Book Title: Shulb Sutram
Author(s): Katyayan Maharshi
Publisher: Achyut Granthmala
Catalog link: https://jainqq.org/explore/034615/1

JAIN EDUCATION INTERNATIONAL FOR PRIVATE AND PERSONAL USE ONLY
Page #1 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saMskRta 122 10B 93 85 t Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat 206 734 www.umaragyanbhandar.com Page #2 -------------------------------------------------------------------------- ________________ acyutagranthamAlAyAstRtIyaM puSpam / zrI maharSikAtyAyanapraNItaM zulbasUtram KKKKKEEKEKeer - prakAzasthAnam acyutagranthamAlA-kAryAlayaH kAzI www.umaragyanbhandar.com Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat Page #3 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #4 -------------------------------------------------------------------------- ________________ acyuta granthamAlAyA tRtIyaM puSpam / zulbasUtram kAtyAyanamaharSiviracitam kAzIvizvavidyAlayAdhyApakena kAzIsthajoSIrAmamaTarUmallagoyenakA-saMskRtamahAvidyAlayAdhyApakena ca zrIvidyAdharazarmaNA viracitayA saralayA vRtyA sahitam / tenaiva saMzodhya sampAditam / prakAzasthAnam acyutagranthamAlA-kAryAlaya, kaashii| saMvat 1985 prathamAvRttiH 1000 ] Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #5 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prakAzaka:zreSThipravara zrIgaurIzaGkara gAyenaka acyutagranthamAlA-kAryAlaya, kaashii| mudrakaHmAdhava viSNu parAr3akara, jJAnamaNDala yantrAlaya, kaashii| Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #6 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhuumikaa| bhagavataH karuNArNavasya paramezvarasyAsImAnukampayA sAmprata. midaM kAtyAyanazulbasUtraM saralayA vRtyA parihitamadhyetRmanastoSAya mudritapUrva stprkaashyte| grantho'yaM kAtyAnazrautasUtrAtpRthagbhUto'pi pariziSTeSvantargataH tenaiva ca maharSiNA prnniitH| alpIyAnapyayaM grantho'tikaThino bahubhirvyAkhyAtRbhiyAkhyAto'pi tatvabubhutsAyAM tirohita ivAtmAnaM gopAyatoti prAyo viditameva / ata eva ca pUrvatanaiAkhyAnabahubhiH maNDito'pyayaM saralAM vyAkhyAmapekSata eveti manyamAno'sya vyAkhyAne pravRtto'bhavam / asya granthasya madupalambhagocaraM vyAkhyAcatuSTayaM pUrvameva prathitam / tatrAdimaM karkAcAryakRtaM bhASyam , dvitIyaM mahIdharakRtam, tRtIyaM rAmacandravAjapeyikRtam, turIyaM gaGgAdharanirmitam / rAma candravAjapeyikRtA kArikA'pi sUtrAnusAriNI vRtyabhidhAnA kAcana vrtte| karkabhASyaM vArANasyAM caukhambhAmudraNAlaye mudritam / rAmacandravAjapeyikRtaM vyAkhyAnaM triMzadvarSebhyaH pUrvaM paNDitapatre mudritaM, tadasampUrNameva / mayA tu pUrvoktebhyazcatubhyo vyAkhyAnebhyaH sAra. mAdAya tatra ca nAtIvopayuktAnaMzAn parityajya saralazabdasandarbhi teyaM vRttiraarcitaa| manye grantho'yamidAnI maskRtayA vRtyA sanAthIkRto'dhyetRNAM kiJcanAvazyaM saukaryamApAdayediti / (zulvaparicayaH) zrautasUtre hi agnihotra-darzapUrNamAsa-pazu-cAturmAsyAdiSu haviryaH jJeSu, jyotiSTomAdisomayAgeSu ca tatkarmopayuktasthAnApekSAyAM satyAM teSu teSu prakaraNeSu vediraanaataa| tasyAzca svarUpaM yAvadapekSitaM tadapi yathAsthAnaM nirUpitam / evaM cayanAdiSvapi parimANavizeSaviziSTeSTakAvizeSasAdhyasthaNDilavatsu iSTakAnAmupadhAnaprakAraH, (1) sthaNDi. lasyAyAmato vistAratazca pramANaM, tadanusAreNa saumikavedevaddhanaM, tadupayogitayA prakramavivardhanaM, dvitIyAdiSu cayaneSu yadA sthaNDila. svarUpavivRddhistadanurodhena iSTakAvivarddhanaM ca tattatprakaraNe eva (1) iSTakAnAM pramANaM saGkhyAdikaM ca iSTakApUraNasUtrato'vagantavyam / Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #7 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [ 2 ] sUtrakAreNa samAnAtam / teSAM ye vizeSA avazyanirUpaNIyA Asan , yathA-agnyAdhAne gArhapatyAhavanIyayo sthAnaM nirUpya vitatIye dakSiNAgne sthAnamuktam / vitRtIyasvarUpaM tu na tatra spaSTIkRtam / evaM cAturmAsyeSu ratha yuga-zamyApramANAni vedervikalpanAmnAtAni; rathAdInAM svarUpaM na tatra nirUpitam / tathA cayane suparNaciteH svarUpaM suspaSTatayA nirUpitam , droNacidAdInAM nAnA paramupAdAnaM kRtam , teSAM svarUpAdikaM na tatra spaSTamapi / evaM cayanAdiSu vivRddhau keno. pAyena kiyatA pramANena kiyatyA ca saGkhyayA iSTakAdayo varddha nIyAH, tadanusAreNa vA vivRddhiH kathaM sampAdanIyA, ityA. dikaM tatra tatra sUtrakAreNa na nirUpitam , te ca vizeSA anirUpitA ajJAtAzca uttarakatuSu anuSThAne vaikalyamApAdayanti iti teSAmapi nirUpaNamavazyamApatitamiti manvAnena sUtrakAraNAyaM zrautasUtrapariziSTarUpo grantho nirmaayi| anenA'pi anirUpitAH kecanAvaziSTAH padArthAH samapIpadan , tAmapi truTiM pUrayitumetadgranthAnte kAzcana kArikAH sUtrakAreNa racitAH, yAsAM nAma zlokazulbamiti, yAsu kArikAsu tatra tatra vedinirmANArthaM nikhAtasya zaGkoH pramANaM prakramasyAGgalAde. mudrAdInAM ca parimANaM suspaSTamupavarNitam / evaM zrautasUtrApekSita. padArthasamarpako'yaM granthastatra jJAnavizeSa sampipAdayiSubhiravazya madhyetavya iti matvA'sthApi mudraNaM kRtam / baudhAyanApastambAbhyAmapi zulbasUtramAracitam / ApastambamaharSikRtaM zulbasUtraM prAyazo bahutrAkSarazaH saMvadatyanena suutrenn| tasya ca vyaakhyaatrymuplbhyte| ekaM kapardisvAmikRtaM bhASyam, anyat karavindasvAmikRtam , aparaM ca sundrraajkRtm| baudhAyanIya. zulbasUtraM dvArikAnAthayajvakRtavyAkhyayA yutaM paNDitapatre mudritm| itare ca sUtrakArAH zulbasUtrANyarIracanna vA ityatra tUSNIM bhAva eva zaraNaM yAvadanyataranizcAyakapramANopalambham / sUtrakArasya samayaH, etatkRtA granthAH, asya racanA zailI ityA. dikaM tu zrautasUtrabhUmikAyAmeva mayAnirUpitamiti nAtra piSTaM piSyate / darzapUrNamAsa-somayAgIyAnAM vedonAM citrANi teSAM nirmANaprakAraH, cayane ca yAvantaHprakArAH, teSAM svarUpAvedakAni citrANi, teSAM racanArItayazca zrautasUtreNaiva sAkaM mudritA iti tata eva te sarve'va. gntvyaaH| Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #8 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [ 3 ] evamIzvarakRpayA nirmitasyAsya viSaye yebhyo'hamadhamarNo'titarAM, teSAM madhye prathamato'smattAtapAdAnAM sarvatantrANAmapareSAM kAtyAyanAnAM jagatpUjyacaraNAnAmasmadgurubhUtAnAM vidvallalAmabhUtAnAM mahAmahopAdhyAyAnAM zrI 106 prabhudattazAstriNAmAhitAgnInAM caraNakamale'smadanugrahaikaparAyaNe anyatkartumanIzAnaH kevalaM manaHkusumenAnavaratamarcayAmi, yatprajJApArAvAre'navaratamullasantyA vaidikavidyAvIciparamparAyA lezamAtramadhigamya prbhurbhvmetdvyaakhyaakrnne| granthasyAsya vilekhane yeSAmupakAra zrAsIt , tebhyaH zrImadbhyaH zrIcandrazekharajhAmahodayebhyaH kAzIsthajoSIrAmamaTarUmallagoyenakA saMskRtamahAvidyAlayAdhyApakebhyo jyotiSAcAryebhyo mahatI kRtajJatAM prakaTayAmi / granthasyAsya mudraNaviSaye mahAntamapi vyayabhAramavigaNayya gairvA NIvANIpraNayibhyo dhArmikagranthoddharaNe'navaratamAviSkRtAdarebhyo vaidikapathapratiSThApane nibaddhakakSebhyaH surabhAratIsevAyAmeva samarpitanijakaraNatrayebhyaH, tadeva ca paraM puruSArtha manvAnebhyo vinayAvanamrabhyo guNaikanidhibhyaH sanAtanadhamakamayajIvitebhyaH zreSThivaryebhyaH zrIgaurIzaGkaragoyenakAmahodayemyo mahatImAzIHparamparAM hRdayena vitarAmi, prArthayAmi ca bhagavantaM lokagurumumApatim , surabhAratIsamudraNaikaphalena ito'pyadhikaizvaryeNa tAdRzA cAyuSA samedhayatvenamiti / yeSAM gurucaraNAnAmasImakRpayA grantho'yaM nirvighnena parisamApti mavApa, teSAmeva zrIvizvanAthasadRzAnAmasmattAtapAdAnAM mahAmahopAdhyAyAnAmagnihotriNAM zrI 106 matAM prabhudattazAstriyAM caraNakamalayoreva granthamimaM samarpayAmi, tena ca manye bhagavAn vizvezvaro'pi prIto bhavediti / . zodhanAdivyApAre'tyantaM jAgarUkeNa sthitavato'pi mama bahavyo'zuddhayastathaiva sthitaaH| atA vidvajanAn vinamraH prArthaye-punarmudraNAvasare te sAkSigocarIbhUtA azuddhImA nivedya mAmanugRhNantviti, mayApi ito'pyadhikataramavahitena tAH samIkariSyanta iti / vidussaamnucrHvidyaadhrshrmaa| Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #9 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #10 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12-15 19-20 23 24-25 vissy-suucii| pRSThAGkaH 1 granthakArapratijJA ... 2 prAcIsAdhanam ... 3 udIcIsAdhanam ... 3 pAzakaraNaprakAraH 3 rajjvAM cihnakaraNaM tatsthAnAni 5 zaGkanikhananam 5 zroNisAdhanam 5 aMsasAdhanam ... 6 niraJchanalakSaNam 7 zroNyaMsasthAnam 8 zakaTamukhe capane zroNisthAnam 8 prAgvaMzAdInAM pramANam 9 satre sadomAnam ... 9 somayAge sdomaanm| 9 aparimitazabdArthaH 10 pramANApekSAyAM zulbasya yuktezca prAmANyam 10 dakSiNAgnisthAnam 11 utkarasthAnam ...: 12 dakSiNAbhyutkarayoH sthAnAntarama iti prethamA kaNDikA / 12 rathapramANam 13 ISApramANam ... 13 akSapramANam .... 13 yugapramANam ... 13 zamyApramANam ... 14 pitRmedhavedernirUpaNam 14 rajusaMjJAH ... 15 dazapadyAyA vedeH karaNI 15 catvAriMzatpadyAyA vedeH karaNI... 16 kSetrajJAnaprakAraH ... 16 kSetradvaiguNyAdikaraNaprakAraH ... 17 trikaraNIsAdhanam 18 tRtIyakaraNIkathanasya prayojanam 19 samacaturastrANAmekIkaraNaprakAraH iti dvitIyA kaNDikA / 28 29-30 .......... 12-13 14 15-20 21-22 Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #11 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pRSThAGkaH 20 mahatkSetra laghukSetrasya pRthakkaraNaprakAraH 29 catusrasya maNDalakaraNaprakAraH, 30 vRttasya caturasrakaraNopAyaH 21 dIrghacaturasrasya samacaturastrIkaraNopAyaH 23 atidIrghacaturastrasya samacaturasrIkaraNopAyaH 25 samacaturastraviSamacaturasra pordIrgha caturastra karaNopAyaH 27 anAdeze caturasrasya grAhyatA 28 karaNInAM kSetraphalam ( 2 ) C ... ... ... ... 30 citinAmAni 31 droNaciti nirmANaprakAraH 32 praugaciti nirmANaprakAraH 33 ubhayataH praugacitinirmANama 33 praugacitezvaturastrIkaraNopAyaH 34 ubhayataH prajmacitezvaturastrIkaraNam 35 trikarNapaJcakakakarNadvikarNa samAsaH 40 aGgalAdimAnam ... 40 puruSavarddhane prakArAntaram 41 adhimAnasya puruSe prakSepaH 41 aSTAnavatividhacayane vizeSaH ... 36 puruSavRddhikathanapratijJA 37 azvamedhacayane vizeSaH 37 ekaviMzatividhasyAgneH kathanam 37 puruSavarddhana prakAraH ... iti tRtIyA kaNDikA / ... ... ... ... ... ... ... ... 42 vedISTakA vRddhikathanapratijJA 42 vedivarddhana prakAraH 46 antaH pAtya-gArhapatyayorna vRddhiH 47 yUpaikAdazinyAM vedivardhanaprakAraH 49 lokazulvama ... ... Cvj ... ... ... ... ... iti caturthI kasiDakA / 008 Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat ... 400 ... .. 0.0 ... ... ... ... ra 680 iti paJcamI kariDakA / ... ... ... ... ... ... ... 0.30 ... iti SaSThI kAhikA / ... iti saptamI kaNDikA / ... ... ... ... ... ... ... 100 ... ... ... ... ... ... ... ... : 800 sUtrADUH Mata, 6-12 13 14 1 2-4 S 29.V 8 9-10. 1 2 4-8 9 10 11 12 199 $ i-'s 6 8-11. 1-39 www.umaragyanbhandar.com Page #12 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrIgaNezAya nmH| saralavRttisahitam kAtyAyana-zulbasUtram. jagadambAvalambAya nirAlambAya zUline / jagatrayakuTumbAya namaH sAmbAya zambhave // 1 // janakaM jJAnadaM natvA prabhudattAgnihotriNam / taddarzitapathIM kurve vRtti zizuvibodhinIm // 2 // zrImatkAtyAyanaproktazulbasUtraM yathAmati / vyAkhyAtumeSa yatnastatprIyatAMparamaH pitA // 3 // rajjusamAsaM vakSyAmaH // 1 // rajvA (1) samasyate satipyate yaH pradezaH sa rjjusmaasH(2)| (1) rajjulakSaNaM zlokazulbe "ajIrNA grathinI sUkSmA samA zlakSNA tvromshaa| rajjurmAnAdhikA kAryA adhvare yogamicchatA / zANI vA bAlAjI caiva vaiNavI vA vidhIyate / rajjustUbhayataHpAzA trivRtA yjnykrmnni| rajjurmuJjamayI kAryA zaNaistu primishritaa| kAtyAyano vadatyevamakhoDA kuzabAvajaiH / " iti (zlo. zu. 10.12) / akhoDA =aromshaa| (2) "rajjuzabdena tatsAdhya kSetramucyate / samAsa ekIkaraNam / tena tulyapramANAtulyapramANAnAM kSetrANAmekIkaraNaM vakSyAmaH" ityartho gaGgAdharabhASye / rajoH samAsaH = samyagasana kSetrAnuguNatayA dhAraNamiti vRttiH / Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #13 -------------------------------------------------------------------------- ________________ savRtti kAtyAyana zulbasUtre - [ kaM. 1 samAso vyAsAderapyupalakSakaH (1) / rajvA saGkSipyate vistAryate ca yathA, (2) taMprakAraM kathayiSyAma iti bhAvaH // 1 // Adau diksAdhanamAha same zaGkaM nikhAya, zaGkasammitayA rajvA maNDalaM parilikhya, yatra lekhayoH zakagracchAyA nipatati tatra zakU nihanti sA prAcI // 2 // same = mukurajaTharavatsamIkRte deze ( 3 ) zaGkaM nikhAya, ( 4 ) zaGkusammitayA = zaGkau samyak mitayA ( 5 ) prakSiptayA dhAritayA rajvA maNDalaM = vRttaM parilikhya = kRtvA, lekhayoH (6) maNDala pUrvAparadiggatayorlekhayoH yatra = yasmin pradeze zaGkoragrasya chAyA pUrvAhe pazcimarekhAyAM pravizati, aparAhNe ca pUrvarekhAyAM niHsarati, tatra = (1) "samacaturasraM cikIrSan" (34) ityAdinA vyAsAdirapi vakSyate, ataH samAsagrahaNametacchAkhapratipAdyasakalaviSatrasyopalakSaNam / ( 2 ) " veNunA mimIte" ( Apa zu. 4 / 12 ) iti veNormAnasAdhanatvenAbhihite'pi iha rajjUpAdAnamRjvartham / " nAnyatsUtrAdrujurbhavet" (zlo. zu. 3) iti vacanAt, "tripuruSAM rajjuM misvA" ( kA . zrau. 161011 ) iti svasUtrAcca / (3) samatvaM jalanaiva saMbhAvyam / " na jalAtsamamanyatsyAt " ( zulba 3) iti vacanAt / (4) zaGkulakSaNam - " SaDaGgulaparINAhaM dvAdazAGgulamucchritam / jaraTha (dRDhaM ) cAtraNaM caitra zaGkaM kuryAdvicakSaNaH / " ( ho. zu. 6 ) tathA " ekatakSa RjustIkSNaH khAdiraH samamAyataH / zaGkuH : kAryastu zultrajJaistasyArddha gamayenmahIm / " ( zlo. zu. 8 ) tathA- "prAdezamAtro haviryajJe pUrvalakSaNalakSitaH / zaGkarAmazirAH kAryastasyApyarddha nikhApayet / " iti ( zlo. zu. 9 ) / AmazirA AzirAH / ( 5 ) Dumij prakSepe ( 5 / 4 ) ityasya ktAntasya prayogaH / yadvA 'mA mAne' ( 2/52 ) ityasya prayogaH / tadA zaGkatulyayA dvAdazAGgulayA rajavetyarthaH / (6) maNDale lekhaikatve'pi lekhayoriti dvivacanaM pUrvAparadigabhiprAyam / Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #14 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 3 kaM. 1] paribhASAprakaraNam / sthaladvaye ekaikaM zaGkha (1) nikhanet ; tayoH zakvorupari nItA rajjuH prAcI = pUrvAparA digbhavati / prAkazaGkaH prAcI, pazcimazaGkaH pratIcI / prAcIzabdasya sasambandhikatvAt pratIcyapi lakSyate // 2 // udIcIsAdhanamAhatadantaraThe rajvA'bhyasya, pAzau kRtvA, zakkoH pAzI pratimucya, dakSiNA''yamya, madhye zakuM nihantyeva muttarataH sodIcI // 3 // tayoH= nikhAtayoH zakkorantaram = antarAlam antarAla. mitAM bhuvaM rajvA mitvA, tAM rajjum abhyasya = dviguNIkRtya, dviguNIkRtarajorantayoH pAzau kRtvA (2) tau pAzau zaGkoH prakSipya, dviguNIkRtarajjumadhyaM