Book Title: Anekant 1940 08
Author(s): Jugalkishor Mukhtar
Publisher: Veer Seva Mandir Trust
Catalog link: https://jainqq.org/explore/527164/1

JAIN EDUCATION INTERNATIONAL FOR PRIVATE AND PERSONAL USE ONLY
Page #1 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ORORDSIDEOPHOTOHIOMIGRIORLHOTOMOGALROINOGAONOHOROINDOPIOINDOHINOOROOMINGH zrAvaNa vIra ni0 saM02466 varSa 3, kiraNa 10 AvaNa vIra ni0 saM02466 OFOTOFORG SOMEONOON oo anekAnta aroFOOO agasta 1940 vArSika mUlya 30 FRONOGEIGHIOINOPIONOROOOOOOOHINOR@GP(INDVOINOLONOGEITIONOCOGEIO ekAta nikAta madhyA amAva AtmA Chhalkali vizadha DO HER piyAyA ya sAdhamya RSEEMARH itihAsa Elha FROMOTASORIO DAFONOROETROOTOONLOOlQINOSFOOROSTIOPIOISEIGIOEIGHOGIOPIOINOOPNO sampAdaka saMcAlakajugalakizora mukhtAra tanasukharAya jaina adhiSThAtA vIra-sevAmandira sarasAvA (sahAranapura) kanaoNTa sarkasa po0 bo0 naM0 48 nyU dehlii| CONNOHARDROISONGARITRO ORIGIONNOGENOLONOGINOROFORGERG mudraka aura prakAzaka-ayodhyAprasAda goyalIya / DAINOKOMIC HOGIFOOTORO Page #2 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1. devamandi-pUjyapAda - smaraNa * hama aura hamArA yaha sArA saMsAra - [bA0 sUrajabhAna vakIla 3. kyA khiyA~ saMsArakI kSudra racanAoM meM se haiM ? - (zrIlalitA kumArI jaina viduSI, prabhAkara 4. dIpaka ke prati [ zrIrAmakumAra 'snAtaka' 5. AtmoddhAra- vicAra - [ zrI amRtalAla caMcala 6. sapheda patthara athavA lAla hRdaya - [ dIpaka se nRpatuMga kA matavicAra - [ zrI ema. govinda paiM 8. navayuvakako svAmI vivekAnanda ke upadeza -- [ anu0 DA0 bI0 ela0 jaina pI0 eca0 DI0 9. tAmila bhASA kA jaina sAhitya - [ pro0 e0 cakravartI ema. e. AI. I. esa. 10. ahiMsA sambandhI eka mahatvapUrNa praznAvalI -- [vijayasiMha nAhara 11. vIka hiMsAkA prayoga - [ zrI mahAtmA gA~dhI 12. ucca kula aura ucca jAti [ zrI. bI. ela. jaina 126 saMzodhana gata jUna-julAI mAsa kI saMyukta kiraNa (8-1) meM mudrita 'parigraha-parimANa vrata ke dAsI dAsa gulAma the' * isa lekha ke chapane meM kucha azuddhiyA~ ho gaI haiM; jinameMse khaTakane vAlI caMda khAsa azuddhiyoMkA saMzodhana nIce diyA * jAtA hai / pAThakajana use apanI apanI pratimeM banA leveM: 23 530 131. 55 viSaya-sUcI 532 kAlama 1 paMkti 18 7 12 4 20 26 azuddha 557 559 569 572 573 577 578 596 597 605 607 TAiTila 3 pagrahake khela 150 dAsyAH syuH 48-11 1664 zuddha parigrahake kheta 102 adAsAH syuH 8-415 1164 -prakAzaka Page #3 -------------------------------------------------------------------------- Page #4 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dAnavIra rA0 ba0 seTha hIrAlAlajI, indaura Apane 150 jainetara saMsthAoM - - yUnivarsiTiyoM, kAlejoM, hAIskUloM aura lAibreriyoM ko varSa ke lie aura 100 jainamandiroM pustakAlayoko 6 mAhake lie 'anekAnta' apanI ora se bhijavAnekI udAratA dikhAI hai / Page #5 -------------------------------------------------------------------------- ________________ re RWANA samauruRJHAR 24 ITIMUR nIti-virodha-dhvaMsI loka-vyavahAra-vartakaH samyak / paramAgamasya bIjaM bhuvanaikagururjayatyanekAntaH // sampAdana-sthAna-vIrasevAmandira (samantabhadrAzrama), sarasAvA, ji. sahAranapura / varSa 3 prakAzana-sthAna-kanaoNTa sarkasa, po0 bo0 naM0 48, nya dehalI kiraNa 10 zrAvaNa-pUrNimA, vIranirvANa saM02466, vikrama saM0 1967 : devanandi-pUjyapAda-smaraNa . yo devanandi-prathamAbhidhAno buddha thA mahatyA sa jinendrabuddhiH / zrIpUjyapAdo'jani devatAbhiryatpUjitaM pAdayugaM yadIyaM // -zravaNavelgola zi0naM0 40 jinakA prathama nAma-gurudvArA diyA huA dIkSAnAma-'devanandI' thA, jo bAdako buddhikI prakarSatA ke kAraNa 'jinendrabuddhi' kahalAe , ve prAcAryazrI 'pUjyapAda' nAmase isaliye prasiddha hue haiM ki unake caraNoMkI devatAoM ne Akara pUjA kI thii| zrA pUjya pAdoddhatadharmarAjyastataH surAdhIzvarapUjyapAdaH / yadIyavaiduSyaguNAnidAnI vadanti zAstrANi taduddhRtAni // dhRtavizvabuddhirayamatra yogibhiH kRtakRtyabhAvamavibhraduccakaiH / jinavadvabhUva yadanaGga cApahRta sa jinendrabuddhiriti sAdhuvarNitaH / / - zravaNabelgola zi0 le0naM0 108 zrI pajyapAdane dharmarAjyakA uddhAra kiyA thA-lokameM dharmakI punaH pratiSThA kI thI-isIse Apa devatAaoMke adhipati-dvArA pUje gaye aura 'pUjyapAda' kahalAye / aApake vidyAviziSTa guNoMko zrAja bhI Apake dvArA uddhAra pAye hue-race hue-zAstra batalA rahe haiM-unakA khalA gAna kara rahe haiN| Apa jinendrakI taraha vizvabuddhi ke dhAraka samasta zAstraviSayoM ke pAraMgata the aura kAmadevako jItane vAle the, isIse ApameM U~ce darjeke kRtakRtyabhAvako dhAraNa karane vAle yogiyoMne aApako ThIka hI 'jinendrabuddhi' kahA hai|.. zrIpUjyapAdamunirapratimauSadharddhi jarjIyAdvidehajinadarzanapUtagAtraH / yatpAdadhItajala-saMspazaprabhAvAt kAlAyasaM kila tadA kanakIcakAra / / --zra0zi0 naM0 108 jo advitIya auSadha-Rddhi ke dhAraka the, videha-sthita jinendra bhagavAna ke darzanase jinakA gAtra pavitra Page #6 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anekAnta [zrAvaNa, vIra nirvANa saM02466 ho gayA thA aura jinake caraNa dhoe jalake sparza se eka samaya lohA bhI sonA bana gayA thA, ve zrIpajya muni jayavanta hoM - apane guNoMse loka hradayoMkI vazIbhUta kareM 1. kavInAM tIrtha kRkaH kit| tatra varNyate / viduSAM vAGmaladhvaMsi tIrthe yasya vacomayam // --mAdapura jinakA vAGmaya - zabdazAstrarUpI vyAkaraNa - tIrtha vidvAnoMke vacanamalako naSTa karane vAlA hai, devanandI kaviyoMke -- nUtana saMdarbha racane vAloMke - - tIrthaMkara haiM, unake viSaya meM aura adhika kyA kahA jAya !cintyamahimA devaH so'bhivandyo hitaiSiNA / pArzvanAthaca rite, vAdirAjaH zabdAca yena siddhayanti sAdhutvaM pratilambhitAH // jinake dvArA -- jinake vyAkaraNazAstrako lekara --zabda bhale prakAra siddha hote haiM, ve devanandI zra mahimAyukta deva haiM aura apanA hita cAhane vAloMke dvArA sadA vandanA kiye jAne ke yogya haiN| pUjyapAdaH sadA pUjyapAdaH pUjyaH punAtu mAm / vyAkaraNArNavo yena tIrNo vistIrNa sadguNaH // - pANDavapurANe, zubhacandraH jo pUjyoMke dvArA bhI sadA pUjyapAda haiM, vyAkaraNa-samudrako tira gaye haiM aura vistRta sadguNoM ke bhAva haiM, ve zrI pUjyapAda AcArya mujhe sadA pavitra karo -- nitya hI hRdayameM sthita hokara pApoMse merI rakSA kro| spA kurvanti yadvAcaH kAya vAk-cittasaMbhavam / kalaMkamaMginAM so'yaM devanandI namasyate // - jJAnArNave, zrIzubhacandraH * jinake vacana prANiyoM ke kAya, vAkya aura manaH sambaMdhI doSoMko dUra kara dete haiM-- arthAt jinake vaidyaka zAstra ke samyaka prayogase zarIrake, vyAkaraNazAstrase vacana ke aura samAdhizAstra se manake vikAra hai -- una zrIdevanandI zrAcAryako namaskAra hai / dUra hI ja 118 nyAsaM jainendra saMjJaM sakalabudhanutaM pariNanIyasya bhUyo - nyAsaM zabdAvatAraM manujatatihitaM vaidyazAstraM ca kRtvA / yastatvArthasya TIkAM vyaracayadiha bhAtyasau pUjyapAda svAmI bhUpAlavandyaH svaparahitavacaH pUrNa igbodhavRttaH // - nagaratAlluka zi0 lekha0naM0 46 jinhoMne sakala budhajanoMse stuta 'jainendra' nAmakA nyAsa (vyAkaraNa) banAyA, punaH pANinIya vyAkaraNa para 'zabdAvatAra' nAmakA nyAsa likhA tathA manuja-samAja ke liye ditarUpa vaidyaka zAstra kI racanA kI aura ina ke bAda tatvArtha sUtra TIkA ( sarvArthasiddhi ) kA nirmANa kiyA, ve rAjAoMse vandanIya athavA durvinIta rAjAse pUjitata--svapara hitakArI vacanoM (granthoM) ke praNetA aura darzana * jJAna cAritra se paripUrNa zrIpUjyapAda svAnA ( apane guNoMse ) khUba hI prakAzamAna haiM / jainendraM nijazabdabhAgamatulaM sarvArthaddhiH parA siddhAnte nipuNatvamudgha kavitAM jainAbhiSekaH svakaH / chandaH sUkSmadhiyaM samAdhizatakaM svAsthyaM yadIyaM vidA mAkhyAtIsa pUjyapAdamunipaH pUjyo munInAM gaNai // - zravaNabelagola zi0 lekha naM0 40 jinakA 'jainendra' (vyAkaraNa) zabdazAstra meM apane zratulita bhAgako 'savArthasiddhi' ( tattvAryaTIkA ) siddhAntameM parama nipuNatAko, 'jainAbhiSeka' U~ce darjekI kavitAko, chandaHzAstra buddhi kI sUkSmatA ( racanAcAturya ) ko aura 'samAdhizataka' jinakI svAtmasthiti ( sthitaprajJatA ) ko saMsAra meM vidvAnoM para prakaTa karatA hai ve 'pa munIndra muniyoMke gaNoMse pUjanIya haiN| Page #7 -------------------------------------------------------------------------- ________________ hama aura hamArA hamArA yaha sArA saMsAra [ lekhaka -- bA0 sUrajabhAna vakIla ] utthAnikA koI koI puruSa bhAgyako hI saba kucha mAnakara, usake dvArA hI saba kucha honA sthira karake usake viruddha kucha bhI na ho sakanekA siddhAnta sthira kara lete haiM aura hauMsalA, himmata, koziza aura puruSArtha saba hI ko vyartha samajha baiThate haiN| jisa deza yA jAtimeM aisI lahara cala jAtI hai vaha naSTa ho jAte haiM aura gulAma bana jAte haiM / ataH isa lekha ke dvArA isa bAtake samajhAne kI koziza kI gaI hai ki bhAgya kyA hai vaha kisa prakAra banatA hai, usakI zakti kitanI hai aura usakA kArya kyA hai; saMsArake jIvoM aura ajIva padArthoMke sAtha pratyeka jIvakA saMyoga kisa prakAra hotA hai aura usa saMyogakA kyA asara usa jIva para par3atA hai; vaha saMyoga kisa prakAra milAyA jA sakatA hai, kisa prakAra rokA jA sakatA hai aura kisa prakAra usase lAbha uThAne "yA usakI hAniyoMse bacane kI koziza kI jA sakatI hai kisa prakAra Age ke liye apanA bhAgya uttama banAyA jA sakatA hai aura kisa prakAra bane hue khoTe bhAgyako sudhArA jA sakatA hai / AzA hai pAThaka isa lekhako zrAdyopAnta par3hakara hI isa para apanI mati sthira kareMge aura yadi unheM yaha kathana lAbhadAyaka tathA sabake liye hitakArI aura jarUrI pratIta ho to hara taraha se isake pracArakA yatna kareMge isako saba taka pahu~cAnekI pUrI koziza kreNge| dhAkasmika ghaTanAyeM hamArA yaha sArA saMsAra anantAnanta prakAra ke jIvoM zraura anantAnanta prakArake ajIva padArthoMse bharA par3A hai / saba hI jIva aura ajIva apane 2 svabhAva aura zakti ke anusAra kriyA karate rahate haiM, jisakA asara unake Asa pAsakI cIz2oM para par3akara unameM bhI taraha tarahakA laMTana - palaTana hotA rahatA hai| sUraja nikalatA hai aura chipatA hai, pRthvI para usakI dhUpake par3ane se pAnIkI bhApa banakara havA meM mila jAtI haiM, koI vastu sUkhatI hai koI sar3atI hai / havA ke calane se sUkhe patte, ghAsa phUMsa aura dhUla-miTTI ur3akara kahIMse kahIM jA par3atI haiN| pAnI bhI bahatA huA apane sAtha bahuta cIjoMko bahA le jAtA hai aura galA sar3A detA hai / zrAga bhI kisI vastu ko jalAtI hai, kisIko pighalAtI hai, kisI ko pakAtI hai aura kisIko narma yA kar3I banA detI hai| saMsArake ina ajIva padArthoM meM na to jJAna hai aura na koI icchA yA irAdA, na sukha dukha mahasUsa karanekI zakti hI hai; taba inameM na to koI karmabaMdhana hI hotA hai aura na inakA koI bhAgya hI banatA hai / isa kAraNa dUsare padArthoMkI kriyAzroMse inameM jo zralaTana palaTana ho jAtA hai, vaha Akasmika yA ittaphAkiyA hI kahA jAtA hai / jaisAki kucha IMTa bAz2Arase lAkara unameM se kuchase to roTI banAnekA cUlhA banA liyA, kuchase pUjAkI vedI aura kucha se TaTTI phiranekA pAkhAnA / isa Page #8 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 260 bhanekAnta [zrAvaNa, vIra nirvANa saM02463 hI prakAra bAz2Arase kucha kapar3A lAkara kuchakI TopI, hai, parantu usa becAreko to isakA kucha bhI dhyAna nahIM kucha kI laMgoTI aura kuchakA jatA sApha karanekA hai ki kyA ho rahA hai| ise hI taraha eka AdamI gAr3I jhAr3ana banA lise prakAra ke sababheda z2akarata yA meM baiThI rahI hai, gaur3Ake calanese behada mardA ur3atA avasarake anusAra Akasmika yA ittaphAkisA hI hote, jA rahA hai, jisase usako bhI bahuta dukha ho rahA hai rahA karate haiM / pahalese to unakA koI bhAgya banA huA aura usa rAste para calane vAle dUmaroMko bhii| gAr3Ike hotA hI nahIM, jisake anusAra yaha saba ghaTanAyeM hotI hoN| pahiyoMkI ragar3ha aura beloke pairoM kI TApoMse rAste par3e __bejAna somA ziyA mara jaisA ki hue aneka choTe choTe . mI kucale jA rahe haiN| ajIba padArthoM para hotA hai vaisA hI jIvoM para bhI hotA jinake kucalanekA imadA gAr3I vAle ke mana meM bilkula hai / jeTha-ASAr3hake kar3Ake kI ghUpa meM choTe choTe kIr3e bhI nahIM hai, taba yaha saba akasmAt hI to horahA hai / mara jAte haiM, tAlAbakA pAnI sUkha jAtA hai, jisase . saba kucha bhAgyase hI hotA rahanA usakI saba machaliyA~ aura anya bhI jIva mara jAte haiN| barasAtakI pUrvI havA calanese phaloM aura phaloMmeM kIr3e asaMbhava hai par3a jAte haiM, pAnIke barasanese aneka prakArake kIr3e yadi yaha kahA jAya ki yaha saba kucha acAnaka paidA ho jAte hai aura lAkhoM karor3oM mara bhI jAte haiM; nahIM huA kintu una jIvoMke bhAgya se hI huA to sAtha parantu jeTha bhASADhameM kar3I dhUpakA par3anA, barasAtameM hI isake yaha bhI mAnanA par3egA ki ina jIvoMke bhAgya pUrvI havAkA calanA aura pAnIkA barasanA, yaha saba to hI gADIko khIca kara yahA~ lAye / parantu gAr3I vAle una vastuoMke apane svabhAvase hI hotA rahatA hai, kisI para aura gAr3Ike bailoM para sar3aka ke ina jIvoMke bhAgya jIvake bhAgyase nahIM hotA / isa vAste unase jIvoM para kI jabaradastI kyoM calI ? isakA koI bhI sahI javAba jo asara par3atA hai vaha to akasmAt hI hotA hai| na bana par3anese akasmAt hI inakA kucalA jAnA ____ havA, pAnI, agni Adi ajIba padArthoM meM to jJAna mAnanA par3atA hai / kasAIne gAyako mArakara usakA nahIM, icchA nahIM, irAdA nahIM, isa kAraNa unakI to mAMsa beca, apane bAla baccoMkA peTa pAlA, to kyA saba kriyAyeM unake svabhAvase hI hotI haiM, kintu jIvoM gAyake khoTe bhAgyane hI kasAIke hAthoM gAyake gale para kI jo kriyAyeM icchA aura irAdese hotI haiM unase bhI churA calAyA / DAkUne sAhUkArake ghara DAkA DAla kara dUsarI vastuoM para aise asara par3a jAte haiM, aise alaTana- usako aura usake saba ghara vAloMko mArakara saba mAla palaTana ho jAte haiM jinakI na unako icchA hI hotI hai lUTa liyA, to kyA sAhUkArakA bhAgya hI DAkUko baiMca aura na irAdA hii| jaise ki jaMgalakA eka hiraNa kara lAyA aura yaha kRtya karAyA ? taba to na to zikArIse apanI jAna bacAneke vAste aMdhAdhuMdha daur3A kasAIne hI kucha pApa kiyA aura na DAkUne ho koI jA rahA hai, parantu jahA~ jahA~ usakA paira par3atA jAtA aparAdha kiyA; balki ulTA gAyake bhAgyane hI kasAI hai vahA~ ke paudhe ghAsa pAta aura miTTI saba cUra cUra hote ko gAyake mAraneke vAste majabUra kiyA aura sAhUkAra cale jA rahe haiM, choTe choTe jIva bhI saba kucale jArahe kA bhAgya hI becAre DAkUko khIMcakara lAyA / yadi Page #9 -------------------------------------------------------------------------- ________________ varSa 3, kiraNa 10] hama aura hamArA yaha sArA saMsAra aisA hI mAnA jAye taba to koI bhI kisI pApakA karane per3a bhI bahuta hI suhAvane lagane lage; taba mere bhAgyane vAlA, athavA aparAdhI nahIM ThaharatA hai / taba to rAjya hI to ye saba per3a vahA~ ugAkara khar3e kara rakhe the| eka kA sArA prabandha, adAlata aura pulisa', dharmazAstra aura per3a TuMDa muMDa sUkhA khar3A thA, vaha mujhe acchA nahIM upadeza saba hI vyartha ho jAte haiM aura bilkula hI a~dhA- lagA; taba merA koI khoTA bhAgya z2arUra thA, jisane dhuMdhI phaila jAtI hai| _yaha sUkhA per3a khar3A kara rakhA thA / phira jahA~ meM TaTThI yadi koI yaha kahane lage ki sukha yA dukha, jo baiThA vahA~ haz2AroM DA~sa macchara mujhe dikka karane lage, kucha bhI mujhako hotA hai, vaha saba mere hI apane kiye unako bhI merA khoTA bhAgya hI khIMcakara lAyA thA / karmokA phala yA mere apane bhAgyakA hI karAyA hotA lauTate samaya rAstemeM aneka strI puruSa Ate jAte dIkha hai, akasmAt kucha nahIM hotA / to yaha bhI kahanA hogA par3e, jinase mana-baha lAva hotA rahA; taba ve bhI mere ki umra bhara maiMne jo kucha dekhA, sUMghA, cakhA, chuA bhAgyake hI z2orase vahA~ zrA jA rahe the| phira AbAdImeM yA sunA, usase thor3A yA bahuta dukha-sukha mujhako aAkara to dora-DaMgaroM, strI puruSoM aura bUr3he baccoMkI z2arUra hI hotA rahA hai / isa vAste ve saba vastue~ mere bahutasI cahala pahala dekhanemeM AI; taba yaha saba dRzya hI bhAgyase saMsArameM paidA hotI rahI haiM / Aja subaha hI bhI mere bhAgyane hI to mere dekhane ke vAste juTA rakhe the| jisa moTarakI gar3agar3AhaTane mujhe jagA diyA vaha mere eka kuttA bhauMka bhauMka kara mujhe DarAne lagA aura merA bhAgyase hI calakara usa samaya yahA~ zrAI / usa samaya pIchA bhI karane lagA jisako maiMne lAThIse bhagAyA, maiM jAga to gayA parantu mujhe saMdeha rahA ki subaha ho usako bhI mere khoTe bhAgyane hI mere pIche lagAyA thaa| gaI yA nahIM / kucha dera pIche hI relakI sITI sunAI isake bAda sUraja nikalA to mere bhAgyase dhUpa phailI to dI vaha sadA 6 baje aAtI hai, isaliye usase mujhe mere bhAgyase, phira dina bhara jo merI A~khoMne dekhA aura subaha honekA yakIna hogayA / taba merA bhAgya hI merA kAnoMne sunA, saMsArake manuSyoM aura pazu pakSiyoMkI ve saMdeha dUra karane ke liye relako khIMcakara lAyA / usa saba kriyAyeM bhI mere hI bhAgyase huI; aura kevala usa samaya ThaMDI havA bar3A bhAnanda de rahI thI taba vaha bhI hI dina kyA kintu umra bhara jo kucha maiMne dekhA yA mere bhAgyakI hI calAI cala rahI thii| maiM uThakara jaMgala sunA, vaha saba mere hI bhAgyase hotA rahA, meMha barasA ko cala diyA, rAste meM logoMke gharoMse bolane cAlanekI to mere bhAgyase, bAdala garjA to mere bhAgyase, bijalI zrAvAz2a A rahI thii| jisase merA dila bahalatA thA, camakI to mere bhAgyase, parvA-pachavA havA calI to mere taba unako bhI mere bhAgyane hI jagAkara bolacAla karA bhAgyase, rAtako anantAnanta tAre nikale to mere bhAgya rakhI thii| rAste meM per3oM para pakSI taraha tarahakI boliyA~ se| bola rahe the, jo bahuta pyArI lagatI thIM, to unako bhI parasoM rAtako sote sote ekadama ronekI AvAz2a mere bhAgyane hI yaha boliyA~ bolaneke vAste kahIM kahIMse AI jisase maiM jAga gayA, mAlUma huA ki koI mara lAkara vahA~ ikaTThA kiyA thaa| ___ gayA hai, maiM bar3e maz2ekI nIMda so rahA thA, isa rone ke kucha rozanI ho jAne para rAsteke donoM tarafake zorase merI nIMda TUTa gaI, taba yaha bhI mAnanA par3egA Page #10 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 562 anekAnta [ zrAvaNa, vIra nirvANa saM0 2466 taraha2 kI kathA kahAnI jo par3hane meM nAI, ve saba ghaTanAyeM mere bhAgyane hI to purAne z2amAneMme karAI hoMgI, jisase ve pustakoM meM likhI jAveM aura mere par3hane meM AveM / aba bhI jo jo mAmale duniyA~ meM hote haiM aura samAcAra patroM meM chapakara mere par3hane meM Ate haiM yA logabAgoMse sunane meM Ate haiM ve saba mAmale merA bhAgya hI to duniyA~ bharameM karAtA rahatA hai, jisase ve chapakara mere par3hane meM AveM yA logoMkI z2abAnI sune jAveM / jo 1 ki mere khoTe bhAgya se hI par3ausIkI mauta huI, jisase ronekA zora uThA aura merI nIMda ttuuttii| maiM phira so gayA aura phira eka bhArI zorake sababa jAganA par3A; mAlUma huA ki kisIke yahA~ corI hogaI taba yaha corI bhI to mere hI bhAgyane karAI jisase zora uTha kara mujhe jAganA par3A / kaI ghAra maiM deza-videza ghUmane ke liye gayA hU~ / moTara yA relameM safara karate hue bhI musAphira mujhe milate rahe haiM, unako merA bhAgya hI kahIM kahIMse khIMca lAkara safara meM mujhe milAtA rahA koI utaratA hai, koI car3hatA hai, koI uThatA hai, koI baiThatA hai, koI sotA hai koI jAgatA hai, koI ha~satA hai, koI rotA hai, koI lar3atA hai koI jhagar3atA hai, yaha saba kartavya bhI merA bhAgya hI unase mere dikhAne ke vAste karAtA rahA hai| relameM baiThe hue pahAr3a jaMgala nadI-nAle, bAg2a bagIce, kheta aura makAna, unameM kAma karate hue strI-puruSa, bacce-bUr3he, Dhora-DaMgara, jaMgaloMmeM phirate hue taraha tarahake jaMgalI jAnavara aura ur3ate hue pakSI aura bhI jo jo dRzya dekhane meM zrAye, ve saba mere hI bhAgyane mereM dekhane ke vAste pahale se juTA rakhe the / phira jina jina nagaroMmeM maiM ghUmatA phirA hU~, vahA~ke mahala, makAna aura dukAna, zraura bhI jo jo manamanabhAvanI vastu vahA~ dekhane meM zrAI, ve saba mere bhAgya nehI to vahA~ mere dikhAne ke vAste pahale hI banA rakhI thiiN| g2araz2a kahA~ taka kahU~, umra bhara jo kucha merI khoMne dekhA yA kAnoM ne sunA, vaha saba mere dikhAne yA sunAne ke vAste mere bhAgyane hI kiyA aura saMsAra ke jIvoM aura jIva padArthoMse karAyA / saca to yaha hai ki bIte hue z2amAne kI jo jo bAteM pustakoM meM par3hane meM I rAja palaTe, lar3AiyA~ huI, rAmakA banavAsa, sItA kA haraNa, rAvaNa se yuddha, mahAbhAratakI lar3AI aura bhI isa prakAra yadi koI puruSa duniyAM bharakA sArA kAma apane hI bhAgyase hotA rahanA ThaharAne lage, yahA~ taka ki lAkhoM karor3oM varSa pahale bhI duniyAkA jo vRtAnta pustakoM meM par3hane meM AtA hai, usako bhI apane hI bhAgyase huA batAne lage, to kyA usakI yaha bAta mAnane lAyaka ho sakatI hai, yA eka mAtra pAg2ala kI barar3a ThaharatI hai / isa taraha to hara eka zakhsa saMsArakI samasta racanAoM aura ghaTanAoM ke sAtha apane bhAgyakA sambandha jor3a sakatA hai aura una sabakA apane bhAgyase hI honA batalA sakatA hai; taba kisI bhI ekake bhAgyase una sabake hone kA koI niyama nahIM bana sakatA aura na jIva jIva padArthoM kA koI svataMtra astitva yA vyaktitva hI raha sakatA hai / Akasmika saMyoga kaise mila jAte haiN| kahAvata prasiddha hai ki eka bailagAr3I calI jA rahI thI / dhUpakI garmIse bacane ke vAste eka kuttA bhI usa gAr3Ike nIce 2 calane lagA / calate 2 vaha yaha bhUla gayA ki gAr3I apanI tAkata se cala rahI hai. aura maiM apanI tAqatase, na gAr3I merI tAkkatase cala rahI hai zraura na maiM gAr3IkI tAkatase, kintu gAr3Ike Page #11 -------------------------------------------------------------------------- ________________ varSa 3, kiraNa 10] hama aura hamArA yaha sArA saMsAra nIce nIce calane se merA usakA saMyoga z2arUra ho gayA hai / yaha saba bAteM bhUlakara ghamaMDake mAre usake dimAg2a meM yahI samA gayA ki yaha gAr3I bhI mere hI sahAre cala rahI hai / isa hI prakAra saMsAra meM zranantAnanta jIva aura ajIva saba apanI 2 zakti aura svabhAva ke anusAra hI kArya karate haiM parantu eka hI saMsAra meM unake saba kArya hote rahane se eka dUsare se unako muThabher3a hote rahanA yA saMyoga milanA lAz2imI aura z2arUrI hI hai / parantu isa taraha yaha samajha baiThanA ki una sabake ve kArya mere bhAgya se hI ho rahe haiM, bar3I bhArI bhUla hai / bAz2Ara meM taraha tarahake aise khilaune milate haiM jo cAcI dekhese saMraha tarahake khela karane lagate haiM / koI daur3atA hai, koI uchalatA hai, koI kUdatA hai, koI ghUmatA hai, koI nAcatA hai, koI kalAbAz2I karatA hai / agara ina sabako cAbI dekara ekadama eka kamare meM chor3a diyA jAve to ve saba apanA apanA kAma karate huye eka dUsarese TakarA jAyeMge / jisase koI uthala jAyegA, koI kArya karanese ruka jAyegA, koI ulaTA pulaTA kAma karane laga jAyegA, kisIkI kUka nikala jAyegI lekina yaha saba khilaune to apanI 2 zakti aura svabhAva ke anusAra hI kAma kara rahe the / eka dUsare se to inakA koI bhI saMbaMdha nahIM thA / kevala eka hI kamare meM kAma karate rahane se, Apasa meM unakI muThabher3a hogaI aura unakA khela bakhela hokara aisI uthalaputhala ho gaI jo unake svabhAva ke bilkula hI viruddha thI. isa hI prakAra saMsArake saba hI jIva ajIva apanI 2 zakti aura svabhAva ke anusAra isa duniyA meM kAma karate haiM, jinakI Apasa meM muThabher3a hojAnA aura usa muThabher3akI vajahase hI unameM uthala-puthala aura khelabakhela hote rahanA bhI lAjimI aura jarUrI hI hai / * 563 aisI hI saba ghaTanAyeM Akasmika yA ittafAkiyA kahalAtI haiN| jo kisIke bhAgyakI karAI nahIM hotI haiM / pAnIse bhare tAlAba meM DhelA mAranese eka gola cakkarasA hojAtA hai aura vaha cakkara apane Asa pAsa ke pAnIko Takkara dekara dUsarA bar3A cakkara banA detA hai / isI taraha aura bhI bar3e bar3e cakkara banate banate kinAre taka pahu~ca jAte haiN| yadi isa hI bIca meM koI dUsarA DhelA bhI pheMka diyA jAya to usake bhI cakkara banane lageMge aura pahale cakkarase TakarAkara una pahale cakkaroM ko bhI tor3ane phaur3ane lageMge aura khuda bhI TUTane phUTa lgeNge| isa hI prakAra yadi saiMkar3oM Dhele eka dama usa tAlAba meM phaiMke jAyeM to ve alaga alaga saiMkar3oM cakkara banAkara eka dUsareMse TakarAveMge aura saba cakkara TUTa phUTa kara pAnI meM tahalakAsA macane laga jAvegA / yahI hAla saMsAra ke anantAnanta jIvoM aura jIvoM kI kriyAoMkA hai, jinake saba kAma isa ekahI saMsArameM hote rahane ke kAraNa Apasa meM TakarAte haiM aura gar3abar3a paidA hotI hai / yaha saba muThabher3a yA saMyoga zrAkasmika yA. ittafAkiyAM hI hotA hai, kisIke bhAgyakA bA~dhA huA nahIM hotA hai / taba hI to saba hI jIva hAnikAraka saMyogoM se bacane kI aura lAbhadAyaka saMyogoMko milAnekI koziza karate rahate haiM, yaha hI saba jIvoMkA jIvana hai, isa hI meM unakA sArA jIvana vyatIta hotA rahatA hai, isIko himmata yA puruSArtha kahate haiM, yahI eka mAtra jIva aura ajIva meM bheda hai / jIva padArthoM meM na himmata... hai na irAdA, jo kucha hotA hai vaha unake svabhAvase hI hotA rahatA hai / parantu jIvoMmeM himmata bhI hai aura irAdA bhI hai| isa hI kAraNa ve bhAgya honahAra vA