isa jainahitaiSAko par3hate haiM aura jainahitaiSI bahiSkAra-nItike bilakula viruddha haiM Apake pAsa parivartanameM jAtA hai| aura Apa jainahitaiSI Adi sabhI patroMko Apane usakA bahiSkAra nahIM kiyaa| vicAra dRSTise par3hA karate haiN| ... . 3 padmAvatIpuravAla-isake sampA- jainahitecchu-isa patrake sampAdaka . daka mahAzaya bhI jainahitaiSIko par3hate haiM zrIyuta vADIlAla motIlAlajI zAha aura use apane patrake parivartanameM ma~gAte jainahitaiSIko barAbara bar3e premake sAtha haiN| hAlake apane aMka (naM0 ) meM unhoMne par3hA karate haiM aura Apane isa patrake jainahitaiSIke gatAMkameM prakAzita bAbU sa sambandhameM apane gahare vicAra prakaTa kiye nihAlakaraNajI seThIvAle lekhapara apane haiN| isI taraha zrApa satyodaya Adiko kucha vicAra prakaTa kiye haiN| isase spaSTa bhI par3hate haiM / (Apane 250) rupayeke hai ki unhoMne bhI bahiSkAra nahIM kiyaa| inAmakA eka noTisa bhI nikAlA hai jo , usa lekhakako diyA jAyagA jo kalakattA 4 jainasiddhAnta-yaha jainazAstrapari sabhAkI kArraravAIko nyAyapurassara aura paTakA makhapatra hai| isake sampAdaka jainadritaiSI Adi patroko 'ajaina siddha mahAzaya bhI jainahitaiSIko par3hate haiN| kara de aura jisakA lekha pA~ca niSpakSa unhoMne apane hAlake aMkameM hI jainahitaiSI vidvAnoM kI kameTIse pAsa ho jAya / 'para apane vicAra prakaTa kiye hai| . ApakI rAyameM kalakattA sabhAkI kAra se 5 jainamitra-isa patrake sampAdaka ravAI bilakula anyAyapUrNa aura nAsamabrahmacArI zItalaprasAdajI jainahitaiSIko jhIkA pariNAma hai aura isalie Apane *barAbara par3hate haiN| Apako bahiSkAra mAnya isa bAtakI jA~cake lie kamase kama eka hI nahIM hai, aisA Apane seTha lAlacandajI sAlake lie ina patroMke grAhaka honekI ke vyAkhyAnakI AlocanA karate hue, sabako preraNA kI hai| jainamitrake gata 23 disambarake aMkameM isI taraha aura bhI kitane hI jainasUcita kiyA hai| patra haiM jinake sampAdaka ina bahiSkRta . 6 jaisavAla jaina-isake saMpAdaka patroMko, khAsakara jainahitaiSIko barAbara zrIyuta maheMdra jIne kalakattA sabhAkI par3hate haiN| jaba patra-sampAdakoMko hI yaha kArravAIko anucita batalAyA thA aura bahiSkAra svIkAra nahIM hai, jinake hAthameM jaba bAdako usane jainahitaiSIkA bhI bAya- samAjakI bahuta kucha bAgaDora rahatI hai For Personal & Private Use Only
Page #59
--------------------------------------------------------------------------
________________ vividha viSaya | aGka 3-4 ] aura jo samAja ke eka prakAra ke netA hote haiM, taba phira unake pAThakoMko hI vaha kaise svIkAra ho sakatA hai aura ve kaise usako svIkAra karaneke lie bAdhya kiye jA sakate haiM - kama se kama TIkA TippaNi honepara unheM ina patrako dekhanA avazya caahie| yaha nahIM ho sakatA ki eka tarapha to vicAraneke lie kahA jAya aura dUsarI tarapha vicArakA darvAjA athavA mArga banda kara diyA jaay| aisI hAlata bahiSkArakA yaha saba zrAyojana bilakula thothA aura niHsAra jAna par3atA hai| yahI vajaha hai ki patrasampAdakoM tathA dUsare vidvAnoMne-kitane hI aise vidvAnoM ne bhI jo bahiSkAra ke prastAvakA anumodana athavA samarthana kara cuke haiM--use grahaNa nahIM kiyaa| hamAre khayAlameM jo loga isa bahiSkArake pakSapAtI haiM--usakA anumodana aura samarthana karate haiM-- unheM svayaM apane viSayameM prAmANika honA cAhie aura taba dUsaroMko usapara zramala karaneke lie kahanA caahie| zranyathA khule dilase isa ghAtaka nItikA virodha karanA cAhie aura sabako svatantratAke sAtha vicArane tathA samajhanekA avasara denA cAhie / 5- prAkRta bhASAko uttejana / gata disambara mAsameM syAdvAda mahAvidyAlaya, kAzIkA vArSikotsava pro0 dhruvake sabhApatitvameM sAnanda samApta ho gyaa| dhruva mahAzayakA vyAkhyAna bahuta kucha mahatvapUrNa huA / isa avasara para hamAre mitra zrIyuta paM0 nAthUrAmajI premI bhI padhAre the / ApakA bhI derataka mahatvapUrNa vyAkhyAna huA aura usameM Apane vidyArthiyoMko aneka acchI aura upayogI - 121 zikSAe~ dI / zrApane vidyArthiyoMko prAkRta bhASA par3hane kI khAsa taura se preraNA kI aura na kevala preraNA