kRtacihna dakSiNasyAM dizyAkRSya yatra rajjumadhyamApatati, tatra madhye madhyacinhena spRSTe bhUbhAge zata nihanti sA dakSiNA dik / evamuttarasyAM dizi dviguNitarajjumAkRSya madhyabhAge zaGkha nihanti mudreNa, ( 3 ) sA udIcI digbhavati // 3 // kSetrasAdhanAya paribhASAmAha rajavantayoH pAzau karoti // 4 // anyatrApi kSetramAnArthaM yA rajjurupAdIyamAnA bhavet, tatra sarvatrApi rajjumAtre tasyA antayoH pAzau kuryAniyamena // 4 // (1)cinhenApyarthasiddheH zaGkanikhananaM "tacchar3e nihanti" (za. bA. 3 / 5 / 11) iti shrutynurodhen| (2) yathA rajormAnaM na hIyate tathA pAzau karaNIyau"yathA na kSIyate mAnaM yathA ca na vivrddhte| yathA ca ramate dRSTistathA yogaM samAcaret / " (zlo. zu. 19) (3) mudgaralakSaNaM ca"caturasra mudraM tatSoDazAGgalamAyatam / aviddhaM kramaNIyaM ca dArumadhyAJca nirmitam / " (zlo. zu. 10) aviddhaM kASThAntareNa / kramaNIyaM zaGkahananarUpakramaNArham / tathA"dvivitastipramANastu khAdiro mudrastathA / zaGkastena nikhAtavyasta smAttasya prigrhH|"' zlo. zu. 7) iti / Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #15 -------------------------------------------------------------------------- ________________ __. savRtti-kAtyAyana-zulbasUtre [ kaM. 1 mAnAthaM gRhItAyAM rajavAM cinhasthAnAnyAhazroNyasa-niranchana-saGakhyAsamAsabhaGgoSu lkssnnaani||5|| vedyAdenairRtya-vAyavyakoNau zroNI, aagneyaishaankonnaavNsaavucyete| niraJchanaM vakSyamANalakSaNam (1 / 12) / saGkhyayoH pramAparajvabhyAsarajvoryaH samAsaH = saMyoga ekIkaraNam, tasya bhaGgo = vibhAgaH saMkhyAsamAsabhaGgaH / arthAd dviguNarajvA madhye yo binduH sa eva saGkhyAsamAsabhaGgapadavAcyaH / iSTakSetrAyAmamitA rajjuH, tAvatparimANA dvitIyA rajjurabhyAsarajjurityucyate / zroNI ca aMsau ca niraJchanaM ca saGkhyAsamAsabhaGgazca, teSu lakSaNAni = cinhAni kuryaat| atra zroNyAdipadAni shronnyaadimaapkrjjupraanni| tena kSetramAnArtha kSetradviguNAM rajjumAdAya tatra zroNicihnam , aMsacihna, niraJchanacihna saGkhyAsamAsabhaGgacihnaM ca kuryAdityarthaH // 5 // prAcyantayoH zaGk nihanti // 6 // prAcI pUrvA dik / antaH pratIcI / prAcI ca antazca prAcyantau, tayoH zaGka nihanyAt / iSTakSetre yAvatI prAcI iSyate, yathA-darzapaurNamAsavediH "dhyaraniM prAcIm" (2 / 6 / 1) ityanena tryaranidI. rghA vihitA, yathA ca jyotiSTovediH "purastAtSatrizati" (38) iti SaTtriMzatprakramadIrghA vihitA, tatra sarvatra tAvatyAH pUrvAparAntayoH zaGka nikhanediti bhAvaH (1) // 6 // koNeSu zaGkanikhananamAha zroNyaTha sayozca // 7 // zroNidvaye'sadvaye ca zaGka nikhanyAdvakSyamANavidhinA / sarvatra kSetramApane koNeSu zaGkunikhananamiti bhAvaH // 7 // (1) "same zaGka nikhAya" (12) ityAdinA yatprAcyantayoH zaGkanikhananamuktaM tatprAcIsAdhanArtham / atra punaranyatrApi iSTakSetre prAcyantayoH zaGkadvayaM nikheyamityetadarthamidamuktam / ato na punaruktiH / Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #16 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kaM. 1] paribhASAprakaraNam / zroNyaMsasAdhanamAha zaGkoH pAzau pratimucya niraJchanena gRhItvA dakSipUrvI diza0 haranti // 8 // " prAcyantayoH zaGka nihanti" ( 16 ) ityanena yo pUrvAparau zaGka nihatau tayoH zaGkordviguNitAyA rajvA antayoH kRtau pAzau pratimucya vakSyamANalakSaNena niraJchanasaMjJakena cinhena rajjuM gRhItvA AyIM dizaM prati zrAkarSet, tatrAMsacinhe zaGkardeyaH / evaM kRte sati kSetra pramANa tiryaGmAnIkaM pAdonakSetra pramANapArzvamAnIkaM sapAdakSetra pramANAdaNyAkaM vyastri kSetraM samutpadyate / idaM ca vyastrikSetrasamutpAdanamaMsasAdhanArtham / pradarzita pArzvamAnIrUpAyAM rajavAmeva aMsasAdhanAthaM zaGkaM dadyAt iti "pramANArddha samacaturasrasya zaGkaH " ( 1 / 16 ) ityAdinA svayameva vakSyati / atra niraJchana cihnamaMsacihnasamIpavarti karttavyam (1) // = // " evamuttarataH // 6 // evaM = zakkoH pAzau pratimucya niraJchanena rajjuM gRhItvA uttarata IzAnyAM rajjumAkRSet, tatrottarAMsacinhe'paraH zaGkardeyaH / zratrApyutarAMsasAdhanAya pUrvavat vyastri kSetramutpadyate // 6 // viparyasyetarataH // 10 // itarazabdena kSetrasya pazcimaprAnta ucyate / viparyasyetyanena rajjupAzayorviparyAsa ucyate / tenAyamarthaH / itarataH = pazcimabhAge viparyasya = rajjupAzau parivartya pUrvazaGkapAzaM pratIcIzaGkau, pratyakpAzaM ca pUrvazaGkau prakSipya niraJchanena nairRtyakoNe rajjumAkRSya tatra zaGkardeyaH, sA dakSiNA zroNiH / evaM vAyavyakoNe cAkRSya zaGkardeyaH, sA uttarA zroNiH / ete zaGkavaH prAcyantayorityAdisUtradvayenoktAH ( 6-7 ) / tena pUrvoktaprakAraM vyastri kSetramutpadyate zroNisAdhanArtham / pAzaviparyAsena nirachanacihnaM pratyakakSoNicihnasamIpavartiM bhavati // 10 // (1) mahati kSetre ekena rajjuprasAraNasya kartumazakyatvAddharantIti (mUle) bahuvacanam / Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #17 -------------------------------------------------------------------------- ________________ savRtti - kAtyAyana zulbasUtre - sa samAdhiH sarvatra // 11 // sarvatra = samadIrghacaturastra kSetreSu "rajvantayoH pAzau karoti" (1/3) ityAdinA sa - pUrvopadiSTa eva prakAraH samAdhiH = sAdhanopAyo bodhyaH // 11 // * samacaturasre niraJchanalakSaNamAha pramANamabhyasyAbhyAsa caturthe lakSaNaM karoti tanni raJchanam / / 12 // 6 [ kaM. 1 * pramANam = iSTakSetrapramANamitAM rajjum abhyastha = dviguNaM kRtvA abhyAsasya = abhyastarajvAH ( kRtacaturbhAgAyAH ) caturthe = pramANa rajjusaMnikRSTe caturthe bhAge saGkhyAsamAsabhaGgasamIpe cinhaM kuryAt na tvante tat niraJchanasaMjJakaM bhavati / niraJchayate zrAkRSyate rajjura neneti niraJchanaM kSetrAyAmarajjuH / zratra pramANarajvA abhyAsarajjvAzca catvArazcatvAro bhAgAH kAryAH / tena sA rajjuraSTadhA vibhaktA bhavati / tatra pramANarajjusannikRSTe abhyAsarajjucaturthe bhAge niraJchane kRte ekataH paJcAMzA, aparatastrayoM'zA bhavanti / tatra bhAgatrayAtmikA rajjuH tiryayAnIzabdena paJcabhAgAtmikA rajjurakSNayAzabdena vyavahriyate / etaccAnupadameva vakSyati // 12 // " akSNayA tiryamAnIzeSaH // 13 // == tribhAgA rajjustiryaGmAnI / tasyAH zeSastiryaGmAnIzeSaH paJcabhAgA rajjuH, sA prazNayA ityucyate / zrakSivat kSetraM nayatItyakSNayA / tiryak pramANaM mIyate'nayA sA tiryaGmAnI / zrakSNayA karNaM ityanarthAntaram / yatra pramANarajjuzcaturbhAgA, tiryayAnI ca tribhAgA, tatrAkSNayA rajjuH paJcabhAgA bhavatItyarthaH // 13 // dIrghacaturastre mahAvedi - patnIzAlA sadazrAdau niraJchana sva lakSaNamAha- pramAsArddha vA'bhyasyAbhyAsaSaSThe lakSaNaM karoti tanni raJchanam // 14 // Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #18 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kaM. 1] paribhASAprakaraNam / athavA (1) pramANasya = iSTakSetrAyAmapramANarajjvA addhaM pramANa mabhyasya = dviguNIkRtya pramANarajjvAM varddhayitvA abhyastarajjuSohA vibhajya pramANarajjusaMlagne SaSThe'ze cinhaM karoti, tanniraJchanam / yathA-somayAge SaTtriMzaddhastadIrghA mahAvediH, tatra pramANarajjuH SatriMzaddhastadIrghA , tadardhamaSTAdaza , tatrASTAdazahastavRddhau catuSpazcAzaddhastamitA rajjuH sampadyate, tatrAbhyastarajau SoDhA vibhaktAyAM hastatrayAtmaka ekaiko bhAgo bhavati, tatra SaSThaM'ze cinhe dIyamAne UnacatvAriMzaddhasteSu cihnaM bhavati, tanniraJchanam / paJcadazahastAtmakAH paJca bhAgA avaziSTA bhavanti / atrApi pramANarajjuH SatriMzaddhastadIrghA, tiryamAnI rajjuH paJcadazahastadIrghA, adaNayArajju. rekonatriMzaddhastadIrgheti bodhyam // 14 // adaNayA tiryamAnIzeSaH // 15 // pUrvoktAyAM catuHpaJcAzaddhastadIrghAyAM rajvAM paJcadazahastA rjjustiryngmaanii| tasyAH zeSaH = ekonacatvAriMzaddhastadIrghA rajjuH akSaNayA ityucyate // 15 // samacaturastrasya zroNyaMsasthAnamAha pramANArddha samacaturasrasya zaGkaH // 16 // abhIpsitastha samavaturasrasya = kSetrasya yat pramANam = pAyAmaH, tasyAH (zroNyaMsaparicchedAya ) zaGkardeyaH, sa cAbhyA. sarajora? deyH| yathA-hastamite kSetre hastAddhe iti / samAstulyAzca. tvAro'srayaH koNA yasya tatsamacaturastram // 16 // dIrghacaturasrasya zroNyaMsasAdhanamAha zAstravadadhaiM dIrghacaturasrasya // 17 // (1) "vAzabdo dIrvacaturastra-viSamadIrghacaturasrayoreva vikalpAvabodhako, na caturasrasthApi, asaMbhavAt / atrodAharaNenaiva vyAkhyA / yathA-dvAdazAGgalAyAme SaDaGga lavistAramite dIrghacaturastre dvAdazAGgulAyAmapramANAddhaM SaDaGgalAni, tAnya bhyasya varddhayitvA, tasya SaDaGgalamitAbhyAsasya SaSTheze pramANAjjusanikRSTAbhyAsa SaSThAMze saGkhyAsamAsabhaGgAdekAle pAzAtmaJcamAGgale ityarthaH" iti gnggaaghrmaadhye| Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #19 -------------------------------------------------------------------------- ________________ savRtti - kAtyAyana zulbasUtre - [ kaM. 1 dIrghacaturasrasya kSetrasya yAvAn vistAraH zAstre uktaH, tadarbhe tiryaGamAnacihnaM rajavAM kuryAt / yathA - jyotiSTome mahAvedyAH zroNiH triMzaddhastA trayastriMzaddhastA vA vihitA (kA.zrau. 836- 10) | tatra triMzaddhastapakSe sArddhaSoDazasu hasteSu cinhaM kRtvA tatra zaGakuM nikhanyAt / dIrghacaturasre vistArasyAniyatatvAdidamuktam // 17 // zakaTamukhasya caivam // 18 // sacayane somayAge zakaTamukhAkRtiM vyastrAM citi vikalpena vakSyati, ( 4/5 ) saiva citiH zakaTamukhazabdenocyate / cayanayAge zakaTamukhAkArasya tryastrikSetrasya zAstrokta vistArArddha zroNyathaM zakuM dadyAt / idaM ca cinhaM zrANisAdhanAya, vyastrikSetre'sAbhAvAt // 18 // etena prAgva0za-vedimAnAni vyAkhyAtAni // 16 // " etena samacaturasra-dIrgha caturasra dhyastrikSetra sAdhanena prAgvaMzAnAM havirddhAnAdimaNDapAnAM vedInAM ca mAnAni vyAkhyAtAni = uktAni boddhavyAni, arthAt teSAmapyarddha zaGkurdeyaH / prAk = prAgagro vaMzaH = pRSThavaMzaH = madhyabalo yasya maNDapAdeH sa prAgagraH / ( yasya vaMzasyopari dakSiNata uttaratazca vaMzAH protA bhavanti sa madhyamo vaMzaH pRSThavaMza ityucyate ) tatra somayAge patnIzAlA, vimitaM havirddhAnamaNDapaH, zrAgnIdhamaNDapaH, mArjAlIyamaNDapazvetyete prAgvaMzA bhavanti / tatra patnIzAlA ''gnIdhra-mArjalIyAH paJcahastamitAH, tadardhaM sArddhahastadvayAtmakaM, tatra zaGkaH / vimitaM (1) dazAranidIrgham tadardhe zaGkaH / havirdhAnamaNDapo dazahastadIrghaH, tadarthaM zaGkaH / vedizva) aiSTikI, saumi kI, vAruNapradhAsikI ca / aiSTikI vediruyaranidorghA, somikI patrazadaranidIrghA, vAruNapradhAsikI saptArattidIrghA SaDaranidorghA vA / tadarbhe zaGkuH // 16 // 1 " 1 zAlAmAnaM ca // 20 // jyotiSTome "zAlAM vA" ( 7|1126 ) iti sUtreNa vimitena saha zAlA vikalpyate / tasyAH zAlAyA mAnaM ca dIrghacaturasrarajjukathanena vyAkhyAtam / zAlA ca (1) "vimitaM caturastraM syAddazAratripramANataH" iti nigamapariziSTam / Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #20 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kaM. 1] paribhASAprakaraNam / "vizatyaratniH zAlA syAttadardhena tu vistRtA" (niga. pa.) iti dIrghacaturasrA bhavati, tadardhe zaGkaH / iyamapi prAgvaMzA kAryA // 20 // tatrodIcI prAcIvat / / 21 // "udIcInavarDa zAmeva zAlAM minvanti" iti satreSUdIcInavaMzA zAlA vihitaa| tatrodIcI prAcItvena vyavahartavyA / "prAcyantayoH zaGka nihanti" (116) ityAdi yaduktaM, tadudIcyAM kartavyamityarthaH / zAlAyA udagAyatatvAdAdAvudagagrarajjunyAsaM kRtvA zaGka nihatya pazcAttiryamAnaM sAdhyamiti yAvat / satreSu sasaptatizatAranidIrghA zAlA vihitA, tardhaM paJcAzItiraratnayaH, tatra zaGkaH // 21 // sadasazcaivam // 22 // somayAge sado'bhidhAno maNDapo'zadazAranidoghoM navArani. vistRto dIrghacaturasra udagvaMzo vihitaH (kA. zrI 8 / 6 / 3) / tatrApi zAlAvat udIcI prAcItvena vyvhrtvyaa| sadomaNDapasya dairye vistAre cAnye'pi pakSAH santi, te tata evAvagantavyAH (kA. zrI. 8 / 6 / 6 ) // 22 // paribhASAmAha aparimitaM pramANAd bhUyaH // 23 // . yatra sUtrakRtA aparimitazabdaH prayuktaH, yathA-varuNapraghAse vedimupakramya "aparimitA vA" (kA. zrI. 5 / 3 / 14) iti, yathA ca dIkSAsu "dvAdaza dokSA aparimitA vA" (7 / 1 / 24 ) ityAdau, tatra sarvatra pramANAt = uktamAnAt bhUyaH adhikaM mAnaM grAhyam / apari. mitazabdaH pUrvoktapramANAdadhikapramANe saDho'vagantavyo, na tu na parimitA aparimitA iti naJ samAsena vigRhya pramANAbhAvavAcaka ityarthaH (1) / adhikapramANatA ca ekenaiva sampAdanIyA, na tu dvitrA (1) apamitAM veti yadiSTivedAvuktama, (2061) aparimiteSTaka iti ca yaccayane'pyuktam, (1728) etad dvayaM vinA uktamAnAdhikavAcI aparimita. zabdaH / iSTivedyAM cayane ca mAnAbhAvArtho'parimitazabdaH / Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #21 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 10 savRtti-kAtyAyana-zulbasUtre- [kaM. 1 dinA, anavasthAprasaGgAt / tena "dvAdazadIkSA aparimitA vA" ityatra trayodaza dIkSA aparimitazabdArthaH / evaM sarvatrohyam // 23 // evaM sarvatra prAptau vyavasthAmAhapramANe zAstraM pramANaM nihAsavivRddhayoH / / 24 / / pramANe = mAne'pekSite (zulba ) zAstrameva pramANaM nAnyat / ' yathA-"paJcAraniH paJcadazaparyantaH some" ( kA. zrI. 6 / 1 / 26) ityAdinA yUpasyAraninA parimANamuktaM jyotiSTome, azvamedhe ca "ekaviThazatirazvamedhe" ( kA. zrI. 6 / 132) iti, atra yUpaparimANasya vRddhau hAse ca zAstrokte eva hrAsavRddhI grAhye, na sve. cchayA / yathA vA'STavidhAdicayane puruSamAtrAbhyuccayena vRddhiH / yathA ca sautrAmaNIvedyAM saumikIvedIto hrAsaH / ayaM ca hAsaHprakramatRtIyamAnenaiva kArya iti vakSyate (2015) // 24 // yogazca // 25 // yogo nAma yuktiH, sA'pyAzrayaNIyA / yuktyA hrAsavRddhI vidheye, nAdhikanyUne (1) // 25 // dakSiNAgnisthAnamAha sUtrayugmenaitarasya vitRtIye dakSiNata ityetadakSyAmaH / / 26 / / "itarasya vitRtIye dakSiNataH" ( kA0zrau0 418) iti dakSiNAgniM prakRtyoktam , tad vivicya vakyAmaH / agnihotra. zolAyAM pazcimabhAge gArhapatyasthAnaM sArddhatrayodazAGgulakarkATakabhrA maNena vRttaM (2) nirmAya tanmadhyAt purastAt ekAdazaprakramavyava (1) ata eva caturbhAgAdivRhatyansAnAmiSTakAnAM na tulyo haasH| tatra yogo yuktireva pramANam / ata eva devayAjJikairiSTakAnirmANapaddhatau puruSe puruSa. dvAtriMzAMzaM varddhayitvA tata iSTakAyantranirmANamabhihitam / (2) "parimaNDaladhiSNyaM gArhapatyasya, caturasra mAhavanIyasya / arddhacandra iva dakSiNAgneH, sabhyAvasathyayorgArhapatyavat" iti (niga0 p0)| karkAcAryAstu "anyanvAdhAnamadhvaryuryajamAno vA" (2012) iti sUtre AhavanIyapramANaM baahuprimitmaahuH| Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #22 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kaM. 1] paribhASAprakaraNam / 11 hite (1) dvAdazaprakramavyavahite vA deze zrAhavanIyamadhyaM kalpayet / zrahavanIyazca caturviMzatyaGgulasamacaturasraH / evamanyAyatanadvayamuktvA pazcAdidamuktam "itarasya vitRtIye dakSiNataH " ( kA.zrau. 4 / 8 / 18 ) iti / itarasya dakSiNAgneH sthAnaM gArhapatyasya purastAd vitRtIye dakSi gataH kartavyamiti tadarthaH / taM vitRtIyArthaM vivicya vakSyAmaH // 26 // pratijJAtamAha gArhapatyAhavanIyayorantaraTha0 paDhDhA saptadhA vA''gantusamaM tredhA vibhajyApara vitRtIyalakSaNena dakSiNA''yamya tasminnagniH || 27 // gArhapatyazcAhavanIyazca gArhapatyAhavanIyau / tayorantaram - antarAlam, tacca zraSTau, ekAdaza dvAdaza vA prakramAH / ( prakramo dvAdazAGgulaH ) tadantarAlaM krameNa catuH paJca SaDhastAtmakam, tanmitAM rajjumAdAya, tAM ca SaDdhA saptadhA vA kRtvA, ubhayatrApi Agantusamam = zrAgantunA - varddhitabhAgena samaM = saha yathA tathA, arthAt SaDdhApakSe SaSThaM bhAgaM vivardhya, saptadhApakSe saptamaM bhAgaM vivarddhvaM varddhitabhAgasahitAM tAM madhyarajjuM tredhA vibhajya = tribhAgAM kRtvA, tatra tRtIye tRtIye bhAge cihaM kRtvA aparavitRtIyalakSaNena = zrapare pazcime bhAge tRtIye yat lakSaNaM cinhaM tad dhRtvA, rajjuprAntapAzau gArhapatyAhavanIyamadhyasthitazaGkornidhAyAparavitRtIyacinhaM dakSiNA = dakSiNasyAM dizyAkRSya = tasminnaniH, zrakRSTatRtIyabhAgacinha spRSTe bhUbhAge dakSiNAgniH, dakSiNAgnarmadhyazaGkarityarthaH // 27 // utkarasthAnamAha viparyasyottarata utkaraH / / 28 / / viparyAsaH pAzayoH, uttarata zrAkarSaH / tenAyamarthaH / viparyasya = bor3hA saptadhA vA vibhaktAgantubhAgasahitavarddhita tribhAga cinhitarajjupAzau viparItau kRtvA pUrvatRtIyabhAgacinhamudagAkRSya gahapatyAha ( 1 ) prakramo dvAdazAGgulaH la: " AdhAne padikaM kuryAtsome tu dvipado bhavet / agnau tu tripadaM kuryAt prakramaM yAjJiko budhaH / " (zlo0 zu0 34 ) Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #23 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12 savRtti-kAtyAyana-zulbasUtre- [kaM. 2 vanIyayorantarAlamitAM rajju SaDA saptadhA vA kRtvA tAvantamaparaM bhAgaM saMva_ tredhA vibhajya pAhavanIyasanikRSTatRtIyabhAgakRtacinhe. nodagAkRSya taccihnaspRSTabhUbhAge utkaraH kAryaH, utkaramadhyaM kArya mityrthH| parisamUhitatRNadhUlipuJja utkaraH, tatsthAnaM kAryam / taJca jyaGgulakarkATakabhrAmaNena vRttamekAGgulagartavaJca kAryam // 28 // pakSAntaramAhaapi vA'ntaratribhAgonayA rajjvA pUrvArddha sama caturasraM kRtvA zroNyAmagniH // 26 // api vA = athavA antare = gArhapatyAhavanIyayormadhye yA rajjuH, sA tribhAgena svatRtIyAMzena UnA kaaryaa| tayA ca karaNyA pAhavanIyamadhyAtpratyak samacaturastraM karttavyam / tasya caturasrasya zroNyAM = dakSiNazroNyAmagniH = dakSiNAgniH kAryaH, tanmadhyaM kaarymityrthH| atrASTaprakramAdhAnapakSe prakramasya ca pAdamAtratvakaraNe dakSiNAgnikharasya arddhacandrAkRteraranimAtrasya pariziSToktasya pUrvAgraM vedimadhye patatIti gAhapatyakharapUrvabhAgAdaSTasupAdeSu pAhavanIyakharapazcimabhAgaH kartavyaH / ekAdaza-dvAdazaparimitaprakramapakSe tu gArhapatyAhavanI. yayorantarameva tAvanmAtavyam // 26 // viparyasyottarAIsa utkaraH // 30 // viparyasya = vaiparItyena caturastraM kRtvA tasya caturasrasyottarAMse utkaraH kaaryH| viparyAsavacanAtpazcimAddhe gArhapatyamadhyAtpurastAdagnidvayAntarAlamitarajvo svatribhAgonayA karaNyA caturasraM karttavyaM, taduttarAMse cotkaraH kAryaH // 30 // iti prathamA kaNDikA // 1 // cAturmAsyayAge varuNapraghAsAkhye dvitIyaparvaNi dakSiNottare dve vedI bhavataH, tatra dakSiNA pratisthAtuH, uttarA adhvaryoH (kA. zrI. 5 / 4 / 32) / tatra uttaravedeH pramANaM "rathamAnyuttarA" iti (kA. zrI. sU. 5 / 3 / 11) rathAtmakamuktam / rathamAnaM ca tatra noktam / ata Aha Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #24 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kaM. 2 ] vedikathanam / aGgulai rathasammitAyA: pramANam // 1 // varuNapradhAsaparvaNi rathasammitAyA uttaravedeH pramANamaGgulaiH kRtvA vakSyAma iti sUtrazeSaH // 1 // tatrAMSTAzItizatamISA // 2 // rathe prAgaparAyataH kASThavizeSa ISA / atra ISAzabdena vedeH pUrvAparAyAmo lakSyate / tena varuNapradhAsaparvaNi uttaravedeH pUrvapazcimAyAmaH zraSTAzItyadhikazatAGgulaparimito bhavatIti sUtrArthaH / caturaGgulanyUnASTahastamiti yAvat // 2 // catuHzatamaH // 3 // rathasya pazcAdbhAge tiryaggataM kASThamakSazabdenocyate / zratra zrakSazabdena vedeH zroNipradezo lakSyate / atazca varuNapradhAsIyottaravedeH pazcAdgAgaH caturaGgulAdhikazatAGgulamito bhavatIti sUtrArthaH / zraSTAGgulAdhikaM hastacatuSTayamityarthaH // 3 // SaDazItiryugam // 4 // 13 vRSaskandhopari dIyamAnaM kASThaM yugazabdenocyate / zratra yugazabdena vedyAH pUrvabhAgo lakSyate / tena vAruNapraghAsikyA uttaravedeH pUrvabhAgaH SaDazItyaGgulo bhavati, dazAGgulonAzcatvAro hastA ityarthaH / evaM prakAreNa rathamAtrI vediH sAdhanIyA / pakSAntarANyapi kAtIyazrautasUtroktAni (a. 5 kaM. 3 sU. 26 ) bodhyAni // 4 // varuNapraghAse zrAhavanIyasthAnApannA uttaravediH "zamyAmAtrIm " ( kA.zrau. sU. zra. 5 kaM. 3 sU. 26 ) iti zamyAmAtrI uktA / zamyA pramANaM ca tatra noktaM, tadatrAha 2 catvAro'STakAH zamyA // 5 // AU caturguNitA aSTasaGkhyA dvAtriMzaddhati / tena dvAtriMzadaGgulA (aSTAGgulAdhika hastamitA ) zamyA bhavatIti sUtrArthaH / zamyAzabdena yugapravezyaM kASThaM rathAGgamucyate / iha vedimAnakRtkASThaM lakSyate // 5 // pitRmedhe 'diksraktiM (1) puruSamAtraM mimIte" ityuktam (kA.zrau. Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat ( 1 ) dikSu vaktayaH koNA yasya tat diksrakti, dikkoNaM caturasramityarthaH / www.umaragyanbhandar.com Page #25 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 14 savRtti kAtyAyana zulbasUtre - [ kaM. 2 sU. 21 / 2 / 8 ) / atra granthe vidikkteH samacaturasrasya prakAra uktaH (1 / 16) / idAnIM diktraktitAkaraNArthamidamAha - paitRkyAM dvipuruSaM caturasraM kRtvA karaNImadhyeSu zaGkavaH sa samAdhiH // 6 // paitRkyAM= pitRmedhavedau viMzatizatAGgalakapuruSa mitasamacaturasrasya kSetrasya praNayArajvA dvipuruSakSetraphalakaM samacaturasraM tilanyUnasaptatizatAGgulamitaM kRtvA tasya pArzvamAnIdvaya tiryaGmAnIdvayarUpANAM dicatuSTayagatAnAM catasRNAM karaNInAM madhyeSu zaGkacatuSTayaM dadyAt, sUtracatuSTayaM ca pAtayet taddiggatakoNakaM puruSamAtraM sama caturasaM bhavati, sa samAdhiH = kSetramApanamityarthaH / kathaM diksraktitA syAdityAkSepe hyevaM samAdhAnaM bhavatItyarthaH / " viMzatizatAGgulaH puruSaH / puruSakSetraphalakaM caturasraM 14400 aGgulamitAbhiH karaNIbhirniSpadyate / tasya caturasya dve rekhe pArzva mAnIzabdAbhidheye, dve ca tiryaGmAnIzabdAbhidheye / madhye ekA tiryagdattA rajjuH zrakSNayA ( ka ) zabdAbhidheyA / tatpramANayA akSNayA rajvA yaccaturasramutpadyate tad dvipuruSakSetraphalakaM bhavati / tacca caturakhaM dikkoNakaM sampAdyamiti // 6 // atra granthe vyavahArArthaM paJca rajusaMjJA zrAha - karaNI, tatkaraNI, tiryaGmAnI, pArzvamAnyadaNyA ceti pazca rajjavaH // 7 // karaNI, tatkaraNI, tiryaGgamAmI, pArzvamAnI, zradaNayA, etAH paJca rajjUnAM saMjJAH / kriyate kSetraM niSpAdyate zranayA sA karaNI, prAcIsUtrarUpA madhyarajjuH, samacaturasre prAcImadhyarekhAmitA rajjuH pramANarajjuH karaNI nAma / taditi kSetra dvaiguNyatraiguNyAdi sAmAnyenocyate / tena tat kSetradvaiguNyAdi kriyate'nayA sA tatkaraNI, dvikaraNI, trikaraNI catuSkaraNI ityAdi / tatazca dve kSetre samasya ekatra karoti sAdvikaraNI / evaM trikaraNI catuSkaraNyAdayaH / tiryaka eyaM sasvarUpaM mIyate'nayA sA tiryaGamAnI / prAdhyantayostiryagvartamAnaM rajjudvayamakSivat kSetraM nayati ityacaNayA karNasUtraM tiryagdattA madhyarajjuH / tasyAM dattAyAM caturastramakSidvayasadRzaM bhavati // 7 // Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #26 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 15 vedikathanam / kaM. 2] somayAge - " yajamAnaMdazapadyAM vA" ( 5/3 ) ityanena dazapadA uttaravedirbhavatItyuktam / zratra tasyA vedeH karaNImAha - padaM tiryaGmAnI, tripadA pArzvamAnI, tasthAdayArajjurdazakaraNI // 8 // = yasya kSetrasya tiryaGamAnI dakSiNottarAyatA rajjuH padam = ekapadaparimitA zrarthAd dvAdazAGgulapramANA bhavati, pArzvamAnI ca tripadA = padatrayaparimitA sArddhahastAyatA bhavati, tasyAdaNayArajjuH dazakaraNI = dazapadakSetraphalakasya caturasrasya karaNI = niSpAdikA kiJcidadhikaSaTtriMzadaGgularUpA bhavati, tasyAdaNyArajvA dazapadaphalakaM kSetraM niSpAdyata ityarthaH // 8 // zragnau catvAriMzatpadA uttaravedirvihitA, tatsAdhanamAhadvipadA niryaGamAnI, SaTpadA pArzvamAnI, tasyAdaNyA rajjuzcatvAriMzatkaraNI // 6 // yasmin kSetre tiryaGmAnI dakSiNottarA rajjurdvipadA, pArzvamAnI = prAgAyataM sUtraM ca SaTpadA, tasyAdaNayArajjuH = koNasUtraM catvAriMzatkaraNI = catvAriMzatpada kSetraphalakasya caturasrasya sAdhikA satryaMzapadaSaTkamitA bhavati, tayA rajvA niSpAditaM kSetraM catvAriMzatpadaphalakaM bhavatItyarthaH // 6 // H uttaravediH SaDavidhA - zamyAmAtrI, vitRtIyA, aparimitA, yugamAtrI, dazapadA, catvAriMzatpadA ceti / tatrAntye vedI ukta za - hA vitRtIyA cottaravedivedeH kSetraphalatRtIyAMzena bhavati / aparimitA ca " aparitaM pramANAi bhUyaH " (kA0 zu0 1 / 23 ) ityanenAvagatA | zamyAmAtrI yugamAtrI cetyavaziSTaM (1) vedidvayapramANaM " SaDazItiyugam, catvAro'STakAH zamyA" ( kA0zu0 224 - 5 ) iti sUtrAbhyAM rathamAtravedIprasaGga evoktamityAha upadiSTaM zamyApramANaM ca yugapramANa0 darzanAt // 10 // (1) some cayane ca yugamAtrI uttaravediH zrUyate, (5 / 3 / 30) zamyAmAtrI ca varuNaghAse (5 / 3 / 29) / Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #27 -------------------------------------------------------------------------- ________________ savRtti - kAtyAyana -zulbasUtre - [ kaM. 2 yugapramANa- zamyApramANayorvedyoH zrutau darzanAt tatpramANaM pUrvamupadiSTam ( 24 - 5 ) // 10 // 16 kSetramApanArthaM kiMcidAha dIrghacaturasrasyAdaNapA rajjustiryaGmAnI pArzvamAnI ca yatpRthagbhUte kurutastadubhayaM karotIti kSetrajJAnam // 11 // dIrghacaturasrasya kSetrasya yA tiryaGmAnI, sA'nyatra karaNItvena pRthagbhUtA satI yatpramANakaM samacaturasraM karoti, tathA dIrgha caturasrasya kSetrasya yA pArzvamAnI sA'nyatra karaNItvena pRthagbhUtA satI yatpramANakaM samacaturasraM karoti, tadubhayamapi militaM dIrghacaturastrasyAdaNyA rajjuH karoti iti kSetrajJAnaM = kSetramAna prakAro jJAtavyaH (1) // 11 // atha dvaiguNyAdikSetra prakAramAhasamacaturasrasyAdaNyA rajjurdvikaraNI // 12 // samacaturasrasya kSetrasya yA'kSNayA = karNasUtrabhUtA rajjuH, sA dvikaraNI = dviguNakSetrasya prAcIsUtrapramANamityarthaH ( 2 ) // 12 // (1) yathA - " padaM tiryaGmAnI, tripadA pArzvamAnI, tasyAkSNayA rajjudezakaraNIti dIrghacaturasramuktam / tatra padapramANA tiryaGmAnI padakSetraphalakaM caturasraM karoti, pArzvamAnI tu tripadA, sA ca navapadakSetraphalakaM caturasraM karoti, evamubhayaM militvA dazapadakSetraphalakaM caturasraM jAtaM tacca dIrghacaturasrasya padamAtratiryaGmAnI - tripadapArzvamAnIbhyAM jAtasyAkSNayArajjureva karotIti jnyeym| tiryaGmAnyAH pArzvamAnyAzca vargoM kRtvA tAvekIkRtya tasya mUle samAnIte dIrghacaturasrasya karNasUtramAnameva bhavati" iti mahIdharaH / " 9 ( 2 ) - yathA - ' - "hastamAtre samacaturastre caturviMzatyaGgulamitA pramANarajju :, tatazcaturviMzatyA caturviMzatyA guNitA SaTsaptatyadhikA paJcazatI bhavati sA dviguNitA dvApaJcAzadadhikaikAdazazatI, tasthA mUlaM kiMcinnyUna catukhiMzadaGgulAni tAnyeva dvihastasamacaturasvarUpa mAnam" iti mahIdharaH / trihastAdau ekahastavarga triguNAdi kRtvA tattanmUlAnayanena tattadAyAmapramANaM bodhyam / yathA - trihaste 41 aGgulAni 5 vA iti / Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #28 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kaM. 2] caturasrAdikSetrakathanam / dvikaraNIsAdhane prakArAntaramAhakaraNIM tRtIyena vardhayettacca svacaturthenAtmacatustriThazonena savizeSa iti vizeSaH // 13 // karaNI = kSetrAyAmaM tRtIyena = svatRtIyAMzena vardhayet , taditi sAmAnye napuMsakam / tat = taM tRtIyAMzaM svacaturthena = svasya tRtIyAM zasya yazcaturtho bhAgaH, tena vardhayet / kiM bhUtena svacaturthena, AtmacatustriMzonena = AtmanaH = caturthAMzasya yazcatustriMzobhAgaH, tena Unena = hInena rahitena, arthAt svacatustriMzAMzahInacaturthabhAgena tRtIyAMzaM vardhayet / savizeSo = bhedakaH, karaNI-dvikaraNyoriti vizeSaH / dvika. raNIsAdhakaM prakArAntaramityarthaH (1) // 13 // trikaraNIsAdhanamAhapramANaM tiyaagdikrnnyaayaamstsyaakssnnyaarjjustrikrnnii||14|| triguNIkartumiSTasya kSetrasya karaNI pramANazabdenocyate / pramANaM = triguNIkartumiSTasya kSetrasya karaNIrUpaM, tiryak = tiryamAnItvena prasArya, dvikaraNI = pUrvoktaM dvikaraNImAnam ekahastasyAdaNayArUpam (1)atra raamvaajpeyinH| "yathA-dvAdazAGgalakaraNIkaM samacaturasraM dviguNIkartumiSyate, tasya karaNI tRtIyAMzena varddhitaSoDazAGgalA bhavati / sa ca tRtIyo'zacaturaGgalAtmakaH svakoyaturIyAMzenAGgalena svacatustriMzabhAgena vrddhniiyH| atrAGgalasya udaradezamitAzcatustriMzattilA avayavAH kthynte| tatra tilonasaptadazAGgulA dvikaraNI bhavati / yA pUrva samacaturasrasyAkSNayA dvikaraNI uktA, sA kiyatI bhavatIti svarUpajJApanArthamidaM sUtram" iti| mahIdharaH / "yathA-hamtamitasamacaturasrasya karaNI cturvishtyngglruupaa| mA ca dviguNIkriyate yadA, tadA tAM tRtIyAMzena vardhayet / caturvizatestRtIyAMzo'STAvaGgalAni, evaM dvAtriMzadaGgalAni jAtAni / sa tRtIyAMzo'STAGgulAtmakaH svacaturthenAGgaladvayena punarvaddhitaH, tadA catustriMzadaGgalAni / svacaturthena kodrazena-AtmacatustriMzonena / evamaguladvayasya catustriMzo bhAgo yUkAtrayaM likSASaTkaM kiMcidUnaM bAlAgaM ca, tAvatA honenAGaguladvayena tRtIyo bhAgo vrddhitH| evaM ca dvihasta karaNyetAvatI sampannA-trayastriMzadaGgulAni, sapta yavAH, catasno yUkAH, dvelile, kiMcinnyUna bAlAgramiti / kiM bahunA-tiladvayonAni catusviMzadaGgalAni dvihastakaraNItyartha" iti| Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #29 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 18 savRtti-kAtyAyana-zulbasUtre- [kaM. 2 aAyAmaH = pArzvamAnItvena prasArya; evaM kSetre trikoNe kRte tasya kSetrasyAdaNayArajjuH trikaraNI syAt, hastamAtrANi trINi caturasrANi sakSipatItyarthaH (1) // 14 // trikaraNIkathanasya prayojanamAha tRtIyakaraNyetena vyAkhyAtA // 1 / / etena trikaraNIkathanena tRtIyakaraNI api vyaakhyaataa| "prakramatRtIyenAvRttena" ( 16 / 2 / 2) iti sautrAmaNyAmuktam / tatra prakramasya tRtIyo bhAgaH prakramatRtIyaM na bhavati, kintu yA karaNI prakramakSetratRtIyAMzaM samacaturasraM karoti, sA prakramatRtIyazabdenocyate, saiva tRtIyA krnnii| "vitRtIye yajeta" vitRtIyaM vai