prakRtike bharose nahIM baiThate haiM / jaMgalake jIva bhI khAnA : pAnIke liye DhUMDha bhAla karate haiM, idhara udhara phirate haiM, ; Page #12 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 564 10. anekAnta ... [zrAvaNa, vIra nirvANa saM02466 dhUpa aura bArizasa bacanekI koziza karate haiM aura mAre kara ITa patthara ke samAna nirjIva bana jAtI hai / jAnekA bhaya hone para daur3a-bhAga kara yA lar3a bhir3akara bhAgya kyA hai aura vaha kisa taraha apane bacAvakA bhI upAya karate haiM / manuSya to bilkula hI udyama aura puruSArthakA putalA hai, isa hI kAraNa banatA bigar3atA hai / anya jIvoMse U~cA samajhA jAtA hai / vaha pazu-pakSiyoM yaha hama hargiz2a nahIM kahate ki abase pahalA koI ke samAna apanA khAnA-pInA DhaDhatA nahIM phiratA hai, janma hI nahIM hai yA jIvoMke pahale koI karma hI nahIM haiM, kudaratase Apa hI zrApa jo paidA ho jAya usa hI ko jinakA phala isa janmameM na ho rahA ho yA jIvoMkA kAfI nahIM samajhatA hai; kintu svayaM sahasroM prakArakI koI bhAgya hI nahIM hai / yaha saba kucha hai; kintu khAnekI vastue~ paidA karatA hai, aneka prakArake saMyoga jitanA unakA phala hai, jitanI unakI zakti hai, utanI milAkara aura pakA kara unako susvAdu aura apanI hI mAnate haiM, unako sarva zaktimAna nahIM mAnate, na prakRti ke anukUla banAtA hai, kyA khAnA lAbhadAyaka hai yaha mAnate haiM ki saba kucha una hI ke dvArA hotA hai| aura kyA hAnikAraka, kyA vastu kisa avasthA meM khAnI jIvake karma kyA haiM, unakA baMdhana jIvake sAtha kisa cAhiye aura kyA nahIM, ina saba bAtoMkI jA~ca par3atAla prakAra hotA hai, una karmoMkI zakti kyA hai aura unakA karatA hai, dhUpa havA aura pAnIse bacane ke vAste kapar3e kAma kyA hai aura bhAgya kyA hai, kisa taraha banatA hai / banAtA hai, makAna cinatA hai, Aga jalAtA hai, paMkhA ina saba bAtoMkI jAMca karanese hI kAma calatA hai, taba hilAtA hai, rAtako rozanI karatA hai, pAnIke liye hI kucha puruSArtha kiyA jA sakatA hai aura puruSa banA kuzrA khodatA hai yA nala lagAtA hai, dharatI khodakara jA sakatA hai / haz2AroM vastu nikAla lAtA hai aura unako apane kAma aAjakalakI sAyaMsane yaha bAta to bhale prakAra kI banAtA hai, aneka pazu-pakSiyoMko pAlakara unase bhI siddha kara dI hai ki saMsArameM jIva yA ajIva rUpa jo bhI apanA kArya siddha karatA hai, aura isa taraha aneka padArtha haiM unake upAdAnakA kabhI nAza nahIM hotA hai prakArake udyama karate rahane meM hI sArA jIvana bitAtA aura na navIna upAdAna paidA hI hotA hai, kintu unakI hai / jitanA jitanA yaha isa viSayameM unnati karatA hai paryAya, avasthA rUpa avazya badalatA rahatA hai / lakar3I jitanA jitanA yaha saMsArakI vastuoM para kAbU pAtA jala kara rAkha, koyalA yA dhuMA~ bana jAtI hai, usameM jAtA hai utanA utanA hI bar3A ginA jAtA hai / jo se nAza eka paramANukA bhI nahIM hotA hai / pAnI garmI bhAgya yA homahArake bharose baiThA rahatA hai vaha dukha pAkara bhApa bana jAtA hai aura sardI pAnese jamakara barpha uThAtA hai jisa deza yA jisa jAtimeM yaha havA cala bana jAtA hai / eka hI khetameM taraha taraha ke phaloM-phaloM, jAtI hai jo bhAgyako sarvazaktimAna mAnakara saba kucha tarakAriyoM aura anAjoMke per3a-paude aura beleM lagI usa hI ke dvArA honA mAna baiThate haiM vaha deza yA jAti huI haiM, jaMgalI jhAr3iyA~ aura ghAsa phUsa bhI taraha 2 ke manaSyatvase girakara pazu samAna ho jAtI hai dUsaroMkI uge hue haiN| yaha saba eka hI prakArakI miTThI-pAnIse gulama banakara khUTese bA~dhI jAtI hai yA jIvamahIna ho paravariza pA rahe haiM aura bar3ha rahe haiM / usa hI miTTI Page #13 -------------------------------------------------------------------------- ________________ varSa 3, kiraNa 10] hama aura hamArA yaha sArA saMsAra pAnIse nImakA per3a bar3ha rahA hai aura usa hI se nIMbU palaTana hotA rahatA hai / nAraMgI aura zrAma-imalI kA / bhAvArtha yaha hai ki usa jIvoMkA zarIra to miTTI-pAnI Adi ajIva hI miTTI pAnIke paramANu nImake per3a ke andara jAkara padArthokA hI banA hotA hai, usake andara jo jIvAtmA nImake patte, phala aura phala bana jAte haiM. aura ve nAraMgI hotI hai, usa hI meM zAna aura rAga-dveSa, mAna-mAyA, ke per3a meM jAkara nAraMgIke phUla phala aura patte bana jAte lobha-krodha zrAdi bhar3aka, icchA, viSaya-vAsanA himmata haiM / phira ina sahasroM prakArakI banaspatiko gAya, bakarI, hauMsalA, irAdA aura sukha-dukhakA anubhava aAdika bhaiMsa, khAtI haiM to una jaisA alaga 2 prakArakA zarIra hotA hai / parantu yaha saba bAteM pratyeka jIvameM eka samAna banatA rahatA hai aura manuSya khAtA hai to manuSyakI deha nahIM hotI hai / kisIkA kaisA svabhAva hotA hai aura bana jAtI hai aura phira antameM yaha saba vanasati, pazu kisIkA kaisA; jaisAki koI gAya marakhanI hotI hai aura aura manuSya miTTImeM milakara miTTI hI ho jAte haiM, koI asIla / manuSya bhI janmase hI koI kisI svabhAva isa prakAra yaha zrAzcaryajanaka parivartana ajIba padArthoM kA hotA hai aura koI kisI svabhAvakA / isase yahI kA hotA rahatA hai| yaha cakkara sadAse calA AtA hai siddha hotA hai ki pahile janmameM jaisA dA~cA kisI aura sadA taka calatA rhegaa| jIvake svabhAvakA bana jAtA hai, vahI svabhAva vaha marane __hama yaha pahale hI kaha cuke haiM ki saMsArameM do para apane sAtha lAtA hai / prakAra ke padArtha haiM eka jIva aura dUsare ajIva / jIvoM jIva aura ajIva donoM hI padArthoM meM, kisI kAma kA zarIra bhI ajIva padArthoMkA hI banA hotA hai, isa ko karate rahane se, usa kAmako karate rahanekI Adata hI kAraNa jIva nikala jAne para mRtaka zarIra yahIM par3a jAtI hai / kumhAra cAkako DaMDese ghumAkara chor3a detA par3A rahatA hai / jaba saMsArakI koI vastu navIna paidA hai, taba bhI vaha cAka kucha dera taka ghUmatA hI rahatA hai / nahIM hotI hai aura na naSTa hI hotI hai kevala avasthA hI lar3ake DorA lapeTakara laTTa ko ghamAte haiM, parantu DorA badalatI rahatI hai, aisA sAyaMsane aTala rUpa siddha kara alaga ho jAne para bhI vaha laTTa bahuta dera taka ghUmA hI diyA hai taba jIvoMkI bAbata bhI yaha hI mAnanA par3atA karatA hai, pAnIko hilAne yA uMgalIse ghumA dene para hai ki ve bhI sadAse haiM aura sadA taka raheMge / bezaka vaha svayameva bhI hilatA yA ghUmatA rahatA hai / sAla bhara paryAyakA palaTanA unameM bhI z2arUra hotA rhegaa| jIvakI taka jo san saMvata hama likhate rahate haiM, nayA sAla bhI eka paryAya chUTane para koI dUsarI paryAya z2arUra ho lagane para bhI kucha dina taka vaha hI san saMvata likhA jAtI hai aura pahale bhI usakI koI paryAya z2arUra thI jAtA hai / bhA~ga tambAkU Adi nazekI cIz2a yA mirca, jisake chUTa jAne para usakI yaha vartamAna paryAya huI miThAI, khaTAI zrAdi khAte rahanese unakI Adata par3a hai / ajIva padArthokI taraha jIvoMkI bhI yaha alaTana jAtI hai / tAza, caupar3a, zataraMja zrAdi kheloMko barAbara palaTana sadAse hI hotA calA A rahA hai aura sadA taka khelate rahane se unakI aisI Adata par3a jAtI hai ki hotA rahegA / jIvoMkI jitanI jAtiyA~ saMsArameM haiM z2arUrI kAma chor3a kara bhI khelaneko hI jI cAhane lagatA jitane unake bheda haiM una hI meM unakA yaha alaTana hai| jina baccoMke sAtha jyAdA lAr3a hotA hai unakA Page #14 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anekAnta [zrAvaNa, vIra nirvANa saM02466 svabhAva aisA kharAba ho jAtA hai ki umrabhara sudharanA svabhAvoMkA putalA bana jAtA hai unahI apane svabhAvoMko muzkila ho jAtA hai / khoTI saMgata kA bhI bar3A asara sAtha lekara vaha maratA hai aura unahI ko sAtha lekara vaha hotA hai / jisa strI ko vezyA banakara kuzIla jIvana dUsarA janma letA hai / yahI usakA karmavaMdhana, svabhAvakA bitAnA par3atA hai, nirlajjatA aura mAyAcAra usakA DhA~cA yA bhAgya hai. jo vaha apane Antarika bhAvoM yA svabhAva ho jAtA hai / kasAI aura DAkU nirdaya ho jAte nIyatoMke anusAra sadA hI banatA rahatA hai / haiN| pulisa aura phaujake sipAhI bhI kaThora hRdaya bana Aja jo kapar3A hamane pahanA hai, vaha pA~ca cAra jAte haiM / jinakI jhaThI prazaMsA hotI rahatI hai usako dinake bAda mailA dikhAI dene lagatA hai / parantu kyA apane doSa bhI guNa hI dikhAI dene lagate haiM, nasIhatase vaha usI dina mailA huA hai jisa dina mailA dikhAI usako cir3a ho jAtI hai, yahA~ taka ki usake doSa detA hai. ? nahIM, mailA to vaha usa dina hI samayase honA batAne vAloM ko vaha apanA bairI samajhane laga jAtA hai| zurU ho gayA thA jabase usako pahanane lage the, parantu aisA hI aura bhI saba bAtoMkI bAbata samajha lenA zurU 2 meM usakA mailApana itanA kamatI thA ki dikhAI caahiye| nahIM detA thA, hote 2 jaba vaha mailApana bar3ha gayA, taba isa prakAra isa janmameM bane hue hamAre svabhAvase isa dakhAI bhI dene laga gayA / aise hI pratyeka samaya jaise 2 janma meM bhI hamako sukha dukha milatA hai aura agale bhAva jIvAtmAke hote haiM; burI yA bhalI jaisI nIyata janmameM bhI / marane para duniyAkI koI cIz2a, jIva yA usakI hotI rahatI hai, vaisA hI raMga usa jIvAtmA para ajIva, hamAre sAtha nahIM jAtI hai / isa janmake hamAre car3hatA rahatA hai / usakI Adata yA svabhAva banatA sukha-dukha ke saba sAmAna yahIM raha jAte haiM, apanI jAnameM rahatA hai| bhI jyAdA pyAre strI, putra, iSTamitra aura dhana-sampatti saba yahIM raha jAtI hai, yahAM taka ki hamArA zarIra bhI nApAkA apArasuvArA jA sakatA hai bhAgya kisa prakAra sudhArA jA sakatA hai jisase ki hamArA jIva bilkulahI ekameka ho rahA thA apane hI hAthoM DAlI ina AdatoM yA saMskAroM kA yahIM raha jAtA hai / isI kAraNa hamAre isa zarIra meM jo bilkula hI aisA hAla hotA hai jaisA ki nazA pIkara AdateM par3a gaI thIM, jinako hama apanI hI AdateM mAnA pAgala hue manuSyakA ho jAtA hai, vaha sarva prakArakI karate the, ve AdateM bhI zarIrake sAtha yahIM raha jAtI haiN| ulaTI-pulaTI. kriyA karatA hai, behUdA bakatA hai aura yahI nahIM balki jo jo yAdadAsta hamAre dimAg2ameM hAni lAbha kA khayAla bhUla jAtA hai / parantu cAhe ikaTThI hotI rahatI thIM, ve bhI dimAg2ake sAtha yahIM kitanA hI tez2a nazA kiyA ho to bhI kucha na kucha jJAna samApta ho jAtI haiM / parantu mAna mAyA, lobha-krodhAdika usameM bAkI-jarUra rahatA hai taba hI to koI bhArI khaupha taraMge jo hamArI antarAtmAmeM uThatI rahatI haiM, hamArI sAmane Ane para sArA nazA utara jAtA hai aura bhayabhIta antarAtmAmeM unakA saMskAra yA Adata par3akara, hamArI hokara apane bacAva kA upAya karane lagatA hai / kisI antarAtmAmeM unakA baMdhana hokara marane para bhI ve hamAre bar3e hAkima Adike sAmane A jAne para bhI nazA dUra sAtha jAtI haiM / yaha hamArA jIvAtmA jisa prakArake ho jAtA hai / aura hozakI bAteM karane laga jAtA hai| . Page #15 -------------------------------------------------------------------------- ________________ varSa 3, kiraNa 10 ] isa hI prakAra bahuta karma baMdhana meM phaMsA huA jIva bhI kucha na kucha doza jarUra rakhatA hai aura apaneko sudhAra sakatA hai / hama aura hamArA yaha sArA saMsAra bAhya kAraNa manuSya ke svabhAva para bar3A asara DAlate haiM, isa hI se usake soye hue saMskAra jAgate haiM / azlIla tasvIreM dekhakara, azlIla majamUna par3hakara, azlIla striyoMkI saMgatImeM baiThakara kAmavAsanA jAgRta ho jAtI hai / gussA dilAne vAlI bAteM sunakara krodha uThatA hai / zerakI AvAz2a sunakara hI bhaya hojAtA hai / bahAdurIkI bAteM sunakara svayaM apane mana meM bhI joza zrAne lagatA hai / sundara sundara vastuoM ko dekhakara jI lalacAne laga jAtA hai / isa kAraNa hamako apane bhAvoM ko ThIka rakhane ke vAste isa bAta kI bahuta jyAdA z2arUrata hai ki hama aise hI jIvoM aura ajIva padArthoMse saMyoga milAveM jisameM hamAre bhAva uttama raheM, bigar3ane na pAveM aura yadi kisI kAraNa se hama apaneko burI saMgati se nahIM bacA sakate haiM to usa samaya apane mana para aisA kar3A pahana rakheM ki hamArA mana udhara lagane hI na pAve / manuSyako hara vakta hI do z2abaradasta tAkatoMkA sAmanA karanA par3atA hai| ekato saMsAra bharake anantAnanta jIva aura ajIva jo apane 2 svabhAva ke anusAra kArya karate rahate haiM, eka hI saMsArameM hamArA aura ina sabakA kArya hote rahane se hamase unakI muThabher3akA hote rahanA jarUrI hI hai / unameM se kisI samaya kisIkA saMyoga hamako lAbhadAyaka hotA hai aura kisIkA hAnikAraka | isa vAste ekato hamako hara vakta hI isa koziza meM lage rahane kI z2arUrata hai ki saMsArake jIva aura ajIvoMke hAnikara saMyogoMse apaneko bacAte raheM aura lAbhadAyaka saMyogoMko milAte rheN| dUsare, burA yA 567 bhalA jo svabhAva hamane apanA banA liyA hai, jaisA kucha bhI apane kiye karmoMkA baMdhana hamane apane sAtha bA~dha liyA hai, usa svabhAva ke hI anusAra na nAcate raheM, kiMtu usako hI apane qAbU meM rakheM aura apane hI anusAra calAveM / bhAgyake hI bharose apaneko chor3a dene kA khoTA pariNAma jo loga yaha kahane lagate haiM ki hamAre bhAgyane jaisA hamArA svabhAva banA diyA hai usako hama badala nahIM sakate / hamako to apane bhAgya ke hI anusAra calanA hogA, isa hI prakAra saMsArake jina jIvoM aura jIva padArthoMse hamArA vAstA par3atA hai, jo kucha hAni lAbha honA hai, jo kucha bhAgya meM badA hai; vaha to hokara hI rahegA, usameM to bAla barAbara bhI pharaka nahIM A sakatA hai, aise loga bhAgya ke bharose hAtha para hAtha dharakara to nahIM baiThate haiM / unake svabhAvakA DhA~cA, unake zarIrakI prakRti, unakI indriyoM ke viSaya mAna-mAyA, lobha krodhAdika bhar3aka, rAga aura dveSa, unako cupacApa to nahIM baiThane detA hai isa kAraNa kAmato ve kucha na kucha karate hI rahate hai, kintu aise naziyA lekI taraha jo nazA pIkara apaneko samhAlane kI koziza nahIM karatA hai, balki naze kI taraMga ke muvAphika hI nAca nacAneke liye aneko DhIlA chor3a detA hai / aise bhAgyako hI saba kucha mAnane vAle bhI apane manakI taraMgoM ke anusAra nAca nAcate rahate haiM aura kahate rahate hai ki kyA kareM hamArA svabhAva hI aisA banA hai / isa prakAra yaha loga apanI khoTI 2 kAmanAoM, khoTI 2 viSaya vAsanAoM meM hI phase rahate haiN| krodha mAna-mAyA lobha Adi jo bhI joza uThe yA Page #16 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 268 anekAnta bhar3aka paidA ho usa hI ke anusAra karane laga jAte haiM, Age pIchekI kucha soca nahIM karate, natIjekA kucha bhI khayAla nahIM karate / bedhar3aka saba kucha pApa karate hue usakI saba z2immedArI daiva yA bhAgya ke hI sira dharate rahate haiM / apaneko to nirdoSa mAnate rahate haiM parantu dUsare loga choTese choTA bhI jo doSa karai usakA doSI una hI ko ThaharAte haiM / dUsaroMke doSoMkA jikra kara karake unakI burAI khUba karate haiM zraura banate rahate haiM / jisa prakAra nazekI taraMgameM nazebAja yA pAgala apane pAgalapana meM apaneko sArI duniyAkA rAjA samajha baiThatA hai, hAni-lAbha samajhAne vAleko mArane daur3atA hai, isa hI prakAra ye bhAgyako saba kucha mAnane vAle bhI apaneko sabase bar3A samajhane lagate haiM aura dUsaroMko apane se ghaTiyA mAnakara apanI bar3AI gAne aura dUsaroM ko ghaTiyA batAnemeM hI asIma Ananda mAnane laga jAte haiM / yaha hI eka mAtra unake jIvanakA AdhAra ho jAtA / isa kAraNa jisa prakAra nazebAz2a nazekI taraMgameM zrApasameM eka dUsare para hakUmata jatAte hue, Apasa meM khUba lar3ate haiM aura jUtamapaijAra hote haiM, isa hI prakAra ye bhAgya para hI nirbhara rahane vAle bhIzrApasameM eka dUsare para hakUmata jatAkara aura Apasa meM lar3a bhir3akara hI apanA jI khuzakara lete haiM / kintu jisa prakAra naziyAlA yA pAgala kisI hoza vAleko dekhakara avbalato gIdar3a bhabhakI dikhAtA hai, kintu hoza vAlekI tarapha se jarA bhI sakhtI hone para turanta hI usake zrAdhIna ho jAtA hai aura gulAma bana jAtA hai, isa hI prakAra bhAgya para nirbhara rahane vAle bhI bar3e bananekA dAvA kara karake ApasameM to khUba lar3ate haiM, kintu g2airakI zakala dekhate X [ zrAvaNa. vIra nirvANa saM0 2466 hI Darakara apanA khoTA bhAgya zrIyA samajhakara cupakese usake gulAma bana jAte haiN| - hamArA z2arUro kartavya hamako acchI taraha samajha lenA cAhiye aura buddhi lar3Akara jAMca lenA cAhiye ki hamAre saMbaMdha meM tIna zaktiyAM kAma kara rahI haiM, eka to hamAre pahale karma yA hamArI AtmA ke pahale bhAva, jinase aba taka burA bhalA hamArI zrAdateM yA svabhAva banatA rahA hai; jo marane para bhI hamAre sAtha jAtA hai aura karmabandhana yA hamAre svabhAvakA DhA~cA, yA bhAgya kahalAtA hai / dUsare hamArI zrAtmAkI asalI tAqata jo hamAre ina karmoM yA svabhAva yA bhAgya ke dvArA naSTa hone se baca rahI hai / tIsare saMsAra bharake saba hI jIva aura jIva jo apane 2 svabhAvake anusAra isa hI saMsAra meM kAma karate haiM, isa kAraNa unase hamArI muThabher3a honA lAz2amI aura jarUrI hI hai / isa kAraNa hamArA yaha kartavya hai ki hama apane usa zrAtmika jJAnake dvArA jo hamAre karmoMne naSTa nahIM kara diyA hai hama apane saMcita karmoM para yA svabhAvake DhA~ce vA bhAgya para bhI kAbU rakheM, usako apanI buddhi ke anusAra hI calAte raheM aura saMsAra ke jIva jIva padArthoMse to muThabher3a hotI rahatI hai yA ho sakatI hai una para bhI pUrI 2 dRSTi rakheM / unameM apane pratikUlako milAte rahane kI aura pratikUla se bacate rahane kI koziza karate raheM / yahI puruSArthaM hai jisakI manuSyako hara vakta jarUrata hai / isa z2arUrI puruSArtha ke binA to manuSya manuSya hI nahIM hai kintu, eka nirjIva ghAsakA tinakA hai jo beikhtiyAra nadImeM bahA calA jAtA hai / 1 Page #17 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kyA striyA~ saMsArakI kSudra racanAoMmeM se haiM ? [lekhikA-zrI lalitAkumArI jaina viduSI prabhAkara jayapura] MENatm~ ka bAra maiMne kisI pustakameM 'striyA~ hI apane taurase batalA denA cAhatI hU~ ki ve bahuta bar3I galatI .Apako ayogya samajhatI haiN| isa zIrpaka athavA para haiM / unako apane ye kAyara aura gande vicAra isase kucha milatA-julatA prabaMdha par3hA thA / usakA bilakula nikAla denA cAhie~ / sArAMza yahI thA ki sadiyoMkI dAsatAse striyoMkA strI Adi zakti hai / strI zaktike binA duniyAkA zrAtmabala aura svAbhimAna isa kadara kucala diyA koI bhI kAma saphala nahIM ho sakatA / strI sItA hai, gayA hai ki ava ve svayaM apane Apako tuccha, zudra strI pArvatI hai, strI durgA hai, strI lakSmI hai, strI sara aura ayogya samajhane lagI haiM / ve apane jIvanase svatI hai / saMsArakA haraeka kArya zaktise sampanna hotA ghRNA karatI haiM aura utthAnake mArgameM bar3hane ke lie hai aura vaha zakti strI hI kA svarUpa hai ! apane Apako asamartha samajhatI haiM / unake diloMmeM vizvameM jo sundara aura sukhakara hai vaha strI hI yaha andhavizvAsa, kUTa kUTa kara bharA huA hai ki strI- kA prakArAntara hai| jahAM puruSa jAti apane, vIratA, jAti tiraskAra aura apamAnake lie paidA huI hai| dhIratA, gambhIratA, kAThinya, zaurya zrAdi guNoMse sampanna usakA alaga apanA koI astitva nahIM hai / vaha saca- hai, vahAM strI-jAti apane sauMdarya, komalatA, lAvaNya, muca puruSoMke pairakI jatI hai aura isIlie strI. honA sevA vinamratA zrAdi guNoMse suzobhita hai / donoM apane yA to IzvarakA abhizApa hai yA propArjita pApoMkI apane viziSTa svarUpoM meM samAna haiN| koI kisIse kama yA kisI bar3I rAzikA pariNAma hai| jyAdA nahIM haiM / saMsArakI racanAmeM aura isakI hara eka hamAre samAjameM adhikA~za striyA~, azikSita aura sthitimeM strI aura puruSa kA hAtha bilkula barAbara hai / be par3hI haiM aura unake khayAlAta bhI aise hI bane hue samudrakI vizAlatA nadiyoMke bala para hai phUla kI saurabhaka haiM 1.hamAre aise hI vicAroMne aAja hamako padadalita banA AdhAra kalI hai / sUrya meM jyoti chipI hai / cAMdakI zobhA rakhA hai / jo mahilAe~ strI-paryAyako pApa kRtyoMkA candrikAse hai / meghakI zobhA bijalIse hai / UMce UMce phala, yA jaghanya aura kSudra samajhatI haiM unako maiM spaSTa pahAr3a coTIke binA khaNDahara sarIkhe haiM / zraddhA binA Page #18 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anekAnta [zrAvaNa, vIra nirvANa saM02466 jJAna bhAra svarUpa hai| cA~dako prakAzakA kAraNa mAnakara cA~danIko aMdhakAra jamIna aura AsamAna, kalama aura kAgaja, per3a kA svarUpa mAnatA hai aura sUryako prabhAkA avatAra aura zAkhA, udyAna aura vATikA, phUla aura pattI mAnakara usakI kiraNoMko jyotivihIna samajhatA hai / kahAM taka kaheM sRSTikA koI sthala aisA nahIM hai jahAM strI yaha to huI strI paryAya aura puruSa paryAyakI aura puruSa zaktiyAM samAna rUpase kAma na karatI hoN| samAnatAkI bAta / agara maiM spaSTa aura sApha kahU~ to aura saba jAne dIjiye aAtmAkA carama aura utkRSTa kisI kisI jagaha strI paryAyakI utkRSTatA aura lakSya karmoMkA nAza karanA hai vaha bhI mukti ke rUpameM Adarza ke zrAge puruSa paryAya bhI kucha nahIM hai aura usa strI hI ke viziSTa svarUpameM sthita hai| samaya puruSa paryAya strI paryAyake sAtha kabhI barAbarIkA __aisI avasthAmeM bhI agara mahilAe~ apanI jAti dAvA peza nahIM kara sktii| vaha Adarza hai 'mAtRtvakA ko pApa kRtyoMkA phala yA daivakA abhizApa samajhatI haiM zrAdarza' jo puruSa paryAyameM DhaMDhane para bhI nahIM mila to yaha unakI bhUla hai / agara strI paryAyameM paidA honA sakatA aura strI paryAya milane para hI prApta kiyA jA pApa kRtyoMkA phala aura abhizApa hai to puruSa paryAyameM sakatA hai / bar3e bar3e zrAcArya, RSi, muni, mahAtmAoM paidA honA kabhI puNya karmoM kA phala aura AzIrvAda nahIM ne mAtRtvake zrAdarzako mahAn batalAyA hai / yaha mAtRho sakatA;kyoMki donoM zaktiyoM eka hokara kAma karatI tvakA hI Adarza hai jisane tIrthaMkaroM jaise mahAn haiM aura donoM zaktiyA~ eka-dUsarI-zaktimeM dUdha aura AtmAoMko janma diyA, bar3e bar3e avatAroMko pRthvItala pAnIkI taraha milI huI haiM / ekakA burA honA dUsarI para paidA kiyA, bar3e bar3e RSi-muniyoM ke liye apanA kA burA honA hai aura ekakA acchA honA dUsarIkA sukha tyAga kiyA / paM0 kRSNakAnta mAlavIya likhate haiM-- acchA honA hai / mahAtmA jI likhate haiM--"agara striyA~ IzvarakI kSudra-halake harjekI racanAoMmeM se haiM to "strI kA sarva zreSTha rUpa mAtA hai aura saca mAno Apa jo unake garbhase paidA hue haiM avazya hI kSudra isase madhura, isase sukhakara zabda, isase sundararUpa haiM / " merA khayAla hai puruSa jAtikI zreSThatA, uttamatA sRSTi aura saMsAra meM koI dUsarA nhiiN| saMsArakA aura AdarzatA para merI bahinoMko pUrNa vizvAsa hai aura samasta tyAga, saMsArakA samasta prema, saMsArakI sarva unako strI paryAyakI hInatA aura anuttamatAse puruSa zreSTa sevA, saMsArakI sarva zreSTa udAratA eka mAtA jAtikA bhI anuttama honA kabhI yAMchita nahIM ho zabdameM chipI par3I hai|" sakegA / maiM unase prArthanA pUrvaka anurodha karU~gI ki puruSa-paryAyake prati unakA jaisA vizvAsa hai ve use eka ajJAta mahApuruSa likhate haiM aura bhI maz2abUta aura pakkA banAle parantu sAtha hI "he mAtA ! tuma svargakI devI ho, tuma mRtyu apanI jAtikA sammAna aura ijata karanA kabhI na lokameM manuSyoMkA kalyANa karaneke hetu mAtAke rUpameM bhUleM / varanA unakI yaha dhAraNA bAlU para bhIta khar3I avatIrNa huI ho / sava loga tumhAre ananta upakAroM karane ke barAbara usa manuSyakI dhAraNAke samAna hai jo ke RNI haiM / tumhAre RNAko kauna cukA sakatA hai ? Page #19 -------------------------------------------------------------------------- ________________ varSa 3, kiraNa 10 ] he mAtA ! bhagavAnase hamArI yahI yAcanA hai ki ve hameM aisI zakti deM ki jisase hama tumhArI sevAmeM apane isa jIvanako arpaNa kara sakeM aura bhaktike suke jalase tumhAre caraNoMkA cirakAla taka prakSAlana karate raheM / " kyA striyA~ saMsArakI sudra racanAoMmeM se haiM ? 