hI kI balki 101) rupayekA pAritoSika, apanI dukAnakI oorase, usa vidyArthIko denA svIkAra kiyA jo prAkRta bhASA par3hakara usameM usIrNatA prApta kare / premIjIkA yaha kArya niHsandeha prazaMsanIya hai jo unhoMne digambaroMmeM prAkRta bhASA ke adhyayanako isa tarahapara uttejana denA prArambha kiyA hai / digambara samAjameM prAkRta bhASAkA jJAna prAyaH lupta ho gayA hai aura usake adhikAMza vidvAn saMskRta TIkAoMke sahArele hI prAkRta granthoMse kAma le rahe haiN| isalie samAjameM niyamAnusAra prAkRta bhASA kI zikSAkI bar3I jarUrata hai jisase prAkRtake mUla granthoMkA mUlaparase hI adhyayana karake unakA vizeSa rasAsvAdana ho sake / digambaroMko apane zvetAmbara bhAiyoM kI taraha isa viSaya kI ora khAsa taura se dhyAna denA cAhie / 6- brahmacArIjIkI jainagaz2aTa ke sampAdakako sUcanA / brahmacArI zItalaprasAdajIne, hindI jainagajaTake kisI lekhako lakSya karake usake sampAdakake nAma, jo sUcanA jainamitraketAMka naM0 = meM, nikAlI hai vaha isa prakAra hai| : "yadi jainagajaTa ke sampAdaka yaha cAhate ho ki koI bhI vyakti jo vidhavA vivAhakI tarapha ho use di0 jainasamAjase nikAla denA cAhie to unheM digambara jainasamAjakI zuddhi karanI par3egI / saitavAla va caturtha jAtimeM va zAyada paMcamameM bhI jinakI saMkhyA digambaroMmeM eka Der3ha lAkha hogI, vidhavAvivAha karAte haiM tathA For Personal & Private Use Only
Page #60
--------------------------------------------------------------------------
________________ 222 jainhitaissii| [bhAga 4 dakSiNake bhaTTAraka aisA karanekI AzA ye saba bAteM mAnI jA sakatI haiM ? jakara dete haiN| ye loga pratiSThA bhI karate va Apapara AkSepa hoNge| Apako to unase 'karAte haiM tathA mandiroMmeM yatra tatra prakSAla- bacaneke lie yahI kahanA cAhie thA ki, pUjana bhI karate haiN| inhIMmase kucha loga aise logoMko jainI hI na samajhA jAya mahAsabhA va prAntika sabhAke sabhAsada aura na unase kisI prakArakA koI bhI hoMge, parantu aisA Udhama karanese di. sambandha rakkhA jAya ! balki, vaza cale jainasamAjameM bar3I khalabalI paidA hogii| to, unheM dezase bhI nikAla diyA jAya ! isameM sandeha nahIM ki sampAdakako isa aisA karanepara raghunAthadAsajI jaise paMDitaprathAkA virodha karanA cAhie va upadeza jana jarUra Apapara prasanna hote aura Apa. dekara ina sabako bhI rokanA cAhie tathA kA bahuta kucha yazogAna karate / prAzA hai, anyoMke bhAvoMko bhI badalanA caahie| brahmacArIjI zrAgese isa neka salAhapara parantu koI bhI sambandha aise vicAra- jarUra dhyAna rkkheNge| aura yadi unheM aise . vAloMse na rakhanA vartamAna sthitiko dekhate paNDitokA aArAdhana iSTa hogA to ve hue buddhimAnI na hogii| aura anaikya jarUra usapara amala kareMge / anyathA, bar3hAne pratyut vidhavAvivAhake pakSako apane antaHkaraNakI AvAjake anukUla majabUta karane meM kAraNIbhUta pdd'egii| spaSTavAdI honA unakA khAsa dharma hai, sampAdakako soca samajhakara likhanA jisake pAlanameM unheM sadA sAvadhAna caahie|" rahanA caahie| sUcanA yadyapi bahuta kucha ThIka hai, parantu jahA~taka hama samajhate haiM, aisI sUca- 7-kyA meM patra-sampAdaka ho skuuNgaa| nAoMke nikAlane athavA bAtoMke likhane- paralokagata mi0 DablyU TI0 sTeDakA se hI brahmacArIjIpara vyaktigata AkSepa nAma patra-sampAdakoMmeM vizeSa ullekha yogya hote haiM, jinakI ve apane patrameM khAsa hai| zrApa sampAdana-kalAke prAcArya mAne taurase zikAyata karate haiM / isalie yadi jAte haiN| ApakA prabhAva itanA bar3hA car3hA ve una AkSepoMse bacanA cAhate haiM to, thA ki bar3e bar3e rAjA bhI Apase parAmarza hama unheM yahI salAha dege ki ve isa liyA karate the| prakArake lekha na nikAlA kareM; balki aise prAkSepakAriyoMkI pUrI taurase hA~ hA~ eka samaya, lagabhaga 30 varSa pUrva, hI milAyA kareM jisase phira unheM vyakti ___ "TAimsa" ke vartamAna pradhAna sampAdaka gata AkSepoM ke lie jarA bhI cintA na mi0 vikahama sTeDane unase pUchA ki maiM karanI pdd'e| bhalA jisa vidhavAvivAhake sampAdaka ho sakU~gA yA nhiiN| isake viruddha itanA Andolana ho rahA hai aura uttarameM mi0 DablyU. TI0 mTeDane jo kucha jisapara prakAza DAlanevAle kucha lekhoMko kahA vaha "zrAja" ke zabdoMmeM isa prakAzita karaneke aparAdha hI katipaya prakAra hai kA patroMkA, vAstavameM, bahiSkAra kiyA gayA "sampAdaka, maiM kyA jAnU~, Apa sampAhai, usIke taraphadAroMke sAtha sambandha daka hone ke yogya haiM yA nahIM ? isake jAnanerakhanekI Apa salAha dete haiM, yaha kaise kA eka hI upAya hai| yadi Apa vAstavameM sahana ho sakatA hai ? aura kaise ApakI kucha kahanA cAhate haiM to use likhie For Personal & Private Use Only
Page #61
