________________
Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra
www.kobatirth.org
Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir
કચ્છના ભગ્ન મંદિરોમાં સચવાયેલો શિલ્પ-સ્થાપત્યનો વારસો
ભારતીય સંસ્કૃતિના એક અંગરૂપ ગુજરાતના પુરાતત્ત્વ, સંસ્કૃતિ શિલ્પ અને સ્થાપત્યના ઇતિહાસમાં કચ્છનું પ્રદાન અનેરૂં છે, આપણા ઇતિહાસની તવારીખના અને પુરાવાઓ પ્રમાણે કચ્છની માટી મળે છે કે, હંમેશા યાયાવર ટાળાંઓ અને નિર્વાસીતોએ કચ્છને પોતાનું આશ્રય સ્થાન બનાવ્યું છે. છેક ડાગઐતિહાસિક કાળથી આધુનિક કાળ સુધી આ સિલસિલો ચાલુ રહેલો જોવા મળે છે પરિણામે અપૂર્વ અને અખંડ સંસ્કૃતિનું અહીં નિર્માણ થયું છે. કચ્છમાં પણિઓ, અંધકો, ભોજો, નાગો, મૌર્યો, ક્ષત્રપો, આભિરો, સૈન્ત્રકો, ચાવડાઓ, સૌલંકીઓ અને છેલ્લે સમાવંશના જાડેજાઓ એ રાજ કર્યું છે. તો કચ્છના સાહસિક સાગર ખેડૂઓએ મૂલકનો કોઈપણ પ્રદેશ જોવાનો બાકી રાખ્યો નથી. કચ્છી બાંધણીવાળા વહાણોની માંગ છેક, અરબસ્તાન, ઈરાક અને યુરોપના બંદરો સુધી રહેતી. પણિઓએ કચ્છમાં શિખેલો વહાણવટાનો ધંધો લેબેનોનમાં સ્થાપ્યો હોવાનું કહેવાય છે. વિવિધ પ્રજાઓના વસવાટને કારણે કચ્છમાં શિલ્પ અને સ્થાપત્યકળાનો વિકાસ ખુબ સુંદર થયો હતો તો કચ્છના વેપારીઓ-કારીગરો દક્ષિણના જાવા, સુમાત્રા કે કંબોજ જેવા સ્થળોમાં જતા ત્યાંના શિક્ષસભર મંદિરો તેઓએ જોયા પછી આ કલા કચ્છમાં પણ વિકાસ પામી હશે અને તેથી જ કચ્છના મંદિરોના શિલ્પમાં દક્ષિણ તથા મહારાષ્ટ્રના મંદિરોની કલાના દર્શન થાય છે. કચ્છમાં ઠેર-ઠેર ભગ્નાવસ્થામાં રહેલાં મંદિરોમાં કચ્છની બેનમૂન શિલ્પ-સ્થાપત્ય કળા આજે સચવાયેલી જોવા મળે છે. જો કે કાળની થપાટો અને માનવીય ક્ષતિઓને કારણે નષ્ટ થઈ રહેલાં છે. ત્યારે તેના રક્ષણ અને જતનની આપણા પર મોટી જવાબદારી છે.
– નરેશ અંતાણ
કચ્છના કારીગરોએ આ મંદિરોમાં અતિબારીકાઈથી સુંદર શણગાર સર્જ્યો છે. કોટાયના હાલે ઊભેલાં મંદિરની કલાકૃતિઓ બેજોડ છે. કચ્છમાં ઠેર-ઠેર શિલ્પ-સ્થાપત્યના દર્શન થાય છે. ખાવડા પાસે દિનારાગામના કબ્રસ્તાનમાં એક તૂટેલાં મંદિર શિલ્પથી ભરપુર અવશેષો જોવા મળે છે. આશરે દશેક સૈકા જૂનુ આ મંદિર હોવાનું તથા આ મંદિર કાઠીઓએ બનાવ્યું હોવાનું અનુમાન છે. કેમકે અગાઉ આ સ્થળે કાઠીઓ રહેતા હતા. લોકોને ખુબજ ત્રાસ આપતા આ કાઠીઓને લાખા ફૂલાણીએ કાઢી મૂક્યા હતા. તેમ છતાં આ કાઠીઓએ કચ્છમાં ઠેર-ઠેર તળાવો બંધાવ્યાં હતા તેથી માનવાને કારણ છે કે, તેમણે મંદિરો પણ બનાવ્યા હશે. કોટાયનું લુપ્ત મંદિર આ કાઠીઓએ બંધાવ્યાનું કહેવાય છે. આ કાઠીઓની વસાહતો ભુજના પાવરપટ્ટી વિસ્તારમાં તથા વાગડમાં કંથકોટ પાસે હતી.
કચ્છમાં બીજાથી ચોથા સૈકા દરમ્યાન ક્ષત્રપોનું શાસન હતું. આ સમય દરમ્યાનનું એક શિલ્પ સભર મસ્તક લખપત તાલુકાના દોલત પર ગામેથી મળેલું છે. હાલે તે કચ્છ મ્યુઝિયમમાં છે. પહોળી આંખો, મોટાં કાન, લંબગોળ મોઢું, શિર પર ટોપી ઘાંટનો સુંદર કોતરણીવાળો મુકુટ, કાનમાં આભૂષણ આમ આ મસ્તક કચ્છની ક્ષત્રપકાલીન શિલ્પકળાને છતી કરે છે.
ભુજ-નખત્રાણાના માર્ગ ઉપર મંજલથી એકાદ કિલોમીટર દૂર પૂંઅરોગઢ, પૂઅરેશ્વર મહાદેવના નામથી ઓળખાતું પ્રાચીન શિવ મંદર આવેલ છે.
પૂઅરાગઢમાં “વડી મેડી” તરીકે જાણીતું લાલપત્થરની મોટી શિલાઓથી બનેલું બે મજલાનું સ્થળ આવેલું છે. તેની અંદર દાખલ થતાં જ તે શિવમઠ અથવા ખાખી બાવાઓનો અખાડો હોય તેમ જણાય છે. જોકે તે બૌધ્ધમઠ હોવાનું પણ અનુમાન વિદ્વાનો કરે છે. વડીમેડીની અંદર નાના મંદિરોના ગર્ભગૃહોમાં હોય છે તેવાં પત્થરના દ્વારો છે જે દરેકમાં સુંદર શિલ્પાંકન જોવા મળે છે. દક્ષિણ દિશાના દ્વારમાં પહોળા લાંબા પત્થર પર પોતાની ડાબી જાંધ પર પત્નીને બેસાડેલ ગણપતિની સુંદર મૂર્તિ આવેલી છે. બાજુમાં લંગોટબંધ જટાધારી બાવાઓનું શિલ્પ છે. તેને ત્રિભંગ નૃત્ય કરતા પણ બતાવાયા છે. વડીમેડીના બીજા દ્વારો પણ સુંદર શિલ્પાંકન ધરાવે છે. મંદિરમાં દાખલ થવાના ભાગે ઓટલાઓ પરની
* ૩/નાગરવંડી, ભૂજ-કચ્છ
પથિક ૭ દીપોત્સવાંક-૧૯૯૮ ૦ ૧૨
For Private and Personal Use Only