'jananI jIvanase' eka saMskRta kavi likhate haiM -: "jananI paramArAdhyA jananI paramAgatiH / jananI devatA sAkSAt jananI paramoguruH // yA karttI parayAtrI ca jananI jIvanasya naH / namastasyai namastasyai namastasyai namonamaH // 'jananI jIvanase' mAtRtva ke Adarza kI prazaMsA meM graMtha bhare par3e haiM / sadiyAM calI jAyeM aura usakA varNana samApta nahIM ho / kyA koI aisA jJAnI, dhyAnI, mahAtmA, nArAyaNa, cakravartI, balabhadra, rAjasU ka amIra, garIba, bar3e se bar3A aura choTese choTA vyakti hai jo mAtAke upakArake bhAra se nadayA jA rahA ho aura kyA vaha usake kiye hue upakArakA badalA vApasa denekA saiMkar3o janmoMmeM bhI sAhasa kara sakatA hai ? aisI avasthA meM agara koI vyakti cAhe strI ho cAhe puruSa, zikSita ho yA prazikSita usa strIparyAyakonIca aura jaghanya samajhatA hai jisa meM mAtRtva jaisA sarvotkRSTa Adarza vidyamAna hai to yaha usakI kSudratA hai aura kRtaghnatA hai aura svayaM striyoM kA to yaha samajhanA bahuta hI apamAna, lajjA zraura kAyaratAkA viSaya hai / logoMkI isa dhAraNAne ki strI jAti puruSa jAti ke liye paidA kI gaI hai aura vaha usake bhoganekI eka. cIz2a hai manuSya jAtikA bahuta bar3A zraniSTa kiyA hai / kAraNa, isa taraha puruSoMne striyoMko apanI eka jAyadAda 271 aura dUdha dene vAlI gAya-bhaiMsoMke samAna samajhA aura isIke anusAra unako ekane dUsarese chInane kI koziza kI / isa kozizameM bar3I bar3I lar3AiyAM huI, mArakATeM huI, khUna ke tAlAba bahe aura saMsAra sukhakA sthala na raha kara duHkha dAridrya, kleza, azAnti, vyAkulatA aura haz2AroM hI vipadAoMkA kendra bana gayA ! kheda hai ki yaha avasthA aba taka bhI vaisI hI calI rahI hai / puruSoMne striyoMko janma diyA yA striyoMne puruSoM ko janma diyA ? yadi isa prazna para jarA bhI vicAra kiyA jAya to yahI nirNIta honA cAhiye ki striyoMne puruSoM ko janma diyA aura bhArIse bhArI vipadAeM jhelakara unakA pAlana kiyA / aisI hAlata meM bhI yaha mAnanA ki striyA~ puruSoMke liye paidAkI gaI haiM kitanA beDhaMgA aura hAsyAspada khayAla hai / isaliye jaise hama yaha bar3I AsAnIseM mAna lete hai ki striyA~ puruSoMke liye paidA kI gaI haiM vaise yaha bhI kyoM nahIM mAnaleM ki puruSa striyoM ke liye paidA kiye gaye haiM / yadyapi anubhava aura buddhise ThaharegA to yahI ki donoM ko donoMne paidA kiyA aura donoM donoM ke liye paidA huye haiM / jaise puruSoM ko apane uddezya kI siddhi ke liye striyoMkI AvazyakatA hai vaise striyoM ko apane uddezyakI siddhi ke liye puruSoM kI AvazyakatA hai| donoM apane jIvanakI utkRSTatA prApta kara sakeM donoM, apane jIvanako sArthaka aura saphala banA sakeM, donoM apane jIvanameM mahAn zrAdarza upasthita kara sakeM, isIliye eka dUsarekA janma huaa| aisI hAlata meM yaha manA bhayaMkara bhUla hai ki striyA~ puruSoMkI gulAma dAsI haiM, sevikA haiM aura unake aizo-ArAma aura sAMsArika kSudra sukhopabhoga ke liye paidA huI haiM / Page #20 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jrzmrzmarw dIpaka ke prati ANIMELarta tuma andhakAra ko harane, tuma dhIra tapasvI banakara, jIvana-ghaTa bharane aaye| cupacApa jale jAte ho| yA isa nirAza jIvana meM, yA mUlya mUka sevA kA, AzA ke jharane lAye // . sacamuca tuma pragaTAte ho // premI para bali ho jAnA, kismata meM terI dIpaka, paravAnoM ko sikhlaayaa| kyA jalanA hI jalanA hai| saccA gurU ghana kara pahale yA para hita jalane meM hIsana apanA aho jalAyA / sukha kA anubhava karanA hai| sUraja ko tumase jyAdaha, parahita sarvasva luTAte, tejasvI kaise mAne / jaga kahatA tumheM divaanaa| vaha anta tez2a kA, tumako, para tumane hI rAtoM koprArambha teja kA jAneM // hai divasa banAnA jAnA // yadi mauta khar3I ho Age, dIpaka kI nahIM zikhA yaha, kyA bAta bhalA hai g2ama kii| hai bIja krAMti kA pyArA / dekho, isa dIpa-zikhA ko, jo bar3hakara jalA sakegA, jalakara sone sI camakI // julmoM kA jaGgala saaraa|| pyAle kA madhu pI karake, hai tela jahA~ taka bAqI, tuma ha~sate ajaba ha~sI ho| taba taka tuma jale cloge| kaise ha~sanA hai bhAtA? tanameM tAkata hai jaba taka, jaba deha kahIM jhulasI ho|| parahita meM bar3he caloge // "bighnoM kI A~dhI meM bhI, A~dhI kA jhokA bhAkara, ha~sanA sIkho tuma praannii|" cAhe to tumheM bukaade| yaha zikSA dete saba ko, ___ para jIte hue tumhAre, dIpaka ! tuma pare jJAnI // praNa ko kaise tur3avAde // MEUMPAMIMI 20-zrI rAmakumAra 'snAtaka WW swomai he dIpadeva ! bhArata ke progana meM khulakara camako / jIne, marane kA sacA kucha bheda batAdo hamako / hama apane laghu jIvana kA kucha mUlya A~kanA siikheN| sIkara marane meM jIvana-jhA~kI kA dRzya jhA~kanA sIkheM // HFOOMANSAOFOROFIOFODAFOOTERTRONORFOOTOHIROEOFOOTEOFOFOFONTROOTBETNOLO Page #21 -------------------------------------------------------------------------- ________________ grAtmoddhAra-vicAra [ le0 - zrI0 amRtalAla caMcala ] ziSya dhyane kahA "gurudeva ! lAkhoM karor3oM varSa hogaye mujhe isa saMsAra sAgara meM avarata bhaTakate aura gote khAte hue ! aba to pAkara koI aisA mArga batAiye, jisakA avalambana kara maiM isa janma-maraNa ke vikarAla baMdhana se mukti pA sakU~--chuTakArA pA sakU~ !" paramadayAlu jagata hitakArI zrI guru kahate haiM sadguru kahe svasvarUpaNa jAya, eThaje tAruM janma Talaze e pramANa / tArA janma-maraNa no kAgala phATe, sadguru vacane vizvAsa sakhe e mATe / arthAta he mumukSu ! tU apanA svataH kA rUpa jAna, arthAt maiM svayaM saccidAnanda rUpa hU~, deha, indriya, prANa, mana, buddhi ina sabakA sAkSI aisA pratyagAtmA hU~; dehAndriyAdika jitanI ye bAhya vastue~ haiM, unase merA kucha bhI sambandha nahIM hai; dehakA varNAzramAdika dharma va indriyoMkA adhyabadhira tAdika dharma ye donoM hI mere svarUpase pUrNa asa mbandhita bAteM haiM; kevala zuddha caitanya rUpa hU~, aisA jJAna jisa samaya bhI tujhameM pUrNarUpeNa dRr3ha ho jAyagA, tU usI vakta janma-maraNa ke pAzase chuTakArA pAkara svayaM jyotirmaya rUpa parama brahma paramAtmA ho jAyagA / manuSya ko bhava bhava meM bhaTakAne vAle hetu usake dvArA upArjita usake azubha karma hI haiN| jisa samaya tU sadguNa ke vacanoM para vizvAsa karake 'ahaM brahmAsmi' yA 'maiM svayaM brahmarUpa hU~' aisA dhyAna karegA, tere zrAtmAse azubha karmoMkI ber3I kaTa jAyagI; terI janma-maraNako dene vAlI lalATa-patrikAke cinde cinde ho jAyeMge aura tU usI samaya saMsAra sindhuse pAra hokara jIvana-maraNa se mukta ho jAyagA / vAstava meM Atma-cintavana yA zrAtma-zraddhAna hI eka aisI vastu hai, jisakA Azraya lekara manuSya isa agAdha-saMsAra-sAgara se pAra ho sakatA hai / kyoM ? isIliye ki jise hama paramAtmA kahate haiM, vaha hamAre AtmAhI kA eka dUsarA rUpa hai / hamane apane svarUpako na jAnA, isase hama 'hama' bane rahe aura paramAtmA jAna gayA isase vaha 'paramAtmA' ho gayA / paramAtmA baiThe the, eka alhar3a pUcha baiThA - Akhira hamameM aura tumameM bheda kisa bAta kA hai jo hama to sAdhAraNa manuSya bane rahe aura Apa paramAtmA bana baiThe ? paramezvara ne kahA tumhAre aura mere meM na kucha bhI bheda hai bAbA ! 'na' jAnA bheda basa tumane yahI iMka kheda hai bAbA | yahI bAta hai ! hama saMsAra ke mAyA moha aura viSaya kaSAyoM meM isa taraha pha~se hue hai ki hama apane zarIra ko hI apanA AtmA mAna baiThe haiM Page #22 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anekAnta [zrAvaNa, vIra nirvANa saM02466 aura dina rAta usIkI sevA-zuzruSA kiyA karate mujhe kaise gRhoMmeM utpanna kiyA hai ! maiM svagake haiN| isase hamAre AtmAko mithyAtvakA baMdha hotA udyAnakA pakSI hU~ ! maiM apane viyogakA hAla kyA hai aura yahI mithyAtva use apanA svarUpa jAnane batAU~ ki maiM isa mRtyulokake jAlameM kaise A denemeM pratipala bAdhaka hotA rahatA hai / eka to huI. . pha~sA !!) yaha bAta, dUsare hamArA AtmA, jo sphaTika maNi jaise hI hamArA yaha AtmA apanI Atmake samAna zubha aura svargakI nadIke jalake samAna nidhikI sudha pAkara, dhAtubhedIke sadRza prazasta pavitra hai, anAdi karma malase malina aura usake dhyAnAgnike balase"maiM hI brahma hU~ maiM hI zuddha buddha moTe paTalase isa taraha AcchAdita ho rahA hai ki muktasvabhAva, prakRta, adRzya, sarvAntavartI, advitIya usake darpaNameM hameM apanA svarUpa bilkula bhI AnandasAgara, nirAkAra aura nirvikalpa paramAtmA nahIM dikhAI detA hai, varanA, jo paramAtmA hai vahI hU~," isa taraha ke dhyAnameM ArUr3ha ho jAyegA, hama haiM aura jo hama haiM, vahI paramAtmA hai / paramA- hamAre samasta karma mala kSaya ho jAyeMge, hamArI smA jJAnakA bhaMDAra hai; hama bhI atula jJAnake sampUrNa svAbhAvika zaktiyA~ sarvatobhAvase vikasita samudra haiM, paramAtmA zaktikA khajAnA hai, hama bhI ho jAyeMgI aura taise hI hama svaccha tathA nirmala asIma vIryake nidhAna haiM, ajara, amara, avi- sthitiko prAptakara paramAnanda paramAtmA ho jaayeNge| nAzI hai, hama bhI jarA, janma aura maraNa rahita zuddha buddha paramAtmA haiM, para itanA hone para bhI hama dhyAnAjineza- bhavato bhavinaH SaNena, kucha nahIM haiM aura agara haiM bhI to eka jaghanyatama dehaM vihAya paramAtmadazI vrajanti / zreNI ke bahirAtmA / khvAjA hAfiz2a kahate haiM- tIvrAnalAdupalabhAvamapAsya loke, phAza bhI goyamo az2a gufta-e-khuda dina zAdama / __ cAmIkarasva macirAdiva dhAtubhedAH / baMdA-e-izka mo Aja hara ko jahAM Az2Adama // -zrImadkumudacandrAcArya kaukabe-basta marA heca munajjima na zinAkhta / AtmAke svarUpakA cintavana hI paramAtmAkA yA raba ! az2a mAdare-getI baceH tAlA jAdama // ekamAtra jagataprasiddha ArAdhana hai / zrIpajyapAda tApare-gulazane-kusuma ce dihama zaheM phirAka / svAmI 'samAdhitaMtrameM kahate haiMkiM darI dAme-gahe-hAdasA yU~ uphtAdama // sarvendriyANi saMyamya sti mitenAntarAtmanA / (maiM khullamakhullA kahatA hU~ aura apane isa yatkSaNaM pazyato bhAti tattatvaM paramAtmanaH / kathanase prasanna hU~ ki maiM izka kA bandA hU~ aura - "sarva indriyoMko apane apane viSayoMmeM jAte sAtha hI loka aura paraloka donoMke baMdhanoMse hue roka kara sthirIbhata manase kSaNamAtra bhI anumukta huuN| merI janmapatrIke grahoMkA phala koI bhI bhava karane vAle ke jo svarUpa jhalakatA hai, so hI jyotiSI na batA sakA / he Izvara ! sRSTi mAtAne paramAtmAkA svarUpa hai|" isase patA calatA hai Page #23 -------------------------------------------------------------------------- ________________ varSa 3, kiraNa 10] . . prAramodAra-vicAra ki paramAtmA aura AtmA meM sirpha nAma mAtrakA- caudaha jIvasamAma haiM; na koMke kSayopazamase dRSTi mAtrakA pharka hai / bakaula nAtha sA0-. . . hone vAle labdhisthAna haiM, na karmoke baMdhasthAna haiM; ika naz2ara kA hai badalanA, aura isa jA kucha nhiiN| na koI udayasthAna hai; na jisake koI sparza, rasa daramiyAne-maujo qatarA gaire-dariyA kucha nahIM / gaMdha, varNa zabda Adi haiM, parantu jo caitanya * svarUpa hai so hI niraMjana maiM hU~ / 20 / 21 / . 'yahA aura kucha nahI, kavala eka hASTa-mAtrakA karmAdi malase rahita jJAnamayI siddha bhagavAna badalanA hai| baMda aura laharameM koI bheda nahIM, jaise siddha kSetra meM nivAsa karate haiM, vaise hI merI donoM nadIse bhinna aura koI vara nhiiN|" ... deha meM sthata paramabrahmako samajhanA cAhie / 26 / prAtaH smarNIya AcArya devasenajI 'tatvasAra' 'jo no karma aura karmase rahita, kivalajJAnAdi meM apane zuddhasvarUpakA varNana karate hue kahate haiM- e kahA hai- guNoMse pUrNa zuddha, avinAzI, eka, Alambana , jassa Nakoho mANo mAyA khoho ga salla lessaayo| rahita, svAdhIna, siddha bhagavAna haiM, so hI maiM hU~ / 27 jAI jarA maraNaM vi ya NiraMjaNo so ahaM bhaNiyon maiM hI siddha hU~, zuddha hUM, ananta jJAnAdi guNoM Nasthi kalAsaMThANaM maggaNaguNaThANajIvaThANANi / se pUrNa hU~, amUrtIka hU~, nitya hU~, asakhyAtapradezI Naya badvibaMdhaThANA yodayaThANAiyA keI // 20 // hU~ aura dehapramANa hU~, isa taraha apanI AtmAko phAsa-rasa-rava-gaMdhA sahAdIyA ya jassa Nasthi punno| siddhake samAna vastusvarUpakI apekSA jAnanA muddho ceyaNa bhAvo NiraMbaNo so ahaM bhaNibho // 21 // cAhiye / 28 / . .. masarahimo NANamamo Nivasai siddhIe bAriso siddho| aba jaba AtmAkI parama svaccha aura nirmala tArisamo dehatyo paramovaMbho muNeyabbo // 26 // avasthAkA nAma hI paramAtmA hai aura usa avasthA Nokamma kamma rahio kevalaNANAiguNasamiddho jo / ko prApta karanA arthAt paramAtmA banenA hI saba sohaM siddho suddho Nicco ekko NirAlaMboka // 27 // AtmAoMkA abhISTa hai taba AtmasvarUpakA hI siddhohaM sukhohaM aNantaNANAiguNasamiddhohaM / cintavana karanA hamArA eka mAtra kartavya hai / dehapamANo Nicco asaMkhadeso amutto ya // 28 // pajyapAda svAmIjI kahate haiMjisake na krodha hai, na mAna hai, na mAyA hai, paH parAtmA sa evAhaM yo'haM sa paramastataH / na lobha hai, na zalya hai, na lezyA hai, na janma hai, ahameva mayo pAsyo nAnyaH kazciditisthitiH // na jarA hai, na maraNa hai, vahI niraMjana kahA gayA hai, sohI maiM hU~ / 16 / ___ arthAta jo koI prasiddha utkRSTa AtmA yA - na jisake audArikAdi pAMca zarIra hai; na paramAtmA hai vaha hI maiM hU~ tathA jo koI svasaMvedanasamacaturasAdi 6 saMsthAna haiM; na gati, indriya gocara maiM AtmA hU~ so hI paramAtmA hai, isaliye Adi caudaha mArgaNA haiM; na mithyAtvAdi caudaha jaba ki paramAtmA aura maiM eka hI hU~, taba mere guNasthAna haiM; na jIvasthAna arthAta ekendriyAdi dvArA maiM hI ArAdhana yogya hU~, koI dUsarA nhiiN| Page #24 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anekAnta haidarAbAda nivAsI brahmaniSTha zrIrAma guru kahate haiM tu kahe che deva, te tuM caitanya svayameva / bIjo deva mAne ne koI, eja bandhana tene hoI // [zrAvaNa, vIra nirvANa saM0 2465 bhajana aura nididhyAsa karane yogya hai, jise dekhane, sunane, samajhane aura anubhava karane se saba kucha jAnA jAtA hai / aba prazna hotA hai ki hama apane AtmAkA cintavana kisa tarahase kareM, kyoMki na to hameM AtmA dikhAI hI detA hai aura kahate haiM ki na usakA kucha rUpa hI hai ? yadi hama isa tarahase cintavana karate haiM ki 'ahaM brahmAsmi' 'so'ham' yA 'eko'haM nirmalaH zuddho' to hamameM ahaMkArakA-sA samAveza hotA hai aura zrAtma-sAdhanA kI jagaha zrImadguru tAraNa taraNa svAmIjI mahArAja bhI ahaMkArakA AnA ThIka "mAMjara kADhUna TAkaleM apane 'paNDita pUjA' nAmaka graMtha meM kahate haiM- tetheM UMTa yeUna par3alA" vAlI marAThI kahAvata hotI hai 576 arthAta jisako tU deva, caitanya, svayaMprakAza Adi nAnA nAmoM se pukAratA hai, vaha caitanyarUpa deva tU svayaM hI hai| caitanya rUpa deva to mere AtmA ke sivA koI dUsarA hI hai, aisA jo koI mAnatA hai, vaha ajJAnakA baMdI hotA hai, aisA samajhanA caahiye| Atama hI hai deva niraMjana, bhAtama hI sadguNa bhAI / mAtama tIrtha dharma pratama hI tIrtha Atma hI sukhadAI | zrAtamake pavitra jalase hI, karanA avagAhana sukhadhAma yahI eka guru, deva, dharma, zruta aura tIrthako satata praNAma / zrImad paramahaMsa parivrAjakAcArya brahmaniSTha zrI jayendra purIjI mahArAja maMDalezvara isa viSaya para acchA prakAza DAlate haiN| ve kahate haiM "sAdhako ! bhAvanA karo maiM deha nahIM hU~, evaM indriya, prANa, mana aura buddhi bhI nahIM hU~; alpa paricchinna nahIM hUM, kintu sarvAntaryAmI sAkSI brahma hI maiM hU~ / 'ahaM brahmAsmi' 'so'haM''7' isa guru maMtra ko hara vakta apane sAmane rakho / isa maMtra ko eka bAra samajhakara alaMbuddhimata kro| bAra bAra isake asalI tatvakA anusaMdhAna kro| yahI bhagavAna kI asalI pUjA hai / "jhAtmA vA are dRSTavyaH zrotavyo mantabyo nidi dhyAsitavyo maitreyyAtmano vA are darzanena zravaNena matyAvijJAne neda sarva viditam / jaisA ki svAmIjI batAte haiM "bAra bAra isake asalI tatvakA anusaMdhAna karo" isa vAkyAMza se hameM pUrNarUpeNa prakaTa hojAtA hai ki 'ahaM brahmAsmi yA aise hI dUsare pada ahaMtAdyotaka nahIM hai, varana unameM kucha mahatvapUrNa rahasya chipA huA hai / e arthAta he maitreyI ! AtmA hI dekhane, sunane, apanA Atmacintavana karate samaya pratyeka manuSya - hindI TIkA 'tArana triveNI' graMthazreSTha zrI bRhadAraNyakopaniSad, AtmA kyA hai aura usakA kyA mahatva hai, isa viSaya para bar3I sUkSmatA se vivecana karatA hai| eka sthala para vaha kahatA hai-- Page #25 -------------------------------------------------------------------------- ________________ varSa 3, kiraNa 10 ] kA yaha kartavya ho jAtA hai ki vaha sirpha liye hue padake zabdoM ke arthako jAnane taka hI sImita nahIM rahe, varan usameM kyA rahasya bharA huA hai, isakA sabase prathama manana karanekA prayatna kare / jaise jaise vaha usa rahasyakI talI meM pahu~catA jAvegA, use jJAta hogA ki taise 2 maiM pratikSaNa eka uttarottara aura apUrva AnandakA anubhava kara rahA hU~ | vAstavameM Atma-manana vastu hI aisI hai ! eka mahAtmA kahate haiM parama brahma meM jaba rata hotA mana madhukara matavAlA, sapheda patthara athavA lAla hRdaya sat, cit Anandase bhara uThatA, antaratamakA pyAlA ! jJAnI cetana jJAna- kuNDa meM, khAtA phira phira gote; malina bhAva aura azubha karmabata pana pakSameM kSaya hote / 577 loga sAMsArika zramajAla aura mithyAndhakArameM pha~sakara pAgala ho rahe haiM, varanA muktikA eka * mAtra amogha aura saralase sarala sAdhana pratyeka puruSakA AtmA to usake ghaTase bAhira sira nikAla nikAlakara apane hAthoM ke izArese usako ucca svarameM bulA bulA kara kaha rahA hai - bayA~ ai zekha ! dara khumakhAnae mA / zarAbe khura ki dara kausara na bAzada ! khvAz2A hAfiz2a ( ai zena ! yahA~ mere zarAbakhAne meM A aura usa madirAkA pAna kara jo ki svarga meM bhI durlabha hai ! ) safeda patthara athavA lAla hRdaya eka prasiddha kAleja meM eka prakhyAta prophesara rahate the / unake pAsa ke nagara ke mukhya vyaktiyoMkA eka DepuTezana AyA, kisI dharmasthAnake A~gana meM saGga-maramara lagAneke lie candA lene ! prophesara sAhebane pUchAH "pahale bhI kAma calatA hI jA rahA hai saGga-maramarakI kyA z2arUrata hai ?" DepUTezanane ' uttara diyA ki eka to sAdharaNa cabUtarekA pharza sundara mAlUma nahIM hotA, dUsare janatAke pA~va kharAba ho jAte haiM / "Apa pahale janatAko to sundara banA leM" prophesara sAhebane ahasAsa bhare zabdoM meM kahA--"jisa janatAko dhUpa aura varSAmeM naMge pA~va calanA phiranA par3atA hai, jisa janatAke aneka sadasyoM ko peTa bhara kara roTI nahIM milatI, usakI rUkhI sUkhI roTI chIna kara, hRdayoMkA rakta nicor3a kara, Apa unheM sapheda patthara sA banA rahe haiM; yadi Apa mujhase pUchate jahA~ jahA~ saMgamaramara lagA huA hai, use becakara usakA anAja lekara makhI janatAkA peTa Apako bharanA cAhie / " ( dIpakase Page #26 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nRpatuMgakA matavicAra [ lekhaka - zrI ema. govinda pai ] [ isa lekha ke lekhaka zrI ema. govinda pai madrAsa prAntIya dakSiNakanAr3A jilAntargata maMjezvara nagarake eka prasiddha vidvAn haiN| Apa kanar3I, saMskRta tathA aMgrejI Adi aneka bhASAoMke paMDita haiM aura purAtattva viSayake premI honeke sAtha-sAtha acche risarca skaoNlara haiM / jainagranthoMkA bhI Apane fait adhyayana kiyA hai / 'anekAnta' patrake Apa bar3e hI premI pAThaka rahe haiN| eka bAra isake viSaya meM Apane apane mahatvake hRdayodgAra saMskRta padyoMmeM likhakara bheje the, jinheM prathama varSa ke anekAntakI pUrvI kiraNa meM prakaTa kiyA gayA thaa| Apake gaveSaNApUrNa lekha aksara aMgrejI tathA kanar3I jaisI bhASAoMke patroM meM nikalA karate haiN| yaha lekha bhI mUlataH kanar3I bhASAmeM hI likhA gayA hai aura Ajase koI bAraha varSa pahale veMgalarakI 'karNATaka-sAhitya pariSatpatrikA' meM prakAzita huA thA / lekhaka mahAzayane ukta patrikA meM mudrita lekhakI eka kApI mujhe bheTa kI thI aura maiMne mA0 varddhamAna hegaDese usakA hindI anuvAda karAyA thA / anuvAda meM kucha truTiyAM rahaneke kAraNa bAdako prophesara e. ena. upAdhyAya ema. e. sahayogase unakA saMzodhana kiyA gayA / isa taraha para yaha anuvAda prastuta huA, jise 'anekAnta' ke dUsare varSa meM hI pAThakoM ke sAmane rakha denekA merA vicAra thA; parantu abataka isake liye avasara na mila sakA / ataH Aja ise anekAntake pAThakoMkI sevAmeM upasthita kiyA jAtA hai / isa lekha meM vidvAnoM ke liye kitanI hI vicArakI sAmagrI bharI huI hai aura aneka vivAdApana viSaya upasthita kiye gaye haiM; jaise ki nRpatuMga nAmaka prathama amoghavarSa rAjAkA mata kyA thA ? vaha jinasenAdike dvArA jainI huA yA ki nahIM ? rAjya chor3a kara usane jinadIkSA lI yA ki nahIM ? aura praznotararatnamAlA jaise graMtha usIke race hue haiM yA kisI anyake ? vicArake liye viSaya bhI acche tathA rocaka haiN| AzA hai itihAsake premI sabhI vidvAn isa lekha para vicAra karanekA kaSTa uThAe~ge aura apane vicArako - cAhe vaha anukUla ho yA pratikUla --yukti ke sAtha prakaTa karanekI z2arUra kRpA kareMge, jisase lekhake mUla viSaya para adhika prakAza par3a sake aura vastu sthitikA ThIka nirNaya ho sake / jaina vidvAnoMko isa ora aura bhI adhikatA ke sAtha dhyAna denA cAhiye / - sampAdaka ] patuMga, amoghavarSa, ityAdi aneka upAdhiyoM athavA prakAra bahuta se vidvAnoMkI rAya hai / parantu isa vicArase nirbala mAlUma par3ate haiN| maiM apane AkSepoMko sabake sAmane rakhatA hU~ aura isa vaMzaja nareza digambara jainAcArya zrI jinasenasUri se jaina dharmakA upadeza pAkara jainI hogayA, isa Page #27 -------------------------------------------------------------------------- ________________ varSa 3, kiraNa 10 ] viSaya meM vizeSa jAnane vAloMme merI prArthanA hai ki ve isa saMbandhameM vizeSa tarka-vitarka karake yathArtha bAtakA nizcaya kareM / nRpatu kA matavicAra sabase pahile rASTrakUTa vaMzakA saMkSipta paricaya diye binA tathA zrI jinasenAcArya aura unakA samaya nirNaya ke saMbandha meM thor3A-bahuta kahe binA Age calane para samajhane meM dikkata par3egI / zrataH ina donoM viSayoMko pahile kaha kara pazcAt isa lekhaka mukhyAMza para vicAra kiyA jAnA cAhiye / rASTrakUTavaMza isa vaMza ke bahuta se rAjAoM ke zAmanoMse sabase pahile 'govinda' nAmaka nareza huA yaha bAta mAlUma par3ane para bhI, 'elUra-guphA ( Caves dantivarma 3 indra [1 4 dantidurga ( dantivarma, dantiga khaGgAvaloka, vairamegha) of Ellora ) ke 'dazAvatAra devAlaya' ke eka zilAlekha meM govinda ke pUrvaja 'dantivarma tathA 'indrarAja' ina donoM kA nAma rahane se * tathA prAcIna lekhamAlAke lekha naM0 6, 9, 133, aura 156 meM kahI huI vaMzAvalI meM bhI unake nAma rahane se usa dantivarma se hI vaMzAvalIkA dikhAnA yogya samajhakara vaisA kiyA gayA hai| cUMki inameM se tIsare 'govinda' nAmaka narezane ( I0 san. 794-814 ) 'mahI' aura 'tApI' ( tApatI ) ke madhyavartI 'lATa' ( yA 'lAla' arthAt gujarAta ) dezako vahA~ke rAjAse jItakara use apane choTe bhAI (tRtIya) 'indra' ko de diyA aura use vahA~kA rAjA niyukta kara diyaa| isase yaha vibhakta hokara isakI pradhAna zAkhA 'dakSiNa- rASTrakUTavaMza' nAmase aura gauNa zAkhA 'gujarAta-rASTrakUTa' nAma se prasiddha huI / ( prA0 le0 mA0 naM0 2 ) indra I 1 govinda 1 2 karka (kakka) 1 E. H. D. Pg. 47. + vADhIyaM maMDalaM yaspatana iva nijasvAmi (nijabhrAtrA ) dattaM rarasa meM ( prA0 le0 mA0 naM0 4 ) bhrAtA tu tasya (govindasya ) ....."indarAjaH / zAstA babhUvAdbhutakIrtisUtistaddattalA TezvaramaMDalasya // 5 kRSNa I (kannara ) akAlavarSa, zubhatuMga 373 Page #28 -------------------------------------------------------------------------- ________________ *50 anekAnta 6 govinda II prabhUtavarSa dakSiNa- zAkhA govinda III (govinda) prabhUtavarSa, jagattuMga, zrIvallabha, pRthvIvallabha (i0sa0 794 814) 9 zarva amoghavarSa 1 nRpatuMga ( I0 san 814-857) atizayadhavala (vIranArAyaNa) 10 kRSNa II (kannara) akAlavarSa, zubhatuMga (877-913) jagatuMga* 11 indra III (nityavarSa ) T 12 amoghavarSa 13 govinda (gabhIndara ) prabhUtavarSa * yaha 'alabdha rAjyaH sadivaM vininye "dhAtrA' (prA0le0mA0 naM0 133 aura 156) isa vAkyake anusAra paTTAbhiSeka ke pahile hI mara gayA mAlUma par3atA hai| + baDega (Diga ) - yaha bahuza: karnATaka bhASAkA nAma hI mAlUma par3atA hai / "bardendu prauDhI" / (zabdamaNidarpaNa ) se bane hue 'badeMga, ( = prauDha ) kA rUpA [ zrAvaNa, vIra nirvANa saM02466 7 dhruva I (ghora) nirUpama, dhArAvarSa, kalivallabha gujarAta - zAkhA' 1 indra III 2 karka ( kkka) II (amoghavarSa) 3 dhruva II (nirupama ) 4 akAlavarSa (zubha tuMga) 5 dhruva III atituMga, nirupama, dhArAvarSaM 6 (kRSNa akAlavarSa ) 15 kRSNa III (kannara, isivakannara ) 16 khoTiMga akAlavarSa nityavarSa 18 indra IV (I0 san 982 meM mara gayA ) 14 baDega (vaDDiga) amoghavarSa III nirupama 17 kakka II (kakkala) amoghavarSa, nRpatuMga, vIranArAyaNa ntara hogA ? 'paMpa-bhArata' meM (1-23 ityAdi ) 'bahega' yaha nAma hai / + khoDiga (kodiga) saMbhavata: kannaDa zabda hogA / yaha bahuzaH 'kohu' ( = kirITa ) se zAyada 'kohiga' ( = kirITa ) arthAt 'nareza' ( athavA 'arjuna') isa prakArakA artha huA hogA / Page #29 -------------------------------------------------------------------------- ________________ varSa 3, kiraNa 10 ] ye rASTrakUTa candravaMza ke yadukula vAle haiM, aisA unake nimna lekhoMse mAlUma par3atA hai (1) I0 sana 933 ke zAsana meMvaMzaH somAdayaM -: nRpatu kAmatavicAra vaMzo babhUva bhuvi sindhunibho yadUnAm / ( prA0 le0 mA0 naM0 1 ) 2) I0 sana 937 ke citradurgaM naM0 76 ke zAsana meM- 'yAdavarAtananvajara uu // yAdavakuladolapalarUM / mediniyaM sukhadinAladaravariM balliyaM // hI haiM, zrIdaptandantigan.........