--------------------------------------------------------------------------
________________ aGka 3-4] vividha viSaya / aura kisI sampAdakake pAsa bheja diijie| "mANikacandra granthamAlAne 16 apUrva sambhavataH ve use lauTA deNge| kevala ratna prakAzita karake prAcIna digambara zabdAlaGkArake lie samaya naSTa na kiijie| jainasAhityakA jo uddhAra kiyA hai usake jo kahanA ho binA ADambarake use kaha liye vaha kameTI tathA khAsakara vaha mantrI DAlie / jaba lekha samApta ho jAya taba jinake udyogase luptaprAya grantha jaise kalpanA kIjie ki Apako apane kharcase nayacakra, yuktyanuzAsana, ArAdhanAsAra, use tAradvArA AsTreliyA bhejanA hai, eka pAtrakesarIstotra, tatvAnuzAsana, anaeka anAvazyaka zabda cuna cunakara nikAla gAra-dharmAmRta Adi prakaTa, hue, jainabAhara kIjie aura vizeSataH vizeSaNoM- samAjakI orase dhanyavAdake pAtra haiN| kA bahiSkAra kiijie| isake bAda yadi nAthUrAmajI premIne mantrIkA kAma bar3I kucha raha jAya to kisI sampAdakake pAsa saccAIke sAtha kiyA hai| unake kAmako bhejie aura dekhie, kyA hotA hai| yadi dekhakara tathA yaha vizvAsa karake kiM asaphala hoM to bAra bAra prayatna kIjie, unake udyogase bahutase prAcIna granthoMkA jabataka Apa vizeSa kahanA na cAhate ho uddhAra ho jAyagA, hamane 1000) rupaetabataka asaphalatA rakkhI huI hai| isa kA phaNDa samAjase ekatra kiyA / Aja prakAra prayatna karaneke bAda zrApa jAna mantrIjIkA istIphA pAkara hamAre cittasakeMge ki Apa sampAdaka honeke yogya haiM ko bahuta duHkha huaa| istIphA denekA vA nhiiN|" kAraNa kevala yahI hai ki hindI jainagajaTahamAre dezake honahAra lekhakoMko bhI ke sampAdaka unake hAthase kAma nikA lanA cAhate haiN| unako yaha bhrama hai ki isakA manana karanA cAhie / isase vartamAna sampAdakoMke aneka kaSTa kaTa jAya~ge, kahIM ve apanA vidhavA-vivAha-poSaka mata lekhakoMko bahuta kama hatAza honA pdd'egaa| kisI granthameM na rakha deveM / isIse udAra tathA hindImeM bhI acche sampAdaka utpanna hokara mantrIjI kAma chor3a rahe haiN| hama hoNge| . (zrIzAradA). _ nAthUrAmajIse kaheMge ki Apako aise 15* lekhose ghabarAnA nahIM cAhie / jaina... bAta bahuta ThIka hai| jainasamAjake samAja meM gAliyA~ sahakara bhI kAma karanA lekhakoMko hI nahIM balki kitane hI patra- cAhie / hindI jainagajaTane jo granthasampAdakoMko bhI isapara khAsa. taurase mAlAkI kameTIko likhaneke pahale binA dhyAna denA caahie| soce samajhe aisA mata prakaTa kara diyA 8-hRdaya-hInatA aura anubhava- so eka mahatvake kArya meM antarAya DAlane kA kAma kiyA hai| bhale hI nAthUrAmajIke shuunytaa| kaise hI vicAra ho para unapara aisA doSa .. mANikacandra granthamAlAke mantrI zrI- taba hI lagAyA jA sakatA thA jaba unake yuta paNDita nAthUrAmajI premIke kAryakI dvArA kisI bhI granthameM aisA kahA (kiyA) prazaMsA aura unake istIphekA ullekha gayA ho / dUsare, yaha bAta nAthUrAmajIse karate hue, brahmacArI zItalaprasAdajIne, sambhava hI nahIM hai kyoMki ve saMskRta apane gata chaThI janavarIke jainamitrameM jo prAkRta aisI nahIM jAnate ki kisI granthakucha likhA hai vaha isa prakAra hai,- meM parivartana kara sakeM / tIsare, grenyAko For Personal & Private Use Only
Page #62
--------------------------------------------------------------------------
