________________
Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra
www.kobatirth.org
Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir
જસાપર-જીવાપર : ક્ષત્રપ વસાહત
– હસમુખભાઈ વ્યાસ
ગુજરાતમાં અને વિશેષ તો સૌરાષ્ટ્રમાં મળતા પ્રાચીનતમ લિખિત પુરાવા તરીકે નિઃશંક મૌર્ય સમ્રાટ અશોકના ગિરનાર શિલાલેખને જ ગણી શકાય. પ્રસ્તુત શિલાલેખ અશોક, ક્ષત્રપ રુદ્રદામા (ઈ.સ.૧૫૦) અને સ્કન્દગુપ્ત (ઇ.સ.૪૫૫૭) એમ ત્રિવિધ શાસકોનો લગભગ ૭૦૦(સાતસો) વર્ષનો ઈતિહાસ વ્યક્ત કરે છે, પરંતુ સમગ્ર રાજવંશનો પ્રથમ સળંગ અભિલેખીય ઈતિહાસ તો ગુજરાત-સૌરાષ્ટ્રમાં મળતો ક્ષત્રપવંશ (ઈ.સ.૨૩ થી ૩૯૫ ઈ.સ.)નો છે. લગભગ પોણા ચારસો વર્ષ જેટલા સમય દરમ્યાન આ વંશના વિભિન્ન ક્ષત્રપ-મહાક્ષત્રપો (રાજા-મહારાજા ?) એ કરેલ શાસન દરમ્યાનના મળતાં ચાંદીના વિપુલ સિક્કાઓ અને લગભગ તમામ શાસકોના શિલાલેખોમાં અંકિત નામ-મિતિના આધારે આ વંશનો એક સળંગ ક્રમબધ્ધ ઇતિહાસ તૈયાર થઈ શક્યો છે. શક-ક્ષત્રપો બહારથી આવ્યા હોવાનું સાબિત થઈ ચૂક્યું છે. આ વંશના નાની-મોટી વસાહતો (સરલમેહેસ) સૌરાષ્ટ્રમાં અનેક સ્થળે મળે છે-મળેલ છે. હવે સમગ્ર ચર્ચા સૌરાષ્ટ્રના સંદર્ભમાં જ રહેશે. પરંતુ ગુજરાત સરકારના અને કેન્દ્રીય) પુરાતત્વ ખાતાએ હરપ્પન સમયની મહત્ત્વ આપતા અને એકાદ અપવાદ (દા.ત.અમરેલી) સિવાય ક્ષત્રપ સમયના વસાહતો અંગે કશું સંશોધન થયેલ નથી એ હકીકત છે. આ સમયની લગભગ ૩૦(ત્રીશ) જેટલી વસાહતોની મેં મારા સંશોધનકાળ (ઈ.સ.૧૯૮૨ થી ૧૯૯૦) દરમ્યાન યાદી મેળવેલ. આ અંગે મેં અવાર-નવાર પશ્ચિમ વર્તુળ-પુરાતત્ત્વ વિભાગ, રાજકોટ તેમજ પુરાતત્વ નિયામકપુરાતત્ત્વ વિભાગ, અમદાવાદને પણ જાણ કરેલ છે. મને પ્રાપ્ત ક્ષત્રપકાળની વસાહતોમાં મહત્ત્વની જસાપર-જીવાપર વસાહત. અહીંથી ક્ષત્રપ સમયના પુરાવશેષોનાં સાતે એક શિલાલેખ અને એક પક્વ માટીનું લિખિત સીલ પણ મળેલ છે. જેની વિગતવાર ચર્ચા આગળ કરવામાં આવશે.
રાજકોટ જીલ્લામાં જસાપર-જીવાપર (તા. જસદણ) નામના બે ગામ આવેલ છે. બન્ને ગામ વચ્ચે લગભગ ૩ કિ.મી.નું અંતર છે. ભાદર નદીના કાંઠે આવેલ જસાપર ઘણું જૂનું અને આજના કરતાં વર્તમાન જનસંખ્યા લગભગ ૧૫૦૦) ઘણું મોટું અને સમૃદ્ધ હોવાની વાતો સ્થાનિક વૃદ્ધા પાસેથી સાંભળવા મળેલ. અહીંથી ખાસ કરીને જસાપરથી એક કી.મી. દૂર ભાદરના કાંઠે આવેલ ખેતરમાંથી અવારનવાર વિભિન્ન વાસણોનાં ઠીકરાઓ નીકળતા હોવાની ભાળ મળતાં ઈ.સ.૧૯૮૨માં મેં આ સ્થળની જાત તપાસ કરી. તો પ્રાપ્ત પુરાવશેષોના આધારે આ સ્થળ ક્ષત્રપકાલીન હોવાનું જાણવા મળ્યું. આ પછીથી લગભગ પાંચ વર્ષ દરમ્યાન મેં આ સ્થળની જાત તપાસ કર્યા કરેલ. આ સમય દરમ્યાન મને જે ક્ષત્રપકાલીન પુરાવશેષો ધ્યાનમાં આવ્યા-મળ્યાં તેની ટૂંકમાં વિગત ચર્ચા હવે કરીએ :
ભાદર કાંઠે લગભગ ૧૦ x ૩૦ મીટરના પાઘડી પને ફેલાયેલ આ વસાહતમાંથી એ સમયના વિભિન્ન વાસણોનાં ઠીકરાઓ પુષ્કળ પ્રમાણમાં જોવામાં આવેલ. આ બે પ્રકારનાં છેઃ ૧. એકાદ ઈંચ જડાઈ ધરાવતું બહારથી આછાં લાલ-કાળા લગભગ રફ કહી શકાય તેવાં ઠીકરાંઓ. ૨. એકદમ પાતળા લાલ ચકચકતા, સુંવાળા-લીસ્સા, તાંબાના જેવી રણકાર ધરાવતાં ઠીકરાં. આને આર.પી.ડબલ્ય રિડ પોલીસ્ડ વેર) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. મળતો એ રોમની બનાવટ અને ભારતમાં તે ઈ.સ.ની ૧-૨ સદી દરમ્યાન આયાત થતાં. આ પછીથી તે અહીં જ બનવા લાગેલ. ક્ષત્રપ સમયના આ આર.પી.ડબલ્યુ. વાસણનાં ઠીકરાં તત્કાલીન સમાજની સમૃદ્ધિ સૂચવે છે. આ ઠીંકરાંઓ નાની-મોટી સાઈઝની કુલડીઓ, રકાબીઓ, પ્યાલા વ. વાસણોનાં છે. આ પછીથી મળતાં જાડા-ઠીકરાંઓ સ્થાનિક બનાવટ હોવાનું માની શકાય. આર.પી.ડબલ્યુ. વાસણનો ઉપયોગ તત્કાલીન સમાજનો ઉચ્ચવર્ગને જાડા ઠીકરાંના વાસણ નીમ્નવર્ગ ઉપયોગમાં લેતા હોવાનું અનુમાન કરી શકાય. જાડા ઠીકરાં તાવડી-મોટી રફ થાળી જેવી રકાબીઓ, માટલાં
* ૧૫૮, વિશ્વકર્મા સોસાયટી, “આનંદ” આદર્શ સ્કૂલ પાસે, ધોરાજી, જી. રાજકોટ,
પથિક ૦ દીપોત્સવાંક-૧૯૯૮ ૦ ૨૪
For Private and Personal Use Only