(E. C. Vol XI ) - usa yaduvaMza ke sAtyakI varga ke loga yaha bAta unake kucha zAsanoM meM pAI jAtI hai / I0 saM0 940 keudvRttadaitya kulakaMdalazAntihetustatrAvatAramakarot puruSaH purANaH // tadvaMzajA nagati sAtyakivargabhAjasturaMgA iti citibhujaH prathitA babhUvuH // ( prA0 le0 mA0 naM0 156 ) isI zlokakA uttarArdha inake I0 saM0 959 ke zAsana meM eka aura rIti se isa prakAra hai tadvaMzajAH jagati tuMgayazaH prabhAvAstugA iti citibhujaH prathitA babhUvuH (prA0 le0 mA0 naM0 133 ) isase ina narezoM ke nAmoM meM ( arthAta inake gauNa nAmoM meM ) 'tuMga' isa para padake rahanekA kyA kAraNa hai so mAlUma par3atA hai / isI tarahase inameM se jyAdA kama sabako 'varSa' isa parapadakA vyapadeza hai isa para dhyAna denA cAhiye / 58 1 ina narezoM meM pratyeka narezake nAmadheyoM meM tathA gauNa nAmoM meM eka tarahakA paraMparA aura kramabaddha saMbandha hai yaha to bhUlanA nahIM cAhiye jaise ki inake'govinda' nAmavAleko 'jagatuMga' aura 'prabhUtavarSa' isa prakArakA gauNa nAma hai, 'kRSNa' (kannara ) nAma vAleko 'zubhatuMga' aura 'akAlavarSa' isa prakArakA vizeSa nAma hai; 'dhruva' ( ghora ) nAma vAloMko 'nirupama' aura dhArAvarSa aisA vyapadeza hai, 'karka' (kakka) nAmake vyaktiyoMko 'nRpatuMga' aura 'amoghavarSa' aisI upAdhi hai / isa kAraNa se yaha eka sAkUta (sArthaka ) anumAna hotA hai ki isa vaMzAvalIke, 'dhruva' nAmaka narezoM meM 'tuMga' yaha parapadayukta gauNa nAma nahIM dekhA jAne se aba taka mile hue unake zAsanAdi koMmeM vaha na milA itanA hI kaha sakate haiM, parantu unako 'tuMga' yaha parapadAnvita nAma bhI hogA, isa prakAra kaha sakate haiM / vaise hI hamAre isa lekha ke nAyaka nRpatuMga ke 'nRpatuMga' 'amoghavarSa' isa * prakAra ke gauNa nAmoMkA parizIlana karane para mAlUma par3atA hai ki usakA nAmadheya 'zarva' itanA * isa rASTrakUTavaMzake gujarAta zAkhAke dUsare 'dhruva' ko 'atituMga' aisA nAma bhI thA ( 'zubhatu gajotituM ga... prA0 le0 mA0 naM0 4 ) / usa nAmake aura narezoM ko bhI vahIM nAma rahA hogA / + zravaNabelagulake naM0 67 ke zAsana ( E.C. Vol. II) meM 'rAjan sAhasatuMga santi bahavaH zvetAta - patrA nRpAH / ' aisA lekha hai| isa 'sAhasaturaMga' nAmakA nareza rASTrakUTa vaMzIya 'dantidurga' honA cAhiye, aisA una zAsanoM ke upodghAta ( 048 ) kahA hai / Page #30 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 182 anekAnta [ zrAvaNa, vIra nirvANa saM0 2466 upAdhi mAlUma par3atI hai / ( zabdamaNidarpaNa Mangalore 1899 pR0 171 ) ina nAmoM ke sivAya ise 'naralokacandra' (ka0 ma0 / 23) 'nItinirantara ' ( 11 91 ) ( kRtakRtya malla ) vallabha' ( 161 ) 'vijayaprabhUta' ( I. 149, II 153, III 236, 'sarasvatItIrthAvatAra' III 225 ) aura 'pranthAntya gadya aisI upAdhiyA~ thI, aisA mAlama par3atA hai / hI nahIM kintu isI upAdhiyukta isa vaMza ke ubhaya zAkhAoM ke anya narezoMke sadRza isako bhI 'karka' (kakka) aisA nAma hogA / (karka) yAnI zvetAzva ( 'karka: zvetAzve " -- ) yA 'zveta ' aisA artha hai / usakA upAdhi antargata 'atizaya dhavala' yaha nAma bhale prakAra dikhAI denese hamArA yaha UhApoha nirAdhAra nahIM hai / isa nRpatuMga (amoghavarSa) ke aura bhI aneka nAma yA upAdhiyA~ thIM, yaha bAta karnATaka 'kavirAjamArga' se tathA isake zAsana se bhI mAlUma par3atI hai : :-- (1) zarva - - I0 san 67 ke zAsana meM . ( prA0le0 mA0 naM0 4 ) zrImahArAjazarvAkhyaH khyAto rAjAbhavadguNaiH / arthiSu yathArthatAM yaH samabhISTaphalAtilabdha toSeSu // vRddhiM nivAya paramAma moghavarSAbhidhAnasya // (2) nRpatuMga --- kavirAjamArga I 44, 146; II. 42, 98, 105; III 98, 107, 207, 219, 230 aura prAcIna lekhamAlA lekha naM0 133 aura 156 Adi / * prA0 le0 mA0 naM0 4, 5, 78 aura I. A Vol XII. pp. 158, 181, 218. (3) amoghavarSa - - kavirAja mArga III 1, 217 Adi / dUsarI paMkti meM 'kam + alaMkRtam' isa prakAra sandhi kara lenA cAhiye / ('kaM + zIrSe' hemacandra kA 'anekAtha(4) atizayadhavala -- ka0 mA0 I. 5, 24, saMgraha' 5 kam = tale' ) isa prakAra ke aneka padya saMskRta 147 II. 27, 53, 151; III 11, 106 / meM haiN| mAgha kavike 'zizupAlavadha' kAvya ke 16 sameM bahuta se haiM / udAharaNArtha tasyAvadAnaiH samare sahasA romaharSibhiH / surairazaMsi gyomasyaiH saha sAro maharSibhiH // 11 // + prA0 le0mA0 naM06 aura IA Vol. XII P. 249 prA0 le0 mA0 naM08 aura I. A., P. 264. (5) vIranArAyaNa - ka0 mA0 I 102, III 180 | isake nIce diye jAne vAle isake samaya ke eka zAsana meM ise 'kIrtinArAyaNa' aisA kahA hai / zabdamaNidarpaNa meM uddhRta kanda padya meM kahA gayA nRpatuMga yahI hogA to use vahAM 'keydu vottaradeva' aisA kahA jAnese vaha eka usakI isa vaMzake narezoMke zAsanoM meM devatAstuti sambandhI atratArikApadya isa prakAra haiM-(1) savovyAdvedhasA dhAma bannAbhikamalaM kRtam / harazca yastha kAntedukalayA kamalaMkRtam #11 yaha harihara - stuti-sambandhI zloka hai; yaha zloka hI inake bahutase zAsanoM meM milatA hai( 2 ) jayanti brAhmaNaH sarganiSpattimuditAtmanaH / sarasvatI kRtAnandA madhurAH sAmagItayaH // ( 3 ) zrI sarasvatyumA bhAravallI saMzleSabhUSitam / bhUtaye bhavatAM bhUyAdajakalpatarutratram // Page #31 -------------------------------------------------------------------------- ________________ varSa 3 kiraNa 10 ] (4) sajayati jagadutsava praveza prathanaparaH karapallo murAreH / lasadasmRtapayaH kaNAkaM lakSmIstana kalazAnana labdhasanivezaH / jayati ca girijAkapola bimbA nRpatu kA mata vicAra dadhigatapakSavicitritA sa bhittiH / tripuravijayinaH priyoparodhAduddhRtamadanAbhayadAna zAsaneva OM // (5) namastuMgazirazcuMbicandracAmaracArane / trailokya nagarArambhamUlastambhAya zaMbhave // ityAdi inake aneka zAsanoMmeM kisI prakArake devatA stuti sambandhI athavA anya zirolekha ke binA 'svasti' aisA vacana hI Arambha meM rahakara + usake pIche hI lekha likhA gayA hai, parantu inakA koI bhI lekha tathA zAsana jina stuti-sambandhI ziro lekhase yukta nahIM hai / isake pazcAt diyA jAne vAlA nRpatuMgakA zAsana bhI 'mavovyAna' aisI harihara stuti se hI prArambha hotA hai / inake zAsanoM meM tathA tAmra patroM meM bhI banAe hue cinha isa prakAra haiM - ( 1 ) ziva kI mUrti (I. A. p. 156); padmAsana se yuktamapako pakar3e hue ziva (1. A. pp. 179,263) ; zivaliMga aura nandi(I. A.pp. 22, 224, 255, 270 ); ityAdi / inameM padma manase yukta aura hAthase sarpoMko uThAe hue zivamUrti rASTrakUTa zAsanoM meM rUDhigata lAMchana hai, isa prakAra vidvAnoMkA abhiprAya hai ( I. A. P. 179 ) / * prA0 le0 mA0 naM0 133, 156 + citradurga naM0 71 (E.C. XI). 1 aisA Epigraphia Carnatica lekhamAlA ityAdike aneka bhAgoM meM hai aura I. A. pp. 221, 222, 223, 224 ityAdi / inameM se bahuta se narezoMne jinAlayoMko dAna bhI diyA hai, para isase itanA hI jAhira hotA hai ki ve saba dharmoMko samAna dRSTise dekhate the / isase ve jainadharmI the, yaha bAta kahI nahIM jA sakatI / kyoMki inameM tIsare govindane 'azeSa gaMgamaMDalAdhirAja zrIcAkirAja' kI vijJApanAke anusAra I0 san 813 meM eka jinendra bhavanako dAna diyA hai, yaha bAta eka zAsana parase dikhAI detI hai / ( I . A. pp. 13-16 ) usI narezane I0. san 809 meM vedavedAMganiSNAta brAhmaNako eka grAma dAna diyA hai, yaha bAta usake eka tAmrapatra meM hai / (Mythic Society's Journal, Vol. XIv. No. 2, P. 88 ); aura isI tAmrapatrakA zirolekha harihara - stuti sambandhI ('savovyAt' aisA ) zloka tathA isIkI mudrAkA citra zivakI mUrti mAlUma par3atA 1 183 aba nRpatuMga ke samaya ke eka zilAlekha (I.A Opp. 218 219) kA parizIlana kIjiye- svasti // savonyAdvedhasA dhAma yannAbhikamalaMkRtam / harazca yasya kAMtedukalayA kamalaMkRtam 11 ******************** labdhapratiSTamacirAya kali sudUra mutsArya zuddhacaritairdharaNItalasya // kRtvA punaH kRtayugakriyamapyazeSaM / citraM kathaM nirupamaH kalivaslamo bhUt // * yaha 'nirupama kalivallabha' yAne nRpaturaMgakA pitAmaha pahilA dhruva ( dhora ) nAmakA 1 Page #32 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 284 bhanekAnta [zrAvaNa, vIra nirvANa saM02466 prabhUtavarSa govindarAja zauryeSu vikrama "jagattuMga sUryagrahaNa dina samApta hojAneko kahanese vaha iti zrutaH / atha sa kIrtinArAyaNo jagati // tithi I0 san 866 ke jUna tA0 16 ke dina hotI arinRpatimukuTapaTTitacaraNassakala bhuvnvlyviditshiiyH| hai| vaha sAla nRpatugaMkA rAjya bhArakAlakA 52 vaMgAMgamagadhamAlavaveMgIzairacitotizayadhavalaH // vA~ varSa kahA jAnasaM vaha I0 sa0 815 meM gaddI para svasti samadhigatapaMcamahAzabda-mahArAjAdhirAja. baiThA hogA / baise hI unake anya zAsanoMse usane paramezvarabhaTTAraka caturudadhivalayavAlayutasakaladharAtala-prA I0 sa0 877 taka yAnI karIba 62-63 sAla taka tirAjyAnekamaMDalikarkalAkaTakakaTisUtra-kuNDalakeyara-hA- prajA-paripAlana kiyA, aisA mAlama par3atA hai / rAbharaNAlaMkRta...."amogharAmaM paracakrapaMcAnana...... ataH isake nAmakA I0 sa0 870 kA zAsana "bahe : manoharaM abhimAnamaMdiraM rahavaMzodbhavaM soraba naM 85 vA / isake antima sAla meM likhA garur3alAMchanaM tiviliyapare ghoSaNaM lahalUrapuraparamezvaraM gayA hogA / itanA hI nahIM usa vakta vaha siMhAzrInRpatuMganAmAMkita-lakSmIvallabhendranA candrAdityara sanAsIna hogA, aisA usase niSpanna hotA hai / kAlaM varega mahAviSNuvarAjyaMbol uttarottara rAjyAbhi ise gaddI para baiThate vakta kamase kama yAnI 18 vRddhisaluttire zavanapakAlA-tItasaMvatsaraMgala elanUra'.. ... yA 20 sAlakA to avazya honA cAhiye, isa toMbatteeTaneya vyayameva saMvatsaraM pravartise zrImadamoghavarSa- prakAra mAnane para isakA zAsana samaya samAptahote napatuMga-nAmAMkitanA vijayarAjyapravarddhamAnasaMvatsaraMgala vakta ise 81 yA 83 varSase UparakA honA caahiye| apvatteraDaM uttarottara rAjyAbhivRddhisalattire atizaya- isase bhI jyAdA hI honA cAhiye na ki kama dhavakSanarendraprasAdadidamamogha varSadeva-padapaMkajabhramaraM ... ... itanA kaha sakate haiM / ataH isake samayake 52 veM jyeSTha mAsadamAsyu prAdityavAramAzisUryagrahaNadandu...... varSake zAsanameM 'savovyAt' isa prakArakA harinAgArjunanaM besage sirigAuMDanaellu pudidudu // hara-stuti-sambandhI zirolekha rahanese taba taka usane jainadharmako grahaNa nahIM kiyA aisA kahanemeM ___ yaha zAlivAhana zaka ke 787 varSa vyatIta . koI AkSepa nahIM dIkhatA / hamAre anumAnake anuhokara 788 ke vyaya saMvatsarake jyeSTha ba0 30 sAra taba usakI karIba 70-72 taka avasthA honI yaha 'prabhUtavarSa' (jagattuMga) aisA govindarAja cAhiye / yaha zA0 za0 797 meM (I0 sana nRpatuGgakA pitA hai| 875 ) gaddI apane putrako chor3akara rAjyakArase nivRta huA, isa prakAra zrImAn. ke. bI. pAThaka meM yaha 'baI' aisA zabda 'bardu' (bardendu prauDi) ____tE.C., Vol. VIII., Pt. II (svastyamoghausIkA rUpAntara hogA? barSavallabhamahArAjAdhirAjaparamezvarabhaTTArakA pRthavIrAjyaM * ellubaraha, yaha 'ellu' zabda Adhunika geye......... zakavarSamelanUratoMbhatoMbhataneya saMvatsaraMkanaDImeM nahIM, parantu tAmila, malaiyAla bhASAmeM sarva- pravartise.........|| isa lekha meM devatA-stuti zirolekha sAmAnya hai| nahIM hai| Page #33 -------------------------------------------------------------------------- ________________ varSa 3, kiraNa 10 ] nRpa kA vicAra mahAzaya kI rAya hai 1 vaha kaunase AdhArase hai, yaha mAlUma nahIM hotaa| itanA hI nahIM soraba zilA lekha naM0 85 ( I0 sa0 877 ) ke zAsana meM isa amoghavarSako 'pRthivI rAjyaM geye' aisA kahA jAne se vahI usa samaya gaddo para rahA hogA isa prakAra dRDhatAke sAtha mAlUma par3anese pAThaka mahAzayakA kahanA ThIka mAlUma nahIM par3atA hai / ataH I0 san 877 veM taka to yaha rAjyakAra se nivRta nahIM huA aisA kahanA cAhiye / + kavirAjaM mArga - upodghAta pR0 3 / * E.A.D.P. 49-50 (Mythic Socie - ty's Journal Vol. XIV, No. 2, P. 84) huA athavA jainadharmI honese hI usane aisA kiyA, yaha mAnanekA koI kAraNa nahIM hai / isake pitA goviMdake kucha zAsanoMse aisA mAlUma hotA hai ki govinda ke pitA dhruva athavA ghoranareza ( nirupama, dhArA varSa, kalivallabha ) ne apane putra ke parAkrama para mohita hokara apane jIvanakAla meM hI use gaddI para baiThAkara Apa rAjyakArase nivRta honA cAhA aura yaha bAta use sunAne para usane use svIkAra nahIM kiyaa| Apake adhIna maiM yuvarAjya hI hokara rahU~gA aisA kahA, isa prakAra likhA huA hai / ataH rASTrakUTavaMzIya narezoM meM apane bur3hApe ke kAraNa, yA parAkramI putra kI digvijaya Adi sAhasakArya se khuza hokara yA apanI svacchandatAse gaddI chor3anekA yaha eka udAharaNa milatA hai| ataH nRpatuMga I0 san 877 ke anantara apanI umra 80 ke Upara samajha kara rAjyakArase nivRta huA' hogA to usane apane vinayasena vivekase hI aisA kiyA hogA yaha kahanA cAhiye / aisA na kahakara apanA dharma chor3a kara jainadharmI isa vaMzake logoM kI rAjadhAnI 'mAnyakheTa' (Malkhed) nagara hai / use isa nRpatuMgane hI prathamataH apanI rAjadhAnI kara liyA thA, isa prakAra kIrtizeSa DA. rA. go. bhaMDArakara kA kahanA hai (E. H. D. pR0 51 ) / 'kavirAjamArga' ke upodghAta meM zrImAn pAThaka mahAzaya ke kathanAnusAra ( pR0 10 ) yaha mAnyakheTa nRpatuMga ke prapitAmaha prathamakRSNa ke kAla se hI isa vaMzake logoM kI rAjadhAnI thA aisA mAlUma par3atA hai / usake pahile unakI rAjadhAnI 'mayUra khaMDi ' ( vartamAna baMbaI Adhipatya ke nAsika jilAke 'morakhaMDa') thI aisA jAna par3atA hai / kucha bhI ho, (vartamAna dhAravAr3a jilA ke antargata ) 'ba~kApura' unakI rAjadhAnI nahIM thI, yaha bAta dRDhatAke sAtha kahI jA sakatI hai 185 jinasenAcAryakI paraMparA isa prakAra pAI jAtI hai: elAcArya / vIrasenAcArya jinasena dazaratha guNabhadra isa paraMparA ke saMbandha meM indranaMdike 'zrutAvatAra' meM nimna prakAra kahA hai * : 0 vi0 20 mA0 pR0 10, Page #34 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 186 anekAnta kAlegate kiyatyapi tataH punazcitrakUTapuravAsI / zrImAnelA cArtho babhUva siddhAntatatvajJaH // 176 // tasya samIpe sakalaM siddhAntamadhItya vIrasenaguruH / uparitamanibandhanAdyadhikAranaSTaM lilekha // 177 // vIrasenakA ziSya jinasena thA aura vIrasena kA vinayasena nAmaka bar3A ziSya bhI thA, yaha bAta jinasenake granthoMse pAI jAtI hai zrIvIrasena munipAdapayojabhRgaH / zrImAnabhUdvinayasenamunirgarIyAn // taccoditena jinasenamunIzvareNa / kAvyaM vyadhAyi pariveSTitameghadUtam // pArzvabhyudaya 4,71 isa : guNabhadra ke 'uttarapurANa' kI prazasti meM paraMparA ke sambandhameM isa prakAra kathana hai| vIrasenAgraNI vIrasenabhaTTArako babhau // 4 muniranujinaseno vIrasenAdamuSmAt // 6 // dazarathagurUrAkSI tasya dhImAn sadharmA // 13 // ziSyaH zrIguNabhadrasUriranayo + rAsIjjagadvizrutaH // 15 // devasenAcArya ne apane 'darzanasAra' ( I0 sa0 934 ) meM isa prakAra kahA hai: sirivIrale sisso jiNa seNo sayalasatthavirANI // 30 tasya sisso guNavaM guNamaho divvaNANaparipuraNo // 31 ye vIrasena, jinasena, guNabhadra digambara jaina + jai0 si0 bhA0 1 pR0 27 'anayoH ' 'ina donoMkA arthAt jinasena aura dazaratha donoMkA ziSya / * saMskRta chAyA zrI vIrasenaziSyo jinasenaH sakalazAstravijJAnI // 30 // tasya ca ziSyo guravAn guNabhadro divyajJAnaparipUrNaH // 31 [ zrAvaNa, vIra nirvANa saM0 2466 dharma ke mUla saMgha ke + 'sena' saMgha vAle the, itanA hI mAlUma par3atA hai; para kaunase 'gaNa' ke aura kauna se 'gaccha' vAle the so mAlUma nahIM par3atA / ye bahuzaH 'dezIgaraNa' ke hone cAhiyeM / ye 'punnATa' gaNa vAle nahIM haiM, isa sambandha meM jaina vidvAnoM meM abhinna vizvAsa hai ! 'punnATa' isa nAmakA garaNa bhI 'sena' saMghakI eka zAkhA hai| isI sena saMgha ke punnATarANa ke dUsare 'jinasena' ne saMskRta meM karIba 11000 zloka parimita jaina 'harivaMza' kI racanA kI hai / use usane zaka saM0 705 ( I0 sana 783) meM likha nareza zrIkRSNarAjakA putra zrIvallabha nAmakA kara pUrNa kiyA hai / usa samaya rASTrakUTavaMzakA dUsarA govinda gaddI para thA, yaha bAta usakI prazastike nimna padya se pAI jAtI hai zAkeyabdazateSu saptasudizAM paMcottare SUttarAm / pAtIndrAyudhanAmni kRSNa nRpaje zrIMvA bhedakSiNAm // 13 // . isa harivaMzapurANa ke kartA jinasenane apane granthake maMgalAcaraNa + meM vIrasena, jinasenA - cAkI isa prakAra prazaMsA kI hai : + isa mUlasaMghakI zAkhA itpAdike saMbandha meM zravaNabelagulake bahuta se zAsana meM ullekha haiM / (E. C. Vol. II) + vi0 20 mA0 pR0 8 * jai. si. bhA. 1, 2 - 3 pR. 73 ( 'pavitra puMnATagaNAgraNI guNI' ) jai. si. bhA. 1, 2 3. pR0 74 + jai. si. bhA. 1, 2-3 0 60 Page #35 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nRpatu kA mata vicAra varSa 3. kiraNa 10 ] jitAtmaparalokasya kavInAM cakravartinaH / vIrasena guroH kIrtirakalaM kAvabhAsate // 40 // yAmitAbhyudaye tasya jinendra guNasaMstutiH / svAmino jinasenasya kIrtiH saMkIrtayatyasau // 41 // varddhamAna purANodyadAdityoktigabhastayaH / prasphuranti girIzAntaH sphuTasphaTikabhittiSu // 42 // aneka ye zloka 'harivaMza' ke Adi-bhAga meM haiM, jisa ke 11000 zloka likhane meM kamase kama 5 sAla to lage hoMge / ataH jinasenane use zaka saM0 700 ( I0 san 778 ) meM likhanA prAraMbha kiyA hogA aisA mAlUma par3atA hai / taba vIrasena kavicakratrartI kahalAte the, usake pahile unhoMne kAvyoM kI racanA kI hogI; vaise hI unake ziSya jinasenane bhI usake pahile saMskRta meM 'vardhamAnapurANa' tathA 'jinendra guNasaMstuti' # nAmakA kAvya likhakara pUrA kiyA hogA / isa harivaMzameM guru vIrasenako 'svAmI' kahe binA unake ziSya jinasenako 'svAmino / jinamanasya' kahA jAnesaM * isa kAvyakA nAma ( pArzvajinendrastuti ) hai, aisA 'vidvadvatvamAlA' meM ( pRSTa 26 ) batalAyA hai, usI kA (jinaguNastotra) nAmase pUrvapurANa' kI prastAvanA meM ( pR0 5 ) ullekha hai / . ( 'pUrvapurANa' - nyAyatIrtha zAntirAja zAstrIkA karnATaka arthasahita mudraNa - maisUra 125) isa jinasenako 'svAmI' kahane ke liye kyA kAraNa hai, isa sambandha meM 'tatvArthasUtravyAkhyAtA svAmIti paripaThyata' (nItisAra) bacanakA AdhAra dete haiM (vi. ra. mA. pR0 26 ) / para jinasenane tatvArthasUtra para 187 guru ziSya donoMke jIvita rahate vakta vaisA kahanA anucita hogaa| isa maMgalAcaraNa kI racanA karate vakta vIrasena svargavAsI ho cukA hogA kevala jinasena maujUda thA aisA mAlUma par3atA hai; vaise hI use 'svAmI' isa prakAra saMbodhita karane se vaha usa vaktakA mahAvidvAn tathA bar3A AcArya hotA huA prakhyAta huA hogA / ataH vaisA kIrtivAn honeke liye usa kIrtike kAraNabhUta aneka kAvyoMkI usane racanA kI hogii| usa vakta usakI avasthA kamase kama 25 varSa to avazya hogI isa se kama to sarvathA nahIM hogI, yaha bAta nizcayapUrvaka kaha sakate haiM / aisI avasthA meM vaha zaka saMo 675 ( I0 san 753 ) ke pahile hI paidA huA hogA / vIrasenAcArya ke ziSya hamAre jinasenane uparyukta do granthoMke sivAya * aura bhI aneka saMskRta kAvyoMko likhA hai, jinameM mukhya vyAkhyA I0 san 837-838 meM likhI hai; I0 sa0 778-783 ke andara likhe gaye 'harivaMza' meM usa kAraNa se use 'svAmI' aisA na kahA hogA; isake lAvA usa vyAkhyAko vIrasenane likhanA prAraMbha kiyA thA, use pUrNa karane ke pahile hI unakA svargavAsa ho jAnese use jinasenane pUrNa kiyA aisA mAlUma par3atA hai / aisA ho to vIrasenako 'svAmI' kyoM nahIM kahA ? * ye donoM grantha aba taka prApta nahIM / ['jinendraguNasaMstuti' kA abhiprAya pArzva jinendra kI stuti 'pAzvabhyudaya' kAmyase hai aura vaha upalabdha hai tathA saM0 1966 meM chupakara prakAzita bhI ho cukA hai / - sampAdaka ] Page #36 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 288 anekAnta [zrAvaNa, vIra nirvANa saM02466 ye haiM (=prabhAva ) se udita huI (= paidA huI ) vaha 1 umAsvAtike 'tattvArthasUtra' para isa jina 'jayadhavalA' + TIkA, gurjara ( gujarAtI) narezake senake guru vIrasenane 'jayadhavalA' nAmakI TIkA zAsanameM vidyamAna 'maTagrAma' nAmake nagarameM zaka likhanI prAraMbha kI thI, jisakI karIba 20000 saM0 759 (I0 sa0 837-838) phAlguNa zlokoMkI racanA karake unake svargavAsI hone zu0 dazamIke dina samApta huii| para jinasenane usameM punaH40000 zlokoMko jor3a ataH isa TIkAko samApta karate vakta jinakara 60000zlokoMse yukta usa granthako pUrA kiyA senakI avasthA karIba 84-85 varSakI honI x / use pUrA karaneke samaya-saMbandhameM jinasenanaM cAhiye / usake antameM isa prakAra kahA hai: 2 pArvAbhyudayakAvya-yaha kavikula guru iti zrIvIrasenIyA TIkA suutraarthdrshinii| kAlidAsake 'meghadUta' kAvyake Upara samasyApUrti maTayAmapure zrImadgunarAryAnupAtite // ke rUpameM racA gayA eka choTAsA kAvya hai| isameM phAlgune mAsi pUrvAhna dazamyAM zuklapakSake / jinasenane 23 veM tIrthakara zrIpArzvanAtha svAmIkI pravardhamAnapUjAyAM nandIzvaramahotsave // kaivalya-varNanA bahuta accho kI hai| isameM 4 sarga haiM aura unameM kula 364 vRtta haiM / ntyigranthameM isa amoghvrssraajendrpraajyraajygunnodyaa| prakAra kahA hai:niSTitapracayaM yAyAdakalpAntamanalpikA // iti viracitametatkAvyamAveSTaya megha / ekAcaSaSTisamadhikasaptazatAbdeSu zakanarendrasya / / bahuguNamapadoSa kAlidAsasya kAvyaM // samatIteSu samAtA jayadhavalA prAbhRtavyAkhyA // 1 malinitaparakAvyaM tiSThatAdAzazAMka / arthAta-amoghavarSa nAmaka narezake prAjya bhuvanamavatu devassarvadAmoghavarSaH // 4-70 // (=vistRta ) rAjya (=rAjyabhAra) ke guNa isase yaha kAvya amoghavarSa mAmake eka ___x vIrasena tathA jinasenane 'jayadhavalA' nAmakI narezake samayameM racA gayA mAlUma par3atA hai / isa jo TIkA likhI hai vaha umAsvAtike 'tattvArthasUtra' kI kAvyako par3hate vakta mAlUma par3atA hai ki ise kavi TIkA nahIM hai, kintu zrIguNadharAcArya-viracita 'kasAya- yaha 'jayadhavalA' TIkA siddhAntagraMtha kahalAtI pAhuDa' ( kaSAyaprAbhRta ) nAmake sUtra granthakI TIkA hai| hai| isakI pUrNaprati aba ( dakSiNa kADa jijAke) jAna par3atA hai 'sUtrArthadarzinI' pada parase lekhaka mahA- 'mUDabidarI' nAmaka sthAna para 'siddhAntamaMdira' meM hai| zayako bhrama humA hai aura usane 'sUtra' zabdakA abhi- yaha prati kucha samayake pahile zravaNaMghelagulake 'siddhAntaprAya galatIse umAsvAtikA tatvArthasUtra samajha liyA maMdira' meM thI aura vahIMse 'mUDabidarI' ko le gaye, isa -sampAdaka prakAra zravaNabelagala ke zAsanagranthoM ke upodghAptameM kahA 1. si. bhA0 1, 1. 50 52-53 hai| (E.C. Vol. II Introd. P. 28 Page #37 -------------------------------------------------------------------------- ________________ varSa 3, kiraNa 10] nRpatugakA matavicAra 21 ne apanI madhyamAvasthA meM-arthAta 40-45 varSake karake pazcAta AdipurANa likhanA prAraMbha kiyA pahile hI likhA hogA, yaha bAta usakI varNanA yaha bAta vAstavika hai; aisI avasthA meM ise usane vaikharI ityAdise mAlUma par3atI hai / ise jinasena- apanI 84-85 varSako avasthAke pazcAt likhanA ne I0 san 800 se pahile hI likhA hogA; yAne prAraMbha kiyA hogA,para vaha ise pUrNa nahIM kara sakA; nRpatuMgake gaddI para ArUr3ha (I0 sa0 815) honeke isake 42 parva tathA 43 veM parvake 3 zloka mAtra karIba 15 ( yA jyAdA ) varSoMke pahile likhA (yAne kula 10,380 zlokoMko) likhane para vaha hogA / ( para 'harivaMza' meM isa kAvyakA jikra na jinadhAmako prApta huaa| usa unnatAvasthAmeM bhI bAnese yaha I0 san 778-783 ke pahile nahIM 10,380 zlokoMke likhane meM use 10 varSa to lage banakara pIche likhA gayA aisA kahanA cAhiye / ) hoMge / usa vakta unakI 95 varSake karIba to aisI avasthAmeM isa 'pArvAbhyudaya' meM kahA gayA avasthA honI caahiye| aisI avasthAmeM unakA 'amoghavarSa' rASTrakUTa gujarAta-zAkhAkA dUsarA dehAvasAna I0 san 848 ke Age yA pIche huA 'kakka' nAmakA amoghavarSa hogA kyA ? kyoMki hogaa| jinasenane apanI 'jayadhavalA' TIkAko gurjaranareza 4 jinasenake maraNAnaMtara usake ziSya guNase pAlita maTagrAmameM likhakara samApta kiyA hai| bhadrane isa graMthameM karIba 10,000 zlokoMko jor3a napatuMgakI (yA usake pitA govindakI) rAjadhAnI kara, karIba 20,000 zloka pramANa isa 'mahApurANa' mAnyakheTameM yA anya kisI jagahameM nahI likhA ko* samApta kiyaa| apanI racanA-samApti-samaya jAnese jinasenake poSaka rASTrakUTa vaMzaja gujarAta- ke sambandhameM vaha usakI prazastimeM / isa prakAra zAkhAvAle zAyada hoMge, isa zaMkAko sthAna milatA kahatA hai :hai| athavA 'pAzrvAbhyudaya' ko jinasenane apanI akAlavarSabhUpAle pAlayasyakhilAmilAm // 32 // AyukaM 60 varSa pazcAta svayaM likhA hogA to usameM kahA gayA amoghavarSa isa lekhakA nAyaka nRpatuMga zrImati lokAditye .................... // 33 // hI hogaa| celapatAke celladhvajAnuje cella ketanatanUne / 3 AdipurANa ( athavA pUrvapurANa)-yaha jainendradharmavRddhividhAyini.......... - // 3 // jinasanakA antima granthe hai / jinasenane apane va vanavAsadezamakhilaM bhujati niSkaMTakaM sukhaM suciraM / ja na guru vIrasanake svargArohaNAnaMtara unase nahIM pUrI kI gaI-bacI huI 'jayadhavalA' TIkAko svayaM pUrNa ___isameM 'AdipurANa' (athavA 'pUrvapurANa' ) kI kula zlokasaMkhyA 12,000, 'uttarapurANa' kI saMkhyA + 'harivaMza' meM 'jinendraguNasaMstuti' rUpase 8,000 hai, ye donoM bhAga milakara 'mahApurANa' kahaisI kAvya graMthakA ullekha jAna par3atA hai| lAtA hai| - sampAdaka jai0 si0 bhA0 bhAga 1, pR 28 Page #38 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anekAnta [zrAvaNa, vIra nirvANa saM02466 tampitRnijanAmakRte khyAte baMkApure pureSvadhike // 3 // hai :zakanRpakAlAbhyantaraviMzatyadhikASTazatamitAbdAnte / yasya prAMzunakhAMzujAlavisaraddhArAntarAvirbhavat / maMgalamahArthakAriNi piMgalanAmani samastajanasukhade // 36 pAdAmbhoja rajaH pizaMgamukuTapratyagraratnadyutiH // arthAt-rASTrakUTa vaMzake (napatuMgake putra) saMsmartA svayamamoghavarSanRpatiH pUtohamadyetyalaM / akAlavarSa nAmaka dUsare kRSNake zAsana karate vakta sa zrImAn jinasenapUjyabhagavatpAdo jgnmNglm||10|| ( usakA sAmanta ) 'cella patAka' nAmaka lokAditya jainadharmakI abhivRddhi kartA huA / 'vanavAsa + isase amoghavarSane jinasenako vandana karake apaneko aba hI (='adya' ) dhanya mAnA yaha deza para zAsana karate vakta (usa vanavAsa dezameM) usa lokAdityake pitAke nAmase nirmita 'baMkApura bAta mAlUma par3atI hai, isake sivAya jinasenase jainadharmAvalambana kiyA yA svadharma chor3akara jina(isa nAmakI usakI rAjadhAnI ) meM zaka saM0820 senakA ziSyatva grahaNa kiyA hai, aisA artha nika( I0 sa0897-8 ) meM guNabhadra ne 'uttarapurANa' latA hai yA nahIM so maiM nahIM jaantaa| isake sivAya likhakara samApta kiyaa| usameM 'adya' yaha zabda rahanese jinasena aura amoghavarSake bIcameM eka samaya paraspara bheTakA .. kyA nRpatuMga jaina thA ? varNana mAlUma par3atA hai, isase jyAdA artha usameM (a) jinasena, guNabhadrake kAvyoMmeM sthita ullekha anumAna karanA ThIka nahIM mAlUma hotA hai| ___5. nRpatuMgane jainadharmako svIkAra kiyA, isa athavA amoghavarSa jinasenase jainadIkSA lekara bAtako mAnane vAle use jinasenadvArA jinadharmameM usakA ziSya huA hogA to gaNabhadrane use dIkSita huA vizvAsa karate haiM unake isa vizvAsa. spaSTa kyoM nahIM kiyA? imI guNabhadrane apane 'uttara saMbandhameM guNabhadra ke 'uttarapurANa' kA yaha vRtta purANa meM baMkAparake lokAdityako 'jainendradharmavaddhihI anya AdhAroMse prabala AdhAra hai / isa vidhAyI' isa prakAra nahIM kahA kyA ? amoghavarSa bAtako bhUlanA nahIM / vaha vatta isa prakAra ne guNabhadra ke khAsa guruse hI jainadharmakA avalaMbana kiyA hogA to use vaise hI ullekha kyoM nahIM / bambaI prAntake uttara kannaDa jilAke vnvaasii| kiyA ? aura amoghavarSa apane gurukA ziSya thA, . : (in the Prasasti of the 'Uttar to vaha apanA sadharmI honese guNabhadra ne apane purana') we are told that he (i. e. Nripatunga or Amoghavarsha I) be. _ 'uttarapurANa' ko apane sadharmIke putra akAlavarSake came the disciple of Jinasena the well AsthAnameM yA rAjadhAnImeM athavA usake rAjyake known Jaina Author, who also bears. kisI aura sthAnameM na likhakara usake sAmanta testimony to the fact in tae Parsabh- rAja lokAdityakI rAjadhAnImeM kyoM likhA ? yudaya) 1. A. pp. 216-217 (ka. mA. upo- - dghAta 106) jai0si0bhA0 1, 1, 27; vi0ra0 mA0 pR0 26. Page #39 -------------------------------------------------------------------------- ________________ varSa 3. kara 10] 2. nRpatuMgane I0 san 795-797 ke andara janma liyA hogA, vaise hI jinasenane I0 san 753 se pahile hI janma liyA hogA, isase jinasena nRpatuMgase umara meM karIba 42-44 varSa bar3A hogA / 'uttarapurANa' ke zloka ke anusAra nRpatuMga -amoghavarSaMne jinasenako vaMdana kiyA yaha bAta jinasenakaM avasAna ke pahile hI honI cAhiye aura vaha I0 san 848 ke pIche honI caahiye| jinasenane apanI 'jayadhavalA' TIkA ko I0 san 837 meM pUrNa kiyA usake pahile hI use amoghavarSa-nRpatuMgane apanA gurU banAyA hogA, taba usa kIrtidAyi viSayako jinasena apane pavitra grantha - usa TIkA meM vyakta kiye binA 'amoghavarSa rAjendra prAjyarAjyaguNodayA' itanA hI kaha sakatA thA kyA? athavA apane ziSya amoghavarSakI rAjadhAnI meM yA usake rAjyake anya sthAna para use nahIM likhakara ' gurjarAya se pAlita' grAma meM use likhatA kyA ? nRpatuM kA mata vicAra 3. jinasena ke antima grantha 'AdipurANa' meM nRpatuMga-zramoghavarSakA nAma nahIM hai| yadi vaisA nareza usakA ziSya huA hotA to usakA nAma jinasenane kyoM nahIM kahA so samajha meM nahIM AtA / 4. guNabhadrake 'uttarapurANa' meM jinasenakI 'jayadhavalA' TIkAmeM tathA 'pAzvabhyudaya' meM 'amoghavarSa' aisA nAma dekhA jAtA haiM; rASTrakUTa vaMzake nareza 'zarva' kA 'zarva' nAma tathA mukhyataH 'amoghavarSa' nAma se vizeSa prakhyAt 'nRpatuMga' aise nAmakA bilakula abhAva kyoM ? 