________________ jainhitaissii| .. [ bhAga 15 presake lie likhane va prUpha saMzodhanakA nahIM bana sktaa| jo loga unapara sandeha kAma jainazAstrIgaNa karate rahate haiN| pahale karate haiM ve, niHsandeha, hRdayahIna aura paNDita manoharalAlajI yaha kArya karatethe; anubhava-zUnya haiM, unhoMne abhItaka premIjIaba paM0 pannAlAlajI sonI kara rahe haiN| ko nahIM pahacAnA / nahIM mAlUma, hindI yadi ye zAstrI anucita vicAra rakhate hote jainagajaTake sampAdakakI yaha hRdayahInatA to Apako likhanA thA ki inako badala- aura anubhava-zUnyatA samAjako kyA kyA kara amukako rakha do| sampAdakoMko bahuta hAni phuNcaavegii| unheM itanI bhI samajha samajhakara kalama uThAnI cAhie va lekha bUjha na huI ki granthamAlAmeM jo grantha prasiddha karanA caahie| jainasamAjameM ine nikalate haiM unheM yadi ve svayaM nahIM par3ha gine kAma karanevAle haiN| yadi hama inase sakate to dUsare kitane vidvAn par3hate haiM kAma lenA banda kareMge to phira saba hI aura kitane khojI vidvAn mUla granthokI kAma banda ho jaayNge| bhAI nAthUrAmajI aneka pratiyoM parase unakI jA~ca kiyA va granthamAlA kameTIko jainagajaTake karate haiM; koI kulhiyAmeM gur3a nahIM phUTatA, likhanekA khayAla choDakara apane di0 ve pabalikake sAmane vicAra aura jA~cake jaina sAhityake uddhArameM DaTe rahanA lie rakkhe jAte haiN| aisI hAlatameM koI caahie|" khAsa golamAla kaise cala sakatA hai aura hameM brahmacArIjIke isa noTase zrIyuta kisa sahRdaya vyaktiko usake karanekI bhAI nAthUrAmajI premIke istIphekA hAla juraata ho sakatI hai| aura usakA kAraNa mAlUma karake hindI jainagajaTake sampAdakakI buddhipara bahuta 8-gAMdhI sigareTa / jyAdA afasosa aura kheda humA / brahma kisI kArakhAnene apane sigareTake cArIjIne usapara jo kucha noTa kiyA hai / paikaToMke Upara mahAtmA gAMdhIkA citra usase hama prAyaH sahamata haiM; parantu unakI yaha bAta mAnaneke lie bilakula taiyAra nahIM ' chApakara usakA nAma "mahAtmA gAMdhI haiM ki, premIjIse granthoM meM parivartana honA sigareTa" rakkhA hai| isapara gAMdhIjIne jo isa vajahase sambhava nahIM hai ki ve saMskRta kucha likhA hai vaha "bhaviSya ke zabdoM meM isa prakAra hai-"isase adhika jillatakI prAkRta itanI nahIM jAnate ki parivartana bAta aura koI nahIM mAlUma hotI ki kara skeN| yaha bAta bilakula baccoMko sigareTa ke sAtha mere nAmakA saMyoga kiyA bahakAne jaisI hai| hamArA kahanA yaha hai jAya / maiM sagireTa pInese utanI hI ghRNA premIjI yogyatAkI dRSTise-saMskRta prAkRtakezAnakI dRSTise-saba kacha parivartana karatA hU~ jitanI zarAba piinese| tambAkU kara sakate haiM, parantu unake AtmAmeM pInA maiM burA samajhatA huuN| isase AdamIjitanA dhArmika bala maujUda hai, jisa kA antaHkaraNa muradA ho jAtA hai| aura naitika caritrake ve vyakti haiM aura unake vaha zarAba pInese bhI isa mAnemeM burA hai mandara jitanA manuSyatva tathA satyaniSThA- ki isakA prabhAva cupacApa par3atA hai| kA bhAva pAyA jAtA hai usakI dRSTise yaha eka aisI burI Adata hai ki jahA~ unake dvArA aisI kUTa-lekhakatAkA kArya isane eka daphA AdamIpara apanA kabjA honA nitAnta asambhava hai aura kabhI kara liyA ki phira isase chUTanAmuzkila ho For Personal & Private Use Only
Page #63
--------------------------------------------------------------------------
________________ RECENTREAMPIE D vividha vissy| jAtA hai / isameM kharca bhI bahuta hotA hai| ki-"eka daphe paNDita dhannAlAlajI isase sA~sameM badabU Ane lagatI hai, dA~ta (isa sabhAkA) virodha kara cuke the, isamaile ho jAte haiM aura kaisare (kIr3e) paidA lie unheM apanI bAta rakhaneko phira bhI ho jAte haiN| yaha eka bar3I gandI Adata virodha karaneke lie paM0 devkiinndnjiihai| kisI prAdamIko yaha adhikAra nahIM ko bhejanA par3A jinhoMne isa prAntameM hai ki sigareTake sAtha mere nAmakA saMyoga Ane jAnevAle mukhiyA seTha cainasukha kare / maiM usa ajJAta kArakhAneko dhanya- chAvar3A tathA siMhaI ku~varasena sivanIko vAda dUMgA yadi vaha bAz2AroMse isa kismake apanI sammatimeM gA~Thakara sarva anya sigareTa haTA le, anyathA janatA aise maNDalIko sabhAmeM Anese rokaa|" isake sigareToMkA prayoga karanA chor3a degii|" bAda zrApa jainiyoMmeM dezasevAke bhAvako mahAtmA gAMdhI jaise pUjya aura pavitra jAgRta karaneke lie isa sabhAkI bahuta