sautrAmaNI" iti shruuyte| tatra tayA tRtIyakaraNyA prakramatvena kalpitayA yA vedirmIyate sA somavedestRtIyAMzarUpA syAt (2) // 15 // evaM trikaraNokathanena kathaM tRtIyakaraNI vyAkhyAteti spaSTayituM sUtratrayeNAha pramANavibhAgastu navadhA // 16 // pramANasya = prakramarUpasya vibhAgo navadhA vidheyH| "dvAdazAgulaM padam" "dvipadaH prakramaH" (zlo. zu. 34) / prakramamitayA rajjvA kSetraM caturasrIkRtya, tasya tiryaGmAnyau pArzvamAnyau ca tredhA vibhajya, pUrvAparAyataM dakSiNottarAyataM ca sUtradvayaM dadyAt / evaM navadhA vibhAgo bhavati / ekaiko bhAgaH padapadakSetrakalakaH syAt // 16 // karaNItRtIyaM navabhAgaH // 17 // (7)mahIdharaH "yathA-hastamitA tiryamAnI, kiMcidunacaturviMzadagulAmatA, pArzvamAnI, tayoragraM prApitA karNarajjustrikaraNI trihastakSetrasya karaNI saadhikaa| tayA sAdhitaM samacaturastraM trihastaM bhvtiityrthH|" (2) atra prakramazabdena prakramaparimitasthalamApikA rajurabhidhIyate, na tu prakramaH / taduktI prakramasya vibhAgakaraNameva prAmuyAt / sa ca dairghya vistAre cobhayatra kartavyo bhavatIti navamAMze paryavasyati / tatra ca yAgAnuSThAnaM prAmayAt / tatta neSTam / ataH prakramamitaM yatkSetraM, tasya yastRtIyo'zastanmApikA yA rajustayA mAnaM kRtvottaravediniSpAdanIyeti / Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #30 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 19 kaM. 2] caturasrAdikSetrakathanam / karaNyAH = prakramarUpAyAstRtIyaM = tRtIyo bhAgaH padampaH karaNIbhUya caturastraM kurvan navabhAgo bhavati / navamaM bhAgaM padaM saG: kSipatItyarthaH // 17 // nava bhAgAstrayastRnIyakaraNI // 18 // prakramarUpakaraNItrayasya samacaturasrasya ye trayo nava bhAgAH sA tRtIyakaraNI / sA cetthaM kaaryaa| padamitayA karaNyA samacaturastraM kRtvA tatkarNasUtraM padadikaraNorUpaM pArzvamAnI kRtvA padamitakaraNomeva ca tiryamAnIM vidhAya tAbhyAM dIrghacaturasra kRte ttkrnnrjjustRtiiykrnno| sA ca karaNIbhUya samacaturasraM kuryAt , tatra trayo nava bhAgAH sakSipyante // 18 // evaM "tRtIyakaraNyetena vyAkhyAnA" (2015) iti pratijJAtaM sUtratrayeNa nirUpya tRtIyakaraNyAH prayojanaM sUtradvayenAha sautrAmaNyAM prakramArthA // 16 // sautrAmaNIyAge prakramakathanAya tRtIyakaraNI uktA / sautrAmaNyAM tRtIyakaraNorUpaprakrameNa somavadvedirmitA sato saumityA vedestRtI. yAMzarUpA syAt // 16 // trikaraNI, samAsA // 20 // trikaraNI - tRtIyakaraNI yeyaM pUrvamuktA sA samAsA = trayA. NAM prakramanavabhAgAnAM saGkSapArthA / tayA vinA navabhAgatrayasya saMkSe'tumazakyatvAt / ataH prakramanavabhAgatrayameva sautrAmaNIprakrama ityarthaH // 20 // uktaM caturasrasamAsaM nigamayatitulyapramANAnA samacaturastrANAmuktaH samAsaH // 21 // tulyaM pramANaM yeSAM tAni tulyapramANAmi hastAdirUpANi / tAdRzAnAM samacaturastrANAM samAsaH - saMkSepa ekIkaraNaprakAra uktH||21|| evaM tulyapramANAnAM samacaturastrANAM samAsamukavA'tulya. pramANAnAM samacaturasrANAM samAsamAhaShree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #31 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 20 savRtti-kAtyAyana-zulbasUtre [kaM. 3 nAnApramANasamAse hasIyasaH karaNyA varSIyaso'. pacchindyAttasyAkSaNayArajjurubhe samasyatIti samAsaH // 22 // nAnApramANAnAM = bhinnapramANAnAM samacaturasrANAM samAse = saMkSepe kArye hasIyaso hrasvatarasya samacaturasrasya (aSTAGgu lAdeH) karaNyA varSIyaso vRddhatarasya (dvAdazAGgulAdeH ) karaNI pArzvamAnI tiryamAnI vA'pacchindyAt = hrasvakaraNImAnena dIrghakaraNI koNato mitvA vidArayitvA'vaziSTaM caturaGgulAdibhAgaM jahyAt / tasya hrasvakaraNImAnena chinnasya dIrghakSetrasya adaNayArajjuH karaNI. bhUya anyaccaturasraM kurvatI ubhe = vRddhahasvatare kSetre samasyati saMkSipati iti samAsaH= atulyapramANasamacaturastrasaMkSepaprakAraH (1) // 22 // iti kAtyAyanazulbasUtravRttau caturasrAdikSetranirUpaNI dvitIyA kaNDikA // 2 // evaM hrasvamahatoH kSetrayoH samAsaM nirUpya mahatkSetrAta hrasvakSetrasya pRthakkaraNaM kathaM vidhAtavyamityAhacaturasrAccaturasraM nirjihIrSan yAvanirjihIrSe ttAvadubhayato 'pacchidya zaGakU nikhAya pArzvamAnI kRtvA pArzvamAnI sammitAmakSaNayAM tatropasaharati samAse 'pacchedaH sA karaNyeSa nirhAsaH // 1 // tatra bRhatpramANakasamacaturasrasya ekapArzvagatakoNAbhyAM saMmukhabhujayoralpacaturastrabhujatulye rekhe apacchidya tacchedanabindudvaye zaGka nikhAya, zaGkamUlayovRhatsamacaturastrabhujatulyasUtraM baddhvA bRhaccaturastrabhujatulyadairghyam alpasamacaturasrabhujavistAraM dIrghacaturasramutpAdayet / tatra ekakoNAd bRhatsamacaturasrabhujatulyAM rekhAM tathA (1) mahIdharaH-yathA-dvAdazAGgalakaraNIkamekaM caturasraM, tatrASTAGgulakaraNIkaM samasitavyaM, tatra dvAdazAGgalAraNyAM koNAdArabhyASTAGgaleSu cinhaM kuryAt / catu. raGgalAni yaktvA cinhAdArabhyAbhimukhakoNAntaM karNasUtraM datvA tanmitakaraNyA yaccaturasrAntaraM kriyate, tatra hasvamahatoH kSetrayoH samAsaH syAt / evamanyayorapi hasvamahatoH kSetrayo:samAsaprakAro bodhyaH / Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #32 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kaM. 3 ] kSetrasamAsakathanam / sthApayet yathA tadagraM saMmukhapArzvamAnyAM lagati / tatastadyogabindoH koNadiggatabhujaparyantaM pArzvamAnIkhaNDaM yat, tatra yatsamacaturasraM tadevAbhISTam, arthAt bRhatpramANAlpapramANasamacaturasrayorantararUpam (1) / yathA ka. ga. ca. bRhatpramANakasamacaturasrAt i. u. va. ra. alpapramANakasamacaturasramapanetavyam, tadA a. ka. koNAbhyAm a. pa. ka. ma.rekhe alpapramANa kasamacaturasrabhujatulye chitvA pa.ma. chedanabindudvaye zaGka nikhAya pa. ma. zaGkumUlagatA rekhA kAryA / evaM sati zra.ka. ma. pa. dIrghacaturasraM niSpadyate / yatra a ka pa ma rekhe dIrghacaturasrabhuja - tulye, zra. pa., ka. ma. rekhe ca alpacaturasrabhujatulye zrasAte tataH a. ke bhujatulyAM rekhAM ka. koNa bindostathA sthApanIyA, yathA tadagraM pa. ma. rekhAyAM la. bindau bhavet / evaM sati la. ma. rekhAnimittaM samacaturasraMyat, tadeva bRhaccaturasrAlpacaturasrayorantararUpaM bhavitumarhati // 1 // - la ka ma u 21 va (1) "caturasrAt = mahataH samacaturasrAt caturasraM = hrasvaM samacaturasraM nirjihIrSan = nirhartumicchan pRthakkartumicchan yAvat = yatpramANaM samacaturasraM nirjihIrkheta = pRthakkartumicchet, tAvat = tatpramANAM karaNImubhayato mahaccaturasra garzvamAmyorapacchidya = zroNita bhArabhyAGkayittvA cinhadvaye zaGka nikhAya pArzvamAnIM kRtvA zaGkadvayaprasAritAM mahacaturasrakaraNIbhUtAM rajjuM pArzvamAnIzvena parikarUpya pAzvamAnIsaMmitAM tAmetra rajjumakSgayAM = karNapUtraM tatra = adhastiryaGmAnyAmupasaMharati = ekatarazaGkau rajjupAzaM nikSipya tAM rajjuM tiryaGgAnyAmadhaH karNasUtratvena prasArayati sa samAse'pacchedaH = samAse kSetradvayasyaikye kRte sati apacchedastyAjyoMSzaH, tasyAM rajjau tiryaGmAnIspRSTAyAM trikoNe jAte trikoNabahirbhUto yo mahAcatu Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #33 -------------------------------------------------------------------------- ________________ savRtti - kAtyAyana-zulbasUtre - dIrghacaturasrasya samacaturastrIkaraNopAyamAha - dIrgha caturasra0 samacaturasra cikIrSanmadhye tiryagapacchidyAnyataradvibhajyetaratpurastAddakSiNatazcopadadhyA ccheSamAgantunA pUrayettasyokto nirhrAsaH || 2 || zratra zrayAmArddha vistAraM caturasraM dIrghacaturasrapadena vyavahiyate / dIrghacaturasraM - vistAradviguNAyAmaM caturasraM samacaturasra kartumicchan madhye tiryagrarajjuM prasAryApacchidya = vibhajya zrAyAmasya tulyaM bhAgadvayaM kRtvA (tadbhAgacihnAt tiryaGmAnIsUtra prasAraNena dve samacaturastre kRtvA) anyatarad vibhajya = tatra ekatarasya samacaturasrasya punastathaiva bhAgadvayakaraNena dve dIrghacaturasre vidhAya, itarat = bhAgadvayaM purastAddakSiNatazcopadadhyAt = ekaM bhAgaM dIrghacaturasrarUpaM pUrvatra zravibhaktasamacaturastre tiryagAyAmaM kRtvA yojayet, anyaM bhAgaM dakSiNasyAM prAgA* yAmaM kRtvA yojayet zeSam samacaturastre kriyamANe nyUnamAgneya koNa gatamaSTamAMzamAgantunA = adhyAhRtenASTamAMzena pUrayet / 22 " = [ kaM. 3 nanvevaM samacaturasramadhikaM jAtam, aSTamAMzasyAdhyAhRtatvAt, zrata zrAha tasyokto nirhrAsaH - tasyAgantoraMzasya nirhrAsaH = tyAgaH kAryaH, sa ca tyAgaprakAra uktaH "caturasrAccaturastraM nirjihIrSan" iti sUtre ( 39 ) / 1 yathA-- zra. i. u. ka. dIrghasamacaturasramAste / zra. i. dairdhya - rekhAyAH kha. bindau bhAgadvayakaraNena, tatazca kha. Ga. rekhAkaraNena ca - ka. kha., Ga. I, iti samacaturasradvayaM jAtam / tatra Ga. I. samacaturastrasya ga. bindau tathaiva bhAgadvayakaraNena Ga. ga. gha. i. iti dIrghacaturasradvayaM jAyate / tataH gha. i. dIrghacaturasraM zra. cha. rUpeNa nivezitaM yathA zra. ca. rekhA a. ka. rekhA ekaiva bhavet / evaM sati kha. cha. kha. Ga, rekhA'pi ekaiva syAt / tataH ca. cha., ga. gha. rekhayoH kha. mArge varddhanena ka. ca. pa. gha. samacaturasraM jAtam / yatra " rassratiryaGmAnIbhAgaH so'pacchedaH = tyaktabhyaH, sA karaNI = trikoNAntaHpAtI tiryayAnIbhAgaH karaNI, tayA karaNyA kRtamanyaccaturasraM hrasvakSetre mahataH pRthakkRte zeNaMkSetraM bhavati / eSa nirhrAsaH = mahatkSetrAd hasvasya pRthakkaraNopAyaH" iti mahIdhara vyAkhyA / Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #34 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kaM. 3 ] caturasrAdikSetrakathanam / kha. pa. laghusamacaturasramadhikamiti tu spaSTam / tataH kha. pa. bRhatsamacaturasrAt kha. pa. samacaturasrasya nirhrAsena ( 1 ) yatsamacaturasraM tat abhISTadIrghasamacaturasramiti // 2 // zra kha 23 evaM vistAradviguNAyAmadIrghacaturastrasya samacaturasrakaraNa prakAramuktvA idAnIM vistAradviguNAdhikAyAmadIrgha caturasrasya samacaturastrasAdhanopAyamAha atidIrgha cetiryaGmAnyA'pacchidyA'pacchidyaikasamAsena samasya zeSaM yathAyogamupasarTa 0 haredi tyekasamAsaH // 3 // zratidIrghaM = vistAradviguNAdhikAyAmaM dIrghacaturasraM cet tadA tiryayAnyA dakSiNottararajavA pArzvamAnIsUtramapacchidya apacchidya = (1) nirhrAsaprakArazca ( 2 ) - bRhatsamacaturasrAt laghusamacaturasraM nihatumicchan bRhatsamacaturasra saMmukhabhujayoH laghusamacaturasrabhujatulye rekhe chitvA tacchedanabindudvayagata pArzva mAnIrUpaprasAraNena bRhatsamacaturasrabhujatulprapArzvamAnIkaM laghusamacaturastra bhujatulya tiryaGmAnIkaM ca dIrghacaturastraM jAyate / tatra ekakoNAt bRhatsamacaturasrabhuja tulyasUtraM tathA'kSaNayArUpeNa prasArayet yathA tadagraM saMmukhapArzvamAnI saMlagnaM bhavet / evaM sati tatsaMyogabindoH abhISTakoNagatatiryaG mAnIparyantaM yat saMmukhapArzvamAnIkhaNDaM tadrUpakaraNyA nirmitaM samacaturasraM cikIrSitaM samacatustraM bhavitumarhati / Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #35 -------------------------------------------------------------------------- ________________ savRtti-kAtyAyana-zulbasUtre- [kaM. 3 punaH punarvibhajya vibhajya tattacchedanabindutaH tiryamAnIsUtraprasAraNena samacaturasrANi kRtvA tAni ekasamAsena (dvikaraNI-trikaraNI tyAdividhAnena) samasya = saMyojya, arthAt teSAM yogatulyaM samacaturasraM yathAyogaM yayA kayA'pi yuktyA upasaMharet = samasyet ekI kuryAt ityekasamAsaH = ekasamacaturastrIkaraNopAyaH / yathA a. i. u. ka. dIrghacaturasraM yasya samacaturastrakaraNamabhISTam , tadA a. ka. tiryamAnItulyAni a. ka, ga. ca, ca. pa, khaNDAni kRtvA tattadvindutaH ga. la, ca.va, pa. ra, tiryamAnIrekhA karaNena ka. ga, la. ca, va. pa, iti trINi samacaturasrANi jAtAni / ziSTaM ca ra.i. dIrghacaturastraM bhavet / tataH uktasamacaturasrANAM yogatulyaM samacaturastraM trikaraNI vidhAnarotyA (1) ta. tha. da. dha. tulyaM vidhAya, ziSTasya ca ra. i. mitasya dIrgha caturasrasya tulyaM samacaturasraM dIrghacaturasramiti pUrvasUtroktaprakAreNa Ta. Tha. Da. Dha. tulyaM kRtvA tato'nayorvihitasamacaturasrayoryogatulyaM samacaturasraM "nAnApramANasamAse" ( 222 ) ityAdizAstreNa (2) e. ai. o. au. tulyaM niSpAdayet / evam idameva samacaturasramatidIrghacaturastratulyaM niSpannam // 3 // ca (1) atra trikaraNovidhAnamAha-samacaturasrasya akSyagarajjurdikaraNI bhavati, arthAt tAdRzakaraNyA vihitaM samacaturastramabhISTasamacaturasrAd dviguNaM bhvti| atra abhISTa samacaturasrapramANatulyA tiryamAnI,. dvikaraNI pAzcamAnI, tatra azNayA rajjustrikaraNI bhavati / (2) atra bhinapramANayoH samacaturastrayoH samAsaprakAramAha-yatra alpa pramANaM tiryaGnAnaM, bRhatpramANaM pArzvamAnaM, tatra akSaNayAraNjuH krnnii| anayA kANyA yatsamacaturasraM, tat taponipramANasamacaturasra poryogatulyaM bhavitumarhati / Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #36 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kaM. 3 ] m caturasrAdikSetra kathanama tha ai to 625 zra zro idAnIM samacaturasrasya viSamacaturasrasya ca dIrghacaturasrakaraNaprakAramahi-- samacaturasraM dIrghacaturasraM cikIrSanmadhye'kSNayA'pacchi vibhajyetaratpurastAduttaratazcopadadhyAd, viSamaM cedyathAyogamupasarTa * harediti vyAsaH || 4 || samacaturasraM dIrghacaturasraM = vistAradviguNAyAmaM karttumicchan madhye apacchidya = arthAt karNarUpayA zradaNayayA vibhajya, agnikoNAd vAyavyakoNAntaM sUtra prasAraNena bhAgadvayaM kRtvA, apacchinnamaMzaM punarvibhajya = nairRtakoNAdadaNyAddhaM yAvad bhAgadvayaM kRtvA trikoNadvayaM samu. tpAdanIyam, tatra itarat - ekaM trikoNaM purastAt = pUrvasyAM yojayet, aparaM ca uttarasyAM yojayet, tathA sati dikkoNaM vistAradviguNAyAmaM dorghacaturasraM syAt / kSetrajJAnamAtramevAsya prayojanam / = Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #37 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 26 savRtti-kAtyAyana-zulbasUtre [ kaM. 3 yathA-a.i.u.ka. samacaturasrasya dIrghacaturasrakaraNamabhISTam, tadA i. ka. pradaNayayA i. ka. a, i. ka. u, iti vibhAgadvayaM kRtvA tatra i. ka. u, tribhuje kha adaNayAdalabindoH u koNaparyantaM kha. u. sUtrapramANena i kha. u, u. kha. ka, iti tribhujadvayaM jAtam / tatra i. kha. u, tribhujaM i. ga. u, rUpeNa tathA sthApitaM yathA i. u. akSNayA i. a. rUpA syAt, kha. koNazca ga. bindugato bhavet / evameva u. ka. kha, tribhujamapi a.ka. gha. rUpeNa tathaiva sthApanIyam / tataH i. ga. gha. ka. caturbhujaM dIrghAkhyaM jaatm| i. ga. vistArasya i. kha. dairdhyArddhasamatvAt (1) / viSamacaturbhujasya dIrghacaturasrakaraNaprakAramAha-viSamaM cediti / viSamacaturbhujasya dIrghacaturasraM kartumicchan yathAyogaM yathAsaMbhavamupasaMharet , kuryaadityrthH| arthAt viSamacaturasrasya sama caturasratvaM vidhAya tataH pUrvoktavidhinA dIrghacaturasratvaM kuryAdityevamupasaMhAraH (vyAsaH smaasH)| yathA'tra kalpyatAm-a. i. u. ka. viSamacaturbhujamAste, yatra a. ka. bhujAt i. u bhujo dviguNaH, a. ga. vistAramAnaM ca a. ka. samam , tadA'tra a. ga, ka. gha. tiryamAnIsUtraprasAraNena a. ka. gha. (1) ana tribhujasthApane vidhIyamAne a ga; bha. gha. rekhAdvayamapi ekaiva rekheti dIrghatucaratrasamutpAdane nAnyathAtvena bhramitavyam / Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #38 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kaM. 3] caturasrAdikSetrakathanam / ga. ekaM samacaturasrama, tathA a. ga. i, ka. gha. u. trikoNadvayaM cetyevaM trINi kSetrANi jAyante / tatra zra. ga. i. trikoNaM ka. u rUpeNa tathA nivezitaM yathA zra. i. rekhA ka. u. rUpeNa tiSThati, koNazca ta bindugatazca bhavet / evaM sati a. ga. u ta caturbhujamapi pUrvokta viSamacaturbhujatulyameveti spaSTameva / tataH ka. ta. rekhAyAH Ta. dalabindutaH Ta ca tiryaksutra prasAraNena ka. gha. ca. Ta. Ta. ca. u. ta. iti caturbhujadvayaM jAtaM, tatra Ta. ca. u. ta. caturbhujasya zra. pa. pha. ka. rUpeNa nivezanena Ta. ca, pa. pha, rekhayoH ba. binduM yAvadvardhanena yat pa. ba. ca. ga. samacaturbhujaM jAtaM, tatra pha. ba. Ta. ka. samacaturasram uddiSTasamacaturasrApekSayA'dhikam / tastha "caturasrAccaturasram" ( 39 ) iti nirhrAsaprakAreNa nirhrAse kRte yat samacaturasraM, tat uddiSTaviSamacaturbhujasamamiti spaSTameva / tatastasya dIrghacaturasratvakaraNaM pUrvoktayuktayA spaSTameva / evaM sati viSamacaturastrasya dIrgha * samacaturasratvaM niSpannam // 4 // zra ga niyamavizeSamAha - pha Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat ka gha va ta. 