261 'pAzvabhyudaya' kAvya isa kAvya ke anta meM (4, 70 ) -- 'bhuvanamavatu devassarvadA moghavarSaH // ' isa prakAra sirpha AzIrvAda vacana hI hai / isase yaha kAvya pUrNa karate vakta amoghavarSa nAmakA koI nareza thA use jinasenane apane kAvyameM ullekhita kiyA, itanA hI mAlUma par3atA hai; isase vaha amoghavarSa isa jinasena-dvArA jainadharmI huA thA -- usakA ziSya huA aisA artha hotA ho to maiM nahIM jAnatA / parantu isa kAvyakI chapI huI prati (Nirnayasagara Press, Bombay: vikrama saM0 1966 ) ke pratyeka sake anta meM yaha eka gadya hai : " itya moghavarSa paramezvara - paramaguru zrI jinasenAcAryaviracita-meghadUtaveSTitaveSTite pAzvabhyudaye bhagavat kaivalyavarNanaM nAma ( prathama, dvitIyaH; tRtIyaH, caturthaH) srgH||" isase jinasena amoghavarSa kA guru thA yaha bAta mAlUma par3atI hai, para yaha racanA svayaM jinasena kI nahIM, bahutase samaya ke pazcAt prakSipta huI hogI, yaha bAta nimna likhita kAraNoMse mAlUma par3atI hai: 1. yaha kAvya kAlidAsa ke 'meghadUta' ke Upara samasyA-pUrti ke rUpameM racA gayA hai / 'meghadUta' 'pUrvamegha', 'uttaramegha' isa prakAra do bhAga haiM unake anusAra isameM bhI do bhAga hone cAhiyeM the, para isameM vaise na hokara kevala 4 sarga rakkhe gaye haiM, jo nyUnAdhika rUpameM vibhAjita dikhAI dete haiM, * prathama sargameM 118 padya, dUsare meM 118, tIsare meM 57, cauthemeM 01, kula padyasaMkhyA 364 / Page #40 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 262 anekAnsa aura yaha sargavibhAga bhI kathAvastu meM dikhAI dene vAle samanvayake AvazyakIya paricchedoMke anukUla na raha kara 'meghadUta' se samasyApUrti ke liye liyA gayA pAda...... ThIka na raha kara kRtrima rUpase kiyA gayA mAlUma par3atA hai| / isase jinasena ne yaha sarga-vibhAga nahIM kiyA kintu usase uparAnta ke kisIne kiyA mAlUma par3atA hai / isake sivAya anargala rUpase bahane vAle ( 364 padyoMseM yukta ) isa choTese kathAnaka meM sarga vibhakti kI AvazyakatA kyoM huI so mAlUma nahIM par3atA / 2. kisI kAvyameM aneka sarga hoM to una sargoM ke anta meM diye hue gadya meM usa sarga meM varNita viSaya ko sUcanA dene rUpase kahane kA rivAja hai, athavA una sarvoko kavine anyAnya nAma na diyA ho to apane kAvyameM amuka sarga samApta huA kahane kA rivAja hai / para tamAma saga~kA nAma eka rakhanekA rivAja kahIM hai kyA ? isa kAvya ke pratyeka sargake anta meM usa sargako 'bhagavatkaivalyavarNanaM nAma' kahA hai / apane 'AdipurANa' ke pratyeka sargameM usakI varNanAnukUla pRthak pRthak samaMjasa nAma diyA huA hone se mahAkavi jinasena dvArA sirpha 'pAzvabhyudaya meM isa prakArakA dRSTidoSa (Oversight) ho jAne kI sambhAvanA [zrAvaNa, vIra nirvANa saM0 2466 nahIM hai / athavA isa 'pArzvabhyudaya ko hI kaMvala'bhagavatkaivalyavarNanaM' nAmAMtara (isake viSayAnusAra) diyA hogA to santima gadya meM - "pAzvabhyudaye bhagavatkaivalyavarNanA prathamaH, dvitiyaH, ityAdi) sagaH" rahanA cAhiye, jaise hai vaise rahane kA kyA kAraNa hai ? isase yaha mAlUma hotA hai ki pratyeka sargakA antima gadya jinasenakA likhA huA nahIM, aura kisIkA likhA hogA / + (udA0 - dUsare sargake AdimeM 'itaH pAdaveSTi - tAni', tIsare sargake Adi meM 'itordhaveSTitAni', cauthe sargake zrAraMbha meM 'itaH pAdaveSTitAni' isa prakAra sUcanA hai / ataeva isa kAvyako sargarUpase usane hI vibhA jita kiyA yA vyAkhyAtA ne kiyA aisA mAlUma par3atA hai| 3. isa 'pAzvabhyudaya' ke Upara yogirAT paMDitAcAryane vyAkhyA likhI hai / isane I0 san 1399 meM race hue 'nAnArthamAlA' koSakA ullekha apanI vyAkhyA meM kaI jagaha para kiyA hai, isase yaha jinasenase karIba 550-600 varSoMse pIchekA vyakti TIkAkAra bahuta pIche huA mAlUma par3atA hai; yAne - mAlUma par3atA hai / isane apanI vyAkhyA ke prati sarga antima sthAnameM anya vyAkhyAtAkI taraha vyAkhyA jisa para likhI gaI haiM usa kAvya ke tathA vyAkhyA ke nAma ke sAtha sAtha-' ityamoghavarSaparamezvara paramaguruzrI jinasenAcAryaviracitameghadUta keSTitaveSTite pArzvabhyudaye tadUvyAkhyAyAM ca suvodhinyAkhyAyAM bhagavatkaivalyavarNanaM nAma prathamaH ( dvitIyaH tRtIyaH, caturthaH sargaH ) isa prakAra diyA hai / isameM 'pArzvabhyudaya' aura 'bhagavatkaivalyavarNanaM' ke bIca meM isane apanI vyAkhyA kA nAma bhI kahA hai, ataH vaha 'bhagavatUkaivalyavarNana ' bizeSavAciko ( usa kAvyakA nAma tathA sargakA nAma ) isane hI jor3A hogA, aisA vyakta hotA hai, vaise hI apanI vyAkhyA ke antima gadyameM anAvazyaka 'amoghavarSaM paramezraparamagurU jinasenAcArya' isa prakAra punaruktidoSakA bhI khayAla nahIM karake jora jora se Page #41 -------------------------------------------------------------------------- ________________ varSa 3, kiraNa 10 ] kahane se mUla kAvyakA sargAntima gadya bhAga bhI isake dvArA jor3A huA mAlUma par3atA hai| isa bAta ko aura dRr3ha karane vAlA eka aura prabala AdhAra hai / vaha yaha hai : nRpatugakA matavicAra isa paMDitAcAcArya ne apanI vyAkhyA meM apane se karIba 558-600 varSoMke pIche isa 'pAzvabhyudaya' kI utpatti-saMbaMdha meM isa prakAra kahA hai ki kAlIdAsa nAmakA 'kazcitkavi' 'meghadUta' nAmaka kAvyakI racanA karake, 'madoddhura' hotA huaa| 'jinendrAiM sarojedindiropama' * amoghavarSa ke rAjya 'baMkApura' meM AyA thA, aura usa amoghavarSako-- 'sasvasya jinasenarSi vidhAya paramaM gurum / saddha dyotayaMstasthau pitRvatpAlayan prajAH // isa prakAra varNita kiyA hai| sAtha hI, vahA~ke rahane vAle vidvAnoM kI niMdA karate huye ( 'viduSovagaNayaiSa') kAlIdAsa ke isa kAvyako amoghavarSa ke sAmane par3hane para, usakI vidyAhaMkRti nirdhAraNa karane ke uddezya se aura use 'sanmArgoddIpti' paidA karAne kI icchA se apane 'satIrthya' vinayasena se prerita eka-pAThI jinasenane usa kAvya ke pratyeka caraNako kramazaH prativRttameM veSTita karake isa 'pAzvabhyudaya' kI racanA kI, aura phira use AsthAna meM par3hakara apane kAvyase hI kAlidAsane pratyeka zlokase caraNa curAkara ('steyAta' ) 'meghadUta' kI racanA kI hai, aisA kahA batalAyA !! * isa vyAkhyA ke antima gadyoMmeM tathA anubandhoM meM athavA kAvya ke pratisargake antima sthAna para jor3e hue gadya meM, isa kAvya meM ( 4,70 ) dikhAI dene vAle 'amoghavarSa' nAmake sivAya usakA aura koI nAmAntara nahIM hai| 163 parantu isake barAbara asaMbaddha dantakathA aura koI nahIM / kAraNa, kAlidAsa se jinasena kamase kama 200 varSoMke karIba + pIche huA, athavA 'meghadUta' se 'pArzvavAbhyudaya' zreSTakAvya kahalA nahIM sakatA, use zreSTa banAne ke uddezya se yaha asaMbuddha janazruti apane anubaMdha meM ghuser3akara paMDitAcArya jinasenako anRtavAdI banA diyaa| isake sivA itihAsa pramANa koI milatA nahIM; vaise hI bakApura amoghavarSakI rAjadhAnI nahIM thI, yaha bAta pahile hI kahI jA cukI hai / ina saba kAraNoMse yaha mAlUma par3atA hai ki paMDitAcAryane logoM se kahI huI dantakathA para vizvAsa rakhakara use dRDha karane ke uddezya se apane anubandhameM ghuser3akara usake AdhAra se jinasena amoghavarSakA guru thA yaha bAta 'pArzvavAbhyudaya' ke pratisarga ke antima gadya meM likhakara aura usake sivAya apanI vyAkhyAke pratyeka sargake antima gadya meM punaH punaH jorase kahI hogii| ataeva yaha mUlakAvyakI sargAntima gadyaracanA jinasenakI svataH racanA nahIM hai; vaha isa vyAkhyAtA paMDitAcArya dvArA yA aura kisIke dvArA jor3I gaI hogii| itihAsako dRSTi se usakI bAteM jinasena ke seMmatha se bahuta hI Adhunika hone ke kAraNa use nirAdhAra samajha kara chor3anA par3atA haiN| + I0 san 634 ke 'aihole' ke zAsana meM kAlidAsakA nAma hai "savijayatAM ravikIrtiH kavitAzritakAlidAsa bhAravikIrtiH || " ( prA0 le0mA0 naM016 ) Page #42 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 164 anekAnsa prAcIna bhAratakI dharma-samavRtti isa sandarbhameM susaMgata eka bAta aura kahanA hai / isa bhArata bhUmi para pIche ke sabhI nareza tathA anya bhI apane rAjyameM athavA anyatra sabhI jagaha vidyamAna anya saba dharmoko tathA anya dharmAnuyAyiyoM ko apane dharma ke samAna, samAnadRSTi se puraskRta karate the / itanA hI nahIM, kintu una logoM ke maTha-maMdirAdi banavAkara dAna dete the, isa bAta ko dikhalAne vAle itihAsameM bahutase pramANa haiM, unameM se dRSTAntarUpameM kucha yahA~ diye jAte haiN| 1. maurya samrATa azoka ( I0 sa0 pUrva 274-236) bauddhadharma svIkAra karake bauddha yaha bAta aitihAsika loga jAnate haiM, to bhI usane kAzmIra deza meM sanAtana dharmakA deva maMdira banavAkara jIddhAra karavAyA thA, yaha bAta 'kalhaNa' kI 'rAjataraMgiNI' se mAlUma par3atI haiathAvahadazokAkhyaH satyasandho vasundharAm // 1, 101 // jIrNaM zrIvijayezasya vinivArya sudhAmayaM / niSkalUSeNAzmamayaH prAkAro yena kAritaH // 1, 105 // sabhAyAM vijayezasya samIpe ca vinirmame / zAntAvasAdaH prasAdAvazokezvarasaMcitau // 1, 106 // huA, - -: 2. jainadharmAnuyAyI kaliMgadezakA rAjA mahAmeghavAhana khAravela ( I0 sa0 pU0 su0 169 ) sanAtana, bauddha, jainadharmI sAdhuoM ko samAnadRSTi tathA gurubhakti satkAra karatA thA tathA apane rAjya meM anyAnya dharmokI bhI binA bheda bhAvake rakSA kiyA karatA thA, yaha bAta 'udayagiri' ke eka + yaha 'udayagiri' ghaDU deza ( Orissa ) ke 'kaTaka' (Cuttack) nagarase 16 mIla dUra para hai| [ zrAvaNa, vIra nirvANa saM0 246 zAsana se mAlUma par3atI hai| 3. guptavaMzIya nareza 'samudragupta' (I0 sa0 330-375) svataH vaiSNava hote hue bhI, apane dharma ke samAna bauddha tathA jainadharmiyoM para bhI vizeSa prema rakhatA thA; aura use bauddhamatI 'vasubandhu' nAma ke vyakti para vizeSa Adara thA; to bhI vaha apanA svadharma chor3a kara bauddha nahIM huA / siMhala dezake nareza meghavarNane apane dezase isake rAjya meM sthita buddhagayA kI tarapha jAnevAle yAtriyoM ke hitArtha vahA~ svayaM eka vihAra banAne ke liye isase anumati cAhI to isane use diyA, aisA mAlUma par3atA hai| 4. cAlukyAnvayakA satyAzraya nAmake dUsare pulikezIne apane paramApta 'ravikIrti' nAmake ('satyAzrayasya paramAtmavatA **'ravikIrtinA' digambara zAkhAke ( aura bahuzaH 'naMdi' saMgha) jainapaMDitako svayaM banavAkara diye huye jinAlaya meM usa ravikIrti dvArA racita aura utkIrNa zilAlekha ( I0 san 634 ) jinastutisaMbandhI padyoMse AraMbha hote huye bhI, usa pulikezIke anya sabhI lekha viSNu stuti-sambandhI padyoMse hI prAraMbha hote haiM, itanA hI nahIM Men and thought in ancient India, pp. 157-159. isa samudragupta kA dhvaja garuDadhvaja thA; isake Upara diye hue nRpatuMga ke zAsana meM usane apaneko 'garuDalAMghana' kahA hai, yaha bAta dhyAna meM lAnA cAhiye / + udA0 - (1) yaha zaka saM0532 ( I0sa0610) kA eka tAmrapatra ke AraMbha meM varAharUpI viSNu kI stuti jayati jaladavRndazyAmanIlotpallabhaH / Page #43 -------------------------------------------------------------------------- ________________ varSa 3, kiraNa 10 ] vaha viSNubhakta hI thA aura jainadharmAvalambI nahIM huA yaha bAta itihAsa se mAlUma par3atI hai / 5. gurjara dezakA nareza siddharAja zvetAmbara jainayati hemacandrasUri para vizeSa zraddhA rakhatA thA ( I0 sa0 1087 - 1171 ) / usane apaneko santAna na honekI citAse hiMdU aura jainadharmakaM pavitra kSetroMkI yAtrA usa hemacandra ke sAtha karane para bhI, svadharmakA - sanAtanadharmakA - tyAga nahIM kiyA / use hemacaMdra guruke samAna thA / usake sAtha hemacaMdrane somezvara zivakSetra kI yAtrA karate vakta, svayaM jaina hote huye bhI, paradharma para virodha nahIM karate hue vahA~ zivaliMgakA stavana kiyA, yaha bAta pradyumnasUrikRta 'prabhAvakacaritra' ( I0sa0 1277) * meM hai / usa siddharAja ke pazcAt napatu gakA mata vicAra dharaNidharanirodhAtsvina vaktrovarAhaH // (2) I0 sa0 141 ( janavarI 31) ke zAsana meM (E. C. X. goribidanUru naM048 ) isane saMgamatIrtha meM mAghazu0 // paurNimA candragrahaNa dina snAna karake 'perimAla' nAmake grAmako sahirayaya sodaka- pUrvaka brAhmaNoMko dAna diyA likhA hai / (3) isake aura eka tAmrapatrakA ( prA0 le0 mA0 naM0 111) prathama zloka isa prakAra hai :jayati jagatAM vidhAtuvivikramAkrAntasakalabhuvanasya / nakhAMzuTilaM padaM viSNoH // * sUrizva tuSTuve tatra paramAtmasvarUpataH / namAma cAvirIdhohi mukteH paramakAraNam // 346 // yatra tatra samaye yathA tathA / yosisotyabhidhayA yathA tathA / vItadoSa kaluSaH sacedbhavA / neka eva bhagavannamostu te // 347 // (prabhAvakArita pR0317) *** gaddI para Aye hue kumArapAla ( I0 san 11411151 ) ne janmata: zaivadharmI rahakara, antameM hemacandra se jainadharma svIkAra kiyA; parantu pazcAt bhI zivabhaktiko bhUlA nahIM, yaha bAta zvetAmbara jainayati jayasiMha sUrise racita ( I0 san 1230) 'vastupAla tejaHpAla prazasti' se mAlUma par3atI hai . ityAdi / ataeva jo koI nareza ( athavA anya koI ) svadharmI ke sivAya paradharma ke yatiyoM yA anya sAdhuoM ( athavA kaviyoM ) kI zreSTha vibhUti para AkarSita hokara, use gurubhAvase satkAra karatA hai to usase vaha anyamatIkA ziSya huA, yA usake upadezase usane svadharma tyAgakara usakA mata svIkAra kiyA isa prakAra mAna lenA kadApi ThIka nahIM; para prabala aura samarthaka anya aitihAsika svataMtrAdhAra hoM to binA saMdehake svIkAra kara sakate haiM, kyoMki gurjara kumArapAla hemacandrake upadezase jainI huA thA yaha bAta hemacaMdra ke graMthoM se " kumArapAlazcAlukyo rAjarSiH paramAIta:" - hemacandra ke 'abhidhAna citAmaNi' (zloka 712 ) se anya samakAlIna aura ISatkAlAntarake graMthoMse sAdhAraNa pramANa milane para usa itihAsa- tathyako kauna nahIM svokAra sakatA ? (zrAgAmI kiraNa samApta) * dharmApAtisma kumArapAlanRpati jainaM dharmamurIcakAra.......... .......... // 24 // 'gurUcakre smaradhvaMsinam // 23 // Gaekwad's Oriental Series. -No. X 'hammIramadamardana' pR0 60 ) Page #44 -------------------------------------------------------------------------- ________________ SURESERESERSE navayuvakoMko svAmI vivekAnandake upadeza [anu0 DA0 bI. ela. jaina pI. eca. DI.] mere yuvaka mitro ! apanA zarIra aura AtmA balavAna banAyo / nirbala aura nirvIrya zarIrase dharmazAstrakA abhyAsa karanekI apekSA to khela-kUdase valiSTa banakara, tuma svargake vizeSa samIpa pahu~ca skoge| tumhArA zarIra maz2abUta hogA taba hI tuma zAstroMko bhalI bhAMti samajha sakoge / tumhAre zarIrakA rudhira tAz2A, maz2abUta tathA adhika tejasvI hogA, taba hI bhagavAnakA atula bala aura unakI prabala pratibhA tuma adhika acchI taraha samajha sakoge / jaba tumhArA zarIra tumhAre pairoM para dRr3hatAse khar3A raha skegaa| tabhI tuma apane Apako bhalI bhAMti pahicAna skoge| ___uTho, jAgRta hoo aura apanI unnatikA kAma apane hI hAthameM lo / ___ itane adhika samaya taka yaha kArya, yaha atyanta mahatvakA kartavya tumane prakRti ko sauMpa rakhA thA / parantu aba use tuma apane hAtha meM lo| aura eka hI sapATe meM isa samagra sAkSAta samudrako kUda jaao| ___mAnasika nirbalatA hI apane meM pratyeka prakArake zArIrika tathA mAnasika duHkhoM ko utsanna karatI hai / durbalatA hI sAkSAt maraNarUpa hai| ___ nirbala manake vicAroMko tyAga do / he yavako ! tuma hRdaya-cala prApta karo! zaktivAna bano ! tejasvI bano ! balavAna bano ! durbalatAkI gAr3I para se uTha kara khar3e ho jAo tathA vIryavAna aura maz2abUta bano / ____ sudRr3hatA hI jIvana aura nirbalatA hI mRtyu hai| manobala hI sukha sarvasva tathA amaratva hai, durbalatA hI roga, duHkha tathA mRtyu hai / ____ balavAna bano ! tejasvI bano ! durbabalatAko dUra pheMka do ! Atmazakti tumhAre pUrvajoMkI sampati hai| ESCREENSEEEEEEEEEER Page #45 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tAmila bhASAkA jainasAhitya [le0 prophesara e. cakravartI ema e pAI. I. esa.] [anuvAdaka-paM0 sumeracanda divAkara nyAyatIrtha zAstrI bI.e. elaesa. bI. sivanI ] TolkAppiyam-tAmila vyAkaraNakA yaha prAmA- samarthita huaA thA / DA0 parnelakA mata hai ki Nika graMtha eka jaina vidvAnakI racanA samajhA jAtA haiN| TolakAppiyamkA racayitA jaina yA boddha thA aura yaha isa viSayameM kucha vidvAnoMkA vivAda hai aura lekhakake nirvivAda haiM ki vaha prAcIna tAmila lekhakoMmeM anyatama dharmake sambandhameM bahutase vicAra kiye jAte hai / hama hai / usI bhUmikAmeM TolakAppiyamkA mahAn aura kevala aMtaraMga sAkSImUla kucha bAtoMkA varNana kareMge aura prakhyAta pADimayonake rUpameM ullekha haiN| TIkAkArane isa viSayako pAThakoM para unake apane nirNaya ke liye pADimayona zabdakA isa prakAra artha kiyA hai--"vaha chor3eMge / yadyapi yaha vyAkaraNakA graMtha hai, kintu zrAdi vyakti jo tapasyA kre"| jaina sAhitya adhyayana-kartAoM tAmila vAsiyoMkI samAja-vijJAna viSayaka vArtAoMkI -vidyArthiyoMko yaha bhalIbhAMti vidita hai ki 'pratimA yaha khAna hai, aura zodha-khojake vidvAna Adi tAmila yoga' eka jaina pAribhASika zabda hai aura kucha jaina muni vAsiyoM ke vyavahAroM tathA rivAjoMkI jAnakArIke liye pradhAna yogadhArI kahe jAte the / isa zrAdhAra para esa. mukhyatayA isI graMtha para avalabita rahate haiM / aitihAsika vAyapurI pille sadRza vidvAna anumAna karate haiM ki zodhake vidyArthiyoMne isase pUrNatayA lAbha nahIM uThAyA TolakAppiyam kA racayitA jainadharmAvalambI thaa| vahI hai yaha endra ke samAna purAtana vyAkaraNa zAstroM para ava- lekhaka TolakAppiyamke una sUtroMkA uddharaNa dekara laMkti samajhA jAtA hai / jo prAya saMskRta-vyAkaraNakI apane niSkarSa ko dRr3ha banAtA hai jinameM jIvoMke dvArA zaulIkA ullekha karatA hai / yaha vyAkaraNa viSaya para eka dhAraNa kI gaI indriyoM ke AdhAra para jIvoM ke vibhAgakA pramANika graMtha samajhA jAtA hai| tAmila bhASAke pichale ullekha hai| marabiyala vibhAgameM TolakAppiyamane ghAsa sabhI granthakAra usameM varNita lekhana-sambandhI niyamoMkA aura vRttake samAna jIvoMko, ekendriya ghoMghe ke samAna pUrNa zraddhAke sAtha pAlana karate haiM / isa granthake nirmAtA, jIvoMko, dvAindriya cIMTIke samAna jIvoMko trIindriya TolakAppiyam, tAmila sAhitya ke kAlpanika saMsthApaka kekar3e ( Crab) ke sadRza jIvoMko cauindriya bar3e agastya ke ziSya samajhe jAte the| isa granthameM tatkAlIna prANiyoM ke samAna jIvoMko paMcendriya aura manuSya ke samAna graMthakAra panapAranAra likhita bhUmikA hai| usase pramANita jIvoMko chaH indrI batAyA hai / yaha vijJAna ke jaina hotA hai ki 'AiMdiram nirainIkA TolakAppiyam,' aindra dArzanika siddhAntakA rUpa hai ise batAnA tathA isa para vyAkaraNakI paddhati paripUrNa TolakAppiyam pADya rAjA jora denA mere liye Avazyaka nahIM hai / jIvoMkA yaha kI sabhAmeM par3hA gayA thA aura adakohAzAnake dvArA vibhAga saMskRta aura tAmila bhASAke jaina tatva jJAnake Page #46 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anekAnta [zrAvaNa, vIra nirvANa saM0 2466 sabhI pramukha granthoMmeM pAyA jAtA hai / merumandirapurANa meM hai, vaisA eka aprasiddha taMtra zAstrameM vidyamAna hai,kintu aura nIlakezI jaise do pradhAna jainadArzanika granthoMmeM isa sambandhake padya pUrI taura para uddhata nahIM kiye jAte jIvoMkA isa prakAra varNana hai / yaha anumAna karanA tarkake liye yaha mAna lene para bhI ki usakA ullekha svAbhAvika hai ki yaha jainiyoMke jIva-viSayaka jJAnakA usa tantra graMthameM hai, vaha sAkSI saMdehAspada hogii| yaha ullekha karatA hai / isase yaha bAta svataH siddha hotI hai bAta batAnA yahAM Avazyaka hai ki indriyoMke AdhAra para ki granthakAra jaina tatvajJAnameM ati nipuNa thA / isa kiyA gayA yaha jIvoMko vibhAga anya darzanoM athavA niSkarSa ke samarthanameM mukhya sAkSI rUpa eka dUsarI bAta bhAratakI dUsarI vicAra paddhatiyoMmeM nahIM pAyA jAtA hai / hai| usake sambandhameM zodhaka vidvAnoMkA dhyAna nahIM yaha vizeSa bAta jaina darzanameM aura kevala jainadarzanameM hI gayA; kintu isa viSayameM vicAra honA cAhiye / usI pAI jAtI hai / isa sambandhameM vizeSa vAda vivAdako hama marabiyala ke dUsare sUtrameM TolakAppiyamne mudalanalaM aura isa prakArakI zodhameM suruci rakhanevAle suyogya vidvAnoM ke 'vAlInUlaM'--mUla aura prArambhika graMtha, gauNa tathA liye chor3ate haiM / isa sthitimeM hamAre liye itanA likhanA saMgrahIta granthake rUpa meM tAmila paramparAke anusAra sAhitya hI paryApta hai ki yaha vyAkaraNakA grantha jo ki atyanta ke granthoMkA vibhAga kiyA hai / jaba vaha mukhya aura mUla purAtana tAmila granthoM meM eka hai, prAyaH eka aise jaina zAstra arthAt mudalanalaMkI vyAkhyA karatA hai, taba vaha vidvAna dvArA racA gayA thA, jo saMskRta vyAkaraNa aura kahatA hai ki jo jJAnake adhipati dvArA karmoMse pUrNa sAhityameM samAna rUpase pravINa thaa| usa graMthakI racanA mukta hone para prakAzita kiyA jAtA hai, vaha karmakSayake kaba huI, isa viSayameM paryApta vivAda hai, kintu hameM usa bAda sarvajJake dvArA prakAzita jJAna hai / isa bAta para vivAdameM bhAga lenekI AvazyakatA nahIM hai| jora denekI AvazyakatA nahIM hai ki jaina paramparAke isa vyAkaraNa granthameM ilutta (akSara ) sola zranusAra prAyaH pratyeka granthakAra apane jJAna kA Adi (zabda) aura porula (artha) nAmake tIna bar3e adhyAya haiM srota parvAcAryoko, aura gaNadharoMke dvArA samavazaraNa meM pratyeka adhyAyameM : lyala (vibhAga ) haiM aura kula dharmakA pratipAdana karanevAle svayaM tIrthaMkaroMko btaavegaa| 16 12 sUtra haiM / yaha tAmila bhASAke bAdake vyAkaraNa parantu jaina paramparAse paricita pratyeka niSpakSa vidvAnako graMthoMkI jar3a hai / saMskRta vyAkaraNa ke pratikUla jisameM yaha spaSTa vidita ho jAyagA, ki mUla granthakI isa pahale aura dUsare hI adhyAya hote haiM, isameM tIna adhyAya paribhASAmeM pUrNa jJAnake Adi srota sarvajJa vItarAgakA haiM aura tIsarA porulake viSayameM hai / isa tIsare adhyAya ullekha kiyA hai / ina saba bAtoMse yaha spaSTa hogA ki meM vyAkaraNa ke sivAya anya bahuta viSaya rahate haiM jisameM pratipakSI vicArakI apekSA lekhakakA jaina honA adhika prema evaM yuddhakA varNana rahatA hai / isa prakAra zrAdidravir3a saMbhava hai / jina logoMne isa bAtake niSedha karanekA logoM ke punargaThanake liye isameM upayogI aneka saMketa prayatna kiyA hai unhoMne apane kathanake samarthanameM koI pAye jAte haiN| gambhIra yukti nahIM peza kI hai / eka Alocaka isa bAta