________________
Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra
www.kobatirth.org
Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir
કોઠીઓ વ.ના છે. આની સાથે વિભિન્ન આકારનાં નાળચાં (જેની સંખ્યા લગભગ ૩૦-૩૫ જેટલી) પણ મળેલ છે.
માટીનાં વાસણોનાં ઠીકરાં ઉપરાંત પકવ માટીના વિભિન્ન પુરાવશેષો પણ મળેલ છે. આમાં અશ્વ, કૂતરી, ગાડી, ચકરડી, ચકતીઓ. વ. રમકડાં ઉપરાંત નાની-મોટી સાઈઝની લગોઠીઓ પણ છે. અનાજ પીસવાના-વાટવાના પથ્થરનાં પાટા પણ છે. તો નજીકની ધારમાંથી એક અકબંધ ઘંટલો (રોટરી સ્ટોન) પણ મળી આવેલ. વર્તમાન ઘંટીઘંટલા કરતાં તેની વિશેષતા એ છે કે આજે જેમ નીચેના પડને અલગ ખીલડો હોય છે તેમ તેને ન હોતા વચ્ચે પથ્થરનો જ સળંગ ખીલડો હોય છે. અર્થાત નીચેનું પડ ખીલડા સહિત સળંગ છે. (આથી ઘણી જગ્યાએ આને “ઘંટેશ્વર મહાદેવ” તરીકે પણ પૂજવામાં આવે છે.) આ ઉપરાંત ઉપલા પડની ગોળાઈની એક બાજુ ચોરસાકારને તેમાં એક નાનું કાણું છે કદાચ તેમાં હાથો ભરાવવામાં આવતો હશે. આ ધંટણાની સાથે પથ્થરનો એક વાટણિયો પણ મળેલ. સવા ફૂટ જેટલી લિંબાઈ ધરાવતો આ વાટણિયો અનાજ કે ઔષધ વાટવાના કામમાં આવતો હોવો જોઈએ. હાલ આ બન્ને અવશેષ કાનપર (તા. જસદણ)થી પર્વમાં આવેલ. “ખોડિયાર'ના નવા મંદિરે પડેલ છે. આ ઉપરાંત વિભિન્ન પ્રકારની શંખની બંગડીઓનાં ટકડાં પણ મળેલ છે. આ બંગડીઓ સાદી તેમ જ ડીઝાઈનવાળી એમ બન્ને પ્રકારની મળેલ છે. તો, શંખમાંથી બનાવેલ મોતીઓ પણ મળેલ છે.
હવે મહત્ત્વની ઉપલબ્ધિઓની ચર્ચા કરીએ - (1) પ્રતિમાઓ
અહીંથી પ્રાપ્ત વિભિન્ન પ્રતિમાઓમાંથી મહત્ત્વની આ છે : લજાગૌરી અથવા ઉત્તાનપાદ અદિતિ
ભારતમાં જ નહિ વિશ્વના અનેક દેશોમાં માતૃપૂજા પ્રાચીન હોવાનું પ્રાપ્ત પુરાવશેષોના આધારે નિર્વિવાહ સ્વીકારાયેલ છે. માતૃદેવી સ્ત્રી (શક્તિ)નું પ્રતીક હોઈ તેની પ્રજનન પ્રક્રિયા નિરૂપતું એક પ્રતિમા-સ્વરૂપ ઘણી જગ્યાએથી મળી આવેલ છે, જેને સામાન્ય રીતે “લજજાગૌરી’ એવું નામ આપવામાં આવેલ છે. મૂળ તો આ પ્રકારની પ્રતિમાઓ સંતાન પ્રાપ્તિ માટે ઈજિમમાં પૂજાતી હોવાનો વિશ્વપ્રસિદ્ધ પુરાતત્ત્વાચાર્ય સ્વ.ડૉ.એચ.ડી.સાંકળિયા સાહેબનો મત છે. ઈ.સ.ના પ્રારંભમાં રોમ સાથેના વેપાર દરમ્યાન તે ભારતમાં પ્રવેશી હોવાનું મનાય છે. આ પ્રકારની મૂર્તિઓમાં ઊંચા મસ્તક પર રાખેલા હાથવાળી આકતિ પણ મળે છે. જેમ ઉતાનપાદ અદિતિ એવું નામાભિધાન થયેલ છે. આવી જ એક પ્રતિમા અહીંથી મળેલ છે. ૫.૫ ઠ ૫.૫ સે.મી.નું માપ ધરાવતી સેલખડીમાંથી બનાવેલ પ્રસ્તુત તકતી ખંડિત હોવા છતાં ઉત્કીર્ણ ભાગ લગભગ આખી સ્પષ્ટ જોઈ શકાય છે. ગોળ ભરાવદાર સ્તન કમરનો પહોળો ભાગ, બહાર પડતી યોનિ, મસ્તક પર રાખેલા ઊંચા હાથ તેમ જ ઉપરની બાજુ સંભવત. કમળનું ઉત્કીર્ણ આકૃતિઓ વ. પ્રસ્તુત પ્રતિમા ઉતાનપાદ અદિતિ કે લજ્જાગૌરીની જ હોવાનું સિધ્ધ કરે છે. લજાગૌરીના આ રીતની આવી નાની પ્રતિમા બહુ ઓછી મળે છે, સંભવત આ રીતની નાની પ્રતિમા બહાર લઈ જવા માટે બનાવવામાં આવતી હોય. આ પ્રકારની એક અન્ય પણ અર્ધ-બહ સ્પષ્ટ નહિ તેવી-પ્રતિમા પણ અહીંથી મળેલ છે જે પહેલી કરતાં પણ નાની છે ને કાળા પથ્થરમાં અંકિત
આ ઉપરાંત કાર્તિકેય, ગણેશ વ.ની પણ ખંડિત (અલબત્ત તકતી આકારની નાની) પ્રતિમાઓ મળેલ છે. કાર્તિકેયની પ્રતિમા સલેખડીમાંથી બનાવેલ છે. હાથમાં રહેલ ભાલોને આકાર જોતા તે ખખમાં ઊભી પ્રતિમા તેમજ લગભગ ૧૫ ઠ ૮ સે.મી. જેવડી હોવી જોઈએ. (૨) શિલાલેખ અને મુદ્રા
પ્રસ્તુત વસાહતની સૌથી મોટી ઉપલબ્ધિ તે શિલાલેખ છે. આગળ વર્ણવેલ પુરાવશેષોની પ્રાપ્તિ જસાપર ક્ષેત્રમાંથી છે તો શિલાલેખ જીવાપરમાંથી. એક નોંધનીય બાબત એ છે કે જીવાપરમાંથી એક માત્ર પ્રસ્તુત શિલાલેખ
પથિક દીપોત્સવાંક-૧૯૯૮ ૦ ૨૫
For Private and Personal Use Only