'T. pramANaM caturasramAdezAdanyat // 5 // pramANe vaktavye anAdeze samacaturasrameva pramANaM bhavati, yathA dhiSNyAnAm / zrAdeze tu zranyat pramANaM maNDalAdi bhavati, yathAgArhapatyAdikhareSu / somayAge mRdA nirmitAH svalpavedikA zraSTA dazAGgulasamacaturasrAzcaturaguGloccA zragnInAmAzrayabhUtA dhiSNyA ityucyante // 5 // - www.umaragyanbhandar.com Page #39 -------------------------------------------------------------------------- ________________ savRtti - kAtyAyana zulbasUtre - pUrvamuktAnAM karaNInAM kSetraphalaM vaktumupakramatedvipramANA catuHkaraNI, tripramANA navakaraNI, catuH pramANA SoDazakaraNI ||6|| 28 [ kaM. 3 dvepramANe yasyAH sA dvipramANA karaNI / tayA dvihastapramANakaraNyA kRtaM samacaturastraM catuHkaraNI = caturhastakSetraphalakaM syAt / evaM vyaratnakaraNyA kRtaM samacaturasraM navAra nikSetraphalakaM bhavati / caturaratnikaraNyA kRtaM samacaturasraM SoDazAra nikSetraphalakaM bhavati / etat kSetrapradarzanam // 6 // yaduktaM tadevAnuktodAharaNe'pi bodhayituM vizadayatiyAvatpramANA rajjurbhavati tAvantastAvanto vargA bhavanti tAnsamasyet // 7 // yAvat pramANA rajjuH samacaturasrIkaraNArthaM karaNI kriyate tAvantastAvanto vargAstat kSetraphalarUpAH syuH / vargo nAma sadRzAGka guNanam / yathA paJca paJcaguNAH paJcaviMzatiH paJcavargAH / tena paJcaguNA karaNI rajjuH karaNI kRtA yatsamacaturastraM karoti tatpaJcaviMzati kSetraphalakaM syAt / evaM SaDguNayA kRtaM SaTtriMzatkSetraphala kamityAdi jJeyam // 7 // vargasya mUlAGkAdadhikatvena darzanAt zrarghAdimAnayA rajavA kRtaM samacaturasramardhAdito'dhikapramANaM vijJAya pratikAruNikena sUtrakRtA ye gaNitaM na vidustAnpratyetaducyate ardhapramANena pAdapramANaM vidhIyate // 8 // ardhamAnayA rajvA yat kSetraM samacaturastrIkriyate tasya zrarddhamitA yA rajjuH, tayA karaNyA yAvatsamacaturasrIkriyate tAvataH kSetrasya pAdaH = turIyo bhAgo bhavati // 8 // tRtIyena navamo'zaH // 6 // evaM karaNItRtIyena bhAgena karaNyA kRtaM samacaturasraM tatkaraNI caturasrAnnavamo'zo bhavati tryaMzaguNAt tryaMzo hi navamo'zaH // 6 // " Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #40 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 29 kaM. 3] caturasrAdikathanam / caturthena SoDazI kalA // 10 // karaNIcaturthAMzena karaNyA kRtaM samacaturasraM SoDazAMzakSetraphalaka bhavati // 10 // pAdasya navamAMzasya SoDazAMzAdezca pRthukSetrAdapakarSaH kathaM kartavya stadAha eSa nihA~sastasya purastAduktaTha0 zAstram // 11 // eSa nihA~saH= alpakSetrasAdhanam / tasya nirdAsasya kSetrAt kSetrAntarAnayanasya zAstraM "caturasrAccaturastraM nirjihIrSan" (331) ityAdi pUrvamuktam // 11 // yAvatpramANArajjurbhavatIti vivRddhIMso bhavati // 12 // "arddhapramANena pAdapramANam" ( 38 ) ityAdinA yaH kSetrasya hrAsa uktaH sa kasya, ityapekSAyAm "yAvatpramANA rajjurbhavati tAvanto vargA bhavanti" ( 317) iti sUtreNa yA kSetrarUpA vRddhiruktA, tasyA vivRdherayaM hAso bhavati / yathA-karaNocaturthAMzena caturasra kRte karaNyA SoDazAMzasya samAsa ityAdi // 12 // caturasrasya maNDalakaraNamAhacaturasra maNDalaM cikIrSanmadhyAda se nipAtya pArzvataH parilikhya tatra yadatiriktaM bhavati tasya tRtIyena saha maNDalaM parilikhetsa smaadhiH|| 13 // caturasra kSetra maNDalaM = vRttaM kartumicchan madhyAt = caturbhuja madhyAt aMse = caturbhujakoNe sUtraM nipAtya datvA = caturasra karaNasUtradvaye datte sUtrayoH saMyogasthalaM madhyaM syAt / tato madhyAdArabhya aMsAntaM pAtite adaNayArddharUpe sUtre pArvataH = pArzvamAnena karaNyadhaina aGkayitvA yadatiriktam = aGkanAdadhiko bhAgo bhavati ( taM tredhA vibhajya ) tasya ziSTasya tRtIyenAMzena saha karaNyav saMvaddhya tanmAShree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #41 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 30 savRtti - kAtyAyana zulbasUtre - [ kaM. 4 nena maNDalaM parilikhet sa samAdhiH = caturasrasya maNDalakaraNaprakAraH ( 1 ) // 13 // maNDalasya caturastrIkaraNamAha maNDalaM caturasraM cikIrSan viSkambhaM paJcadaza bhAgAn kRtvA dvAvuddhareccheSaH karaNI // 14 // maNDalaM = vRttakSetraM caturbhujaM cikIrSan viSkambhaM = vRttavyAsaM paJcadaza bhAgAn = aSTAdaza bhAgAn kRtvA dvau bhAgau uddharet = tyajet, zeSaH = trayodazabhAgarUpaH karaNI / tatkaraNI kRtaM samacaturasraM vRttatulya kSetraphalaM syAt // 14 // iti samAsanirUpaNI, tRtIyA kaNDikA // 3 // zragnicitInirUpayati droNacidrathacakracitkaGkacitpra'ugacidubhayataH praugaH, samuhyapurISa ityagnayaH // 1 // hitA, kAtyAyana zrautasUtre SoDaze'dhyAye suparNacitizcaturasrA vi droNacidAdayazcAnuktA zratrocyante / droNazcanurasraH / tadAkArA citirdorAcit / rathacakaM vRttam, tadAkArA vRttA citI rathacakracit / kaGko = vako gagana uDDIyamAnaH / tadAkArA citiH kaGkacit / praugaH = zakaTAGgaM zakaTasyAgrabhAgaHdhyastri, tadAkArA citiH praugacit / ubhayatasya trAkArA madhyasthUlA citirubhayataH ugacit / anyata AnIya samUhyaH = samUhIkRtaH puJjIkRtaH purISo = mRttikA, tadiva citiH sa muhyapurISa cidityucyate / ete'gnayaH = yatrAgniH praNIyate tAnISTakAcitisthAnAni bodhyAni ( 2 ) / atrA ( 1 ) yathA - poDazAGgasya caturasraspa madhyAdasAntaM karNasUtramekAdazAGgulaM bhavati / tatra pArzvamAnASTAGgulaizvihne kRte zeSamaGgulatrayam / tattRtIyo bhAgo - Ggulam / tatsahitASTAGgulamAnena navAGgularavA madhyAd vRtte kRte'STAdazAGgulaM vRttaM bhavati / tacca SoDazAGgulacaturaGgurutulya kSetraphalakaM bhavatIti / (2) agnizabdena iSTakAbhiH sampAditamabhyAdhArabhUtaM sthaNDilamucyate citiH, cayanama, agnicayanam ityapi tasyaiva paryAyAH / Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #42 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 31 kaM. 4 ] citinirUpaNam / nukte zAkhAntaravihite zyenacit alajacitI api Uo / zyenAkArA citiH zyenacit / alajaH pakSI, tadAkArA citiralajacit // 1 // evamagnInuddizya krameNa teSAM kSetrasamAsaM vivakSudroNacidAkArasAdhanamAha- . droNe yAvAnagniH sapakSaSuccha vizeSastAvatsamacaturastraM kRtvA droNadazamo vibhAgo vRntamityeke // 2 // pattau ca pucchaM ca vizeSazca pakSapucchavizeSAH (1) / taiH sahitaH sapakSapucchavizeSaH / droNe droNAkAre caturasre'gnikSetre kartavye pakSa-puccha-vizeSasahito yAvAnagniH = yAvadagnisthAnaM sArddhasaptapuru. SAtmakaM, tatpramANakaM caturastraM kRtvA tAvat nAnApramANasamAsavidhinA samasya, samasitasya samacaturasrasya droNasya dazamAMzo vRntaM vRntAkAraM daNDAkAraM svalpacaturastraM yojanIyamityeke prAcAryA abhiprayanti / ekagrahaNAdvikalpaH // 2 // vRntakaraNaprakAraM tadyojanavidhi cAhataddazamenApacchidyApacchiyaikasamAsena samasya nihatya sarvamagniM tathAkRtiM kRtvA purastAtpazcAdvopadadhyAt // 3 // tat = pUrvoktaM sArdhasaptapuruSAtmakaM pakSapucchavizeSayutaM samacaturasramagnikSetraM samacaturanaM kRtvA tasya samacaturasrakSetrabhujasya dazamena = dazamAMzena tiryaDayAnI pArzvamAnI ca dazadhA apacchuidyApacchidya = vibhajya zatAMzIkRtya tatra tiryamAnyoH pArzvamAnyo prathamavibhAgAntayo rajjuprasAraNena caturasrakSetrabhujapramANapArzva mAnIkaM tahazamAMzatiryamAnIkaM yadatidIrghakSetraM dazamAMzarUpaM jAyate (1) citiriya sArddhasatapuruSAtmikA, tatra madhye dvipuruSAyAma dvipuruSavistAra caturastraM sthaNDilaM nirmAya tatsaMlagnameva dakSiNapazcimottareSu triSvapi ekaikapuruSavistAraM dakSiNottarapArzvayoH sAratrikaikaikapuruSAyAma, pazcime ca savita. stikapuruSAyAma sthaNDilatrayaM nirmAtavyam / sthaNDilamidaM prAGmukhaM mantavyam / tasya dakSiNottarayorye sthaNDile, tayoH kramAdakSiNottarI pakSau iti sNjnyaa| pazcimasya ca pucchamiti vyavahAraH, madhyabhAgasya caatmeti| asyA eva citeH suparNacitiriti naam| Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #43 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 32 savRtti-kAtyAyana-zulbasUtretat ekasamAsena samasya samacaturasrIkRtya, ekIkRtya, nirhatya = "atidIrgha cet" ityuktavidhinA (33) pRthak kRtvA, ziSTaM sarvamagniM tathAkRti = droNAkAraM kRtvA nihataMdazamAMzaM purastAtpazcAdvopadadhyAdyojayet / avaziSTaM caturasrabhujapArzvamAnIkaM svadazamAMzonacaturasraM tat = pUrvoktabhujapramANatiryaGmAnIkaM navabhAgAtmakaM kSetra dIrghacaturasrAkhyaM tathAkRti droNAkRti samacaturasrarUpaM kRtvA tasya samacaturasrasya purastAtpazcAdvA vRntarUpaM samacaturasramupadadhyAt yojayet melayediti yAvat // 3 // maNDale'pyevam // 4 // maNDale = maNDalAkArAyAM rathacakracitau kaGkacitAvapi vRttiAdhAnapakSe = evam pUrvavat pakSapucchasamAsena caturastraM kRtvA taddazamAMzamapahRtya caturastraM pUrvoktavidhinA kRtvA tamapi vRttaM vidhAya purastA. tpazcAdvA yojayet / kSetradazamAMzaM vRntaM "maNDalaM caturasraM cikIrSan" ( 2014 ) ityAdinA vRttaM sampAdya purastAtpazcAdvopadadhyAt / pakSa. pucchavizeSasahitasyAtmano'pi maNDalatA "maNDalaM caturastraM cikIrSan" (3 / 14) ityanenaiva sampAdanIyeti // 4 // pra'ugacitimAhapra'uge yAvAnagniH sapakSapucchavizeSastAvad dviguNaM samacaturasraM kRtvA yaH purastAtkaraNImadhye zaGkayauM ca zroNyoH so'gniH // 5 // praugasaMjJake vyastre'gnikSetre kartavye yAva-pramANakamagnikSetra pakSapu. cchavizeSasahitaM, tatpramANakaM samacaturasraM kRtvA tad dvikaraNyA dviguNitaM kRtvA samacaturasraM punarvidhAya tasya dviguNarUpasamacaturasrakSe. trasya karaNImadhye purastAdyaH zaGkaH, zroNyozca yau zaGka, tacchaGkatraya. muleSu sUtraM nipAtya yat vyasrikSetra dviguNasamacaturastrArdharUpaM jAyate seyaM prugcitiH| athA'tra a. i. u, praugakSetram , yatra ka. tiryaGamAnodalabinduH, tataH a. ka, sUtraprasAraNena a. ka. i, a. ka. u, iti yatridvayaM Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #44 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kaM. 4 ] citinirUpaNam / 33 jAtam, tatra zra. ka. i, tryastri kSetrasya zra. ga. u, rUpeNa sthApanena zra. ga. u. ka, dIrghacaturastraM praugakSetrasamamiti spaSTameveti // 5 // a A ka Ke ubhayataH praugacitimAha ubhayataHprauge tAvadeva dIrghacaturasraM kRtvA karaNImadhyeSu zaGkavaH sa samAdhiH // 6 // ubhayataH uge'gnau kartavye yAvAnagniH, tatpramANakaM sapakSapucchaM caturastraM kRtvA atha tatpramANakameva samacaturasraM tatra purastAdvardhayitvA vistAradviguNaM dIrghacaturasraM niSpAdya tatastiryaGamAnyoH pArzvamAnyozca madhyeSu catvAraH zaGkavo nikheyAH / tatra sUtracatu ke datte : ubhayatastrikoNA citirbhavati, sa samAdhizcitiprakAraH || 6 || = praugasya caturastrIkaraNopAyamAha praugaM caturasraM cikIrSanmadhye prAJcamapacchidya viparyasyetarata upadhAya dIrghacaturasrasamAsena samasyetsa samAdhiH ||7|| praugaM = trikoNaM caturasra = samacaratusraM kartumiSyate cet tadA madhye prAJcaM = pUrvabhAgamapacchidya = vibhajya tiryaGmAnIM dvidhA kRtvA tataH pUrvatrikoNAgraM yAvat sUtraprasAraNena trikoNadvayaM 3 Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #45 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 34 savRtti-kAtyAyana-zulbasUtre [kaM. 4 jAyate; tata eka trikoNa viparyasya viparItaM = pazcimamukhaM kRtvA tathA nidadhyAt yathA pUrvaprauganetrabhujo'daNayA bhvet| evaM kRte trikoNadvayasayogena yadIrghacaturasraM jAyate tatpraugakSetratulyam / taddI. rghacaturastraM samacaturastraM kuryAt / evaM praugakSetrasya samacaturastrIkaraNaM niSpannam , sa samAdhiH trikoNasya samacaturastrakaraNaprakAraH // 7 // ubhayataH praugasya caturastrIkaraNopAyamAha ubhayataH praugaM cenmadhye tiyagapacchidya pUrvavatsamasyat // 8 // yadi ubhayataH pragauM = trikoNaM samacaturasraM kartumiSyate tadA ubha. yataH vyastridvayayogasUtrasya caturasrAkArasya ubhayataH praugakSetrasya akSNayAsUtradvayaprasAraNena uktakSetre catvAri vyastrikSetrANi utpAdya ekaikaM jyastrikSetraM svapArzvagatavyastrikSetrAditarato viparyasya tathA sthApayet yathA praugakSetrabhujaHakSaNayArUpo bhavet / evaM sati dIrghacaturasradvayayo. gena praugakSetraM laghvakSNayArddhamatidIghaM bRhadakSNayA dIrghacaturasramubha yataHpraugakSetratulyaM bhavati / tadIrghacaturastraM pUrvavatsamacaturastraM kuryaat| evamubhayataH praugakSetrasya samacaturastrIkaraNaM niSpannam / atra a. i. u. ka. ubhayataHpraugakSetram , a. u, bRhadakSNayA, ka. i, ladhva. kSNayA, a. u. ga. pa, atidIrghasamacaturastramumayataHpraugakSetra samamiti // 8 // Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #46 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kaM. 4 ] citinirUpaNam / 35 etenaiva trikarSasamAso vyAkhyAtaH paJcakarNAnAM ca prauge'pacchidya // 6 // etenaiva prakAreNa trikarNasamAsaH tribhujAkArapraugakSetrasya samacaturastrIkaraNaprakAro vyAkhyAto bhavatItyarthaH / yathA- prAk tiryaGa mAnIkapramANAt dviguNitapazcAttiryaGmAnIkaM tulyapArzvamAnIkadvayaM yat samacaturasraM, (vedirUpaM ) tat zraMsAbhyAM pazcAttiryaGmAnImadhyaM yAvat sUtradvaya prasAraNena trINi vyastrANi jAyante / tatra tryastridvayamUrdhvamukham ekaM cAdhomukham / tataH teSAM tryastrINAM samacaturasrI karaNaM. pUrvavat " ga yathA'tra a. i. u. ka, vedIrUpaM