________________
૨૩.
કર્મગ્રંથ ભાગ-૧
અનંતાનુબંધી અનંતાનુબંધી કષાયનું વર્ણન :- આ કષાયનો ઉદય જીવને જ્યારે હોય છે તે વખતે તેનામાં સન્નતાના ગુણો પ્રાપ્ત થતા નથી. તેથી સારા કુળમાં, સારી જાતિમાં ઉત્પન્ન થવા છતાં પણ તેનામાં ધર્મનું દ્વેષીપણું સદા માટે રહેલું હોય છે. તેના કારણે પોતે ધર્મ કરે નહિ અને કરનારને કરવા દે નહિ તથા પોતાની શક્તિ હોય તો ધર્મ કરનારને ધર્મથી પતન કર્યાવિના રહેતો નથી. દેવ-ગુરૂ-ધર્મન્નો નિંદક બને છે. દુનિયાના સુખ અને સુખના સાધન માટે ૧૮ પાપ સ્થાનકમાંથી જો કોઈ પાપનું સેવન કરવાનો વખત આવે તો તેમાં તેને જરાપણ આંચકો લાગતો નથી. એવી આસકિત પૂર્વક પાપને કરે છે કે જેના કારણે પાપરૂપે પાપને માનવાની તેની તૈયારી હોતી નથી. પોતાનું કર્તવ્ય અને ફરજ છે એમ માને છે. આ કારણોથી આ જીવો અધમાધમ કોટીમાં આવે છે. આ કષાયના ઉદયવાળા જીવોને આયુષ્યનો બંધ પડે તો નિયમા નરકાયુષ્ય બંધાય છે.
(૨) અનંતાનુબંધી અપ્રત્યાખ્યાનીય કષાય - આ કષાયની સ્થિતિ જીવ જો પ્રયત્ન કરે તો એક વર્ષથી અધિક સમય રહેતી નથી. આ કષાયવાળા જીવને કોઈપણ જાતના વ્રત નિયમ પચ્ચકખાણ વગેરે કરવાનું મન થાય નહિ, કોઈ પચ્ચકખાણ કરતું હોય તો અટકાવે નહિં, તેને કરાવવામાં સહાયભૂત થાય, મંદિરે. જાય, ભગવાનને માને,- ભગવાનની ભકિત વગેરેની પ્રવૃતિ કરે છતાં પણ મનમાં વ્રત નિયમ પ્રત્યે રૂચિ ભાવ પેદા થાય નહિ તેના કારણે ધર્મ દ્વેષી હોતો નથી પણ ઉડે ઉડે ઘર્મ એને ગમતો નથી આ કારણથી સુખ અને સુખના સાધન માટે ૧૮ પાપ સ્થાનકમાંથી જે કોઈ પાપનું સેવન કરવા જેવું લાગે તેનું સેવન કરે પોતાનું કર્તવ્ય અને ફરજ પણ માને પણ અત્યંત તીવ્ર ભાવે કરતોનથી, તથા પાપને પાપરૂપે માનવાની બુધ્ધિ પણ પેદા થતા દેતો નથી આના કારણે જોઈએ તેવી પરલોક પ્રત્યેની શ્રદ્ધા પેદા થતી નથી તેથી આ કષાયના ઉદયકાળમાં જીવને આયુષ્યનો બંધ પડેતો નિયમા તિર્યંચ આયુષ્ય બાંધે છે. નિગોદથી લઈને પંચેન્દ્રિય તિર્યંચના ઉત્કૃષ્ટ સુધીના અધ્યવસાયોમાંથી કોઈ પણ અધ્યવસાય વડે તિર્યંચનું આયુષ્ય બાંધે છે.
(૩) અનંતાનુબંધી પ્રત્યાખ્યાનીય કષાય - આ કષાયવાળા જીવો ક્ષમાનમ્રતા–સરળતા-દાનરૂચિ-વડીલોનો વિનયાદી ગુણ પ્રાપ્તિ આદિ વહેવારમાં પ્રવૃતિ કરતા હોય છે. તથા નાનામાં નાના વ્રત નિયમ પચ્ચકખાણથી શરૂ કરી શ્રાવકના ૧૨ વ્રત ૧૧ પડિયા વગેરેનું સંપૂર્ણ નિરતિચાર પણે પાલન કરી શકે છે છતાં મિથ્યાત્વ. ગાઢ હોય છે. આ બધી પ્રવૃતિ આલોક કે પરલોકના સુખ અને સુખના સાધન માટે કરતા હોય છે. જ્યાં સુધી આ કષાયનો તીવ્ર ઉદય હોય છે. ત્યાં સુધી એ પોતાની પક્કડને છોડતા નથી આ પ્રમાણે કષ્ટ વેઠીને દુનિયાના વ્યવહારમાં સન્નતાના ગુણો કેળવીને નામના પણ મેળવે છે. આ કષાયમાં આયુષ્ય બાંધે તો નિયમા મનુષ્ય આયુષ્ય બાંધે છે. દા.ત. અભયકુમારને ઠગનારી વેશ્યા આ લોકના સુખના હેતુથી શ્રાવકપણાનું સુંદર પાલન કરવા છતાં છળ કપટ કરીને અભયકુમારને ઠગી ગઈ તેની જેમ જાણવું.
અનંતાનુબંધી સંજ્વલન :- આ કષાયના ઉદયકાળમાં વહેવારમાં દેખીતી રીતે પાયભીરતા, ગમે તેવું કષ્ટ પડે તો પણ સહન કરવાની શકિત, ક્ષમા, નમ્રતા વગેરે ગુણો સારામાં સારી રીતે ખીલેલા હોય છે પણ આ લોક કે પરલોકના