yaha kahA jAtA hai ki isa granthakI pAMca TIkAe~ haiM kA ullekha karatA hai ki jIvakA vibhAga jaisA isa grantha jo (1) llama pUrnara (2) parAziriyara ( 3 ) senavaraiyara Page #47 -------------------------------------------------------------------------- ________________ varSa 3, kiraNa 10 ] ( 4 ) naccInA kiMniyara ( 5 ) kallAdarekI likhI huI haiM inameM se prathama lekhaka saba TIkAkAroM meM prAcIna hai / pazcAtvartI lekhakoMne zrAmataura para 'TIkA kAra' ke nAma se usakA ullekha kiyA hai / paramparA ke anusAra yaha tAmila bhASAke vyAkaraNakA mahAn grantha dvitIya saMgama kAlakA kahA jAtA hai / hameM vidita hai ki vidyamAna saba hI tAmila grantha aMtima tathA tRtIya saMgam kAlake kahe jAte haiM / ataH isa TolakAppiyamko karIba 2 saMpUrNa upalabdha tAmila sAhityakA pUrvavartI mAnanA cAhiye / tAmila bhASAkA jainasAhitya isa paraMparAko svIkAra karanA AzcaryakI bAta hogI, kyoMki yaha saMbhava nahIM hai ki kisI bhASAke anya granthoMke pUrvameM usakA vyAkaraNa zAstra ho / vAstava meM vyAkaraNa to bhASAkA eka vijJAna hai, jisameM sAhityika rivAja graMthita kie jAte haiM; isaliye vaha usa bhASA meM mahAn sAhitya ke astitvako batAtA hai / tAmila vaiyAkaraNa bhI isa bAtako svIkAra karate haiM / ve pahile sAhityako aura bAda meM vyAkaraNako batAte haiM 1 isaliye yadi hama isa paraMparAko svIkAra karate haiM ki TolakApiyam saMgamakAlakA madhyavartI hai taba hameM usake pUrva meM vidyamAn mahAn sAhityakI kalpanA karanI par3egI, jo kisI kAraNase aba pUrNa lupta ho gayA / yadi hama dravir3a sabhyatAkI pUrva avasthA para vicAra kareM, to isa prakArakI kalpanA bilkula asaMbhava nahIM hogI / azoka samayake lagabhaga tAmila pradeza meM ceracola aura pAMDya nAma ke tIna vizAla sAmrAjya the / azoka ina sAmrAjyoMkI vijayakA koI ullekha nahIM karatA hai / azoka ke sAmrAjya ke Asa pAsa ye mitra rAjyoMkI sUcI meM batAe gaye haiM / itihAsa ke vidyArthI ina bAtoMse bhalI bhA~ti paricita haiM, ki tAmila dezameM bahuta sundara 166 baMdaragAha hai, yahA~ke loga mUmadhyasAgara ke AsapAsa ke yUropiyana rASTroMke sAtha samunnata sAmudrika vyApAra karate the, tAmila bhASAne vaidezika zabda bhaMDArako mahatvapUrNa zabda pradAna kiye the, aura tAmila dezake aneka sthAnoM meM upalabdha romana dezIya svarNa mudrAeM romana sAmrAjya se sambandhako sUcita karatI haiN| isake sAtha meM mohana jodaro, harappAkI hAlakI khudAI aura khoja AyakI pUrvavartI sabhyatAko batAtI hai aura hameM usa ucca koTikI sabhyatAkA jJAna karAtI hai, jo zrAdidravir3a logoMne prApta kI thii| jaba taka hama isa zrAdidraviDa saMskRti ke punargaThana ke sambandha meM ucita sAkSI nahIM prApta karaleM, taba taka to ye saba bAteM kalpanA hI raheMgI / upalabdha tAmila sAhitya bahudhA tRtIya saMgama kAlakA hai, ataH aneka grantha, jinake sambandhameM hameM vicAra karanA hai, isa kAla ke hone cAhiyeM / yaha samaya prAyaH IsA se do zatAbdI pUrva se lekara sAtavIM sadI taka hogaa| cUMki saMgama yA ekeDemI eka saMdehApatra vastu hai isIliye saMgama zabda tAmiloMke itihAsa ke kAla vizeSa ko dyotita karane ke lie eka pracalita zabda hai / zrIyuta zivarAja pilleke dvArA sUcita tAmila sAhitya ke prAkRtika, naitika aura dhArmika aise tIna sugama kAla bheda mAne jA sakate haiM, kyoMki ye vyApakarUpase tAmila sAhityakI unnati dyotaka haiM / kurala aura nAladiyAra jaise nIti granthoMke uttaravartIsAhitya meM bar3I svataMtratA ke sAtha avataraNa die gae | ataH yaha mAnanA ekadama mithyA nahIM hogA, ki kAvya sAhityakI apekSA naitika sAhitya pUrvavartI pratIta hotA hai / isa naitika sAhitya samUha meM jainAcAryoMkA prabhAva vizeSarIti se vidita hotA hai / kurala aura nAladiyAra nAmake do mahAna graMtha una Page #48 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anekAnta [zrAvaNa, vIra nirvANa saM02463 jainAcAryoMkI kRti haiM jo tAmiladezameM basa gae the| kiyA hai ki dakSiNa pATalIputrameM drAvir3a saMghake pramukha kurala-tAmila bhASI janatAmeM pracArakI dRSTi se zrI kuMdakuMdAcArya the / vicAra karane para 'kurala' nAmakA nItigraMtha tAmila apanA nirNaya prApta karane ke lie hameM kevala isa sAhitya meM, sabase adhika pradhAna hai / isakI racanA jisa paraMparAkA hI avalaMbana nahIM karanA hai| apanI dhAraNA chaMdameM kI gaI hai, vaha 'kuralaveNa bo' ke nAmase prasiddha ke pramANameM hamAre pAsa samucita aMtaraMga tathA paristhiti hai aura tAmila sAhityakA khAsa chanda hai / 'kurala' janya sAkSI (Circumstantial evidence) zabdakA artha dohAvizeSa ( Short ) hai, jo veNavA vidyamAna hai| jo bhI niSpakSa vidvAn isa graMthakA nAmaka dohese bhinna hai| yaha tAmila sAhityakA apUrva sUkSmatAke sAtha parIkSaNa karegA, use yaha bAta chaMda hai / pustakakA nAma kurala usameM prayukta chandake pUrNatayA spaSTa vidita ho jAyagI, ki yaha graMtha ahiMsAkAraNa par3A / yaha ahiMsA siddhAnta ke AdhAra para banAyA dharmase paripUrNa hai aura isaliye yaha jainamastiSkakI gayA hai / saMpUrNa granthameM ahiMsA dharmakI stuti kI gaI haiM upaja honA cAhiye / isa viSaya para abhimata vyakta aura viparIta bicAroMkI AlocanA kI gaI hai| isa karane yogya adhikRta niSpakSa tAmila vidvAnoMne isa graMthako tAmilavAsI itanI pradhAnatA dete haiM ki ve isake granthake kartRtvake sambandhameM isI prakArakA abhimata liye vividha nAmoMkA prayoga karate haiM, jaise uttara veda, pragaTa kiyA hai; kintu vaijJAnika zodhake AdhAra para tAmila veda, IzvarIya graMtha, mahAn satya, sarva dezIya veda kie gae nirNayako bahutase tAmila vidvAn svIkAra ityAdi / tAmila prAntake prAyaH sabhI saMpradAya isa karanA nahIM cAhate, isa virodhakA mUla kAraNa dhArmika racanAko apanI 2 batAte haiM / zaivoMkA dAvA hai bhAvanA hai / hindUdharmake punaruddhAra kAla meM ( lagabhaga ki yaha zaiva lekhakakI kRti hai / vaiSNava loga ise saptama zatAbdimeM) jainadharma aura hindunoMke balisamarthaka apanI batAte haiM / popa nAmaka pAdarI, jinane isakA vaidika dharmakA saMgharSa itanA adhika huaA hogA, ki aMgrejI-anuvAda kiyA hai, yahAM taka kahatA hai ki yaha usakI pratidhvani aba taka bhI anubhavameM AtI hai| graMtha IsAI dharmase prabhAvita hue lekhakakI racanA hai| isa dvandvameM hindU punaruddhArakoMke dvArA jainAcAryoMkI bhinna 2 jAtiyA~ isa graMthake kartRtvake viSayameM eka dUsare racanAeM dUSita kI gaI, kAraNa una hinduoMkA samarthaka se hor3a le rahI haiM / isase graMthakI mahattA evaM pradhAnatA navadIkSita pAMDya nareza thA / kahA jAtA hai ki isake svata: pragaTa hotI haiM / isa bhAMti vividha adhikAra phalasvarUpa aneka jainAcAryoMkA prANAnta phAMsIke dvArA pradarzakoMke madhyameM jainiyoMkA kathana hai ki yaha to huA / hama isa bAtakA pUrNa rItise nizcaya karane meM jainAcAryakI kRti hai / jainaparamparA isa mahAn granthakA asamartha haiM ki isameM kitanA itihAsa hai aura kitanA sambandha kuMdakuMdAcArya aparanAma elAcAryase batAtI urvara mastiSkakA utpAdana hai parantu aba taka bhI madurA hai / kuMdakuMdAcAryakA samaya IsAse pUrvakI ardhazatAbdI ke mandiroMkI bhittiyoM para jainiyoMkI hatyA vAlI ke uttara bhAga aura IsavI sanakI pahalI ardhazatAbdIke kathAke citra vidyamAna haiM aura aba bhI pratidvandvI dharma pUrva bhAgameM saMnihita haiM / hamane isa bAta kA ullekha (jaina dharma ) kA parAbhava aura vidhvaMsa batAne vAle Page #49 -------------------------------------------------------------------------- ________________ varSa 3, kiraNa 10] tAmila bhASAkA jainasAhitya vArSika utsava manAye jAte haiM / yaha bAta Adi-jainoM dhyAnapUrvaka dekhatA thA, ki 'viMga' (Whigs) logoMko ke viSayameM tAmila vidvAnoMke dRSTi koNako samajhane meM usase adhika lAbha na ho / jabaki tAmila vidvAnoMkI sahAyaka hogii| isase yaha bAta spaSTa hai, ki ve isa sAdhAraNa manovRtti isa prakArakI ho, jaba vaijJAnika evaM sUcanA mAtrakA virodha karate haiM, ki mahAn nItizAstra aitihAsika zodhakI yathArtha bhAvanA zaizavameM ho, taba jaina vidvAnake dvArA racita hogaa| yaha koI zrAzcaryakI bAta nahIM hai, ki tAmila sAhitya eka paramparAke AdhAra para isa graMthake lekhaka koI nAmakI koI arthavAna vastu hamAre pAsa na ho / ataH tiruvalluvara kahe jAte haiM / tiruvalluvarake sambandhakI hama jainasAhityake aitihAsika varNanako peza karane ke kAlpanika kathAke ghaTaka aAdhunika lekhakoMkI kalpanAke prayatnameM asamartha ho jAte haiN| dvArA jo batAyA gayA hai| usase adhika usake sambandha isa viSayAntara bAtako chor3akara graMthakA parIkSaNa meM ajJAta hai / tiruvalluvarakI jIvanIke sambandhameM aneka karate hue hameM svayaM pustaka meM AI huI kucha upayogI mithyA bAteM batAI gaI haiM, yathA vaha cANDAlIkA putra bAteM batAnI haiM / isa pustakameM tIna mahAn viSaya haiM / thA / sabhI tAmila lekhakoMkA samakAlIna evaM bandhu thaa| (aram ) (dharma) porula (artha,) inabam isa bAtakA kathanamAtra isake mithyApaneko ghoSita (kAma) ye tInoM viSaya vistArake sAtha isa prakAra samakaratA hai / kintu aAdhunika adhika utsAhI tAmila jhAye gaye haiM, jisake ye mUlabhUta ahiMsA siddhAntake vidvAnoMne use IzvarIya mastaka taka U~cA uThAyA sAtha sambaddha rheN| ataH ye saMjJAe~ sAdhAraNatayA hindU hai, usake nAma para maMdira banAe~ haiM tathA aise vArSika dharmake granthoMmeM varNita saMjJAoMse thor3I bhinna haiM, isa utsavoMkA manAnA prAraMbha kiyA hai, jaise hindU devatAoM viSaya para z2ora denekI AvazyakatA nahIM hai / hindU dharma ke sambandhameM manAe jAte haiM / isakA lekhaka eka hindU kI bAdakI dhArmika paddhatiyoMmeM veda vihita pazuvalikI devatA samajhA jAtA hai, aura yaha racanA usa devatA kriyA pUrNarupeNa pRthaka nahIM kI jAsakI kAraNa ve dvArA prakAzita samajhI jAtI hai / sAdhAraNatayA isa vaidika dharma-sambandhI kriyAkANDa para avalaMvita haiM, prakArake kSetroM meM aitihAsika aAlocanAke siddhAntoMkA isaliye dharma zabdakA artha unake yahAM varNAzrama dharma prayoga koI nahIM socegA / yaha bAta to yahA~ taka hai, hI hogA, jisakA aAdhAra vaidika balidAna hogA / jaina, ki jaba kabhI grantha ke prameyake sUkSma parIkSaNake phalasva- bauddha tathA sAMkhyadarzana nAmaka tIna bhAratIya dharma hI rUpa koI bAta sujhAI jAtI hai, taba vaha dhArmika joza. vaidika balidAnake viruddha the| punaruddhAra ke kAla meM ina parNa tIbratAke sAtha niSiddha kI jAtI hai / aneka zrA- tIna darzanoMke pratinidhi pUrva tAmila dezameM vidyamAna the| locaka nAmadhArI vyakti, jinhoMne isa mahAn racanAke graMthake AdimeM graMthakAra 'dharma' ke adhyAyameM apanA mata sambandhameM thor3A bahuta likhA hai, isa prakArakI vicitra isa prakAra vyakta karate haiM, ki sahasroM yajJoMke karanekI bauddhika sthiti rakhanemeM sAvadhAna rahe haiM jisa prakAra apekSA kisI prANIkA vadha na karanA aura use bhakSaNa 'semuala jAnasana' 'hAusa Apha kAmansa' kI kAryavAhI na karanA adhika acchA aura zreyaskara hai| yaha eka hI ko likhate samaya sAvadhAna rahA thaa| vaha isa bAtako padya isa bAtako batAneko paryApta hai ki lekhaka kabhI bhI Page #50 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhanekAnta [pADaNa, vIranirvANa saM02466 yAjJika balidAnako cupacApa sahana na karegA / yaha to sAhityameM prakAzita bAtakI pratidhvani mAtra hai kyoMki saMskRta ke vAkya 'ahiMsA paramodharmaH' kI vyAkhyA hai| inameM ke aneka siddhAnta ahiMsAke prakAzameM punaH mujhe yaha dekhakara Azcarya huA ki eka zaiva vidvAnne samajhAye gaye aura una para jora diyA gayA hai / yahAM uparyukta padya kA uddharaNa dekara yaha siddha karanA cAhA kevala do bAtoMko batAnA hI paryApta hai| yaha bauddhAyana hai ki graMthakAra vaidika balidAna rUpa dharmako mAnane dharmazAstra, caMki paramparAgata varNAzrama para avalambita hai, vAle the| paramparAgata cAra jAtiyoM aura unake kartavyoMkA samarthana __ zAkAhArakA varNana karane vAle dUsare adhyAya meM karatA hai / dharmakI isa vyAkhyAke anusAra kRSi karma granthakAra spaSTa zabdoMmeM kasAIke yahA~se mAMsa kharIdaneke aMtima zUdra varNa ke liye hI chor3A gayA hai aura isaliye bauddhoMke siddhAntako ghRNita batAtA hai / bauddha loga, jo kRSi-karmase tanika bhI sambandha rakhanA UparakI jAtiyoM ke ahiMsA siddhAntakA nAma mAtrako pAlana karate haiM, liye niSiddha hogA / pratyut isake kuralake racayitAne isa bAtase apane Apako yaha kahate hue saMtuSTa karate vyavasAyoMmeM kRSiko Adya sthAna prAyaH isaliye diyA haiM, ki unheM apane hAthoMse prANi badha nahIM karanA hai ki vaha belAloM athavA vahA~ke kRSakoMmeMse eka hai / cAhiye, kiMtu ve mA~sa vikraya-sthalase mA~sa kharIda sakate kyoMki usakA kathana hai-sarvotkRSTa jIvikA kRSi-karma haiM / kudarata ke racayitA isa bAtako spaSTatayA batAte haiM viSayaka hai, anya prakArake saba jIvanopAya parAvalambI ki kasAI ke vyavasAyakI vRddhikA kAraNa kevala mA~sa haiM, aura isase ve kRSi karmake bAdameM pAte haiM / yaha bAta kI mA~ga hai / kasAIkA svArtha kevala paisA kamAnA hai saMskRta ke dharmazAstrase lI gaI hai, aisA kahanA kisI aura isaliye vaha vizeSa vyavasAyako karatA hai, jo taraha bhI gale nahIM utara sktaa| dharmazAstroMmeM kathita mAMga aura khapatake siddhAnta para sthita hai / isalie eka bAta aura manoraMjaka hai / vaha hai gRhasthoMke dvArA bhojanake nimitta prANI-hiMsAkA dAyitva pradhAnatayA atithiyoMke satkArake smbndhmeN| isa prakArake atithi tumhAre hI Upara hai, na ki kasAI para / jaba ki vaidika satkArameM sthala govatsa ke vadhakI bAta sadA vidyamAna rahatI dharma-vihita balidAna aura ahiMsA siddhAntakA sulabha hai| bauddhAyanake dharmazAstrameM aise jAnavaroMkI sUcI dI bhAva bane mA~sAhArake karanekI bauddhoMkI pravRttikA yahA~ gaI hai, jinakA vadha atithi satkArake nimitta kiyA spaSTatayA nirAkaraNa hai, taba apanayana athavA pArizaiSya jAnA cAhiye / jo loga vaidika vidhiko dharma svIkAra paddhati ke anusAra yaha spaSTa hai ki graMthameM nirUpita karate haiM, ve isa bAta para dRr3ha vizvAsa karate haiM, ki yaha siddhAntase samatA rakhane vAlA jainiyoMkA ahiMsA kArya dharmakA mukhya aMga hai, aura usakA pAlana na karane siddhAnta hI hai / eka vidyamAn vikhyAt tAmila vidvAna se atithiyoM dvArA zApa prApta hotA hai / isa sambandhameM kA kathana hai, ki yaha graMtha bauddhAyanake dharmazAstrakA zuddha kuralake adhyAyako par3hane vAle pratyeka pAThakako nizcaya anuvAda hai / yadyapi isa graMthameM saMskRta zabdoMkI bahulatA hogA, ki hiMduoMke dharmazAstroMmeM kathita bAtase yahAM hai, aura paraMparAgata kucha siddhAntoMkA varNana hai, phira dharmakA artha bilkula bhinna hai / isase hameM isa kathanakA bhI yaha nizcaya karanA satya nahIM hai ki yaha saMskRta parityAga karanA par3atA hai ki yaha graMtha tAmilaja janatAke Page #51 -------------------------------------------------------------------------- ________________ varSa 35 kiraNa 10 ] tAmila bhASAkA jainasAhitya kalyANa ke liye kiyA gayA dharmazAstroMkA anuvAda mAtra hai / paristhiti janya sAkSIkI ora dhyAna dene para hameM ye bAteM vidita hotI haiM, ki nIlakezI nAmaka granthakA jaina-TIkAkAra isa saralatA se avataraNa detA hai aura jaba bhI vaha avataraNa uddhRta karatA hai, taba avataraNa ke sAtha likhatA hai " jaisA ki hamAre zAstrameM kahA hai" isase yaha bAta spaSTa hai ki TIkAkAra isa tAmila bhASA meM mahatvapUrNa jainazAstra samajhatA thA / dUsarI bAta yaha hai ki tAmila bhASAke jaina vidvAn kRta "prabodha - candrodaya" nAmaka granthase bhI yahI dhvani nikalatI hai / yaha tAmila-racanA saMskRta ke nATaka prabodhacaMdrodaya ke AdhAra para banI hai, yaha bAta spaSTa hai / yaha tAmila grantha cAra paMkti vAle viruttama chanda meM likhA gayA hai / yaha nATaka ke rUpameM hai, jisameM bhinna-bhinna dharmoMke pratinidhi raGga bhUmi para Ate haiM / pratyeka apane dharmake sArako batAne vAle padyako par3hatA huA praviSTa hotA hai / jaba jaina-sanyAsI sTeja para AtA hai, taba vaha kuralake usa viziSTa padya ko par3hatA hai, jisameM hiMsA siddhAntakA guNa-gAna isa rUpa meM kiyA gayA hai, bhojanake nimitta kisI bhI prANIkA badha na karanA sahasroM yajJoMke karanekI apekSA adhika acchA hai / yaha sUcita karanA asatya nahIM hai ki isa nATakakArakI dRSTimeM kurala vizeSatayA jaina-grantha thA, anyathA vaha isa padmako nirgranthavAdI mukhase nahIM kahalAtA / yaha vivecana paryApta hai / hama yaha kahate hue isa bahasako samApta karate haiM ki isa mahAn nIti ke granthakI racanA prAya: eka mahAn jaina-vidvAnke dvArA IsvI sankI prathama zatAbdIke karIba isa dhyeyako lekara huI hai, ahiMsA - siddhAntakA usake sampUrNa vividha rUpoM meM pratipAdana kiyA jAya / 603 yaha tAmila - gramtha, jisameM tAmila - sAhitya ke pAMDityakA sAra bharA hai, tIna vibhAgoM tathA 133 zradhyAyoMko liye hue hai / prattyeka adhyAya meM dasa padya haiM / isa taraha dohArUpa meM 1330 padya haiN| isakI tIna athavA cAra mahatvakI TIkAeM haiM / inameM eka TIkA mahAn TIkAkAra 1 naccinAvikaniyara racita hai / aisA anumAna hai ki vaha jaina paramparA ke anusAra hai, kintu durbhAgya hai ki vaha vizva ke liye alabhya hai / jo TIkA aba pracalita usake racayitA eka parimelA lagara haiM aura yaha nizcaya se naccinArakkiniyarakI racanAse bAdakI hai, aura yaha usase aneka mukhya bAtoMke artha karane meM bhinna mata rakhatI hai| hAla hI meM mANakkudavara - racita eka dUsarI TIkA chapI thI / tAmila - sAhitya ke adhyayanakartAko AzA hai ki mahAna naccinArakkiniyara kI TIkA prApta hogI aura prakAzita hogI, kintu abataka isakA kucha bhI patA nahIM calA hai / yaha graMtha prAyaH sampUrNa yUropiyana bhASAoM meM anuvAdita ho cukA hai / revareNDa jI. yU. popakA aMgrejI anuvAda bahuta suMdara hai / yaha mahAn grantha isake sAtha meM nAladiyAra nAmakA dUsarA grantha, jisakA hama hAla hI meM varNana kareMge, tAmila dezIya manuSyoMke caritra aura AdarzoMke nirmANa meM pradhAna kAraNa rahe haiM / ina do nIti ke mahAna granthoMke viSaya meM DAkTara popa isa prakAra likhate haiM: "mujhe pratIta hotA hai ki ina padyoMmeM naitika kRtajJatAkA prabala bhAva, satyakI tIvra zodha, svArtha rahita, tathA hArdika dAnazIlatA evaM sAdhAraNatayA ujjvala uddezya adhika prabhAvaka hai| mujhe kabhI-kabhI aisA anubhava huvA ki mAnoM inameM aise manuSyoMke liye bhaDAra rUpa meM AzIrvAda bharA haiM jo isa prakArakI racanAoMse Page #52 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 604 bhanekAnta zriAvaNa, vIra nirvANa saM02466 adhika Anandita hote haiM aura isa taraha satyake prati aura isa saMgrahako nAladiyArake nAmase kahA gayA / hama kSudhA aura pipAsAkI vizeSatAko ghoSita karate haiM / ve aisI sthitimeM nahIM haiM ki isa paramparA kathanameM vidyamAna loga bhAratavarSa ke logoM meM zreSTha haiM tathA kurala evaM nAladI aitihAsika satya ke aMzakI jA~ca kareM / yadi hama isa ne unheM isa prakAra bananemeM sahAyatA dI hai|" paramparA kathana para vicAra kareM jo hameM ina ATha hajAra aba hameM apanA dhyAna pichale ullikhita grantha jaina sAdhuaoMko bhadrabAhu ke anuyAyiyoMse saMbaMdhita nAladiyArakI aora denA cAhiye / kurala aura nAladi- karanA hogA, jo uttara bhAratameM bAraha varSa duSkAlake yAra eka dUsareke prati TIkAkA kAma karate haiM aura donoM kAraNa dakSiNakI ora gaye the / aisI sthiti meM isa graMthakA milakara tAmila-janatAke sampUrNa naitika tathA sAmAjika nirmANa IsavI sadIse 300 varSa pUrva honA cAhiye / isa siddhAntake Upara mahAn prakAza DAlate haiM / " nAladiyAra sambandhameM hama koI siddhAnta nahIM banA sakate / hama kucha kA nAmakaraNa ThIka kuralake samAna usake chandake kAraNa nizcayake sAtha itanA hI kaha sakate haiM ki vaha tAmila huA hai| nAladiyArakA artha veNabA chandakI cAra bhASAke nItike atyanta prAcIna granthoM meM eka hai aura paMktiyoMmeM kI gaI racanA hai / isa racanAmeM cAra sau prAyaH kuralakA samakAlIna athavA usase kucha pUrvavartI caupAI haiM aura ise belAlaravedam-kRSakoMkI bAivila hai| bikhare huye cArasau padya kuralake namUne para eka bhI kahate haiM / yaha graMthakArakI kRti nahIM hai / paramparA viziSTa DhaMga para vyavasthita kiye gaye haiM / pratyeka adhyAya kathana ke anusAra pratyeka padya eka pRthak jaina munike dvArA meM dasa padya haiM / pahalA bhAga aram ( dharma ) para hai racA gayA hai / pracalita paramparA saMkSepase isa prakAra hai| usameM 13 adhyAya tathA 130 caupAI haiN| dUsare bhAga eka samayakI bAta hai uttarameM duSkAla par3aneke kAraNa porula ( artha ) meM 26 adhyAya tathA 260 caupAI haiM zrATha hajAra jainamuni uttarase pAMDya dezakI ora gaye, tathA 'kAma' ( Love ) para likhe gaye tIsare vibhAgameM jahAMke narezoMne unako sahAyatA dii| jaba duSkAlakA 10 caupAI haiM isa prakAra 400 padya tIna bhAgoMmeM vibhakta samaya bIta gayA taba ve apane dezako lauTanA cAhate the| haiM / isa kramake sanbandhameM eka paramparA kahatI hai ki yaha kintu rAjAkI icchA thI ki usake darabArameM ye vidvAna pAMDya nareza ugraperubAlutike kAraNa huI kintu dUsarI bane raheM / antameM una sAdhuaoMne rAjAko koI khabara na paramparA padumanAra nAmaka jaina vidvAnako isakA kAraNa karake guptarUpase bAhara jAnekA nizcaya kiyaa| isa taraha batAtI hai / tAmila bhASAke aSTAdasa nIti granthoM meM eka rAtriko samudAya rUpase ve saba ravAnA ho gye| kurala aura nAradiyAla atyanta mahatva pUrNa samajhe jAte dUsare dina prabhAta kAla meM yaha vidita huA ki pratyeka haiM isa granthameM nirupita naitika siddhAnta jAti athavA sAdhune apane Asana para tAr3a patra para likhita eka 2 dharmakebhedoMko bhulAkara sabhI logoMke dvArA mAne jAte haiM / caupAI choDa dI thii| rAjAne unako vaigI nadImeM pheMkane tAmila-sAhityake paramparAgata adhyayanake liye ina donoM kI AjJA dI kintu jaba yaha vidita huA ki nadIke granthoMkA adhyayana Avazyaka hai / koI bhI vyakti taba taka tAmila vidvAna kahe jAnekA adhikArI nahIM hai prabhAvake viruddha kucha tAr3a patra tairate huye pAye gaye aura jaba taka ki vaha ina donoM mahAn graMthoMmeM pravINa na ho| ve taTa para Agaye,taba rAjAkI AjJAse ve saMgRhIta kiye kramazaH Page #53 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ahiMsA-sambaMdhI eka mahatvapUrNa praznAvalI ahisAkA prazna rASTrIya dRSTi se niHsandeha eka bar3e hI mahatvakA prazna hai / vaha bhAratake hI nahIM kantu anya dezoMke liye bhI jahA~ yuddhakA dAvAnala dhaMdhaka rahA hai aura dhaMdhakane vAlA hai, Ajakala gaMbhIra vicArakA viSaya banA huA hai / kAMgresane ahisAkI nItiko aMgIkAra kara usakA hAla meM jisa rUpase parityAga kiyA hai aura usa para mahAtmA gA~dhIjIne kAMgresase alaga hokara apanA jo vaktavya diyA hai, usase isa prazna para adhika gaharAI ke sAtha vicAra karanekI aura bhI jyAdA AvazyakatA ho gaI hai / jainiyoMkA ahisA sidvAntake viSayameM khAsa dAvA hai aura ve apane dharmako usakA mUla srota batalAte haiM, isaliye usa kI ulajhanoMko sulajhAnA unakA pahalA katavya hai / bar3I khuzIkI bAta hai ki kalakatteke zrIvijayasiMhajI nAhara Adi kucha jaina sajjanoMne jainadRSTi se isa viSaya para gaharA vicAra karaneke liye eka aAndolana uThAyA hai aura eka patra dvArA apanI praznAvalIko samAjake saiMkar3oM gaNamAnya vidvAnoMke pAsa bhejA hai| 'taruNa osavAla' meM chApA hai aura dUsare patroMmeM bhI chapAyA jA rahA hai| ApakA vaha patra nIce diyA jAtA hai / sAthameM mahAtmA gA~dhIjIkA vaha vistRta bhASaNa bhI hai, jisakA isa patrameM ullekha hai aura jisa para khAsa taurase dhyAna denekI patrameM preraNA kI gaI hai| zrAzA hai 'anekAnta'ke vijJa pAThaka mahAtmAjIke pUre 'bhASaNako gaurake sAtha par3heMge aura phira jainadRSTi se usa praznAvalIko hala karanekA pUrA prayatna kareMge, jo patra meM dI huI haiM / isase dezake sAmane jo prazna upasthita hai usake hala hone meM bahuta kucha sahAyatA mila skegii| -sampAdaka] kama yaha patra aApakI sevAmeM eka bahuta mahatvapUrNa prazna yoga na kareM, yaha siddhAnta adhUrA aura paGga hI rhegaa| 9 kI carcA ke viSaya meM bheja rahe haiM aura isa chUTake jIvana ke amupha kSetrameM to dina rAtake 24 ghaMToMmeM se lenekI kSamA cAhate haiN| amuka samaya meM hI ahiMsAkA pAlana aura zeSameM hiMsA Aja deza bharameM isa bAtakI carcA ho rahI hai ki kI chUTa, hameM to yaha kevala a~dhA jJAnahIna dharmapAlana zrAyA bAharI AkramaNa yA andarUnI jhagar3oMse dezakI hI mAlUma hotA hai / isameM kAyaratA bhI mAlUma hotI aura dezavAsiyoMkI rakSA binA fauja-hathiyAroMke aura hai| hamArA matalaba yaha nahIM hai ki koI bhI AdamI ahiMsaka tarIkese ho sakatI hai yA nahIM / jaisA ki pUrNa ahiMsaka rUpase jIvana vyatIta kara sakatA hai| yaha Apako vidita hai, aAja pichale 25 varSase hindustAna to asambhava sI bAta hai / kyoMki jIvana ke liye hiMsA kI Az2AdIke liye rAjanaitika kSetrameM bhI ahiMsAke kisI na kisI rUpameM anivArya hai, para ahiMsAko kucha siddhAntakA prayoga ho rahA hai / isake pahale taka hamAre kSetroM meM hI sImita kara denA aura dUsare kSetroM meM hiMsA qhayAlameM ahiMsAdharma vyaktike nijI jIvana meM aura kI pradhAnatA aura chaTa mAna lenA to ahiMsAke mUla usameM bhI eka saMkucita dAyaremeM sImita rahA, para yaha para zrAghAta karanA hai, hamArA aisA qhayAla hai / aisI spaSTa hai ki jaba