kSetram, yatra zra. i, prAktiryaG monIkam u. ka, pazcAttiryaGamAnIkama, a. ka, i. u, pArzvamAnoyaM, ga. madhyabinduH / a. ga, i. ga, sUtraprasAraNena . ka. ga, ka. i. ga, i. ga. u, iti tribhujatrayaM jAyate / evaM paJcAnAM tryastrikSetrANAM samacaturastrIkaraNaprakAro bhavitumarhati / tatra paJcApi vyastrANi samAni cet tadA dvayordvayostrayastrikSetrayoryogena ubhayataH praugakSetradvayam ekaM vyastri kSetraM ca bhavitumarhati / tataH pUrvavat ubhayataH praugakSetradvayaM samacaturastrIkRtya ziSTaM tribhujaM ca pUrvavadeva samacaturastrIkuryAt / tatasteSAM samacaturasrANAM yogarUpamekaM samacaturasraM niSpAdayediti / evaM paJcakarNAnAM samacatustrIkaraNa prakAroniSpadyate / yadi vyastrikSetrANi viSamAni syustadA pRthak pRthak praugakSetrasamacaturastrIkaraNarItyA paJcApi samacaturasrANi niSpAdya tAni ekasamAsena samasyet / " atra dvayordvayoruyatrikSetrayoryogena ekaikamubhayataH praugakSetraM, ziSTaM ca vyastrikSetramekamiti // 6 // Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #47 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 36 [ kaM. 5 savRtti-kAtyAyana-zulbasUtre kSetradarzanam - - ekakarNAnAM dvikarNAnAM ca samacatusre'pacchidya // 10 // ekakarNAnAM = tulyakarNAnAM paJcAnAM vyastrINAM prauge'pacchidyokta. rItyA smaasH| dvikarNAnAM ca samacaturasra vRddhakaraNImapacchidya nAnA pramANetyuktavidhinA samAsaH kAryaH // 10 // iti zulkavRttau citinirUpaNI caturthI kaNDikA // 4 // "dvipuruSAM rajju mitvA" ( 16 / 8) ityAdinA prathamAgnikSetrasya saptavidhasya sAdhanaM zrautasUtre uktam / ato'tra dvitIyAdiSu aSTavi. dhAdyagnikSetreSu puruSAbhyuccayaM vaktumupakramate uttareSu puruSocayenaikazatavidhAdityetadrakSyAmaH // 1 // __ zrautasUtre (16 / 8 / 1 ) sArddhasaptapuruSAtmakamagnimuktvA "utta. reSu puruSoccayenaikazatavidhAt " (16 / 8 / 20) iti yaduktam , etatpuruSoccayavidhAnaM vivicya kathayiSyAmaH / uttareSu dvitIyAdiSu cayaneSu ekazatavidhAnteSu ekaikapuruSavRddhayA agnikSetra nirmAtavyam / tatrAdyo'gniH sArddhasaptapuruSakSetraphalakaH saptavidhaH / dvitIyo'STavidhaH, tRtIyo navavidhaH, ityAyekazatavidhapuruSaparyantaM pnycnvtiH| azva. medhe ca dvAvanyau dviguNa-triguNasaMjJo vakSyamANau / evaM saptanavatirani. cynbhedaaH| evaM puruSoccayo ya uktastaM vazyAmaH (1) // 1 // (1) / dvitIyAdiSu cayaneSu paJcanavatitamacayanaM yAvatpraticayamekaikapuruSa. vRddhayA'gnikSetrasya mAnaM kartavyam / prathamapuruSe sArddha saptapuruSapramANamagnikSetram, dvitIye aSTapuruSapramANaM, tRtIye navapuruSapramANama, evaM paJcanavatitame cayane ekAdhikaM zataM puruSA bhvnti| ardhapuruSamAnaM tu sarvatrAdhikAstyeva / idameva vizeSazabdena adhimAnazabdena ca vyavahiyate / tasyApi praticayanaM svasaptamabhAgena vRddhirbhavatyeva / antime cayane tasyApyekottarazataM svasaptamabhAgA bhavanti / agnikSe. travadeva dvitIyAdiSu cayaneSu vedipramANamapi varddhanIyam / iSTakAnAM ca sarvAsAM pramANaM varddhanIyam, na tu tAsAM saGkhyAdhikyamAzritya kSetrapUraNam / Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #48 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kaM. 5] puruSoccayakathanam / tatrAdAvAzvamedhikaM cayanadvayamAhaAdyo'gnirdviguNastriguNo bhavatIti sarvasamAsaH // 2 // AdyaH prathamo'gniH sArddhasaptapuruSakSetraphalako dviguNo dvikaraNyA dviguNaH, trikaraNyA triguNazca ityevaM sarvasamAsaH = sarvasya pakSa-pucchasahitasya kSetrasya samAsaH krttvyH| ayamarthaH-sArddhasapta puruSakSetraphalakaH, evaM paJcadazapuruSAtmakaH sArddha dvAviMzatipuruSAtmakazvAgnirbhavitumarhati / tatra zrAtmAdivizeSavidhAnamAha-tatra yathA pUrvAgnau puruSacatuSTayAtmaka AtmA nirdiSTaH sa ca dvipuruSarajvA saMbha. vitumarhati, tathA'trApi dvipuruSarajjvA nirmitasamacaturasrasya kSetrasyaadaNayArUpayA dvikaraNyA nirmitaM samacaturastraM kSetramaSTapuruSAtmakaM dviguNakSetrasya zrAtmA bhavitumarhati / evaM trikaraNyA rajjvA nirmitaM samacaturasraM dvAdazapuruSAtmakaM triguNakSetrasyAtmA bhavitumarhati / atha ca AdyAgneH pattau sapaJcamAMzapuruSAtmako nirdiSTau, tathA'trApi / tau ca puruSavistAreNa sapaJcamAMzapuruSadairyeNa niSpannau; tathA'trApi dvigunnpurusspnycmaaNshyutpurussdvytulyau| evaM dviguNa-triguNAgnerA. smAdividhAnaM ca niSpadyate // 2 // Adyo'gnirdviguNastriguNa ekaviThazatividho vA" (kA. zrI. 2014 / 15) ityazvamedhe uktam / tatra dviguNatriguNAvagnI uktau| athaikaviMzatividhamAhaekaviThazatividho bhavatIti puruSAbhyAsaH // 3 // azvamedhe "ekavi:0zatividho bhavati" ityuktam / tatra puruSA. bhyAsaH kaaryH| prAkRtasaptavidhasArdhapuruSAtmake'gnau ekaikapuruSA. bhyAsenASTavidhAdiSu jAyamAneSu caturdazapuruSAbhyAsenaikaviMzati vidhaH sampAdanIyaH / tadyathA-sArdhasaptapuru gamake'gnau ekapuruSa. prakSepeNASTavidhaH, dvipuruSAbhyAsena navavidhaH, tripuruSAbhyAsena dazavidhaH, evaM krameNa ekaikapuruSavRddhayA caturdazapuruSAbhyAsena eka vizatividho'gnirbhavati // 3 // puruSAbhyAsaprakAramevAhapuruSAbhyAse yAvAnagniH sapakSapucchavizeSastAvatsamacatu. rasraM kRtvA tasmin puruSapramANamavadhyAt // 4 // Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #49 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 38 savRtti-kAtyAyana-zulbasUtre- [kaM. 5 puruSAbhyAse kartavye yAvAn pUrvokto'gniH sArdhasaptapuruSAtmakaH sapakSapucchavizeSaH pakSAbhyAM pucchena vizeSeNa = adhimAnena ca sahitaH tatpramANaM samacaturasraM nAnApramANasamAsavidhinA kRtvA tasmin sama. caturastrIkRte'gnau puruSapramANaM =puruSapramANaM kSetramavadadhyAt = nAnApramA. NasamAsavidhinaiva prkssipet| evaM sArddhaSTapuruSAtmakaM caturasraM syAt / tadyathA-sArddhasaptapuruSAtmake'gnau puruSacatuSTayAtmakaM samacaturasraM puruSadvayarajjurUpakaraNyA nirmitamAtmapadavAcyam / SaDaratnidIrgha paJcAranivistRtaM kSetradvayaM pakSapadavAcyam / sArddhapaJcAranidIrgha paJcAranivistRtaM kSetraM pucchapadavAcyam / eteSAM yogena sArddhasaptapuruSAtmakamagnikSetraM bhavati / ataH pakSarUpaM dIrghacaturasradvayaM pUrvokta prakAreNa samacaturasrIkRtya dvikaraNyA dvayamapyekasamAsena samasya, evaM puccharUpadIrghacaturastramapi samacaturastrIkRtya dvayamapi AtmarUpa puruSacatuSTayAtmakasamacaturastreNa tayaiva dizA samasyet / evaM niSpa naM samacaturasraM sArddhasaptapuruSAtmakaM bhavati / tatastasmin samacatu. rasne puruSapramANaM = puruSamAtradairdhyavistArAbhyAM nirmitaM samacatu. ratramavadhyAt = samasyet samasya caturastrIkuryAt, tadA sArddhaSTapuruSaphalakaM samacaturasraM bhavitumarhati / evamekapuruSAbhyAso niSpanaH / evameva dvivyAdipuruSAbhyAsaprakAro bodhyaH // 4 // dvitIye cayane kiyAn puruSabhAgaH prakSipta ityAzaGkAyAM tatra kSipta puruSamAnaM pRthagdarzayatisamastaM paJcadaza bhAgAn kRtvA dvAvekasamAsena samasyetsa puruSaH // 5 // samastaM = puruSAbhyAsaviziSTaM samacaturasra sArhRSTapuruSaphalaka paJcadaza bhAgAn samAn kRtvA arthAt tiryamAnI pArzvamAnI vA paJcadazadhA vibhajya tattadvibhAgAntebhyaH sUtraprasAraNena paJcadazAMzatiryaGmAnIkAni samacaturasrabhujapArzvamAnokAni paJcadaza caturasrANi utpAdya tatra dvau bhAgau uktadIrghapaJcadazacaturasra caturasradvayamekasamAsenasamasya samacaturasrIkuryAt, sa puruSaH = tatpuruSapramANamityarthaH / atra paJcadazAMzo'STAGgulavistAraM viMzatyadhikazatAGguladIgha kSetraM dIrghacaturastrAtmakaM bhavati / tad dvayaM samacaturastrIkRtapuruSapra. Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #50 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kaM.5] puruSozcayakathanam / mANaM dvitIyacayane vardhate / zrA ekazatavidhAdevameva paJcadazabhAgadvayena vRddhirbhavati / tad dvitIyacayanAdau paJcadazabhAgadvayamardhASTamavibhAgarUpaM bhavati tatsamacaturasraM puruSadvayAtmakamavadheyam / zratastatkaraNI puruSaH syAditi / arthAt etAdRzena puruSapramANena " dvipuruSAM rajjuM mitvA" ityAdinA AdyAgnau AtmAdinirmANavat zrAtmAdikaM nirmeyamiti / evameva dvitrAdipuruSAbhyAsaviziSTe sArddhanava-sArddhadazAdiphalake samacaturasre'pi puruSapramANamabhyupagantavyamiti // 5 // 39 puruSa pramANasya pRthagdarzane prayojanamAha tasya dazamena pAdamAtrI bhavati, paJcamena bRhatI || 6 || tasya samacaturastrIkRtasya puruSapramANasya dazamena dazamAMzena pAdamAtrI iSTakA syAt / puruSakaraNI dazamo bhAgaH padyetyarthaH / karaNIkSetraphalazatatamo bhAga iti yAvat / paJcamena = puruSa karaNIpazcamabhAgena kSetraphalapaJcaviMzatibhAgena bRhatI nAmeSTakA syAt / padyA- bRhatyoH kathanamanyAsAmiSTakAnAmapyupalakSaNam // 6 // = puruSavarddhane dvitIyaM prakAramAha puruSaM vA paJcamenobhayato'pacchidyaM paJca bhAgAntsamasya tRtIyaM tRtIyaM nirhRtya puruSapramANe'vadadhyA dityaparam ||7|| athavA puruSaM = puruSapramANakaM samacaturasraM paJcamena = paJcamabhAgena acchidya vibhajya puruSapramANakakSetrasya tiryaGamAnIM pArzvamAnI ca paJcadhA vibhajya paJcaviMzatiM koSThAn kRtvA tanmadhye paJcabhAgAn paJcakoSThAn samasya samacaturastrIkuryAt / tataH tRtIyaM tRtIyaM nirhRtya = paJcakaraNIkRtaM caturasraM tridhA kRtvA svatRtIyabhAgaM tatsmAtsvasamacaturasrAdapahRtya niSkAzya ziSTaM bhAgadvayaM samaturasrI kRtya tasminpuruSapramANe kSatre samasyet nAnApramANasamAsavidhinA samacaturastrIkuryAt / tatsamacaturasraM puruSapramANa kamabhyupagantavyam / tasya karaNI puruSapramANamityarthaH / so'STavidhAdau puruSo bhavati / zrasminnapi pakSe puruSakSetrasya paJcamo bhAgazcaturviMzatyaGgulavistAro viMzatizatAGguladIrghazca caturasro bhavati / tasmAttRtIye bhAge Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #51 -------------------------------------------------------------------------- ________________ savRtti kAtyAyana zulbasUtre - [ kaM. 5 niSkAzite SoDazAGgula vistAraM viMzatizatAGguladIrghaM kSetraM bhavatIti tAvadevAyAti / tasya dazamena pAdamAtrI paJcamena bRhatItyatrApi samAnaH // 7 // 40 puruSaM paJcadaza bhAgAn kRtvetyatra paJcadazamo bhAgaH kiyAn bhavatIti spaSTayitumAha paJcadazabhAgo'STAGgulam // 8 // puruSakaraNyAH paJcadazo bhAgo'STAGgalAtmakaH syAt / tad dvayaM SoDazAGgulavipulaM viMzatizatAGguladIrghaM kSetram / tadAvApe kRte puruSo varddhito bhavati // 8 // vitastyaGgulapadazabdAnAM lokaprasiddhAnAM mAnamAhapaJcAranirdvidazavitastiviMzatizatAGgulaH puruSa ityetasmAd dvAdazAGgulaM padamiti ca // 6 // 2 paJcaratnayo yasya daza vitastayo yasya, viMzatizatamaGgalAni yasya sa puruSa ityaratnyAdimAnametasmAtpuruSAd jJeyam / padaM ca dvAdazAGgulamityapi jJeyam // 6 // puruSavarddhane tRtIyaM prakAramAha puruSaM vA saptamenobhayato'pacchidya sapta bhAgAntsamasya saptamabhAgamaGgulaM nirhRtya puruSapramANe'vadadhyAdi tyaparam // 10 // athavA puruSaM = puruSapramANakaM samacaturasrakSetraM saptamena svasaptamAMzena ubhayato'pacchidya vibhajya sUtraprasAraNena ekonapaJcAzat sama koSThAn niSpAdya tanmadhye sapta bhAgAn puruSa saptamAMzarUpAn samasya samacaturastrIkRtya saptamabhAgamaGgulaM nirhRtya = saptamabhAgenAGgala saptamAMzena sahitamaGgalamekaviMzatizatAGguladIrghaM kSetraM samacaturastrIkRtya - samasitasaptamAMza rUpa samacaturasrAt niSkAzyetyarthaH / ziSTaM samacaturasrIkRtya tasmin puruSapramANake kSetre'vadadhyAt = samasya caturastrIkuryAt ityaparaM puruSavidhAnam / zrayamarthaH / zraGgulasaptamAMzasahitAM saptadazA Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #52 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kaM. 5] puruSoccayakathanam / 41 kulavistArAM viMzatizatAGgaladIyAM bhUmiM dIrghacaturasrarUpAM samacaturastrIkRtya saptamAMzasahitamaGgalaM tasmAt saptamabhAgakRtacaturasrA dapanIya zeSaM samacaturastrIkRtya nAnApramANasamAsavidhinA puruSapramANakSetre Avapet / sa varddhitasArddhasaptamAMzaH puruSa iti / asminnapi pakSe pUrvaprakAradvayoktamevAyAti / tathAhi - puruSakSetrasya saptamo bhAgo'GgulasaptamabhAgayukta saptadazAGgula vistAraM viMzatizatAjhuladIrghakSetraM tasmAt saptamabhAge'Ggule'panIte SoDazAGgulavistAraM viMzatizatAGguladIrghaM kSetramavaziSyata iti / taddazamAMzena pAdamAtrI bhavatItyAdyapi samAnam / navavidhAdiSvapyevameva bodhyam // 10 // " adhimAnarUpANAmaratnivitastInAM puruSe prakSepo na kArya ityAha- nAratnivitastInAM samAso vidyate saGkhyAyogAt // 11 // aratnivitastInAM samAsaH = puruSamadhye prakSepo nAsti / zradhimAnabhUtA yA aratni vitastayaH, tAsAM pRthagvarddhanasyoktatvAtpuruSANAmeva varddhanaM, nAratnyAdInAm / kutaH ? saMkhyAyogAt = aSTAnavatividhe cayane "caturdazAratnIn dakSiNe pakSa upadadhAti caturdazottare caturdaza vitastIH puccha upadadhAti" iti zrutyA'ratyAdiSu varddha nArthasaMkhyAyogaH pRthagucyate / ataH saptavidhe ekaviMzatividhe'STAnavatividhe ekazatavidhe puMsAmevoccayo, nAratnyAdInAmiti (1) // 12 // ekazatavidhaprakAradarzane'STAnavatividhe evAnau tadadhika sAdhimAnapuruSatrayasya vivicya nivezanamAha - atha tripuSArthaM rajjuM mimIte tArtha saptadhA samaspati tasyai caturo bhAgAnAtmannupa dadhAti trInpacapuccheSu // 12 // tripuruSAM= tripuruSamitaphalasAdhanakAM rajjuM mitvA tathA rajjvA tripuruSa phalakaM caturasraM vidhAya tat saptadhA vibhajya catvAro bhAgA aSTanavatividhAnerAtmani SaTpaJcAzatpuruSAtmake prakSevyAH / ekaiko (1) atra rAmacandra vAjapeyinaH - ye zvetasUtrArthamajAnantaH zuddhapuruSamAtravRddhimAhuH, te zrutiM viplAvayanti ityupekSyAH / na hyanena sUtreNAdhimAnasya vRddhireva niSidhyate kintu puruSamadhye kSepamAtraM niSidhyate, pRthagvardhanaM tu syAdeveti / 4 Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #53 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 42 savRtti - kAtyAyana-zulbasUtre - [ kaM. 6 bhAgaH zraranivitastirahite caturdazapuruSAtmake zraSTAnavatividhAgneH pakSapucche kSepyaH / evaM sati puruSasaptamAMzena paJcaguNena sahitaH saptapaJcAzatpuruSA ekazata vidhAgnerAtmA bhavati / puruSasaptamAMzena triguNena sahitazcaturdazapuruSaH pratyekaM pakSau pucchazca bhavati / evaM sarvayogena ekazatapuruSAtmaka ekazatavidho'gniH / tataH pakSa puccheSu svakIyAratrivitastivarddhanena aSTottarazata puruSAtmaka ekazatavidho'gnirbhavatIti aratnivitastivarddhanaM pRthaguktam // 12 // iti zulvavRttau puruSoccayanirUpaNI paJcamI kaNDikA // 5 // yathA'gnivedISTakApramANaM varddhata ityetadvakSyAmaH // 1 // "yathA'gni vedISTakApramANaM ( 26/8/21 ) iti yat zrautasUtre uktaM, tadvakSyAmaH = vRddhiprakAraM kathayiSyAma ityarthaH / kalpasUtrasyAyamarthaH / vedizva iSTakAzca vedISTakAH, tAsAM pramANaM yathA'gni = zragnimAnamanatikramya zragnikSetrapramANaM yathA varddhate tathA vedi pramANamiSTakApramANaM ca varddhate / vedivRddhiM vinA varddhitasyAgnermAnAsaMbhavAt / avarddhitAzceSTakA varddhitamagnikSetraM na pUrayanti iti vede riSTakAnAM ca yathA'gni varddhanaM bhavati // 1 // vedavardhanaM prakramavardhanenaiva bhavatIti carame cayane prakramamAhayA karaNI caturdaza prakramAntsaMkSipati trIMzca prakramasaptama bhAgAnsa ekazatavidhe prakramaH // 2 // yA karaNI caturdaza kSetrANi, trIn = triguNitAn prakramasaptama bhAgAn prakramaparimita kSetra saptamAMzAMzca saGkSipati ekIkaroti samacaturastrIkaroti tAdRzakaraNIrUpaH prakrama ekazatavidhe'gnau antime cayane bodhyaH ( 1 ) / tatsAdhanaprakAro yathA - prakramadvaya ( 1 ) iSTakA nirmANaprakAraH / pUrva yajamAnenordhvabAhunA prapadocchritena vA samaM vaMzaM minuyAt sa puruSaH / tasya puruSa pramANasya dvAtriMzAMzaM tatra vardhayitvA vaMzaM tAvatpramANaM kuryAt / "isate pAkazoSAbhyAM dvAtriMzadbhAgamiSTakA | tasmAdApramANaM tu kuryAnmAnAdhikaM budhaH" iti zlokazulbe vacanAdArdrANAmiSTakAnAM pAkAt zoSAcca dvAtriMzAMzo hAso bhavati / "iSTakA pAka-zoSAbhyAM Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #54 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 43 kaM. 6 ] vedISTakAvarddhanaprakaraNam / triMzammAtrA tu hIyate" ( kA0 zu0 ke0 9 sU0 23 ) iti vacanAntarAca puruSe puruSadvAtriMzAMzaM vA triMzAMza vA varddhayitvA iSTakAyantranirmANaM kuryAt / rAmacandravAjapeyinastu " ayaM dvAtriMzAMzahAsaH paadbhaagaavissyH| tena padyAyAM dvau dvAtriMzAMzI, jaGghAmAnyAM trayo dvAtriMzAMzAH, bRhatyAM vakrAsu ca catvAro dvAtriMzAMzA varddhanIyAH / evamarddhabRhatInAM trigrAhiNyAM ca haasaadikmuuhymityaahuH| tatastaM vaMzaM dazadhA vibhajya cinhAni kuryAt / evaM, tasya vaMzasya dazamo bhAgaH padasaMjJako bhavati, padasya dvAdazAMzo'gulamiti / atreSTakAzcaturdazavidhA bhavanti / padyA, arddhapadyA, podonapadyA, jaGghAmAtrI, adhyarddhA, arhotsedhA padyA, arhotsedhA arddhapadyA, pAdabhAgA, trigrAhiNI, ardhapAdabhAgA, bRhatI, vakA, arddhabRhatI, caturbhAgA, iti / tatra dvAdazAGgulasamacaturasrAH padyAH, dvAdazAGgudIrghAH SaDaGguvistRtAH arddhapadyAH, dvAdazAGgulasamacaturasrAH ekena pAdena ( koNena) nyUnAH = truTitAH pAdonapadyAH, aSTAdazAlasamacaturasrA jaDAmAtryaH, aSTAdazAGguladIrghA dvAdazAGgulavistRtA adhyaH ,dvAdazAGgulasamacaturasrAsyaguloccA duvyaGguloccA vA arhotsedhApadyAH, dvAdazAGguladIrghAH SaDaGguvistRtArUyaGguloccA duvyaguloccA vA arhotsedhA addhapadyAH, SaDaGgulasamacaturasrAH pAdabhAgAH, caturvizatyaguladIrvAH aSTAdazAgulavistArAstrigrAhiNyaH, SaDaGgaladIrghAkhyaGgalavistRtA arddhapAdabhAgAH, caturviMzatyaGgalasamacaturastrA bRhatyaH, caturvizatyaGgaladIrvA dvAdazAGgalavistRtA arddhabRhatyaH, vyaGgalasamacaturasrAzcaturbhAgA iti / uccatA tu SaDaGgulamitA sarvAsAM caturaGgulamitA vaa| arghotsedhApadyA'ddhotsedhArddhapadyayostu duvyaGgale vyaGgalaM voccatvam / vakrANAM pramANasAdhanopAyastvevam / pUrvamarddhavyAmena vyAmamAtrapramANaM vRttaM vilikhya tanmadhye caturvizatyaGgalaM samacaturasraM sAdhayitvA tasya koNeSu koNAdArabhya vRttaM yAvadekhAH kuryAt, evaM caturasrasya diza Arabhya vRttaM yAvat rekhA dadyAt , evaM kRte aSTau vakrA vibhAgA jAyante / etAdRzaM kSetraM vilokya vakradArughaTanena vakeSTakAnAM pramANaM niSpAdanIyam / sarvAsu iSTakAsu aGgulikASThAdinA trINi trINi cinhAni kAryANi / tAni ca cinhAni vakrANi, RjUni, tirazvAlikhitAni ca tAsu tAsviSTakAsu kAryANi / tatra vakrANi cinhAni ~~ etAdRzAni bhavanti / RjUni ca // etAdRzAni, tirazcAlikhitAni ca--- etAdRzAni kAryANi / atheSTa kAnAM saGkhyA -tatra ekAdaza sahasrANi ekazataM ca saptatyadhikaM samagrA iSTakAH 1170 / tatra daza sahasrANi aSTau zatAni ca lokampRNAH 10800 / trINi zatAni saptatyadhikAni yajuSmatyaH / (zatapathe tu darbhastaMba-dUrveSTakA-svayamAtRNNA-kUrmolUkhalAyAH paJcaviMzasaGakhyA iSTakA AsAM madhye'dhikAH paThitvA trINi zatAni paJcanavatiryajuSmatya uktAH / etAH paJcaviMzatiriSTakAstisro naityshvoktsngkhyaato'dhikaaH)| uktaSTakAnAM madhye nava sahastrANi dve zate dvASaSTayadhike 9262 pAdabhAgAH tatra vakrAlikhitAH pAdabhAgAH 1732, RgvAlikhitAH pAdabhAgAH 7530 / bharddhapAdabhAgAH Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #55 -------------------------------------------------------------------------- ________________ savRtti-kAtyAyana-zulbasUtretiryaGmAnIkaM saptaprakramapArzvamAnIkaM dIrghacaturana caturdazaprakamaphalakaM nirmAya tatsamacaturastrIkuryAt / tena caturdazaphalakaM samacaturasra syAt / evaM vyaGgulasaptamAMzayutapaJcadazAGgulavistAraM SaT viMzadaGguladIrghacaturasra prakramakSetrasya triguNitasaptamAMzarUpaM samacaturastrIkuryAt / tato'nayoH samacaturasrayoH samAse yA karaNo sA catu daza prakramAn trIzca prakramasaptamabhAgAMzca sakSipati / ataH saiva karaNI ekazatavidhe'no prakramaH (1) // 2 // SaT zatAnyaSTasaptatyadhikAni / tatra-vakrAlikhitA arddhapAdabhAgAH 262, RcAlikhitA arddhapAdabhAgAH 416 / caturbhAgA dvAdaza / tatra vakrAlikhitAzcatvAraH, RjvAlikhitA assttau| padyAH saptazatAni sapta spttydhikaani| tatra-pUrNotsedhAH padyAH 759, arhotsedhAH padyAH 18 / arddhapadyA aSTAzItizatama / tatrAotsedyA dvAdaza / tatra catasrastiAzvAlikhitAH, aSTau jvaalikhitaaH| tirazcAlikhitAH sptviNshtiH| tAsAM madhye catastro'otsedhAH, trayoviMzatiH puurnnotsedhaaH| zeSA RjvAlikhitAH, vakrAlikhite ardhapadya dve iti| javAmAnyaH 50, trigrAhiNyaH 70, vakAH 8, adhya H 111, bRhatyaH 6 vA 7, arddhavRtyaH 4, pAdone 2 iti / iyamiSTakAnAM saGkhyA updhaankaaliinaa| niSpAdanakAle sarvA iSTakA uttasaGkhyAto'dhikAH kArayitavyAH / yathA bhedanAdinA'lpA na bhaveyuH / (1) ayamarthaH-tripadakaraNIkasamacaturasnasya yaH saptamo'zaH patriMzadaGga lAyAmo'GgalasaptamAMzasahitapaJcAGgalavistAro bhUbhAgaH kRtaH, paJcadazAGgulAni trisasamabhAgayutAni vistAre SaTatriMzadaGgalAnyAyAme bhavanti / taM caturastrIkRtya yA karaNI caturdazaguNaM tripadakaraNIkaM saMkSipati tatkaraNIke caturasra nAnApramANasamAsavidhinA taM prakSipet / tatkSetrasya karaNI ekazatavidhe cayane prkrmvaacyaa| tena prakrameNa prakRtivadvediH sAdhyA / sa cAntimacayanaprakramaH, kiMcidUnasaptatriMzadadhikazatA. Ggalapramito bhavati / taccaivaM vidheym| pUrvamagnikSetraM sArddhasaptapuruSAtmakaM samacaturasrIkRtaM svasaptamabhAgena dvitIyacayane varddhayet / evaM tRtIyAdiSvapi ekaikIccayena svsptmbhaagvRddhiH| tRtIye dvau saptama bhAgAvadhiko, caturthe trayaH, paJcame catvAraH, SaSTe paJca, saptame SaT / aSTame prathamakSetrasya dvikrnnii| evaM krameNa paJcanavatitame cayane caturNavatiH sapta bhAgAH varddhante / tatsAdhanopAyastu-prathame cayane padayApramANena pRthaka caturdaza caturasrANi saMsAdhya tAni nAnApramANasamAsavidhinA ekI. kRtya caturdazakaraNIkamekaM caturasraM sAdhayet / tataH padyApramANakSetraM saptadhA vibhajya tasya trIn bhAgAn samasya = caturasraM kRtvA tatsaptamabhAgatrayasAdhitaM caturastraM caturdazakaraNoke caturastre nAnApramANasamAsavidhinA''vapet / tadAvApe kRte yAvaccaturasraM jAyate saikazatavidhe padayAbhirdakSiNottaraM pUrvAparaM vA paGktisthAShree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #56 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kaM. 6] vediSTakAvarddhanaprakaraNam / 45 evamekazatavidhe prakramapramANa muktvA dvitIye cayane prakramapramANa mAhadvitIye vA saptaSu prakrameSu prakramamavadhAya tasya saptama bhAgena prakramArthaH // 3 // dvitIye'STavidhe'gnau saptasu prakrameSu prakramaparimitakaraNyA nirmiteSu saptasu samacaturastreSu ekaM prakramam = ekaprakamakSetraphala mavadhAya prakSipya samasya samacaturastrIkRtya tArazasya prakra. masya saptamabhAgena prakramArthaH kaaryH| arthAt tasya samacaturastrasya saptamabhAgena saptamAMzena atidIrghacaturasreNa yatsamacaturastraM sa prakramaH / arthAt tasya kSetrasya karaNIrajjuddhitIye'STavidhe'gnau prakramo bodhyaH (2) / tenedaM phalitam / Adye'gnI yastripadaH prakramaH, tatra tasyaiva prakamasya saptamAMzavarddhanena dvitIyasyAgneH prakramaH / evaM dviguNitaprakramasaptamAMzavarddhanena navavidhe'gnau prakramaH / evaM vyAdiguNitasaptamAMzavarddhanenaiva dazavidhAdyagno prakramo bodhya iti (2) // 3 // evaM dvitIye cayane prakramavarddhanamukatvA punarapi tadartha prakArAntaramAha prakrameNa vA sasaptamabhAgena prakramArthaH // 4 // pitAbhirekaH purussH| evaMvidhena puruSeNa dvipuruSAM rajju mitvetyAdikalpokta vidhinA''tmapakSapucchAdikaM sAdhyam / evaM vidhAbhistisRbhiH padayAbhiH pUrvAparasthA pitAbhirekaH prakrama iti| (1) mahIdharaH / "ayamarthaH-tripadaprakramakSetraM saptadhA vibhajya svasaptabhAgaM caturasrokRtya prakramakSetre Avapet nAnApramANasamAsavidhinA / tataH saptamAMzAdhikaprakramakSetrakaraNyA dvitIyacayane prakramakArya kartavyam / navavidhe tRtIye cayane prakramakSetrasya dvau saptamabhAgau prakramakSetramadhye prakSepyo, caturthe trayaH, paJca me catvAraH, SaSThe paJca, saptame SaT , aSTame cayane prakramakSetradvikaraNyA samacaturasraM kRtvA tasya saptamo bhAgaHprakramakSetramadhye aavpniiyH| caturthe dvikaraNyA sAdhitasya saptamo bhAgaH, paJcame catuHkaraNyA sAdhitasya saptamo bhAgaH, SaSThe paJca karaNyA sAdhitasya saptamo bhAgaH, saptame SaSThakaraNyA sAdhitasya saptamo bhAga ityaadi| (2) ayamarthaH-tripadaprakramapramANAni sapta samacaturasrANi samasyaikaM samacaturasraM kRtvA tatra tripadaprakramacaturasranAvapet / tatastasya varddhitakSetrasya yaH saptamo bhAgaH, taM samacaturasrIkRya tatkaraNyA prakramakArya dvitIye capane vidheyam / Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #57 -------------------------------------------------------------------------- ________________ savRtti - kAtyAyana -zulbasUtre - [ kaM. 6 yadvA saptamabhAgasahitena prakrameNa prekramakAryaM dvitIye cayane kAryam // 4 // 46 evamevaikazatavidhAt ||5 // yathA'STavidhe dvitoyacayane ekasaptamAMzavRddhirukA / pavam zrA ekazatavidhAt navavidhAdekazatavidhacayanaparyantaM dvijvAdayo 'bhya stasaptamAMzAH prakramakSetre vardhanoyAH // 5 // antaHpAtya-gArhapatyayorvRddhiM pratiSedhati- nAntaH pAtyagArhapatyayorvRddhirbhavati tAvadeva yonirbhavati na va jAtaM garbha yoniranuvarddhata itizrutervRddheratyantapratiSedhaH // 6 // * zrantaH pAtya gArhapatyayorvRddhirna bhavati / ukhyAgnisthAne kRtA vyAmamAtravistArA maNDalAkArA gArhapatyacitirgArhapatyazabdenocyate / tasmAtpUrvabhAge vedyantaparyantaM prakramatrayaparimito bhUbhAgo'ntaH pAtya zabdenocyate / atra cayane prakramastripadaH / tayordvitIyAdicayaneSu zragnikSetra vedISTakAvat vRddhiH prAptA sA niSidhyate / kutaH ? tAvadeva yonirbhavati / antaH gatya sahitA gArhapatyacitiH zrutAvagneryo nitvenoktA | tAvatkSetraM yonirbhavati / bhavatu yonistathApi vRddhiH kathaM vAryata ityAhana vaijAtamiti / jAtaM garbhamanu = garbhotpatteH pazcAt yonirna varddhate / yAvadyonau garbhaH sthitastAvad garbhavRddhyanusAreNa yonirvarddhate / garbhospatyanantaraM garbha eva varddhate na yoniH iti zrutyA uktatvAt antaH pAtya - gArhapatya cityoratyantaM vRddhipratiSedhaH // 6 // dvitrAdiparArddhaparyantAnAM tulyapramANAnAM samacaturastrANAM dvikaraNyAdyupAyena samAsavidhiruktastasya duSkaratvAtsugamopAyena karaNImAha yAvatpramANAni samacaturasrANyekI kartuM cikIrSe de konAni tAni bhavanti tiryaga dviguNAnyekata ekAdhikAni vyastrirbhavati tasyeSustatkaroti // 7 // yAvatpramANAni yAvatsaGkhyAkAni samacaturasrANi samAnAni Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #58 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kaM. 6] vediSTakAvarddhanaprakaraNam / caturasrANi = ekIkartumiSTAni ekonAni ekarahitasaMkhyAkAni, tAni dviguNAni kRtvA ekapaGktau tathA sthApayet yathA sarveSAmAdhArarekhA ekarekhAyAM syuH| tatastAM sarvAdhArayogarUparekhAM tiryamAnI kuryAt / evaM ekAdhikAnAmiSTasaMkhyAkacaturbhujAnAM ca ekapaGktau sthApanena yA yogarUpA''dhArarekhA tatpramANau bhujau kuryAt / evamAbhyAM bhujAbhyAM tasyAM tiryamAnIrUpAdhArarekhAyAM yat tryastrikSetraM bhavati tasya iSuH bhujadvayayogajAtazIrSakoNabindoH prAdhArArddha yAvat lambasUtrasyAddhaM, sA karaNI bhavati, tayA karaNyA kRtaM samacatutramabhI. STacaturasrANi samasyati / atra AdhArAgrabindudvayalambAddhabindugatavRtte vihite AdhAro jyArUpaH, lambAdha tu zararUpam , ityato lambArdhasya iSutvamanvarthakamiti dhyeyam // 7 // yUpaikAdazinyAM vedivardhanaM vaktuM pratijAnIte___ yathAyUpaM vedivadhanamityetadakSyAmaH // 8 // "yathAyUpaM vedivardhanam" ( E21 ) iti yatkalpakAreNoktaM tadvakSyAmaH vedivardhanavidhiM kathayAmaH / "yUpaikAdazinI cedrathAkSa mAtrANyantarANi, pUrvArdha vA samaM vibhajya" (87) iti ekAdazayUpAnAM sthAnAnyuktvoktaM 'yathAyUpaM vedivarddhanam' iti / yathAyUpazabdena vedeH pUrvabhAge dvAdazAGgulavRttarUpamekAdazayUpAnAM sthaulymucyte| "catuHzatamakSaH" (23) iti zulbakRtA uktatvAt caturadhikazatAGgalapramitAni rathAkSamAtrANi / daza yUpAntarAlAni ca yathA bhavanti tathA vediH karttavyA / vedivardhanaM vinA "antarvedi minoti" (kA. zrI. 28) ityayamartho'nyathA kRtaH syAt , katipaya yUpAnAM vedyasaMsparzAt (1) // 8 // (1) ayaM bhAvaH jyotiSTome kalpakAreNa ekaH pazuH, aikAdaza vA pazavo vihitAH / ekAdazapazupakSe'pi ekasminyUpe ekAdazAnAM pazUnAM niyojanam, ekAdazasu yUpeSu veti pakSadvayamuktam / tatra yUpaikAdazinIpakSe vedeH pUrvabhAgaM caturviMzatyaranimitamekAdazadhA samaM vibhajya tatraikAdaza yUpAlikhanedityekaH pkssH| pratiyUpaM rathAkSamAnAni caturadhikazatAGgalamitAni dazasaGkhyAkAni yapA. bhatarAlAni kRtvA tatra ekAdaza yUpAnikhanediti dvitIyaH pkssH| tatra pUrvArddhasamavibhAgapakSe vedivRddhirna bhavati / Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #59 -------------------------------------------------------------------------- ________________ savRtti - kAtyAyana-zulbasUtre - [ kaM. 6 9 vedivarddhanaM pratijJAtaM tacca prakramasAdhyam / zrato yUpaikAdazinyAM yUpAnAM rathAkSamAtrAntarAlapakSe vedisAdhanArtha prakramapramANa mAha 48 yA rajjurekAdazoparavAntsaMkSipati daza ca rathAcAMstasyA yazcaturvi0zo bhAgaH sa prakramaH // 6 // yA rajjurekAdaza saMkhyAkAnu paravAn = yUpagartAna dvAdazAGgulapramANAn, tathA daza rathAkSAn = caturadhikazatAGgulapramitAni dazasaMkhyAkAni yUpAntarAlAni ca saMkSipati = minoti etAvadAyatA rajjuH paJcaviMzatyaGgulAdhikA'STAcatvAriMzadaranimitA bhavati / tasyA yazcaturviMzo bhAgaH tRtIyabhAgasahita mekamarddhAGgulaM dvAvaratnI, sa prakramaH = yUpaikAdazinyAmetAvat prakramapramANamityarthaH // 6 // tena vedimAnaM kuryAdityAha - tena vediM nirmAya dvAdazAGgulaM purastAdapacchidya tadyUpAva TyAcchRGkoH purastAtprAJcamavadhAya tasminyUpA - nminoti // 10 // = tena varddhitapramANena pUrvokena prakrameNa vediM nirmAya " batriMzatprakramA prAcI" (kA.zrau. 8 (38) ityAdividhinA viracya purastAd = vedeH pUrvabhAge dvAdazAGgulaM = dvAdazAGgulapramANavistAramapacchidya = arthAt vedipUrvabhAgezAnakoNAdArabhyAgneya koNaparyantaM dvAdazAGguvistAraM dvAsaptatyadhikaikAdazazatAGgala mitadIrghamatidIrghacaturasrarUpaM dakSiNottarAyataM vedikSetraM chitvA taM chinnaM bhAgaM yUpAvaTyAt = yUpAvaDe garte bhavo yUpAvaTyaH, tasmAt zaGkoH prAJcaM = pUrvAparAyatamavadhAya = saMyojya tasmin chinne = pUrvAparatayA saMyojite vedibhAge rathAkSamAtrAntarAlAn gartAn khAtvA teSu prAksaMsthAn yUpAn minoti / evaM kRte ekAdazApi yUpA vedyantare nivezitAH syuH, prAcI ca yUpapatiH kRtA bhavati iti pUrvapakSaH // 10 // siddhAntamAha = pArzvayorvA'rddhamantarvedIti zruterardhakAn // 11 // Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #60 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kaM.7] vedISTakAvarddhanaprakaraNam / vAzabdaH pUrvapakSaM vyAvartayati / pArzvayoH = yUpAvaTyazaGkordakSiNottarapArzvayorardhakAn = ardhArdhAn paJca paJca yUpAn minuyAt , na pUrvabhAge / pArzvayorardhakAnityukte madhyame yUpAvaTe prthmo'rthaatsiddhH| evamekAdaza yUpAn dakSiNottarapaGktyA minuyAt / evaM ca pUrvokto vedyapacchedo na kAryaH / kutaH? ardhamantarvedIti shruteH| yUpasyArddhamanta. vaidi, arddha bahirvedi bhavati iti zAkhAntarazruteH / yUpagoM dvAdazAGgulavRttaH / sa ca garto'rddha vedyAM nikhAtavyo'rddha bhiH| evaM kRte vedi. varddhanaM sArthakaM bhavati, ekAdaza yUpAnAM vedisparzazca syAt / pUrvapakSa. sUtre kathitA prAcI yUpapaGktistu tIvrasuti yAge bhavati (1) // 11 // matAntaramAha eke prathamo prakRtivat // 12 // eke prAcAryAH prathamottamau = Adyanto yUpau prakRtivat = vedigatA? kAryo, nava anye bahirvedi kAryA itochanti / ato vikalpaH // 12 // varddhitAvardhitayUpaikAdazinyA vede madheyamAha saiSA zikhaNDinI vedirbhavati // 13 // sA eSA yUpaikAdazinoyuktA vedirvaddhitA'pyavarddhitA'pi zikhariDanItyucyate // 13 // iti vedISTakAvRddhinirUpaNI SaSThI kaNDikA // 6 // bhavanti cAtra zlokAH // 1 // atra sUtrokte'rthe zlokA api kecana santi zulbakAra kRtA eva // 1 // te yathAdihaste lakSaNaM kuryAtrihasto madhyamaH ziraH // ziraH pazcAdvitastiH syAtpUrvArdhe hasta eva ca / sArdhahaste ca pAzaH syAdediH syAtpaurNamAsikI // 2 // (1) asti tIvrasudabhidhAnaH kazcidyAgaH / tatra yUpaikAdazinIpakSaM yAgAntara vadakSiNotarA yUpapaGktirna bhavati, kintu pUrvAparAyatA bhavati / tathA'gniSTa evAntavedyarddhagato bhavati / anye tu bahirvedigatA vacanAdbhavanti / atazca tadarthamapi vedyapacchedo na kArya iti raamcndrvaajpeyiprbhRtyH| 5 Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #61 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 50 savRtti-kAtyAyana-zulbasUtre [kaM. 7 saMkhyAjJaH parimANajJaH samasUtraniraJchakaH / samabhUmau bhavedvidvAn zulbavit paripRcchakaH // 3 // saMkhyApratipAdakaM gaNitazAstra, tjjnyH| parimANaM mAnavidhiH, tjjnyH| samasUtreNAkarSaNakartA / paripRcchakaH zilpAdInAm // 3 // na jalAtsamamanyat syAnnAnyadvRttAtpramA bhvet| nAnyad dUraM bhramAdUdhvaM nAnyatsUtrAdRjubhavet // 4 // zatayojanasthamapyabhrAntAnAM na dUram / yathA bhrAntigocarIkR tamAsannamapi dUram // 4 // tiryamAnyAzca sarvAthaiH pArzvamAnyAzca yogavit / karaNInAM vibhAgajJo nityoyuktazca karmasu / / 5 // sarvArthaH = sarvaprayojane karaNInAM karaNItatkaraNyadaNayAdI. nAm // 5 // zAstrabuddhyA vibhAgajJaH parazAstrakutUhalaH / zilpibhya sthapatibhyazcApyAdadIta matI: sadA // 6 // SaDaGgulaparINAhaM dvAdazAGgulamucchitam / jaraThaM cAvaNaM caiva zaGkha kuryAdvicakSaNaH // 7 // dvivitastipramANastu khAdiro mudgarastathA / zaGkastena nikhAtavyastasmAttasya parigrahaH // 8 // 'SaDaGguladvAdazAGgulayorvikalpo'lpabRhatkSetrasAdhanavyavasthitaH / pariNAho'dhaHzirA, vistAro vA / jaraThaM dRDham // ll ekatakSa RjustIkSNaH khAdiraH sama aAyataH / zaGkaH kAryastu zunbastisyArdhaM gamayenmahIm // 6 // ekata eva takSaNena sUkSmIkaraNArthaM tanUkRtaH / khAdira iti sAra. kATopalakSaNArtham / ardhamiti dRr3hasthitiyogyatopalakSaNArtham // 6 // prAdezamAtro haviryajJe pUrvalakSaNalakSitaH / zaGkarAmazirAH kAryastasyApyadhaM nikhApayet // 10 // zrAmazirA AzirAH // 10 // Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #62 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kaM.7] zlokazulbam / caturastraM mudgaraM tat SoDazAGgulamAyatam / aviddhaM kramaNIyaM ca dArumadhyAca nirmitam // 11 // aviddha kASTAntareNAprotam / kramaNIyaM zaGkuhananarUpakramaNAham // 11 // ajIrNA grathinIsUkSmAsamA zlakSaNA tvromshaa| rajjurmAnAdhikA kAryA adhvare yogamicchatA // 12 // zANI vA bAlpajI caiva vaiNavI vA vidhIyate / rajjustUbhayataHpAzA trivRtA yajJakarmaNi // 13 // rajjurmuJjamayI kAryA zaNaistu parimizritA / kAtyAyano vadatyevamakhoDA kuzavatvajaiH // 14 // akhoDA = akhaNDA // 14 // navake lakSaNaM kuryAt trINi kuryAtriSu triSu / uttamo navakaH pAzaH sadaso mAnamucyate // 1 // prathamaM navAraniSu cinhaM zroNimAnArtham, tatasyaraniSu zroNibhAge niraJchanArtham , punasyaraniSvaMsaniraJchanArtham, tato'pi / dhyaraniSvaMsArtham, tato navasu pAza eva // 15 // paJcadazamekaviMzaM trikamaparaM ca paratastrikaM cApi / dvAdazasupAza uttama iti some rajjumAnamiti // 16 // paJcadazasu zroNiniraJchanArthaM cinham , tatazcinhAdekaviMzati prakrameSvAyamanArthaM saMkhyAsamAsabhaGgacinham, tatastriSu prakrameSu niraJchanacinham , tato'pi triSvaMsasamAnayanAthaM cinham , (caturvizatiprakramA hi prAcI) tato dvAdazasu pAza eveti catuSpaJcAzatprakramA rajjuH pramANAddhaM vA'bhyasyeti kathitA // 15 // padasthApaNayA, tirazcI yA'nayorapaNayA bhvet|| sautrAmaNyAMnimAtavyA vediH syAtsomavattayA // 17 // padakSetrasyAdaNayA pArzvamAnI, tirazcI - tiryajamAnI, tayorakSNa yA tRtIyakaraNI sautrAmaNyAM prakrama ityrthH| evaM ca pariziSTaShree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #63 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 52 savRtti - kAtyAyana zulbasUtre - kaM. 7 kRto'pi tripadaprakramatRtIyAMza eva sautrAmaNyAM prakramakSetra miSTamiti gamyate / kecitu "some tu dvipado bhavet" iti yaH pariziSTe dvipadaH saumikaH prakrama uktaH, tattRtIyabhAgasaMkSepikAM tRtIyakaraNImAhuH, tanna / padasyAkSNayetyAdipariziSTavAkyAntaravirodhApAtAt / tena cayanavedirapi somavedireva / agniH somAGgamityuktatvAt / tatra yaH prakramastripadastasya tRtIyabhAgasaMkSepikA yA karaNI saiva sautrAmaNyAM prakramaH / cayanAnantaraM ca tadaGgatvenApi zratau sautrAmaNI paThiteti saiva vediH prastutA / dvipadaprakramastvanagnikasomavederviSaya iti ||17|| ghanairvApi jyotiSAmabhradarzane / darzanam // 18 // nIhAreNa apsu dIpaM pragRhNIyAdyAvattamasi pramANaM ca prameyaM ca yaccAnyadvastusaMjJakam / sarva tacchAstrato jJAtvA yajJe sidhyanti yAjJikAH // 16 // yathA na dIyate mAnaM yathA ca na vivardhate / yathA ca ramate dRSTistathA yogaM samAcaret ||20|| aranizcaturasrazca pUrvasyAgneH kharo bhavet / rathacakrAkRtiH paJcAccandrArdha iva dakSiNaH || 21 // agnInAM tu kharaH kAryo mekhalAtrayasaMyutaH / dvAdazAGgula ucchrAye vistAre caturaGgulaH ||22|| tantuH puSkaranAlasya SaDguNaH pariveSTitaH / * vatsatarpAstrihAyaNyA bAlena sadRzo bhavet // 23 // trayastrihAyasIbAlA: sarSapArdhaM pracakSate / dviguNaM sarSapaM vidyAdyavaH paJca tu sarSapAH // 24 // agulasya pramANaM tu SaDyavAH pAzvasaMsthitAH / caturviMzAGgulo'ra nirvitastirdvAdazAGgulaH // 25 // vyAmaspAtra pramANaM tu caturyUnaM zatAGgulam | puruSasya pramANaM tu viMzatistu zatAdhikA || 26 || viMzatizatAGgulaH puruSaH, tatpaJcamo'zo'raliH, caturaranirvyAmaH / Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #64 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kaM. 7 ] lokazulvam / 53 arati caturviMzo bhAgo'Ggulam, aramyartho vitastiH aGgulasya SaSTho'zo yavodara vistAraH, tasya paJcamo'zaH sarSapaH tasyArddha sarSapArddham, tasya tRtIyo'zastrihAyaNI bAlaH, tasya SaSTho'zaH puSkaratanturiti saGgipto'rthaH // 26 // hiraNyazakalArthe tu hiraNyaM yasya nocyate / kRSNalenaiva tayAkhyA yajJe siddhyati yAjJikI // 27 // kRSNalaM triyavaM mAnaM tAmrAyasamataH param / suvarNamASANAM suvarNAzca trisaptatiH // 28 // trINi caiva sahasrANi dadyAd bahusuvarNake / bhUyaH sthapatito jJAtvA saMjJAsvanyAsu mAnavit / svarNakAro yathA'bhyAsAttathA bhUyo vivardhate // 26 // hasate zoSapAkAbhyAM dvAtriMzadbhAgamiSTakA tasmAdArdrapramANaM tu kuryAnmAnAdhikaM budhaH // 30 // ajJAtvA zulvasadbhAvaM yajJe sautrAmaNIsute / vediM yekartumicchanti giriM bhindanti te nakhaiH // 31 // daNDarajjvarddhamabhyasya SaSThe tvardhasya lakSaNam / tathaiva cetaratrApi cetaratrApi tiryaGmAnaM yadRcchayA // 32 // yAvatpramANA rajjuH syAttAvAnevAgamo bhavet / zrAgamArddhe bhavecchaGkustadarddhe ca niraJchanam // 33 // i zrAgamo'bhyA sabhAgaH, zrAgamArddha zaGkuH zroNyaM sArthaH, zrantararddha saMkhyAsamAsabhaGgAgamArddhacihnayorantarAle niranacihnam // 33 // AdhAne padikaM kuryAd dvipadaH saumiko bhavet / agnau ca tripadaM kuryAt prakramaM yAjJiko budhaH ||34|| kRttikA zravaNaH puSyazcitrAsvAtyoryadantaram / etatprAcyA dizo rUpaM yugamAtrodite puraH ||35|| baDazItyaGgulaM yumamAtraM yadoditaM kRttikAdinakSatramAkAzamArohati, tadA tadupalakSitA prAcI jJeyA // 35 // Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #65 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 54 savRtti-kAnyAyana-zulbasUtre [kaM. 7 paJcAzaccharkarAH pazcAtpUrve devaastrispttiH|| dakSiNe tu pradAtavyA daza paJca ca sapta ca // 36 // zaMsyazcaturviMzatipArzvabhAgazcaturdazairAvilikhettu naryam / tathaiva cASTadviguNairatharyastriMzadbhirAyamya harettRtIyam // 37 // agnerudak sArddhanavAGgule madhyaM tato likhet / vRttamekonaviMzatyA prAcI jyA madhyagA bhavet / udagaI vihAyArvAk kharo'gnerdakSiNasya tu // 38 // dakSiNAgnisthAnAduttarataH sArddhaSu navAGguleSu madhyaM prakalpya tata ekonaviMzatyaGalamitavyAsArddhana vRttaM kRtvA tanmadhye prAcI rekhArUpA kAryA, tayA vRttaM dvidhA vibhataM bhavati, tata uttarabhAgamapahAya dakSiNabhAge'ranimito dakSiNAgnikharo vidheyaH // 38 // sUtradoSadaridrasya gUDhamantrasya dhiimtH| samAteyaM kriyA zolbI kaatyaaynmhaatmnH||36|| sUtrasya granthavizeSasya doSA asAmaJjasyAdayaH, tairdaridrasya rahitasya, gUDhatvena svaM prabhAvamAkhyApayato dhImataH zolbI kSetramAnasambarddhinI / zulva mAne / zulbanaM shulbH| tasyedamityaNa / TiDDeti GIp // 36 // iti kAtIyazulbasUtravRttau saptamI kaNDikA // 7 // iti zrImanmahAmahopAdhyAyAhitAgni paM0 zrI 106 prabhudattazarmasuta-zrIvidyAdharazarmakRtA kAtyAyanakRtazulbasUtravRttiH samAptA / zamiti / FOUNDATION TITIEHAMIRPram PANENTER Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #66 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kAtIyazulbasUtrANAmakArAdikrameNa sUcIpatram / sUtrA0 612 1119 48 19 65 3 / 11. 7/12 27 2 / 16 2 / 12 735 7 / 28. 1 / 29 1127. pRSThAGkAH . sUtrA0 pRSThAGkAH 49 eke prathamottamau0 13 akSaNayA tiryamAnI zeSaH 1113 8 etena0 1 / 15 35 etenaiva. 52 agnInAM tu kharaH kA0 7 / 22 5 evamuttarataH 54 agnerudak0 7 / 38 46 evamevaika0 52 aGgulasya0 7 / 25 29 eSa nisi0 13 aGgalairatha0 51 ajIrNA 51112 14 karaNI tatkaraNI. 52 ajJAtvA zu. 7131 18 karaNItRtIyaM0 23. atidIrgha cet. 33 17 karaNIM tRtIyena. 41 atha tripuruSAM0 5612 53 kRttikA zravaNaH pu0 9. aparimitaM. 1123 53 kRSNalaM triyavaM0 12 api vA'ntara0 52 aranizcatu. 7 / 21 11 gArhapatyAhavanIyayo. 28 ardhapramANena. 38 prA 29 caturastraM. 37 Adyo'gnidi0 4 / 10 51 caturasraM mu0 53 AdhAne padikaM0 7 // 34 20 caturastrAccatu0 29 caturthena SoDa. 10 itarasya. 26 // 13 catuHzatamakSaH 13 catvAro'STakAH 36 uttareSu0 15 upadiSTaM yuga0 29 13 tatrASTAzIti0 34 ubhayataH praugaM0 17 9 tatrodIcI. 33 ubhayataH prauge. 15 3 tadantararTa rajvA0 31 taddazamenA. 36 ekakarNAnAM 4 // 10 52 tantuH puSkara 50 ekatakSa0 79 39 tasya dazamena 37 ekaviThaza0 4411 50 tiryaGamAnyAzca0 3 / 13 7 / 11 3 // 31. 25 19 2 / 2 1121 13 4 // 3 723 Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #67 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [ 2 ] 19 tulyapramANAnA. 2 / 19 32 puruSa vA0 4.15 18 tRtIyakara0 2 / 15 40 turuSaM vA sa0 5110 28 tRtIyena 39 37 puruSAbhyAse. 4 / 22 48 tena vedi nirmAya0 6 / 10 14 paitRkyAM0 26 52 trayastrihAyaNI 7 / 24 33 praugaM catu0 46 19 trikaraNI 2 / 20 32 prauge. 4|4 53 trINi caiva0 7129 45 prakrameNa vA0 54 6 pramANamabhyasya. 1 / 12 52 daNDarajjvarddha 7 / 32 18 pramANavi0 2015 16 dIrghacaturasra0 3 / 2 27 pramANaM catu. 315 22 dIrghacaturasraTha0 sa0 33 52 pramANaM ca pra0 30 droNacitha0 4 / 3 17 pramANaM tiryadvi0 2013 3. droNe yAvAnagniH sapa0 4 // 2 6 pramANAI vA. 1114 45 dvitIyevA 5.3 7 pramANAH 1116 55 dvipadA tiryamAno. 221 10 pramANe 1.24 50 dvivitasti0 78 6 prAcyantayoHza. 16 28 dvipramANA. 36 50 prAdezamAtro0 69 49 dvihaste 49 bhavanti cAtra. 713 50 na jalAtsama 74 19 nava bhAgAstraya. 2017 30 maNDalaM caturasra0 3 / 14 5. navake lakSaNaM. 7.15 32 maNDale'pyevam 43 20 nAnApramANa 2 / 2 46 nAntaHpAtya0 41 nAranivitastInAM 119 12 yathAgni vedI 61 52 nIhAreNa. 7 / 18 52 yathA na kSIyate. 7120 47 yathAyUpaM0 51 paJcadazameka0 75 42 yA karaNI0 hAra 40 paJcadazabhA0 58 48 yA rajare0 549 .40 paJcAraviH 5 / 9 28 yAvatpramANA 27 54 paJcAzacchakarAH 7 / 36 29 yAvatpramANA. 3 / 12 15 padaM tiryamAnI 28 46 yAvatpramANAni0 5. padaspAkSNayA0 7.17 53 yAvatpramANA rajaH 48 pArzvayo 6 / 11 10 yogazca 125 Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com 72 7333 Page #68 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [ 3 ] 51 rajjurmujamayI0 1 rajjusamAsaM va0 3 rajjvantayoH pA0 7 // 14 50 SaDaGgalapa0 1 // 13 SaDazItiyugam 14 77 24 11 128 5 viparyasye0 " viparyasyo. 12 viparyasyotta. 52 vyAmayAtra 1122 35 2 / 12 113 111 1118 9 sadasazcaivam 25 samacaturasra0 130 16 samacaturasrasyA0 126 38 samastaM paJca. 2 same zaGka 6 sa samAdhiH 54 sUtradoSa 49 saiSA zikha. 37 19 sautrAma0 713 50 saMkhyAjJaH 53 svarNakAro0 76 117 15 53 hiraNyazakala. 18 8 zakaTamukhasya. 8 zaGkoH pAzau0 54 zaMsyazcatu0 51 zANI vA bAlvajI0 8 zAlAmAnaM ca 50 zAstrabudhyA 7 zAstravadadhaiM 5 zroNyaTha0sa0 7539 6 / 13 2 / 19 73 1020 6 / 29 727 17 Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #69 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #70 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat, www.umaragyanbhandar.com