________________
: કનોજ - ૩૫૩
શરૂઆતમાં કેટલીક હાર ખમવી પડી, પણ પાછળથી તેણે કીર્તિકર વિજય મેળવ્યા. વાલિયરમાં તેણે બેસુમાર નાણું ખર્ચીને ભવ્ય જળાશય બંધાવેલાં.
મહીપાળની પછી અનુક્રમે મહેન્દ્રપાલ બીજે, મહીપાળ બીજો, દેવપાળ, વિજયપાળ ને રાજયપાળ કનાજની ગાદીએ આવ્યા. આ સમય દરમિયાન કને જની જાહોજલાલી ઘટવા માંડી. ઉપરાઉપરી હારોથી સામ્રાજ્ય છિન્નભિન્ન થઈ ગયું. અગ્યારમી સદીની મધ્યમાં મુસ્લીમ સામેના ઉત્તરહિંદના સંયુક્ત હિંદુ સામનામાં હાર મળતાં કને જને વિશેષ ખમવું પડયું. ' સં. ૧૦૭૪માં મહમૂદે કનેજ પર આક્રમણ કર્યું. તે સમયે પણ કનોજ ભારતના એક ભવ્ય નગર તરીકેનું સ્થાન તો ભગવતું જ હતું. મુસ્લીમ લેખકેએ જણાવ્યા પ્રમાણે મહમૂદની આ સ્વારીના પ્રસંગે કને જમાં દશહજાર રમણીય મંદિર હતાં. રાજ્યપાલ એવા ભવ્ય નગરને દુશ્મને સામે બચાવ કરવાને બદલે ભયથી નાસી ગયો. મહમૂદે નગર લૂટયું, બાળ્યું, મંદિરો તેડી નાંખ્યાં, નિર્દોષ પ્રજાજનોની કતલ ચલાવી. ને લુટમાં મળેલી અફાટ સંપત્તિ લઈ તે પિતાના સૈન્ય સાથે પાછો ગીઝની ચાલ્યો ગયો.
રાજ્યપાલે યવન આક્રમણકર્તા સામે બતાવેલી નામર્દાઈથી બીજા હિંદુ રાજાઓ તેના પર કોધે ભરાયા. ને તેમણે રાજ્યપાલના યુદ્ધમાં વધ કરી તેના પુત્ર ત્રિલોચનપાલને કનોજની ગાદી સોંપી. આ સમાચાર મળતાં મહમૂદ ફરી હિંદ પર ચડી આવ્યો ને ત્રિલેચનપાળ તેમ જ બીજા હિંદુ રાજાઓને પણ તેણે કુટિલતાપૂર્વક હરાવ્યા.
ત્રિલોચનપાળ પછી અનુક્રમે યશપાલ અને ગોપાલ કનોજની ગાદીએ આવ્યા. ગોપાલના હાથમાંથી કાશીપતિ ચન્દ્રદેવ ગઢવાલે કનેજની ગાદી ખૂટવી લીધી. ને બંને રાજ્યોને જોડી દઈ તેણે કારમાં ફરી પ્રાણ પૂર્યા. તેના પુત્ર મદનપાલે પણ તે વિષયમાં તેનું અનુકરણ કર્યું. મદનપાલના પુત્ર ગેવિન્દચન્દ્ર તૂને સખત હાર ખવરાવી, ગેડ અને દશાર્ણ પર વિજય મેળવ્યો ને કનોજની આસપાસને પ્રદેશ જીતી લઇ કનેજની જાહોજલાલીને તેણે પુનર્જીવન બક્યું. સારનાથના લેખમાં તેની પત્ની કુમારદેવીએ તેને ઈશ્વરના પ્રતિનિધિ તરીકે ઓળખાવેલ છે.
ગોવિન્દચન્દ્ર પછી તેને પુત્ર વિજયચન્દ્ર અથવા માલદેવ કનોજના સિંહાસને બેઠે. તેને શાકંભરીપતિ વિગ્રહરાજ ને ગૂર્જરપતિ કુમારપાળના હાથે હાર ખમવી પડેલી, છતાં તે એક વીર હતે. યવનોને તે કટ્ટર વિરોધી હતા. અમીર ખુશરૂને તેણે સખત હાર આપેલી.
વિજયચન્દ્રનો પુત્ર જયચન્દ્ર. “પૃથ્વીરાજ રાસો'ના વાચકે તેને ભારતના કપૂત તરીકે પિછાને છે, પણ તેના જેવા રાજવીએ જગતમાં ઘણા ઓછા થયા છે. આ
- તે સં. ૧૨૨૬માં કજની ગાદીએ આવ્યો. તેણે કનેજની પ્રજાને પ્રબળ જીવન બક્ષ્ય. કનોજની કીર્તિને તેણે ઉન્નત બનાવી. જગવિખ્યાત બનૈષધ'* મહાકાવ્યના કર્તા કવિવર હર્ષને
A કવિ હર્ષ “કાવ્યપ્રકાશ’ના જગવિખ્યાત કર્તા મમ્મટનો ભત્રીજો થતો. તેણે જ્યારે પોતે લખેલું નૈષધ મહાકાવ્ય મમ્મટને બતાવ્યું ત્યારે મમ્મટે કહ્યું, “ભાઈ, “કાવ્યપ્રકાશ તૈયાર થઈ ગયા પૂર્વે જ મને આ બતાવવું હતું ને. તેના સાતમા સર્ગમાં મેં કાવ્યના દેનું દર્શન કરાવ્યું છે. તારું કાવ્ય મારા પાસે હતા તે દોષોના દાખલા ટાંકવાને માટે મારે બીજાં કાવ્યો શેાધવાં ન પડત.”
હર્ષ આ ટીકાથી લજવાઈ ગયો. તેણે પિતાની એ અમર કૃતિને રાત્રે નદીમાં ફેંકી દીધી. તેના કેટલાક શિષ્યને એની ખબર પડતાં તેમણે નદીમાંથી પણ તે કાવ્યનો ઘણોખરો ભાગ બચાવી લીધો-જે આજે “નૈષધ મહાકાવ્યના ૨૨ સર્ગ તરીકે મળી આવે છે,
Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat
www.umaragyanbhandar.com