nAmake sAtha sigareTa jaisI apavitra aura bar3I AvazyakatA batalAte, upayogitA hAnikara vastukA nAma jor3anA aura dazAte aura sabhAke uddezyoM tathA adhisAtha hI unakA citra bhI usake paikaToM vezanake kAryoMkI prazaMsA karate hue likhate para chApanA, niHsandeha, bar3I hI dhRSTatAkA haiM ki-"aisI dazAmeM bhI virodha karanA kArya hai| jo loga mahAtmA gAndhIkA va zAmila na honA isa kArraravAIse jainamAna karate haiM unheM cAhie ki ve aise jAtiko dezasevAse dUra le jAnekA doSa sigareTokA kadApi vyavahAra na kreN| sampAdana karanA hai|" aura antameM brahmabalki, bana sake to unheM tambAkU piinaa| cArIjIne paM0 dhannAlAlajI aura unake bhI chor3a denA cAhie jise mahAtmAjI anuyAyiyoMko aisI sabhAoMmeM zAmila itanA burA samajhate haiN| hokara dezasevAke kAmoMmeM bhAga lenekI aneka prakArase preraNA kI hai| parantu 10-dezasevA aura jaina paNDita / hamArI rAyameM brahmacArIjI aise dakiyA nUsI qhayAlake jaina paNDitoMke sAtha dezadezasevAke kAmoM meM bhAga leneke lie sevAkI bAteM karate hue bhUlate haiN| zAyada * kucha aseMse 'jaina poliTikala kaoNnphrensa' unheM isa bAtakA qhayAla nahIM hai ki nAmakI eka sabhA sthApita hai / gata disa- .. bhAratavarSa meM teMtIsa karor3a manuSyoMkA mbara mAsameM kAMgresake avasarapara, nAga- vAsa hai aura unameM ye paNDita loga purameM, isakA caturtha adhivezana seTha padma- jyAdAse jyAdA tIna cAra lAkha digambara rAjajIrAnIvAloMke sabhApatitvameM sAnanda jainiyoko hI samyagdRSTi mAna sakate haiM, ho gyaa| brahmacArI zItalaprasAdajI, dezake bAkI saba loga unakI samajhameM apane patra meM isa adhivezanakA kucha viva- mithyAdRSTi haiN| taba, dezakI sevA karanA raNa dete hue, isa bAtapara duHkha prakAzita mithyASTiyoMkI sevA karanA hai aura karate haiM ki sabhAmeM paNDita loga aura mithyAdRSTiyokI sevAse mithyAtvake unake anuyAyI dUsare seTha Adika nahIM anumodana tathA abhinandanakA doSa Aye, jina sabameM dezasevAkA bhAva jAgRta lagatA hai jo unheM kabhI iSTa nahIM ho karaneke lie yaha saba prayatna kiyA gayA sakatA ! phira bhalA ApakI dezasevAkI / thA, aura usakA kAraNa yaha batalAte haiM bAtako ye purAne dakiyAnUsI khayAlake - For Personal & Private Use Only
Page #64
--------------------------------------------------------------------------
________________ 226 bhAga 1 paMDita loga kaise mAna sakate haiM ? Apa detA hai| jinakI aisI vilakSaNa bhAvanAe~ unheM digambara jainiyoMkI hI sevAkA kucha ho unheM dezasevAke lie prerita karake upadeza dIjie, zAyada ve use mAna jAyeM! Apa kahA~taka saphala ho sakeMge, ise khuda parantu Ajakala to ve asahayogameM A rahe soca liijie| Apa unheM dezasevAkI haiM aura mahAtmA gAMdhIke asahayogase bhI jagaha 'dezakI karaNA' athavA 'dezapara unake asahayogakA nambara bar3hA huA hai ! dayA' karaneke lie kahie / zAyada ve ina mahAtmA gAMdhI to sarakArase hI asaha- zabdoMke kAraNa hI ApakI kucha bAta suna yoga karaneko kahate haiM aura ApasameM le aura dezake kAmoMmeM kucha yoga dene sahayogakI yahA~taka uttejanA de rahe haiM lageM / parantu hameM to unase aisI kucha bhI ki antyajoM aura achUtoMke sAtha bhI AzA nahIM hai| deza cAhe rasAtalako sahayoga karanA sikhalAte haiM aura unheM calA jAya-galAmose bhI pare galAma ghRNAkI dRSTise dekhanekA niSedha karate haiN| bana jAya, jainajAti apane sarvAdhikAroMse parantu jaina paMDita aApasameM bhI asaha- vaJcita ho jAya aura cAhe dezabharakI yogakI zikSA de rahe haiM ! ve apane jAtIya sahAnubhUti kho baiThe; parantu isase unheM bhAiyoM aura jAtIya patroMkA bahiSkAra kyA ? ve to dharmake ThekedAra bane baiThe haiM, kara rahe haiN| itanA hI nahIM, balki yadi unakI usa ThekedArImeM pharaka na AnA koI bhAI 'jAti aura dharmakI sevAkA cAhie ! * .. koI kAma kara rahA ho-jaise ki aiti 11-calate phirate makAna / hAsika kAma yA duSprApya aura alabhya jaina granthoMkI khoja jaisA nirdoSa kAma- jabalapurakI 'hitakAriNI' sUcita to ye loga usameM bhI sahAyatA denA karatI hai ki 'iGgalaiMDameM eka bar3I imArata : pasanda nahIM karate ! yahI vajaha