________________
Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra
www.kobatirth.org
Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir
સોમનાથ મંદિરનો અનેકવાર જીર્ણોદ્ધાર થયો છે. ઈ.સ.૧૦૨૫માં મહંમદ ગઝનવીના હાથે આ મંદિરનો નાશ થયો હતો. એ પછી ભીમદેવ ૧લા એ ત્યાં પથ્થરનું નવુ હિંaહોવ્યું. ઝુમારપાળના સમયમાં તેનો પુનરૂદ્ધાર થયો. , પછી ૧૨૯૯માં અલ્લાઉદીનખલજીની સેનાએ તે તોડ્યું હતું. ઈ.સ.૧૯૫૦માં આ મંદિરના ગર્ભગૃહ, અને મંડપનું
ખોદકામ થયું હતું. એ દ્વારા આ મંદિરના ઈતિહાસ વિશે ઘણી માહિતી મળી હતી. કુમારપાળના અગાઉના મંદિર વિશે પણ જાણવા મળ્યું. કુમારપાળના સમયના અભિલેખો દ્વારા જાણવા મળે છે કે મંદિર નૃત્યશાળા, રંગમંડપ, રસોઈધર, કીર્તિતોરણ વગેરે અંગો સાથે જોડાયેલું હતું. મંદિરની ચીતરફ પ્રાંગણ અને એને ફરતો કોટ હતો. કુમારપાલના સમયના મંદિરમાં કેટલાક સુધારા-વધારા થયા હતા. પ્રદેક્ષિણા પથમ અને ગૂઢમંડપમાં ઝરૂખાઓ રચવામાં આવ્યા. આ સમયના - મંદિરના સ્તંભો મોટેરાના સૂર્યમંદિરના સ્તંભોને મળતા આવે છે.”
. કુંભારિયામાં પાંચ જૈન મંદિરોનો સમૂહ છે. એમાં સંભવનાથ મંદિર સિવાયના બાકીના ચાર મંદિરો નેમિનાથ, મહાવીર, શાંતીનાથ એન પાર્શ્વનાથના મંદિર ૨૪ જિનાલય પ્રકારના છે, નેમિનાથનું મંદિર અહીં સૌથી મોટું અને વિશાળ મંદિર છે. તેનું શિખર તારંગાના મંદિરના શિખનું મળતું આવે છે. તેના સ્તંભો અને વિતાનું શિલ્પકામ
આબુના મંદિર સાથે સામ્ય ધરાવે છે. !: ; ; ; ; ; ; ; ; ; ; ; ' . . ' ' , , , } } આ સમયના ખૂબ જ પ્રસિદ્ધ મંદિરો આબુ પર આવેલા દેલવાડાના મંદિર છે. આવા વિમલવસહી અને લવસહી નોંધપાત્ર છે. ભીમદેવ ૧લા ના મંત્રીએ બંધાવેલું વિમલવસહીં મંદિર ગર્ભગૃહ અંતરાલ ગઢમંડપ, નવચોકી. રંગમંડપ, મંદિરને ફરતી બાવન દેવકુલિકાઓને તોરણનું બનેલું છે. એમાં કુલ ૧૨૧ સંભો છે. જેમાનાં ૩૭ સ્તંભો સુંદર કોતરણીવાળા છે. આ મંદિરમાં જુદા-જુદા સમયે નવા ઉમેરણો કે ફેરફારો થતા રહ્યા છે. ગર્ભગૃહમાં નાયક ઋષભદેવની પ્રતિમા છેઃ આ મંદિરની શિલ્પ સમૃદ્ધિ તેના મૂર્તિ શિલ્પોમાં નજરે પડે છે. સંદરિના સ્તંભ પ્રમાણ આકૃતિ : અને કંડારકામની દૃષ્ટિએ પ્રશંસનીય છે. તેના પિતાનો શિલ્પકામની દષ્ટિએ ઊંચી ક્રોટિનાં છે. : h; ' , ';
વિમલવસહીની પાસે તેજપાલે બંધાવેલું નેમિનાથનું મંદિર લુણવસતીના નામે જાણીતું છે. એની યોજના અને કારીગરી વિમલવસહીને મળતી છે. વિમલવસહી કરતા કદમાં સહેજ મોટું છેગૂઢમક્યના મુખ્ય પ્રવેશની બહાર નવચોકીની દિવાલોથી બંને બાજુએ એક-એક સુંદર કોતરણીવાળા બે મોટા ગવા છેઃ 5..3+ હ = $k % છે : - આ બંને મંદિરોની દિવાલ, થરો, સ્તંભો, મંડપી, તોરણો, છતો વગેરેના ફુલર્વેલ, બુટ્ટ"વગેરે આકૃતિઓ તથા કેટલાક પ્રસંગો બારીકાઈથી કોતરેલા છે. આ - 3 | * * * * * * 1:. " , ; ' , ' - 1 : ક
ગિરનારનું નેમિનાથનું મંદિર આ સમયનું મહત્વનું ૭૨ જિનાલય છે. મૂળ લાકડાના આ મંદિરનું સિદ્ધરાજના મંત્રી અજજને પથ્થરમાં રૂપાંતર કર્યું હતું. તે વિશાળ જગતી પર આવેલું છે. તે ગર્ભગૃહ, પ્રદક્ષિણાપથ, અંતરાલ, ગૂઢમંડપ, રંગમંડપ, દેવકુલિકાઓનું બનેલું છે. ગર્ભગૃહમાં પાષાણની નેમિનાથની મૂર્તિ સ્થાપિત કરેલી છે. પ્રદક્ષિણાપથમાં ત્રણેય બાજુએ ઝરૂખાઓની રચના છે. આ મંદિરનું સંપૂર્ણ નવનિર્માણ થયું હોવાથી એની અસલ શિલ્ય સમૃદ્ધિ ખૂબ ' જ ઓછી સચવાઈ છે.
. આમ આપણા ગુજરાતના મંદિર સ્થાપત્યનો આપણો વારસો અત્યંત ભવ્ય અને સુંદર છે.
*
* *
* * .
. .
! '
*
*
છે. જે પરિસંવાદ-૧૯૯૮૦૨૩
For Private and Personal Use Only
