________________
Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra
www.kobatirth.org
Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir
સિવાય ક્ષત્રય સમયનો એક પણ પુરાવશેષ સાંપડ્યો નથી. હાલ આ શિલાલેખ ચોરસન મ્યુઝિયમ રાજકોટમાં પ્રદર્શિત પ્રસ્તુત શિલાલેખ મૂળ જીવાપરની પૂર્વે હરિજનવાસની નજીક પડેલ. (આ શિલાલેખ પણ લેખકની શોધ છે.) કાળા પથ્થરની પાંચેક ફૂટ લાંબી દોઢેક ફૂટ પહોળી અને એકાદ ફૂટ જાડી આ શિલા ઉપર કુલ ત્રણ લીટીનું શિરોરેખા બાંધેલા બાહ્ય લખાણ સ્પષ્ટ અને સ્વચ્છ અક્ષરોમાં અંકિત છે. ત્રણે પંક્તિના અનુક્રમે ૧૧-૯- અને ૬ મળી કુલ ર૬ અક્ષરો છે. શિલાલેખની ભાસ મળ્યા બાદ તેનો એક ફોટો મેં ડૉ. સાંકળિયા સાહેબને (પુના) મોકલતા તેમણે ડેક્કન કૉલેજના પુરા-લિપિ નિષ્ણાત ડૉ. શોભનાબેન ગોખલે પાસે તેની વાચના કરાવી અને સાથે મને જણાવેલ. આથી પ્રસ્તુત શિલાલેખની માન્ય વાચના આ ગણી શકાય
“વર્ષ (વર્ષે) ૨૩૩ શ્રાવણ બહુલે ૬ કુમારદેવ પુત્રય ક (કુમાર દાદ”
અર્થાત કુમારદેવના પુત્ર કુમારદત્તે શક સંવત ૨૩૩ (ઈ.સ.૩૧)ના વર્ષે શ્રાવણ વદ છઠ્ઠના રોજ કોઈ દાન પ્રસંગ નિમિત્તે પ્રસ્તુત લખાણ કોતરાવ્યું હશે. શક સંવત ૨૩૩ (ઇ.સ.૩૧૧) દરમ્યાન ક્ષત્રપરાની ચંદ્રસિંહ રાજાનું શાસન ચાલતું હોઈ પ્રસ્તુત શિલાલેખ એનો ગણી શકાય. આ શિલાલેખ આડો હોઈ સંભવ છે કે કોઈ તળાવ બંધાવવા આપેલ દાનને લગતો હોય. રુદ્રસિંહનો (રજાનો) આ અગાઉ એક જ શિલાલેખ મળેલ હોઈ પ્રસ્તુત શિલાલેખ મહત્ત્વની કડી ગણી શકાય. અલબત્ત આ શિલાલેખમાં રૂદ્ધસિહ-રજાનો નામોલ્લેખ નથી. વળી, ક્ષત્રપર્વશમાં કુમાર દેવકુમારના નામનો કોઈ રાજા પણ થયેલ ન હોઈ સંભવતઃ દ્રર્સિ-રજાના કુમારદત નામના કોઈ સ્થાનિક અદાધિકારીનો હોય. મુદ્રા :
આગળ વર્ણવેલ શિલાલેખમાં ઉલ્લેખિત “કુમાર” નામના સ્થાનિક પદાધિકારીની એક પકવેલી માટીની મુદ્રા (પ ૪૩.૨ x ૧.૨ સે.મી.) મુદ્રા પણ જસાપર વસાહતમાંથી લેખનને સ્થળ તપાસ હાથ લાગેલ, જે હાલ લેખકના અંગત સંગ્રહમાં છે. પ્રસ્તુત મુદ્રાંકનમાં શિરોબંધ બાહ્મીલિપિમાં કુલ ૫ (પાંચ) અક્ષરો કોતરેલ છે. જેમાં પ્રથમ અક્ષર ખંડિત હોવા છતાં સંભવત “ક” અને બાકીના “મારસ્ય' મેળવતાં - “(ક)મારસ્ય’ સ્પષ્ટ વાંચી શકાય છે. આગળ ઉલ્લેખિત શિલાલેખમાં અંકિત બ્રાહ્મી લિપિ જેવાં જ અહીં મરોડદાર અક્ષર છે. આથી તેમ જ શિલાલેખમાં ઉલ્લેખિત કમાર' અને અહીં પણ “કુમાર” હોઈ પ્રસ્તુત મુદ્રા ૩-૪થી સદીની ગણી શકાય. આગળ દર્શાવ્યા પ્રમાણે શત્રપૂર્વશમાં “કુમાર” નામનો કોઈ રાજા થયેલ ન હોઈ શિલાલેખન જેમ પ્રસ્તુત મુદ્રા પણ “કુમાર” નામના કોઈ સ્થાનિક સત્તાધીશની હોવા પૂરતો સંભવ છે. એટલું જ નહીં શિલાલેખ અને મુદ્રાનો “કુમાર” એક જ સંભવી શકે. આમ જસાપર-જીવાપરની આ બન્ને ઉપલબ્ધિ ક્ષત્રપ વંશની મહત્ત્વની કડી ગણી શકાય.
લેખના પ્રારંભે જણાવ્યા પ્રમાણે ગુજરાત સરકાર અને ભારત સરકારના પુરાતત્ત્વ ખાતાએ ગુજરાત-સૌરાષ્ટ્રમાં હરપ્પન સમયની વસાહતોનું જ બહુધા સંશોધન-ઉલ્બનન કરાવેલ હોઈ; ગૂજરાતના પ્રથમ લિખિત સમૃધ્ધ ઇતિહાસવંશ ક્ષત્રપકાળની લગભગ અવગણના જ કરવામાં આવી હોય તેમ લાગે છે. એ ખરું છે કે સૌરાષ્ટ્રમાં આ વંશનું વિશાળ વિસ્તૃત સામ્રાજય હોવાનું ઠેર-ઠેર મળતી આ સમયની નાની-મોટી વસાહતોના આધારે કહી શકાય. સમગ્ર ભાદરના કાંઠે તેમજ અંદરના ગાળે પણ ક્ષત્રપ સમયની નાની-મોટી વસાહતો હોવાનું જાણવા મળે છે. આમાંની એક
રાપર-જીવાપરની વસાહત મહત્ત્વની હોવાનું કહી શકાય. એક સ્પષ્ટતા જરૂરી છે કે આ વસાહતના પ્રાપ્ત પુરાવશેષો લેખકની પાંચ વર્ષની સ્થળતપાસ દરમ્યાન ઉપલી સપાટી પરથી ધ્યાનમાં આવેલ છે. જો ઉલ્બનન કરવામાં આવે તો એક સમૃધ્ધ વસાહત બહાર આવવાની પુરતી શકયતા છે. એક સંભાવના એ પણ છે કે આ વસાહત નીચે હરપ્પન વસાહત પણ હોઈ શકે કેમ કે, સૌરાષ્ટ્રમાં ઘણા સ્થળે આમ બનવા પામેલ છે. ગુજરાત સરકારનું ખાસ તો પશ્ચિમ પળ જો આ અંગે કંઈક આગળ વધે તો સૌરાષ્ટ્રની ક્ષત્રપકાલીન વસાહતનું દટાયેલું પ્રકરણ બહાર આવે !
*
પથિક ૦ દીપોત્સવ-૧૯૯૮ ૦ ૨૬
For Private and Personal Use Only