hai ki aise eka sthAnase dUsare sthAnako uThAkara bheja kisI paMDitane jainahitaiSIko usake ina dI gaI hai| yaha imArata 60. phuTa lambI kAmoM meM bahuta kucha prArthanA aura preraNA aura utanI hI caur3I hai; lakar3I, miTTI karanepara bhI koI sahAyatA nahIM dii| aura cUneke melase banI hai aura usakA isase Apa samajha sakate haiM ki ye loga vajana 150 Tana hai / imArata jamInapara apane vartamAna anudAra vicAroMkI hAlata- nahIM kintu loheke dAsepara, jisameM cakra meM dezasevA to kyA, apane digambara lage hue the, khar3I kI gaI thii| isameM eka bhAiyoMkI sevAke lie bhI kahA~taka prastuta daphtara hai jisakA kAma imAratako khIMcaho sakate haiN| kara le jAte samaya barAbara jArI rahA ____ hA~, eka bAta aura bhI dhyAnameM rkhiye| aura usameM TelIphona bhI vaise hI lagA vaha yaha ki 'sevA' zabda to bahuta bar3A rahA / ' abhItaka makAnAta sthAvara hai / vaha to apane pUjyoMke lie hI vyavahRta kiyA jAtA hai, jaise devakI sevA *samAjameM kitane hI paNDita aise haiM jinase yaha noTa aura gurukI sevaa| samyagdRSTi to apane prAyaH sambandha nahIM rakhatA, na unake vaise dakiyAnUsI mithyAdRSTi mAtApitAoMkI bhI sevA vicAra haiM jinakA isa noTameM izArA hai| isalie unheM nahIM kiyA karatA (1), unapara karuNA isaparase jarA bhI asantuSTa honekI jarUrata nahIM hai| . athavA dayA karake kucha kAma jarUra kara ......... ............. -smpaadk| For Personal & Private Use Only
Page #65
--------------------------------------------------------------------------
________________ aGka 3-4 sUta kAtanekA krtvy| sampattimeM samajhe jAte the; parantu aba isa isa samaya isa sUtakA jo dAma milatA prakArake calate phirate makAnoMke prAvi- hai vaha ausata hisAbase 40 tole yA kArase ve jaMgama sampattimeM bhI parigaNita prAdhA sera sUtake pIche cAra AnA hai, hone lageMge! arthAt eka ghaNTekA eka paisA pdd'aa| isalie hara carakhese roja tIna pAnA . 12-sUta kAtanekA kartavya / milanA cAhie / majabUta carakhA 7 rupaye meM milatA hai| isa taraha 12 ghaNTe roja [ lekhaka-mahAtmA gaandhii|] kAma karanese 35 dinase kama hI samaya meM ("yaMga iMDiyA). isakA dAma nikala pAtA hai / isa hisAbako dhyAnameM rakhakara koI bhI apane "svarAjyakI kuJjI" zIrSaka lekhameM maiMne kAmakA hisAba baiThA sakatA hai| isa yaha dikhalAnekI ceSTA kI hai ki ghara ghara hisAba para koI hisAba lagAtA jAya sUta kAtanekA pracAra karanese dezakA kitanA to pariNAma dekhakara usake AzcaryakA bar3A lAbha hai| bhaviSyatke kisI bhI pArAvAra na rhegaa| zikSAkramameM, sUta kAtanA eka Avazyaka yadi pratyeka skUlameM sUta kAtanA viSaya honA cAhie / jaise hama loga binA sA~sa liye, binA bhojana kiye jI sikhalAyA jAya to zikSAkA vyaya calAnenahIM sakate, vaise hI gharameM sUta kAtanekI ke sambandhameM Aja jo hamAre vicAra haiM, prathAkA jIrNoddhAra kiye binA hamArA ve ekadama badala jaayN| hama dinameM chaH Arthika svarAjya prApta karanA aura isa ghaNTekA skUla rakha sakate haiM aura lar3ako. prAcIna bhUmise daridratAko bhagA denA ko mukta zikSA de sakate haiN| mAna lIjie asambhava hai| merA yaha mata hai ki pratyeka ki eka lar3akA nitya prati 4 ghaNTe carakhA gharake lie carakhA utanA hI Avazyaka calAtA hai to vaha roja 10 tole sUta hai jitanA ki rasoIgharameM cUlhA / isake nikAlegA aura isa taraha skUla ke lie sivA aura koI dUsarA upAya nahIM hai vaha roja eka AnA kamAvegA / mAna * jisase isa dezakI dina dina bar3hatI huI lIjie ki pahale mahIne meM usase kAphI daridratAkA prazna hala ho ske| sUta na nikalA aura 26 dinakA skUla taba ghara gharameM carakhekA praveza kaise rhaa| pahale mahIneke bAdase vaha 1 // ho ? maiMne to pahalese hI kaha rakhA hai ki mahInA kamA legaa| isI hisAbase jisa pratyeka rASTrIya vidyAlayameM carakhA calAnA zreNImeM 30 bAlaka haiM usa zreNIko pahale aura sUta nikAlanA sikhAyA jAnA maha mahIneke bAdase 48) mahInekI shraamcaahie| jahA~ eka bAra hamAre laDake- danI ho jaaygii| lar3aliyoMne yaha kalA sIkha lI tahA~ ve maiMne sAhityakI zikSAke sambandhameM use AsAnIse apane ghara le jA sakate haiN| kucha nahIM kahA hai / yaha zikSA 6 ghaMTomese .. para isake lie saMgaThanakI Avazya- bAkIke do ghaNToMmeM dI jA skegii| katA hai| carakhA prati dina 12 ghaNTe isase yaha spaSTa ho jAtA hai ki hara eka calAnA caahie| abhyasta manuSya eka skUla binA vizeSa parizramake apanA ghaNTemeM DhAI tolA sUta kAta sakatA hai| kharca Apa calA sakatA hai aura deza For Personal & Private Use Only
Page #66
