Pathik 1999 Vol 39 Ank 01 02

Author(s): Nagjibhai K Bhatti and Other
Publisher: Mansingji Barad Smarak Trust

Page 6

પ્રાચીન સ્થાપત્યના પરિપ્રેક્ષ્યમાં પોળો
દિનકર મહેતા, હિતેશ શાહ
-
ઉત્તર ગુજરાતમાં સાબરકાંઠા જીલ્લામાં ઈડરથી ઈશાને ખેડબ્રહ્મા, અંબાજીના મુખ્ય માર્ગે વિજયનગર જતાં દોરી માર્ગ પર આશરે ૩૭ કિ.મી. દૂર હરણાવ નદી એટલે કે પ્રાચીન હિરણ્યના કાંઠાથી શરૂ કરી છેક પોળોની પ્રસિદ્ધ ડુંગરની ઘાટી સુધીના લગભગ ૧૦ કિમી. ના જંગલ વિસ્તારમાં સંતાયેલી કોઈ પ્રસિદ્ધ નગરી અને તેના કેટલાક પ્રાચીન સ્મારકો તથા અવશેષો પથરાયેલા છે.
આ સ્મારક વિભિન્ન વિસ્તારોમાં ક્યાંક એકલ દોકલ તો ક્યાંક સમુહમાં પથરાયેલ છે. આમાં મુખ્યત્વે સૌ પ્રથમ આંતરસુબા આશ્રમ પાસે તથા આંતરસુબા ગામ પાસે હરણાવ (મૂળનામ હિરણ) નદીના બન્ને કાંઠે સ્મારકો આવેલા છે. ત્યારબાદ આંતરસુબાથી આશરે ૭ કિ.મી. દૂર આભાપુર ગામ તથા તેનાથી ૩ કિ.મી. દૂર લાખેણા તરીકે ઓળખાતા વિસ્તારમાં અન્ય સ્મારકો આવેલા છે.
તમામ સ્મારકો અરવલ્લીની ડુંગરમાળા વચ્ચેથી પસાર થતી હરણાવ નદી અને આસપાસના પ્રાકૃતિક સૌંદર્યથી છલકાતાં જંગલવિસ્તારથી આવૃત છે.
સ્થળ સુધી જવા માટે અમદાવાદથી અંબાજી વાયા ઈડર, ખેડબ્રહ્માના માર્ગે તથા અમદાવાદથી વિજયનગર, રાણી સાથે સંકળાયેલ રાજ્ય પરિવહનની બસ દ્વારા જઈ શકાય છે. સ્મારક પરિચય
પોળોના પ્રાચીન સ્મારકોમાં સમાવિષ્ટ સ્મારકોમાં આંતરસુબા અને અભાપુરની આસપાસના વિસ્તારમાં કુલ-૧૪ રાજય રક્ષિત સ્મારકો આવેલ છે. જેમાં શૈવ, શાક્ત, સૂર્ય અને સંપ્રદાયના મંદિરો આવેલા છે. સંપ્રદાય ભેદની માફક જ આ સમુહના મંદિરોના તલમાન, ઉર્ધ્વ દર્શન, સમયાંકન પણ વૈવિધ્ય છે. આ સમૂહના મંદિરોમાં ઇ.સ.ની ૧૧મી સદીથી ૧૫-૧૬મી સદીની વચ્ચેના સમય ગાળાના મંદિરો, સ્મારકનો સમાવેશ થાય છે. આમ શિલ્પ-સ્થાપત્યમાં રસ, રુચિ ધરાવનારને આ વિસ્તારના સ્મારકો વિભિન્ન સમયની કલાશૈલીના દર્શન કરાવે છે. ખાતા દ્વારા રક્ષિત કરાયા પહેલાં આ સ્મારકો ગાઢ જંગલના આવરણથી આવૃત હતા. જે તે સમયે તેની સ્થિતિ પણ લગભગ ભગ્નાવસ્થા જેવી હતી. થાતા દ્વારા સમયાંતરે કરાયેલ માવજતની કામગીરીથી આ સ્મારકો શિલ્પ-સ્થાપત્યના અભ્યાસીઓ માટે એક તીર્થ સમાન બની શક્યા છે. અત્રે આ સ્મારકોનો પરિચય આપવાનો પ્રયત્ન કરેલ છે.
- આ વિસ્તારમાં સ્મારકોમાં સૌ પ્રથમ આંતરસુબો મુકામે આવેલ સ્મારકો આવે છે. શિવપંચાયતન મંદિર નં.૧
વિશાળ વ્યાપ અને ઉંચાઈ ધરાવતી જગતી ઉપર નિર્માણ પામેલ આ મંદિર પશ્ચિમાભિમુખી છે. મંદિરના ચારે કોણમાં લઘુપ્રસાદ આવેલા હોઈ આ મંદિર પંચાયતન પ્રાસાદ તરીકે ઓળખાય છે. આ લઘુપ્રાસાદો ભગ્નાવસ્થામાં છે.
આ મંદિરની પ્રર્થમાં વિવિધ શિલ્પોથી મંડિત તેમજ અલંકરણયુક્ત સુંદર કીર્તિતોરણ આવેલું છે. આ તોરણના ખંભદંડમાં વિવિધઘાટનું સંયોજન જોવા મળે છે. તેના ભદ્રાદી ભાર્ગ કંડારેલ ગવાક્ષોમાં બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, દ્વારપાલ, ચામુંડી, ભૈરવ વગેરેનું શિલ્યાંકન જોવા મળે છે. મધ્યના અખાસ્ત્રદંડમાં સર્યની પ્રતિમાઓ છે. તેની ઉપરનું વૃત પુષ્પાંકન, મણીમેખલા, કંદોરા ભાત, કીચક વગેરેથી વિભુષિત છે. મંદિરના અગ્રભાગે હાલમાં કોઈ કીર્તિતોરણ નથી. પરંતુ આવા જ એક ભવ્ય કીર્તિતોરણની રચના અગ્રભાગે પણ હોવાનું તેની જગતના તલમાન પરથી જણાય છે.
* નિયામક, પુરાતત્ત્વ ખાતુ, જિલ્લા પંચાયત ભવન, લાલ દરવાજા, અમદાવાદ-૧ તકનિકી સહાયક, પુરાતત્ત્વ ખાતુ.
પથિક ૯ દીપોત્સવાંક-૧૯૯૮૦ ૩