________________
Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra
www.kobatirth.org
Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir
ગુજરાતનાં મંદિરો
– ગાયત્રી યુ. મહેતા.
વિષ્ણુધર્મોત્તર પુરાણ નોંધે છે કે સત્યયુગમાં મનુષ્યો દેવોને પ્રત્યક્ષ નૈવેદ્ય આપી શકતા. પરંતુ ત્રેતા અને દ્વાપર યુગમાં પ્રત્યક્ષ નૈવેદ્ય લેવાની અને આપવાની શક્તિ કાંઈક ઓછી થઈ ગઈ અને કલિયુગમાં તે સર્વથા બંધ થઈ ગઈ. પરિણામે દેવોને નૈવેદ્ય વગેરે આપવાને માટે મનષ્યોને પ્રતિમા બનાવવાની જરૂર ઊભી થઈ અને પ્રતિમાની પ્રતિષ્ઠા ૨ મંદિરોની આવશ્યકતા જણાઈ જુદા-જુદા દેવા માટે જુદા-જુદા પ્રકારના મંદિરો થયા.
આ લેખમાં આપણે ગુજરાતના મંદિરો વિશે જોઈશું. રચનાની દષ્ટિએ ગુજરાતના મંદિર સ્થાપત્યની બે પરંપરા જોવામાં આવે છે.
૧. પૂર્વ ચૌલુક્ય શૈલીના મંદિરો
૨. ચૌલુક્ય શૈલીના મંદિરો 1. પૂર્વ ચૌલુક્ય શૈલીનાં મંદિરો
આ પરંપરા ઈ.સ.ની પાંચમી સદીમાં સૌરાષ્ટ્રમાં બરડાના ડુંગરમાં બંધાયેલા ગોપના મંદિરથી શરૂ થાય છે. સૌરાષ્ટ્રમાં પ્રાચીન સ્થાપત્યોમાનું આ એક છે. ગુજરાતમાં બંધાયેલા દેવાલયોમાં સહુથી જૂનું ઉપલબ્ધ આ દેવાલય ગણાય છે. આ પરંપરા લગભગ ૧૦મી સદીના અંત સુધી પ્રવર્તતી જોવા મળે છે. આ પરંપરાનું ખૂબ જ વિકસીત સ્વરૂપ સાબરકાંઠાના રોડાના મંદિર સમૂહમાં જોવા મળે છે. સૌરાષ્ટ્રમાં આ શૈલીનાં બીજા મંદિરો ઠેર-ઠેર આવેલા છે. જેમાં કદવારનું વરાહ મંદિર, સૂત્રાપાડા અને વિશાવાડાના સૂર્યમંદિરો, કિન્દરખેડા વગેરે સ્થળોના સૂર્યમંદિરો, બીલેશ્વર, નંદીશ્વર, પોરબંદર, રાણાવાવ, શ્રીનગર વગેરે સ્થળોએ પણ પૂર્વ ચૌલુક્યશૈલીના મંદિરો જોવા મળે છે.
આ મંદિરના શિખરો તોડાપદ્ધતિએ બાંધેલા છે. નીચેથી ઉપર જતા ક્રમે-કમે ઓછી લંબાઈ-પહોળાઈ ધરાવતા સમતલ થરો વડે તેનુ શિખર બનેલું હોય છે. આવા સમતલ થરોની સંખ્યા ત્રણ, ચાર, પાંચ, છ, સાત કે તેનાથી વધુ હોય છે. આ થરોને ચારેબાજુથી ચૈત્યગવાક્ષ સુશોભનો વડે અલંકૃત કરવામાં આવે છે. ગવાક્ષના પોલાણમાં મુખાકૃતિ અને ક્યારેક મૂર્તિ મૂકીને વધુ આકર્ષક બનાવવામાં આવે છે. અલંકરણમાં ક્યારેક સમગ્ર શિખરની નાની પ્રતિકૃતિઓનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. ગોપના મંદિરના શિખરમાં ચૈત્યગવાક્ષના પોલાણમાં મૂર્તિઓ મૂકેલી છે. તેના શિખરમાં ત્રણ સમતલ થયો છે. આ પ્રકારના શિખરોવાળા મંદિરો છાઘ પ્રાસાદો તરીકે ઓળખાય છે. કેટલાક તેને શુષ્ઠાકાર ઘાટની શિખર શૈલી તરીકે પણ ઓળખાવે છે. ૨. ચૌલુક્યશૈલીના મંદિરો :
ગુજરાતના મંદિર સ્થાપત્યની બીજી પરંપરા ચૌલુક્યશૈલીના મંદિર તરીકે ઓળખાય છે. આ બીજી પરંપરાના મંદિરો પ્રથમ પરંપરાના છાઘ પ્રાસાદથી મોટેભાગે જુદા પડીને રેખાન્વિત શિખર શૈલીને અનુસરે છે. ૧૦મી સદીના પ્રારંભથી ૧૩મી સદીના અંત સુધીમાં બંધાયેલા આ સમયના મંદિરોમાં ક્રમિક વિકાસ જોવા મળે છે. ગુજરાતના મંદિર સ્થાપત્ય શૈલીના ઉત્તમ કલાત્મક ઉદાહરણો આ તબક્કાના મંદિરોમાં જોવા મળે છે. સમયની દૃષ્ટિએ ગુજરાતનાં ચૌલુક્ય શૈલીનાં મંદિરો નીચે પ્રમાણે વહેંચી શકાય. દસમી સદીનાં મંદિરો
સુણકનું નીલકંઠ મહાદેવનું મંદિર, દેલવાડાનું બિલોજી માતાનું મંદિર, કસરાનું ત્રિકુરાચળનું મંદિર વગેરે શૈલીના મંદિરો ૧૦મી સદીનાં છે. આ મંદિરો ગર્ભગૃહ, મંડપ તથા શૃંગારચોકીના બનેલા છે.
પથિક ૧ દીપોત્સવાંક-૧૯૯૮ ૦ ૨૧
For Private and Personal Use Only