taka ahiMsAke siddhAntakA hama hamAre sthitimeM ahiMsA kevala eka viDambanA mAlUma hotI hai / vyaktigata aura sArvajanika jIvanake sabhI kSetroM meM upa. isa silasile meM hama ApakA dhyAna mahAtmA gA~dhIke Page #54 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anekAnsa [zrAvaNa, vIra nirvANa saM0246 'vIroMkI ahiMsA' zIrSaka bhASaNakI ora AkarSita AzA hai / prazna isa prakAra haiMkarate haiM (yaha bhASaNa bhanekAntakI isI kiraNa meM anyatra 1-jainadharmake anusAra ahiMsAkI kyA vyAkhyA hai ? prakAzita hai) jisameM ahiMsAkI vyApaka aura vizada,para bhApakI rAyameM kyA bhAja jo vyAkhyA kI jAtI hai, sAtha hI sugama vyAkhyA kI gayI hai| vaha usase mitra hai ? ApakI sammatimeM ahiMsA ___Aja bhAratavarSa hI nahIM, sAre saMsArakA dhyAna kI pUrNa vyAkhyA kyA hai? ahiMsAke siddhAntakI ora gayA hai| aise avasara para 2-kyA yaha sambhava hai ki bAharake AkramaNa yA ahiMsAko paramadharma mAnane vAle hama jainoMkA eka andarUnI jhagar3oM, (jaise hindu-muslima daMge, yA vizeSa uttaradAyitva ho gayA hai / hajAroM varSoMse- bUTa mAra ) se binA hathiyAroM yA phaujake ahiMsAparaMparAse hama ahiMsAdharmakI ghoSaNA karate raheM haiM aura smaka DhaMgase dezakI rakSA ho sakatI hai ? usake liye bahutase kaSTa bhI sahe haiM / isaliye Aja 3-yadi aisA nahIM to kyA ApakI rAyameM ahiMsA jaba ahiMsAke siddhAntakI parIkSAkA aura usake vikAsa jIvanakA sarvavyApI siddhAnta nahIM ho sakatA ? kA samaya bhAyA hai, taba hamArA karttavya ho jAtA hai 4-ahiMsAtmaka DhaMgase dezakI rakhAkA prazna hala ho ki hama isakI pratiSThAmeM apanA sahayoga deM aura spaSTa sakatA hai, to kisa tarIkese aura kyoM kara ? taura para apanA mata deM / hama samajhate haiM ki aura kucha 5-ApakI jAnameM kyA jainazAstroM yA sAhityameM na kara sakeM to ahiMsAkI saiddhAntika carcA meM to hama aise koI udAharaNa haiM jaba deza yA rAjyakI rakSAke adhikArase bola hI sakate haiN| yadi hama Aja isa liye ahiMsAtmaka upAya kAmameM lAye gaye hoN| praznakI carcA meM saMsArake sAmane vAstavameM kucha spaSTa 6--kyA bhApakI jAnameM zAstroM meM aise bhI udAharaNa haiM aura nizcita rAya rakha sakeM to ahiMsAdharmake pracArameM jaba deza yA dhamakI rakSAkA prazna upasthita hone thoDAsA hAtha ba~TA sakaneke puNyake bhAgI bhI ho skeNge| para jainAcAryoMne hiMsAse rakSA karanekA Adeza ina saba bAtoMko dhyAnameM rakhakara hama nIce likhe diyA ho yA Ayojana kiyA ho| kucha praznoM para ApakI spaSTa aura nizcita rAya cAhate hama AzA karate haiM ki jaisA bhI ho, saMkSepameM yA haiM aura AzA karate haiM ki Apa hameM jitanI jaldI ho vistArase bhApa apanA uttara zIghra hI bhejanekI kRpA sake, apane uttarase kRtArtha kreNge| hama yaha patra sabhI kareMge / hama Apako vizvAsa dilAte haiM ki isa praznakI jainasampradAyoMke prAcArya, prakhyAt sAdhu, AgevAna carcA uThAnemeM hamArA eka mAtra uddezya ahiMsAke pracAra zrAvaka tathA jainapatroM ke sampAdakoMke pAsa bheja rahe haiM meM tathA unake prayoke bIcameM AI huI bAdhAoM ko dUra aura cAhate haiM ki paYSaNaparva taka saba uttaroMkA karane meM jitanA ho sake utanA sahayoga denekA hai| saMkalana karake prakAzita kareM / yadi hamArI jAnakArI binIta na honese yA bhUlase kinhIM mahAnubhAvake pAsa yaha patra 48, iMDiyana mirarasTrITa vijayasiMha nAhara khAsa taurase na pahu~ce to bhI yaha unakI najarameM Ane kalakattA siddharAja uDDA para vaha apanA mata isa para prakaTa kareMge, aisI hameM bhaMvaramala siMdhI Page #55 -------------------------------------------------------------------------- ________________ varoiMkI ahiMsAkA prayoga [ zrI mahAtmA gAMdhI ] [yaha mahAtmA gA~dhIjIkA vaha bhASaNa hai, jise unhoMne gata 22 jUnako vardhA meM gA~dhI-sevA-saMghakI sabhAmeM diyA thA / isameM unhoMne apanA sArA hRdaya u~Dela kara rakha diyA hai aura apane pacAsa varSake anubhavako bahuta spaSTa zabdoM meM janatAke sAmane rakkhA hai / ahiMsA-sambaMdhI praznAvalIkA jo patra pIche prakAzita huA hai usameM isI para qhAsa taurase dhyAna denekI preraNA kI gaI hai| yaha pUrA bhASaNa pahile 'sarvodaya' meM prakAzita huA thA, aba isI agasta mAsake 'taruNa osavAla' meM bhI prakaTa huA hai / 'taruNa osavAla' meM jahA~ kahIM chapanekI kucha azuddhiyA~ raha gaI thIM, unheM 'sarvodaya' parase ThIka karake diyA jA rahA hai / pAThakoMko yaha purA bhASaNa gaurake sAtha par3hanA cAhiye / -sampAdaka ] merI sAdhanA maiMne jAjUjI ke pAsa kucha prazna diye| isa kAraNa yaha hai ki mere dilameM bhI aneka taraha ke vicAra Ate rahate haiN| maiMne Aja taka ahiMsA yA grAmodyogake jo vicAra aura kAryakrama jagata ke sAmane rakhe, usakA matalaba yaha nahIM thA ki mere pAsa koI bane-banAye siddhAnta par3e haiM, yA maiMne koI antima nirNaya kara liye haiM / parantu phira bhI isa viSayameM mere kucha vicAra to haiM hI / pacAsa varSa taka maiMne ekahI cIjrakI sAdhanA kI hai| jJAna pUrvaka vicAra bhale hI na kiyA ho, lekina phira bhI vicAra to hotA hI rahA / use Apa merI antara- AbAjra kaheM yA anubhavakA pariNAma kheN| jo kucha haiM, Apake sAmane rakhatA hU~ / pacAsa sAla taka usI andarako AvAjako zravaNa karatA rahA hU~ / 'ahiMsA' zabda niSedha jo ahiMsaka hai, usake hAthameM cAhe koI bhI udyama kyoM na rahe, usameM vaha adhika-se-adhika ahiMsA lAne kI koziza karegA hI / yaha: to vastu sthiti hai ki baraura * hiMsA ke koI bhI udyoga cala nahIM sakatA / eka dRSTri jIvana ke liye hiMsA anivArya mAlUma hotI hai| hama hiMsAko ghaTAnAcAhate haiM, aura ho sake to usakA lopa karanA cAhate haiM / matalaba yaha ki hama hiMsA karate haiM, parantu ahiMsA kI ora kadama bar3hAnA cAhate haiM / hiMsAkA tyAga karane kI hamArI kalpanA meM se ahiMsA nikalI hai / isaliye hameM zabda bhI niSedhAtmaka milA haiM / 'ahiMsA zabda niSedhAtmaka haiM / Page #56 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 608 anekAnta ' 'ahiMsA' kI maryAdita vyAkhyA arthAt jo ahiMsAko mAnatA hai, vaha jo udyoga karegA, usameM kama se kama hiMsA karanekA prayatna karegA / lekina kucha udyoga hI aise haiM, jo hiMsA bar3hAte haiM / jo manuSya svabhAvase hI zrahiMsaka hai, vaha aise canda udyogoMko chor3a hI detA hai| udAharaNArtha,yaha kalpanA hI nahIM kI jA sakatI ki vaha kasAIkA dhandhA karegA / merA matalaba yaha nahIM hai ki mAMsAhArI kabhI ahiMsaka ho hI nahIM sakatA mAMsAhAra dUsarI cIz2a haiM | hiMdustAna meM thor3e se brAhmaNa aura vaizyoMko chor3akara bAkI saba to mAMsAhArI hI haiM / lekina phira bhI, ve ahiMsAko paramadharma mAnate haiM / yahA~ hama mAMsAhArI kI hiMsA kA vicAra nahIM kara rahe haiN| jo manuSya mA~sAhArI haiM, ve sAre hiMsAvAdI nahIM haiN| maiM yaha kaise kaha sakatA hU~ ki mAMsAhArI manuSya hiMsaka nahIM hotA ? aiMDra jase bar3hakara ahiMsaka manuSya kahA~ milegA ? lekina vaha bhI to pahale mA~sAhArI thaa| bAda meM usane mAMsAhAra chor3a diyaa| lekina jaba mA~sAhArI thA, taba bhI ahiMsaka to thA hii| chor3ane para bhI, maiM jAnatA hU~, ki kabhI 2 jaba vaha apanI bahana ke pAsa calA jAtA thA taba mA~sa khA letA thA, yA DAkTara loga Agraha karate the to bhI khA letA thA / lekina usase usakI ahiMsA thor3e hI kama ho jAtI thI ? isaliye yahA~ para hamArI ahiMsAqI vyAkhyA parimita hai / hamArI manuSyoM taka hI maryAdita hai / hiMsA hiMsaka aura ahiMsaka udyoga [ zrAvaNa, vIra nirvANa saM0 2466 chor3a hI detA hai| jaise vaha zikAra kabhI nahIM kregaa| yAnI jiname hiMsAkA vistAra bar3hatA ho jAtA hai una pravRttiyoM meM vaha kabhI nahIM par3egA / vaha yuddha meM nahIM par3egA | yuddha meM zastrAstra banAne ke kArakhAnoMmeM kAma nahIM kregaa| unake liye naye naye zastroM kI khoja nahIM karegA | matalaba, vaha aisA koI udyoga nahIM karegA, jo hiMsA para hI Azrita hai aura hiMsAko bar3hAtA hai / atra, kAphI udyoga aise bhI haiM, jo jIvana ke liye Avazyaka haiM; lekina ve binA hiMsA ke cala hI nahIM skte| jaise khetIkA udyoga hai| aise udyoga ahiMsA meM A jAte haiN| isakA matalaba yaha nahIM hai ki unameM hiMsA kI guMjAiza nahIM hai, athavA ve binA hiMsA ke cala sakate haiN| lekina unakI buniyAda hiMsA nahIM hai aura ve hiMsA ko bar3hAte bhI nahIM haiN| aise udyogoM meM hone vAlI hiMsA hama ghaTA sakate haiM aura use aparihArya hi~sAkI hada taka le jA sakate haiN| kyoM ki AkhirI ahiMsA hamAre hRdayakA dharma hai / hama yaha nahIM kaha sakate ki kisI udyogakA hiMsAse anivArya sambandha hai / vaha to hamArI bhAvanA para nirbhara haiN| hamArA hRdaya ahiMsA hogA, to hama apane udyoga meM bhI ahiMsA lAe~ge / ahiMsA kevala vAhya vastu nahIM hai / mAna lIjiye eka manuSya haiM, kAphI kamA letA haiM aura sukhase rahatA hai| kisIkA karja vagairaha nahIM karatA, lekina hamezA dUsaroMkI imArata aura milakiyata para dRSTi rakhatA hai, eka karor3a ke dasa karor3a karanA cAhatA haiM, to maiM use ahiMsaka nahIM kahU~gA / aisA lekina mA~sAhArI ahiMsaka bhI bAja cIja to koI dhandhA nahIM, jisameM hiMsA ho hI nahIM / lekina Page #57 -------------------------------------------------------------------------- ________________ varSa 3, kiraNa 10 ] canda dhandhe aise haiM jo hiMsAko hI bar3hAte haiM / ahiMsaka manuSyako unheM vajrjya samajhanA cAhiye / dUsare aneka dhaMdhoM meM agara hiMsAke liye sthAna hai to ahiMsA ke liye bhI hai / hamAre dila meM agara ahiMsA bharI huI hai to hama ahiMsaka vRttise una dhandhoMko kareM / hama una udyogoMkA durupayoga kareM, yaha bAta dUsarI haiM / ariat ahiMsAkA prayoga prAcIna bhArata kI artha-vyavasthA mere pAsa koI aitihAsika pramANa nahIM hai / parantu merA aisA yizvAsa hai ki hindustAna kabhI sukhI rahA hai / usa jamAne meM loga apane apane dhandhe paropakAra buddhise karate the| usameM udara nirvAha to le lete the; lekina dhandhA samAjake hitakA hI hotA thA / merA kucha aisA khayAla hai ki jinhoMne hindustAna ke gAMvoM kA nirmANa kiyA, unhoMne samAja kA saMgaThana hI aisA kiyA jisameM zoSaNa aura hisA ke liye kamase kama sthAna rhe| unhoMne manuSya ke adhikArakA vicAra nahIM kiyA; usake dharmakA vicAra kiyA / vaha apanI paramparA aura yogyatA ke anusAra samAjake hitakA udyoga karatA thA / usameMse use roTI bhI mila jAtI thI, yaha dUsarI bAta thii| lekina usameM karor3oM ko cUsane kI bhAvanA nahIM thI / lAbhakI bhAvanoke badale dharmakI bhAvanA thI / ve apane dharmakA AcaraNa karate the; roTI to yoM hI cala jAtI thI / samAjakI sevA hI mukhya cIja thii| udyoga karanekA uddezya vyaktigata naphA nahIM thA / samAjakA saMgaThana hI aisA thA / udAharaNArtha, gAMva meM bar3haIkI jarUrata hotI thI / vaha khetI ke liye auz2Ara taiyAra karatA thA; lekina gAMva use 1 606 paise nahIM detA thA / dehAtI samAja para yaha bandhana lagA diyA thA ki use anAja diyA jAya / usameM bhI hiMsA kAphI ho sakatI thii| lekina suvyavasthita samAja meM use nyAya milatA thA / aura kisI jamAne meM samAja suvyavasthita thA aisA maiM mAnatA hU~ / usa vakta ina udyogoM meM hiMsA nahIM thI / eka udAharaNa mere isa vizvAsake kAphI sabUta haiM / apane chuTapana meM jaba maiM kAThiyAvAr3a ke dehAtoM meM jAtA thA to logoM meM teja thA / unake zarIra haTTe-kaTTe the / nahIM rahe / isa parase mujhako aisA lagatA hai Aja ve niSteja ho gaye haiM / gharameM do bartana bhI kisI vakta hamArA samAja suvyavasthita thA / u jIvana ke liye Avazyaka saba udyoga acchI taraha vakta usakA jIvana ahiMsaka thA / ahiMsaka calate the / ahiMsaka jIvanake liye jitane udyoga anivArya haiM unakA ahiMsA se sIdhA samvandha hai / zarIra-zrama isImeM zarIra zrama A jAtA hai / manuSya apane zrama se thor3I sI hI khetI kara sakatA hai / lekina agara lAkhoM bIghe jamIna ke do cAra hI mAlika ho jAte haiM, to bAkI ke saba maz2adUra ho jAte haiM / yaha bag2aira hiMsA nahIM ho sakatA / agara Apa kaheMge ki vaha majadUra nahIM rakheMge, yaMtroMse kAma leMge; to bhI hiMsA A hI jAtI hai| jisake pAsa eka lAkha bIghA z2amIna par3I hai, use yaha ghamaNDa to A hI jAtA hai ki maiM itanI jamInakA mAlika huuN| dhIre dhIre usameM dUsaroM para sattA qAyama karane kA lAlaca A jAtA hai / yaMtroM kI madada se Page #58 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 610 anekAnta vaha dUra dUra logoM ko bhI gulAma banA letA hai / aura unheM isakA patA bhI nahIM hotA, ki ve gulAma bana rahe haiN| gulAma banAne kA aisA eka khUbasUrata tarIkA ina logoMne DhUMDha liyA hai| jaise phorDa hai / eka kArakhAnA banAkara baiTha gayA hai / canda AdamI usake yahA~ kAma karate haiN| logoMko pralobhana dikhAtA hai, vijJApana nikAlatA hai / hiMsaka pravRttikA aisA mohaka rAstA nikAla liyA hai ki hama usameM jAkara pha~sa jAte haiM aura bhasma ho jAte haiN| hameM ina bAtoMkA vicAra karanA hai| ki kyA hama usameM pha~sa jAnA cAhate haiM yA usase bace rahanA cAhate haiM ? [ zrAvaNa, vIra nirvANa saM0 246 vaha apane brahmANDakA bojha apane kaMdhe para liye phiratA hai jo dharma vyakti ke sAtha khatama ho jAtA hai, vaha mere kAmakA nahIM hai / merA yaha dAvA hai ki sArA samAja ahiMsA kA AcaraNa kara sakatA hai aura Aja bhI kara rahA hai / maiMne isI vizvAsa para calane kI koziza kI hai aura maiM mAnatA hU~ ki mujhe usameM niSphalatA nahIM milI / ahiMsA samAjakA prANa hai merA vizeSa dAvA agara hama apanI ahiMsAko avicchinna rakhanA cAhate haiM aura sAre samAjako ahiMsaka banAnA cAhate haiM, to hameM usakA rAstA khojanA hogA / merA to yaha dAvA rahA hai ki satya, ahiMsA, vagairaha jo yama haiM, ve RSi muniyoMke liye nahIM haiN| purAne loga mAnate haiM ki manune jo batalAye haiM ve RSi-muniyoMke liye haiM, vyavahArI manuSyoMke liye nahIM haiM / maiMne yaha vizeSa dAvA kiyA hai ki ahiMsA sAmAjika cIz2a hai / manuSya kevala vyakti nahIM hai; vaha piNDa bhI hai aura brahmANDa bhI / vaha apane brahmANDakA bojha apane kaMdhe para liye phiratA hai / jo dharma vyakti ke sAtha khatma ho jAtA hai, vaha mere kAmakA nahIM hai| merA yaha dAvA hai ki ahiMsA sAmAjika cIz2a hai| kevala vyaktigata cIz2a nahIM hai| manuSya kevala vyakti nahIM hai; vaha piNDa bhI hai aura brahmANDa bhI / mere liye ahiMsA samAjake prANa ke samAna cIja hai / vaha sAmAjika dharma hai, vyaktike sAtha khatama honevAlA nahIM hai| pazu aura manuSya meM yahI to bheda hai| pazuko jJAna nahIM hai manuSyako hai / isa lie ahiMsA usakI vizeSatA hai| vaha samAja ke lie bhI sulabha honI cAhiye / samAja usIke bala para TikA hai / kisI samAja meM usakA kama vikAsa huA hai, kisI meM bezI vikAsa huA hai| lekina usake binA samAja eka kSaNa bhI nahIM Tika sktaa| mere dAve meM kitanA satya hai, isakI Apa zodha kareM / ApakA kartavya maiM jo yaha kahA karatA hUM ki satya aura ahiMsA se jo zakti paidA ho jAtI hai usakI tulanA kisI dUsarI zakti se nahIM ho sakatI, kyA vaha saca hai ? isakI zodha bhI Apako karanI caahiye| hameM usa zaktikI sAdhanA karake vaha apane jIvana meM bitAnI cAhiye / taba to hama usakA pratyakSa pramANa de skeNge| gA~dhI sevA saMghakA yaha kartavya hai ki ha mere dAvekA parIkSaNa kre| kyA ahiMsA karor3oM logoMke karane jaisI cIz2a hai ? kyA hiMmA ahiMsA kA mizraNa hI vyahAra ke liye jarUrI hai ? kyA Page #59 -------------------------------------------------------------------------- ________________ varSa 3. kiraNa 101 vIroMkI ahiMsAkA prayoga ahiMsA dara-asala sAmAjika dharma hai ? kyA hama vyaktikI barAbarI nahIM kara sakatA / vaha to zastra usa para DaTe raheM: yA use chor3a deM ? ina sArI kA sahArA cAhatA hai, isaliye vaha azakta hai / bAtoMkA nirNaya Apako karanA hai / ahiMsAkI ahiMmA azaktoMkA zastra nahIM hai| zakti apane jIvana dvArApragaTa karanA hamArA merA doSa kartavya hai| ____ to phira Apa pUchege ki maiMne janatAse usa hamane Aja taka ahiMsAkA zastrakA prayoga kyoM karavAyA ? kyA usa vakta maiM prayoga nahIM kiyA yaha nahIM jAnatA thA ? maiM jAnatA to thA / lekina usa vakta merI dRSTi itanI zuddha nahIM huI thii| agara hama yaha kartavya nahIM kara sake, isakA anubhava usa vakta merI dRSTi zuddha hotI, to maiM logoMse kahatA kala huaa| kA~gresake mahAmaMDalane ( hAI kamANDa ki 'maiM Apase jo kucha kaha rahA hU~, use Apa ne ) kala jo prastAva kiyA, usa parase sAfa hai ki ahiMsA na kaheM / Apa ahiMsAke liye lAyaka nahIM hama parIkSA meM uttIrNa nahIM huye| vaha mahAmaMDala ke haiM; Darase bhare huye haiN| Apake dilameM hiMsA bharI liye zarmakI bAta nahIM hai| vaha to mere liye zarma huI hai| Apa aMgrejoMse Darate haiM / agara Apa hiMdU kI bAta hai / mujhameM itanI zakti nahIM hai ki merI haiM to musalamAnase Darate haiM;agara Apa musalamAna bAta tIra jaisI sIdhI unake hRdaya taka pahu~ca ske| haiM to tagar3e hinduoMse Darate haiM / isaliye maiM jo kAMgresameM bhI to maiM mukhya kArya-kartA rhaa| unake prayoga Apase karA rahA hU~ vaha ahiMsAkA prayoga diloM para maiM apanA asara nahIM kara skaa| isameM nahIM hai / sArA DarapokoMkA samAja hai| unameM se zarma to mero hai / isase yaha siddha huA hai ki Aja eka Darapoka AdamI maiM bhI huuN|" yaha saba mujhe taka jisa ahiMmAkA Azraya liyA, vaha saccI sAfa 2 kaha denA cAhiye thA / mujhe yaha kaha denA ahiMsA nahIM thii| vaha niHzastroM kI ahiMmA thii| cAhiye thA ki 'hama pratikArakI jisa nItikA prayoga lekina maiM to kahatA hU~ ki ahiMsA balavAnoMkA kara rahe haiM vaha saccI ahiMsA nahIM hai|' maiMne g2alata zastra hai| hamane Aja taka jo kucha kiyA, vaha bhASAkA prayoga kiyA / agara maiM aisA na karatA, to ahiMsAke nAma para dUsarA hI kucha kiyA / usako yaha karuNa kathA, jo kala huI, asambhava thii| Apa aura kucha bhI kaha lIjiye; lekina ahiMsA isaliye maiM apane Apako doSI pAtA hU~ / nahIM kaha sakate / vaha kyA thA, yaha maiM nahIM batA sakatA / vaha to Apa kAkA sAhaba, binobA yA hamArA hetu zuddha thA kizoralAlasa pUche / ve batA deM ki hamane jo Aja vaha karuNa kathA to hai,lekina phira bhI mujhe usa taka kiyA, use kaunasA nAma diyA jAya / lekina kA duHkha nahIM hai / hamane g2alata prayoga bhale hI kiyA maiM itanA jAnatA hU~ ki vaha ahiMsA nahIM thii| mere ho, lekina zuddha hRdayase kiyA / jo ahiMsA nahIM naz2adIka to zastradhArI bhI bahAdurImeM ahiMsaka thI use ahiMsA mAnakara apanA kAma kiyA / Page #60 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 612 anekAnta [zrAvaNa, vIra nirvANa saM02466 hamArA kAma to nipaTa gayA lekina usameM se eka kamajora ho jAne para guNDoMko maukA milegaa| anubhava milA / Aja taka hamane jo kiyA, vaha cora haiM, DAkU haiM, ve hamAre gharoM para hamalA kreNge| Darake mAre kiyA / isaliye saphalatA nahIM milii| hamArI lar3akiyoM para AkramaNa kareMge / agara parantu hamArA hetu zuddha thA / isalime aba bhagavAna hamArI ahiMsA balavAna kI hai, to hama una para ne hameM bacA liyaa| g2alata nItiko sahI samajha kara krodha nahIM kreNge| ve hameM patthara mAreMge, gAliyA~ hamane adhikAra-grahaNa bhI kiyaa| vahAM bhI ahiMsA deMge, to bhI hameM unake prati dayA rakhanI cAhiye / kI parIkSA utIrNa nahIM huye| tabhIse mujhe to hama to yahI kaheM ki ye pAgalapanameM aisA kara rahe vizvAsa ho gayA thA ki hameM adhikAra-padoMkA haiN| hameM unake prati dveSa na rakhate hue una para dayA tyAga karanA hI hogaa| bhagavAnne hamArI lAja karanI cAhiye aura mara jAnA caahie| jaba taka rakha lI / kabhI-na-kabhI hameM adhikAra-tyAga to hama jindA haiM, ve eka bhI lar3akIko hAtha na lagA karanA hI thaa| bhagavAnane hameM nimitta de diyaa| skeN| isI prayatnameM hameM maranA hai / kisIne hamako vahAMse nikAlA nhiiN| hamameMse varkiGga kameTIkI sthiti bahuteroMke diloMmeM adhikArakA moha ho gayA thaa| ____ isa prakAra cAra, DAkU ora AtatAyA hamalA kucha logoMko thor3AsA paisA bhI mila jAtA thaa| kareM to loga apanA rakSaNa kisa prakAra kareM, yaha lekina kA~gresakA hukma hote hI saba chor3akara alaga ra prazna AyA / kA~gresake mahAjanoM (hAI kamANDa) ne ho gaye / sA~pa jaise apanI keMcalI pheMka detA hai dekhA ki zAnti-nA to bana nahIM sakatI / phira usI taraha pheMkakara alaga hogaye / mAna liyA ki kAMgresa logAMko kyA Adeza de ? kyA kAMgresa ye adhikAra-pada nikamme haiM, kyoMki hamAre vahA~ miTa jAya ? isalie unhoMne vaha kala vAlA baiThe rahane para bhI sarakArane hameM lar3AImeM zarIka prastAva kiyA / unhoMne samajhA ki sampUrNa ahiMsA kara diyA, aura hameM usakA patA bhI nahIM claa| kA prayoga dezakI zakti ke bAhara hai| deza ko phauja bhagavAnne hI lAja rakhI, kyoMki hama vahA~ rahate kI jarUrata hai| to hamArI durbalatAkA pradarzana ho jaataa| mere pAsa bhI hamezA patra Ate haiM ki 'andhAzuddha ahiMsaka prayogakA maukA dhaMdha hone vAlI hai| tuma rASTrIya senA banAo, aura usake liye logoMko bhartI kro'| lekina maiM Aja yaha dUsarA mauqA AyA / yUropameM mahA yaha nahIM kara sktaa| yuddha zurU ho gyaa| jagatako balavAna ahiMsAkA . / merI sthiti prayoga dikhAnekA maukA AyA / yaha hamArI parIkSA meM kA samaya hai| hama usameM uttIrNa nahIM hue| Aja maiMne to ahiMsAkI hI sAdhanA kI hai| maiM Daradezako bAhya AkramaNase Dara nahIM hai / merA khayAla poka yA aura kucha bhale hI hoU~; lekina dUsarI hai ki bAhya AkramaNa nahIM hogaa| lekina saltanata sAdhanA nahIM kara sktaa| pacAsa varSa taka maiMne Page #61 -------------------------------------------------------------------------- ________________ varSa 3, kiraNa 10] vIroMkI ahiMsAkA prayoga 613 ahiMsAkI hI upAsanAkI hai / kA~gresake dvArA bhI hai| maiMne abhI kahA ki ahiMsA balavAnakA zastra maiM vahI bAta siddha karanA cAhatA thaa| maiM cavannI hai| balavAnakA kyA, vaha to baliSTha kA zastra hai| kA sadasya bhI nahIM thA, lekina maiM kahatA thA ki kSamA to vIrapuruSakA bhUSaNa hai; durbaloMkA nahIM / cavannI sadasyasaM jyAdA huuN| kyoMki kA~gremake kArya jabaradastI koI cIz2a mAna lenA durbalatA hai| kramakA netRtva maiM karatA thaa| merI naitika jimmedArI isaliye mere kahanese ve merI bAta mAna lete, to cavannI-sadasyasaM bahuta adhika thI / aba vaha naitika vaha dagAbAjI ho jAtI / jo cIz2a maiM mAnatA hU~ baMdhana bhI kalase chor3a kara AyA hUM / kyoMki ava vaha agara unakI buddhiko maMjUra nahIM hai, to jo maiM apanA prayoga kisake dvArA karU~ ? Aja taka saca hai vahI unheM karanA cAhiye / isa dRSTise to kA~gresake dvArA karatA rahA / unhoMne jo kiyA, vaha ThAka hI kiyA hai| kArya-samiti aura maiM aba hama sahadharmI nahIM rahe ' Aja taka kA~gresane merA sAtha diyaa| lekina parantu merI ahiMsaka javAna aba unakI bAta jaba vartamAna mahAyaddha zurU huA aura maiM zimalAse kA uccAra nahIM kara sktii| aba taka to ve sarakAra lauTA, tabhIse bAta kucha dUsarI ho gaI / zimalAmeM se kahate the ki "Apa hamArI bAta nahIM mAnate, to maiMne vAisarAyase kahA thA ki 'merI sahAnubhati hama bhI naitika dRSTi se ApakI sahAyatA nahIM kara tamhAre liye hai| lekina hama to ahiMsaka haiN| hama sakate / Apa apane dharmakA jaba taka pAlana nahIM kevala AzIrvAda de sakate haiN| agara hamArI ahiMsA karate, taba taka hama Apake sAtha sahayoga nahIM kara * balavAnoMkI ahiMsA hai, to hamAre naitika AzIrvAda skte|" merI ahiMsaka z2abAna kA~gresakI taraphase se saMsArameM ApakA bala bddh'egaa|' parantu maiMne dekhA yaha saba kaha sakatI thii| usameM merI ahiMsAke ki mere vicAroMsa kA~gresake mahAjana sahamata nahIM prayogake liye sAmAna maujUda thaa| Aja vaha nahIM ho sakate the| unhoMne apanA alaga prakArakA hai| aba to kA~gresake mahAjana aura maiM sahadharmI vaktavya nikAlA / agara ve merI nIti svIkArate, nahIM rahe / sakkarake logoMne mujhase pUchA; unase bhI to kA~gresakA itihAsa dUsarI hI taraha likhA maiMne kahA ki tuma merA rAstA lo| unhoMne samajhA jaataa| ki ve merI salAha para nahIM cala sakate / unhoMne ___ yadi maiM balapUrvaka kahatA ki merI hI nIti mArapITakA rAstA ucita samajhA / aba ve mere mAnanI cAhiye, to rAjendra bAbU, rAjAjI aura sahadharmI nahIM rahe vahI bAta kalake prastAva meM saSTa dUsare sadasya mAna lete / ve bhI kaha dete ki ThIka hai, huI hai| sakkarameM bhI kAMgresa vAle haiM / unako aura tumhAre sAtha cleNge|' lekina vaha dhokhAbAjI ho kAMgresake mahAmaMDalako maiM apanI nIti para nahIM jAtI / usameM ahiMsA nAmako bhI nahIM rhtii| lA sakA / isaliye alaga ho gayA / aisI yaha ahiMsAkA pahalA lakSaNa sacAI aura ImAnadArI karuNa kathA hai| kAMgresake mahAmaMDalane mujhase kaha Page #62 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 614 anekAnta diyA ki 'hama apanI maryAdAse bAhara nahIM jA sakate / tumheM svatantra kara dete haiN| tuma balavAnakI ahiMsAkA prayoga karaneke liye svatantra ho / " hamArI durbala ahiMsaka nIti Aja taka hamane jo ahiMsAkI sAdhanAkI, usameM yaha bAta rahI ki hama ahiMsA ke dvArA aMgrejoM se sattA chIna leMge / hama unakA hRdaya parivartana nahIM karanA cAhate the | hamAre dila meM karuNA nahIM thI; krodha aura dveSa thA / gAliyAM to hamameM bharI thiiN| hama yaha nahIM mAnate the ki unakA hRdaya bigar3A hai, ve hamArI dayA ke pAtra haiN| hama to yahI mAnate the ki cora aura luTere haiM / inako agara hama mAra sakate to acchA hotA / isI vRttise hamane asahayoga aura savinaya bhaMga kiyA / jelameM jA kara baiThe; vahAM nakhare kiye / 'ahiMsA' ke nAmakA prabhAva parantu isameM se bhI kucha acchA pariNAma nikala AyA / ahiMsA hamArI z2abAna para thI / usakA kucha zubha pariNAma huA / thor3I-bahuta saphalatA mila gyii| rAma nAmake viSaya meM hamane sunA hai ki rAma nAmase hama tara jAte haiM, to phira svayaM rAma jAve to kyA hogA ? ahiMsA ke nAma ne bhI itanA kiyA; to phira agara dara asala hamameM saccI hiMsA jAve, to hama AkAza meM ur3ane lageMge / jo zakti hiTalarake havAI jahAjoMmeM nahIM hai, vaha ur3ane kI zakti hamameM hogii| hamArA zabda AkAza gaMgA ko bhI bhedatA huA calA jaaygaa| yaha jamIna AsamAna ho jAyagI / [ zrAvaNa, vIra nirvANa saM 0246 gAMdhI sevA saMgha kyA kare ? 