--------------------------------------------------------------------------
________________ 128 jaisaahitssii| [bhAga 15 * apane skUloM ke lie anubhavI adhyApaka sIdhAsAdA kAma hai, loga ise jaldI sIkha pA sakatA hai| sakate haiM aura hara gA~va meM vizeSa vyaya kiye isa skImako amala meM lAne meM bar3I binA isakA pracAra kara sakate haiN| bhArI kaThinAI carane kI hai / yadi isa yaha zitAkrama maiMne kevala isI zuddhi kalAko loga pasanda kara le to hameM aura ummedavArIke varSake lie hI sacita hajAroM carakhokI jarUrata hogii| saubhA- kiyA hai| jaba phirase saba ThIkaThAka ho gyakA viSaya hai ki hara gA~vakA bar3haI jAyagA aura svarAjyakI sthApanA ho legI prAsAnIse yaha yantra taiyAra kara sakatA taba sUta kAtanekA kAma kevala 1 ghaNTA hai| Azramase yA aura kahIM carakhA kara sakate haiM aura bAkI samaya sAhityama~gAnA par3I bhArI bhUla hai| sUta kAtane kI zikSAmeM lagA sakate haiN| kI kalAmeM yaha khUbI hai ki yaha bilakula (bhAratamitra) For Personal & Private Use Only
Page #67
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhArata ke prAcIna rAjavaMza / hindI meM itihAsakA eka apUrva grantha | isa deza meM pahale jo aneka vaMzake bar3e bar3e pratApI, dAnI aura vidyAvyavasanI rAjA mahArAja ho gaye haiM unake sacce itihAsa hama loga bilakula nahIM jAnate / bahutoM ke viSaya meM hamane to jhUThI, UTapaTAMga kimbadantiyA~ suna rakkhI haiM aura bahutoko hama bhUla hI gaye haiM / isa grantha meM kSatrapavaMza, haihayavaMza (kalacuri ) paramAra vaMza (jisameM rAjA bhoja, muMja, sindhula Adi hue haiM), cauhAnavaMza ( jisameM prasiddha mahArAja pRthvIrAja hue haiM ), senavaMza aura pAlavaMza tathA ina vaMzakI prAyaH sabhI zAkhA ke rAjAoMkA silasilevAra aura saccA itihAsa pramANasahita saMgraha kiyA gayA hai / zilAlekhoM, tAmrapatroM, granthaprazastiyoM, phArasI arabIkI tavArIkhoM tathA anya aneka sAdhanoMse bar3e ho parizramapUrvaka yaha grantha racA gayA hai| pratyeka itihAsapremI ko isakI eka paka prati ma~gAkara rakhanI cAhie / isameM aneka F. jaina vidvAnoM tathA jaina dharmapremI rAjAoMkA bhI ullekha hai / lagabhaga 400 pRSThoMkA kapar3e kI jilda sahita grantha hai / mUlya 3) ru0 / zrAgeke bhAgoMmeM gupta, rASTrakUTa Adi vaMzoM ke itihAsa nikaleMge / nakalI aura asalI dharmAtmA / zrIyuta bAbU sUrajabhAnujI vakIlakA likhA huA sarvasAdhAraNopayogI sarala upanyAsa | DhoMgiyoMkI bar3I pola kholI gaI hai| mUlya // nayA sUcIpatra | uttamottama hindI pustakoMkA 12 pRSThoMkA nayA sUcIpatra chapakara taiyAra hai / pustaka-premiyoM ko isakI eka kApI ma~gA kara rakhanI cAhie / mainejara, hindI - grantha- ratnAkara kAryAlaya, hIrAbAga, po0 giragA~va, bambaI / uttamottama jaina grantha nIce likhI zrAlocanAtmaka pustakeM vicArazIloM ko avazya par3hanI cAhie~ / sAdhAraNa buddhike gatAnugatika loga inheM na ma~gAveM / 1 graMthaparIkSA prathama bhAga / isameM kundakunda zrAvakAcAra, umAsvAti - zrAvakAcAra aura jinasena trivarNAcAra ina tIna granthoMkI samAlocanA hai / zraneka pramANase siddha kiyA hai ki ye asalI jainagrantha nahIM haiM-bheSiyoMke banAye hue haiM / mUlya = ) 2 graMthaparIkSA dvitIya bhAga / yaha bhadrabAhusaMhitA nAmaka granthakI vistRta samAlocanA hai / isameM batalAyA hai ki yaha paramapUjya bhadrabAhu zrutakevalIkA banAyA huA grantha nahIM hai, kintu gvAliyara ke kisI dhUrta bhaTTArakane 16-17 vIM zatAbdimeM isa jAlI granthako unake nAmase banAyA hai aura isameM jainadharma ke viruddha saiMkar3oM bAteM likhI gaI haiN| ina donoM pustakoM ke lekhaka zrIyukta bAbU jugula kizorajI mukhtAra haiM / mUlya / ) 3 darzana mAra / zrAcArya