________________
કર્મગ્રંથ ભાગ-૧
કેવળદર્શનાવરણીય અને પાંચ નિદ્રા તથા કેવળજ્ઞાનાવરણીય આ પ્રકૃતિઓ સર્વ ધાતી રસે જ ઉદયમાં હોય છે. બાકીની ૪ જ્ઞાનાવરણીય ૩ દર્શનાવરણીય સર્વધાતી ૨સે બંધાય છે પણ ઉદયમાં દેશધાતી રસ રૂપે જ હોય છે.
૨૦
જ્ઞાનાવરણીય-દર્શનાવરણીય-અંતરાય આ ત્રણે કર્મોનો ક્ષયોપશમ ભાવ તથા ઉદયભાવ બન્ને સાથેજ રહેલા હોય છે તે આ રીતે :- આ ત્રણે કર્મોની પ્રકૃતિઓ એટલે કે જ્ઞાનાવરણીય-૫ દર્શનાવરણીય ૪ અંતરાય ૫ :- ૧૪ ધ્રુવોદયી હોય છે.
સર્વધાતી રસે બંધાતી હોવા છતાં ઉદયમાં દેશધાતી રસ રુપે થઈને આવે છે. તેમાં દેશધાતીના દલીકો અધિકરસવાળા હોય તો તે ક્ષયોપશમભાવનો નાશ કરવા રૂપે ઉદયભાવ રુપે કામ કરે છે અને દેશધાતિના અલ્પરસવાળા દલિકો ઉદયમાં આવે તો ક્ષયોપશમ ભાવે જ્ઞાનાદિ પ્રાપ્ત કરવામાં સહાયભૂત થાય છે. માટે આ ત્રણે કર્મોનો ક્ષયોપશમભાવ તે ઉદયાનુવિદ્ધ ક્ષયોપશમભાવ કહેવાય છે.
વેદનીય કર્મ :- સુખ અને દુઃખ રૂપે અનુભવાય તે વેદનીય કર્મ કહેવાય છે જો કે સઘળા કર્મો સુખ અને દુઃખ રુપે અનુભવાય છે તો પણ એટલી વિશેષતા છે કે બીજા કર્યો, સુખદુ:ખની અંતરંગ સામગ્રી મેળવી આપે છે જ્યારે વેદનીય કર્મ સુખદુઃખની બાહ્ય સામગ્રી મેળવી આપે છે. (વેદનીયના ઉદયથી આત્માને સુખદુ:ખાદિનું ભાન કરાવનાર સામગ્રીનો યોગ થાય છે તે સિવાય કાંઈ કરતું નથી) સુખદુઃખનું ભાન કરાવનારતો મોહનીય કર્મ છે. જેટલા અંશે મોહનીય સહકારી તેટલા અંશે સુખદુઃખાદિ સામગ્રીમાં આત્મા અનુરંજિત થાય છે તેના બે ભેદ છે.
(૧) શાતા વેદનીય :- જેના ઉદયથી દ્રવ્ય-ક્ષેત્ર-કાળ-ભાવ ભવના સંબંધથી આત્માને, શરીર અને મનને સુખનો અનુભવ કરાવે તે શાતા વેદનીય કર્મ કહેવાય છે પ્રાયે કરી દેવતા મનુષ્યોને શાતાવેદનીયનો ઉદય હોય છે અથવા જેના ઉદયથી આરોગ્યને વિષય ઉપભોગાદિ ઈષ્ટ સાધન સામગ્રી દ્વારા ઉત્પન્ન થયેલ આલ્હાદ રુપ સુખનો અનુભવ થાય તે શાતા વેદનીય કહેવાય.
(૨) અશાતા વેદનીય :- જેના ઉદયથી દ્રવ્ય-ક્ષેત્ર-કાળ-ભાવ અને ભવના સંબંધથી આત્માને-શરિરને તથા મનને ખેદ રુપ દુઃખનો અનુભવ થાય તે અશાતા વેદનીય કહેવાય છે. પ્રાયે કરીને તિર્યંચ અને નારકીના જીવોને અશાતા વેદનીયનો ઉદય હોય છે. અથવા માંદગી આદિ અનિષ્ટ સાધન દ્વારા ઉત્પન્ન થયેલ ખેદ રુપ દુઃખનો અનુભવ થાય તે અશાતા વેદનીય કહેવાય છે. સુખ દુઃખનું ભાન કરાવનાર મોહનીય કર્મ છે.
મોહનીય કર્મ :- પારમાર્થિક-હિતાહિત-વિવેકથી ભ્રષ્ટ કરે અથવા સ્વપરના વિવેકમાં મુંઝવણ પેદા કરે તે મોહનીય કર્મ કહેવાય છે.
મોહનીય કર્મના બે ભેદ છે. (૧) દર્શન મોહનીય (૨) ચારિત્ર મોહનીય.
દર્શન મોહનીય :- સાચી યા ખોટી કોઈપણ પદાર્થની અંતરમાં જે શ્રદ્ધા પેદા થાય તે શ્રદ્ધાની વિચાર ધારામાં તીવ્રતા મંદતા રુપ તરતમતાના જે ભેદો થાય તેને મુંઝવણ કહેવાય. આ શ્રદ્ધાના મુંઝવણરુપ વિચારોને દર્શન મોહનીય કર્મ કહેવાય છે.
ચારિત્ર મોહનીય :- ચારિત્ર એટલે ક્રિયા-સક્રિયા કે અસત્ ક્રિયા આ બન્ને