1 Aja taka gAMdhI sevA saMghane jo kAma kiyA vaha nikammA kAma thA; lekina sacce dilase kiyA thA / isaliye bilkula niSphala nahIM huA / hama galatI kara rahe the, lekina usake pIche dhokhebAjI nahIM thI / phira bhI jo kucha kiyA, vaha hamArA bhUSaNa nahIM kahA jA sakatA / Aja parIkSAkA maukA A gayA / kA~gresa ke mahAjana to uttIrNa nahIM hue| aba dekhanA hai, gA~dhI sevA saMgha kyA kara sakatA hai ? gAMdhI sevA saMghake loga agara janatA meM ahiMsAkI jAgRti kara sakeMge, to kA~gresa ke mahAjanoM ko bhI khazIM hogii| kA~gresake loga agara mahAjanoM se kaheMge ki Apa kyoM kahate haiM ki ahiMsAkA pAlana nahIM ho sakatA; hama to ahiMsaka haiM aura raheMge, to kAMgresa ke mahAjana nAceMge / Apa loga gA~dhI sevA saMgha mAnane vAle haiN| ApameM se kucha kA~gresa meM haiM, kucha nahIM haiN| maiM to vahAM nahIM rahA / aba jina logoM ke nAma kAMgresa ke daphtara meM darja haiM, ve agara ahiMsaka haiM to unheM kArya samiti se kahanA cAhiye ki hama ahiMsA meM hI mAnate haiM / lekina yoM hI kaha dene se kAma nahIM clegaa| Apake diloM meM saccI ahiMsA honI cAhiye / isa taraha kI ahiMsA agara kAMgresa sadasyoM meM hai, to Ala inDiyA kA~gresa kameTImeM ve kaheMge, kA~gresakA adhivezana hogA, usameM bhIM kaheMge ki hama to ahiMsaka haiM / jaba taka Apa samajhate haiM ki Apa kA hiMsAkA TaTTU kAMgresa meM cala sakatA hai, taba taka vahA~ raheM, nahIM to nikala jAya~ / kAMgresakA dharma eka rahe aura ApakA dUsarA, isase kArya nahIM Page #63 -------------------------------------------------------------------------- ________________ varSa 3, kiraNa 10 ] vIroMkI ahiMsAkA prayoga ho sakatA / taba to hamako ailAna kara denA cAhiye svabhAvasiddha kArya hI svadharma hai ki hama logoM ke pratinidhi nahIM bana sakate / dilI ahiMsA agara Apa kAMgresa meM rahakara ahiMsAkA pracAra karanA cAhate haiM, to Apako khabaradAra rahanA hogA / ApakI ahiMsA saccI ahiMsA honI cAhiye | agara maiM dilase bhI kisI AdamIko mAranA cAhatA hU~ to merI ahiMsA qhatama hai / maiM zarIra se nahIM mAratA, isakA matalaba yahI hai ki maiM durbala hU~ | kisI AdamIko lakavA ho jAya to vaha mAra nahIM sakatA / usI taraha kI merI ahiMsA ho jAtI hai / agara Apa dilase bhI ahiMsaka haiM to kAMgresa ke mahAjanoMse kaha sakate haiM ki hama to zuddha hiMsA ke prayoga ke lie taiyAra haiN| High usa hAlAta meM Apako apanA parIkSaNa karanA hogA, fajarase zAma taka Apa jo jo kArya kareMge, usake dvArA zuddha ahiMsAkI sAdhanA karanI hogI / kevala dikhAve ke lie nahIM, kevala bhAvukatAse nahIM | hama kevala bhAvuka baneMge to vahamameM pha~seMge | bhAvukatA ke silasile meM mujhe eka kissA yAda AtA hai / mere pitAjI ke pAsa eka sajjana AyA karate the | bar3e bhAvuka the, vahamI the / jahA~ kisIne chIMka diyA ki baiTha gaye unake gharase Ane ke lie pA~ca minaTa lagate the / lekina ina bhAI ko pacAsa minaTa laga jAte the / chIMkoM ke kAraNa becAre ruka jAte the / isI taraha hama bhAvukatA se hiMsA ke nAma para sabhI kAmoMse haTa sakate haiM / maiM aisA nahIM caahtaa| hama saba aise bhAvuka na bneN| 615 jo kucha hama kareM, vaha dharmakI bhAvanA se kareM / kevala bhAvukatAse nahIM / maiM Aja yahA~ bolane A gayA hU~ | apanA dharma samajha kara AyA hU~ / mauna to merA svabhAva ho gayA hai / mauna mujhako mIThA lagatA hai / vaha merA vinoda ho gayA hai / manuSyakA kartavya bhI jaba svabhAva-siddha ho jAtA hai, to vahI usakA vinoda ho jAtA hai / kartavya kyA rahA ? vaha to usakA svabhAva ho gayA; Ananda ho gayA / aba to mere lie mauna svabhAvasiddha ho gayA hai| isI taraha ahiMsA hamAre lie svabhAva - siddha ho jAnA cAhiye / kartavya jaba svabhAva - siddha ho jAtA hai, taba vaha hamArA svadharma ho jAtA hai / 1 usI taraha Apa dina bhara jo kareMge, usake sAtha ahiMsAkA tAra calatA hI rahegA / cAhe jhUThe tarka zAstra ke AdhAra para kyoM na ho, Apake liye ahiMsA hI parama dharma hogA / jhUThe tarka zAstrako hI mAyA kahate haiM / dUsaroMke lie vaha mAyA hai lekina hama jaba taka usameM pha~seM haiM, taba taka hamAre lie vaha mAyA nahIM hai / hamAre lie vaha satya hI hai / maiM jAnatA hU~ ki isa carakhe para jyoM jyoM eka tAra kAtatA hU~ tyoM tyoM maiM sva rAjyake najadIka jAtA huuN| yaha mAyA ho sakatI hai; lekina vaha mujhe pAgalapanase bacAtI hai / Apako isa taraha anusaMdhAna karanA cAhiye / ahiMsaka upakaraNake yajJa yaha carakhA mere lie ahiMsAkI sAdhanAkA aujAra hai / vaha jar3a vastu hai / lekina usake sAtha Page #64 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zranekAnta [zrAvaNa, vIra nirvANa saM02466 jaba apanI cetana vastu ko milA detA hU~; to laga gaye; aura to bhI maiM pUNa nahIM huaa| lekina usameM se jo madhura AvAja nikalatI hai vaha ahiM- yaha ho sakatA hai ki koI AdamI Aja hI zurU saka hotI hai / usameM jo lohA lagA hai; usase kare aura jaldI hI pUrNa ho jAya / isaliye maiMne khUna bhI ho sakatA hai| lekina maiMne isa carakhemeM pRthvIsiMhase kaha diyA ki tumameM hiMsaka vIratA to manuSya ke hitake lie use lagAyA hai / maiM usake thii| mujhameM to yaha bhI nahIM thii| agara tuma sacce sAre aMga svaccha rakhatA huuN| usamase agara madhura dilase ahiMsAko apanAvoge, to bahuta jaldI AvAja na nikale, to vaha hiMsaka cIja bana jAtI saphala hoge; mujhase bhI Age cale jaaoge| hai / hameM to ahiMsAkA yajJa karanA hai / yajJakI maiM saphala zikSaka bananA cAhatA hUM 1 sAmagrI bilkula zuddha honI cAhiye / kharAba . lakar3I; kharAba lohA lagAveMge to rahI carakhA merI apekSA dUsare loga mere prayogameM adhika bnegaa| usakI AvAja kaNakaTu hogI / yajJakI saphala hoM to maiM naacuuNgaa| ve agara mujhe harA deM to sAmagrI aisI nahIM hotii| maiM apane Apako saccA zikSaka samajhUgA / imo ___ isa prakArakaM anusaMdhAnase agara hama apanI taraha maiM apanI saphalatA mAnatA AyA hU~ / maiMne pratyeka kriyA kareMge, to hamArI ahiMsAkI sAdhanA logoMko jUte banAnA sikhAyA hai, aba ne mujhase zuddha hogii| zuddha sAdhanAke lie zuddha upakaraNa Age bar3ha gaye haiN| yaha prabhudAsa tA khar3A hai| ise bhI cAhiye / carakheko maiMne zuddha upakaraNa mAnA jUte banAnA maiMne sikhlaayaa| isakI itanIsI umra hai| jo mana: pUrvaka yajJa karatA hai, use yajJakI thii| yaha mujhase Age bar3ha gyaa| dUsarA saima thaa| sAmagrI hI priya lagatI hai| isalie mujhe carakhA vaha kArIgara thaa| usane to vaha kalA hastAmalakapriya hai| usakI AvAja mIThI lagatI hai / mere vata kara lI / ve saba mujhase Age bar3ha gaye / liye vaha ahiMsAkA saMgIta hai| kyoMki mere dila meM corI nahIM thI / maiM jo kucha jAnatA thA saba unheM denako adhIra thA / unhoMne Apa mujhase Age bar3heM mujhe harA diyA, yaha mujhe acchA lagatA hai| kyoMki hamako patA nahIM ki isa tarahakI sAdhanAkaM usakA yahI matalaba hai ki maiM sahI zikSaka huuN| liye kise kitane varSa lgeNge| kisIko hajAra varSa agara ahiMsAkA bhI maiM sahI zikSaka hU~ to jo laga jAyaM to koI eka hI varSameM kara legaa| mujhe loga mujhase ahiMsA sIkhate haiM, ve mujhase Age bar3ha yaha abhimAna aura moha nahIM hai ki maiMne pacAsa jaayeNge| mujho jo kucha dharA hai, vaha saba maiM de varSa taka sAdhanA karalI, imaliye maiM jaldI pUrNa huMgA denA cAhatA huuN| jo loga Azrama meM mere sAtha rahe aura Apa abhI zurU kara rahe haiM, isaliye Apako haiM au dUsare bhI jo Aja mere sAtha rahate haiM, ve adhika vakta lgegaa| yaha abhimAna mithyA hai / maiM agara mujhase Age nahIM bar3hate to isakA yaha artha to apUrNa hU~ Darapoka huuN| isaliye mujhe itane sAla hotA hai ki maiM saphala zikSaka nahIM huuN| Page #65 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ariat ahiMsAkA prayoga varSa 3, kiraNa 10 ] Apa mere saha- sAdhaka haiM merI yaha icchA hai ki Apa loga ahiMsA kI sAdhanA meM mujhase bhI Age bar3ha jAya~ / kyoMki maiM siddha nahIM hU~, Apa mere saha-sAdhaka haiM pAsa ahiMsAkA jo dhana hai, use maiM ghara2 bA~Ta denA cAhatA hU~ / usameM kasara nahIM karanA cAhatA / / mere Apako apane dilameM socanA cAhiye ki "yaha maiMne kA~gresa kyoM chor3I ? jo kucha hameM de rahA hai, usakA hama sArI bhUmi meM siMcana kareM / yaha to bUr3hA ho gayA hai; hama to taruNa haiM | hama isake diye hue dhanako bar3hAveMge !" isa taraha soca kara Apa mujhase Age bar3ha "jAya~ge to maiM Apako AzIrvAda dU~gA / maiM akelA nahIM hU~ maiM jAnanA cAhatA hU~ ki ApameM se kitane mere sAtha isa rAste calane ko taiyAra haiM? agara koI AyA to mujhe akelA bhI calanA hI hai / maiM sattara sAla kA ho gayA hU~, to bhI bUr3hA ho gayA hU~ aisA to nahIM samajhatA / aura maiM kabhI akelA to ho nahIM sktaa| aura koI nahIM to, bhagavAna mere sAtha rheNge| mujhe akelepanakA anubhava kabhI hotA hI nahIM / ApakI agara ahiMsA ke mArga meM zraddhA hai, to Apa apanA parIkSaNa kreN| kitane AdamI isa rAste calaneko taiyAra haiM,isakI khoja kreN| kAMgresa vAloMko TaToleM / yaha saba khoja maiM nahIM kara sakatA / kyA Apa kA~gresake mahAjanoM ko ahiMsA kI zakti de sakate haiM ? ve kyA karate; ve to lAcAra the / jaba ve dekhate haiM ki logoM meM ahiMsA kI eka bUnda 617 bhI nahIM hai, to ve kaha dete haiM, 'hama kyA kareM; hama ApakA rAstA nahIM le sakate' / maiMne jisa taraha padAdhikAra chor3a diyA, usa taraha ve to nahIM chor3a skte| maiM ahiMsAko apanI vyaktigata sAdhanA bhI samajhatA hU~ / ve to nahIM samajhate / isa para se Apa samajhAyeMge ki maiMne kA~gresa chaH sAla pahale chor3a dI, yaha ThIka hI kiyaa| usakI adhika sevAkI / usI vakta maiMne dekha liyA ki kAMgresa meM kaI loga aise A gaye haiM, jo ahiMsAko nahIM mAnate; jinako ahiMsAne sparza bhI nahIM kiyA hai / maiM unase kAma kaise le sakatA thA ? sAtha sAtha maiMne yaha bhI dekhA ki kaI ahiMsA ke pujArI kA~gresa ke bAhara par3e haiM / isIliye maiMne alaga ho jAnA hI ThIka smjhaa| Aja Apa dekhate haiM ki maiMne sahI kAma kiyA / kyoMki maiMne dekha liyA ki maiM dUsarI taraha kI koI sevA nahIM kara sakatA / sivAya ahiMsA ke mujhameM dUsarI koI zakti nahIM hai / taba maiM vahA~ raha kara kyA karatA ? mujhameM jo kucha zakti hai vaha ahiMsAkI hI zakti hai / maiM apanI apUrNatA jAnatA hU~ / merI apUrNatA mujhase adhika koI nahIM jAnatA / lekina phira bhI manuSya abhimAnI hotA hai / isaliye maiM jina apUrNatAoMko nahIM dekhatA, unheM Apa dekha lete haiM; aura maiM Atma-parIkSaNa karatA rahatA hU~, isaliye merI jina apUrNatAoM ko Apa nahIM dekha sakate; unheM maiM dekha letA hU~ / isa taraha donoMkA jor3akara letA hU~ / Page #66 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 618 anekAnta [zrAvaNa, vIra nirvANa saM02466 ahiMsA hI merA bala hai asAdhAraNa the; rAvaNa bhI unakA asAdhAraNa . zatru thaa| majhameM ahiMsAkI apUrNa zakti hai, yaha maiM hiTalarakI ekAgratA jAnatA hU~; lekina jo kucha zakti hai vaha ahiMsAkI mere najadIka to vaha sArI kAlpanika kathA hI hai / lAkhoM loga mere pAsa Ate haiM / premase mujhe hai| lekina usameM saccA zikSaNa bharA par3A hai| apanAte haiM / aurateM nirbhaya hokara mere pAsa raha hiTalara apanI sAdhanAmeM nirantara jAgrata hai / usake sakatI hai| mere pAsa aisI kaunasI cIz2a hai ? kevala jIvanameM dasarI cIjake liye sthAna hI nahIM rahA ahiMsAkI zakti hai; aura kucha nhiiN| ahiMsAkI hai| karIba karIba caubIsa ghaMTe jAgatA hai / usakA yaha zakti eka nayI nItika rUpameM maiM jagatako denA eka kSaNa bhI dUsare kAmameM nahIM jaataa| usane aise cAhatA huuN| usako siddha karane ke liye hama kyA kara aise zodha kiye ki unheM dekhakara ye loga dimUr3ha rahe haiM isakA hisAba hameM abhI duniyAko denA raha jAte haiN| usake TaiMka AkAzameM calate haiM aura bAkI hai| duniyAmeM Aja jo zakti prakaTa ho rahI pAnImeM bhI calate haiM / dekhakara ye loga daMga raha hai, usake sAmane maiM hArU~gA nahIM / lekina hameM jAte haiM / usane aisI bAteM kara dikhAI jo inake sacAI aura sAvadhAnIse kAma lenA hogA; nahIM khvAbameM bhI nahIM thii| vaha kitanI sAdhanA kara to hama hAra jaayeNge| sakatA hai,caubIsa ghaMTe parizrama karane para bhI apanI hiTalarakI zaktikA rahasya buddhi tIvra rakha sakatA hai / maiM pUchatA hU~, hamArI buddhi hama apanI sArI zakti ahiMsAkI sAdhanAmeM kahA~ hai ? hama jar3avat kyoM haiM, koI hamase savAla nahIM lagAyeMge, to hama jIta nahIM sakate / hiTalarako pUchatA hai to hamArI buddhi kuMThita kyoM hojAtI hai ? . dekhiye / jisa cIjako vaha mAnatA hai, usameM apane hamArI buddhimeM tejI ho sAre jIvana kI zakti lagA detA hai / pUre dila aura maiM yaha nahIM kahatA ki hama vAda-vivAda kreN| pUrI zraddhAse usImeM lagA rahatA hai / imaliye maiM kevala vAda vivAda meM to hama hAreMge hii| hameM to hiTalarako mahApuruSa mAnatA huuN| usake liye mere zraddhAyukta buddhikI zakti batAnI hai / isIkA nAma manameM kAphI qadra hai| vaha zaktimAna puruSa hai| Aja zakti hai / ahiMsAkA artha kevala carakhA calAnA rAkSasa hogayA hai / jo jImeM AtA hai, so karatA nahIM hai / usameM bhakti honI cAhiye / agara bhaktike hai; niraMkuza hai| lekina hameM usake guNoM ko dekhanA bAda hamArI buddhi tejasvI nahIM huI, to mAna lenA cAhiye / usakI zakti ke rahasyako pakar3anA caahiye| cAhiye ki hamArI bhaktimeM truTi hai| hiTalarakI tulasIdAsajIne yaha bAta hameM sikhAI hai| unhoMne vidyAke liye agara buddhikA upayoga hai, to hamArI rAvaNakI bhI stutikI hai| mere dila meM rAvaNake liye vidyAke liye buddhikA usase kaI gunA upayoga hai| bhI Adara hai / agara rAvaNa mahApuruSa na hotA, to hama yaha na samajhe ki ahiMsAke vikAsameM buddhikA rAmacandra jIkA zatru nahIM ho sakatA thA / rAmacandra upayoga hI nahIM hai / Page #67 -------------------------------------------------------------------------- ________________ varSa 3, kiraNa 10] vIroMkI ahiMsAkA prayoga buddhike upayoga kA kSetra hai / maiM yaha nahIM kahatA ki hama apanA kArya chor3a ApakI buddhike upayogakA kSetra batAne ke lie deN| use to Agraha pUrvaka calAnA hI hai lekina maiMne ye prazna banAe / ye maulika prazna haiM / unakA hama jAgRta hokA kAma kareMge, tabhI siddhi milegii| uttara Apa eka dina meM nahIM de sakate / maiM yahA~ hamArI buddhi manda hogI to hamArA kAma bigar3ane taka nahIM pahu~cA ki una para pustaka likhaM phira bhI, vAlA hai| mere dimAg2ameM kucha uttara to haiM / maiM pustaka lekhaka merA darda nahIM bana sakatA / pustaka lekhaka to dUsaroM ko isa dRSTise kala jo prastAva huA, vaha Apako bananA hai| mere pAsa itanI phuramata kahA~ hai ? jo adhyayana aura khojakA maukA degaa| usa prastAva loga adhyayana aura khoja kareMge ve pustaka likheNge| se hamArI AbohavA durusta honI cAhiye / hameM pustaka likhanA bhI kama mahatvakA kAma nahIM hai| isa bAtakI khoja karanI cAhiye ki kA~gresake jaise ricarDa grega haiM / ve mere pAsase siddhAnta le mahAmaNDalako yaha prastAva kyoM karanA par3A ? jo gaye / adhyayana aura khoja karake pustakeM likhate yaha kahegA ki mahAmaNDalake loga Darapoka haiM, vaha haiM / maiM jo kahaneko DaratA thA vaha Aja vaha grega deza-droha karegA / unhoMne jo AbohavA dekhI kaha rahA hai / maiM to kahatA thA ki carakhA hindu- usakA vaha prastAva pratighoSa hai| maiM usa AbostAna ke lie hai / vaha to kahatA hai ki sArI havAkA pratighoSa nahIM ho sakatA kyoMki ahiMsA duniyAkA kalyANa carakhe meM aura grAma udyogoMmeM merI vyaktigata sAdhanA bhI hai / kA~gresakI vaha bharA hai / yorupa aura amerikAke lie bhI sAdhanA nahIM hai| mujhe to usImeM maranA hai / ahiMsAkI sAdhanAkA dUsarA rAstA nahIM hai|' kA~gresa ke pratinidhi mere jaisA nahIM kara sakate / prega kahatA ki dUsarI tarahase ahiMsaka jIvana unakI sAdhanA alaga hai / isaliye aba na ve mere asambhava hai / maiM kahanese hicakatA thA / lekina sAtha cala sakate haiM, aura na maiM unake sAtha cala vaha to bahAdura AdamI hai / usane nirbhaya hokara sakatA huuN| unake liye mere dilameM dhanyavAda hai| kaha DAlA / maiMne isa taraha khojabIna aura adhyayana isa bAta kA dukha bhI hai ki itane dUra taka sAtha nahIM kiyA hai / antarnAdane jo mujhe Adeza diyA calane para bhI maiM una para apanA asara kyoM nahIM aura pratyakSa anubhava se jo maiMne dekhA, vaha jagatake vaha jagataka DAla sakA ? unhoMne mujhe apanA mArga-darzaka mAnA sAmane rakhatA gyaa| agaka samAna lekhabaddha karaka thaa| bar3I zraddhAse bAga Dora mere hAthameM dI thii| zAstra nahIM banAyA / usako buddhine jo kAma kiyA, phira bhI, maiM unake dilameM vizvAsa nahIM paidA kara kyA ApakI buddhi bhI vaha kara sakatI hai ? skaa| isakA mujhe darda hai| vipakSI jo kahate haiM, usakA anAdara nahIM karanA cAhiye / unakI dRSTi se una praznoMkA vicAra racanAtmaka kAryakramakA mahatva karake unheM unakI bhASAmeM samajhAnA hamArA kAma Apa isa viSaya kI zodha kareM / hameM to Page #68 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 620 anekAnta [zrADaNa, vIranirvANa saM02466 ahiMsAkI sAdhanA vIrake zastra ke rUpameM karanI hai| hI nahIM thA, unheM kAnUna-bhaMga batalAyA / unase bAta bahuta bar3I hai| hama yaha na samajhe ki hameM mujhe kahanA cAhiye thA ki Aja taka sarakAra ke jela jAnekI zakti bar3hAnI hai| hameM to yaha batAnA daNDa ke bhayase jo kiyA, vaha pahale apanI icchAse hai ki racanAtmaka kAryakrama svarAjyakA avibhAjya kro| taba tumheM kAnUna-bhaMgakA adhikAra prApta hogaa| aMga hai / hamane yaha nahIM samajhA ki carakhA hameM Izvarane mujhe hI kyoM cunA? svarAjya degaa| 'gA~dhI kahatA hai isalie carakhA ___ vaha sArI adhUrI ahiMsA thii| merA usameM calA lo, usase garIbako thor3A sA dhana milatA Darapokapava thaa| maiM apane sAthiyoMko nArAja nahIM hai'-yahI hamArI vRtti rahI / aba ApameM yaha karanA cAhatA thaa| sAthiyoMke Darase kucha karanese siddha karane kI zakti AnI cAhiye ki racanAtmaka hicakanA hiMsA hai| usameM asatya bharA hai| motI kArya hI svarAjya de sakatA hai| isakA matalaba yaha lAlajI, ballabhabhAI aura dUsare loga nArAja ho nahI hai ki Apa roja thor3AsA, kAta leM, do cAra jAyeMge; yaha Dara mujhe kyoM rahA ? ye saba merI truTiyA~ musalamAnoMke sAtha dostI karaleM, achUtoMse milane thiiN| unheM maiM taTastha hokara dekhatA huuN| unakA julane lage aura samajhe ki aba hama svarAjyakI lar3AI ke lAyaka bana gaye / Apako to yahI mAnanA pratyakSa darzana karatA hU~; kyoMki mujhameM anAsakti cAhiye ki racanAtmaka kAryakramameM hI svarAjya dene " hai| una truTiyoMke liye na to mujhe dukha hai, na pazcAtApa / jisa prakAra maiM apanI saphalatA aura kI zakti hai / racanAtmaka kAryakramake bAda lar3AI zakti paramAtmAkI hI dena samajhatA hU~, usIko karanI hai / aisI mAnyatA ApakI nahIM ho sktii| arpaNa karatA hU~, usI prakAra apane doSa bhI usa kArya-kramameM hI svarAjyakI tAqata hai| bhagavAnake hI caraNoMmeM rakhatA hU~ / Izvarane mujha maiMne ulTA prayoga karAyA jaise apUrNa manuSyako itane bar3e prayogake liye kyoM maiMne ahiMsAkA prayoga isa dezameM ulaTA kiyaa| cunA ? maiM ahaMkArase nahIM kahatA / lekina mujhe daraasala to yaha cAhiye thA ki racanAtmaka kArya vizvAsa hai ki paramAtmAko garIboMmeM kucha kAma kramase zurU krtaa| lekina maiMne pahale savinaya bhaMga lenA thA, isaliye usane mujhe cuna liyA / mujhase aura asahayogakA, jela jAnekA kAryakrama rakkhA / maiMne logoMko yaha nahIM samajhAyA ki ye to bAda meM adhika pUrNa puruSa hotA to zAyada itanA kAma na Ane vAlI cIz2a hai / isaliye ve Andolana kara sakatA / pUrNa manuSyako hindustAnI zAyada pahacAna bhI na sktaa| vaha becArA virakta hokara kAmayAba na ho ske| guphAmeM calA jAtA / isalie Izvarane mujha jaise kAnUna-bhaMgakA adhikAra azakta aura apUrNa manuSyako hI isa dezake lAyaka mujhe naDiyAdakA kissA yAda AtA hai / samajhA / aba mere bAda jo AyegA, vaha pUrNa puruSa rauleTa ekTa satyAgrahake vaktakI bAta hai / vahIM maiMne hogA / maiM kahatA yaha hUM ki vaha pUrNa puruSa Apa kabUla kara liyA thA ki merI himAlaya jaisI bhUla baneM / merI apUrNatAoMko pUrA kreN| huii| jinhoMne jJAnapUrvaka kAnUnakA pAlana kiyA Page #69 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ucca kula aura ucca jAti U~cI jAti, purAnA kula, bApa-dAdoMse pAyA huA dhana, putra-pautra, rUpa-raMga AdikA jo abhimAna karatA hai, usake barAbara koI mUrkha nahIM, kyoMki inake pAneke lie, usane kaunasI buddhi kharca kI / kisI buddhimAnane kahA hai ki jo loga bar3e gharAneke honekI DIMga mArate haiM, ve usa kutte ke sadRza haiM, jo sUkhI haDDI cicor3a kara magana hotA hai / mahAn puruSake ye lakSaNa haiM-- (1) jise dUsarekI nindA burI lagatI hai aura aisI bAtako anasunI karake, kisIse usakI carcA nahIM karatA / (2) jise apanI prazaMsA nahIM suhAtI, para dUsarekI prazaMsA se harSa hotA hai (3) jo dUsaroMko sukha pahu~cAnA apane sukhase bar3hakara samajhatA hai (4) jo choToMse komalatA aura dayAbhAva tathA bar3oMse Adara satkAra ke sAtha vyavahAra karatA hai / aise puruSako mahApuruSa kahate haiM; kevala dhana yA U~cA kula yA jAti aura adhikArase mahAnatA nahIM aatii| $3 aneka vidvAn yogya aura deza hitaiSI truruSa jinakI kIrtikI dhvajA hajAroM varSa se saMsAra meM phaharA rahI haiM. prAyaH nIce kulameM utpanna hue the / U~ce kula aura U~cI jAtikA honese bar3AI nahIM AtI / prakRti para dhyAna karo to yahI dazA jar3a khAna taka calI gaI hai choTI vastu meM bar3e ratna hote haiM--dekho kamala kIcar3ase, nikalatA hai, sonA miTTIse, motI sIpase, rezama kIr3ese, jaharamuharA meMDakase, kastUrI mRgase, Aga lakar3Ise, mIThA zahada makkhI se / [ zrI DA0 bI. ela. jainake saujanyase ] - mahAtmA buddha Page #70 -------------------------------------------------------------------------- ________________ __Register. No. L. 4328 - zrI jaina prAcIna sAhityoddhAra granthAvalIke / jaina mantra-tantra aura citrakalAke abhUtapUrva prakAzana ___bhagavan malliSeNAcArya viracita 1. zrI bhairava padmAvatI kalpa. ATha tiraMge aura pacAsa eka raMge citra aura bandhuSeNa viracita TIkA, bhASA sameta sAthameM 2 * ikatIsa pariziSToMmeM zrI malliSeNa sUri viracita sarasvatIkalpa, zrI indranaMdI viracita padmAvatI pUjana, 2 ra rakta padmAvatI kalpa, padmAvatI sahasranAma, padmAvatyaSTaka, padmAvatI jayamAlA, padmAvatI stotra, padmAvatI daMDaka, padmAvatI paTala vagairaha maMtramaya kRtiyAM aura gujarAta kAlejake saMskRta prAkRta bhASAke adhyApaka pro0 abhyaMkara dvArA sampAdita hone para bhI mUlya sirpha 15) rupaye rakhA gayA hai| 2. zrI mahAmAbhAvika nava smaraNa , paMcaparameSThi maMtrake cAra yaMtra, zrIbhadrabAhu svAmI viracita upasargahara stotra, unake aneka maMtra, ka kathA aura sattAIsa yaMtra sameta, zrImAnatuMgAcArya viracita bhayahara stotra unake aneka maMtra taMtra 1 aura 21 yaMtra sameta, zrIbhaktAmarajI stotra, maMtrAmnAya, kathAe~, taMtra, maMtra aura hareka kAvya para do do yaMtra kula 96 yaMtra sameta aura bhagavan siddhasenadivAkara viracita zrIkalyANamaMdirajI stotra, unake maMtrAG mnAya aura 43 yaMtra, citra vagairaha milAke kula 412 cArasau bAraha yaMtra citra diyA huA hai,eka pratikA* pAMca ratala vajana hone para bhI mUlya 25) ru0 rakhA gayA hai| 3. zrI maMtrAdhirAja citAmaNi zrIcintANikalpa, zrImaMtrAdhirAja kalpa vagairaha zrI pArzvanAthajI bhagavAna ke aneka maMtramaya ra stotra aura 65 yaMtra sameta mUlya 7) ru0 4. zrI jaina citrakalpadrum - gujarAtakI jainAzrita citrakalAke gyArahavIM sadI se lagAkara unnIsavIM sadI takake lAkSaNika M namUnAoM kA pratinidho saMgraha, jisameM 320 pUrNa raMgI aura eka raMgI citra haiM, sAtha jainAzrita citrakalAke viSayameM amerikAke probrAunane, bar3odarA rAjyake purAtatvakhAtekA mukhyAdhikArI DA0 hIrA8 nanda zAstrIjIne, gujarAta ke suprasiddha citrakAra ravizaMkara rAvalane, rasikalAla parIkha, zrIyuta sArAbhAI / * navAba,pro0 DaoNlararAya mAMkar3a, pro0 maMjulAla majamudAra aura lekhanakalA ke viSayoM vidvadvarya munizrI OM puNyavijayIke vidvatApUrNa lekha bhI diyA hai / yaha granthasvargastha bar3odarA nareza sayAjIrAva gAyakavAr3ako ki unake hIraka mahotsava para samarpita kiyA gayA thA mUlya sirpha 25) ru0 5. jagatsundarI prayogamAlA muni jasavai viracita mUlya 5) 6. zrI ghaMTAkaraNa-mANibhadra-maMtra-taMtra kalpAdi saMgraha mUlya 5) 7. zrIjaina kalpalatA citra 65 mUlya 8) 8. bhAratIya jaina zramaNa saMskRti aura lekhana kalA mUlya 8) ra dUsare prakAzanoMke liye sUcIpatra maMgavAiye / prAptisthAnaH-sArAbhAI maNilAla navAba, nAgajIbhUdaranI pola, ahamadAbAda EKRETARIE vIra presa Apha iNDiyA, kanATa sarkasa nyU dehalImeM chapA /