devasenakA mUla prAkRta grantha, saMskRtacchAyA, hindI anuvAda aura vistRta vivecanA / itihAsakA eka mahatvakA grantha hai / isameM zvetAmbara, yApanIya, kASThAsaMgha, mAthurasaMgha, drAvir3asaMgha zrAjIvaka (ajJAnamata ) aura vaineyika Adi aneka matoMkI utpatti aura unakA svarUpa batalAyA gayA hai / bar3I khoja aura parizramase isakI racanA huI hai / AtmAnuzAsana / bhagavAn guNabhadrAcAryakA banAyA huA yaha grantha pratyeka jainIke svAdhyAya karane yogya hai / isameM jainadharmake asalI uddezya zAntisukhakI ora AkarSita kiyA gayA hai / bahuta hI sundara racanA hai / zrAjakala For Personal & Private Use Only www.jalnelibrary.org
Page #68
--------------------------------------------------------------------------
________________ kI zuddha hindImeM hamane nyAyatIrtha nyAya ke kathAgranthoM meM isase acchI aura sundara zAstrI paM0 vaMzIdharajI zAstrIse isakI kavitA zrApako aura kahIM na milegii| TIkA likhavAI hai aura mUlasahita chapa- vidyArthiyoMke liye bhI bahuta upayogI hai| vAyA hai / jo jainadharmake jAnanekI icchA zAstrasabhAoM meM bA~caneke yogya hai| bahuta rakhate haiM, una jaina mitroMko bheTameM dene sundaratAse chapA hai / mUlya sirpha 1) ru.| yogya bhI yaha grantha hai / mUlya 2) kathAmeM jainsiddhaant| yuktyanuzAsana sttiik| eka manoraMjaka kathAke dvArA jainadharmamANikacandra-jainagranthamAlAkA 15 vA~ kI gUr3ha karma-philAsaphIko saralatAse grantha chapakara taiyAra ho gyaa| isake mUla- H samajhanA ho aura eka bar3hiyA kAvyakA kartA bhagavAn samantabhadra aura saMskRta zrAnanda lenA ho to zrAcArya siddharSike TIkAke kartA zrAcArya vidhAnandi hai / yaha banAye hue "upamitibhavaprapacAkathA' bhI devAgamakI bhaoNti stutyAtmaka hai aura nAmaka saMskRta granthake hindI anuvAdako yuktiyoMkA bhANDAra hai / abhI taka yaha avazya pddh'iye| anuvAdaka zrIyuta nAthUrAma grantha durlabha thA / pratyeka bhaNDArameM isakI premI / mUlya prathama bhAgakA // ) aura dvitIya eka eka prati avazya rahanI cAhie muu||) bhAgakA |-) jaina sAhityameM apane DhaMgakA niymsaar| yahI eka grantha hai| - bhagavatkundakundAcAryakA yaha bilakula saMskRta graMtha / hI aprasiddha grantha hai| loga isakA nAma 1 jIvandhara campU-kavi hricndrkRt| 1 / ) bho nahIM jAnate the / bar3I muzkilase prApta 2 gdycintaamnni-vaadiibhsiNhkRt| 2) karake yaha chapAyA gayA hai / nATaka samaya- 3 jIvandharacarita-guNabhadrAcAryakRta / 1) sAra zrAdike samAna hI isakA bhI pracAra 4 ksstrcuudd'aamnni-vaadiibhsiNhkRt| mU01) honA cAhie / mUla prAkRta,saMskRtacchAyA, 5 yshodhrcrit-vaadiraajkRt| mU0 ||)praacaary padmaprabhamaladhAri devakI saMskRta caracA samAdhAna / paM. bhUdharamizra TIkA aura zrIyuta zItalaprasAdajI brahma- kRta / bhASAkA nayA grnth| hAlahI meM chapA cArIkRta sarala bhASATIkAsahita. yaha hai| mUlya 2 // -).. chapAyA gayA hai| adhyAtmapremiyoM ko avazya 'mainejara, jaina gratha-ratnAkara kAryAlaya, svAdhyAya karanA caahie| mUlya *) do ru0| hIrAbAga, po. giragA~va bambaI / nayacakra sNgrh| yaha ukta granthamAlAkA 16 vA~ grantha . __ . bambaIkA mAla / hai| isameM devasenasUrikRta prAkRta nayacakra bambaIkA saba tarahakA mAla-kapar3A, (saMskRtacchAyAsahita) aura AlApa kirAnA, sTezanarI, pItala, tA~bA, davA iyA~, tela, sAbuna zrAdi-hamase maiNgaaiye| paddhati tathA mAilla dhavalakRta dravyasvabhAvaprakAza (chAyAsahita ) ye tIna grantha mAla dasa jagaha jA~cakara bahuta sAvadhAnI chape haiM / bhUmikA par3hane yogya hai| taiyAra aura ImAnadArIke sAtha bhejA jAtA hai| ho gyaa| mUlya // 1) cauthAI rupayeke lagabhaga pezagI bhejanA pAvapurANa bhaassaa| cAhie / eka bAra vyavahAra karake dekhiye| / kavivara bhUdharadAsajIkA yaha apUrva nanhelAla hemacaMda jaina, grantha dUsarI bAra chapAyA gayA hai| isakI kamIzana ejeNTa, kavitA bar3I hI manohAriNI hai| jainiyoM- candAbAr3I, po0 giragA~va, bmbii| Printed & Published by G.K. Gurjar at Sri Lakshmi Narayan Press, Jatanbar, B: nares City, for the Proprietor Nathuram Premi of Bombay 51-21. . For Personal & Private Use Only